You are on page 1of 268

Σειρήνες
ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΉ ΣΕΙΡΑ
made by Absens

made by Absens

ΓKύVΤεp Γκρας

ΔΥΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ
fIarirpaal[ αιιό Ία Υφμανικά
ΙΑΚΩΒΟΣ KOllEl>TI

ε//ηιέλεια, σημειώσεις
ΤΟΥΑΑ ΣΙΕΤΗ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ � ΟΔΥΣΣΕΑΣ
made by Absens

25. UNKENRUFE © GϋΝΤΕR GRASS. 1993 ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 1994 ISBN 960-210-166-0 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΑΝΔΡΕΑ ΜΩΡΑϊΤΟΥ 3 -114 71 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ. 36. ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΚΑΙ Τ1ΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ GϋΝΤΕR GRASS.326.24.575 .030 made by Absens .FAX 36. 1992 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΟΔΥΣΣΕΑΣ. 36.48.

Στην Έλεν Βολφ made by Absens .

made by Absens .

Το ημερολόγιό του επιβεβαιώνει το Ψυχοσάββατο και απο­ καλύ πτε ι το νούμερο των παπουτσιών. Αλλά δ εν αναφ έ ρεται η λέξη σύμπτωση. εκε ίνη την ώρα. . » Τα υπ όλοιπα ε ίμαι αναγκασμ ένος να τα φανταστώ. « Όχι ακριβώς ούμπρα. δέ κα νταν . παρα­ πάτησε αλλά δ εν έπεσε . πρ άσα και κοκκινογούλια. μάλλον προς το φαιό της γης. Παπούτσια νού μερο σαράντα τρ ία δίπλα σε παπούτσια νού μερο τριάντα εφτά. όπως και οι επανειλημμένες του από πειρες να προσδ ιορίσε ι το τσε μπ έρι της. 1 Μ ια σύμπτωση έφερε το χήρο δίπλα στη χήρα. » Η προσπάθειά του να αναπαρα­ στήσε ι με ενάργεια το τρίτο βουβό και μεσολαβητικό πρ ό σωπο παραμένει θ ολή. Ή μήπως δ εν ήταν σύμπτωση αφού η ιστορία τους ά ρχισε το Ψυχοσάββατο. Στάθηκε δίπ λα της. παρά προς το μελανό χρ ώμα της τύρ­ φης . γογγύλια μεγάλα σαν κεφαλάκι παι δ ιού. Η αγρ ότισσα είχε τον πάγκο της πλά ι στη σκεπαστή αγορ ά αν ά ­ μεσα σε άλλες αγρ ότισσες και τα προ"ίόντα των μπαξέδων τους : σέλ ινα. . Πάντως η χήρα ήταν ήδη εκεί όταν ο χήρος σκόνταψε. Ο χήρος και η χήρα συ­ ναντήθηκαν μπροστά στην πραμάτεια μιας αγρότισσας που που λού σε κάστανα μέσα σε ένα καλάθι. . Λίγα μόνο ε ίδη λου λου δ ιών είχαν απομε ίνει στους κουβά- made by Absens . μανιτάρια απλωμένα πάνω σε εφη μερ ίδα και λουλούδ ια μέσα σε τρε ις κουβάδες. » Πιο πετυχη μένη η περιγραφή της πλίθινης τοιχοποιίας της μονής : « Γ ε μάτη ρωγμ ές και ξεφλου δ ισμ ένη τό πους τό­ πους . . . . Είχε σκοντάψει στο ρε ί­ θ ρο του πεζο δ ρομίου. « Ί σως να ήταν θε ίο θέλημα να συναντηθούμε εκε ίνη τη μέρα.

. ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ δ ες: ντάλιες. άρχισε και ο χήρος να βγάζε ι νεκρ άν θ εμα απ ό τους κου βάδ ες και να τα α­ ντικα θ ιστά. στην πραγματικ ότητα ό μως μετά απ ό σύντομο ξάφνιασμα -ή μήπως ήταν το χτύ πημα της καμπάνας . κι ακό μη υπήρχε ένα ματσάκι μα"ίνταν ό ς και χαρτ ί περιτυ λίγματος. Το καλάθ ι ήταν γεμάτο κάστανα. . Αυτή η χρωματική συνήχηση τον τρέλαινε: « Τι δ ιακριτική αρ­ μονία . . η χήρα προτ ί μησε τα νεκρ άν θ ε μα. νεκρ άν θ εμα. Ούτε στο Χ11ΡΟ ούτε ιπη ΧΙ1ρα έφταναν για ανθοδέσμη . Α­ π ό την παραμονή κι όλας. » Π αρ ότι οι ντάλ ιες και τα χρυσάν θεμα θ α έ φτιαχναν π λου­ σιότερο μπουκ έτο. . » Πάντως και οι δύ ο επέμε ιναν πε ισματικά στο χρώμα τη: (τιιουριάς. . ώσπου οι κου βάδ ες δεν ε ίχαν πια άλλα ν α δώ σουν. αν έγγιχτα σχε δόν α­ πό τα αδηφάγα σαλ ιγκάρια. » Όταν η χήρα πήρε απ ό τους τρε ις ή τέσσερις κου βάδες το πρώτο. που ό μως το {[)αλ ε π άλ ι στη θέ ση του γ ια να το ανταλ­ λάξε ι με ένα άλλο. τραβώντας από εκε ίνα στο χρώμα της σκ ουριάς που τραβούσε κι εκε ίνη · γιατ ί υπήρχαν ακ ό μα νεκρ άνθε μα στο χρώμα ωχρής βιολέτας και ασπρι δ ερ ά . των Αγίων Πάντων. Τα λου λούδ ια ήταν τρ ίτης δ ιαλογής. εκ λ εκτικ ό ς όπως κι η χήρα. .υπάκουσα σε έναν ιδ ια ίτερο πε ιρασμό ή μάλλον σε κάποια άλλη ακαταμάχητη έλξη . κι έ πειτα ένα τ έταρτο που επ ίσης ξαναμπή­ κε στη θέ ση του για να αντικαταστα θε ί κι αυτό. Τέσσερα ή π έντε καλομαν ίταρα. Εκε ί- made by Absens . η ζήτηση ε ίναι συχν ά μεγαλύτερη από την προσφορ ά . Όπ ω ς εκε ίνης έτσι και εμένα μού αρ έ σουν ι δ ιαίτερα τα νεκράνθεμα στο ερυ θ ρ ό της σκουριάς που κα ίνε και σβΙ1- νουν σιωπ η /Λ . «που η π άγκοι δίπλα στην Αγορ ά του Δομίνικου φάνταζαν τό σο φτωχικο ί· στο κ άτω κάτω τα Ψυχοσάββατα τα λου λούδια ε ίναι περιζήτητα. ήταν αραδια σμένα σε ένα παλιό πρωτοσ έλ ιδ ο της τοπικής εφη μερ ίδ ας Glos Wybrezezα. . χρυσάν θ εμα. γράφει ο χήρος.. έπειτα ένα ακ όμα και αναποφάσιστη ένα τρίτο νεκράν­ θ εμο. . « Κ α θόλου απορ ίας άξ ιον». Ο χήρος παρέμεινε αναποφάσιστος: «Μπορε ί να ' ναι αλήθεια ότι με τράβηξαν τα αν έλπιστα για την εποχή καλο μανίταρα και τα κά­ στανα σ ' αυτόν ειδ ικά τον πάγκο .

made by Absens . Ν εκράνθε μα που φλέγονταν άσβεστα. επε ιδή συν όρευε με τη μονή των Δομινικαν ών και επ έτρεπε να ρ ίχνεις κα θη μερινά μια μα­ τιά στις χύτρες του μαγερειού της έναν πύργο που κατέρρεε όλο και περισσότερο. Λ γ�OΙΩNA ΚΟΑΣΜΑΤΑ 9 νη ετοιμαζόταν κιόλας να ρίξε ι την ισχνή συ λλογή της στον κου­ /Ι(ί. επειδή δ εν ε ίχε στ έγη. Ό. Έ­ τσι δέθηκε το ζευγάρι. ότι ο οχυρωματικό ς πύ ργος με την οκτάγωνη κάτοψη. αμερικανικά τσιγάρα και πο λωνικά αγγουράκια τουρσί. κύμινο και παπαρουν ό σπορο σε σακου λάκια. Της έτεινε τα λου­ λούδ ια κι εκε ίνη τα πήρε. α δύνατον πλέον να ανακλη θεί . μαλακ ό τυρ ί και νά ιλον κάλ­ τσες. που τα λάφυρ ά του αναμιγνύονται σε μικρ έ ς δόσε ις με τις άλλες ση μειώσε ις του ' λέε ι. Στο οικόπε δ ο που δημιουργήθηκε έτσι το 1 895 άρχισε να κτίζεται μια νεογοτθ ική στεγασμένη αγορά. Μια βουβή παράδοση. ε ρο Παγκόσμιο Πόλ ε μο και που μ έχρι σή μερα κάτω από τη θολωτή σκ έ πη της με το μεγ άλο άνοιγμα συνεν ώνει σε έξ ι σει­ ρές π άγκων μια π ότε π λη θ ωρική. αναπτήρες απ ' όλο τον κ ό σμο. πλαστικά παιχν ίδ ια από το Χονγκ Κονγκ. που άντεξε στον Πρώτο και Δεύ­ Τ. η λεγ ό­ μενη Αγορ ά του Δομίνικου. πότε πενιχρή προσφορ ά : κλω­ στή μανταρίσματος και καπνιστό ψάρι. όπως έναν ταπε ιν ότερο πύ ργο που ονομαζόταν παλ ιότερα έτσι. που ξ επερν ά σε ύψος τους εφτά ορ ό φους. Δέκα νταν: η καμπάνα της Αγ ίας Α ικατερ ίνης. που μ έ σα του φύτρωναν δέντρα και θά ­ μνοι. Μα τον έλεγαν επί­ σης και «Ματιά στην κουζίνα». για παρ άδ ειγ­ μα. άλλοτε σαφέστατης τοπογνωσίας * μου και του ερευνη­ τ ι κού ζήλου του χήρου. όταν ά ρχισε αυτό που ονομάζουμε «πλοκή » : ο χήρος παρ έ­ �ωσε στη χήρα τη σκωριόχρωμη λ ε ία του. και που γι ' αυτό τον έλ εγαν για ένα δ ιά στημα επίσης « Γλάστρα». ε ίναι το βορειο δυτικό προπύργιο των μεγάλων τειχών της πόλης. γ λυκό από σπό ρο παπαρού ­ νας και υπερβο λ ικά παχύ χοιρινό κρ έας.τι γνωρίζω για τον τό πο της συνάντησής τους αποτε λ ε ί μίγμα της άλλοτε Οολής. ώσπου κατε δ αφ ίστηκε περί τα τ έλη του δέ κατου ένατου αιώνα μαζί με τα υπο λε ίμματα του μοναστηριού.

όπου από ώ ρα σε ώ ρα το αμερικανικό δ ο λά ριο ακρίβαινε συνεχώς σε σχ έ ση με το εγχώριο νό μισμα. 10 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Από το μοναστήρι των Δομινικανών απ ό μεινε μόνο η σκο­ τεινή εκκλησία του Αγίου Ν ικο λάου που η εσωτερική της λα­ μπρότητα στηρίζεται αποκ λε ιστικά στο μαύ ρο και το χρυσό : στις ανταύγειες αλλοτινού τρ ό μου. και το ήπιο φ θ ιν ό πωρο. το οποίο από τον ό ­ ψιμο Μεσαίωνα και μετά επέζησε όλων των πολιτικών αλλα­ γ ών. το πανηγύ ρι του Δομίνικου * . «Αλλά την υπ όδ ε ιξή μου ότι έχει α λλάξ ε ι το κ λί μα όλη . Αναφέρθηκαν ω ς α ίτια το κα λοκαίρι. Ί σως η χρήση της ξένης γ λώ σσας ν α έκανε οξύτερη ακ ιS μα την απαγ ό ρευσή της. Γράφει ότι εν ώ η χήρα πλή ρωνε.. Τότε η χή­ ρα ε ίπε με ξενική προφορ ά : «Δε σας επιτρέπω τίποτα» . made by Absens . της υ δ ρογε ίου ε­ κε ίνη την περιγ έλασε». Ε κεί λοιπόν. απ έναντι σχε δόν στην οκτάγωνη «Ματιά στην κουζίνα». έβγαλε κ ά μποσα χαρτονομ ίσματα από το πορτοφόλ ι του. «Μου επιτρ έπετε. ε ίχε αρχ ίσει ήδη μια συζή ­ τηση περ ί μανιταριών. Την Αγορά ό μως συνδέει με το μοναχικό τάγμα μόνο το όνομα. γρ άφει. που όλα μαζί ήταν τώρα μία αν θοδέσμη. η ανοιχτή πό ρτα και μια πλάκα πλάι στην ε ίσοδο. μεταξύ Αγοράς του Δομίνικου και Αγ ίου Ν ικο­ λάου. » Έτσι έπιασαν κουβέντα. το ίδ ιο και μια θερινή εμπο­ ροπανήγυρι. μαρτυρού σαν τη γενική εξαθλίωση . και αν δ εν ακο λου θ ού σε ά μεσα η παρα­ τήρηση «Τε λ ικ ά έγινε ωρα ίο μπουκ έτο» ανο ίγοντας την κυρ ίως συζήτηση. η τυχα ία συν άντηση μεταξύ χή ρου και χήρας ίσως να είχε την ίδ ια πτωτική πορε ία με την αξία του πο λωνικού ζλότι. αβέβαιος μπροστά σε ένα νό μισμα τόσο πλούσιο σε μη δ ενικά. Ο χήρος θέλο­ ντας να π ληρ ώ σε ι όχι μόνο τα δ ικ ά του αλλά και τα δ ικά της νεκράνθε μα. συναπαντήθηκαν ο χήρος και η χήρα σε μια εποχή που το ισό ­ γειο του άλλοτε οχυρωματικού πύργου με τη ζωγραφισμένη ε­ πιγραφή « Π ρωτοψάλτης» ήταν χώ ρος αγοραπω λησίας συναλ­ λάγματος. ιδίως των όψ ιμ ( ιιν και πολύ κα θυστερη­ μένων κα λομαν ίταρων. και σή μερα με παλιατζού ρες και φτηνοπρ ά ματα προσε λ­ κύ ει ντό πιους και τουρ ίστες. που δ εν έλ εγε να τε λ ειώ σει. Η πολυπληθής πελατε ία.

αυτό εδώ. « Αλλά για κύριο με γερμανικά μά ρκα ακό μα φτην ά ». κι εκε ίνο.ή πρόσθε μα. εκε ίνη ε ξίσου κεραυ­ ν οβολημένη . μερικές φορές ε ί­ ναι τρομακτικό. Το σίγουρο ε ίναι ότι πριν αγοράσε ι τα μανιτάρια. τα φωτογρ άφισε. Κ αι ε ίχε το νου της να μη δ(Δσε ι στη γυ­ ναίκα της αγοράς περισσότερα χαρτονομ ίσματα απ ' ό . να με περιγελά. που προη­ γού νταν ή έπονταν κάθε ξενοπρόφερτης φράσης της. αναφ έροντας τη γιαπωνέζικη μάρκα της μη- made by Absens . Στο χήρο άρεσε αυτό το σχεδόν στριγκ ό γ έλ ιο της. Ι :κ είνος με βλέ μμα κεραυνο βόλου έ ρωτα. αλλά μου αρ έ σει να την ακούω να γε λά και δ εν ρωτώ τα αίτια της συχνή ς ευ θυμ ίας της. « Αν όχι τα άνθη . να. Τα γ έλ ια της. Ί σως να γε λά μαζί μου. μου επιτρέπετε. μη φοβού μενος το γ έλ ιο της. μου ποζάρουν λίγο και έπε ιπι ((%ι)μα λίγο. δ ε συ μφωνε ίτε . Λ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 11 Μια α ίθ ρια έως νεφε λώδη η μέρα του Ν ο έ μβρη στέκονταν οι i'ιυ o φίλοι μας έτσι αντικριστά . ένα απλό πρ ό . μου αρ έ σε ι» . Η χήρα γε λούσε συχνά. έμοιαζαν αναίτια. γιατί στα χαρτιά του λέ ε ι: «Ακούγε­ ται σαν τιτίβισμα δ εν δ ροχελιδώνας ! Βέβαια. να αναφ έ ρει τη σημε ιωμ ένη στο η μερο λόγιό του νύξη στο Τσερνομπ ίλ και τις συν έπει έ ς του ως προει δοποίηση κατό ­ πιν εορτής. όηλα δή μερικά καλομανίταρα. να δ ιαλέξω και να σας χαρ ίσω το αντικε ίμενο της συζήτησης που μόλις αρχίσα με. Ή μάλλον: μοι' ποζάρουν για να συνη θίσω. « Εδώ όλα πανάκριβα ! » αναφ ώνησε .το του ίντ σακάκι και το κοτλέ παντε λόνι εκε ίνου του έδ ινε όψη ατη μέλητη που τα ίριαζε με την τσάντα της φω­ τογραφικής μηχανής: όψη τουρίστα αν ώτερου επιπ έδ ου σε μορ­ φωτικό ταξίδι. και δ εν έλ εγαν να ξ εκο λλή σουν με τίποτε από τον πάγκο με τα λου λούδ ια και τα κα λομαν ίταρα. κι ακ6 μα εκε ίνο και εκε ίνο. Αλλά ακό μη κι αυτό . ακόμα και να με βρίσκε ι καταγ έλαστο. Είναι πο λύ προκ λητικά.τι έπρε­ π ε . Εκε ίνη IΙταν μοντέρνα ντυμένη -ο ίδ ιος ήταν της γνιόμης «φανταχτερά μοντέ ρνα». Έμειναν να στέκουν έτσι. Αναρωτι έ μαι αν εκε ίνος συν έ κρινε λογαριάζοντας νοερ ά το νόμισμά του με τους πο λυψήφιους αριθ μούς στα χαρτονομίσμα­ τα των ζλότι και αν σκ έ φτηκε στα σοβαρ ά . παρακαλώ.» Του το επ έτρεψε.

σαν να ήταν απ ό καιρ ό εξοικειωμένοι ο ένας με τον άλλο. οι χωρικές των γειτονικιί)ν made by Absens . Θ α μπορού σαν να τραγουδήσουν το ντου έτο του ς σε ο­ ποια δή ποτε όπερα. ώστε να μην επικαλύπτονται. βγήκαν και οι γαλότσες της καθιστής μανάβισσας έτσι η φωτογραφία αυτή μαρτυρ ά το εκπ ληκτικό μέγεθος των καλομαν ίταρων. στα οπο ία η μαν άβ ισσα ε ίχε προσθέσε ι κι ένα ματσάκι μα·ίνταν ό . σχηματίζουν νεκρή φύση . ο ασφυκτικ ά γεμάτος χώρος συναλλάγματος . ο τε λ ευτα ίος ενοικιαστή ς του . την άλλ η το ξαν ά­ παιρνε εκε ίνη . Όλα γύ ρω ήταν μάρτυρες: ο οκτάγωνος οχυρωματι­ κό ς πύ ργος. Εκε ίνη το κράτησε σφι­ χτά. Εκε ίνος έκανε να της πάρει το δίχτυ. Η μανάβισσα παρακο λο υ θ ούσε σιωπηλή . του λάχιστον όχι ακ ό μα. Τη μια έπαιρνε το δίχτυ εκε ίνος με το ζόρι. Ένας μικροκα β γ ά ς. Πάντως η χήρα βρήκε στην κρε μαστή τσάντα της ένα δίχτυ για τα τυ λ ιγμ ένα σε χαρτ ί εφη­ μερ ίδ ας μανιτάρια. κρά­ τησε το ζευγάρι επιτόπου. Την παρακάλ εσε . ο σκυ θ ρωπ ό ς ' Αγιος Ν ικ όλαο ς. Δεν έλειπαν ούτε οι θεατέ ς. Και ί­ σως ο χήρος να έ κανε το αν άλογο σχόλ ιο' ή μήπως ήταν εκε ίνη που είπε « Ω ραία σαν νεκρή φύ ση» . σχε δόν ήξερα κι όλας με ποιου συν θέτη τη μουσική . αυτό το πέρα-δώθε του δ ιχτυού . Το ζευγάρι. Του αρνήθ ηκε : « Π ρ ιίnα δώ ρο και μετά κουβάλη μα». 12 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ χανής του . στο π λά ι η στρατοπε δ ευμ ένη απ λωτά και φουσκωμ ένη. κ ίνησε να φύγει. απ ό τις ανα θυμιάσεις στοά της Αγο­ Qά ς . Δεν του επ έτρεψε να π άρει ούτε τα νεκράν θ ε μα. θ αρρε ίς. Το φου­ σκωτό στ έλ εχος των δύ ο μικρ ότερων μανιταριών ε ίναι π λατύ­ τερο από το θ ολωτό σκιάδ ιο' τον σαρκώδη κορμ ό των μεγα λύ ­ τερων σκιάζουν π λατύγυρα καπέλα με φουσκωτ έ ς άκρες γυρι­ σμ ένες πότε προς τα μέσα πότε προς τα έξ ω' έτσι που κε ίτονται τα τ έ σσερα με στραμμ ένα τα ψη λά και πλατι ά καπέλα τους το ένα προς το άλλο και παρμ ένα από το φωτογρ άφο με τρ ό πο. προσέ­ χοντας ό μως ώστε το περιεχό μεν ό του να μην πάθ ει ζη μι ά. σαν να μην ήθελαν να παρατήσουν ακ ό μη το ση με ίο της συνάντησής τους. Επειδή η φωτογρ άφιση έγινε από ψηλά. παίζοντας πάρα πολύ κα λά αυτό το ρόλο.

Τα δ ικά της βαμμένα κόκ­ κινα του Τισιανού μαλλιά. ενώ η χήρα και ο χήρος λογ άριαζαν ο ένας τον άλλο σαν απρ ό σμενο κ έ ρ δ ος και δ εν έλ εγαν να ξεκολλήσουν. » «Θα μ ε χαροποιούσε όντως . » Τα άν θη τ α κρατού σε εκε ίνη . » « Ε . τότε ας πηγα ίνουμε . αυτό ς ο κυκεώνας απ ό απο­ κόμματα εφη μερίδων. Οι δυο τους χάθ ηκαν στο συνωστισμό μπροστά στην κεντρι­ κή αγορά . . Λίγο προτού η Αγία Α ικατερ ίνη ση μάνει από ψηλά έντεκα. το ση μειωματάριο που χρη­ σιμοποιε ί άλλοτε σαν ημεροΜγιο και άλλοτε σαν σιλό όπου α­ πο θηκεύε ι χρoνoBιSρες θ εωρ ίες. » « Είναι λίγο μακριά . » « Αν δ ε σας ενοχλ ε ί υπ έ ρμετρα . . Εκε ίνη με μικρά και κοφτά βή­ ματα. Αυτό ς ο σωρ ό ς των επιστο λών . «Τώρα πρ έπει πάω κάπου αλλού . Το δίχτυ μ ε τ α μανιτάρια εκε ί­ νος. Δε θ α μπορούσε να σκεφτε ί να τη στε ίλε ι σε κάποιο αρχε ίο. Χάθηκε τώρα ακ ό μη κι ο μπερ έ ς του χήρου . . . Από π6τε άρ αγε σκό πευε να ιπ ε ίλει σ' ε μένα συστη μ ένη τη δ ε­ μένη με σπάγκο σαΒούρα του. Έπρεπε ντε και καλά ο τρεΜς να δ ιαλέξ ει {πο δ ικ ό μου πρόσωπο τον υποχρεωτικ ό τρε Μ. οι μαγνητοφωνη μ ένες κασ έτες .» « Επιτρέψτε μου να σας συνο δ ε ύ σω. . εκε ίνος τον δ ιακριτικ ό αντ ίλογο της δ ική ς του κοΜνιας ξυρίσματος. Λ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /3 πάγκων και οι πιθανοί πελάτες τους γιατί. Ξερακιανό ς και σκυφτό ς. . Εκε ίνη με μάτια λου λακ ί. » « Μ α πρ έ πει π άω κοιμητήρι . ανάμεσα σε 6λα αυτά συνωστιζόταν και μαλλιοτραβιόταν άθλ ια ένα πλήθος που υπάκουε μόνο στην καθη μερινή ανέχεια και που τα λιγο­ στά λ εφτά του έχαναν από ώ ρα σε ώρα την αξία τους. βέβαια. οι δ ιάτρητοι λογαριασμο ί και οι χρονολογη μένες φωτογραφίες. Εί μαι υποχρεωμ ένος να τους π ά ρω από π ίσω. εκε ίνος πρεσΒύωπας. Ε­ κείνη έσερνε μαζί της το κραυγαλέ ο ά ρωμά της. Εκε ίνος με τάση να σκοντά φτει σ έ ρνοντας ε λαφρώς τα Βή ματα και π άνω από ένα κεφάλι ψηλότερός της. .όλ ' αυτά made by Absens . Το δικό του γκρίζο μουστακάκι. Κ ι εγώ .

αλλά οι εκθέσε ις σ. Εγ ώ δε θυμά μαι να ήταν δ ιπλαν ό ς μου. Μου έ γραφε στον ενικό . Όταν άνοιξα το πακέτο β ρήκα πάνω πάνω α δίπλωτο το γρ ά μμα που το συν όδ ευε : « Σίγουρα εσύ κάπως θ α τα αξιοποιή ­ σε ις όλα τούτα. αλλά σε ποια δ ιεύθυνση . Το γρ ά μμα του φέρει ημε­ ρομηνία 1 9 Ιουνίου 1 999 . Αλλά μόνο δύ ο χρονι έ ς μπαιν όβγαινα εγ ώ εκε ί. . » Και ούτω καθεξής. Πότε έτσι και πότε α λλ ιώς φυτεμένες αυ λέ ς δ ιαλ ειμμάτων. . . Κι αν όχι σε αρχε ίο. Π ιθανόν. μαζικού ς δ ιωγμούς. λίγες ημ έ ρες πριν π έ σει το τε ίχος του Βερολίνου. η ζωή πάλ ι θ α . ό . Θα μπορού σε να made by Absens . σαν να μην ε ίχε παρ έλθ ει γι ' αυ­ τόν η εποχή του σχο λ ε ίου : « Σ ε άλλα μαθή ματα δ εν ήσουν βέ ­ βαια φωστήρας. πού και από πότε έγραφε τα ορνι θοσκ αλίσματά του δίπ λα μου. Τέλος πάντων ! Το μόνο που ισχύει είναι ότι συναντήθηκαν στις δύ ο του Νοέμβ ρη με α ίθριο καιρό. ακριβώς γιατ ί αγγίζουν τα ό ρια του απίστευ­ του». Αλλά τώ ­ ρα. Ήμουν αναγκασμ ένος ν ' αλ­ λάζω πολύ συχνά σχο λε ίο. .τι ό μως συνέβη πριν απ ό μία δεκαετ ία μόνο εμε ίς το ζήσαμε. Ε κε ίνος ισχυρίζεται: « Στη σε ιρά πλά ι στα παρ άθυρα». αναφ έ ρεται στις παγκόσμιες προετοι­ μασ ίες για τον εορτασμό του τ έλους της χιλ ιετίας : « Τ ι περιττή σπατάλη ! Κ ι 6λ({ τούτα για έναν αιώνα που αφιερώ θ ηκε σε ο­ λέθ ριους πο λέ μΙΗ'.ου έδ ε ιξαν από νωρίς ότι . Και ποιος ε ίναι ο λόγος που εξαιτ ίας του αναγκάζομαι να τρ έχω π ίσω του ή μάλλον π ίσω κι απ ' τους δυο τους. Θα έπρεπε να ξέ ρει πό σο ε ύκολα παρασύ ρομαι εγώ σε δ ιηγήσεις. Π ραγματικά δεν ξέρω ποιος. » Θα έ πρεπε να του είχα επιστρέψε ι τη σαβούρα του. Μήπως επει δή πριν από μισό αιώνα οι κώλοι μας κάθονταν πλά ι πλά ι στο ίδ ιο θ ραν ίο. μόνο ε με ίς το βιώσαμε . στο Θάνατο. 14 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ θ α ήταν καλύτερο να απο θηκευτούν σε κάποιο αρχε ίο και όχι σε μ ένα. Κ αι προς το τ έλος. Λέ ει στο Γυμν άσιο του Αγ ίου Πέτρου . Πότε έτσι και πότε α λλ ιώς αναμε­ μιγμένος ιδ ρ ώτας γυμνασιόπαιδ ων. » Π ρ ό κειται για μεταχρονο λόγηση . . ενώ κατά τα άλλα ο λόγος του ε ίναι σαφής. «Θα μπορούσες να τα έχεις επινοήσε ι εσύ όλα τούτα. γιατ ί δ εν έδωσε το υ λ ικό σε κάποιον πρ όθυ μο δη μοσιογρ άφο. με την αρχή μιας ν έ ας εποχής. ..

όπως άλλωστε και το κοτλέ παντε λόνι του και τα ψηλοτά­ κουνα παπούτσια της. και μάλιστα χωρίς πολλή φασαρία. Ο πα­ λιό ς μου συμμα θητής κατ έγραφε στο ση μειωματά ριό του αυτά τα πο λλέ ς φορές θ ριαμβευτικά γ εγον ότα που ό μως αυτός τα χειριζόταν σαν να ήταν απ λο ί ισχυρισμο ί . ό πως τον ε ίχε προσδιορίσε ι εραλδικά και ε μβληματοποιήσε ι και τ έλος κ ατα στή σει εύγ λωττο προσ θέτοντας σύντομα ιστορικά ονομα- made by Absens . Αργότερα περιγρ άφει με αγάπη. αφού άρχιζε όντως να αλ­ λάζ ε ι ο κ όσμος. το δίχτυ της. την ιδέ α της συμφιλίωσης των λα ών . τη μεγάλη ιδέα μας. έτσι θεωρε ί αξιομνη μόνευτα το άρωμά της και τη δ ική του κο λόνια ξυρίσματος. με τον τρ όπο χοίρων που καλπάζουν. Όπως τα νούμερα των παπουτσιών. » Κι έτσι είμαι ήδη μέσα στη δική του και δ ική της ιστορία. επειδή. κάθε θη λ ιά αυτού του χρηστικού αντικειμ ένου.κατά την αγορά κιόλας των καλομαν ίταρων ε ίναι δ ική μου προσθή κη. από την ιδέα. «αποσπούν από το βασικό. Το δίχτυ δ εν ε ίναι επιν όη­ ση . Σ αν να ή μουν παρών. ή τουλάχιστον ένα μέρος αυτού του αμετάκλη­ του κό σμου. επε ιδή ο μπερ έ ς υπά ρ­ χει. μιλώ κιόλας για το του ίντ σακάκι του. και μάλ ιστα σε φωτογραφίες που έ χω μπροστά μου. λ ες και ή­ θ ε λε να το ανυψ ώσε ι σε αντικε ίμενο λατρε ίας όμως η πρόωρη εισαγωγή αυτού του π λ εγμ ένου με βελονάκι και κληρονομη μέ­ νου δ ιχτυού -το δίχτυ ήταν ανάμεσα στα αντικείμενα που κλη­ ρο δότησε στη χήρα η μητέρα της. . Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /5 είχε αρχίσει μια κοιν ότατη ιστορία . μαυρ ό ασπρες και έγχρωμες. σχε δόν με την εμμονή εν ό ς τικ. σαρκοφάγους και επιγράμματα. Σχε δόν απρόθυ μα έ ­ βαζε σε παρενθετικ έ ς προτάσε ις γεγον ότα που όλα τους ήθε­ λαν να αποκαλούνται κοσμο'ίστορικά και που τον μπ έ ρ δ ευαν. οστεοφυλά­ κια. . Παντού γκρεμ ίζονταν μνη με ία. όπως και ο μπερ έ ς που ανέφερα προκαταβολικά. επιτάφιες πλάκες και επι­ τύμ β ιους λίθ ους. τον βάζω να φορά μπερ έ . Ω ς ιστορικό ς τέχνης και επιπλέ ον κα θηγητής πανεπιστη μίου δ εν μπορού σε να κάνει αλλ ιώ ς: όπως ε ίχε καταστήσε ι αναγν ώ­ σιμο με απόξεση τον παραδοσιακό εξοπλ ισμό των γοτθικών πλινθόκτιστων ναών τη ς Βαλτικής. κρύ πτες και σκοροφαγωμένα νεκρικά λάβαρα. όπως γράφει.

όπου ο Στράουχ δ ιετ έλ εσε ιερ έ ας στα τέλη του δέ κατου έβδομου αιώνα. Βάζω να κρατά το κειμήλιο ο χήρος. α λλά μισή δ ω δ εκάδα. τα άλλα τρ ία κα θώς και τα φιλέ έχουν πο λύ χρωμα σχ έδ ια . Γρ άφει: «Τέσσερα από τα δίχτυα ε ίναι πλ εγμ ένα με βελο­ νάκι. Επειδή η χή­ ρα φρ όντιζε να έχει πάντα στην κρε μαστή δ ερμάτινη τσάντα της δύ ο από τα έξι δίχτυα. απ έδ ωσε αυτή την πρόνοια στην έλ­ λειψη υ λικών αγαθών που επικρατούσε σε όλα τα κράτη του ανατο λ ικού συνασπισμού : «Ξαφνικά β ρ ίσκε ις κάπου φρ έ σκο κουνουπίδι και αγγού ρια. Ένα τ έτοιο δίχτυ φαντά στηκα. και τα συνδέε ι με τις εναλλαγές μιας φιλό μαχης ζωής -ο Στρά ουχ έ με ινε χρ όνια εγκάθ ε ιρκτος σε φρού ριο.έτσι ερμηνε ύ ε ι και τα δίχτυα της χή ρας. Από τα π λεγμ ένα με βελονάκι μόνο το ένα είναι μον όχρωμο -έχει το χρ ώ μα των βρύων. κι αμ έ ­ σως έχεις στη δ ιάθ εσή σου τα πρακτικά δίχτυα. Μόνο προς το τ έλος του θ ρήνου του ερωτε ύ εται πάλι τα ξέχειλα από ση μασία δίχτυα της χήρας.. κατά την αγορ ά των μανιταριών. έτσι και τώρα θεωρού σε τα δίχτυα της -γιατ ί η χήρα ε ίχε κ ληρονομήσει ό χι μόνο ένα. επε ιδή βέβ αια οι πλαστικ έ ς σακούλ ες σπαν ίζουν ακό μα στις ανατο λ ικ έ ς χώ­ ρες». και πρ έπε ι να ομολο - made by Absens . όπως πλέ κανε παλαιότε­ ρα τα δίχτυα τους οι ψαράδες. δύο με βελόνες φιλέ ή κερκ ίδ ες.. Στη συν έχεια θ ρηνο λογε ί επ ί δύ ο ο λόκληρες σε λίδ ες το χαμό των χε ιροπο ίητων προ·ίόντων και τη νίκη της δυτικής π λαστικής σακούλας. θεωρώντας το και αυτό σύμπτωμα ανθρώπινης πα­ ρα ίτησης. αντικε ίμενα παραγκωνισμ ένα από τις απα ίσιες μουσαμαδένιες τσάντες και αχρηστευμένα εντε λώ ς από τις π λαστικές σακού ­ λες. ή κάποιος μικροπω λητής έχει τε λ ευ­ τα ία στο πορτ μπαγκάζ του π όλσκι Φίατ του μπαν άνες. και μάλ ιστα το μον όχρ ω μο και πλεγμένο με β ε λον άκι.μαρτυρίες εν ό ς παρελθόντος πολιτισμού. προκατα βάλλοντας την ιστορ ία. » Κ αι όπως στη δ ιδ ακτορική του δ ιατριβή ερμηνεύε ι τις τρεις ακάνθους και τα πέντε ρόδ α στο οικό σημο του θεολόγου Αιγί­ δ ιου Στράουχ από το επιπε δόγ λυπτο ενό ς επιτάφιου λίθ ου στην αγ ία Τριάδα. 16 ΓΚΥ ΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ στών άλλοτε οικογενε ιών πατρικίων.

θ α κουβαλά τη βι­ βλιογραφία της ε ιδ ικότητάς του. Αλλά στη Βιβλιοθήκη και ύ στερα στην πύλη του άλλοτε Γυ­ μνασ ίου του Αγίου Πέτρου -αμφ ότερα πρωσικά νεογοτθικά κτ ίρια που ο πόλ ε μος τα ά φησε ό ρ θ ια . επει δή η χήρα τον μο ί­ ρασε μιλώντας με λακωνικ έ ς επεξηγηματικ έ ς φρ ά σε ις. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜ ΑΤΑ 17 γήσω ότι έτσι. βιβλία χοντρά σαν τούβλα με θέμα τα ε μβλή ματα της εποχής του Μπαρό κ. «αλλοτιν ό άσυ λό μου».τι τον made by Absens . το νεκροταφε ίο . λες πως από τώρα και στο εξής στην πατρ ίδ α του. Ομολόγησε ότι από μικρός ήταν ένας από αυτούς που ξη­ μεροβραδ ιάζονται στις βιβλιοθή κες. Αλλά τι δ ε βρομάε ι ε δώ ! » Και μπροστά στο πο λυώ ροφο ξενοδοχε ίο Εβέ ­ λιους ήξερε: «Αξιότιμος κύ ριος θ α έχε ι δ ωμάτιο με θέ α πόλη από πο λύ ψηλά» . Μόνο όταν (ίφησαν π ίσω τους τον ' Αγιο Ιάκωβο έπαψε να μιλά για ό. Ανάμεσα στην Αγία Αι­ κατερίνη και τον Μεγάλο Μύλο στις όχθ ες του Ραδάουνε με το ανύ παρκτο σχε δόν πια νερό. η οπο ία. που συ­ ντό μευαν τα πάντα. λ ες και δ εν ήταν εκε ίνη αλλά αυτό ς ο κληρον ό ­ μος. έτσι όπως προχωρεί πλάι του βήμα το βήμα προ. Δεν μπορώ βέβαια να θυ μηθώ κάποιο συ μμαθητή με το όνο­ μά του.πήρε μπροστά και ο χή­ ρος. καθώ ς προχωρεί σ έ ρνοντας κάπως τ α π όδ ια και ε λαφρ ά σκυφτό ς πλάι στην ψηλοτάκουνη ζωηρή χήρα. το δίχτυ. και προσθέτοντας πότε π ότε το ό μοιο με τιτίβισμα δ εν δ ροχε λ ιδώνας γ έλ ιο της. α λλά μου ε ίναι κι<iλας οικε ίος αυτός ο άνθρωπος με τις αδ ιό ρ θ ωτες πια παραξε ν ι ι:ς του και τις πρ ώτες ενοχλήσεις των γηρατειών. ε ίπε : «Βρομάε ι πολύ. αποκτά περίγραμ­ μα με τη δύναμη της θέλησ η ς : θα του κόψει αυτή τη συνήθεια να σέ ρνε ι το βή μα. αποκάλεσε το κουτί. που συν έχιζ ε να λε ιτουργε ί ως σχο λε ίο. θ αρρε ίς πως ε ίναι φτιαγμένο ει­ δ ικά γι ' αυτόν. και της εξήγησε δ ιεξο δ ικά τη μαθητική αυτή έκφραση . σε δίχτυ π λ εγμ ένο με βελονάκι ή φιλέ . λες και η φωτογραφική μηχανή ε ίναι δ ανεισμένη. Μακρύς αλλά δ ιόλου ανιαρ ό ς δ ρ όμο ς. λόγου χάριν κα θ' ο­ δόν προς κάποιο πανεπιστήμιο του Ρ ουρ. Το ίδιο και η χήρα . όπως άλλωστε και ο μπερ έ ς.

18 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ε ίχε σημαδέψει πρ ό ωρα: για το ποιο ε ίδος αναγν ώ σματος του ε ίχε κο λλήσει στη Δη μοτική Β ιβλιο θήκη το μικρόβιο αλλά και τον είχε μπο λ ιά σει ταυτόχρονα. Και για να συντομεύσω τον μακρύ δ ρόμο των δυο τους μέχρι το νεκροταφε ίο: καπνίζοντας η χήρα ο δή γησε το χή ρο έξ ω απ ' την πόλη από μια γ έ φυρα που. » Και έ πειτα. .η πλατε ία με τους τρε ις δ εσπόζο­ ντες σταυρούς και τις ισά ρι θ μες εσταυρωμ ένες άγκυρες πάνω τους δ ιευρυν όταν. Έπειτα τράβηξε ένα νε­ κρ άν θ εμο από την αν θ ο δέ σμη. . Ο χήρος επιμ ένει πως άκουσε σ ' αυτά τα λόγια της χήρας «μια οργή που άγγιζ ε τα ό ρια της απόγνωσης». Μόνο βουβές χε ιρονομ ίες τής ε ίχαν απομε ίνει. και αμ έσως μετά έφτιαξε μια ακόμα μεγαλύτερη γ έ φυρα: « Αναγκαστή καμε φύγουμε όλοι μας από Βίλνο * . Στην πλατε ία ακό μα. Για παρ άδ ε ιγμα: ε ί­ χα καταβροχθίσει όλ ες τις μονογραφ ί ες καλλ ιτεχν ών του Κνά­ φους . « Δ εν μπορε ίτε να φανταστε ίτε πό σο φ λ εγ ό μουν και δ ιψούσα για μάθηση. απ ' τον καιρ ό της κατεδάφισης των οχυρωματικ ών τειχών και την αν έγερση του κεντρικού σι­ δηρ oδ ρ o μικ oύ στα θ μού. Παντού μάρτυρες και μνη με ία μαρτύρων ! » Δ εν προηγήθηκε ούτε επακο λού θησε γ έλ ιο. του μετ έ φρασε στ ίχο στ ίχο ένα εγχά ρακτο π άνω στο μνημε ίο ποίη μα του ποιητή Τσέσλαβ Μ ίλος: τη ματαιότητα πα­ νηγυρικών στιχουργημάτων. λέ ει. αλλά κιν ώντας κιόλας. επειδή ήταν «πρ ό σφυγες δ ιωγμ ένοι από Ανατολή που ήρ­ θαν δυτικά». το πρ ό σθ εσε στο σωρ ό των λου­ λου δ ιών μπροστά στον αναμνηστικό τοίχο και. Η χήρα ε ίπε : «Αυτό υπήρξ ε κάποτε Σολ ι­ ντάρνοστς». υπερπηδά με το τόξ ο της όλ ες τις σι- made by Absens . ε ίπε αναιρ ώντας κ άπως τη λακωνικότητά της: « Αλλά ε με ίς Πολωνοί ξέ ρουμε ακό μα κτ ίζου με μνη με ία. άναψε τσιγ άρο. και έ πειτα. μετά από παρ ά­ κλησή του. για να μετριάσει λ ιγ άκι την τραχύτητα της νεκρο λογ ίας της. μπροστά στην πύ λη των Ναυπηγε ίων Λένιν -λί­ γο προτού μετονομαστούν. Έπειτα συν έδ εσε α ίφνης τον εαυ­ τό της και την οικογένειά της με τον ποιητή και την οικογένειά του. ό πως αναγκαστήκατε φύγετε όλοι σας από ε δώ ».

άτοπο. Έτσι δ ε λέ ω Μ πρ ά μα Όλ ιβσκα αλλά : η χήρα τον ο δήγησε έξ ω απ ' την παλ ιά πόλη στη στάση του τραμ Πύ λη της Όλ ιβας* · έπειτα πήραν την αριστερή δ ια­ κλάδ ωση της δη μοσιά ς για το Καρτούζι. αλλά έγινε κατα­ νοητό όταν. στην καλύτερη π ερ ίπτωση.δη λα δή εν ό ς απλού αφηγητή. Τι κι αν κατά τη γνώμη μου ταιριάζε ι. έ στω και κα θυστερη μ ένα: Ονομάζομαι Αλέξ ιι ­ ντρος Ρέσκε ». μ έ χρ ι το βενζινάδικο με την αμόλυ βδη για τους τουρίστες κι απ έναντ ί του το παλ ιό νεκροταφε ίο που σκιάζουν οξι έ ς και φλαμουρι έ ς και που άλλοτε εξυπηρετούσε τις ενορίες του Σ κην ώ ματος του Κυρίου. φαιν όταν εκτό ς λ ε ιτουργ ίας. μόνο σε μια συγκεκριμ ένη οπερέτα. ε ίναι παρατρα­ Βηγμ ένη. Και τότε -μόλ ις στάθηκαν κάτω απ ' τα δέντρα κι ανά μ εσα στους χορταριασμ ένους ατομικούς και δ ιπλούς τάφους. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ δηροδ ρομικ έ ς γραμμ ές από το Ντάντσιχ ή Γκντανσκ προς τα δυτικά ή από τα δυτικά που καταλήγουν στο Γκντανσκ ή Ντά­ ντσιχ. Επειδή στις ση μειώσεις του χήρου εναλλάσσονται αυ θ α ί­ ρετα πολωνική και γερμανική ορ θ ογραφ ία. Τι κι αν ετούτη η συνήχηση για τα γούστα του συμμα θητή του -μας ε ίχαν βάλει στην τετάρτη γυμνασίου στο ίδ ιο θ ραν ίο. Κα μι (( (ινοιχτή πύλη δ εν επ έτρεπε την ε ίσοδο. του λάχιστον ανάμεσα στα μνήματα. να συστηθώ. Στο σημειωματά ριο του Ρέσκε αυτή η σύ μπτωση επισφραγ ί­ ζει το θ ε ίο θέλημα. συστήθηκε και κείνη : «Αλεξά­ ντρα Π ιετκό φσκα». που ανηφορίζε ι μαλα­ κά στο Χ αλαζόβουνο.ο χή­ ρος συστή θ ηκε με όλους τους τύπους στη χήρα: « Επιτρ έψτε μοί. η χήρα ήξερε μια τρύπα στο φρ άχτη . σκεπα­ σμ ένο με θά μνους φρ άχτη . μπροστά στο οποίο μια ντουζίνα μπό μπιρες έ παι­ ζαν πο δό σφαιρο. γε λώντας ακόμα. Επειδή από χ ρ όνια ή­ ταν υπερπλήρες. έ μεινα συνεπής στην αναποφασιστικότητά του. Περπατούσαν πλά ι (πο\. Απ έναντι στο γειτονικό στρατιωτικ ό νεκροταφε ίο. στην πλαγιά του λό φου με το μνημείο του Κόκκι­ νου Στρατού. πιο πάνω του Αγίου Ιωσήφ και της Αγίας Μ πιργκ ίτε και στο δυτικό άκρο κ ά μποσες αδέ σμευτες από την Εκκλησία ενορ ίες. τι κι αν αρμό - made by Absens . Το γέλιο της ήταν παρατεταμένο και πρ έπει να του φάνηκε.

Οι μακρινές φωνές των παιδιών που έπαιζαν μπάλα δ εν αναι­ ρούσαν τη γαλή νη κάτω απ ' τα δέντρα του νεκροταφείου. «Ο θάνατος ε ίναι η πύ λη της ζωής». δ ική τους ε ίναι η ιστορία. Οι η μερομην ί ες θ αν άτου ήταν πο λύ παλιές -αρχ έ ς της δ εκαετ ίας του '20 μ έχρι μ έ σα της δ εκαετ ίας του '40. με εξα ίρεση τους πο λυά ριθ μους παιδ ικούς τάφους. που θύ μιζαν την προ'ίστορία του νεκροταφε ίου. ξ αναχάθηκε. Χρονοτριβούσε ά­ σκοπα θ αρρε ίς. Ο Ρέσκε ση­ μει ώνει: «Κι αυτές οι π έτρες απ ό συνηθισμ ένο υ λ ικό ' αμυγδα­ λόπετρα και μαύρο σουη δ ικό γραν ίτη». αναφαιν όταν. Στην άκρη του νεκροταφε ίου β ρήκε δυο γερμένες ταφό πλακες. Αλλά το χήρο και τη χήρα. μάρμαρο και κογχυλίτης. Διαβάζω: « Εδώ συνειδητοποίησα πάλ ι τι θ α πει "νεκρική σιγή " ». έ στω κι αν έ σμιξ αν αγνο ώντας ο ένας τη χηρε ία του άλλου. έπε ιτα άλ­ λ ες δυο. για να δ ιατηρήσε ι την αυτονομ ία της. Η Αλ εξά­ ντρα Πιετκόφσκα. Εξαφανίστηκε π ίσω από μνήματα. φ άνηκε πάλι. ακ ό ­ μη και οι θό ρυ βοι του βενζινάδικου έ μεναν απέξω. Όλ ες οι ημερομην ίες θ αν άτου κάτω από τα πολωνικά ον ό­ ματα στις ταφό πλακες ήταν μετά τα τ έλη της δ εκαετίας του πε­ νήντα. 20 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ζε ι σε πρ ό σωπα του παραμυθιού και όχι σ ' αυτό το ζευγάρι που ένωσε η σύμπτωση . απομακρύν θηκε ' ο Αλέξα­ ' ντρος Ρέ σκε κρ άτησε επ ίσης κ άποια απόσταση . ό πως τους αποκαλώ μ έχρι τώ ρα. Στο κάτω κ άτω αυτό ε ίναι θέ μα του Αλέ ­ ξαντρου και της Αλεξάντρας. Ο μπερ ές του χαν όταν. πότε στον ένα πότε στον άλλο τάφο: πολλή α­ μυγ δ αλό πετρα και γυαλ ιστερ ό ς γραν ίτης. made by Absens . λιγότερο αμμόλ ι θ ος.και με επιγρ ά μματα πάνω από τα ονό ματα ό πως: « Εδώ αναπαύεται εν Θεώ». Κ ι ωστόσο κ άτι αναζητούσε ο Αλέξαντρος Ρέσκε . έτσι που δυσκο λεύτηκε πο λύ να τις δ ιαβάσε ι. ή « Εδώ αναπαύεται η αγαπητή μας μαμά και γιαγιά ». Όταν τα πε­ σμ ένα φύ λλα θ ρ ό ιζαν. πρ έ­ πει να τους τρόμαξε η γε ιτν ίαση των ονομάτων τους. προ­ χώ ρησε μόνη αν ά μεσα στους τά φους. αρα­ δ ιασμ ένους σε ένα παρ ά μερο τμήμα. όλες σε τάφους ο λότε λα χορταριασμ ένους. έ σερνε τα πόδ ια του σε βρυόφυτα μονο­ πάτια. που χρονολογούνταν απ ό την επι δη μ ία του ' 46: ξύ λ ινοι σταυρο ί και φτηνή γκρ ίζα π έτρα.

όπως διαβάζω. Παντού παρατηρ ώ κ ίνηση Ψυχοσάββατου' πού κα ι πού τα αναμμ ένα καντήλια στους τάφους μαρτυρούν τον επ ι­ σκ έπτη που έχε ι ήδη φύγε ι . ε ίπε κα ι χρονο λόγησε ξαφνικά το θάνατο της γυνα ίκας του : «Η Έντιτ πέθανε πρ ιν από π έντε χρ όν ια». Αυτό ε ίπε η Αλ ε ξάντρα Πιετκόφσκα. Ακόμη και σε κοιμητήρι του δάσους. πο λύ πρ όωρο θάνατο των γον ιών του ' αλλά πρ όσθεσε κα ι το επ άγγε λ μά του. ΔγΣΟIΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 21 Τον αφήνω γία λίγο με τις π έτρες που απ ό με ιναν. ενώ για χά ρη της ακρ ί βειας δ ε θέλησε να αποκρύψε ι το θέ μα της διδ ακτορικής του διατριβής που ε ίχε συγγρ άψε ι πριν από κάπο ι ες δ εκαετ ί ες: «Επ ιτύμ βιες πλάκες και ταφ ικά επιγρ ά μμα­ τα στους ναούς του Ντάντσιχ».τ ι ε ίχε πάνω λίγα γερ­ μ αν ι κ(i . που περ ιβάλλ ετα ι από πυ ξ ούς. Ό.τι έ με ινε από άντρα μου ε ίνα ι σε νεκροταφε ίο στο δάσος του Σό ποτ». κανονικά θ α έπρεπε τώ ρα κ ι αυτό ς να μ ιλή σε ι γ ια το θάνατο της γυνα ίκας του. κα θώς επ ίσης κα ι γ ι α τον πρ ό ωρο. κα θώς στάθ ηκε δίπλα στον Αλέξ α­ ντρο Ρέ σκε πο'\) ο ι ταφόπετρες τον ε ίχαν κάνε ι να εγκαταλ ε ίψε ι το παρόν' η φωνή δίπλα του ίσως να τον τρ ό μαξε. Αυτό ς ο δι­ πλό ς τά φος. Ισοπέδωσαν όλα. Λίγο μετά απιS made by Absens . « Ήμουν στη μαμά κα ι τον μπαμπά . Δεν άφησαν ήσυχους νεκρούς. ε ί­ να ι λιγ ότερο χορταρ ιασμ ένος από τους γε ιτον ικούς. γιατί συστήθηκε ως δό κτωρ της Ιστορίας της Τέχνης κα ι τακτικ ό ς κα θηγητής εν ό ς πανεπ ι στη μ ίου του Ρουρ. η μητ έ ρα το '64 . Στο μεταξύ η κυρ ία Πιετκόφσκα θα έχε ι βάλε ι ασφαλώς το μπουκ έτο με τα νεκρ άν θ ε μα στο βάζο του τάφου των γον ιών της. Ο πατ έ ρας π έθ ανε το '58. πλησ ίασε ακό μη έ­ να βή μα τις γερμ ένες π έτρες που ο χή ρος έβ ρ ι σκε αξιοπρ ό σε­ χτες. Μ ετά πλησ ίασε . Ό μως ο χήρος κα ι η χήρα δεν έχουν μάτια γ ι ' αυτά . Ξανά στο ζευγά ρ ι μας. Η χήρα έ με ινε σ ιωπηλή . Αίφνης. ξέ σπασε : « Αυτό ε ίνα ι α ίσχος γ ι α Πολωνία ! Χάλασαν ό . Κανένας τους δ εν έ φτασε τα ε βδ ομήντα. Επε ιδή εκε ίνη άφησε να φανε ί ότι ήταν χήρα. Εδώ κα ι παντού. πάντως τον επαν έ φερε στο παρ όν. υπερβολικά δυνατά γ ια το χώρο.

Ν αι. η κα- made by Absens . Σ ε μεγ άλο βαθμό του λάχιστον ε ίχαν δ ιαφυ λαχθ ε ί από βανδ α­ λ ισμούς οι ταφό πλακες στα μνήματα των γερμαν ών πατρικ ίων σε όλους τους μεγ άλους ναούς. η ισοπέδ ωση των νεκροταφε ίων άγγιζ ε τα ό ρια της βαρβαρότητας. θ αρρε ίς. . Βέβαια εγώ δ εν μπορούσα παρ ά να νιώσω θλίψη. ε ίναι πλέον σχετι­ κή . . Κάτω από πανύψη λες οξιές και φ λαμουρι έ ς. ναι. ε ίπε. επε ιδή πρ όκειται για ιστορικά γεγονότα. Του ήταν πο λύ οικε ία η επι θυμ ία να ξέρεις ότι οι τάφοι των προσφιλών σου προσώπων ε ίναι σε κα­ λή κατάσταση. Εκε ίνος κατε ίχε το ανώτερο φρόνημα της λ6γΗις γ λώσσας ε­ κε ίνη μπορούσε να ε ξ οργιστε ί πε ιστικ ά . κατανοούσε την α­ νήμερη σχε δόν οργή της. {(Τ ι θέ αμα ! Πιστέψ­ τε με. Στην πρ ώτη του επ ίσκεψη στο Γκντανσκ μετά τον πόλ ε μο -{( Ήταν την άνοιξη του '58 . 22 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑ2 πόλε μο και αργ ότερα. Ναι. όταν έγραφα τη δ ι δ α­ κτορική μου δ ιατρι βή ». μια θλίψη που στο μετα­ ξύ. Και εγκλημα­ τίες αυτο ί ονομάζουν αυτό πο λ ιτική ! » Από τις ση μειώ σε ις του Ρέ σκε συμπερα ίνω ότι επιχείρησε να ηρεμήσει την έξαλλη χήρα απαριθ μώντας ως αίτια και περίπου με την ε ξής σε ιρά: την εισβολή στην Πολων ία. Όφειλε να ομολογήσει πως οι ξεχασμ ένες αυτές ταφόπετρες προκαλούσαν θλίψη και στον ίδ ιο. Στο κάτω κ άτω ο τά φος ήταν η έ σχατη έ κφραση του αν θ ρ ώπου. μπροστά στις δυο γερμέ­ νες ταφό πετρες ο χήρ ος και η χήρα συμφώνησαν ότι κάπου ε­ πιτ έλους. Φυσικά . κατανοώ την οργή σας. που ε ίχαν επιζήσει όλων των πο λ ιτικών εναλλαγ ών και τώ ρα φυλλορροούσαν. Στο κάτω κάτω αυτή η βαρβαρότητα άρχισε πρ ώτα από μας. τις συν έ πειες του πο λέ μου και τον υπερτονισμ ένο ε θνικισμό όλων των πλευρ ών. ακό μη και στο νοσοκομειακ ό ναό του Σ κην ώ ματος του Κυρ ίου. Χ ε ιρ ότεροι από Ρώ σους. φτιαγμένο για τέτοιες συζητήσεις. τις απ ίστευτες δ ικέ ς μας θηριωδίες .θέλησε να επισκεφτε ί τον τάφο των γο­ ν έ ων του πατ έ ρα του στα τότε Ηνωμ ένα Νεκροταφε ία. ή­ ταν τρομερ ό όταν βρέθηκε ξαφνικά σε έναν τό πο ερη μωμ ένο που έλεγες πως ε ίχαν ασε λγήσει πάνω του. και με απ όλυτ η β ε βαιότητα στα νεκροταφε ία. Α ς αφήσουμε τις άλλ ες. Ασφαλώς θ α επι θυμούσε κανείς πιο ανθρώπινη μεταχείριση των νεκρών. » Το ζευγάρι ήταν. κυρία Πιετκόφσκα.

αν όχι αθάνατος . επε ιδή οι μπ ό μπιρες ε ίχαν βαρεθε ί να πα ίζουν ποδ6 - made by Absens . Όπως οι γονε ίς της Αλ ε ξάντρας. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 23 ταραμένη πολ ιτική θα έπρεπε να σταματά.« Τα φθινο­ πωριν ά δέντρα σχολίαζαν χωρίς λέξ ε ις τον τό πο της ματαιότη­ τας . αφού κανε ίς από τους δυο δεν ήλπιζε ότι θα γυρνού σε στον τόπο του όσο ζούσε . μόνο το γε ιτονικό τερ ά στιο β ενζιν άδ ικο ήταν αυτού του κιSσ μoυ. Ή μήπως τη συζήτηση στο κοιμητήρι συνέχισαν να βαραίνουν οι απομακρυσμένες τα­ φό πετρες. Και μόλ ις τώρα η χήρα ε ίπε αυτό που κα­ ταγρ άφτηκε επ ί λέξ ε ι στο σημειωματάριο του χήρου : « Φυσικά μαμά και μπαμπά ς θ α προτιμούσαν αναπαύονται σε Βίλνο και όχ ι ε δώ. πλην ό­ μως είχαν πάντα ένα μόνο (πόχο: να θαφτού ν στον τό πο τους. έτσι κι αυτο ί αναγκάστηκαν να εξοικε ιωθούν με την ξενιτιά». «Το λέ ω» . » Αλλά μετά απ ό την κριτική παρατήρηση - « Ήταν ανάγκη να καπνίσε ι στο νεκροταφε ίο.. ο Ρέσκε. μαζί με τον κισσό.ομο λογε ί : « Γ ιατί δ ιστάζω να μιλή σω στην Αλ ε ξάντρα για τις ασφαλώς α­ νε δ αφικ έ ς ε λπ ίδ ες των γον έ ων μου. φ ώναξε η χήρα.». να αναπαυ θ ούν στο χώ μα της πατρίδας τους. όπου όλα ήταν ξένα και έ με ιναν ξένα» .. Μή πως ήταν ήδη αυτά τα λόγια η σπ ίθα. Το ζευγάρι έ με ινε εκε ί. «με θάνατο παύει εχθρό ς να ε ίναι εχθρ ό ς». που έγινε δό κτωρ κι έ ­ φτασε ως το αξίωμα του πανεπιστη μιακού κα θηγητή. ε ίχε καταφέρει να επιβιώσει. Ο άλλοτε συμμα θητής μου. δ ιαπ ίστωσαν α ίφνης ότι σε όλη την έκταση του νεκροτα ­ φε ίου και άλλοι επισκ έπτες τιμούσαν τους νεκρούς τους με λου ­ λού δ ια και καντήλια. Σύμφωνα με τις καταχωρίσε ις του Ρέ σκε.. αυτός ο μάστορας της γ λώσσας των λογίων. Αποκαλούσε ο ένας τον άλλο «κύριε Ρέσκε» και «κυρία Πιετκόφσκα» . Τελικά β ρήκαν έ να μαντεμ ένιο παγκάκι που. που σπάνιες μεν. μου παραδίδει μεν μια ολό κ ληρη έκ θ εση συναισθη ματικών εικ όνων. Χ αλαρωμ ένοι μετά από την αμοιβαία αυτή ομο­ λογ ία. » ή : « Έτσι ο πυκνός κισσός επέζησε της βίαιης εκκαθά­ ρισης του νεκροταφε ίου και με τον τρ ό πο του έμεινε νικητής.. γιατί η συζήτησή τους δ εν έλεγε να τ ε λε ιώσει. Κάθ ονταν κρυ μμ έ­ νοι π ίσω από ή μερα έλατα.

Και ξαφνικά. Και γύρω από ωρα ία πόλη υπήρχε δάσος. . παντού δά­ σος . « Όλα αυτά. τον αιφνιδίασε δη λώνοντας και εκε ίνη το επάγγε λμά της : « Είμαι σε ίδ ιο κ λάδ ο ό πως κύριος.έτσι την αποκαλ ε ί πια στα χαρτιά του. αλλά και στιλβωτό γύιμ ινων δ ιακοσμή­ σεων. Πάλι οι θόρυβοι του βενζινάδικου. . λ ες και το παφ-πουφ βοηθού­ σε τη θύμηση. επε ιδή τα ξαφνιάσματα της τα ίριαζαν κι επε ιδή στα ομόηχα ονό ματά τους και την κοινή χηρε ία τους ήθελε να προσθέ σε ι ακό μα έναν δ ιπλασιασμό. τη Λα·ίκή Εταιρε ία Φύ λλων Χ ρυσού . για δ ιακο­ π έ ς στην ε ξ οχή και συλλογή από πασχαλίτσες. Σε !'ί�zλησίες Δομινικα­ ν ών και παντού. Ό μως πράξη. «Τα κ άνω όλα. 24 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ σφαιρο μπροστά στο σοβιετικ ό στρατιωτικό νεκροταφε ίο.δ ιηγή θηκε για τα παιδ ικά και τα εφηβικ ά της χρ όνια στο Βίλνο. Ακό μα βλέπω νε­ κρούς στο δ ρό μο» . η Αλεξάντρα . » Έπειτα. Γενικ ά βω­ μούς. ο μη καπνιστής. . καπν ίζοντας συνεχώς. όπως λέγεται στα πο λωνικά η πόλη Βίλνιους ή Βίλνα. Παίρνουμε το υ λικό από Δρέσδη. Είμαι καλή σε ξυλόγλυπτους ροκοκι) ΙΙ ( lιμού ς. Χρύσωμα όχι μό ­ νο αγγ έλων μπαρ ό κ. Κα­ πνίζοντας. μεταξύ των οπο ίων και δυο Εβ ραιοπού λ ες. το νή μα κόπηκε απότομα: « Μόνο πόλ ε μος φρ ίκη στο Βίλνο. πολλή πράξη ! » Ο Ρέσκε πληροφορήθηκε ότι η Πιετκόφσκα ε δώ και του λά ­ χιστον τριάντα χρ όνια ήταν συ ντηρήτρια έ ργων τ έχνης. όταν ο Πιλσούντσκι πήρε από Λ ι θ ουανούς. Το ζευγάρι στο μαντεμ ένιο παγκάκι. Βίλνο λευκό και χρυσό από πολύ μπα­ ρ ό κ. . από VEB Goldblatt. Χ ρύσωμα ματ και στιλ­ πν ών επιφανειών με φύ λλα κα θ αρού χρυσού. μετά από αστείες σχο λ ικές ιστορίες για κάποιες φι­ λ εν άδ ες. Τα δέντρα του νεκροτα­ φε ίου δίχως που λ ιά . » Τι συζήτηση ει δ ικών κ άτω από τα αισθητά απογυμνωμένα δέντρα του νεκροταφε ίου αν ά μεσα στον ε μβληματο λόγο και την επιχρυσώτρια πο λυπο ίκιλτων ε μ βλημάτων ! Όταν εκε ίνος μ ίλησε για τα τριάντα οκτώ επιτάφια επιγράμματα της Πανα - made by Absens . Αλλά ιστορ ία τ έχνης μόνο έξ ι ε ξά­ μηνα και όχι βέβαια κα θηγήτρια. ανή­ καν ξ αν ά στην Πολωνία. ε ιδ ικευ­ μ ένη στις επιχρυσώ σεις. Η καπν ίστρια. Έχω κάνει ή δ η τρε ις ντουζίνες.

« Ο ι χρυ­ σέ ς ανταύγε ιες του θ ανάτου». Αυτή η λα­ μπρότητα μεταξύ ερυ θ ρωπού και πρασινωπού χρυσού . Το ση με ιωματά ριο του Ρέ σκε λέ ει: « Έτσι πρ έ πει ! Γ ιατ ί να μην εφαρμοστε ί η ίδ ια λογική και σε άλλους τομε ίς. Ε με ίς κάνουμε με φύ λλα χρυσού πα λ ιό ιS ργαν o ωρα ίο και δ εν κοστίζει πο λύ». στο ορατ6 τμή μα του εκκ λησιαστικού οργ άνου στην εκκ λησ ία του Αγίου Ιωάννη · το ό ργανο στον πόλ εμο ε ίχε μεταφερθε ί α λ­ λού και έτσι ε ίχε σω θεί: «Κάτι τέτοιο αξίζε ι περ ι σσότερο. Ποτέ δ εν έγινε ανάμεσα σε τάφους τό σος λόγος για τη λεγ ό ­ μενη «προετοιμασ ία» κάτω από το χρύσωμα. που έ φτασε μ έχρι τους τά ­ φους των Φ αρα ώ.πους Σά ­ ντιους. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 25 γ ίας στον κατάλογο του Κούρικε. Εκε ίνος επα ίνεσε την ανατομ ία των αναστη μένων εκ των τάφων σκε λ ετών στο αν άγ λυφο. εκε ίνη αναφ έ ρ θηκε στην ε­ πιχρύσωση εν ό ς επιτάφιου επιγρ ά μματος του 1 588 που θεω­ ρούσαν ότι ε ίχε χα θ ε ί. τον ο δήγησε στον Άγιο Ν ικόλαο απ ό το ένα ιερ ό στο άλλο.» Π ι θανώς η καπνίστρια και ο μη καπνι στής να αφέθηκαν για made by Absens . Εσε ίς αγοράζετε με γερμανικά σας μά ρκα ο λοκα ίνουριο εκκλησιαστι­ κό ό ργανο για την εκκλησ ία της Παναγίας. Το γ έλιο της πήρε πάλι τα πρωτε ία μόνο όταν η Πιετκόφσκα αναφ έ ρθηκε δ ιεξο δ ικά σε κ άποια εργασία της πριν από χρ όνια. θ α έπρεπε να ανακηρύξουν το χρυσό κατ ' ε­ ξοχήν χρώμα του θ αν άτου : χρυσό σε μαύρο φόντο. εκε ίνη του υπεν θύμισε τα χρυσά αρχιγρ ά μματα στο μαύρο φ όντο της κάτω πεπλατυσμ έ ­ νης έλλ ειψης. Έπε ιτα σώπασαν.. Σύμφωνα με τον Ρέ σκε... αναφωνούσε και δ ε χό ρταινε. Ή πιο σωστά: υπο θέτω ότι έπεσε σιωπή αν ά μεσά τους . εκε ίνη απαρ ίθ μησε ως άξ ια να επιχρυσω­ θούν το μισό άλογο στο ερυθρ όχρωμο πε δίο και τους τρεις κρί­ νους στο κυανό φ όντο του ε μβλή ματος του Γιακόι. Την κ άλ εσε να κατέβε ι τις σκ άλ ες ως τη θ ολωτή κρύπτη. Όταν εκε ίνος μ ίλησε για το μανιερισμό των Κάτω Χ ωρ ών. για «κο λλητό » και «στιλβωτό » χρύσωμα. Ω στό σο η έ μπρακτη απ όδ ειξη της γερμανοπο­ λωνικής συ νεργασ ίας σε θέ ματα εκκλησιαστικ ών οργ άνων ε ίχε πάλ ι το χαρακτήρα σπ ίθ ας. για χρύσωμα με το χ έ ρι και τα απαρα ίτη­ τα σύνεργα.

η χήρα ήταν πάλ ι αυτή που προ ώθησε την πλοκή . και δ εν ήταν παρά μόνο κ άποια υπο λε ίμ­ ματα προσόψεων. στην Υψηλή Πύλη που ονομάζεται Μ πρ ά μα Β ιζίνα. όπως και η υπόλοιπη πόλη. 26 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ δυο τρ ία τσιγ ά ρα στην ατμό σφαιρα του νεκροταφε ίου. Πήραν το τραμ και κατέβηκαν μια στάση μετά τον κεντρικ ό σι­ δηρο δ ρομικό σταθμό. χρε ια­ ζόταν τώρα ριζική ανακα ίνιση : τα γύψινα στοιχε ία των γείσων ήταν τό σο σα θ ρ ά που έπεφταν. που έδινε την ψευδαίσθηση του αυ θ εντικού και.πρ ό σφατα χρυσωμ ένα γρ άμματα. ξ ανακτ ίστηκε στη δ εκαετ ία του '50 τό σο πι­ στά . Η Αλ ε ξάντρα Πιετκόφσκα έ μενε στην Ογκά ρ­ να. μήτε τώρα το λ μώντας να κάνει κάποια νύξη στο Τσερνομπίλ και τις συνέπει έ ς του. Αυτός ο δ ρ ό μος που κατά το τ έλος του πο λέ μου κάηκε. η Π ιετκό φσκα έδ ειξε με το δάχτυ λο το πλεχτό κε ιμή λ ιο. Ί σως η ιδέ α τους να πήρε μια πρ ώτη μορφή. αποζητούσε να συ λληφ θ ε ί. ή μάλλον τον παρακάλ εσε : «Θα χαιρό μουν αν θέλατε έ ρ θ ετε σε τά φο μαμά ς και μπαμπά ». Σ αν να της μεταβιβάστηκε στον τά φο των γονιών κάποια μη­ τρική συμβου λή . όπως λέγεται η παρ άλληλος της Μ ακρ ά ς Οδού προς το βορ­ ρ ά που ακο λουθε ί τη χάραξη της αλλοτινής Οδού των Σ κύ λων. βλέποντας τον μεγ άλων δ ιαστάσεων γραν ίτη με τα -ση με ιωτ έ ον. Ο ι ανα θυμιάσε ις θ είΟ1 που έ φερνε made by Absens . όπως όλοι οι μεγ άλοι ή μικρ ότ εροι δ ρό μοι της αναστημ ένης πόλης. για να εξανεμιστε ί πάλ ι μαζί με τον καπν ό του τσιγά ρου. γ έλασε κοφτά και ε ίπε: «Τώρα θ α φτιάξ ω για μας μανιτά ρια και ψιλοκομμένο μα"ίνταν ό από πάνω». Ο Ρέ σκε ε ίδ ε φουσκωμ ένους σοβάδες να ξεφλουδίζουν. Μ ας γνωστοποιε ί ότι η Αλ ε ξάντρα τον ο δήγησε στον τάφο των γονιών της. Περνώντας πάλι από την τρύπα στο φρ άχτη του νεκροτα­ φε ίου βρέθηκαν στο παρόν του απομεσήμερου. Ο χήρος αναγκάστηκε να υποταχ θ ε ί. Πάντως αιωρείτο στον αέρα. Βλέποντας τα δυο καντή λ ια να πλαισιώνουν το βάζο με τα νεκρ άν θ εμα στο κό κκινο της σκουριά ς. που συν έχιζε να κρατά ο καθηγητής. Τώ ρα κρατού­ σε το δίχτυ η χήρα.

στο ση μεριν ό Ό ρλοβο. μόνη μα όχι δυστυχισμ ένη . Η ιστορ ία της αρχιτεκτονικής ε ίχε επιτρέψε ι στο δ ιπλό σπ ίτι της Οδού Ογκάρνα 78-79 μια προεξοχή εν ε ίδ ει εξώστη * ποι ' made by Absens . δη λαδή προς τον Μοτλάου. αν δεν ανήκες στο Κό μμα. ο μοναχογιό ς της που ε ίχε γεννη θ ε ί αργά. η ιδ ιότητά της ως μέλους του Πολωνικού Ενωμ ένου Εργατικού Κό μματος. και γ ια να φτάσει στα εργαστήρια του κ έντρου ήταν υποχρεωμένη να δ ιανύε ι μεγ άλη απόσταση · εύ λογη επομένως η δια μαρτυρ ία της στο Κό μμα. Τότε τα ατελιέ των συντηρητών και επιχρυσωτών βρίσκονταν στην Π ράσινη Π ύ λη. Λίγα χρ όνια μετά από τη μετακόμισή τους στην Οδό των Σ κύ­ λων ο άντρας της π έθ ανε από λ ευχαιμ ία. Προηγουμένως μαζί με το γιο της και τον άντρα της και μ έχρι την πρό ωρη συντα­ ξιοδότηση του τε λευταίου -«Ο Γιάσεκ ήταν στο ε μπορικό ναυ­ τικό ». Έ μενε εκε ί α­ πό τα μ έσα της δ εκαετίας του εβδομήντα. Σ ε μερικ έ ς ιδ ιαίτερα ετοιμό ρροπες προσόψεις ήταν στη μ ένες πάλ ι σκαλωσι ές. σε ένα αναγεννησιακ ό κτ ίριο στο οποίο κατα­ λήγουν η Μακρά Οδός και η Μακρά Αγορ ά προς τα ανατολι­ κ ά . Και όταν ο Βίτολντ. δη λαδή στην Παλ ιά και την Πραγματική Πόλη .το ' σκασε στη Δύση για να σπου δάσε ι στη Β ρ έμη. στις αρχ έ ς του ογ δόντα -μόλ ις δηλα δή ο στρατηγ ό ς κήρυξε τον στρατιωτικ ό νό μο. παραπόταμο του Β ιστού λα. Δια­ βάζω: «Αυτή η πολυ θ αυμασμ ένη. ακριβοπληρωμ ένη δ ιαρκής ψευδαίσθηση δ εν έχει τε λ ειωμό » . Επειδή οι κατοικίες στον ιστορικ ό πυρήνα της πόλης. στο Παγκόσμιο Φ εστι βάλ Νεολαίας του Β ουκουρεστ ίου­ π ίστευε ότι μπορούσε να ζητήσει πιο κοντινή κατοικία. υπήρξαν χρήσιμες.κατοικούσε σε δυο δ ωμάτια σε έναν νεόκτιστο οικισμό μεταξύ Σόποτ και Αετοφωλιάς. η χήρα βρέθηκε από το άλλοτε στεν όχωρο δ ιαμέρισμα σε ένα άνετο πια τριάρι. και πο λύ περισσότερο η επαγγε λ ματική δ ραστηριότητά της ως παραση­ μοφορημ ένης συντηρήτριας. ήταν περιζήτητες και δ ε δίνονταν. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 27 ο αέρας από το λ ιμάνι είχαν παραμορφώσε ι όλα τα γ λυπτά των αετωμάτων. Ω ς παλιό μ έλος -ε ίχε γ ίνει μ έλος του Κό μματος το '53 . την οποία δ ια­ τήρησε μέχρι τις αρχές της δ εκαετ ίας του ογ δόντα. Τα ε ίχαν γεράσει πρ ό ωρα.

κα θώ ς και το δ ιπλανό μπάνιο. Γ ιατ ί. αμ έ σως μετά την περιγραφή του τριαριού. . αφήνεται ανα δ ρομικ ά στη γοητε ία των ματιών της: «Κάτω απ ό τα δέντρα του νεκροταφε ίου το λου λακ ί χρώμα του β λέ μματό ς της μετατράπηκε σε φωτεινό γαλάζιο. Εκεί. και οι δυο κομμ ένοι θ αρρε ίς κατά τα δύο τρ ίτα από τα αετώ ματα των απ έναντι σπι­ τιών . πήγα μαζί του. ενώ την made by Absens . δίπλα στο κα θ ιστικ ό . τ ώ ρα εργαστήρι τη ς Πιετκόφσκα. έτσι κι αυτό ς κατ έληγε σε πύ λη. . Στη δ ιά ρκε ια του στρατιωτικού ν ό μου. που να πά ρει ο δ ιάολος. Τον άνετο αυτό χώ ρο κοσμούσαν στην πρ ό σοψη ανάγλυφες παραστά σεις πάνω σε αμμόλ ι θ ο : παιχν ί­ δ ια Ε ρωτι δέ ων και του Έρωτα. γιατί επιτρ έ πω να με παραπλαν ά με τις θ εωρ ίες του. ζω με πο λυτ έλ εια. Από το καθιστικό φα ίνονταν ο ψη λόλ ιγνος πύργος του δη μαρχε ίου με το ρο λό ι και ο κολοβός πύργος του καμπαναριού της Π αναγ ίας. όπως λ εγ ότάν αυτή η συνοικία του Προαστίου. Το δ ωμάτιο του γιου. στην Π ύ λη της Αγε λάδ ας στον ποταμό Μ οτλάου. ε ίχε απομε ίνει μόνο η εκκλησ ία Π έτρου και Π αύ λου. η Αλ εξάντρα Πιετκόφσκα ε ίπε: « Ό πως βλέπετε. Και τ ι δ ου λε ιά έχω εγ ώ σ ε νεκροτα­ φε ία ή στην Οδό των Σ κύ λων. στο χώρο κάτω από τον εξώστη ε ίχε εγκαταστα θ ε ί το κυβερνητικό πρακτορε ίο Πόλσκα Α γκέντσια /ντερπρές που είχε δ ική του ε ίσο δο και προσπα θ ούσε τώρα να αποκρατικοποιη θ ε ί. Η χήρα δ εν παρ έλ ε ιψε να δ ε ίξει στο χήρο το επίσης μεσημβριν ό υπνο δ ωμάτιο. 28 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ δ εν δ ι έθετε καν ένα άλλο σπ ίτι του δ ρό μου αυτού. ό πως όλοι οι δ ρό μοι της Πραγματικής Πόλης προς τα ανατο λικ ά . Μ ήπως επει δή η χήρα . Το δ ιαμ έ ρισμα του τρίτου ορό φου β ρισκ όταν στο τέρμα του δ ρ ό μου που. ανάλογα με συν θήκες που επικρατούν». Τ ι με αναγκάζ ε ι ν α τρ έχω απ ό π ίσω του . Και γενικά. κύριε. Ο Ρέ σκε διαμαρτυρήθηκε για την κατάστασή τους: «Καλά θ α ήταν οι εύ θυμες αυτ έ ς μαρτυ­ ρ ίες του αστικού πο λ ιτισμού να προστατεύονταν καλύτερα από τα β ρύα και τη δ ιάβρωση » . στο Βατραχότελμα. Στις ση μειώ σεις του ο Ρέσκε. ήταν μεση μβριν ό με θέα π έ ρα απ ό την ο δό ταχείας κυκλοφο­ ρ ίας. Και στην κουζίνα.

Μετά τον τε λευταίο ήχο η χήρα ε ίπε: «Κάπως δυνατά. . Η μυρω δ ιά των μανιταριών. ε ίπε. τε λ ευταία φορ ά στην Μ πο λόνια.και αφότου έ φυγαν από το σπίτι οι κόρες. . . βέβαια σε ένα ταπειν ό νε ό κτιστο με ε λάχιστα εντυπωσιακή θέα: ένα βιομηχανικό τοπ ίο που τη μονοτονία του σπά ει το πο λύ σχετικά πρ ά σινο . Τα μανιτάρια θύ μι­ ζαν σε εκε ίνον τα παιδ ικά του χρ όνια. » Και μόνο τότε αναφέρει τα στοιχεία του για τις συν θήκες κατοικ ίας στη Δύση : « Μ ετά από το θάνατο της γυ­ να ίκας μου -π έθ ανε από καρκ ίνο. Σ αν άτακτα δό ρατα περι έ ­ φρασσαν το πάνω και κ άτω βλέ φαρο. κατοικώ και εγώ σε ένα αρκετά ευρύ χωρο τριά­ ρι με δ ιαμό ρφωση γραφε ίου. τη μητέρα της μητ έρας του. . όταν εγ ιJ) και η γυναίκα μου . Εκε ίνη έπλυνε τα τ έ σσερα χοντρ ά μανιτάρια με τα μεγ άλα και κυρτά σκουφιά που τα στε­ λέχη τους δ εν ήταν μήτε ξυ λώδη μήτε σκου ληκοφαγωμ ένα. Ο Ρ έσκε δ ε με πληροφορε ί αν ήταν ο ίδ ιος ή εκε ίνη που αποτόλ­ μησε την έ κφραση «ερε θ ιστική μυρω δ ιά». μανιτάρια στα μικτά δάση του Σασκό σιν. εννοώ β αμμ έ ­ νες υπερβο λ ικά μαύ ρες βλεφαρίδες. Και μαζί πο λύ κλα δ ες ρυ­ τίδες γέλιου . εκτό ς απ ό ε λάχιστα ίχνη επ ίθεσης σα λ ιγκαριών στη βρυώδη επιφάνεια κάτω απ ' τα καπε λάκια. Στη συν έχεια εκε ίνος επ έ με ινε να τη βοη θή σει να κα θ αρ ίσουν τις πατάτες. » Εδώ ο παρατεταμ ένος και τραγικό ς ήχος απ ό το ρο λό ι του δημαρχε ίου. Δ γΣΟIΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 29 ακτινο βόλα φωτε ιν ότητά του εν έτε ιναν μαύ ρες. « Τέτοιες αναμνήσε ις σού αποτυπώνονται εντο­ νότερα από κάθ ε πιάτο με μανιτά ρια που σου σερβίρουν στα ιτα λ ικά εστιατόρια. αν άγκα­ σ ε και τους δυο να επιχειρήσουν κάποιους χαρακτηρισμού ς. . . Δεν πέταξε σχε δόν τίποτε άλλο. δ ι έκοψε τη σύγκριση των κατοικιών μεταξύ Ανατολή ς και Δύσης θ α τους δ ιακ όψει πο λλέ ς φορές ακό μα και εξίσου ηχηρ ά . που γ έ μιζε την κουζίνα. που έ φτανε ως την κου ζίνα. Τα κατάφερνε κα λά . η χήρα τού φ ό ρεσε πο δ ιά. τότε που μάζευε με τη γιαγιά. Από τ ο σημειωματά ριό του έ μα θ α ότι γ ια ν α ψιλοκόψε ι το μα"ίνταν ό . » made by Absens . Αλλά συνηθίζε ι κανείς καμπανί­ σματα» . μετά το θάνατο της γυ­ ναίκας του ε ίχε εξασκη θεί.

να τα ξαναβγάζε ι. την πολωνική λέξη για το βού­ τυρο. Σε κουζίνα ε ίναι πάντα πιο άνετω} · μετά αποφάσισε να φάνε στο κα θ ιστι­ κό . ε ίμαι σχε δόν τυφλό ς . σε Κολωνία και Αντ βέ ρπη . γρ άφει: «Περπατώ με μπα­ στούνι. και μιλά για ένα ρ ά φι γεμάτο μπουκάλια. μερικ ά ρουστ ίκ. ά ρχισε να τα τσιγαρ ίζε ι σε μ έτρια φω­ τιά . }} « Χ ρησιμοποιε ί πού και πού την κουζ ίνα για εργαστήρι}}. Ήμουν για δουλ ε ιά σε Τριρ. αντ ' αυτού ό μως ε ίχε με ίνει αρκετό καιρ ό στη Δυτική Γερμαν ία και το Βέλγιο : «Πο λωνο ί συντηρητ έ ς φ έ ρνουν συν άλ­ λαγμα. κου­ τιά και εργαλ ε ία. Αργ ότερα. να τα τρίβε ι. Τώρα η χήρα κάπνιζε πάλ ι πάνω απ' τη φωτιά. να τα ξεδιπλώνει. έπειτα έ ριξε βού­ τυρο στο τηγάνι και.. γρ άφει ο Ρέ σκε. αλλά κι εκείνη για να πλύνει τα μανιτά ρια χρε ιάστηκε να φορ έσει γυαλιά: « Στο σπ ίτι φορά τα γυαλ ιά της κρε μασμ ένα από ένα πλεχτό μεταξωτό κορ δ ονά­ κι}}. Ο χήρος έ μα θ ε το «μάσλο}} . να τα δ ιπλώνει. Μ ια παραφορτωμ ένη. Θε ώ ρησε αξιοσημε ίωτο ότι. }} Αρχικά η χήρα θέλησε να οτρώσει το τραπέζι της κουζίνας με μουσαμα δένιο τραπεζομάντιλο: «Ας φά με ε δώ . ό χι μόνον αυτό ς για να καθαρίσε ι πατάτες. Καναπ έ ς με δυο πο­ λυ θ ρόνες. Η μυρω δ ιά των μανιταριών ε ίχε σκεπάσε ι την κυρίαρχη αρχικά οσμή του βερνικιού. Τώρα βγάζουν και οι δυο τα γυαλ ιά τους. να τα πιάνει από το σκε λ ετό . . 30 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ Εκε ίνη εξέφρασε τη λύπη της που δ εν ε ίχε πάε ι ποτ έ στην Ιταλία.. να τα βάζε ι στην ακριβή παλ ιομο δίτικη θήκη και να την κλε ίνει. Ο σκε λ ετό ς των γυα λιών της με τα στρας -«τα έ κανα δώ ρο στον εαυτό μου όταν ή μουν σε Αντ βέ ρπψ. να τα φορ ά . με ε λαφρ ώ ς στραβά ράφια β ι - made by Absens . αφού έκοψε τα μανιτάρια σε φ έτες στο πάχος μικρού δ αχτύ λου. Ν αι. ό πως πο λωνικ ές χήνες. . Η χήρα έβ αλ ε πρώτα να β ρ άσει πατάτες. είναι καλοί γ ια εξαγωγές. κάτι που εκε ίνον τον εν όχλησε .θ α πρ έπει να ε ίναι πο λύ φανταχτερ ό ς. Τα δ ικά του στρογγυ λά γυαλιά με τον καρυ δί κο­ κ άλινο σκε λ ετό τού δίνουν όψη λογ ίου. Έπιπλα του εξήντα. «ακό μα και το άρωμα της Αλ ε ξάντρας}} . να χουχου λιάζε ι τα κρύσταλλα. με ημερομην ία που προκατα­ βάλλε ι το γύρισμα της χιλιετίας. Εκείνον τον βλέπω να ανο ίγει μια θήκη.

. Η χήρα ε ίχε σβήσε ι τα μανιτάρια με κρ έ μα γ άλακτος. μητ έ ρα και γιο μπροστά στην εκκλησία του κ άστρου της Όλι­ β ας: η μητέρα γε λαστή. Οι φωτο­ γραφ ίες στο σκρ ίνιο δ ε ίχνουν το σύζυγο της χήρας με ναυτική (πο λή. Κάθ ισαν αντικριστά . ο γιος ενοχλη μ ένος κι εσωστρεφής. Αν ά μεσα σε αστυνομικά και μυ­ θιστορή ματα της μεταπολεμικής πο λωνικής λογοτεχν ίας λ ιγο­ σ το ί τό μοι περ ί ναυτικής τ έχνης. βαρύ και σε μικρ ά φ λ ιτζάνια. Ένας γε λοίος λεκ έ ς από κόκκινο κρασ ί. Ήρθαν και made by Absens . είχε ρ ίξε ι λίγο πιπ έ ρι και ε ίχε πασπαλίσει με μα·ίνταν ό τις κα­ λο βρασμένες πατάτες. λέε ι η Πιετκόφσκα ενώ φ έ ρνε ι τις αχνιστ έ ς πια­ τέλες. «Είναι περ ί­ φη μο ποίημα από Μ αρ ία Κονόπνιτσκα». «Δεν α­ φήνουμε γη. Στην αρχή ιστορ ίες από το σχο λ ε ίο. Σ ' ένα ταμπλό καρφιτσωμέ­ νες φωτογραφ ίες: η Πόρτα Νίγκρα. Στους το ίχους κορνιζαρισμ ένα αντ ίγραφα παλ ιών φ λαμαν δών ζωγράφων. ο μη καπνιστής και η καπν ίστρια θυμήθηκαν τη συ­ ζήτηση που ε ίχαν στο νεκροταφε ίο. όπως γρ άφει ο Ρέ σκε. την ίδ ια και τον άντρα της στην αποβ άθ ρα του Σόποτ. Ξ αν ά οι η λεκτρονικ έ ς κω δ ωνο­ κρουσίες του δη μαρχε ίου : ήχοι τραγικ ά ηρωικο ί. » Δ εν έπρεπε να με ίνει τίποτα από τα μανιτάρια. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 31 [)λιοθήκη .τι έ πρεπε τις φωτογρα­ φίες στην αποβ άθ ρα. «ο άντρας μου κο ίταζε λίγο ψηλά. Σχεδόν δυο κεφάλ ια π ιο ψηλά». Το Βίλνο βάραινε στην πλάστιγγα: «Δεν επιτρεπόταν πηγα ίνουν σε λύκε ιο. . με «μάτια που λά μπουν σαν αστρ άκια». Έ ριξαν αλάτι. κεντημ ένο με σχ έδ ια του λίπας. Το τραπέζι ε ίναι στρωμ ένο με λιν ό της Κασουβίας. από ό που κατάγεται γ ένος μας . θ α κρυ ώσουν» . Θέλοντας να ξαναγεμ ίσε ι τα ποτήρια. ο αξιωματούχος του εμπορικού ναυτικού αδ ιάφορος. αλλά και ένας εφιαλτικό ς Ένσορ: Η ει' σοδος του Ιησού στις Βρυξ έλλ ες * . ο Ρέ σκε λέ ρωσε το τραπεζομάντιλο. τα κτίρια των συντεχνιών. « Βλέπετε». ε ίπε η χήρα. όπως τον π ίνουν οι Πολωνοί. « Ελάτε επιτ έλους. Και μόνο την ώρα του καφ έ . Ο χήρος χάζεψε περισσότερο απ ' ό . το Δη μαρχε ίο της Αντβέρ­ πης. Μ ια μπουκ άλα βου λγ άρικο κρασί ά­ δειασε .

Ο πατέρας ήταν ταχυ δρομικό ς από την εποχή του ελεύθε­ ρου κράτους. ό­ λους τους πρόσφυγες. παγωνιά. « λίγο πριν σημά ­ νουν εννέα». . Πρέπει να υπήρξε μακρ ά εκε ίνη η συζήτηση. 32 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ πήραν φίλες μου. με αφορμή το ()ι'­ μα του «Ο αιό)νας των δ ιωγμών». . «Παρεμπιπτόντως ο οικογενε ιακός τάφος των γο­ νιών του πατ έρα μου. στο κεντρικό ταχυ δ ρομε ίο.η σκέψη ' ο χήρος και η χήρα κατάφεραν να εναρ­ μονιστού ν σε μια ι δέα που η απλή της με λω δία θ α τους έτρωγε τε λ ικά τ ' αυτιά : τόσο αφηρημ ένα αν θ ρ ώπινα τους κολάκευε στα πο λωνικά και στα γερμανικά. ήταν κρατημένος από τότε για τους γονείς μου . πε ίνα. απαρίθμησε τις εκατοντάόες χι λ ιάδ ες που εκδι ώχθηκαν ή αναγκάστηκαν να μετοικήσουν. στο σπίτι με την απλή στέγη χωρίς εξώστη στο δρόμο. « Ήξεραν πάντα πού θα ήταν τε λευταία θεσούλα τους σε κοιμητήρι του Βίλνο . που βρισκόταν στον κεντρικό τομέα των Η νωμ ένων Νεκροταφε ίων. Θαμμένοι πρό- made by Absens . Πολωνούς και τελικ ά Γ ερμανού ς με τα μπογαλάκια τους στο δρόμο για τη Δύ ση . ή για την ακρίβε ια. » Τότε μόνο ο Ρέσκ ε αν έφερε μια μάλλον α δ ιάφορη σύμπτωση με τόνο εξομολόγησης: ότι έμενε κι αυτός στην Οδό των Σκύ­ λων. και τις δύο. αφού άκου­ σαν κά μποσες φορές τις κοντινές καμπάνες. Ε β ραίους και Παλαιστίνιους. αμέτρητοι οι νεκροί. τη μετέβαλε σε ι δέ α τους και τελικά την επεξέτεινε σε ιδέα συμφιλίωσης των λαών . στο πρωτότυπό του. «Πο λλοί πέθαναν στο δ ρόμο. Β εγγαλού ς ή Πακιστανούς. Δούλευε δυο τετράγωνα παρακάτω. Εκα­ τομμύρια. Τύ φος. που τη συνόδευε κάθε τόσο φρεσκοφτιαγμένος καφές και η οποία. απ έναντι και λίγο πιο κάτω. Ε­ κείνη ήταν ικανή να ενθουσιάζεται' εκε ίνος. Αρμέ νη δες και Τατάρους της Κριμαίας. γεννήθηκε -δί ­ χως πόνο. . » « Όπως για μαμά και μπαμπά! » φ ώναξε η χήρα. . » Και μόνο τώρα έκανε κλικ. πυροδότησε την ιδέ α. Ε ­ σθονού ς και Λ ιθ ουανούς. . Κανε ίς δ εν ξέρει πού ε ίναι θαμμένοι. . Και ο μπαμπάς έχασε εργοστάσιο ζάχαρης . έ πεσε το κέρμα.

όπως και άλλες σκέψε ις για το θάνατο και την ύστατη κατοικία του ανθρ ώπου. Ατομικοί και ομα δ ικο ί τάφοι. Τις ξέρω. Είχε την τάση να μακρηγορε ί πριν μπε ι στο θέμα και να αμφισβητε ί αμ έ σως κάποιες το λ μη­ ρές σκέψεις του πριν καλά καλά τις δ ιατυπώσει. επιτρέπεται. Στον κατάλογο των ανθρωπίνων δ ικαιωμάτων πρ έ πει επιτ έλους να συμπεριληφ θ ε ί και αυτό. εκε ί όπου ι'ίχ ε. Λ YLOIQNA ΚΟΑΣΜΑΤΑ 33 ΧΙΊρα στην άκρη του δρόμου. θ α έπρεπε να έχε ι το δ ικαίωμα! Είναι ωρα ίες ευκτικές. Αλλά καλύτερο ε ί­ ναι: μπορε ί. Εκε ίνη όχι. Γ ι ' αυτό ε με ίς σή μερα που !'ίναι Ψυχοσάββατο . Η Αλεξάντρα Πιετκόφσκα ήθελε ξεκάθαρα πράγματα. στην ιδ ια ίτερη πατρ ίδα τους ε ίναι μια επι θυμία που. Ο ι φά μπρικες του θανάτου. Ή μιiνo στάχτες.κι όσο περνούν τα χρόνια όλο και πε­ ρισσότεροι επιθυ μούν να θ αφτούν στη γη τους. από τη γ έννησή του ο τόπος του. κι αυτό είναι το εξοργι­ στ ικό. θ α έ πρεπε να έχε ι το δ ικα ίωμα να επιστρέψε ι ! » Υπο θέτω ότι ο καθηγητής δόκτωρ Ρέσκε αν έπτυξε αυτό το λόγο. δ εν εννοώ το δ ικαίωμα στις χαμ ένες πατρ ίδ ες που απαιτούν οι εκπρόσω­ ποι των προσφυγικών εν ώσεων στη Γερμανία -τη δ ική μας ι­ δ ια ίτερη πατρ ίδα τη χάσαμε τελεσίδικα απ ό δ ική μας ευ θύνη ­ εννοώ πως ο νεκρός θ α ήταν σκόπιμο. Αλλά ε με ίς πρ έπε ι να μιλήσου με για φυ­ σικό δικαίωμα. έχει το δ ικα ίωμα ! Θα κάνου με αμ έ ­ σως αυτό ! Και θα πού με δυνατά πού τε λ ε ιώνει πο λ ιτική και αρ­ χίζει άνθρωπος. δηλαδή. αυτό το μέχρι τ ώ ρα ασύλληπτο έγκλη μα. όταν άν θ ρωπος ε ίναι νεκρός και δ εν made by Absens . ε ίχε ψάξε ι κι ε ίχε βρει ή ξαναβρεί τον τ6πο του. . «Τι θ α πε ι θ α ήταν σκόπιμο. » Στη συν έχε ια ο Ρέσκε μίλησε για την ανάγκη του ανθρώπου να β ρίσκει τε λ ικά την ύστατη αν άπαυση εκεί όπου πριν από τη φυγή ή αναγκαστική μετοίκησή του ήταν ο τόπος του. βη ματίζοντας πάνω κάτω. η γενοκτονία. Όχι. σαν να μι­ λούσε σε μεγάλο ακροατήριο. γι ' αυτό τόσο πολ­ λοί -ασφαλώς όχι όλοι. Είπε : « Αυτό που αποκαλούμε τόπο μας ε ίναι κάτι πο λύ πιο απτό από έννοιες όπως «πατρ ίδα» ή « έθνος». επει δή συχν ά οι συν­ θ11κες ε ίναι αντ ίξοες. . εκε ί όπου ήταν ανέκα θ εν. πίστευε ότι ε ίχε. παραμένει συνήθως ανεκπλήρωτη.

τι συνήθως και σκόνταφτε στη σύνταξη. Ακριβε ίς πληροφο­ ρίες δίνει το σημε ιωματάριό του αργότερα: «Η μητ έρα 6χι. μόνο τε λευταία επιθυμία. Εξάλλου η επιστολή. Ήδη στην αγορά. μα ο πατέρας της μιλούσε γερμανικά. που μου φόρτωσε ο Ρέσκε. Και ο ά­ ντρας της. που έλαβα μαζί με την υπόλοιπη σαβούρα. στις επίπε δ ες και βαλτώδ ε ις εκβο λέ ς made by Absens . δ εν μπορ ώ να κάνω πια π ίσω. Λέ ει: "Τρεις μήνες Κολων ία. Οι σημειώσεις. Την ίδ ια δ ε θ α μπορού­ σαν να την κατηγορήσουν για κάτι τ έτοιο. Τώρα που τους κατέβηκε η ιδέ α. Μόνο που ο Βίτολντ. Παράλληλα με την Ιστο ρ ία της Τέχνης η Αλ ε ξάντρα ε ίχε τη δυνατότητα να παρακολουθή­ σε ι μαθήματα Γ ερμανικής Φ ιλο λογίας στο Πόζναν. 34 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ έχει σε τσέπη του τίποτα. απαιτούν να παρα­ θέσω εδώ τα λόγια της κατά λέξη. έστω κι αν μαμά φώναζε μερικές φορές όταν ήταν σ' εκδρομές στα βου­ ν ά της Κασουβίας: Εδώ ε ίναι ωραία όπως τόπος μας ! » Μόνο όταν η χήρα ήταν ερε θισμένη -και η βραδινή κουβέ­ ντα με τους τόσους καφ έδ ες και ιδίως οι μακρές περίο δ οι και οι ευκτικές του καθηγητή την ε ίχαν φουντώσε ι. όπως έλ εγε μαμά και μπαμπάς μέχρι τέλος. όπως λέ ει η Αλε­ ξάντρα. κάτι που ε ίχε προκαλέσει το θαυμασμό τόσο του Ρέ σκε όσο και άλλων μαθητών. επε ιδή έμε ιναν ξένοι. Γ ια παρ άδ ειγμα. θα το καταπιώ και αυτό. τέσσερις μήνες Τριρ. κάτι μένει κάθε φορ ά". πρ έπει να ήταν πολύ σχολαστικός : "Διόρθωνε κάθε λάθ ος. κάνει κάποιους υπαινιγ­ μούς που με εκθέτουν.παρέλε ιπε τα άρ θρα συχνότερα απ ' ό . συνοδεύοντας φυσικά την ερ ώτησή του με φιλοφρονήσεις. ο οπο ίος μιλού σε επιπ λέ ον φαρσ ί αγγ λικά . μιλά υπερβολικά περ ίπλοκα. λέε ι ότι κατάπια έναν ζωντανό φρύνο. ο Ρέσκε θα ρώτησε την Π ιετκόφσκα γιατί έμαθ ε γερμανικά. ωφελήθηκε πο λύ από τη σχο λα­ στικότητα του πατέρα. το αργότερο στο νεκροταφείο. Αφού λοιπόν το ζητάνε. έτσι ήταν αυτός ! " Ο Βίτολντ. ο γιος της. Τελικά καταλαβαίνεις πως όλες αυτές οι παραμονές στο εξωτερικό βοήθησαν την επιχρυσώτριά μου που την εξήγε το κράτος αντί συναλλάγματος. Συ μ φ ων ώ . που κάναμε μια εκδρομή στο Νησ ί. Πρόσφατα μάλιστα.

Αν άμεσα σε πολωνικές επιφωνήσε ις στριμώχνο­ νταν οι ελεύθερες από άρθρα κύριες και δ ευτερεύουσες προ­ τά σεις της : «Τελευταίος τόπος ανάπαυσης πρ έπει θ εωρε ίται ιε­ ρ6ς . Niemiecki pozardek ! Λ οιπόν.Γ ερμανική Εταιρε ία Κοιμη­ τηρίων» . καθώς και για τις αναμε­ νόμενες δυσκολίες στην ε ισαγωγή φερ έτρων και τεφροδόχων · 6λα αυτά. Λ Y L O IQN A ΚΟΑΣΜΑΤΑ 35 του Β ιστούλα. ας κάνουμε γερμανο-πολωνική δ ιάταξη λ ει­ τουργίας νεκροταφε ίου . . επιτρέπεται μόνο γερμανικό» . . δ εν ιδ ρύθηκε βέ­ β αια ιn ις 2 Ν οεμ β ρίου του έτους 1 989. μεταφορ ά σορών. α λλά τότε αναγγέλθηκε η ίδρυσή της δεν υπήρχαν ακ6μα οι αναγκαίες προϋ πο θέ σεις: made by Absens . . . . τραγούδησε σουξέ του καρναβαλ ιού της Κολωνίας» . Η πρότασή του ήταν: «Πο λωνο. άρχισαν να μι­ λούν για το δικαίωμα των νεκρ ών. που σύντομα θ α λεγ 6ταν απ λώ ς Π Ο ΓΕ Λ ΕΚ. άρχισαν να μιλούν αποκλειστικά για γραφε ία τελετών. για να μαγνητοφωνήσω. αφού πήραν μπροστά . Επιτέλους πρέπει υπάρξε ι συ μφιλίωση . έγκαιρες κηδε ίες. . Αφού πρ έπει μάθουμε ότι δ εν επι­ τρέπεται πια πολωνικό οικονομικό σύστη μα. καθώς και το όνομα που πρότεινε ο Αλέξαντρος για την κοινή τους ιδέα. Φαντάζομαι και μια δ ε ύτερη μπουκάλα βουλγάρικο κρασί που ο χήρος βρήκε στο ντουλάπι της κουζίνας. έκαναν την Αλ εξάντρα να γελά με κε ίνο το καμπανιστό γ έλ ιο της που θύμιζε δ εν δ ροχε λ ιδώνα. Έμαθα γερμα­ νική έκφραση : δ ιάταξη λε ιτουργ ίας νεκροταφε ίου . . το ζευγάρι συμφώνησε τε λ ικά να βάλει τους πλούσιους και πρώτους στη μέση : η Πολωνο-Γερμανο-Λιθουανική Εταιρε ία Κοιμητηρίων. η Πιετκόφσκα δ εν έβρισκε πια τις λέξ εις. 'Αρχισε ήδη να μετρ ά στο πρ 6σωπό της τις ρυτίδες του γ έλ ιου : «Αυτό το αχτιδωτό φωτοστέφανο ! » Βέβαια. Αυτό έγινε αργότερα. Πάντως το η με­ ρολόγιο του Ρέσκ ε μαρτυρε ί απανωτά γ έλια της Π ιετκόφσκα. όταν η ιδέα άρχισε ν α διευρύνεται αυτόνομα. Αλλά όταν. . Εκε ίνη αντιπρ6τεινε: « Γ ερμανο-Πολωνική Εταιρε ία Κ οιμητηρίων» · θ α ήταν πιο αποτελεσματικό «επειδή Γ ερμανοί πλού σιοι και πρέπε ι ε ίναι πάντα πρώτοι» . μόλις η ιδέα άνοιξε φτερά. Επειδή έπρεπε να ληφ θ ε ί υπόψη και η Βίλνα.

«ας το ξανασκε ­ φτούμε καλά μ έχρι αύ ριο». της ε ίπε στην πόρτα. Εκε ί­ νη δ ε γ έλασε . 36 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ και άλλα ιδρυτικά μέλη. Αλ εξάντρα». Και τον αποκάλεσε για πρώτη φορ ά με τ ' όνομά του : « Έτσι. Τότε ο χήρος ετοιμάστηκε να φύγει και η χήρα τον αποχαιρ έτησε λέγοντας: « Ας το ξανασκεφτούμε καλά μέχρι αύριο».το ιδρυτικό κεφάλαιο. Τσούγκρισαν λοιπόν αυτά τα πο­ τηράκια. Εκε ίνος επιχε ίρησε ένα πολωνικό χε ιροφ ίλη μα. το εταιρικό συ μβόλαιο. made by Absens . αλλά σίγουρα υπήρχε σε κάποιο μπουκάλ ι λίγο λ ικέρ που ίσα κι έ φτανε για δυο ποτηρ άκια.» « Ν αι. το δ ιοικητικό συμβούλιο και -ε­ πε ιδή τ ίποτα σ' αυτόν τον κόσμο δ εν ε ίναι δ ωρε άν. Μ πορε ί να μην ε ίχε άλλο κόκκινο κρασί το σπίτι. ούτε βότκα. καθώς και ο τραπεζικός λογαριασμό ς. Αλέξαντρε. το καταστατικό και ο κανονισμός λ ειτουργίας.

αλλά μία μόνο φορ ά. με αναγκάζε ι να γυρίσω στη β ρόμικη ατμό­ σφαιρα του σχο λε ίου. Στο οικοτροφε ίο του σχο­ λι' ίου ή κάπου αλλού. «Θυμάσαι τότε. Αλλά εδώ μιλάμε γ ια τον Αλέ­ ξαντρο και την Αλ εξάντρα: μόλις τον αποχαιρ έτησε στην εξώ­ πορτα μετά από δυο ποτηράκια λικέρ . Αλλά αυτός δ ιατε ίνεται ότι κατάπια έναν μεγάλο φρύνο. Τώρα που εγώ με όσες λέξ ε ις μού απόμειναν θέλω να πάω κάπου αλλού. Πάντα μετά το σχόλασμα: η Χίλντχεν κι εγ ώ. ανεπιστρεπτ ί. γρ άφει ο Ρέσκε .τι θα ήθ ε λα: Λέ ε ι ότι μοίρασα στην τάξη προφυ λακτικά Φρομ * . <1τι τον κατάπια μια κι έξω. στις αρχές του 43 να συναντιόμουν συχνά με μια απ ' τις εξα­ ' δέλφες του -λέ ει ότι την έλεγαν Χίλντχεν. Εγώ ό μως θυμάμαι μόνο βατραχάκια που τ α κατάπινα κατά παραγγε λία στα γήπε δα ή στο ποτάμι. Αυτός ο τu ελός με την τρελή ι δέ α του λέ ε ι πως με θυμάται καλύτερα απ' ό.και μάλ ιστα -γι ' αυ­ τό ε ίναι βέβαιος. όταν ο γυ μνασιάρχης Κορνγκίμπελ ε μφαν ίστηκε ξαφ­ νικά χωρ ίς τα διακριτικά του κόμματος . λίγο μετά το Στάλ ιν­ γκραντ. . » Μ πορε ί πρ άγματι . επειδή το βαριεστη­ ι ι ι'νο μπουλούκι δ ιψού σε για θέαμα. �' πειδή έχω λ ιώσε ι τις σόλες μου από μαθητής κιόλας με όλα made by Absens . Αυτό ήταν που ε ίχαν θαυμάσε ι. Και ν α τος πάλι μόνος στον εξώστη της εισόδου . γι α να κάνω το σπουδαίο ή από καλοσύνη. 2 Μπορε ί να κατάπια πρ άγματι ένα φρύνο. τα ' φερνα πάλ ι στο στόμα και τα άφηνα να φύ γουν πη δώντας.στην Αγορά του Δομίνικου. Μ ε­ uικέ ς φορ έ ς τρία και τέσσερα μαζί. ή μάλλον ένα βομβινάτορα. . . Ω στόσο. έναν πυρόχρωμο βομβινάτορα χωρ ίς να πνιγώ ή να στραβοκαταπιώ.

γ ίνομαι ίσκιος και αντίλαλός του. δίστασε λίγο στη θέα της Οδού των Γυναικών με τους πρόσθετους εξώστες σε όλο της το μήκος. στάθηκε . έδ ιωξε όμως την ιδέ α του μπαρ του ξενοδοχείου. γι ' αυτό άλ­ λωστε μου ε ίναι ακόμη ονε ιρικά οικε ίοι οι δρόμοι αυτής της πόλης που ξαναχτίστηκε από τα ερε ίπια δίνοντας την ψευδαί­ σθηση του αυθεντικού. Προσπέρασε ξαν ά τον αμέτοχο πορτιέρη και βγήκε έξω στη νύ­ χτα με τη μυρω δ ιά του θ ε ίου. στο κλαμπ των ηθοποιών. Γ ιατί η εγκατάλε ιψή της και η Βα ριά μυρωδιά της θα μπορού σαν να προκαλέ σουν την πτώση τι 1 \ ' υψηλού του αισο. και επε ιδή η παράκαμψή του μέσω της Οδού των Βαλαντοποιών που βγάζει στην Παναγία θα μπορού­ σε να ε ίναι και δική μου. αν και όχι δίχως τους συνηθισμένους εν δοιασμούς του. προσαρμόζομαι στο σερνάμενο βήμα του. που από την ανοιχτή δίφυλλη πόρτα του δήλωνε με τα τραγούδια του πως έχει κόσμο. Αποφασισμένος πια. μπήκε στον πε ιρασμό να κατεβάσει ένα ποτηράκι κι άλλο ένα σε κάποιο ανοιχτό ακόμη μπαρ. 38 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ τούτα τα σού ρτα φ έ ρτα που μου απο δίδ ει ο Ρέ σκε. προχώρησε με ζή­ λο προς κάποιο καπη λε ιό. Ο Αλέξαντρος Ρέσκε απέφυγε να περ άσει από τη σκεπαστή αγορά. Αλλά στο Εβέλιους δ ε θέλησε τελικά να ανεβεί στο δωμάτιο του δέκατου τέταρτου ορόφου. για παρ άδ ε ιγμα. που τον περίμενε πίσω από το πο λυώ ροφο ξενοδοχε ίο. ένα μικρό κτίσμα με εμφανε ίς ξυλο­ δ εσι έ ς ανακαινισμ ένο με σεβασμό στον αρχιτεκτονικό του ρυθ­ μό. προ τ ι! ι ηnr {ν(ιν σ ίγουρο δρόμο. Σώφρων καθώς ήταν.j­ ματος ευτυχίας. τον ακολουθώ μέχρι το ξενοδ οχε ίο Εβέλιους της κρατικής εταιρε ίας Όρμπις. αλλά αντιστάθηκε στον πε ιρασμό και παρέμεινε πιστός στην ευτυχία του παίρνοντας το δρόμο για το ξενοδοχε ίο. χα­ ριτωμ ένο μ έσα στους θά μνους της όχθης του Ραδάουνε. Στο παρελθόν ο καθηγητής ερχόταν συχν ά εδώ: κατά τη δ ιάρκε ια παλ ιότερων επισκέψεών του στη φτωχική αλλά πλού - made by Absens . Τον ακούω να σιγοτραγουδά: κάτι μεταξ ύ Μ ικρής Νυ­ χτερινής Μουσικής και Σουίτας του Χόλμπεργκ. Έστριψε δε­ ξιά κάνοντας το γύρο του τερ άστιου αυτού οικοδομήματος του ύ στερου Μ εσαίωνα. Καθυστέρησε όσο μπορούσε στο φουαγιέ.

σε ε λ ε ύθ ερη απόδοση του Ρέ σκε : « Δ ε ίτε με made by Absens . ντυμένος στο ιπιλ δ ιπλωματών της νοτιοανατο λ ική ς Ασίας. Λ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 39 ο ια σε καμπαναριά και πύ ργους πο λιτεία. ο ναός του Αγίου Πέτρου. αν και ι t6ριστη βεβαιότητα ότι αυτή η ξεχωριστή μέρα δ εν μπορούσε να έχε ι περ άσει. μετά τη φυγή από κει. « Όχι.» Παρ ' όλα αυτά στην αρχή θ ε ώρησε τη γνωριμία που έκανε (πο καπηλε ιό «απλώς αλλόκοτη» . Η πρότερη γνώση μου. Πάντως ω σθανόμουν περι έργε ια αν ά μικτη με φόβο. εκτός από αγγλική λογοτεχνία του δέ κα­ του έν ατου αιώνα.» Στο μικρό κτ ίριο με τις ξυλοδεσ ι ές υπήρχε θέση στο μπαρ. μου έλεγε ότι έπρε­ πε να περιμ ένω κάτι στενόχωρο. Πλησίασε κατά ένα σκαμπό και ε ίπε. αν και ε ίχε σπου­ δάσε ι στο Καίμπριτζ. Μόνο για λίγο τον χτύπησε η μυρω διά του Ραδάουνε. ή μάλλον το χά ρισμα που έχω από παι δί να βλέπω τα με λ­ λού μενα να αντικατοπτρ ίζονται στο παρόν. Λλε ξάντρα. που τα αλλόκοτα γαργαριστά αγγλικ ά του σε έκαναν να υποθέσεις ότι ήταν Πα­ κιστανός ή Ι ν δός. Ο Αλέξαντρος Ρέσκ ε ση με ίωσ ε αργότερα «την έντονη. υπόσχονταν την ανακ άλυ ψ η ν έων ταφό­ πλακων. όταν η επιστή μη του τον ψυχαγωγούσε ακόμα και όταν κ άποια ιερ ά κτ ίρια. που ε ίχε πρόσφατα κα θα­ !! ι στ ε ί από τα ερε ίπια. και μο λονότι ε ίχε συ λλέξ ει τις πρ ώτες επαγγελματικ έ ς εμπειρ ίες του στο Λον δί­ νο. κουμπωμένο ως επάνω σακάκι συ­ ( πήθηκε ως κ άτοχος βρετανικού διαβατηρίου που ε ίχε γεννηθε ί στο Πακιστάν και. απαιτούσε να βγει στη σκηνή . του λάχιστον όσο εγώ ή μουν μαθητή ς. για παρ άδειγμα. Στο πρόγραμμά της υπήρχε ακόμα κ άτι που. οικονομικές επιστή μες. Ο λεπτοκαμω μ ένος αλλά γεμάτος ενεργη­ τ ικότητα άν δρας με το ραφ. ενώ ο ίδ ιος ένιωθε λίγ ο πο λύ Βεγγ αλός. Ε υ χά ριστο ή ενοχλητικό. Ένας κύριος. ε ίχε μεγαλώσε ι στη Βομβάη. του μ ίλησε από τα αριστερ ά του πάνω από τρία άδ εια σκαμπό. κυρίως στον τομ έα των συγκοινωνιών. που η υπόλοιπη όμως και με πο λλά παρακλάδ ια οικο­ γένειά του ζούσε ενμέρει στην Ντάκα κι ενμ έρει στην Καλκού­ τα. αν έκα θεν βρομούσε.

υπονοώντας τις πρόσφατες πο λ ιτικές αλλα­ γ ές. έτσι που η απόσταση μειώθηκε σε ένα. Μέ σα στους στενόχωρους το ίχους του κα­ πη λε ιού πρέπει να ε ίδ ε με τα μάτια του τον επερχόμενο συνω­ στισμό. μπόρεσε αμέσως να εξανεμίσε ι τους φόβους της νέας γνωριμίας του στο καπη λ ει6 : « Όσο ισχύ ε ι το παλ ιό ευρωπα'ίκ6 δίκαιο του ισχυρού. που έπινε όπως ο Ρέσκ ε μπ ίρα τύπου export. και θ α τον σπρώχνει ώσπου η τερ άστια αυ­ τή μετατόπιση δ ε θ α έχει πια συγκρατη μό. δικ<Χ. Ο Ρέσκε πλησίασε κι αυτός κατά ένα σκαμπό. Πανόφσκι και λοι­ π<Χ. σ ίγουρα θα υπ<Χ. Αλλά από τους αριθμούς του κο­ σμοπο λίτη έλ ε ιπε ακ6 μα η απόδειξη με σά ρκα και οστά . Είμαστε αναγκασμένοι να έ ρ θ ου­ με. Μ ετά προσπάθησε να απο δ είξει το χιούμορ του και. παρ ά την α­ νησυχία του. μη παραλε ίποντας να υπο δ ε ίξε ι την ποικι­ λομορφία των εμβλημάτων της εποχής του Μ παρόκ. Τώρα συστήθηκε ο Ρέσκε και ανέφερε την επαγγελματική του δραστη ριότητα. Τα π<Χ. Μ ερικές εκατοντά - made by Absens .ρχουν προβλή ματα. επειδή σε μας ο χώ ρος λ ιγόστεψε και στένεψε. «Σε σύγκριση με τα εντυπωσιακ<Χ. Ό μως τα πρ άγματα δε θ α με ίνουν έτσι. Ο ένας σπρ ώχνει τον άλλο. αποκάλεσε την πι θ ανή συνένωση 6λων των Γ ερμαν ών «γερμανική σούπα». Ταυτόχρονα ομολ6γησε ότι η συγκέντρω­ ση ογδόντα εκατομμυρ ίων της δ ικής του εξαιρετικ<Χ. Ω ς πρότυ­ πά του ανέφερε μεγ άλα ονόματα: Κασίρερ. επιμε λούς υπηκοότητας τον ανησυχούσε λίγο. σας νού μερα ίσως κ άτι τέτοιο να φαίνεται μηδαμινό. Θα έ ρ θουμε εμείς. όπως έλ εγαν οι Έλληνες. -/0 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ σαν εκπρόσωπο εννιακοσ ίων πενήντα εκατομμυρίων· σύντομα θ α ε ίναι ακριβώς ένα δ ισεκατομμύριο». ωστόσο: ε ίναι κάτι ασύλληπτο ! » Ο μίστερ Τσατερτζί. χάρηκ ε μ ' αυτή τη ν έ α γνωριμ ία με φόντο τόσο πο λλού ς ζωντανούς. ιδίως επε ιδή αυτή η δύναμη στο κέντρο της Ευρώπης θ α εμπλουτιζόταν. Επει­ δή όμως ο χήρ ος στη διά ρκε ια της η μέρας καΙ . κατά τι ς συζητή­ σε ις του με τη XI1Qa ε ίχε συγκεντρώσε ι την προσοχή του μόνο στους νεκρού ς κ ω τις τελευταίες επι θυ μίες τους..ντα ρει. και κατον6μασε το Ινστιτούτο του Βάρμπουργκ ως πηγή των λον δ ρέζικων με λετών του.

που δ ε θέλουν να ε ίναι άλλο από Πολωνοί και μόνο Π ο ­ λων ο ί. θ α φέρου με μαζί μας κω την τόσο αγαπη μ ένη αλλά και τόσο τρομακτική Μητέρα K ιiλ ι. «τ ίποτα δ εν ε ίναι πιο επι θυμητό από τη (nJ μβίωση Κάλι και Παρθένου Μαρ ίας στον δ ιπλό βωμό που ι'πικαλ ε ίστε». θα αναγκαστού ν να μάθουν ότι δίπλα στη Μαύρη Μα­ ντι)να της πλατε ίας Τσενστοχάου υπά ρχε ι αρκετός χώρος για ι tλλη μια μαύ ρη θ εότητα· επειδή. όπου οι εγωκεντρικοί φόβοι των συμπατριωτών σας θα εξανε μιστούν. θ α ε ίχε και την αν άλογη παγκόσμια κουλτούρα.στο Λον δίνο έχε ι κιόλας εγκαταστα θ ε ί». Δε θ α φτάσουν όλοι μ έχρι 1 " (Ί ιί). κοπέλα πίσω απ ' τον πά ­ γκο απέδε ιξε ότι γνώριζε τα αγγλικά του σχολε ίου ρωτώντας τους κυρ ίους αν ή θ ε λαν «more German beer» και ο Τσατερτζ ί (ιπάντησε πο λωνικά ιSταν αμέσως μετά παρακάλεσε τον καθ η - made by Absens . Δ εν ε ίπε λοιπόν μόνο από ευγένεια πως τα έβλεπε όλα τούτα να ' ρχονται με ακατάσχετη ορμή · μέσα απιS διαδικασί ες συγ­ χώνευσης των λαών ήλπιζε ότι θ α επερχόταν και η έ σχατη α­ νταλλαγή των πο λιτισμών. \ Υ 2. Κάποιοι όμως άλλοι μαζ ε ύ ουν κιόλας τα μπογαλάκ ια τους. Μ ε σηκωμένο το ποτή ρι της μπίρας ο Ρέ σκε συμφώνησε α­ μ έ σως: « Έτσι περίπου το βλέπω κι εγώ ! » Ή ακόμη περισσό­ πρ ο. Αλλά όταν η νέα και ό­ μορφη. ήξερε μάλ ιστα τη θ ε ά Κάλ ι και με το όνομα Παρβ άτι. « Ν αι». που προ έ­ βλεπε ο κύριος Τσατερτζί. βέβαια.:0 I ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 4/ ('1 1'. Ακόμα και οι Πολω­ ν οί. όπως τη χαρακτήρισε ο Ρέσκε. Η παγκόσμια κοινων ία. Μίτ ε με λοιπόν σαν προ άγγε λο ή ε μπροσθ οφυ λακή μιας με λ­ λοντικής παγκόσμιας κοινωνίας. χιλ ιάδ ες ε ίναι ήδη καθ' ο δόν. Αν και η ειδικότητά του ε ίχε περιορίσε ι τον καθηγητή σε τα­ φιS πλακες δαπέδου. Πάντως προς το παρόν η α δ ιόρ θ ωτη αγγλική του Ρέσκε και η β εγγαλική χρή ση τή ς άλλοτε κυρ ίαρχης αποικιακή ς γ λώσσας έ βρισκαν η μια την άλλη ασυνή θ ιστη. τα λόγια του ήχησαν σαν προσδ ο κία όταν είδε να επιβε­ Ι \ωώνεται τόσο παραστατικά η προφητε ία του που την αποκα­ λούσε «η αθόρυβη κατάληψη της Ευρώπης από τους Ασιάτες». ο Ρέσκε ήταν γν ώ στης των ιν δουιστικών Ο εοτήτων. αναφώνησε.

γαργαριστούς. Μ ιλού σαν τώ ρα μάλλον αόριστα για τον καιρό. Ο Τσατερτζί επαίνεσε την μπίρα export. Η φοιτήτρια της ιατρικής δέχ θη­ κε να την κεράσε ι ένα ουίσκι. Τα αραιά μαλλιά του Τσα­ τερτζί έρχονταν σε αντίθ εση με την γκρίζα μεν πλην όμως πλού­ σ ι α κόμη του καθηγητή που σύντομα θ α έβγ αινε στη σύνταξη · made by Absens . τα μάτια του Τσατερτζί με τα άνισα πυκνά ματόκλαδα παρέμεναν αμέτοχα. Ακόμη κι όταν μιλού σε.). που ε ίχε γεννηθε ί όταν η ιν δ ική χερσόνησος δ ιαμε λ ιζόταν. που τη λέγ ανε Υβόνη. Παρέθε­ σαν ακόμη και ποιή ματα: ο Β ε γγ αλός απάγγειλ ε Κίπλινγκ. Γέλασαν και οι τρε ις. άρχισε να δ ιαγράφεται ένα ν έ ο ευρωπα"ίκό α­ νακάτε μα από φ θόγγους ηχηρούς. λαρυγγικούς που προφ έ ρονταν με χείλη υγρά και συριστικούς που εκτόπιζαν ο ένας τον άλλο. Ο Ρέσκε αν έ φερε ότι η μπ ίρα προερχόταν από την πε­ ριοχή του Ρουρ. �κ �2c____________________________________�Γ �Ν �γ �= �Τ Ρ Γ� Ε� � Κ�ΡΑ � Σ γητή σε περίεργα γ ερμανικά να το υ επιτρέψε ι να τον κεράσε ι (iλλη μια μπ ίρα. Όταν ο ι κύριοι ρ ώτησαν ν α μάθ ουν ο ένας την ηλικία του άλλου. Κατόπιν ζήτησε ευγενικά να του επιτρέψουν να κεράσε ι άλλες δυο μπίρες. Εγώ. Το μεγάλο θέμ α «Ασ ία » ε ίχε χάσε ι τη γ οητε ία του. την τιμή του δολαρ ίου .τι τα εξήντα δύ ο χρόνια του πα λιού συμμαθητή μου που. ε ίπε πως ήταν φοιτήτρια της ιατρικής και μπορούσε να δουλ εύε ι μό­ νο δυο φορ έ ς την ε βδ ομάδ α. ή ρ θ ε στον κόσμο όταν έβ α λαν σκαλωσιές στο ετοιμόρροπο καμπαναριό της Παναγίας μέχρι το πλακουτσωτό σκουφί του. θ α παράγγελνα μια βότκα. έβ αλαν πρ ώτα την Υβόνη να μαντέψει. Το λ επτοκαμωμ ένο χ έρι του Τσατερτζί ήταν θ αρρε ίς ένα με το ποτήρι της μπίρας. σκληρούς σαν μέταλλο. Το μακρουλό κρανίο του Ρέσκε έγερνε ε λαφρ ά . Η όμορφη μπαργούμαν παρέμενε ό­ μορφη κι όταν γελούσε . τη δ ιαρκή κρίση των ναυπηγε ίων. κατά τον Ρέσκε « θλ ιβερ ά απόντα » . ο καθηγητής θυμήθηκ ε στίχους του Πόε . Είχε ξ εχάσει τον μπερέ του στη χή­ ρα. Η κοπέλα π ίσω απ ' τον πάγκο. Παρ ' όλα αυτά δ εν έ πεσε σιωπή. δ εν επι δ εχόταν άλλη κορύ­ φωση . προκά­ λεσαν μεγαλύτερη έκπληξη απ ' ό. Τ ε λικά τα σα­ ράντα δύ ο χρόνια του βεγγαλο-βρετανού επιχε ιρη ματία. απρόσκλητος και έξι σκα­ μπ ι) πιο πέρα. όπως ε γ(.

αμέσως μετά όμως πλήρωσε το λο­ γαριασμό του περιμένοντας με αδη μονία να πληρώσει κι ο Ρέ­ σκε τον δ ικό του .δ ιηγούνταν επε ισό δια από μια ιστορία. Προφανώς ήξερε τον Β εγγαλό όχι μόνο ως θαμώνα. ο επιστή μονας έκανε λίγες μόνο και πάντα σκυθρωπές χειρονομίες. Όταν τον (ιποκάλεσε «παγκόσμιο πρωταθλητή πο δηλασίας» και. όπως σημε ίωσε ο Ρέσκε. που ανανεωνόταν συνεχώς. που κύλησε δ ιαγράφοντας κλει­ στούς κύκλους με τον τρόπο της Ανατο λή ς. Όταν ο Τσατερτζί ισχυρίστηκε ότι γυμναζόταν για να δ ιατηρήσε ι τη φόρμα του. το λ ικέρ και τα τρία μπουκάλια της μπίρας export από το Ντόρτμουντ δ εν ε ίχαν βαρύνει αρκετά το χήρο ώστε να π έσε ι στο κρεβάτι. την έκανε να φαίνεται λ ιγότερη όμορφη . Ο δρόμος του Ρέ­ σκε ήταν σύντομος: έ πρεπε να δ ιασχ ίσε ι απλώς το χώρο στάθ­ μευσης του ξενοδοχείου. όπως το άφωνο σήκωμα και πέ­ σιμο των χεριών που συνηθίζουν οι άντρες όταν γερνούν· έτσι τουλάχιστον τους φαντάζομαι εγώ. Κατέγραψε όλους τους δ ιαλόγους της η μ έ ρας. τον έκαναν να φαί­ νεται νεότερος. Δεν παρ έ­ λειψε καμία από τις ψυχικές του διαθέσεις. «κάνοντας μια περιφρονητική χειρονομία». Ένας ε λαφρός πο­ νοκέφαλος ήταν γι ' αυτόν σημαντικός. Αλλά το βουλγάρικο κοκκινέλι. «Θα ξανα·ίδω­ θούμε ! » φ ώναξε ο μικρόσωμος και ξαναφορτισμένος με εν έ ρ­ γεια Βεγγαλός με το βρετανικό δ ιαβατήριο και χάθηκε στο σκοτάδι της νύχτας στην όχθη του Ραδάουνε. όπως επ ίσης και η πιθα­ νότητα μιας επερχόμενης καούρας και για την καταπο λέμησή made by Absens . Έ μειναν στο τρίτο μπουκάλι μπ ίρας τύπου export. Ήταν λίγο μετά τα μεσάνυχτα όταν οι κύριοι αποχαιρετήθη­ καν μπροστά στο καπη λε ιό με τις ξυλοδ εσι έ ς. εν πάση περιπτώσει ο Ρέ­ σκε ήταν αρκετά ζωηρός ώστε να επιβε βαιωθεί στο ση με ιωμα­ τάριό του η σχολαστικότητα και η εμμονή του στις λεπτομέ­ ρειες. ΛγΣΟI ΩΝΑ ΚΟΆΣ ΜΑΤΑ 43 οι χειρονομ ίες του όμως. η Υβόνη το βρήκε γε λο ίο. Αντίθετα. () Τσατερτζί δεν αντέδρασε. που με αργό ικετευτικό τρόπο και έ­ πε ιτα βίαια -με τη βοήθεια όλων των δ αχτύλων. Το γ έλιο της.

κάπως ισχυρογν (Δμονα αλλά συν ά μα ξύπνια και καλόκαρδη . ο οπο ίος του έχει συστηθε ί ως ε­ πιχε ιρη ματίας στον τομέα των συγκοινωνιών. Η κυρία Πιετκόφσκα γίνεται σύντομα Αλ ε ξάντρα. Ακόμα και την ε ξαγγελθείσα από τον μίστερ Τσατερτζί μεταν άστ ευση των λαών. να τα καθαρίσει. σταγόνες και παστίλιες: το τα­ ξ ιδ ιωτικό φαρμακείο του Ρέσκε . δ εν μπορούσες να του αντιτάξεις τίποτα. να τα ανοίξει. Μ ε αποκάλεσε επανε ιλημμέν α παρωχη μέ - made by Absens . 44 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ τους ε ίχε στη βαλίτσα του χάπια. Την αποκαλε ί ζωντα­ νή. για τα νεκρ άν θ ε μα στο κόκ­ κινο της σκουριάς. την περιόρισε λέγοντας: « Αυτό ς ο Β εγ­ γαλός. συν όψιζε τους εν δ οιασμούς του σαν εξασκη μένος πρακτικογρ ά φος ως εξής: « Πάλ ι έπραξα επιπόλαια». Δε θέλω να τον ξαναβάλω να βγάλει τα γυαλ ιά από τη θήκη. όπως κατά το εγκώμιο των μανιταριών. Μ ια απλή γνωριμία σε καπη λει ό την αποκαλε ί «συν άντηση επιστέγασμα». Και μόνο μετά δ ι αβάζουμε για το παραπάτη μα μπροστά στους κου βάδ ες μ ε τα λουλούδια. για τη χήρα και το Θε ίο Θέλημα. Έγραφε σαν χε ίμαρρος. Αρέσκεται σε υπερβο λέ ς και αποκαλεί τον Τσατερτζί. Μ ια δ ια ­ σκεδαστική μονομαχία. αν και οργισμένη . Θέ­ λει να τονίζει ότι ανήκει "στο σ11 μερα" και γι ' αυτό ίσως βάφε­ ται κάπως χτυπητά . λοιπόν. που θα ε ίχε τη μορφή ασυγκράτητων κυμάτων προ­ σφύγων και που θα δ ικαιο λογούσε κ άποιες σκέψε ις για τα δρα­ ματικ ά της επακόλουθα. με τά σε ις σαρκασμού . περιγρ ά φει παραστατικά τη λεκ άνη υπερχε ίλισης της Ασίας. την οποία ευχαρίστως σεκοντά ρω.η γηραιά Ευρώπη θα υποβληθεί έτσ ι σε μια τόσο ριζ ική όσο και σωτήρια θεραπε ία ανανέωσης. Μ ας απε ιλ εί.» Περίεργο που ο Ρέσκε βάζε ι πρώτο στα συμβ άντα της η μ έ ­ ρας ό. που συστήνεται ως Βρετανό ς. να τα χουχου λίσε ι. « Μ ου φαίνεται ότι μερικές φορ έ ς το παιδ ιάστ ικο πε ίσμα της Αλ ε ξάντρας συναγωνίζεται τη γοητε ία της. σκεπτόμενος τις πιθανές συ­ νέπειές τους.τι έζησε τε λευταίο. Όσο αναφερόταν στη χερ­ σόνησο των Ινδιών. συμφορ ά μεγ άλη ή μήπως -κ άτι που θα ή­ ταν επιθυμητό. «ει δ ικό συγκοι­ νωνιο λ6γο» και επιπλέ ον «αξιαγ άπητο». με εν δ ιαφ έ ρον για την πο λ ιτική. Όταν έβρισκε ότι μακρηγορούσε υπερβολικά.

έτσι και στους Π ο λωνού ς πρ έπει Υ ' αναγνωριστεί το δ ικαίωμα του επαναπατρισμού των νεκρών. το βλέμμα του επιστρ έ φει στην Αλεξάντρα Π ιετκόφσκα. Μόνο αφού περιγράψει πρ ώτα δ ιε ξ ο δ ικά το νεκροταφε ίο του Χαλαζόβ ουνου μπαίνει στο θέμα και αποκτά γι ' αυτόν ση­ μασία η «Πολωνο. την υποτ ίμηση του ζλότι και την ακρίβε ια σε όλη τη χώρα.Λ ιθ ουανική Εταιρε ία Κοιμητη­ ρίων}} που πρότεινε η χήρα. την κατάστα­ ση των πεζο δ ρομίων. Όπως στους Γερμανού ς. ομο λογουμ ένως. μην ξ εχν ώντας ούτε τη δυσω δία του θ ε ίου ούτε τα καυσαέρια πάνω απ ' την πόλη. πότε πότε υπερβο­ λ ικο ί τρόποι μου}}. Αυτό το αν θ ρ ώπινο δ ικαίωμα δ ε γνωρ ίζ ε ι σύ νορα ! }) Η χηρ ά λόγια. Αφού αναφερ θ ε ί εκτενώς στην «ενσωματωμ ένψ} στην ε ικό­ να του δρόμου «χρόνια πο λωνική φτώχε ιω}. Ωστό σο δί­ νει μια πρώτη ώθηση στο εγχε ίρημα: «Το σχ έδ ιο Βίλνα θ α πρ έ ­ πει να χρη ματοδοτηθε ί. Χ αρακτηρί­ ζ ει τον λ ι θ ουανικό παράγοντα «ευνόητο και επι θυ μητό}}. του ξεφεύγουν εκφράσε ις όπως «αχτύπητψ} και «κοντούλα αλλά μανούλι ! }} . την αύξηση της εγκλη ματικότητας «μετά την αποσύν θεση της κομ­ μουνιστικής κρατικής εξουσίας}}. Στο κάτω κάτω και οι τρε ις παράγοντες ε ίναι αλλη λέν δ ετοι: η αποτυχ ία ή επι­ τυχία του ενός συν δέ εται από την επιτυχ ία ή αποτυχ ία του άλ­ λου . Την ονομάζε ι «ακα­ ταμάχητψ}. Ομο λογ ώ πως αυτή η ευγενής υπερ άσπιση τ(ι)ν made by Absens . Την ονομάζε ι «η ιδέα μας που γεν­ νήθηκε πριν προ λάβε ι καλά καλά να συ λληφθε ί}}. Είναι απαραίτητη η απο δυνάμωση κά­ θ ε εν δ οιασμού από την πλευρά των Λ ιθ ουαν ών. όμως προφανώς της αρέσουν οι. Διαβάζω: «Μα­ ζί της νιώθ ω πάλ ι το σώμα μου}}. φ έ ρνοντας παραδ είγ­ ματα άνισης σχ έ σης μεταξύ μισθών και τιμών.Γ ερμανο. ταυ­ τόχρονα όμως «δύ σκο λο να μετουσιωθε ί σε πρ άξψ . τον πλη μμελή φωτισμό των δ ρόμων. και αφού δ ια­ μαρτυρηθε ί για το ε λ ε ε ινό φαινόμενο της μαύρης αγοράς. Το δ ιαμ έ ρισμα στην ο δό των Σκύ­ λων περιορίζεται σε «εν γ ένει άνετη φωλίτσω} . τα παιδιά που ζητιανεύουν μπροστά στο ξενοδοχείο. την εν ίσχυση των ε ξ ουσιών του καθ ο λ ικού κλήρ ου. Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣ Μ ΑΤΑ 45 νο ή με τα δ ικά της λόγια " ακόμα της παλιάς σχο λής".

ανάμεσά τους και ερωτικές. . Μόνο ({- made by Absens . έχοντας χηρέψε ι από χρόνια. Πόσες επιθυμίες. ε ίναι α­ πτο ί για μ ένα και εντός του οπτικού μου πε δίου: μπορώ να τους παρακολουθήσω. » Κ ι έτσι. δ ε θα μπορούσα να σου κάνω τη χάρη · όμως έτσι. μετρώντας τις θηλιές των πλ εγμ ένων με το βελονάκι ή φιλέ δ ιχτυ ών που η χήρα ε ίχε κληρονομήσει από τη μάνα της. που δ εν μπορε ίς παρ ά να την απο δ εχτε ίς -« Στο νεκροταφε ίο πρ έ πει τε λε ιώνει πο λ ιτι­ κή». αν στα χαρτιά του Ρέσκε απαιτούσε να βρει τη θέση της μια απ ' αυτές τις βαρετές μέχρι θ ανάτου σχέσε ις. θα αποκοιμήθηκε επιτ έλους ο χήρος ή μήπως άρχισε να μετρά από αριστερά προς τα δ εξιά τα εννιακόσια πενήντα εκατομμύ­ ρια που ε ίχε ο κύριος Τσατερτζί π ίσω του . του έγραψα στο περιθώριο μ ε το στιλό του. Αν η ιστορ ία τους ήταν δ ιαβρωμ ένη από την τόσο δ ια δ ε δομένη συζυγική απιστία. Προς το τ έλος των ση μειώσεών του με τ ίτλο «Το Ψυχοσάβ­ βατο» ο Ρέσκε βρίσκε ι άλλη μια φορά ση μαντικό το δίχτυ της χήρας. Πόσο τον συγκινούσε το χρηστικό αυτό αντικε ίμενο εκτός μόδας. « ' Ακου με. Γ ια την Αλ εξάντρα Πιετκόφσκα μπορούμε να υπο θέσουμε ότι προσπάθησε να λο­ γ αριάσει νοερά τα έξοδα της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων. αυτο ί οι δυο. αν επρόκε ιτο για δόλ ια εξαπάτηση της συζύγου ή κεράτωμα της ρουτ ίνας.ιό ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ δ ικαιωμάτων των νεκρών μού φάνηκε ύποπτη από την αρχή . Επανε ιλη μμένα παίρνε ι φόρα τονίζοντας τη ση μασία του κληρονομη μένου αντικειμένου. Ρέσκε. όντας ε λ ε ύθ εροι πια λόγω θ αν άτου του συντρό­ φου . Και τι να κάνουμε. . Με παρακίνησε κάτι ακόμα: το γεγονός ότι και οι δυο ε ίχαν χηρ έψει ήταν υπέρ τους. . ακόμη κι αυτό: « Μ ου φαίνεται ότι έχω πιαστε ί κ ιόλας στο δίχτυ της . καθώς μάλιστα τα παιδ ιά τους ε ίναι μεγάλα και ανεξάρτητα. Μ ια φράση της χήρας. «η ιδέα σου ε ίναι του κώλου ! » Και παρ ' όλα αυτά ετοίμασα τις βαλίτσες μου. Γρά φει: Με πόση ευχαρί­ στηση κουβαλούσε στο πλευρό της Αλ εξάντρας το γεμάτο δί­ χτυ.με έκανε να σαλπάρω. Ρέσκε».συ ζύγου και οπωσδή ποτε ενήλικες. δ εν χω­ ρούσαν εκε ί μέσα. πίστεψέ με. Τώρα ε ίμαι περ ί εργος να δ ω πώ ς θα αποτύχουν.

παρ άγγε ιλε για πρ όγευμα ένα ζεστό -επειδή προτιμού σε το τσάι από τον πολωνικό καφ έ­ μαρμελάδα και άσπρο τυρί. Ζήτηση υπήρχε . Ω ς κύ ριος μεγάλου αριθ­ μού εγκαταστάσεων παραθερισμού και αναψυχής. που ό μως δ εν ανήκε. σε κά­ ποιο τουριστικό γκρουπ. σιγ ά το πράγμα ! Ο πνιγμένος απ ' τα μαλλιά του πιάνεται». που έ μεινε αν ώνυμος στο η μερολόγιο του Ρέ σκε. που λίγο πριν απ ό τις εννιά βρήκε ένα άδ ε ιο τρα­ πέζι στο εστιατό ριο του ξενοδοχείου. Ο Ρέσκε.θ α γ λίστρησε σ' έναν ονειρικό υπο­ λογισμό με ακό μα περισσότερα μη δ ενικ ά . π λησ ίασε η σερβιτό ρα με τους φρα­ μπαλάδ ες στην άσπρη πο δ ιά . αλλά ταξίδευε για λογαριασμό μιας ι δ ιωτικής ασφαλ ιστικής εταιρε ίας με έδ ρα το Α μβού ργο. Είπε ότι η εταιρεία του σχε δίαζε να προσφ έ ρει στους ασφαλ ισμένους της μικρής ή μεγάλης δ ιάρκε ιας διακοπές σε λουτροπόλ εις της Ανατολ ικής Ευρ ώπης. ό πως οι περισσότεροι γ έ ροι και γριές των γειτονικών τραπεζιών. Ο Ρέσκε δ εν πρ όλαβε να παραγ­ γε ίλει και στο τραπέζι του κάθισε ένας συμπατριώτης τους. Το πλατύ άνοιγμα της πρ ό σοψης πλαισιώνουν κολόνες που οι μπετονένιοι πυρήνες τους είναι επεν δυμ ένοι ο λόγυρα με γυα­ λωμ ένες ψηφίδες. Διστακτικά. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 47 φού υπολόγισε το αρχικό κεφ άλαιο -«χρειάζονται χοντρικά μι­ σό εκατομμύ ριο μάρκα». προσπαθού σε με τη μαγική λέξη «joint venture » να δη­ μιουργήσει δ εσμού ς ψάχνοντας παραθεριστικές κατοικίες σε καλή θέ ση και προσφ έ ροντας συμμετοχή στο κεφάλαιο και πε­ λατε ία. λες και ε ίχε κάποιες εσωτερικ έ ς αντιστάσε ις. Π ρος την κου ζίνα άλλ ες κο λόνες επεν δυμ έ ­ νες με κό κκινα παλαιικά τούβλα. Έπια­ σαν κου βέντα. ιδίως στις αλλοτιν έ ς γερμανικές επαρχ ίες. το κρατικό Συν δ ικ άτο * έδ ε ιχνε του λάχιστον εν διαφέ ρον: «Θα μου πε ίτε. Κατά τα άλλα ξύλ ινη επέν δυ­ ση . Στο βάθος ένα αν άγ λυφο. ό­ πως απο δ ε ίχθηκε στη συνέχε ια. Κα- made by Absens . Εντούτοις ο ομοτράπεζος του Ρέσκε παραπονέθηκε για την έλλ ειψη πνεύ ματος συνεργασίας εκ μ έ ρους των Π ο λωνών. Αυτό ς ο κύ ριος. με γυα λωμένες ψηφίδες όπως ε­ κε ίνες στις κολόνες.

Π ρέπει να το καταλάβ ουν επιτ έλους. κι εκτό ς τούτου οικε ία. Ας αγνοήσουμε επιτ έλους τους ε λάχιστους επαγγελμα­ τ ίες πρ ό σφυγες που απ έ μειναν. τρία χρ όνια θ α έχουμε πατήσε ι γερ ά π όδ ι ε δώ. ό μως. Αφότου ήρθ αν τα πάνω κάτω στη Λ αοκρατική Δη μοκρατία της Γ ερμανίας. βέβαια. Και μάλιστα χωρ ίς εν δ οια­ σμού ς. Υπέροχα μέρη για παρα θερ ισμό . Και τότε θ α υπά ρξουν πλήθος δυνατότητες. ότι το θέμα της κυριότητας ήταν προς το πα­ ρ όν ακαν θώδ ες.στη Γλώ σσα της Φ ρισλαν δίας και τη χερσόνησο Χέλα. που ε ίχε παραγγε ίλ ε ι περισσότερα απ ' ό σα ήθελε και ε ίχε αφήσει σχε δόν αν έγγιχτα τα δυο με λάτα αβγ ά με κέτσαπ. Όπως και η οικογ έ- made by Absens . θ α έπρεπε να ε ίναι δυνατή η σύ ναψη συμβο λα ίων μίσθωσης με τον ό ρο ότι σε περίπτωση πώλησης τα ακ ίνητα θ α προσφ έ ρονταν πρώτα στην εταιρε ία του. Ο Ρέσκε -που τον απασχο λού σαν από την προηγουμένη πα­ ρ μοια σχ έδ ια. « Αλλ ιώ ς σε λίγο δ ε θ α δ ου λε ύ ει τίποτε εδώ. Εκε ίνοι ε ίναι πιο ανοιχτοί. κι ας μην είναι πια η Βαλτική εκε ίνο που ήταν κάποτε. Ο ι Π ολωνοί μας χρε ιάζονται. γεμάτα αναμνήσεις για τους συμπο λίτε ς μας που αναγκάστηκαν να φύγουν από ε δώ.θέλησε να μάθε ι αν υπήρχε γενικ ά προοπτική ό επιτυχ ίας τ έτοιων «joint venture » δ ραστηριοτήτων. Βλέπετε . Π οιος άλλος θ α τους στηρ ίξ ε ι. Μή πως οι Γάλλοι. Π ρ έ πει επιτ έλους να αναγνω­ ρ ίσουμε τα σύνορα Όντερ-Νάισε . Και δ εν ε ίναι λίγοι. Κι αν δ ε θ ελήσουν οι Π ολωνοί. -/8 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ τανοού σε. Δεν μπορούν να αγνοή σουν το μάρκο μας. . παρ ά την ευνό ητη δυσπιστ ία. Τ ι υπ έ ροχα πευκο δάση στις παραλίες ! Ή και στη λ εγ ό μενη Κασουβική Ελ­ βετία. « Είναι κυρ ίως θέμα πο λ ιτικής. Οι Π ολωνο ί εξακο λου θ ού ν να πιστε ύ ουν ότι θ α τα πάρουν όλα τζάμπα». ε ίπε: « Όμως ε δώ θ α ήταν ωραιότερα από οπουδήποτε αλλού. Σ ας το λέ ω: σε δυο. Έριξα μια ματιά σε μερικά ξενοδοχεία του κρατικού Συν δ ικάτου . θ α χτυπήσουμε την πό ρτα των Τσέχων ή των Ούγγρων. » Εν ώ σηκων όταν ο γύ ρω στα πενήντα πρ όθυμος να επεν δύ σε ι κύ ριος. . εδώ επικρατε ί πανικό ς. Δεν μπορού ν από τη μια να θέλουν καπιταλ ισμό κι από την άλλη να παριστάνουν την παρθένα.

Καταγ ό μαστε από το Μ αρίενβέρντερ. Αλλά μόνο τα δύ ο κυκ λοφορού σαν κάνο- made by Absens . . Η μάρκα «Σπάρτη» ήταν εγγύ η­ ση ποιότητας. καθυστέρησε υπερβολικά στην ε ίσο δο του ξενοδοχείου ' και μόλις αποφάσισε να επισκεφθε ί τις ταφ ό πλακες της Παναγίας. αν και δ εν ήταν από εκε ίνα τα δ ιαβόητα που τα κινούν τρέχοντας οι κούλη δ ες. Ο Τσατερτζί μου εξή­ γησε πως ε ίχε το πό στο του π ότε σ ' αυτό και πότε σε κάποιο άλλο ξενοδοχε ίο. λες κι ήταν αυτονόητο. Ήταν τυχα ίο που δ εν ε ίχαν συναντη θ ε ί νω­ ρίτερα. Κατέ­ βαλε προσπάθεια για να μη δώσε ι τ ίποτα στα παιδ ιά που ζη­ τιάνευαν. ε ίπε. Δ ιαβάζω στις ση με ιώσε ις του Αλέξ αντρου Ρέ σκε τα εξής: «Σε κάποια από σταση από τα ταξί της ε ισόδ ου στεκόταν ο μί­ στερ Τσατερτζί με ένα πο δήλατο ρ ίκσα. αυτό το όχη μα ε ίχε κατασκευαστεί στην Ολλαν δία με ευρωπαϊκές προ δ ιαγραφ έ ς. φαι­ νόταν με την πρώτη κιόλας ματιά εκτό ς τό που. Όχι. Η κουκούλα για την προστα­ σία των επιβατών σε περ ίπτωση κακοκαιρ ίας ήταν άσπρη με κό κκινες ρίγες. επε ιδή βέβαια το όχη μα του ανήκε . δεν είχε φέρει το ρίκσα του από την Ντάκα ή την Καλκούτα. Αδυνατώντας να αποφασίσε ι αν την τε λ ευτα ία ετούτη η­ μέρα του στο Γκντανσκ θα πήγαινε άλλη μια φορά στην Πανα­ γ ία ή θ α έκανε έναν πρωιν ό περ ίπατο στην πόλη. ο ζεστός φθινοπω­ ριν ό ς καιρός αντετ ίθετο ακόμα στις αρχές του Νοέμβρη . Είχε το μπράτσο ακου ­ μπισμένο στο τιμόνι. και τα έξι ο λοκα ίνουρια. ο Βεγγαλός με τη βρε­ τανική υπηκοότητα. Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ ______ 49 νειά μου άλλωστε . . Ο γερ ό ς σκελετός. ήταν μπλ ε. Μ ου έγνεψε να σιμώ σω για να θ αυμάσω το ρ ίκσα του. » Όταν ο Ρέσκε βγήκε από το ξενοδοχείο. χωρ ίς κα θόλου σκουριά 11 ξεφλουδισμένη λαδομπογιά. κι ας ή μουν πιτσιρικάς . Το σύ στη μα ταχυτήτων ήταν πολύ έξυπνο: «sophisticated ». Τα πάντα άστραφταν. κάποιος τον φώ­ ναξε με κε ίνα τα ιδ ιόρρυθμα αγγ λ ικά που συνήθιζε να μιλά ο μεσονύ χτιος γνωστός του από το μπαρ. Είχε στην κατοχή του άλλα έξ ι ρ ίκσα. Αντ' αυτού αγόρασε σε υπερβολ ικά υψηλή τιμή έξι κά ρτες από ένα αγ όρι που κρατού σε την αδελφούλα του απ ' το χ έ ρι. Θυ­ μάμαι ακό μα κα θ αρά τη φυγή. Με φ ό ρμα γυμνα­ στικής στεκόταν δίπλα στο όχημα το οποίο.

τε λ ικ ά ό μως ε ίχε καταφέρει να κάνει κάποιες εξυπηρετήσε ις στις αρμόδιες αρχ ές. την καπιταλ ιστική ιδέα περ ί κε . 50 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ντας το γύ ρο της πόλης. δηλαδή. ν (Δν στην αγορ ά που έ κανε πραγματικ ότητα τα οράματά του : ο δηγη μ ένο από τον μονα δ ικ ό μ έχρ ι τώρα πο λων ό ο δηγ ό .χ Γκρουν βάλντσκα και προς τις δυο κατευ­ θύνσεις. κατέ­ φθ ασε κε ίνη τη στιγμή στην ε ίσοδο του ξενοδοχε ίου ένα ποδή- made by Absens . " Όχι μόνο στη φτωχή Π ο λων ία. Είναι. πρ ό σφατα μά­ λ ιστα και στην Αλέι. « Και τα τρία σχέδια έχουν κάτι κοιν ό. Πλήρ ωνε κα λά. είχε άδ ε ια κυκλοφορίας στο κ έ ­ ντρο της π όλης. αν και ήταν φανερ ό πως οι ταξιτζήδες δ εν ε ί­ χαν σχε δόν κ αθόλου δ ου λ ειά. Ναι. ι δίως τους ηλικιω­ μένους. έ στω και ε ιρωνικά . Ο Τσατερτζί. Γ ι ' αυτό είχε παραγγείλε ι άλλα δώδεκα ρίκσα στην Ολ­ λαν δία. Ή μάλλον: Στις ση μειώσε ις του έβλεπε τα τουριστικ ά σχέδια του ομοτράπεζού του στο πρ όγευμα και τα φιλικά προς το περιβάλ­ λον συγκοινωνιακ ά μέσα του Β εγγαλού σαν προσπάθ ειες πα­ ρ άλλη λ ες προς την Εταιρε ία Κοιμητηρίων. παρασυρμ ένος από τις ερωτήσε ις του Ρέσκε. Έβρισκε ότι η υπερβο λ ική πε­ ρηφάνια των Il ο λωνών δ εν τους επ έτρεπε ακ ό μα να θέ σουν τις δυνάμεις του ς στην υπηρεσ ία των δ ικ ών του συγκοινωνιακών μέσων. αλλά και σε όλη την Ευρ ώπη ! " » Ο Ρέσκε κατάλαβε αμέσως πό σο μεγαλεπήβολο ήταν το σχ έ­ δ ιο του Β εγγαλού και γι ' αυτό το θ ε ώ ρησε αξιομνη μόνευτο. αναφώ­ νησε ο μ ίστερ Τσατερτζί. φιλικά προς την τρίτη η λ ικ ία». Υπηρετούν τον άνθρωπο. Αρχικά ε ίχε προσκρού σε ι σε δυσκο λίες. Και η επιχείρηση ε ίχε προοπτικές εξέ­ λ ιξης. " Γ ιατ ί το μ έλλον ανήκει στα πο δήλατα ρ ίκσα " . Σά μπως δ ε γινόταν το ίδ ιο σε όλα τα μ έ ρη του κ ό σμου. αν έλυσε δ ιεξο δ ικ ά την επικε ίμενη κατά ρρευση της κυκλοφο­ ρ ίας των αυτοκινήτων σε όλ ες τις ευρωπα'ίκ έ ς μεγαλουπ όλ εις και τα πλ εονεκτήματα που προσ έ φεραν στις αστικ έ ς συγκοινω­ ν ίες τα ευ έλ ικτα πο δήλατα ρ ίκσα που έ καναν ε λάχιστο θό ρυβο και φυσικά δε ρύ παιναν την ατμόσφαιρα' αν έφερε μετά την α­ ναζωογ όνηση της Ευρ ώπης με ν έ ους κατο ίκους από την Ασία και τε λικά. όπως τους λένε στην Καλκούτα. ας πού με. ακ ό μη και στους πε ζόδ ρομους. Δυστυχώς υπήρχε έλλειψη ο δηγ ών ρικσαβάλας.

Ακούω στις φ λυα­ ρ ίες των γυναικών ότι επιθυ μούν μετά από ένα σύντομο γύ ρο της πόλης να δ ιασχ ίσουν πάνω κάτω τη Μ εγάλη Αλέ α από το Ντάντσιχ στο Λάνγ κφουρ. μίστερ Ρέ σκε ! » Εντάξε ι. στα πα­ γκάκια του πάρκου της συσκοτισμένης πόλης. ακό μα και μετά τη λήξη του. Π ρο ­ φαν ώ ς ε ίναι φιλ ενάδ ες. Κι έπειτα από πού κι ως πού οι παρακάμψε ις του ε ίναι και δ ικές μου.« Σας συνιστού με ανεπιφύλακτα αυτή τη δ ιασκ έδ αση ! Ασφαλώς θα είστε κι εσείς από δ ω. Ο Ρέσκε ε υ­ χήθηκε καλή δ ια δ ρομή . Θ α έχουν κάνει συχνά αυτή τη δ ια δ ρο­ μή με τα ποδήλατά τους. ενώ οι δικές μου σκέψε ις ακο λου θ ούν για ακό μα λίγο αυ- made by Absens . Είναι γνωστό ότι σέ ρνεται. Αλλά η υποχρέωση να τον παρακολουθώ τώρα βή μα προς βή μα παραπ ά ει. Σημειώνει για μ ένα: « Κυρίως ε ίναι οι Δυτικογερμανοί που δ εν έ χουν εν δ οιασμού ς να χρησιμοποιήσουν ρίκσα. την ξαδέρφη του Ρέ σκε. το οπο ίο έφερνε πίσω ένα γε λα­ στό γεροντάκι από τον πρωιν ό γύ ρο στην π όλη · κι αμ έ σως μετά δυο καλοντυμένες κυ ρίες -στην ηλικία του Ρέ σκε και οι δυο­ ζήτησαν τις υπηρεσ ίες του Τσατερτζί: στριμώχτηκαν η μια δί­ πλα στην άλλη χαρού μενες σαν παιδιά. παλ ι έ ς αναμνήσεις. λοι­ πόν. όπως τότε που ήταν μαθήτριες. ακό μα και όσο δ ιαρκού σε ο συναγερμό ς. Οι δυο συ μμαθήτριες φ ώναξαν: . Τον αφήνω. ό πως λένε. Οι περισ­ σότεροι έχουν μεγαλώ σε ι ε δώ κι επιστρ έ φουν για να ξαναζω­ νταν έψουν. να περπατήσε ι μ όνος χωρίς μπερ έ και φωτογραφική μη­ χανή. πατώντας δυνατά τα πετάλια. Μπο­ ρε ί να φιλού σα τη Χίλντχεν. ή μήπως όχι. λες και η ο δήγηση του ρίκσα με δυο ευτρα­ φείς κυρίες μέσα ήταν τμήμα της προπόνησής του. μαθητής κατάπινα βατράχια κατά παραγγελία. φώναξε άλ­ λη μια φορά: «Καλή αντά μωση. Π αρεμπιπτόντως έλεγαν όλους τους δ ρ ό μους και τα τοπωνύ μια με τα παλ ιά τους ον ό ματα· κι ο μ ί­ στερ Τσατερτζί καταλάβαινε» . ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΆΣ ΜΑΤΑ 51 λατο ρ ίκσα της ίδ ιας μάρκας.» Ο Τσατερτζί. Ο Ρέσκε κι εγ ώ κα θό μαστε στο ίδ ιο θ ραν ίο και με άφηνε να αντιγρ άφω μαθη ματικά και λατινικά· ας πού με ότι όλα αυτά αληθε ύ ουν. Ο Βεγγαλός φόρεσε ένα αγωνιστικό κασκ έτο.

μ έσα από το κεντρικό ή εγκά ρσιο κλίτος. που προ βάλλ ε ι μέσα από τις κλη ματ ίδ ες. ο κα θηγητής επισκ έ φτηκε όλ ες τις έν θ ετες στο δάπε δ ο τα­ φόπετρες που στις αν άγ λυφες και σχε δόν μη αναγν ώ σιμες επι­ γραφές τους αναφέρονταν τα ον ό ματα και οι η μερομηνίες θα­ ν άτου άλλοτε ισχυρ ών πατρικίων. . Επισκ έ φτηκε οικ ό ση μα και εραλδ ικά ποικ ίλ ματα. δ εξιά την κορ όνα πάνω από την κλεψύδ ρα και απ ό κ ά ­ τω τη νεκροκεφαλή. εξακο λουθε ί να τρώει ένα πέτρινο κό καλο. καθώς και παραθέματα από τη Βίβλο σε γερμανικά της εποχής του μπαρ ό κ. made by Absens . κυλά προς την κατεύ ­ θυνση του μ έλλοντος . στο θυρεό των Νό ιβεργκ. το σκυ λί. 52 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ τό το ρίκσα που. όταν τοποθετήθηκε η αν άγ λυφη πλάκα του Σ ε βάλδου Ροδόλφου φον Νό ιβεργκ. Παρ ' όλα αυτά ο δρό μος κατά μήκος των πλα·ίν ών παρεκκλησίων και έπειτα. και πάνω από το έ μ βλημα έναν κύ κνο που υπο δηλώνει τον « Σ ιλεσιαν ό Κύ κνο». όπου και να βρίσκεται. και αυτό από το έτος 1538. παρ ά τη ρωγμή. έ σπα­ σαν κάτω από τα συντρ ίμμια μερικές από τις ταφόπ λακες. όλα αυτά που ε ίχαν δ ιατη­ ρη θ ε ί με δέος από γενι ές ο λόκληρες εκκλησιαζομένων και έ­ πειτα φθαρε ί και μετατραπε ί σε επιπε δόγλυπτα κάτω απ ' τα βή­ ματα και τις πατημασι έ ς των τουριστών· δίπ λα ακριβώς στην Ω ρα ία Μαντόνα και την ταφόπετρα στο δάπε δ ο του βορινού π λάγιου κλίτους που το δ ιακοσμητικό της έ μ βλη μα παριστάνει στα χωριστά πε δία του αριστερά δυο αστ έ ρια και απ ό κ άτω ένα δέντρο. Την τε λ ευταία φορά που έ πεσε. λες κι ήθελ ε ν ' αποχαιρετήσε ι τα γυαλι­ σμ ένα από τις πατη μασι έ ς αντικε ίμενα του ερευνητικού του ζή ­ λου. Κατά τον Ρέ­ σκε . όπως αποκαλού σε ο κύ ­ κλος του Καρποφόρου Τάγματος * τον ποιητή και αυ λ ικό χρο­ νικογράφο Μάρτιν Όπιτς φον Μπόμπερφελντ που η βουβωνι­ κή πανώλη έθ αψε κάτω απ ' αυτή τη σμιλε μ ένη π λάκα τον Αύ­ γουστο του 1 639 . . Οι λίγοι τουρίστες και μερικο ί προσευχό μενοι Πολωνοί χά­ θηκαν στον γοτθ ικό ναό με τα ισοϋψή κλίτη που τον καινού ριο θόλο του θα στηρίζουν μ έχρι την επόμενη καταστροφή ε ίκοσι έξι οκταγωνικοί κίονες. Γ ια άλλη μια φορά . μπροστά από το ιερό έχει περιώνυμο και πολυσήμαντο δάπε δο.

. λ ιωμ ένη ολό­ τελα από τα βή ματα γρανιτ ένια π λάκα ε ίχε ' σμιλ ευτεί με σφη­ νοε ιδή γραφή το όνομά μου. Έτρεχα. Φu σι­ κά χωρ ίς η μερομην ία. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 53 Τον Ρέ σκε εξόργισε για νιοστή φορά η πρόσθετη επιγραφή που χαρ άχτηκε από «τοπικιστική αμ βλύνοια» το έτος 1 873 και που έλ εγε : « Στον ποιητή από τους συντοπ ίτες του » · μόνο η α­ φι έ ρωση στην ταφόπλακα των συζύ γων Ματθαίου και Λ ουίζας Λέ μαν του έτους 1 732 κατά φερε να τον χαροποιήσε ι: « Τα οστά τους θάλλουν ακ ό μα. έτρεχα να φύ γω μακριά . . . πό σο μάλλον κ άποιο έμβλη μα. . έτρεχα χαρού μενος τε λ ικά που ήξερα προς τα πού . δεν είπε όμως τι τον ε ίχε κ άνει να ιδ ρώσε ι. Ήθ ε λαν να βρουν κατάλλη λο χώ ρο και να δώ σουν στην ι δέ α τους το στα θ ερό περ ίγραμμα του σχεδίου. κυρ ίως επειδή ο χήρος θ α έφευγε την επομ ένη για την πατρ ίδ α του. με κομμένη την ανάσα. » Ύ στερα ό μως γρ ά φει κάτι παρ άξ ενο: « Είδ α τον τάφο μου και μάλ ιστα στο κεντρικό κ λίτος. έτρεχα όπως δ εν έχω τρ έξει πολύ καιρ ό τ ώρα. λ ες και η made by Absens . Ούτε αφι έρωση υπήρχε. ήταν δυνατόν να έχει αυτή την ψευδαίσθηση . βροντοπα­ τώντας π άνω στις πλάκες και τρομάζοντας τους πιστού ς που με ακο λούθησαν με το βλέμμα τους. βγήκα έξ ω από τη ν ότια π λα'ί ­ νή πό ρτα. » Γ ιατ ί στις δώδ εκα ακριβώς ο Αλέξαντρος Ρέ σκε ε ίχε ραντε­ ύ βο με την Αλ εξάντρα Π ιετκ ό φσκα στη Μεγάλη Αγορά και συ­ γκεκριμ ένα στο σιντριβάνι του Π οσε ιδώνα. Έφτασε έγκαιρα. Σ αν να μην άντεχα την ιδέ α πως κε ίτομαι κά­ τω απ ' το γραν ίτη. και το όνομά τους θ α δ οξαστε ί απ' τα παι­ δ ιά τους που το κληρον όμησαν . Μου ήταν α δύνατο να κατα­ λάβω πώς κ άποιος σαν κι ε μένα εξοικειωμένος με το αξίωμα του εφή μερου της ζωής από τα πρ ώτα κιόλας φοιτητικά του χρ όνια. Σ ε μια γκρίζα. αν και με παλιότερη ορ θ ογραφ ία και συμπληρωμ ένο με τα ον ό ματα των α δ ε λφ ών μου · δ ιάβασα και ξαναδιάβασα και τε λ ικά πρό φερα χαμη λό φωνα για να βε­ βαιωθώ: Αλέξαν δρος Ευγ ένιος Μαξιμιλιανός Ρε μπ έ σκε . Η χήρα ε ίχε δώσε ι στον εαυτό της μισή μέρα άδ εια. λοιπόν. το 'βαλα στα π όδ ια σαν τρε λό ς. και εν ώ ακ όμα έτρεχε.

». Όταν η χήρα και ο χήρος συνα­ ντήθηκαν κάτω από την τρ ίαινα που κρ άδ αινε ο θ ε ό ς Π οσει­ δώνας. το αυτοκίνητο ήταν στα θ μευμ ένο στο πάρκιν του ξενοδοχείου. . . η Αλ εξάντρα του σφούγγι σε τον ι δ ρ ώτα στο μ έτωπο -«Τι τρ έχατε έτσι. Το η μερολό­ γιό του αρνε ίται οποια δήποτε πληροφορία σχετικά . επε ιδή «οι ψη λό κορμες οξι έ ς απ έχουν αρκετά μεταξύ τους και προσδίδ ουν στο σχ έδ ιο ένα φυσικ ό πλαίσιο. Επειδή ο Ρέ σκε έτεινε προς την εκζήτηση. το άστρο της Μ ερσεντές δ εν έχει ε μφανιστε ί μαζί τους σε καμία φωτογραφία. Π ροτού πάνε στο " (Ι ι ' λ(ιοσό μενο χώ ρο στάθμευ­ σης. παράδε ιγμα ο βε­ λούδ ινος γιακά ς του μεσάτου ντεμ ί σε ζόν πανωφοριού του. η Π ιετκόφσκα ε ίχε καταστρώσει ένα πλήρες πρόγραμ­ μα για το απ όγευμα. . έβαζε αμόλυβδη . το οπο ίο μ ()\'( 1 μ ε αυτοκίνητο μπορού σε να εφαρμοστε ί. Αλέξαντρε. » Δεν μπορώ. » Επειδή έ κανε πε ζός τις εξερευνήσεις του στους κυριότερους ναού ς της πόλης. λοιπόν. Ας με ίνουμε στην περιγραφή του : «Καλύτερα να πάρουμε το αυτοκ ίνητο . Το μόνο που λέει π άντα ε ίναι: « Πή ραμε το αυτοκ ίνητο . φώναξε : «Θα ήταν καλύτερα να πά ρουμε το αυτοκίνητο . Ο Ρέσκε ση μειώνει ότι κατάλλη λη για νεκροταφείο σε δάσος θεώ ρησε αρχικά την περιοχή μεταξύ Μ πρένταου και Μ ατ έ ρν. Σ ε ό σες φωτογραφ ίες έχω. 54 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ φυγή δε θ α ' πρεπε να τε λ ειώσει. . . Γιατί όταν ο Ρέσκε έβαζε βενζίνη. Θ α χρειαιπε ί να made by Absens . θ α του τα ίριαζε ίσως ένα νοσταλγικ ό Π εζό 404 με δ ερμάτινα κα­ θίσματα. » Ο Ρέσκε ο δηγ ό ς αυτοκινήτου. . παρά να υποθέσω ή να μαντέψω στην τύ χη . που ε ίχε όμως μετατραπε ί σε καταλυτικ ό . Να ο δηγού σε άραγε μια απ ' αυτ έ ς τις λιμουζίνες της Σκό­ ντα που φαντάζουν τόσο εξωτικές δυτικά του ποταμού Έλβ α. . Καμιά φωτογραφία δ εν τον δ ε ί­ χνει στο τιμόνι. Σ ε καμιά περίπτωση δ εν μπορώ να τον φανταστώ να καταφ θάνει με Πό ρσε στο Ε­ βέλιους . » Ή : « Όταν στα θ με ύ σαμε το αυτοκ ίνητο στο φυ λασσό μενο πάρκιν . . το ζευγάρι δ εν έχε ι ποζάρει ποτέ μπροστά σε καπό .και μόνο τότε του φό ρεσε τον μπε­ ρέ που είχε ξεχάσει το βράδυ της προηγουμένης στο σπίτι της.

Φ αντάζομαι τον οδηγό και τη συνο δηγ ό σιωπη λού ς. που λέγεται τώρα Γκρουν­ βάλντσκα και συν δέ ει το προ άστιο Βρτσες με την π όλη . του οποίου οι δ ιάδ ρομοι καταλάμβαναν την επ ίπεδη έ κταση εκε ί όπου άλλοτε οι αγροι­ κ ίες του χωριού Μπισάου συγκ έντρωναν γύ ρω τους τα ε λα­ φρώς λοφώδη χωρ άφια τους. Επέστρεψαν ήδη νωρίς το απόγευμα. Καθώς δ ι ένυαν τη Μ εγ άλη Αλέα. πυκν ό και σχε δόν ανέπαφο. Επειδή οι επαναπατριζόμενοι νε­ κροί πρέπει να βρουν τη γαλήνη τους όχι κρυμμένοι. ο Ρέ­ σκε πρ ότεινε να κ άνουν μεταβολή. Φυσικ ά η επέκταση του αερο δρο­ μίου Ρεμπιέχοβο μέχρι το χωριό Μ ατάρνια ήταν εξασφαλισμέ­ νη . παρ ότι το μικτό δάσος της Όλ ι β α. Δυστυχώς αποδε ίχθηκε εξίσου ακατάλλη λη και η μεγ άλου μήκους κοιλάδα νοτιο δυτικά της Όλιβα. και αρ­ κετά σκεπτικού ς: η ιδέ α τους ε ίχε πληγε ί. αν όχι απογοητευμένους. Το ω­ ρα ίο τοπ ίο ε ίχε καταστραφε ί από τη δό μηση . » made by Absens . η μόλ ις ειλημμένη α­ πόφασή τους ε ίχε ανασχεθε ί και ο χθεσινός φλογερός εν θ ου­ σιασμ ό ς είχε χαμη λώ σε ι αισθητά τον τόνο. στο ύψος του α λλοτινού κ λε ιστού γυ μναστηρ ίου. Εκε ί ό που ο Ρέσκε θυ­ μόταν δ ασολίβα δ α και κυριακάτικες οικογενε ιακ έ ς εκ δρομέ ς. έδ ειξε το εκτεταμένο πά ρκο στα δ εξιά του : « Αυτά ήταν παλ ιότερα τα Η νωμένα Ν εκροταφεία. . Αντίθετα. Επιπλέον ήταν και ο θό ρυ βος των αεροπλάνων κατά την προσγε ίωση ή απογε ίωση · ποιος αναπαύ εται οικε ιο θ ε λώ ς κ άτω από τον εναέριο χώρο των αεροδρομίων. στριμώχνονταν τώ ρα μ έ σα σε μικρ ά περι βόλ ια ξύλ ινα σπιτάκια που η κατασκευή τους θύμιζε σκηνές. ο Ρέ σκε. . Δ ΥΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 55 κοπούν ελάχιστα μόνο δέντρα. αλλά υπό τη σκέπη των φύλλων». . . πρέπει να απομα­ κρυν θ ούν οι πολλοί θάμνοι. Π αρ ότι η περιποιη μένη και απο δ οτική ευτυχ ία του μικροπεριβο λάρη ήταν οριοθετη μέ­ νη με φράχτες. 6 που οι γονε ίς του πατ έ ρα μου . κατευ­ θυν ό μενοι προς το κ έντρο και τον φυ λασσό μενο χώ ρο στάθμευ­ σης. Το με ιονέκτη μα αυτής της ιδ ανική ς θέ σης ήταν το υπερβολι­ κά κοντιν ό αερο δ ρ ό μιο του Γκντανσκ. Εδώ δ εν ε ίχε χώρο. συν έχιζε να συντροφε ύ ει την κοιλάδ α. ξαναβρίσκοντας το ρυ θμό του.

της παράλλη λης Μ εγ άλης Αλέας και της ο­ δ ού Μ ιχα έλ ις. . θ α ξαναγίνουν κοιμητήρια. . .. ό πως και τα άλλα νε­ κροταφε ία. . που ο δηγε ί στο Κρεματόριο. Το μεταξύ είναι μόνο μεταξύ . Αλλά και αυτό το νεκροταφε ίο ισοπε δώθηκε μ έχρι τα τ έλη του εξήντα και αρ­ γ ιSτερα έγινε κoινιSχρηστoς χώ ρος με το όνομα « Π αρκ xxv- made by Absens . Αλ εξάντρα . . καθώς και το ένα και τρ ία τ έταρτα εκτά ρια του κοιμητηρ ίου του κρε ματο­ ρ ίου απιS την άλλη π λευρ ά της ο δ ού Μ ιχα έλις. ισοπε δώθηκε το 1 966 · τα δυο εκτά ρια του γε ιτονι­ κού ευαγγε λικού νεκροταφε ίου της Π αναγ ίας.» Ό σο ο Ρέ σκε στα θμεύ ει το αυτοκ ίνητο και οι δυο τους συ ­ ζητούν για το κατά πόσο είναι δυνατή η ανα ίρεση των ιστορι­ κ ών δ ε δομένων. » <<<<Δεν έχει μα. » « Αυτό λέ ω κ ι εγώ. έτσι ό πως εκτε ίνο­ νταν άλλοτε το ένα μετά το άλλο. Ας κατε βού με . . στου οποίου το τμή μα επί της ο δ ού Μ ιχα έλ ις χτ ίστηκε το νοσοκομε ίο Στουντέ­ ντσκι· τα περ ίπου τρε ισήμισι εκτά ρια του προτεσταντικού επί­ σης νεκροταφε ίου της Αγ ίας Αικατερίνης. εγώ πρ έ πει να ορ ίσω αναδ ρομικά τα κατόπιν αποφάσεως ισοπε δ ωμένα Η νωμ ένα Ν εκροταφε ία και να υπο­ λογ ίσω κατά προσ έγγιση το μέγεθός τους. μεταξύ της Π ο λυκλ ινικής και του Π ο λυτεχνείου. . » « Μ α η Ιστορία δ εν μπορε ί να . που αργ ότερα ο­ νομάστηκε Π αρκ Ακαντέμιτσκι.» « Θέλω να πω. . ό πως παλ ιά . » « Μ α . 56 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Η Π ιετκόφσκα του ε ίπε ή μάλλον τον πρ ό σταξε να σταματή - σε ι: «Ε. λοιπόν. περιλά μβανε κάπο­ τε : το ενάμισι εκτάριο του κοιμητηρ ίου των κα θ ο λ ικών ενοριών Αγ ίας Μ πιργκίτε και Αγίου Ι ωσήφ που. ιS πoυ oρθ ων ιSταν ακ ό μα το επιβ λητικ ιS πλινθιSκτιστo κτ ίριο του κρε ματορ ίου με την α ίθουσα τε λ ετών και τις δυο καμινάδ ες του. .. » « Αυτό θα δ ούμε . Η έ κταση. στο μεταξύ αυτό το μ έ ρος . . στο ανατο λικό τμ11 μα του οπο ίου χωρο θ ετήθηκαν μερικά από τα ν έ α κτ ίρια του άλ­ λοτε Π ο λυτεχνε ίου και μετ έ πε ιτα Π ολιτέχνικα Γκντάνσκα· τα δυ ό μισι εκτά ρια του κα θ ολικού κοιμητηρίου των ενορι ών του Αγ ίου Ν ικο λάου και του Βασιλικού Π αρεκκ λησίου.

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 57 lecia PRL » που ση μα ίνει Πάρκο της 25ης επετε ίου της Λ α'ίκής Δη μοκρατίας της Π ολωνίας. όπου υπήρχε κρατη μένος για τους γονε ίς του ο δ ιπλός τάφος των γο­ νέων του πατ έρα του. Φυσικά. του Α­ γ ίου Βαρθολομαίου. Θα μπορού σε να πει κανε ίς περισσότερα για τα επ ίσης ισο­ πεδωμένα νεκροταφε ία της άλλης πλ ευράς της Μ εγ άλης Α­ λέ ας δ ιότι π ίσω από το Μ ικρ ό Π ε δίο Ασκήσεων -που ονομά­ στηκε αργ ότερα Λ ι βάδι του Μάη. έτσι ώστε μπορούσες να φαντα­ στε ίς τ έ σσερις μεγ άλους τομε ίς νεκροταφε ίων με μεμονωμ ένα δέντρα αλλά και συστάδ ες. ο οικισμός Νέα Σκωτία. Λίγο πο­ λύ ετοιμό ρροπα παγκάκια π άρκων και πάνω τους άντρες. Γ ιατ ί δ εν έ φυγα τότε από Κόμμα. στάθμευσε το αυτοκίνητο μπροστά σε ένα πλινθόκτιστο κτίριο των αρχών του αιώνα με ε μφανε ίς ξυ λοδε­ σιές. το λ ιμάνι. απ' όπου ξεκινού­ σαν και άλλοι κύριοι και δ ευτερε ύ οντες δ ρόμοι. απα­ σχο λημένοι με τις μπίρες τους. όπως ε ίθ ισται στα νεκρο­ ταφε ία. Ψη λέ ς καστα­ νιές υπ ό σχονταν τη σκιά τους. ή όπως ε ίπε η χήρα «πάνω σε κ όκαλα νεκρ ών» υψων όταν το ν έο κτ ίριο με την επ ί­ πεδη στ έγη του ε ι δ ικού φοιτητικού νοσοκομε ίου .» Από το πλινθόκτιστο κτ ίριο οι φυτεμ ένες κατά κανονικ ά δ ια­ στή ματα φλαμουρι έ ς ο δηγού σαν ακ όμα στην ο δό Μ ιχα έλις. φτελιές και κλα ίουσες. Αλλά και η χήρα θυμήθηκε : « Ήταν στον καιρ ό του Γκομούλ­ κα όταν ισοπ έδ ωσαν τε λ ευταία γερμανικ ά κοιμητήρια. που το θυ μόταν επε ιδή άλλοτε στ έγαζε τη δ ιο ίκηση του νεκροταφε ίου και γι ' αυτό φρουρούσε την κύρια πύλη του. τα ναυπηγε ία. Α- made by Absens .και το Πάρκο Στ έφεν ήταν στη σειρ ά τα Ηνωμένα Νεκροταφε ία του Αγ ίου Ιωάννη. Επειδή όμως ο Ρέσκε εννοε ί αποκλ ειστικά την έκταση. των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου και τέλος το νεκροταφε ίο των μενονιτών -και πιο π ίσω οι γραμμ έ ς του τρένου. ή μητ έ ρες με μικρ ά παι δ ιά. α λλά πο λύ αργότερα όταν ήρθε πια στρατιωτικό ς ν όμος. οι αλέες περιέγραφαν ένα σταυρ ό . ό­ που πάνω στους ισοπε δ ωμ ένους τάφους. Στα μισά του δ ρ όμου η δ εντροστοιχ ία με τις φ λαμουριές σχη­ μάτιζε ένα ροντ έλ απ ' όπου δ ιακ λα δίζονταν αριστερ ά και δ εξιά αλέες επίσης με φλαμουρι ές.

α λ­ λά κι ένας μοναχικό ς φοιτητής που. Εκε ίνη υπερέβαλε . και όταν βεβαιώθηκαν για το μέγεθος του Πάρκου της Ακα δημίας. χρησιμοποιού σε μετά τον πόλ ε μο η λευκορωσική με ιον ότητα του Γκντανσκ για την ορ θόδ οξη λ ειτουργία της. Μέτρησαν με το βή μα κι αυτή την έ κταση . δ ιάβαζε χαμη λό φωνα γαλλ ικά ποιή ματα. του οποίου την α ίθ ουσα.τι ε ίπε η Αλεξάντρα. Όταν η χή ρα και ο χήρος με αφετηρία την ο δό πρόσβασης στο Π ο λυτεχνε ίο δ ιάνυσαν την κάθ ετή της δ εντροστοιχία προς τη μεριά της π όλης μέχρι την Π ολυκλινική. Ο Ρέ σκε . ο Αλέξαντρος και η Αλ ε ξάντρα υπολόγισαν το μέγεθος του νεκροταφε ίου που ε ίχε μεταμορφωθε ί σε πάρκο. ό πως ισχυρ ίζεται ο Ρέ σκε. Κι εκε ίνη ε ίπε: « Π ερίεργο. εν ώ η Π ιετκόφσκα μετρού σε μεγαλόφωνα τα μεγάλα βή ματα-μέτρα του Ρέσκε. απ ' ό . γρ ά φει ο Ρέ­ σκε. ένα ζευγάρι. ο Ρέ σκε ε ίπε κοιτάζοντας τη χτισμένη στις αρχές της δ εκαετ ίας του ' 20 κ λινική : « Όταν ήμουν παιδί μού έβγαλαν εκε ί τις αμυ­ γ δ α λές. Και μετά μου επ έτρεπαν να τρ ώω μόνο παγωτό βανί­ λ ια». Στο ημερο λόγιό του μου υπεν θυμίζε ι ότι λίγο μετά την προ­ σάρτηση του ' 39 έγιναν κάποιες μετατροπ έ ς στις α θλητικ έ ς ε­ γκαταστάσε ις Χά ινριχ Έλ ερ και αργ ότερα πήραν το όνομα κά­ ποιου γκαου λά ιτερ από τη Ρηναν ία που του έδ ωσαν την αρχη- made by Absens . όταν ή μουν ακό μα μικρή». Όταν υπ έθ εσαν ότι γύ ρω απ ό το κρε ματό ριο πέρα από την ο δό Μ ιχα έλ ις -που σή μερα φ έ ρει το όνομα του ηγέτη των επαναστατών Τράουγκουτ. το π ά ρκο μετατρεπόταν μετά από ένα σα θ ρ ό φράχτη σε μικροπερι βόλ ια. εκεί έβγαλαν και ε μένα δύ ο αμυγ δ αλέ ς. Αφού μέτρησαν με το βή μα τα πάντα. Αυτό ς π λησίασε με τα δέκα ή δώδεκα εκτά ριά του τα επίση μα στοιχε ία. «υπάρχουν ακ ό μα εκτεταμ ένες α θλητικ έ ς εγκαταστάσεις που ανήκουν όλ ες στο πο δ οσφαιρικό στάδ ιο». ε ξασκημένος στις προβλέψε ις. «Π ιο πίσω». Π ίσω ακριβώς από το κρεματό ριο.υπήρχε και άλλος χώ ρος για τάφους και τεφρο δόχους. 58 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ραιά και πού κάποιος που δ ιάβαζε εφημερίδα. έβλ επε κιό­ λας ένα τάφο δίπλα στον άλλο.:ιφάνεια. Το ζευ­ γάρι εν θ ουσιάστηκε βλέποντας την ανεκμετάλλ ευτη ωφ έλ ιμη ε- 1. ο ενθουσιασμός τους μεγ άλωσε κατά εν ά μισι εκτάριο.

Τα μάτια της κα θ ρέφτιζαν αυτό που έλ εγε: "Εδώ . τότε που ά ρχισαν οι ειδ ικ έ ς αναμεταδόσεις από την εκστρατε ία στη Ρ ω­ σία. ακ ό μη και της Σάλκε . Και ότι στις 2 1 Ιουνίου του 1 94 1 . ε ίπε όταν το ζευγάρι εγκατ έλ ειψε επι­ τ έλους το πά ρκο: « Γ ιατ ί να ε ίναι τρομαχτικό . Μ ίλησε για σε ιρ έ ς τάφων και γερμανικ ά ον ό ματα π άνω στις αρα δ ιασμένες ταφόπετρες. ό πως Γκο λντμπρούνερ και Λένερ. σφυρίγματα.τι ήταν μ έχρι τώρα απλώ ς ιδέ α. Αλέξ αντρε. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 59 γε ία του κόμματος στην περιφέρεια του Ντάντσιχ και της Δυτι­ κής Π ρωσ ίας. Έλαβε υπόψη της και τους τ έ σσερις τομείς δε ίχνοντας με τον κοντό της βραχίονα προς όλ ες τις κα­ τευ θύνσε ις. οι μα θητ έ ς του γυ­ μνασίου του Αγίου Π έτρου παραβρεθήκαμε στο στάδ ιο 'Αλ­ μπερτ-Φόρστερ στους ετήσιους αγ ώνες της Χιτλερική ς Νεο­ λα ίας. Ν αι. ε δώ ακριβώς. όπως "Ας ε ίναι ε λαφρύ το χώμα που σε σκεπάζει " και 'Έδό) αναπαύ εται εν ε ιρήνη ". αλλά και η Αλ εξά­ ντρα έβλεπε με τα μάτια της ό .εντούτοις η πρ όβλ εψή της με τρ ό μαξε» . της πόλης Μπρέσ­ λαου. Τρο­ μαχτικ ό ήταν ότι ε με ίς Π ο λωνο ί ισιώ σαμε όλα. μια Κυριακή. . Πεπεισμένη για το δι­ κα ίωμα επαναπατρισμού των νεκρών και σίγουρη για το πραγ­ ματοποιήσιμο της ιδέ ας. Ιδρώτας.δ ε θυ μά μαι πια τις αντ ίπαλε ς ομάδ ες. ε ίναι αλήθε ια: « Σ υχνά εμε ίς. Τον Αλέξαντρο Ρέσκε τον εντυπωσ ίασαν οι κατα­ κτητικές χε ιρονομίες της: « Όχι μόνον εγ ώ . Ρέ σκε. του Φυρτ. Η χήρα πρ έ πει να τον κα θησύ χασε . Επειδή πο λ ιτ ική made by Absens . Α­ πα ίσιες αναμνήσε ις . « Εδώ θ α γίνει ! » φώναξε η Αλ ε ξάντρα Π ιετκό φσκα όταν στάθηκαν πάλι στο ροντέλ. ε ίδ α στο κο ίλο του σταδίου κάποιο παιχν ίδ ι . » Δεν μπορώ παρά να συμπληρώσω τη δυσάρεστη αν ά μνησή του: Θυμάμαι πο δ οσφαιρικού ς αγ ώνες της μάλλον μέτριας ο­ μάδας του Ντάντσιχ εναντ ίον ξένων ομάδων. Μου έ ρχονται ον ό ματα δ ιάση μων τ ότε πο δ οσφαιριστών. θ α επιστρ έψουν Γ ερμανο ί που είναι ήδη νεκροί! " Όσο κι αν επιθυμού σα να επιβεβαιωθε ί η υπερβ ο λ ικά μεγα λό φωνη εξαγγε λία της -κάποιοι γύ ρισαν και μας κοίταξαν. . εκε ί. προστάγματα και βαρε μάρα. Είπε μάλιστα σαν ξόρκι κάποιες ε­ πιγραφές. από τη θέση των ορθίων.

60 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΑΣ

ανακατε ύ εται παντού και επειδή εγώ κατάλαβα πο λύ αργά τι
έλ εγαν κομμουνισμό αλλά δ εν ήταν, κι έτσι έγινε παντού τρο­
μαχτικό ς. Αλλά πιστ έψτε από τώρα: αυτό που θ α γ ίνει, φ έ ρνε ι
χαρ ά , επε ιδή ε ίναι αν θ ρώπινο. Αλλά πρ έ πει κ άνουμε καλό λο­
γαριασμό . Καταλαβαίνετε, ράχουνεκ».
Στο άλλοτε νεκροταφε ίο ακό μα αν ά μεσα στις φ λαμουρι έ ς με
τα ομοιόμορφα δ ιαστήματα, κι έπε ιτα κα θ ' ο δόν προς το αυτο­
κίνητο, η Αλ εξάντρα Π ιετκό φσκα μ ίλησε για το προ'ίόν της σχε­
δόν άυπνης νύ χτας της, για τα λεφτά που χρε ιάζονταν ως αρχι­
κ ό κεφ άλαιο. Τη μια προπορευ όταν με τα ψη λά τακού νια της,
την άλλη στεκόταν. Τα κοντά δυνατά δάχτυ λα της επιχρυσώ­
τριας, πρακτικά και ε ύγ λωττα, λογάριαζαν: επειδή το ζλότι δ εν
άξιζε τίποτα, έπρεπε να θέσουν ως θ ε μέλιο της ιδέας τους, που
ε ίχε γ ίνει πια σχ έδ ιο, το δυτικογερμανικ ό μάρκο. Αφού , πώς
να το κάνουμε, τα π άντα ε ίχαν το αντ ίτιμό τους, ακό μα και ο
θάνατος. «Με γερμανικ ό μά ρκο θ α πετύ χει. Σχε δόν βλέπω πό ­
σο ωρα ία θ α ε ίναι . . . »
Σ ουρού πωνε όταν ξεκίνησαν για την πόλη . Έκαναν νοερού ς
υπο λογισμού ς. Τους φαντάζομαι δ οκιμαστικ ά μέσα σε ένα
Σάαμπ. Εκε ίνη ε ίπε: « Στην αρχή πρ έπει έχουμε ένα εκατομμύ ­
ριο γερμανικ ά μάρκα» . Είναι γερ ό αυτοκ ίνητο και εγγυ άται α­
σφάλε ια. Με ζώνες ασφαλ είας και γι ' αυτού ς και για το αίσθη­
μα ευτυχ ίας που τους δ ιακατ έ χει. Τώρα σώπασαν. Λίγο πριν
απ ό την Πύλη της Όλ ιβα ο Ρέσκε πίστεψε ότι δ εν προσπέρασε
κάποιο τυχα ίο όχη μα, αλλά ένα πο δήλατο ρ ίκσα με δυο επιβά­
τες. Αυτό καθώς και το αγωνιστικ ό κασκ έτο του Τσατερτζί τα
καταγρ άφει: « . . . και ε ίμαι σ ίγουρος ότι ήταν εκε ίνος που πα­
τού σε με δύναμη τα πετάλ ια. Μ ακάρι να προχωρού σαν με την
ίδ ια επιτυχ ία και τα δ ικά μας σχ έδ ια . . . »

Σάαμπ, Βόλβο ή μήπως Π εζό; Αφήνω τον τύ πο του αυτοκινή­
του. Στάθ μευσε στο π ά ρκιν του ξενοδοχε ίου. Π ριν ό μως η πλο­
κή επιταχύνει πάλ ι την ιστορ ία τους, πρ έπει να μεταφέρω ένα
αγκ άλ ιασμα. Ο Ρέ σκε λέε ι ότι η χήρα ρίχτηκε στην αγκαλ ιά του
όταν από το ροντ έλ ε ίδε να απλώνεται μπροστά της το μελλο-
made by Absens

ι\γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 61

ντικό νεκροταφείο. Ο Ρέσκε δε βίωσε αυτό το αγκ άλ ιασμα δί­
χως φόβο. Π ατώντας στα δάχτυ λα των πο δ ιών αυτή η γερο δ ε­
μένη μικρόσωμη γυνα ίκα ήταν σχε δόν στο μπόι του . Από κε ίνη
τη στιγμή ένιωθε να έχει αφυπνισθε ί, να ε ίναι ζωντανός ακ ό μα
και εκε ί, ό που δ εν το περ ίμενε πια. Είχε τυλίξε ι τα χέρια με τα
πο λλά και βροντερά βραχιόλια της στο λαιμό του, τον ε ίχε φι­
λήσε ι σταυρωτά και είχε πει: «Αχ, Αλέξαντρε ! Δε μένει παρά
να βρού με ένα μ έ ρος στο Βίλνο ! » Τα χ έ ρια του δ ε λέγανε να
τον υπακού σουν. « Στεκό μουν σαν αγγού ρι, συγκλονισμένος βέ­
β αια, αλλά αλύγιστος».
Ί σως η σωματική δ ιαχυτικότητα της χήρας να αναστάτωσε
το χήρο, κατάφερε ό μως να αντέξε ι στην επίθεση του σώματος
με το ταγέρ, ένιωσε την εγγύτητά του και του λάχιστον δ εν ενα­
ντιώθηκε στον εν θ ουσιασμό που του μετ έδ ιδ ε . Αργότερα -ήδη
στο Μ πόχουμ και με η μερομην ία 9 του Νο έ μβρη- σημειώνει
πως απάντησε στην υπ όδ ε ιξη της Αλεξάντρας για αρκετά γερ­
μανικά μά ρκα με την επιπ όλαια, όπως παραδέχεται και ο ίδιος,
φράση : «Αυτό, αγαπητή μου Αλεξάντρα, άσε με, σε παρακαλώ,
να το φροντίσω εγώ. Θα ήταν γε λοίο να μην καταφ έ ρω να βρω
το απαραίτητο κον δύλ ι. Στη ση μερινή εποχή, ό που όλα κλον ί­
ζονται, πρ έ πει να ρισκ άρεις για να ζήσεις. Ούτε υπερβο λ ικ έ ς
πολυτ έλ ειες θέλουμε, α λλά ούτε και μιζέρια. Οπωσδήποτε το
δ ιπλό σχ έδ ιό μας απαιτε ί όλ ες μας τις δυνά με ις ! »
Όταν ο Ρέ σκε στάθ μευσε το αυτοκ ίνητο δίπ λα στο ξενοδο­
χείο, η πόλη ήταν κιόλας βυθισμένη στο σκοτάδ ι του Νοέμβρη .
Μ προστά στο Εβέλιους δ εν περίμεναν πια ρ ίκσα α λλά , ως συ­
νήθω ς, ταξί. Το γ λυκόξινο μίγμα καυσαερ ίου και θ ε ίου τού ή­
ταν οικε ίο. Αναποφάσιστος ακ ό μα ως προς το πώς θ α περνού ­
σε το μακρύ ετούτο βράδυ, ο χήρος προσκάλεσε τη χήρα για
ένα ποτό στο μπαρ π ίσω ακριβώς από τη ρεσεψιόν. Επειδή τα
πούλ μαν της αλυσ ίδας Όρμπις με τα τουριστικ ά γκρουπ δεν
είχαν επιστρέψει από τις η μερήσιες εκ δ ρομές στο Μ αρίεν­
μπουργκ και το Πέλπιν, το Έλμπινγκ και το Φ ράουενμπουργκ,
οι δυο τους -στο πρώτο, στο δ ε ύτερο ου ίσκι- ήταν οι μόνοι θ α­
μ(ι'>νες στον μακρύ πάγκο του μπαρ. Μ ετά από την τό ση οικειό-
made by Absens

62 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

τητα λίγο πριν ίσως να ένιω θ αν κάπως ξένοι. Αντί γι ' αυτού ς
μιλού σαν τα παγ άκια στα ποτήρια.
Όταν το μπαρ γ έμισαν σύντομα α λλ επ άλληλ ες φουρνιές και
θόρυβος ευθυμίας, ο Ρέσκε πλήρωσε αμέσως θέλοντας να προ­
στατέψε ι την Π ιετκ ό φσκα από το συνωστισμό. Οι κύ ριοι ήταν
ντυμ ένοι ατη μ έλητα, οι κυρ ίες με έν δυ μα ταξιδ ιού και πολλά
κοσμή ματα. Ακούγοντά ς τους ο Ρέσκε ήταν σίγουρος ότι κατά­
γονταν από ε δώ : « Έδ ε ιχναν σαφ ώ ς εξοικειωμ ένοι με την πόλη.
Οι περισσότεροι όχι νε ότερο ί μας, δη λαδή σε μια ηλικία που
αργ ά ή γρή γορα θ α τους κ άνει να ζητήσουν τις υπηρεσίες μας».
Αυτό δεν το αντιλήφθηκε μόνον αυτός αλλά και η χήρα που
ψι θύ ρισε υπερβολ ικά δυνατά: « Σύντομα θ α γ ίνουν πε λάτες οι».
«Μα τι λέτε, Αλ ε ξάντρα . . . »
« Σίγουρα έχουν αρκετά γερμανικά μάρκα . . . »
«Μα δ εν πρέπει μπροστά σ' όλο τον κ όσμο . . . »
« Καλά , λοιπόν, σωπα ίνω.»
Στη συν έχεια το γ έλ ιο της. Η Αλεξάντρα δ εν κρατιόταν με
τ ίποτα. Αν δεν την προσκαλού σε με όλους τους τύ πους να δ ει­
πνήσουν στο εστιατό ριο του ξενοδοχείου, θ α ήταν ικανή -μετά
από δυο μόνο ουίσκι- να αρχ ίσε ι την ά μεση δ ιαφήμιση .
Η Π ιετκό φσκα αρνή θηκε -« Κοστίζει όσο συγχωροχάρτι για
αμαρτ ίες σου, αλλά γε ύ ση μη δέν ! »- για να τον προσκαλέ σε ι α­
μέσως μετά η ίδ ια: « Έλα, ας πηγαίνουμε».
Π ολύ κοντά, λίγο μετά τον ' Αγιο Ιάκωβο, ε ίχε κλε ίσει τρα­
πέζι για δύ ο σε ένα μικρ ό ιδ ιωτικό εστιατό ριο. Υπ ό το φως των
κεριών έ φαγαν ό ,τι ε ίχε υποσχε θ ε ί η Π ιετκ ό φσκα: «αυ θ εντικό
πο λωνικ ό φαγητό , όπως μαγείρευε μαμά στο Βίλνο» .
Εν ώ έτρωγαν -ορεκτικά, κύ ριο πιάτο, επι δό ρπιο- οι δυο
τους έδ ιναν την εικ όνα ζευγαριού που έχει να πει πολλά ο ένας
στον άλλο. Όχι ότι εκε ίνος θ α έλεγε για τη μακαρίτισσα γυ­
να ίκα του κι εκε ίνη για τον πρ ό ωρα μακαρ ίτη άντρα της, ε δώ
δ εν υπήρχε τ ίποτε να πενθήσουν, υπή ρχαν μόνο καλά ταξινο­
μη μ ένες αναμνήσεις. Μ ίλησαν μόνο λίγο για το γιο της, που
σπούδ αζε φιλοσοφ ία στη Βρέμη, και για τις τρε ις εργαζόμενε ς
made by Absens

ΔγΣΟIΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ

και λίγο ως πο λύ παντρε μ ένες θυγατ έρες του . «Εμένα που με
βλέπετε έχω γίνει δυο φορές παππούς . . . »
Η κουβέντα τους ήταν κάπως αποσπασματική, άγγιξαν για
λίγο την πο λ ιτική -« Σύντομα τε ίχος θ α φύ γ ε ι » - έδειξ αν κ άποια
αρ έ σκεια στην ανταλλαγή ε θνικ ών κλ ισέ, τι θ εωρ ε (ται τυπικά
πο λωνικό ή γερμανικό , καταλήγοντας κ άθ ε τό σο σε θέ ματα της
ει δ ικότητά ς του, ι δίως επειδή η δ ραστηριότητα της Αλ ε ξάντρας
ως επιχρυσώτριας επικεντρων όταν συχν ά επ ί πο λλού ς μήνες
στην επιχρύσωση γραμμάτων ή διακοσμητικών στοιχε ίων πάνω
σε ξύλ ινα ή π έτρινα επ ι τ άφια, τε λευτα ία στα επιτάφια του Α­
γ ίου Ν ικο λάου. Γν ώριζε όλα τα ον ό ματα και τα οικ ό ση μα των
πατρικίων, από τον ύπατο και συγκ λητικό Ανγκερμύντε, τον έ­
μπορο Σβάρτσβ αλντ, που ο Χόλ μπα"ίν ε ίχε ζωγραφίσει στο
Λ ον δίνο και του οποίου το οικ ό ση μο, παρά το ερυθρ ό της
γλώσσας και το κυαν ό του κράνους, βασιζόταν στο μαύ ρο και
το χρυσό, μέχρι το οικ ό ση μο του Ιωάννη Ουπχάγκεν, όπου το
κυρτό ρ ά μφος του αργυρού κύ κνου κρατά ένα χρυσό πέταλο'
ακόμη και ο Φέρμπερ με τις τρε ις γουρουνοκεφαλές του της
ήταν γνωστός, ή μάλλον οικε ίος μέχρι την παραμικρή σπε ίρα
και του τε λευτα ίου στο λι δ ιού του κρ άνους. Η επιχρυσώτρια δ εν
ένιω θ ε την ίδ ια σιγουριά μπροστά στις γυαλ ισμένες από τα πα­
τήματα ταφ όπ λακες γι ' αυτό , κι όχι μόνο από ευγ ένεια, παρα­
κάλ εσε να της στε ίλ ει με την πρ ώτη ευκαιρ ία, τη δ ιδ ακτορική
του δ ιατριβή : «Ξέρετε, κύ ριε κα θηγητά , όταν ε ίσαι γ έρος ό πως
ε με ίς, συναίσθη μα δ ε φτάνει. Π ρέπει ξέρεις. Όχι όλα. Αλλά
Η ρκετέ ς λεπτομ έ ρε ιες » .
Το ότι τον προσφωνούσε με τον τίτλο του, τον πλήγωνε, αν
π ιστέψω το ση με ιωματά ριό του. Μόνο όταν η χήρα στη δ ιάρ­
κ ε ια του δ ε ίπνου -αυτή τη φορ ά με ουγγαρέζικο κρασί- έ κανε
"
π ιο χαριτωμένο το ακα δη μα ίκό του αξίωμα με τη βοήθε ια του
υ ποκοριστικού και πάνω στον εν θ ουσιασμό της συζήτησης -το
Οέ μα ήταν τώρα αν θ α έ πρεπε να θ αυμάζουν ως Πολωνό ή να
κατα δ ικάζουν ως πρ ώ σο γραφε ιοκρ άτη τον χαρ άκτη Δανιήλ
Χ οντοβιέτσκι * από το Ντάντσιχ- τον αποκ άλ εσε επανειλημμέ­
ν Η «κα θηγητάκο » κι ύ στερ υ :τ( !.νω απ ι5 το ποτήρι «αγαπητέ μου
made by Absens

64 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ

κα θ ηγητάκο» και μάλιστα ψιθυριστά, ο Ρέ σκε , ό πως σημειώνει
αργ ότερα, π ίστεψε ότι μπορού σε να ε ίναι «κάπως πιο σίγουρο ς
για τη συ μπάθ ε ια της Αλ ε ξάντρας» .
Π αρεμπιπτόντως παραλίγο ν α τσακω θ ούν για τον Χ οντοβι έ ­
τσκι. Η Π ιετκ ό φσκα ήταν ικανή για ε θνικ έ ς ε ξάρσε ις. Αποκά­
λ εσε το ζωγράφο και χαρ άκτη, που στο τ έλος της ζωής του με­
ταρρύθ μισε τη Β ασιλ ική Π ρωσική Ακαδημία, «προ δότη της πο­
λωνικής υπόθεσης», επειδή, όταν μετά τους διαμελισμού ς η Π ο­
λων ία περνού σε κρισιμότατες ώρες, εκείνος πρόσφερε τις υπη­
ρεσί ε ς του στο Β ερο λίνο, ναι, μάλιστα, στο Βερολίνο.
Ο Ρέσκε ε ίχε αντ ίρρηση . Αξιολόγησε τη σκοπιά της ως «υ­
περβο λ ικά περιορισμ ένη» και τον γραφίστα, «επειδή άνοιξε το
δ ρ ό μο για την έξοδο από το ροκοκό, σημαντικό και ευρωπα·':­
κού επιπ έδ ου» . Αν κ α ι προτεστάντης, ο Χοντοβιέτσκι έ μεινε πι­
στό ς στην πο λωνική καταγωγή του. Βέβ αια, εμπιστευ όταν πε­
ρισσότερο τους Ουγενότους πρ ό σφυγες στην Π ρωσία απ ' ό ,τι
τον κα θ ολ ικό κ λή ρο. « Ό μως θ α έπρεπε, αγαπητή Αλεξάντρα,
να ε ίσαστε περήφανη γι ' αυτόν τον πο λων ό Ευρωπα ίο», ανα­
φώνησε και σήκωσε το ποτήρι. Τότε η χήρα τσούγκρισε το πο­
τήρι τη ς με το δ ικό του και υποχώρησε για πρώτη φορ ά : «Με
συμφιλ ιώσατε με μεγ άλο πολων ό καλλ ιτ έχνη . Σ ας ευχαριστώ,
κα θ ηγητάκο ! Είστε πο λύ καλό ς κα θηγητάκος ! »
Είχαν φτάσε ι ήδη στο επι δό ρπιο. Π ροφανώ ς τίποτα το ιδ ια ί­
τερο, επειδή στις ση μειώσε ις του Ρέσκε αναφ έ ρονται η σού πα
με κοκκινογούλ ια, τα πιροσκ ί και ο κυπρ ίνος με σάλτσα μαύ ρης
μπίρας, α λλά όχι το επιδόρπιο.
Στη συν έχεια τα πρ άγματα μπλέχτηκαν. Επέ μενε να π ληρ ώ­
σε ι εκε ίνη . Ο Ρέσκε αναγκάστηκε να υποχωρήσει. Αλλά όταν
τον συν όδεψε μέχρι το κοντιν ό ξ εν οδ οχε ίο και θέλησε να π ά­
ρει μόνη τον κακοφωτισμ ένο δ ρ6μο για την Οδό των Σ κύλων,
επέβαλ ε τη θέλησή του, την έπιασε αγκαζέ κι έ συρε τα βήματά
του δίπλα στα ηχηρ ά τακούνια της μ έχρι την πό ρτα του σπιτιού
της, ό που το σμιλ εμ ένο σε αμμόλ ι θ ο αν άγ λυφο δ ε σ' άφηνε καν
να φανταστε ίς το παιχν ίδ ι που έπαιζαν τα αγγε λάκια και οι
ερωτι δ ε ίς.
made by Absens

έπειτα δυνατά . . ώστε. η χήρα ά­ φησε το χήρο στην είσο δ ο και εκε ίνος πήρε το δ ρόμο του γυ­ ρ ισμού μόνος με τα συρτά βήματά του. » Και μετά από ένα βιαστικό φιλί και την αποχαιρετιστήρια φράση « Γρ άψτε μου. . Μ πήκε με κομμ ένη αν άσα κι εκτό ς από την κρε μαστή τσάντα της κουβαλού σε και ένα γεμάτο οικογενε ιακό κειμήλιο ένα από made by Absens . ξεκλείδωσε το δωμάτιό του. Θα έχουμε έλ­ λειψη σε υ λ ικό . « Εδώ ε ίμαι πάλ ι». τότε ό μως ακριβώς χτύ ­ π ησε η πόρτα: πρώτα δυο φορές σιγαν ά. που ε ίχε δώσε ι το όνομά του στο πανύψη λο ορ θ ογ ώνιο ξενοδοχε ίο. ε ίπε η χήρα Αλ εξάντρα Πιετκόφσκα όταν λίγο πριν από τα μεσάνυχτα έ κανε τη μοιρα ία εκε ίνη επ ίσκεψή της στο χήρο Αλέξαντρο Ρέσκε . λες κι ήθελε να σιγουρευτε ί για τον εαυτό του. Όχι. να ακολουθήσε ι μέ­ χρι τον 1 70 αιώνα έναν κ λάδ ο συγγενή της οικογ ένειας των ζυ­ θοποιών Ρε μπέσκε και να βρει έτσι κ άποιο νόη μα στην τρομα­ κτική ε μφάνιση της ταφόπ λακ ά ς του . άλλαζαν τα πάντα. ανέβηκε με τον ανελκυ­ σ τή ρα στον δέκατο τ έταρτο ό ροφο. Λ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ (ι5 Από γων ία σε γων ία θ α έλεγαν μάλλον όλο και λ ιγ ότερα. μή πως δυσκ όλ ευαν τα πρ άγματα ακ ό μα περισσότερο: «Τέρμα με Λα'ίκή Εταιρε ία Φύλλων Χρυσού σε Δ ρ έ σδη . . φό ρεσε τις παντό φ λες που τον συνόδ ευαν σε κάθ ε ταξίδι. Μ ετά έ κ λε ισε τη θή κη και έπιασε το στιλό μελάνης. έπλυ­ νε τα χέρια με το δ ικό του σαπούνι. αν θέλ ετε να γράψ ετε ίσως». άνοιξε τη θήκη και φό ρεσε τα γυαλ ιά για το διάβασμα. το γ ένος Ρε μπέσκε ή Ρεμπέσκενα. ό πως ε ίχε μάταια επιχε ιρήσει και ο πατέρας του. στον αστρονό μο Ιωάννη Χ εβέλκε ή Εβέλιους και τη γυναίκα τ ου Α ικατερ ίνη. κάθισε. Μπορε ί να τον έ σπρωξ ε η ταφόπ λακα στην Παναγία με το σ μιλε μένο όνομά του να αναφερ θ ε ί γραπτώς σ ' εκε ίνον. 2:ημειώνει μόνο την ξ αφνική ανησυχία της μήπως αν έπεφτε το τείχος ανάμεσα στη Δύ ση και την Ανατολή. Λίγο μετά τις έντεκα ζήτησε το κλειδί. . έσκυψε πάνω από το ση με ιωματάριο. ο Ρέ σκε δ εν ε ίχε κατά νου να αναζητήσει καταφύγιο στο μικρό κτ ίσμα με τις ξυλοδ εσι έ ς στην όχ θη του Ρ α δάουνε.

Εκε ίνος έβγαλε τα γυαλιά και βρήκε χρ όνο να τα βάλ ε ι στη θή κη . Εκε ίνη έ κανε ένα βη ματά­ κι. στάθηκε αντίκρυ του με το γαλάζιο. 'Α φησε να της π έ σε ι το δίχτυ με το περιεχόμενό του στη μοκέτα. . Και ήδη έπεσε ο έ νας στην αγκ πλ ιά του άλλου. Αμέ σως μετά την τρο­ μαχτική εικ όνα της ταφό πλακάς του και τις εν δ ε ίξ εις της θ εω­ ρητικά αστή Ρ ικτη ς συγγένειας -«Δυστυχώ ς ο Εβέλ ιους δ εν α­ πέκτησε παιδιά από τον πρώτο του γ άμο . Έτσι πρέπει να έγινε.γέμιζαν το δίχτυ. το ονομάζε ι «εκπληκτική αλλά λογική μέριμνα». μια μεγ άλη αρμαθιά ξερά κα­ λομαν ίταρα και ένα κεχριμπάρι σε μ έγεθ ος καρυδιού -«Με κουνού πι μ έ σα! ». λες και π ίσω της ε ίχε πιάσε ι φωτιά. όπως δ ιαπίστωσε ο χήρος το επ ό μενο πρωί. 66 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ Α2: τα δίχτυα της μαμάς. «Το ξέχασα τε λ είως.παρα θέτει το δίχτυ με τα ξερά μανιτάρια. Ή του λάχιστον έτσι βλέπω εγώ την περίπτωσή τους. Την ε ίδ ε ι δ ρωμένη στις μασχάλες. Έβγαλε το γκρίζο σαν πο­ ντίκι α δ ιάβροχο και τη ζακέτα του ταγέρ. Τον ε ίδ ε με παντόφλες. ε ίχε ακο λουθήσε ι τον Αλέξαντρο. Ό τι η χήρα ε ίχε φ έ ρει μαζί και την ο δ οντόβουρτσά της. το βάζο. λαμπερό σαν μετάξι πουκάμισό της με τις σκού­ ρες κηλίδες του ιδρώτα στις μασχάλε ς και ήταν ακ ό μα λαχα­ νιασμένη . Έπε ιτα ένα ακόμη και οι δυο ταυτόχρονα. να τους κρατήσω το φανάρι. . ». Αυτή τη φορά ήταν ένα δίχρωμο καφέ και γαλάζ ιο που τα χρ ώ ματά του σχημάτιζαν ζιγκ-ζαγκ. Μήπως πρέπει να μείνω και. που θ α ' πρεπε στο με­ ταξύ να ε ίχε φτάσει στην Αγορά του Δομίνικου. χωρίς να π ά ρει α­ νάσα. Είναι για να πάρ ε ις μαζί στο ταξίδι! » Ένα βάζο παντζάρια τουρσ ί. παρά το φωτισμό του ξ ενο δο­ χε ίου. αν και ο Ρέσκε δεν ε μπιστε ύθηκε στο ημερο­ λόγιό του παρά ελάχιστες λεπτομέρειες. Και την πρότασή της που την απαγγ έλλ ει η Αλ εξά- made by Absens . κα θώ ς επίσης και τις σκούρες κηλίδες του ιδ ρώτα. ε ίχε πακετάρει μερικά πραγματάκια για τον καθηγητή και έπε ιτα. Β ιαστικά . το κεχριμπά ρι με το κουνούπι. εκε ίνος ένα σκουντουφλ ιστό βήμα. κι αυτό με μι­ κρά βή ματα των ψηλοτάκουνων παπουτσιών της που αντηχού­ σαν σε όλους τους δ ρ ό μους.

εκείνο το ε ίδ ος του χιούμορ που αποκλείε ι τις ήττες. Η Αλεξάντρα και ο Αλέξ αντρος κοιμήθηκαν λίγο. μας επιτράπηκε να α­ γαπηθούμε. σημειώνει εκε ίνος «μόνο ε λαφρά ενο­ χλητικό ροχαλητό» ' θα πρέπει και κε ίνη να ήταν εξίσου ανε­ κτική . Στην η λ ικία τους ήταν απαρα ίτητη η υπομονή. μπορέσαμε.νηκε υπερβο λικά βρόμικη . πήρε πνοή απ ' την αγάπη. Όταν ο Ρέσκε ρώτησε στο πρ όγευμα αν ε ίχε π ληροφορηθ ε ί το νού μερο του δ ωματίου του από τη ρεσεψιόν. Μ ε φως ή στο σκοτάδι: εκείνος λ ι­ πό σαρκος αλλά όχι γεροντικά ξερακιανός. για αρκετά γερμανικά μάρκα. Ό πως δ ιαβεβαίωσαν αλλή­ λους την ώ ρα του προγε ύ ματος στο εστιατό ριο του ξενοδο­ χείου. Και στο στεν ό κρεβάτι του ξενοδο­ χείου δ ε θέλω να προσθέσω τ ίποτα περισσότερο απ ό ό σα απο­ κάλυψε ο συμμα θητή ς μου. που της έλ ε ιπε ακό μα ο σπιν θήρας. δη λα δή να ξαπλώσουν π λάτη με πλάτη. την καταγράφει σαν ε­ ξιιγγε λία: «Με τι παρρησ ία κατονομάζε ι τα π άντα η Αλ ε ξά­ ντρα». οφε ίλω τη ση με ίωση : «Ας κάνου με δ ικέφαλο αετό ». εκείνη όχι. Θα πρ έ πει να αντιμετώπισαν τον έ ρωτά τους σαν ανατε θ ειμ ένο έ ργο. Ή μήπως η ιδέα. στις σύ ντομες φάσε ις που ε ίχαν αποκοιμηθε ί εξαντλη μέ­ νοι δ εν ε ίχαν ροχαλίσει.ή μουν ικαν ό ς να αγαπήσω ! » Αυτό ε ίναι όλο κι < 5 λο. του λάχιστον παρεμπιπτόντως. αγαπη θήκαμε. Κι εγ ώ -ω Θε έ μου. αλλά όχι παχύ σαρκη : μια χαρά ζ ευγ άρι οι δυο τους. Και μετά τη νύξη σε μια σύ ντομη αψ ιμαχ ία -εκε ίνος ήθελ ε να σβήσε ι το φως. εκε ίνη στρουμπου­ λή . Υπάρχουν ακόμα κάποιες υπο δ ε ίξε ις για το υπερβολ ικά στε­ νΙ> κ ρεβάτι του μονόκλ ινου δ ωματ ίου και τη μοκέτα που τους φ6. Ή μή­ πως πλάι στον έρωτα πάνω στο στενό κρεβάτι δ εν υπήρχε χώ­ ρο ς για νεκροταφε ία εδώ κι εκε ί.ομο­ λογε ί : « Ν αι. πήρε την εξής απάντηση made by Absens . Έ­ γινε λόγος. Λλέξαντρε .\ γ2:0Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 67 ι'φ α γε λαστά μετά τα μεσάνυχτα ή νωρ ίς το πρω ί « Είχαμε τύ χη. Ω στό σο αργ ότερα. . έχω περάσε ι κλιμακτήριο». Μ ιλού σαν άραγε στα εν δ ιάμεσα και για την ιδέ α τους. σε κάποιο άλλο ση­ με ίο της ιστορίας τους. Στην προτροπή της να κοιμηθούν επιτέλους. για κοιμητήρια στο Γκντανσκ και τη Βίλνα.

Πρωινός ήλιος: ο καιρός α ίθριος έως νεφελώδης. όταν μαλώναμε για μεγάλο πολων ό καλλιτέχνη σε πρωσική ακαδη μ ία». αλλά λίγο πιο π έ ρα περίμε­ ναν στον ήλιο προσκαλώντας σε τρ ία ρ ίκσα. Ο Τσατερτζί ε ίπε : Πότε θ α ξανάρθετε.)σκευές του στο χώ ρο στάθ μευσης έτσι ε ίχαν συμφωνήσει. Και μην τρέχεις στην ε θνική . ανάμεσά τους ο Τσατερτζί με το κασκ έτο του. τον οποίο όμως δ εν άφησε να του μεταφέρει τη βαλίτσα. απ έναντι δ εν υπή ρχαν ακ όμη ταξί. Όταν λίγο μετά τις οχτώ ο Ρέ σκε βγήκε από το ξενοδοχείο. Αλ εξάντρα. Σας προσκαλώ από τώ ρα σε ένα γύ ρο της πόλης. Ξεμπέρδεψαν γρήγορα με τον αποχαιρετισμό. Ο ι τρε ις οδηγοί συζητού σαν. Η λάκα και το χρώμιο έλαμπαν. Αφού πλήρω­ σε το μονό κλ ινο δ ωμάτιο. Η Π ιετκ ό φσκα έ φυγε προτού ο Ρέ σκε μεταφ έρει τις ωτι. αυτό ε ίναι το ποδήλατο ρίκσα ! » Απ' αυτόν τον αποχαιρετισμό απ όμεινε η επανειλημμένη α­ ναφορ ά στο θλ ιμμ ένο κ αι απόμακρο βλέ μμα του Βεγγαλού. θ α λάβε ις νέα μου. Όταν ο Τσατερτζί αντιλήφθηκε τον άντρα με τη βαλί­ τσα. με λίγες δ ρασκε λ ιές βρέθηκε δίπλα του και ε ίπε ότι μόλις ε ίχε προσλάβε ι τον Π ακιστανό : «Π εριμένουν και άλλοι μπρο­ στά στο Νοβοτέλ ». Αλέξαντρε . Έ­ δ ωσε στον Ρέσκε ένα πάκο διαφη μιστικά φυλλάδια -Chatter­ jees Sigthseing-Tours. στρες. προπαντός ε­ πειδή κι ένας δεύτερος Π ο λων ός ε ίχε υπερνικήσε ι την περηφά ­ νια του. Φ ιλο δώ ρη­ μα στον πορτι έ ρη. ε ίπε « Ν α ε ίσαι σίγουρη. 68 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ μαζί με γ έλ ια: «Εσύ είπες νούμερο και πάτωμα. εκε ίνη ε ίπε : « Το ξέρω. Ο τρίτος ο δηγ ός έμοιαζ ε αλλο­ δ απός. Γνωρίζετε τη θ εω­ ρία μου : Αν κάτι έχει μ έλλον. Ο συ μμα θητής μου n ' t ! έδ ωσε συγχαρητήρια. Δ ε θα με ξεφορτωθε ίς πια» . θό ρυβος ! made by Absens .λέγοντας: «Για τους φίλους σας στην Old Germany ! Παντού κυκλοφορ ιακή συ μφόρηση. Δεν ε ίμαι χήρα πια». Από τα βορε ιο δυτικά ο άνεμος έστελνε κάπου αλλού τη βρόμα του θ ε ιαφιού από τις υψικαμίνους του λ ιμανιού . Κ ι όταν η βαλίτσα του ήταν κιόλας έτοιμη να την πάρει δίπ λα του. μίστερ Ρέσκε.

made by Absens . \ ΥΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ Η λύ ση ε ίναι μία: Π αρακαλώ . αν ά μεσά τους ξερά καλομαν ίταρα. Ο Αλ έξαντρος Ρέ σκε έβαλε τα δ ιαφημιστικ ά φυ λλάδ ια στο ντου λαπάκι του αυτοκινήτου. Αυτό ς ξέρει πώς θ α σώσει τις π όλ εις». ρωτήστε τον Τσατερτζί. Στη θέ ση του συνο δηγού έβ αλε το άλλο δώ ρο: ένα δίχτυ γεμάτο εν θύ μια.

σε τι μπελά με έβαλες . Αχ. 3 Θα μπορούσε τώρα να αρχίσει ένα μυθιστό ρημα σε στιλ αλλη­ λογραφ ίας. σύ μφωνα με λ το καταστατικ ό. θ α έχουν επίσης λόγο και δ ε θ α ψι θυρίζουν μόνο λόγια μαση μ ένα. με χρυσή π ένα που για δ ική μου χρήση το γ έμισε με βιολετιά μελάνη .μπορ ώ να το καθορ ίσω: ε ίναι ένα μαύ ρο Montblanc χοντρ ό σαν βραζιλιάνικο πού ρο.. Επειδή ο παλ ιός συμμαθητής μου ανάμεσα στη σαβού ρα. γράφω εγώ. Δ ε θα αρχίσουμε made by Absens . . αυτό το πηγαιν έλα χαρτιού που τρίζε ι και που με αλλοιωμένη φωνή πληροφορε ί αποσιωπώντας και απασχολώ­ ντας δ ιαρκώς τον αναγν ώ στη με εύγ λωττα κενά. χωρ ίς ε­ ξωτερικές παρεμβάσε ις . Ειλικρίνεια που αν έχεται μόνο τα ση με ία στίξης ως φραγμό . θαρρε ίς. που μου έ στειλ ε με το ταχυ δ ρομε ίο. ό που κρατά το ίδ ιο πάντα περιθώριο και ό που η εγχάρακτη. Ρέσκε..όπου δ ι έ κοψε κουρασμ ένος το τα­ ξίδι. γραφή του αξίζ ε ι ακ ό μα και σήμερα ένα « άριστα». έβαλε και το στιλό με λάνης του. Την πρώτη επιστο λή την έγραψε ήδη στην Π ολωνία -ξενο δο­ χε ίο Μ έ ρκουρι του Πόζναν. Αλλά το ζευγάρι ά φησε ε λεύθ ερη την ιδέα του · κ ι αυτή κυ­ κ οφορε ί ήδη και καλε ί στη σκηνή πρόσωπα που. Ερωτηματικές προτάσεις που λ ιμό κτονούν και π άθ ος περιορισμένο αυστηρ ά σε δύ ο πρ ό σωπα που εκφράζεται μ έσα απ ' το χαρτ ί. Σύντομα θα απαιτήσουν ευ θέ ως κανονι­ σμό λ ειτουργίας της επιχε ίρησης. . Δε θέλω να κ άνω τη ζωή μου ε ύ κο λη και να παραθέσω ε δ(ί) εκτενώς το πο λυσ έλ ιδ ο χειρ όγραφο γράμμα του. αυτό το γραφικό εργαλ ε ίο -σε αντίθεση με το αυτοκίνητο της επιλογής του.

Βέβαια. αποκαλ εί το πέο ς του «η λίθ ιο με κα θυστερημ ένη ανάπτυξψ . ο Ρέσκε επιχε ιρε ί κάθε τό σο να ξαναζήσε ι τη νύχτα στο μονόκλινο δ ωμάτιο και. Κυριο λ εκτικ ά τρώγεται ν α χρησιμοποιήσε ι όλα τα μ έ σα. και μάλιστα αυτών που τις εν έ πνευσε το π άθο ς. η Πιετκόφσκα ενίσταται. εκτό ς από τη γνώ­ ση ότι ο έρωτα ς χτύ πησε τον γηραιό κύ ριο α ργοπορη μ ένα α λλά συνάμα εφη βικά. ό πω ς όταν -όπω ς προ δίδ ε ι η επιστολή του. ενμέρει πρωτότυπε ς μεταγραφέ ς του συμ- 11άντο ς που όλε ς έχουν να κάνουν με τα γεννητικά ό ργανα δυο εραστών. κάνοντά ς το αυτό. ε μπνέε­ ται ενμέρει ανού σιε ς . από την π ένα του ξεχύνονται υπερβολικοί ύ ­ μνοι. η νύ­ χτα στο στεν ό κρεβάτι θ α της με ίνει αλησμόνητη. αλλά δ ε θ α ' θ ε λ ε να ξαναδιαβάσε ι ποτ έ σε επιστολή. Βέβαια. Ευν όητο ότι στην απαντητική επιστολή τη ς . ν α γ ί­ νει χυ δ αίο ς σαν αλήτη ς και σε δυο τρ ία ση με ία να χρησιμοποιή­ σε ι εκφράσεις που του ψι θύ ρισε η Αλ εξάντρα μ έ σα στον ενθου­ σιασμό του συμβάντο ς . και ε­ κε ίνη επιθυμού σε «ωρα ία επαν άληψη και σύντομα». αυτή τη σωρε ία σαφών εκφράσεων. λέ ε ι. ό μω ς δ εν αποκαλύπτε ι σχε δόν τίποτα από τις πραγματικέ ς προσπάθειε ς στο υπερβολικά στενό κρεβάτι. καταγραμμ ένη λέ­ ξη προ ς λέξη. τον παρακαλ ε ί : « Μ είνε ακό μα λί­ γο στην αποθηκούλα μου » . Όπω ς όταν σπάσε ι κάποιο ς αγωγ ό ς . που το περιεχό μεν ό του φα ίνεται αντικε ιμενικότερο και δ εν έ - made by Absens . ξεχύνο­ νται αισχρ όλογα συσσωρευμένα από πάρα πο λύ καιρ ό που γε­ μ ίζουν το ένα φύλλο μετά το άλλο με τον α δ ιαφιλονίκητο σταθε­ ρό γραφικό χαρακτήρα του' αν και πρέπει να ομο λογήσω ότι κα­ ταλαβαίνω τον ενθουσιασμό του κα θηγητή στην καλύτερη περί­ πτωση μόνο όταν. επει­ δή στα τρία από τα πέντε επιστο λόχαρτα. Εξάλλου μια δη μοσ ίευση χω­ ρ ίς περικοπές θ α μπορού σε να προκαλέ σει δυσαρ έ σκε ια. μετά από μια αλλόκοτη απαρίθμηση επιθέτων. που λόΥιύ των πο­ λύπλοκων πολωνικών δ ια δ ρομών χρε ιάστηκε δέ κα μ έ ρε ς να φτάσε ι ω ς το Μ π όχουμ. όχι επειδή φοβάμαι ακό μα λογοκρισία». « Γ ια λόγου ς ευπρ έ πεια ς πο­ τέ ξαν ά . που ε ίναι γραμμ ένα κι από τις δυο πλ ευρ έ ς . Στη συνέχεια αναφέρεται στο τε λευτα ίο τρ ίτο τη ς επιστολή ς .μετά την ερωτική πράξη. Λ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 71 καν ένα επιστο λ ικ ό μυ θ ιστό ρη μα.

» Κάτι τέτοιο ε ίχε και η Π ιετκόφσκα κατά νου : «Πρέπει ξέ ρεις ότ ι σε Γκντανσκ και Γκντύνια. πο λυαγαπη μ ένη μου. Όχι όλοι. Εντού ­ τοις η σχέση μεταξύ Αλέξαντρου και Αλ εξάντρας. Δεν κρύβ ει πια τα γεννητικ ά ό ργανα των δυο εραστών σε δ ιάφορα κοστού μια. Καμία αναβολή πια ! Ό πως σε διαβε­ βαίωσα. επει δή με εκκ λησ ία πρ έπει π άντα ε ίσαι προσεχτι­ κ ό ς. 72 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚ ΡΑ2: χει ανάγκη σχε δόν καν ένα θ αυμαστικό . ο Ρέ­ σκε δίνει στην κοινή ιδέ α τους μια προκαταβολή για το μ έλλον: « Μ ετά απ ' όλ ες τις α δικ ίες που προξένησαν οι άνθ ρωπο ι στον εαυτό τους. που οι ορίζοντες άνοι­ ξαν και που γ ίνονται τό σο πο λλά πραγματ ικ ότητα. αλλά προσεχτικά. ή μάλλον σε όλο νομό. Αλεξάντρα. την άλλη σαν πιτσικάτο εγ- made by Absens . θ α έπρεπε επιτ έλους τώ ρα. που χρησιμοποιε ίται συχνά με αρνητική έννοια. Θα ρωτήσω. μόλ ις γυρ ίσω στην πατρ ίδ α. καταλαμβάνει άπλετο χώ­ ρο. όταν έ ρ θ ε ι ώ ρα. . θ α έπρεπε τώρα - όχι. Η έκφραση " νεκρική σιγή ". που εκείνος αποκαλε ί. ένα τρ ίτο του π λη θυσμού και περισσότερο κατάγεται απ ό Βίλνο και θέλε ι αναπαυ θ ε ί εκε ί. . αλλά αρκετοί. . Στον 'Αγιο Βαρθολομαίο. «η ασύγκριτη αγάπη μας». που πο λύ κοντά βρίσκεται σε ξενοδοχε ίο Εβέλιους. και θ α θέ σω αμ έ σως τις βάσε ις ενός αρχε ίου . συναντιούνται συχν ά οι Φίλοι του Βίλνο και Γκρ ό­ ντνο. αλλά και να συμβ άλλουμε ώ στε να βρουν και οι νεκρο ί το δίκιο τους. . Ο αι ώνας των δ ιωγμών θ α τε λ ε ιώσε ι υπό τον αστε­ ρισμό του επαναπατρισμού . Προσεχτικά και περ ι­ χαρακώνοντά ς τη με αρκετά «ναι μεν» και «πλην ό μως». γιατ ί σε Π ο λων ία εκκ λησ ία ε ίναι το παν . μη ζαρώνεις το μέτωπο. να κατορ­ θώσουμε κάτι που πριν από ένα χρ όνο θ α έμοιαζε ακόμη α­ δ ιαν όητο: όχι μόνο να εξασφαλίσουμε ένα καλύτερο μέλλον γ ια τους ζωντανούς. Θα γράψω σε επίσκοπο της Όλ ιβα. α λλά αφήνει να ακούγεται ο απόηχο ς της «υπεραισθητής συνε ύ ρεσης και συν ένωσής τους» τη μια σαν πα­ φλασμό ς εκκ λησιαστικού οργάνου. Έτσι και μόνο έτσι πρέπει να γιορταστε ί το τ έλος του. θ α έρθω σε επαφή με άτομα και ομάδ ες. ακ ό μα και με ομάδες προσκείμενες στην Εκκλησ ία.να αποκτήσει καινού ­ ριο ν όη μα. » Ο Ρέσκε συμμαζε ύτηκε στις ε π ό μενες επιστολέ ς του.

Αλλά χρησιμοποιε ί μόνο την προσφ ώνηση «αγαπητ έ κα θηγη - made by Absens . βρίσκε ι δ ιαρκώς νέους χώρους για να αντηχή­ σε ι. Μ περ δ ε ύ ουν τα πόδ ια τους. . (. Γραπτώ ς δ εν τον α­ ποκαλε ί ποτ έ « Αλέ κο» . και μα­ ζί μ ' αυτ έ ς το κάθε γρ ά μμα χωριστά. χωρίς ό μως να στερούνται οπτικής γοητε ίας. ό σα μπορ ώ και δ ιαβάζω ε ίναι εντε λώ ς λογικά και με ακρίβε ια δ ιατυπωμένα.που με δυσκο λε ύ ουν' ε ίναι μάλλον τα γράμματά της που τη μια ορμού ν προς τα π ίσω. » Ομολογώ πως νι ώθ ω πιο κοντά μου την Αλ εξάντρα απ ' ό . Από την πρ ώτη μέχρι την τε λ ευτα ία επιστο λή η Αλεξάντρα τηρε ί την πο λωνική ορθογραφία των ονομάτων τους. Π αρ ' όλ' αυτά. έτσι και τώ ρα πρέπε ι να ομο λογήσω 6τι δυσκο λεύ ομαι να αποκρυπτογραφήσω μέχρι τε λευτα ίας κε­ ραίας τις επιστολέ ς της Π ιετκόφσκα. σπρώχνονται. Δεν μου έχουν παρα δ ο θ ε ί χα·ίδ ευτικά . Ακόμη και το γέλιο σου . Αλλά ήξερα ήδη ότι κύ ριος δίπλα μου ε ίναι ιδ ιαίτερος . την άλλη ορμούν ακάθ εκτα μπροστά . Βέβαια. αυτό το συγκρατη μ ένο Π ιστε ύ ω ηχε ί ακατάπαυστα μέσα μου. δ ε χαρίζουν το ένα στο άλλο δ ιαστή ματα ούτε α­ νά μεσα στις αρ άδ ες ούτε αν ά μεσα στις λέξ εις: γρ ά μματα που χορεύουν εκστασιασμένα.τι μου επιτρέπει ο ρόλος του αμέτοχου αφηγητή ' όμως η εκτίμησή μου ότι θ α της ταίριαζε καλύτερα κάποιος άλλος δ ε μετρ ά . . συνωθούνται. Λ γΣΟ ΙΩΝΑ ΚΟΆΣΜΑΤΑ 73 χόρδου. πάσχουν από επιληψία. συμπλέκονται. θα μπορού σα να φανταστώ να τον λέε ι «σερνοπόδη » . Δεν ε ίναι η σύνταξη ή η οικονομία στη χρήση των άρθρων -τα οποία αρνε ίται ως «τυ­ πικά γερμανικό βασανιστήριο». αν και κάνει ο δυνηρά αισθητή την απουσία σου και μετα­ τρέπεται ίσως όχι σε λά ιτμοτιβ αλλά στο μοτίβο του πόνου μου». που συχνά με κάνει να νομ ίζω ότι με περιπα ίζε ις. Η ύ στερη αρμον ία μας. λόγου χά ριν όταν επιχε ιρε ί να καταστήσει βατό τον ποταμό των λόγων του Αλέξ αντρού της : « Ίσως ε ίχαμε λίγο τύ χη που συναντηθήκαμε τυχαία σ ε λα'ίκή αγορά και μαλώσαμε αμέσως για λουλούδ ια και λεφτά . Ό πως προηγουμ ένως δ εν γιν όταν παρ ά να παιν έ σω την καλλ ιγραφ ία του Ρέ σκε. αυτό το θριαμβευτικό Δοξα­ στ ικό. Γρ άφει πάντα «Αλεκσάντρα» και «Αλέκσαντρος». Θαρρείς ότι οι λέξ ε ις.

« Είναι σημαντικό ».ένα στοιχε ίο κατά φασης στη ζωή που δίνει ε λπίδ α σε πο λλού ς αν­ θρώπους ό πως το μεσαιωνικ ό μοτίβο του χορού του θ αν άτου made by Absens . «επειδή σε Πολωνία Εκκλησία υπάρχε ι πάντα. αν και · μόνο των νε ­ κρ ών». 74 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ τάκο» κι αυτό όταν ως ε ι δ ικός ο Ρέ σκε έχει ανάγκη επιβε βαίω­ σης. Λέ ε ι ότι αρκετά παραρτή ματα π όλ εων της Κάτω Σ αξον ίας και του Σλέσβιχ-ΧόλσταΟίν ανταποκρίθηκαν θ ετικά . αγαπητή Αλεξά­ ντρα. επειδή σκέψη ε ίναι ωραία». άλλα π άλ ι όχι χωρίς κάποια καχυποψ ία. αλλά αποκάλεσε «την ιδέ α μας». παρά τις προβλεπό μενες δυσκο λίες.καταγρ άφηκαν οι πρώ­ τες επιτυχ ίες. Στις επιστο λές που έγραψε το ζευγάρι στις τέσσερις ε βδομά ­ δες πριν απ ό τα Χ ριστού γεννα. Σ ε ένα από τα γρ άμ ­ ματά του περι έχεται η δ ιατύ πωση : «υπάρχει ζωηρότατο εν δ ια ­ φέρον γ ια την επιστροφή στην πατρίδα. ενώ κυ ­ βέρνηση σήμερα ε ίναι και αύ ριο δ εν ε ίναι». Η ιδέ α της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων ε ίχε όλως παραδό ­ ξως πο λύ καλή υπο δοχή . Βλέ πε ις. η ι δέ α μας κρύβ ει . η γενική κατεύθυνση των προσπαθε ι ών τους. Ο Ρέσκε γράφει για τις πρ ώτες επαφ ές με τα τοπικά παραρ­ τήματα της Οργάνωσης των Προσφύγων και Διωχθέντων: «Αυ­ το ί οι άνθρωποι ε ίναι λ ιγ ότερο αντιδ ραστικο ί απ ' ό . γρ άφει. «Κάποιος Σύ μβουλος της Εκκ λησ ίας των Διαμαρ­ τυρομένων που κατάγεται από το Έλ μπινγκ και θέλ ει να συμ­ μετάσχει ενεργ ά . κάποιοι ό μως την ε ίχαν ενθαρ­ ρύνει. μου ε ίπε ότι η επαγγε λία και μόνο εν ό ς τ έ ­ τοιου νεκροταφε ίου τον χαροποιε ί. Μ ετά από συζητήσε ις με αξιωματού ­ χους της Εκκ λησ ίας των Διαμαρτυρομένων -« Η συζήτηση με τον καθολ ικ ό κλήρο εκκρε με ί ακ ό μη ».έ στω κι αν υπηρετε ί το θάνατο. Η Αλ ε ξάντρα αναφ έρε ι ότι η Κα θολική Εκκλησία στο πρόσωπο του επισκό που της Όλ ιβα όχι μόνο έ­ δ ε ιξε εν δ ιαφέρον.τι θέλουν να μας κάνουν να πιστ έψουμε μερικά κύ ρια άρθ ρα της κατή­ χησής τους». Από τους συμπα­ τριώτες της πο λωνο λ ιθ ουανικής καταγωγής πο λλοί ε ίχαν εκ ­ πλαγεί και κουνήσε ι το κεφάλι. δ ιαφα ίνεται το περ ίγραμμα. « Π ο λλο ί θέλουν ταφού ν σε Βίλνο. τα Χ ριστού γεννα και την Πρω ­ τοχρονιά . Και κάμποσοι έκλα ­ ψαν. « θ ε ά ρεστη».

συ μβα ίνουν σε καιρού ς μεγά­ λων αλλαγ ών με αστάθμητη έ κβαση . Σε μια από τις επιστολές του Δε­ κ έμβρη -τέσσερις τον αρι θμό εκατ έ ρω θ εν.» Στη συν έχεια ό μως θυμάται ότι πρέπει να ε ξασφαλ ιστού ν τα σύνο­ ρα μεταξύ των αντ ίπαλων λα ών: « Αλλιώς ενοποίηση θ α ε ίναι επικ ίν δυνη . πολυαγαπη μ ένη. μερικ έ ς ίσως σωτήριες. όπως ήταν ήδη συχν ά για όλο κό σμο». made by Absens .ο Ρέσκε αναφέρε­ ται βέβαια δ ιεξο δ ικά σε «περαιτ έ ρω αρχικ έ ς επιτυχίες. Βλέπω να επέρχονται ά­ μεσα ή έμμεσα ριζικ ές μεταβολές συνο δ ευόμενες απ ό β αρβα­ ρική βία. πρ έ πει θέλ ε ι και ένα γερμανικ ό έθνος. ό­ λοι χορε ύ ουν το χορ ό του θανάτου. . Ν αι. αμφιταλαντε ύ ομαι. σε παρακαλώ . κι αυτό μέχρι τις μέρες μας. ένα ανατο λ ικό και ένα δυτικό. . » Με τα προηγού μενα θέλω μόνο να δ ε ίξω ότι η επικαιρότητα ε ίχε όλο και μεγαλύτερο βάρος στην αλλη λογραφ ία του Αλέ­ ξαντρου και της Αλ εξάντρας. αναγγ έλλ ει ό μως μετά : «Δια­ φαίνεται κάποιου ε ίδους ένωση. . που δυστυχώ ς κατ έστρεψε ο πόλε μος. η οποία. τον Μακάβριο Χορ ό της Λυβέ κης. νιώθ ω να ζεσταίνομαι και μαζί να κρυώνω. από τους πατρικ ίους μέχρι τους κατώτερους εργ άτες ! ε ίτε βασιλιάς ε ίτε ζητιάνος. . επειδή πάντα στη Γ ερμαν ία . Και όλα τούτα. ικανές να προωθήσουν την ιδέα μας». χα ίρομαι που τα καταφ έραμε χωρ ίς τις αιματοχυσίες της Ρου­ μαν ίας. Ό ποιος θέλε ι πολωνικό έθνος ενωμέ­ νο. αν και επιθυ μητή. αρ­ χ ίζε ι να με τρομάζε ι . έχω κακ ά προα ισθή ματα. Αν και με ικανοποίησε η λήξη της εποχής του τε ίχους. » Σ ' αυτό αντιλέγει η Πιετκόφσκα πε ισματικά. Αλεκσάντερ ! Σαν Πολωνέζα μπορώ μόνο συγχαρ ώ λαό σου. Ω στό σο α δυνατώ να συμμερι­ στώ ανεπιφύλακτα τον ση μεριν ό εν θουσιασμό ' η μεταστροφή του σε οργή μοιάζει προδιαγεγραμμένη . Ή μήπως θέλεις δυο κοιμητήρια σε Γκντανσκ. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 75 εκφράζε ι όχι μόνο μακάβριο αλλά και ε ύ χαρι σε βασμό στο θά­ νατο ως αρχή ισότητας θυ μήσου. δ εν αποκλε ίω όμως βιαιότητες ι δ ια ίτερου τύ που. και τον δ ιατηρημ ένο στο Ρέβ αλ του πρωτομάστορα Μπερντ Νότκε : αυτό το ατ έλε ιωτο γα'ίταν άκι των τάξ εων. λ ες και όλοι οι πο λων ικοί φόβοι για το μ έλλον έχουν ε ξ ανε μιστε ί με την πτώ ση του ζλότι: «Δε σε κατανοώ.

που απε ικον ίζ ε ι μανιτάρια. Στη χριστουγεννιάτικη και πρωτοχρονιάτικη επιστολή. « Έχεις κορμ ί σαν έφηβος ! » αναφωνε ί. αυτό ς ο « Ή χος των πετάλων από τον καλπασμό της παγκόσμιας ιστορ ίας» που κ όντευε πια να προ λάβε ι μέχρι και τα όνειρα. Η αγ άπη τους δ ε δέχτηκε πλήγματα. τη χαμη λό φωνη δ ια­ βεβαίωσή τους « Είμαστε σάρκα μ ία». ο Ρέσκε προσπαθε ί να αποφύγει κ άθ ε σωματικό υπαινιγμό . Οι δ ευτεριάτικες εικ όνες της Λειψίας έκαναν το γύ ρο της υ δ ρογε ίου. δ ιατυπώνει όμως τον πο λύτιμο έ ρωτά τους με υψη­ λέ ς έννοιες. Π οιος θ α έ κλ εινε τη συσκευή για να δ ε ι ε δώ μια φωτογραφ ία. Όταν ο κό σμος γιό ρτασε Π ρωτοχρονιά και ανατο­ λικά και δυτικά της Πύλης του Βραδε μβού ργου. Ακό μα και τα. αυτά τα συνθή ματα στα παν ό ! /Αραγε η κραυγή των μεγαφώνων «Είμαστε ένας λαός ! » δ εν κάλυψε το ψι θύ ρισμα των ερωτευμ ένων. » Αντ ίθετα. εκε ίνη που θυμάται το ισχνό κορμί πάνω. κάτω και δίπ λα στη σάρκα της. ε ίναι η κατά τα άλλα πεισματικ ά αντικε ιμενική Π ιετκό φσκα. είχαν το ελε ύ­ θ ερο να γιορτάσουν μαζί τους μέχρι και οι ινδικές ή βραζιλιά­ νικες τενεκε δ ουπ όλ ε ις η παγκό σμια οικογ ένεια των λαών κοί­ ταζε και θ αύ μαζε . Ακ ό μα και στο Γκντανσκ και το Μ πόχουμ ο Αλέξαντρος και η Αλεξάντρα κο ίταζαν αυτό που μετέφερε η τη λ ε ό ραση στο κα θ ιστικ ό τους. ή για να κρατήσει εκε ί στο φως ένα κεχριμπ άρι μεγάλο σαν κα­ ρύδ ι. σπου δ α ία πο λ ιτικά γεγον ότα τα ζεύει στο ε ύθ ραυστο όχη μα made by Absens ... λ ες και θέλ ε ι να τον στή σε ι σε βάθρο. Όλα έχουν με ίνει γι ' αυτή απτά όταν βε βαιώνει πόσο της αρ έσε ι «να αγγίζε ι και να μετρ ά τα π λευρ ά του αγαπημ ένου Αλ εκσάντερ» της. Σ ' ένα σημε ίο της επιστολής μάλ ι­ στα η Π ιετκό φσκα χρησιμοποιε ί μια έ κφραση που η επιχρυσώ­ τρια εξαγωγής πρ έ πε ι να άκουσε στην Τριρ ή την Κολωνία: « Μ ε πήδηξες πο λύ ωραία και θέλω συχνά στο μέλλον . Τις αραι ές τρίχες στο στήθος του τις θ εωρε ί πλεον έ κτημα. 76 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ Θα νόμιζε κανε ίς ότι αυτή η επέλαση της πραγματικότητας με τα ν έ α της δ ε δ ομ ένα θα μπορού σε να αποβε ί επιζή μια για τον έ ρωτα του ζευγαριού που μόλ ις ε ίχε πυρο δ οτη θ ε ί: οι αναι­ δ ε ίς παρε μβάσεις της πο λ ιτικής.

Αλεξάντρα." "Ναι. ό σο κι αν δ ιασκε δάζε ι κά­ ποιο ς τρίτος δ ιαβάζοντας αυτό το πηγαιν έλα. μα ς δελέασε με οσμ ές να φάμε μανιτά ρια. περ ίπου μετά τα μ έ σα του Γ εν άρη. . . ίσως να ήταν η τρ έλα -η ευ­ γενική μαν ία που δίνει φτερ ά στον έ ρωτα. με αυτή τη λέξη υπο δ εχθήκαμε τη νέα δ εκαετ ία. επειδή ο λαός στο Βερολίνο και αλλού ήταν σαν αφηνιασμ ένος . Στην αρχή κιόλας του ν έου έτους γράφει: «Αυτό που συν έβη εκε ί τη νύ χτα της Πρωτοχρονιάς. αυτό που ξέσπασε τε λ ε ίως αιφνιδια­ στικ ά στις δώδεκα ακρι βώς. ο' Ι Ι Ι1Τ11 την τρ έλα και την ιδέα αυτής της τρέλας. Βέβαια. στη δική μα ς τρελlΙ ιδέ α. Η έκφραση αυτή το εξηγε ί αμ έσως σε όλη του την έκταση. που π ότε γουρ­ γουρίζε ι ερωτικά σαν περιστ έρι π ότε εμμ ένει φανατικ ά σε μια ι δέα. που για πολύ καιρ ό το έκλε ινε το τε ίχος και που επι­ τ έλους ήταν πια ανοιχτό. που μ έχρι τ έλους αντηχού σε απ ' την κλαγγή των όπ λων. μας οδήγησε στο νεκρ οnt φ ε ίο. Έτσι χαιρετιούνται οι άνθρωποι τε λ ευταία: "Μα ε ίναι τρ έλα. αυτό που έγινε και από τις δυο π λευρές του κ λασικιστικού εκε ίνου κτ ί­ σματος. Πρέπει made by Absens . σπάνια υπάρχει κ άτι χε ιροπιαστό στα γρ άμματα. πο λυαγαπη μ ένη. αυτό που ε ίχε αρχ ίσε ι αμετάκλητα προτού κα λαρχ ίσε ι η νέα δε­ καετ ία. Αλλ<Ί. Ακόμα κι ε μάς. ΔγΣΟI ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 77 αυτού του έρωτα. Συμβα ίνει κ άτι ανεξή­ γητο. και π άλ ι ναι . Δε βλέπω πια το ζευγάρι. τα εξ έφρασε με τον μονο λ εκτικό τ ίτ­ λο: "Τρέλα ! " Ν αι. . . Για κάθε ανοιχτό τ έντζερη η τρ έλα ε ίναι το κατάλληλο καπ άκι. είναι τρ έλα ! " Ό . αυτό που ε ίχε ξεκινήσε ι με τη μορφή του αλαλαγμού. ναι.τι κι αν συμβε ί. ή το βλέπω μόνο σαν σκιαγρ άφη μα. όλο αυτό ένα η­ μερήσιο φύλλο ευρείας κυκλοφορ ίας. δε λείπει από αυτόν τον κυκε ώνα των στοιχε ίων ούτε μια επιστολή · αλλά. μας συνάθ ρ ο ιοε πάλι και μας έκανε να σμ ίξουμε στο στενό κρε­ Βάτι.εκε ίνη που μας συ­ γκέντρωσε μπροστά στον πάγκο με τα λουλούδια. » Στη συν έχεια. που πιπιλίζε ι τα μυαλά του λαού μας καθη μερινά. κα θώς έφευγε μια αιματηρή δε­ καετ ία. που εγ ώ την υπο δέχτηκα με φ όβο και ε λπίδ α. πρέ­ πει να συμπεριλαμβ άνει και την τρ έλα. λέ ω ναι. πο λλά γ ίνο­ νται ασαφή .

78 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

να πιάνομαι από δ ευτερεύ ουσες προτάσεις ή να απομυζώ μια
μοναδ ική λέξη, για να δ ιατηρη θ ε ί η ροή της ιστορ ίας τους.
Θα εξηγήσω αυτή την έλλε ιψη : ο Ρέσκε και η Π ιετκόφσκα
επικοινωνού σαν κατά ένα μεγάλο μέρος τη λ εφωνικά. Γ ια τα
τη λεφωνή ματα αυτά δ εν έχουμε σχε δόν καμιά π ληροφορ ία, πά­
ντως οι επιστολές και το η μερολόγιό του κάνουν κάποιες νύξε ις
στις δυσκολίες της τη λεφωνικής επικοινων ίας μεταξύ Ανατολής
και Δύ σης. Αυτά τα ση με ία του ορ ίζοντα που, όχι μόνο δ εν ε ί­
ναι ου δέτερα, αλλά φα ίνεται να χωρίζουν το καλό και το κακό ,
αποτυπώνονται στα επιστο λόχαρτά τους σαν υ δ ατόσημα. Όταν
εκε ίνη κ λαίγεται για την ανατολ ική εξα θλίωση, την ακρίβε ια,
τα συσσίτια -λέ ε ι ότι τώ ρα στην Πολωνία δίνουν στους αναξιο­
παθούντες μια κουτάλα σού πα αφού επιδ ε ίξουν την «κουρο­
νιό φκα» τους, ό πως λένε το δ ε λτ ίο από το όνομα του υπουργού
Κοινωνικής Προνοίας Γ ιά σεκ Κουρόν- αυτό ς ο δύ ρεται για τη
δυτική υπεραφ θ ον ία και το αδυσώπητο σκληρό δυτ ικογερμανι­
κ ό νόμισμα που αποκαλε ί πια, υπό τη γ λωσσική επίδραση της
Αλεξάντρας, «γερμανικ ό μάρκο»' και όταν εκε ίνη κατα δ ικάζε ι
την υπερβο λ ικά μακρόχρονη θητε ία της στο Κόμμα και λέε ι
πως ήταν ντροπή, για να καταστήσει τον κομμουνισμό υπεύθυ­
νο για όλα τα επερχό μενα δ ε ινά -κατά τη γν ώ μη της προκάλεσε
ακό μα και τη δ ογματική κα θήλωση της κα θολ ικής εκκλησίας με
τον αντίθετο δ ογματισμό του - εκε ίνος θεωρεί τον καπιταλισμό
υποζύ γιο όλων των κακών, ακ ό μη και των προσωπικών του: έ­
χοντας αγορ ά σε ι έναν η λεκτρονικό υπολογιστή για φορο λογι­
κού ς λόγους -«σε μας έχεις φοροαπαλλαγή σε τ έτοιες περιπτώ ­
σε ις»- θ εωρε ί ότι έ χε ι υποταχθ ε ί αναγκαστικά στην καπιταλ ι­
στική αρχή της αν άπτυξης. «Και να σκεφτε ίς ότι το πανεπιστή­
μιο έχε ι πλη θώ ρα μηχανη μάτων που απο θηκε ύ ουν στοιχε ία . . . »
Όλα τούτα τα αναφ έρει στις επιστολές του παρε μπιπτόντως.
Και όμως αυτό ς ο υπολογιστής, τον οποίο, σύ μφωνα με τη δ ική
του μαρτυρ ία, ξέ ρει να χε ιρ ίζ εται «μόνο στοιχειω δώ ς», θ α συμ­
βάλει στην ενσάρκωση της ιδέας τους. Είναι ένα pc, πιθανώς
Apple . Ούτε ε δώ υπάρχουν ακριβή στοιχε ία, ο Ρέ σκε παραλε ί­
πει τις τεχνικ έ ς λ επτομ έ ρε ιες, που κι εγ ώ , επιμ ένοντας να δ ου-
made by Absens

Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ

λ ε ύ ω χωρ ίς υπο λογιστή, δ εν μπορώ να τις βγάλω απ ' την κοιλ ιά
μου.
Πάντως η «χρήσιμη αγορά», όπως περιγράφει έκτοτε το α ­
ν ώνυμο μηχάνη μά του, έ φτυσε κ άποιους υπο λογισμού ς με λλο­
ντικών μεγεθών βασισμένους σε στατιστικά στοιχεία και πλη­
ροφορίες που του δίνονταν από όλο και περισσότερα τοπικά
παραρτή ματα της Οργάνωσης Προσφύγων. Γ ια πρώτη φορά μι­
λά , χωρ ίς καμ ία ε ιρωνεία, για «πρόθυμους να ταφού ν». Θα
μπορού σαν ήδη από τώρα να λάβουν ως αφετηρία σχε δόν τριά ­
ντα χιλ ιάδες άτομα που, πέρα από τις δ ικ ές τους ε ισφορές και
τα επιδόματα των ασφαλιστικών ταμε ίων τους, ήταν έτοιμα να
προκαταβάλουν μέχρι χίλια γερμανικά μάρκα' έτσι, εγγυού με ­
νοι τη λε ιτουργία εν ό ς νεκροταφε ίου, θα μπορού σαν να θεω ­
ρού ν εξασφαλισμένο ένα αρχικό κεφ άλαιο ε ίκοσι οχτώ εκα ­
τομμυρίων. Βέβαια, για το νεκροταφείο της Βίλνα θα έ πρεπε
να αφαιρεθε ί ένα τρίτο του ποσού και να μπε ι σε κλ ε ιστό λο ­
γαριασμό, επειδή το πιο πιθανό ήταν « ότι οι Λ ιθουανοί θα ή ­
θελαν να αντιστα θμίσουν με συναλλαγματικά οφέλη την επι­
στροφή των πρ όθυμων να ταφούν στη Λ ιθ ουανία Π ολων ( I) \,. Έ ­
τσι ε ίναι, αγαπητή Αλεξάντρα, τι να κ άνουμε. Μόνο με τη βοή ­
θ ε ια του γερμανικού μάρκου μπορού με να βοηθήσουμε, ώστε
να αποκτήσε ι ωραία μορφή η ιδέα μας . . . »
Οι άλλοτε κάτοικοι της ε λεύθ ερης μ έχρι το 1 939 πόλης και
χώ ρας του Ντάντσιχ, που προσαρτήθηκε το '39 στο Ρά ιχ, ίσως
να μην ε ίχαν βρει πατρ ίδ α, πάντως ε ίχαν εγκατασταθε ί υπο ­
φερτά κυρ ίως στο Σλέ σβιχ- Χόλστα"ίν, τη Βρέμη και την Κάτω
Σαξ ον ία' μόλις ο Ρέσκε τροφοδότησε το μηχάνη μα με αριθμού ς
και για τους εγκαταστημ ένους στη δυτική και ν ότια Γερμανία,
στους «πρόθυμους να ταφούν» προστ έθηκαν άλλ ες δ εκαπ έντε
χιλιάδ ες. Ο παλιός συμμα θ ητής μου δ εν απ έκ λ ειε την πιθανό­
τητα περαιτέρω αύξησης μετά την επανένωση των δύ ο Γερμα ­
νιών, «αν και τότε δ εν πρ έπει να περιμ ένουμε βασικό τ έλος με ­
γαλύτερο από πεντακ ό σια γερμανικά μά ρκα. Τελικά, όπως η
Πολωνία, έτσι και η Ανατολική Γερμανία στενάζε ι κάτω από
το βάρος παλ ιών αμαρτιών, έ στω κι αν ε δώ τα πράγματα βελ-
made by Absens

80 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ A�

τιω θ ού ν συντομότερα από ό ,τι σε σας βλέπεις, εσείς δ εν έχετε
μεγ άλο α δ ε λφ ό που έχει για όλα απαντήσε ις» .
Το παιχν ίδ ι με τον υπολογιστή πρέπει ν α ευχαριστούσε τον
Ρέσκε . Στις επιστολές του του ξεφεύγουν αγγ λικ ές λέξε ις όπως
network , monitor ή digipad. Εξηγε ί το ROM στην Αλεξάντρα ως
Read Only Memory , όπως δ ιαβάζε ι στις οδηγίες που συνο­
δ εύουν το μηχάνη μα. Επειδή η ιδέα τους ε ίχε τρομερή επιτυχία,
το σπίτι π λημμύρισε με υ λ ικό για να παίζε ι, με το οποίο τάισε
μέσα από το πληκτρολόγιο τον υπο λογιστή , συγκεντρώνοντάς
το στον σκληρ ό δίσκο. Δεν υποκατέστησε, βέβαια, ο υπο λογι­
στής της πατρίδας τη μακρινή αγ άπη του, ωστό σο μιλά με τρυ­
φερότητα για το τελευταίο απόκτημά του : « . . . κι όπως μου ψι­
θύρισε πρό σφατα το δ ιακριτικότατο Αυτό απέναντί μου, που
β ου ίζ ε ι και τραυ λίζε ι μορφωμένα, μπορούμε να ιδρύσουμε την
Εταιρε ία Κοιμητηρίων με αρχικό κεφάλαιο που υπόσχεται ότι
θα είναι πολύ μεγαλύτερο απ ' ό ,τι ήλπιζα μετά τις πρώτες προ­
β λέψε ις μου . . . »
Δ ε φανταζόμουν ότι θα χειριζόταν τόσο άνετα το software .
Αρχικά ο Ρέσκε πίστευε ακό μα ότι έπρεπε να δ ικαιο λογήσε ι
τον υπολογιστή με επιστη μονικές απαιτήσεις. Υπ έδ ε ιξε παρα­
θέ ματα από δ ιάφορες μελέτες, τον γεμάτο ελικοειδή ποικίλμα­
τα κυκε ώνα των ε μβ λη μάτων της εποχής του μπαρ ό κ που κατά
τη γνώμη του θ α έπρεπε να απο θηκευτούν σε υπο λογιστή · όμως
στη συν έχε ια μόνο η Πολωνο-Γερμανο-Λ ιθ ουανική Εταιρε ία
Κοιμητηρίων και οι προϋ ποθέσεις της έκαναν τον κα θηγητή να
συγκεντρ ώνεται μπροστά στο «καπιτα λιστικό έ κτρωμα» .
Αφού ε ξέτασε στη βιβλιοθήκη του πανεπιστη μίου αρκετά έ ­
τη του μηνια ίου περιο δ ικού Το Ντάντσιχ μ ας, τροφο δότησε τον
προσωπικό υπο λογιστή του -τον βλέπω να κάθεται με τις πα­
ντόφλες του μπροστά στον Apple- με π ληροφορίες που δ ιάβαζε
σης τε λευταίες σε λίδες αυτού του πατριωτικού φυ λλαδίου. Εκε ί
έβρισκε αγγε λίες θ ανάτου, ευχές για στρογγυλά γεν έθλ ια, αρ­
γυρούς, χρυσούς και α δ αμάντινους γ άμους και για την «επάξια
συνταξιο δότηση» δ ιαφόρων ατό μων. Σχο λ ιασμ ένες φωτογρα­
φίες από συναντήσεις παλ ιών συμμα θητών τον πληροφορούσαν
made by Absens

ΔγΣΟ Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 8/

πόσοι από τους εναπομε ίναντες υπερήλικες πλέον μαθητές ε­
ξακολουθού σαν να έχουν όρεξη για ταξίδια. Επιπλέον υπήρ­
χαν φωτογραφ ί ες τάξεων δ ιαφ ό ρων δη μοτικών σχο λ ε ίων, λυ­
κε ίων και γυμνασίων με ονομαστικ έ ς λίστες των μα θητών και
μα θητριών, πρώτα των καθιστών καταγής, έ πε ιτα των καθισμέ­
νων σε καρέκλ ες, κατό πιν των ό ρθιων και πιο πίσω των όρθιων
πάνω σε βάθρο. Χωρίστρες στο π λάι και π λεξούδ ες, τεράστιοι
φιόγκοι και γιακάδες, κάλτσες μ έχρι το γ όνατο και σοσόνια,
κρυφά γελάκια και σφιγμένη σοβαρ ότητα, όλα αυτά πλαισιω­
μένα από το δ ιευ θυντή του σχο λε ίου και τον καθηγητή της τά­
ξης: καλοταξινομημένα χρυσωρυχεία για τον Ρέσκε, επειδή αυ­
τές α λλά και άλλες π ληροφορίες μαρτυρού σαν αρκετά για τη
μακροβιότητα των τότε προσφύγων. Ο συμμαθητής μου ταλα­
ντεύ εται μεταξύ των εννοιών και λέε ι « μέτοικοι», ενώ εννοεί
« δ ιωχθέντες», ή λεπτολογε ί όταν καταχωρίζε ι στις λίστες του
τους όλο και πιο γερασμένους συμπατριώτες μας ως «μετοικ ί­
σαντες πρ ό σφυγες».
Γ ια να απο δ ε ίξ ει ότι ζούσαν πο λύ περισσότερο απ ' ό ,τι ο μέ­
σος ό ρος, έστελνε στην Π ιετκ ό φσκα φωτοτυπίες τέτοιων αγγε­
λιών γενε θλίων ή ιωβη λα ίων, ακό μα και αγγε λίες θ ανάτων, οι
οπο ί ες έλεγαν, για παρ άδ ε ιγμα, ότι κάποιος κύ ριος Αυγουστί­
νος Χά μπερνο λ ε ίχε γιορτάσε ι όχι μόνο τα 95 α γεν έθλ ιά του,
αλλά και την 75 η επ έτειό του ως οργαν ίστας, ή ότι η κυρ ία Φ ρ ί­
ντα Κνίπελ έκλεισε τα ογ δόντα έξι «χαίρουσα άκρας υγείας»,
ή ότι ο κύ ριος Ότο Μάσκε «απε β ίωσεν ε ις Κύ ριον κατόπιν μα­
κρά ς ασθενε ίας» σε ηλικία 91 ετών.
Η Αλ εξάντρα δ ιάβασε : «Δεν μοιάζε ι σαν να προσπα θ ε ί η
προχωρη μ ένη η λ ικία των άλλοτε μετοίκων να μας προειδοποιή­
σε ι έ μμεσα ότι πε ρ ιμένουν με ανυπομονησ ία, μάλ ιστα επι θυ­
μούν δ ιακαώς την ίορυση της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων ; Ή ακό­
μη περισσότερο: υποθέτω ότι ο φόβος μη τυχόν ο χρ όνος τους
αναγκάσε ι ν ' αναπαυ θ ού ν σε ξένη γη, μαζί με την ε λπ ίδ α ότι
τε λικά θ α βρουν την ύ στατη γαλήνη στο θείο χώμα της πατρί­
δας, έχει επιμηκύ νει το δ ε ίλ ι της ζωής των συμπατριωτών μου.
Ο αρι θμό ς των αιωνόβιων μεγα λώνει. Η ουρά μακραίνει όλο
made by Absens

82 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

και περισσότερο. Θαρρε ίς και μας φων άζουν οι η λ ικιωμ ένοι
και υπ έ ργηροι: Βιαστείτε ! Μη μας αφήνετε να περιμ ένουμε άλ­
λο ! Είναι ευτύ χη μα που στο σκοταδιστικό συνήθ ως πατριωτικό
περιο δ ικό μου, του οπο ίου η σύνταξή του εξακο λουθε ί να πι­
στεύ ε ι ότι η ιστορ ία μπορε ί να γυρ ίσει π ίσω, όλες οι επ έτειοι
γνωστοποιούνται με την αλλοτινή δ ιεύθυνση, για παρ άδ ε ιγμα,
" , Αλλοτε κάτοικος Ντάντσιχ, οδός Θαλασσοταραχής 3β αλλά "

και τη ση μερινή , " νυν κ άτοικος Κιέλου, Λό ρνστρασε 57" . Έτσι
κατάφερα να απο θηκε ύ σω πάνω απ ό χ ίλ ιες δ ιευ θύνσε ις. Και
κάθε μέρα δίνω στο όντως εύ κο λο στο φαΙ κατοικ ίδιό μου ν έ α
τροφή . Τα περισσότερα τοπικά παραρτή ματα της Οργάνωσης
Π ροσφύ γων απαντού ν στην εγκύ κλ ιό μου με εν διαφέ ρον. Μ ου
προμηθε ύ ουν τα βασικά στοιχεία. Και αξίζουν το ευχαριστώ
μου, επει δή σχε δόν όλα τα παραρτή ματα απ έ στειλαν στα μ έλη
τους το ερωτη ματο λόγιό μου. 72% των απαντήσεων δ είχνουν
δ ιάθ εση ταφής στο πνε ύ μα της εταιρε ίας μας. Απ ό αυτού ς 5 1 %
θέλουν να πληρώσουν το ταχύτερο δυνατό το βασικό τέλος τοις
μετρητοίς και μόνο 35 % προτιμούν την προτειν ό μενη πληρωμή
με δό σε ις, ενώ οι υπόλοιποι δ εν έχουν αποφασίσει ακό μα. Ε­
ξέτασα επανειλη μμένα αυτού ς τους αρι θ μού ς, μένοντας όλ ες
τις φορ έ ς εντυπωσιασμ ένος απ ό τις δυνατότητες της ηλεκτρονι­
κής τεχνο λογίας που, άψυχη κα θώ ς ε ίναι, την έβλ επα για πο λύ
καιρ ό με καχυποψ ία. Σύντομα θ α εγκαταστήσουμε και στην ο­
δό των Σ κύλων ένα τ έτοιο μαγικό κουτί. Κ αι ε ί μαι βέβαιος ότι
η Αλ εξάντρα μου θ α μάθ ει να το χειρίζεται με ταχύτερους ρυ θ ­
μού ς απ ' ό ,τι εγ ώ » .
Η Αλεξάντρα αντ έδ ρασε στην εγκατάσταση του ν έ ου επ ί­
π λου: «Ξέρω ήδη γιατί γερμαν ό ς κύ ριος πρ έπε ι να λέ ε ι πάντα
τι χρε ιάζ εται μάθουμε ε με ίς Π ο λωνο ί για να πάνε όλα καλά . . . »
Αυτό ήταν στα τέλη του Φλε βάρη, όταν το ανατο λ ικογερμα­
νικό κράτος απειλού σε να δ ιαρρε ύ σε ι προς δυσμάς και ο Ρέσκε
υπο λόγιζε κα θη μεριν ά στο PC του τον αρι θμό των φυγάδων στη
Δύση, οπότε πήρε ένα αποτ έλ εσμα που τον έκανε να φoβάτtn
ότι σε σύντομο χρονικό διά στη μα τα ε λεύθ ερα να προσαρτη­
θούν κρατ ίδια στο τέλος θ α ε ίχαν ερη μώσει. Δ ια βάζω: «Τα κα -
made by Absens

Α­ λεκσάντερ. Τι με εν δ ιαφέρει η αλλη­ λογραφ ία τους. «Η μικρότερη δ εν πα ίρνε ι θέση. Στην απάντησή του ο Ρέσκ ε γκρινιάζε ι για την «εγωιστική έλλειψη κατανόησης» των δύ ο από τις τρεις θυγατ έ ρες του που τον κατηγορού ν η μια για «αναχρονιστική λατρε ία της πατρ ί­ δ ας». εσείς έχετε χοντρ ό Σάντσο Πάντσα με σαρκαστικό γ έ­ λ ιο . την ήττα των σαντιν ίστας στη Νικαράγουα . Αν Πολωνία έχει ευγενή ιππότη με λυπη μ ένο πρό­ σωπο. . made by Absens . Η Π ιετκό φσκα ανα­ κοιν ώνει ότι ο γιος της. Τι με αναγκάζε ι να συμμετάσχω στα παιχν ίδ ια του υπο λογιστή του. Τι με θέλγει ακόμα στην ιστορία τους. «τυπικό προ"ίόν της αναμεν ό μενης απ ό τους μικροαστού ς συ­ μπεριφοράς». ό πως θέλω πάντα εγώ». που σπου δάζ ει στη Β ρ έ μη. » Σ' αυτό το γρ ά μμα έ ρχεται με το ταχυ δ ρομε ίο μια απάντηση που θέλε ι να ε ίναι παρηγορητική ' η Πιετκόφσκα συγκρ ίνει το βασανισμένο πρό σωπο του πρωθυπουργού της με τη μόνιμη έκ­ φραση του δυτικογερμανού καγκελαρίου: «Τι γκρινιάζε ις. προφανώς η ιδέ α μας της φα ίνεται ανάξια λό ­ γου». Ο ι επιστολές του Φλε βάρη δ ικαιολογούν καλλιγραφικά και με ορνιθοσκαλίσματα την απρο θυ μ ία μου. Μή­ πως η αγάπη τους δ εν ε ίναι ήδη συνηθισμ ένη. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 83 θη μερινά γεγονότα μου προκαλούν ολο ένα μεγαλύτερη θλίψη. η άλλη για «νεκρ ό φιλο ρεβανσισμό» . . Κατά τα άλλα διαμαρτύρεται για τη γραφειοκρατία στον πα­ νεπιστη μιακό χώρο. που κάθονται και ασχολούνται με την Εταιρε ία Κοιμητηρίων. ότι ιδέα μας ε ίναι από ψευδή συνε ίδηση και ότι ε ίναι τώρα τροτσκιστής επειδή εγώ ή μουν πο λύ καιρό στο Κόμμα και ότι δ ε θέλε ι να έχει φιλ ενα δ ούλα. επε ιδή οι γερμανικές δ ιχόνοιες θ α μπορού σαν να αποβούν ε­ πιζήμιες για την ιδέα μας . επειδή πρ έ πει να με συγχύζε ι πά­ ντα. . Πόσα βαtράχια πρέπει να καταπιώ ακόμα. » Θα ε ίχα τώρα δ ιάθεση να ξεθυ μάνω. « Βίτολντ λέε ι. η επιχείρησή τους με τους νεκρού ς τε λ ε ιωμ ένη υπόθ εση .. χαρακτήρισε συ λλήβδην τα σχ έδ ια της μητ έ ρας του και του αγαπη μένου της.

. ως καθηγητής. δυστυχώ ς ακ ό μη και τις θλ ιβερές π λαστικ έ ς σακούλ ες. Ευτυχώς οι δυο τους δ εν ήταν προσκο λλη μένοι μόνο στην ιδέ α τους. επειδή έχω γεν έθλ ια όταν Λέ ων ε ίναι κυρίαρχος . σακιά . δίχτυα. . . όπως λέ ε ι θ ρύλος. σκαρφιζόταν ασκήσε ις για τους φοιτητές του. εκ είνη αναφ έ ρεται αγ όγγυστα στη δ ου λ ε ιά της. αυτό το διάστη μα στην Π αναγ ία: « . Απ ό την όψιμη γοτθ ική εποχή κα ι μετά βρίσκουμε συχν ά σε ξυλογραφίες πουγκιά που φέρονται εμφανώς και ε ίναι συχνά εξαιρετικά δ ου λε μένα. . μετά οι δώδ εκα χρυσο ί αριθμοί των ωρ ών στον εξωτερικό και τα λίγα χρυσά ίχνη των ζωδίων στον εσω­ τερικ ό δ ακτύλ ιο. Ξαναχά­ λασε όμως όλα. . «Ιδιαίτερα ο Λέ ων έχει ίχνη από πρώτο χρύ­ σωμα. Ενώ η Π ιετκ ό φσκα επιχρύ σωνε τον σταματη μέ­ νο χρ όνο. ζε μπ ίλ ια. Εξετάζουμε όλα ό σα μας ε ίναι γνωστά από έ ργα τ έχνης : καλάθ ια. Π ολλά απ ' αυτά προσφέρουν φυσικά οι ολλανδοί χαρ άκτες του 1 60υ αιώνα. το ' χει κάνει ο Χ ανς Ντύρινγκερ. και να που ξυπνά πάλ ι η περιέρ­ γειά μου. . σακούλες. γράφει. Χα ίρομαι από τώ ρα για Λέ οντα. » Έργο της επιχρυσώτριας ήταν να αναζητε ί και να συντηρε ί τα ίχνη της αρχικής κατάστασης αποκα θ ιστώντας τις φθορές. 84 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡ Λ� τον καιρ ό και τον νεοε θνικιστικό τόνο των συνα δέλφων του · αντ ίθ ετα. Υπολ εί­ πονταν ακό μη ο Χ ρυσό ς Α ρι θμό ς. όπου είναι μεγ άλο αστρονομικό ρο λό ι που. επε ιδή συμβούλιο πατρικίων του έβγαλε και τα δυο μάτια και τον τύφλωσε για να μην μπορε ί κ άνει αλλού θ αυμάσια ρο λόγια . «χαρισμένο από το χέρι σου. » Το ζευγάρι μας δ ου λεύ ει. Αλλά και η made by Absens . « Ένα λατρευτό δώρο». για παρ άδ ε ιγμα στους αρι θ μού ς των θρησκευτικών εορτών. μου έδ ωσε την ώθηση να παραμερ ίσω την ορ­ γή μου για το πανεπιστή μιο και τις ίντριγκ έ ς του και να δ ράσω · οργάνωσα ένα σεμινά ριο με θέ μα τα αντικε ίμενα που εξυπη­ ρετούν την αγορ ά και την π ώληση. ξέρεις. ο σε ληνιακό ς κύ κλος από το ένα ως το δ εκαεννιά . σακ ίδ ια σαν κι αυτά που ε ίναι της μό ­ δ ας για τους ν έ ους. Ό ­ ταν έγραφε αυτή την επιστο λή δ ούλ ευε το εορτο λόγιο του Δε­ κέμβρη: της Αγίας Βαρβάρας. κοφ ίνια. ο Ρέσκε. της Ασπί­ λου Συ λλήψεως της Θεοτόκου και της Αγίας Λ ουκ ίας. του Αγ ίου Ν ικο λάου.

αν δ εν κάνου­ με γρήγορα .:. που δυο φοιτή­ τριες και αμέσως μετά ένας φοιτητής άρχισαν να πλέκουν δί­ χτυα με σχ έδ ιο ζιγκ-ζαγκ. ό πως το υ­ πέροχο σκίτσο της υπηρέτριας με το καλάθι. . Τρόμος απ λώνεται. Γ ιατί χρόνος φε ύ γει. Καταλαβαίνεις ! Έλλ ειψη χρ όνου.. . που τώρα πια μπορώ να θεωρώ δικό μου .:Σ Μ. . βέβαια.:. Όχι μό­ νο γιατί Γερμανοί σύντομα θ α γ ίνουν ένα και δ ε θ α σκ έφτονται πια κοιμητήρια.Ν -'--=-= Κc:: Ο. Ω ς πρ ότυπο χρησιμοποιούν το δίχτυ σου. προξένησε ση­ μαντικ έ ς ζη μίες. επειδή στην πρώτη επιστολή του Μά ρτη γρά­ φει: « Π ρέπει κάνουμε γρήγορα. Τώ ρα. λόγου χάριν σε σχ έδ ια που φιλοτέχνησε κατά τη δ ιάρκε ια του ταξι δ ιού του από το Βερο­ λίνο στο Ντάντσιχ.:.στα χαρακτικά και τα σχ έδ ιά του μας άφησε πο λλά από αυτά τα χρήσιμα αντικείμενα. γιατ ί έχει έλλ ε ιψη χρη μάτων. Όλα αυτά τα κάνω χάριν ε­ ποπτε ίας αλλά και προκειμένου να γεφυρώσω την τέχνη με την κα θη μερινή ζωή .. » Αν άλογοι ήταν και οι φόβοι του Ρέ σκε. Παρε μπιπτόντω ς ο Χοντοβιέτσκι. Διόλου να απορε ίς. αλλά γενικά θ α έχει έλλε ιψη . Είχαμε νεκρού ς. αλλά και στο ίδ ιο το Ντάντσιχ. που ανησυχού σε όχι τό σο για το χρόνο που χαν όταν.:. Και χρ όνος φε ύγει.τους πήγα στο σε­ μινάριο το αγαπη μένο δώρο σου. Αλλά αυτόν τον τυφ ώνα ακο­ λούθησαν άλλοι πέντε που ά φησαν π ίσω τους ανεπανόρθωτο χάο ς στα ούτως ή άλλως ά ρρωστα δάση . . μαγαζιά ε ίναι γεμάτα.. μόνο παραε ίναι ακριβά.Α :. Στο Ντύ σε λντορφ αλλά κι α λλού χρειά στηκε να ματαιω θ ε ί α­ κόμη και η παρέλαση των αρμάτων την Καθαρή Δευτέρα· τέ- made by Absens . Δ =-γ =-Ο '-=Σ =-Ι= 2Α Ω:::.______________ 8 '\ σύ γχρονη τέχνη μέχρι τον Beuys υμνε ί κυριο λεκτικά αυτά τα αντικε ίμενα· δεν της ξεφεύγ ε ι ούτε παντόφλα.: Α=. Αυτά τα πρωτότυ­ πα σχ έδ ια ενθουσιάζουν τους φοιτητ έ ς μου..Α -=-:τ -=---_ -. » Ί σως η καθημερινή ενασχόληση της επιχρυσώτριας με το α­ στρονομικό ρο λό ι να έβ α λ ε σε σκέψεις τη συνήθως αντικε ιμε­ νική Π ιετκ ό φσκα. που ήρθε από την Αγγ λία μέσω Βελγίου και βορε ίου Γα λλίας. ο κοινός μας φίλος -θυ μάσαι το μικροκαβγα­ δάκι μας. όπως παλ ιότερα έλλε ιψη σε κρέας ή ζάχαρη . λοιπ όν. αλλά περισσότερο για τον και­ ρ ό : « Ήδη στις 25 Ιανουαρίου η ανε μο θύ ε λλα .:. Και κόντεψαν να τρε λα θούν όταν -ε λπίζω με την άδε ιά σου.

κυρ ίως ό μως οι σχετικ έ ς με τον τρ ό πο προσέγγισης της Ιστο- made by Absens . δ εν ε ίμαι ο μόνος που ανησυχεί γι ' αυτή την αλλαγή κ λίματος είναι και μερ"ικο ί συνάδ ε λφοι στο πανεπιστή μιό μου που κ άνουν έ ­ ρευνες σ' αυτό τον τομέα και. Πάντως οι επηρεασμένες οπωσ­ δήποτε από την εποχή θέσεις του ε ίτε για τη μεταρρύθ μιση του πανεπιστημ ίου ε ίτε για το ν όη μα της συμμετοχής των φοιτητών. . Σ' αυτό ίσως να βοήθησαν οι πο­ λ ιτικ έ ς αλλαγ έ ς στα τ έλη της δ εκαετ ίας του '60 . 86 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΑΣ τοιο πρ άγμα δ εν έχε ι ξαναγίνει. ο Αλέξ αντρος Ρέ σκε έγινε κα θηγητής. ό που ο πατέρας του ως πρ ό σφυγας τακτο­ ποιήθηκε αμέσως στο ταχυ δ ρομε ίο. . στο πανεπιστή μιο του Ρ ουρ. παρ ά την επιστημονική αυτοσυ­ γκρ άτησή τους. στα σαρά­ ντα του. υπο θέτω ό μως ότι άλλα ε ίναι τα δ ικά σας βάσανα .τι ε μφαν ίζ εται στις επιστο λέ ς του. επειδή δεν ξέ ρω κατά πόσο οι δ ικ έ ς σας εφη μερ ίδ ες γράφουν για τις α λλαγές του κλί ματος. » Ο Ρέσκε και το πανεπιστήμιο. Πίστεψέ με σε παρακαλώ . Σ ου εσωκλε ίω μερικ ά άρθρα πάνω στο θέ μα. Απ ό τα μισά του μή να αν θίζουν στα προκήπια και τα πά ρκα οι κρό κοι και άλλα λου λούδ ια. όχι ό μως πίσω απ ' την ίδ ια ση μαιούλα στην πρωινή παρ έλαση ή μπροστά στην εξέδρα του Πεδίου του Μάη. . Εκε ίνος σπούδ ασε στη Χ α"ίδελβέ ργη και έ κανε τη δ ιατριβή του στο Α μβού ργο. Εδώ πάντως φοβούνται το χειρ ότερο. Και να φανταστε ίς ότι ανάμε­ σα στις θύ ε λλ ες ο καιρ ό ς ε ίναι ήπιος. επιμε λητ έ ς ή επ ίκουροι κα θηγητ έ ς κα­ τάφεραν να κάνουν καριέρα. θ εωρούν το λ εγ ό μενο φαιν ό μενο του θερμοκη­ πίου πρόξενο των σφοδρών τυφώνων. Αργότερα μόνο. Ί σως θα ' πρεπε να επιχειρήσω να παρουσιάσω τον παλιό συμμα θητή μου σφαιρικότερα απ ' ό . Εδώ και πο λύ καιρ ό δ εν ε ίχαμε πια σωστό χειμώνα. Αλ εξάντρα. . ό πως μετονομάστηκε αργ ότερα το Μ ικρ ό Πεδίο Ασκήσεων δίπλα ακρι βώς στο Κλε ιστό Γυμναστήριο . Στο Μ πόχου μ. 'Αλλα πάλι χρε ιάστηκε να τα ρωτή­ σω. πο λύ ή πιος για Φλ ε βάρη . γιατί εκε ίνο τον καιρ ό κά μποσοι βοηθοί. Θυμά μαι αχν ά την κοινή σχο λική ζωή μας: δυο παιδ ιά της Χ ιτλερικής Νεολα ίας στο ίδ ιο θ ρανίο. Μ ερικά προσφέρει το υ λ ι­ κ ό που μου ε μπιστε ύθηκε.

Ήδη η δ ιδ ακτορική διατριβή του με θέμα τις επιτάφ � ες π λάκες στα δάπε δ α των να ών μπορε ί να αναγνωσθ ε ί σαν σπου δή κατοπι­ νών θέσεων. Στη δ εκαετία του ' 80 οι θέσε ις του ε μπ λουτίστηκαν από τις ανανεού μενες διαρκώς φουρνιές των φοιτητών. όταν άρχισε η αλληλογρα­ φία μεταξύ χήρου και χήρας.δώ­ θε. τον αποκαλού σαν κορο'ί ­ δ ευτικά «βετερ άνο του ' 68» ' ο ίδ ιος. απέπνεαν αρκετό ριζοσπαστισμό . ο οποίος μέσα σε δυο δεκαετίες υπέστη μεν αρκετές λε ιάνσε ις. Αλλά ο ριζοσπαστισμό ς του Ρέσκε ήταν μετριοπαθής. Ο Ρέσκε ήταν αγαπητός στους φοιτητές του. Το πανεπιστή μιο και -6- made by Absens . Ό πως αυ­ τός. Αυτή η ευρε ία κλίμακα απόψεων τον έ κανε συχνά να αμ­ φισβητε ί τον ίδιο του τον εαυτό. Ο Ρέσκε α­ ξίωνε να ερευνηθεί ο κόσμος της ε ργασίας όπως καθρεφτιζό­ ταν στα π λαστικά έργα καλλ ιτεχνών ή κοινών τεχνιτών. έτσι και πο λλοί άλλοι βρήκαν τον κοινό παρονομαστή όλων των αντιφάσεών τους στη φράση : η ζωή συνεχίζεται. ένιω θ ε «βαθιά διχασμένος και α­ πογυμνωμένος απ ό κάθε προοπτική». επειδή. Μ ετά από κ άποια π έ ρα. υ ιοθέτησε έναν αριστερό φιλελευθερισμό. που απαιτού σαν περισσότερο κύ ρος. Δ =�γ= Σ� O�IΩ =N A K �� =O=AΣM ===A���_______________________________N 7 TA ρ ίας της Τέχνης. Ω ς μ έ ­ λος του σώματος των καθηγητών και ως άτομο αρνιόταν στις συνη θ ισμ ένες τότε κα θ ιστ έ ς διαδη λώ σε ις κ άθε στόχο υπερβο­ λ ικά επαναστατ ικό στα μάτια του. όπως και στους άλλους καθηγητές έτσι και σ ' αυτόν. Σ' αυτήν καταγράφονται έθιμα ταφής και οι κοι­ νωνικ έ ς τους διαβαθμίσεις: οι δ ιαφορές αν ά μεσα στο νεκροτα­ φείο των φτωχών και την κρύ πτη του ηγε μόνα. μερικοί όμως. έτσι ώστε μπό­ ρεσε με τα υπο λε ίμματα του αριστερού και φιλε λ εύθ ερου βα­ σικού εξοπλ ισμού του να αναμίξε ι και οικο λογικές πεποιθή­ σε ις. παρέμεινε όμως αναγνωρίσιμος. που τον έφεραν μάλιστα για ένα δ ιάστη μα στις παρυφές κά­ ποιας κομμουνιστικής μικροομάδας. οι προσκλήσεις των αμερικανικών πανεπιστη μίων καθώς και οι παρατεταμένες παραμονές στο Λονδίνο και την Ουψάλα μετέδωσαν εκε ίνο το μ έτρο της ευρύ ­ τητας του κ ό σμου που σε κάνει να βλέπεις στην πατρίδα μόνο τον επαρχιωτισμό . Π αραπονιόταν για στενότητα και αποπνικτική ατμόσφαιρα.

Τ ι άλλο να πω ! Μερικές φορ έ ς έ μοιαζε να ' ναι αλλού . Μ ια φοιτήτρια που ε ίχε π ά ρει μέρος στο σεμιν άριο με θέ μα τα κα λάθ ια. ένας Ρέσκε που δ ιασπαθιζόταν σε «ναι μεν. και για όλα γκρί­ νιαζε . μου ε ίπε: « Θλιβ ερή μορφή ο Ρέσκε με τον αιώνιο μπερ έ του · δ εν ήταν όμως αντιπαθητικός. ονειροφαντασίες. α λλά και . πλην ό μως». δ εν ε ίχε κι άδ ικο. για την ένωση των δυο Γερμανιών . Αργότερα ο Ρέ σκε μ ίλησε για « Επιφάνια» · του άρεσε να αναγάγει σε τέτοιες υψηλές έννοιες όχι μόνο πράγ­ ματα.» Αυτό που δ εν ήξ ερε ο κα θηγητής δόκτωρ Αλέξ αντρος Ρέ σκε ήταν ότι το φοιτητικό ιδίωμα του ε ίχε δώσει το παρατσού κλ ι «ο βομβινάτορας» . π λην ό μως φοβόταν την αναβίωση του ε θνικισμού και -ό­ πως γράφει σε μία επιστολή του σε εφημερ ίδα. λ ες κι έφτιαχνε παζλ. Έτσι ήταν. . ε δώ που τα λέ με. και επιπλέ ον αν θ ρ ώπινος. 88 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑ2: πως γράφει στην Π ιετκό φσκα. που σε κάθ ε θέ μα παρ έπαιε αβέβαιος γι ' αυτό και στο θέ μα της επαν ένωσης επιστρ άτευσε ε ξίσου πολλά «ναι μεν» ό σα και «πλην ό μως»: ναι μεν έβρισκε την ένωση ως λύ ση του γερμανι­ κού ζητή ματος «από κα θ αρ ά συναισθηματική άποψη επιθυμη­ τή». τη Σιλεσία και Π ομερανία. Κατά βάθος τον συ μπαθού σαμε . τον καιρ ό και το κυκλοφοριακό χάος.«ο κολοσσός στο κέντρο της Ευρώπης τον βάραινε σαν εφιάλτης». λοιπ όν: διχασμένος. απλώς παρωχημένος. υποσχόταν ωστό σο παγκό­ σμια ση μασ ία. τα δίχτυα και τις π λαστικ έ ς σακούλ ες. ακ ό μα και αντικατοπτρισμού ς. για το μ έλλον. Ήταν ένας στόχος. Δεν ε ίναι. απλές συμπτώ­ σεις. Π ε­ ριορισμ ένος αρχ ικά σε μια περιοχή. ανίκανος για γραμμική δράση.«ιδίως όλη η δ ι δ ασκαλία» τον αη δίαζαν. την Ανατο- made by Absens . . Το γεγονό ς ότι μετά το τ έλος του Δεύτερου Π αγκόσμιου Πο­ λέμου εκατομμύ ρια Γερμανοί αναγκάστηκαν να εγκαταλε ί­ ψουν την πατρίδα τους. λοιπ όν. εσύ τι λες. να απορε ί κανε ίς που του φάνηκε αμέσως τό σο πειστική η γεννη μ ένη σε ένα καταργη μ ένο νεκρο­ ταφείο ιδέ α. αισθή ματα. έτσι ό πως μετατόπι­ ζε δ ιαρκώς τις χ ίλιες λεπτομέρειές του από δ ω κι από κει.

δίχαζε επ ίσης την κρίση του χωρ ίς ό­ μως να κάνει ρ άκος τον ίδ ιο· ο Ρέσκε υπ έφερε μεν από το γε­ γον ό ς της ύ παρξης δύ ο ψυχών μέσα στο στήθος του. Γ ι ' αυτό το πρ όγραμμά του προέβλεπε μαθή ματα στους το­ με ίς της επιμόρφωσης ενηλίκων. της made by Absens . ο με λλοντικ ό ς ιστορικό ς της τέχνης έ πρεπε να ανοίξει ν έ ους επαγγε λ ματικού ς δρό μους. οι καλλ ι­ τεχνικ έ ς εκδόσε ις έκαναν κατά καν όνα οικονομία στους λέκτο­ ρες και οι πολιτιστικοί υπε ύθυνοι στις δη μό σιες υπηρεσίες επι­ λέγονταν με κομματικά κριτήρια. ΔγΣΟIΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 89 λ ική Π ρωσ ία και τη Σ ου δητία. σ ' αυτ έ ς τις αντιφάσε ις του η μερο­ λογ ίου του και το α δη μοσί ευτο υπό μνη μά του «ο αιώνας των δ ιωγμών». προσήλωση στο στό χο. σε άν θ ρωπο της πρ άξης. του μαζικού τουρισμού . η Π ιετκόφσκα Π ολωνού ς και Γ ερμανού ς. ε ίτε ε ίχαν αναγκαστε ί να αφήσουν το Βίλνο ε ίτε το Ντάντσιχ. Ο Ρέσκε ε ίχε απο δ ε ίξε ι βάσει στατιστικών στοιχε ίων ότι πάρα πο λλοί φοιτητές εγκαταλε ίπουν το πανεπιστήμιο απροετοίμα­ στοι για τη μετέπειτα επαγγε λ ματική ζωή. Σ κοντά φτοντας. κάτι που του επέτρεπε να λέ ει ετούτο και ταυτόχρονα εκείνο. και μάλιστα με τρ όπο αρκετά ανενδοίαστο. ε άν του αφαιρού σαν με εγχείριση τη μία ή την άλλη . αναρωτι έ μαι: π ώ ς μπό ρεσε ο δ ιχασμ ένος Ρέ σκε να ε μμε ίνει πε ισματικά σε μια ιδέ α που κα θη μερινά απαιτού σε ι­ καν ότητα επιβολής. αυτόν τον «βομβινά­ τορα».ε ίχε κάποια ιδέ α που την επέβαλ ε με πε ίσμα κ όντρα στις αντιστάσε ις των συναδέλφων του. Ε­ πειδή οι θέ σε ις εργασ ίας στα μουσε ία ήταν σπάνιες. Γ ι ' αυτό ομολόγησε σε ένα του γρ άμμα ότι ε ίναι «γερμα ­ νός με τον τρ όπο του ' Αμλετ». Ήταν μια ιδέα για την οργάνωση σε μιναρίων επαγγελματικής κατάρτισης των ιστορικών τέχνης. Βέβαια. αλλά θα ένιω θ ε άψυχος. έλλ ε ιψη ενδοια­ σμών.την ε λεύ­ θερη πόλη του Ντάντσιχ. λοιπόν. οι έ ρευν έ ς μου λένε ότι και άλλη φορά -και μάλιστα ως καθηγητής. Τα επιχειρή ματά του έλ εγαν ότι έλε ιπε απ ό τις σπου δέ ς η σύν δ εση με την πρ άξη . Τι μετέτρεψε αυτόν τον δ ιστακτικό . τους έλ εγε «ταλα ίπωροι πρ ό σφυγες όλοι». ή -όπως οι γονε ίς του. γι ' αυτό και μιλού σε εναλλάξ πότε για «εκ δ ιωχθέντες» και π ότε για «μετο ίκους» · αντ ίθ ετα.

ο διχασμένος Αλέξαντρος Ρέ σκε. η μάνατζερ κά­ ποιου π ά ρκου με εκατομμύ ρια επισκ έ πτες. Ήδη στην ιδέ α έβλε­ παν να δ ιαγράφεται το εν δ εχό μενο κάποιας χαλάρωσης των γερμανο-πολωνικών σχέσεων. 90 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ AL δ ιαμό ρφωσης του ε λ εύθ ερου χρ όνου και της φροντ ίδ ας των υ­ περη λίκων. δη λα δή πραγματοποίησε συναντήσεις στη Βόννη. Ο Ρέσκε ε ίχε επιτυχ ία.. Ενδιαφέρονταν.ο Ρέ σκε. Πολλοί έπαινοι στον Τύ πο και αν άλογα πολλέ ς ε­ πιπλήξε ις: όλα αυτά ισοπέδωναν τις σπουδές. το Ντύσελ­ ντορφ και το Ανόβερο. που αρχίζω να τον βλέπω πια με σταθερ ό περ ίγραμμα -ά ραγε αυτό ς δ εν ήταν που τα χρ όνια του πο λέ μου οργ άνωνε τις υπο­ χρεωτικές εκστρατε ίες κατά του πατατοφάγου και με τις απο­ τελεσματικές συ λλεκτικές μεθόδους του μας είχε οδηγήσει στην επιτυχία. Παρ' όλα αυτά ο Ρέσκε επιβλήθηκε. γήπε δ α γκολφ με λέ σχες και οίκοι ευγηρ ίας ρωτή­ θηκαν για τις αν άγκες τους στον τομ έ α της κου λτούρας.Β εστφαλίας. Η υπε ύθυνη για την ε­ πιστή μη υπουργ ό ς της Βορε ίου Ρηναν ίας. μπορού σε να ενεργε ί αποφασιστικά και αποτε λ εσματικά . Τα σχέδιά του θ εωρήθηκαν ε­ π οικοδομητικά κά ι άξια να προωθηθούν. Αποκάλεσαν υπο δ ειγματικά αυτά τα συν δεδε μένα με την πράξη σεμινάρια. ό πως ο δ ιευ θυντής κ άποιου τουριστικού γραφείου. Γ ι ' αυτό δ εν εκπλήσσομαι δ ιαβάζοντας σε κάποια επιστολή του γραμμ ένη στις αρχ έ ς του Μάρτη ότι με τις τεκμηριωμ ένες στατιστικά προβ λέψ ε ις του για τη «συνει δητή και λαν θάνουσα επι θυμία ταφής» ε ισακού στηκε από τους άλλοτε εκ δ ιωχθέντες. Αντ έγραψαν και άλλα πανεπιστή μια τα «σε μινά ρια πρακτικής κατάρτισης ιστορικών τ έχνης» στα π λα ίσια των σπου δών. Το πανεπιστήμιο δεν έπρεπε να καταντήσει γραφε ίο ευρ έ σεως εργασ ίας. να δη μιουργε ί γεγονότα και να προω θ ε ί μια απλή ιδέ α. μ ίλησε για «κοινωνικά υπε ύθυ­ νη πράξη». Προσκλήθηκαν να δώσουν δ ιαλέξ εις ε ιδ ικοί. ο δ ιευ θυντής προ­ γράμματος μιας λ εγ ό μενης Θερινής Ακα δη μίας. Ειπώθηκε ότι κατά made by Absens . όταν η ι δέ α του Ρέσκε βρήκε μια καλά επιδ οτη μένη θέ ση στον προϋ ­ πο λογισμό του πανεπιστη μίου. Και ούτω κα θεξή ς. Ο παλ ιό ς συμμαθητής μου. Αλυσ ίδ ες ξε­ νο δ οχε ίων.

η οπο ία δ εν επιδ εχόταν πλέον αναβο λή. Επιπλέον συζητή σε ις με τους δ ιευ θυντές δυο ονομαστών γραφε ίων τε λ ετών μου έδ ε ιξαν ότι αυτ έ ς οι μεγ άλ ες επιχε ιρή σεις ε ίναι πρόθυμες να βαδίσουν ν έ ους δ ρόμους έτσι το ένα γραφε ίο έχει αρχίσε ι ήδη από τώρα κάποιες διαπραγματεύσεις με μια επιχε ίρηση στη Λαοκρατική Δη μοκρατ ία της Γερμανίας. » made by Absens . δ εν έπρεπε να λε ίπει η σχετική παρ άγ ραφος. « Βλέ πε ις. α­ γαπητή Αλεξάντρα.για τη μεταφορ ά απ ό το Γκντανσκ στη Βίλνα . ήταν να βγει τουλάχιστον κάποιο κ έ ρδος. το σχ έδ ιο εν ό ς μελλοντι­ κού κανονισμού λ ε ιτουργ ίας του νεκροταφε ίου. αφού παραιτούνταν που παραιτούνταν από εδαφικές δ ιεκδ ική σεις. η οποία ακολουθώντας τις εκε ί γ λωσσικ ές συνήθ ειες ονομάζεται « Λα'ίκή Εταιρε ία Υπόγε ιων Επίπλων» και παρ άγει φτην ά φέρετρα. Από μια συμφων ία για τα σύνορα. Εκε ίνο που είχε ση μασ ία τώρα. Σύντομα κι αυτή η επι­ χε ίρηση θ α αντιμετωπίσει δυσκο λίες στη δ ιάθεση ' αν υπή ρχε ήδη η Εταιρε ία Κοιμητηρίων. Εκε ί αλλά και πα­ ντού : δε χρε ιάζονται δ ισταγμο ί . η υπόθ εση προχωρεί.. τα δυο γραφε ία τε λ ετών εν δ ιαφ έρθηκαν να συνεργα­ στούν με κάποιο πο λωνικό γραφε ίο και να συνεταιριστού ν για τον συγκεκριμένο σκοπό . ή μάλλον εσωτερική αγαλλίαση . Ακ όμη και η αλλη λο­ γραφία μου με την κεντρική Ο ργ άνωση Προσφύ γων από το Ντάντσιχ στη Λυβέκη ε ίναι εν θ αρρυντική . Δε θ α φανταζό­ μουν ποτ έ ότι η πρακτική εφαρμογή της ιδέ ας μας. Επίσης -αν φτάσουμε κάποτε ως ε­ κε ί. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 9/ δ ε ύτερο λόγο μια τέτοια μακροπρ όθ εσμη επιδίωξη θ α μπορού ­ σε να συ μβ άλ ε ι ακό μα και στην ένωση των Γ ερμανιών. Παρεμπιπτό­ ντως.. δηλα δή ο υπολογισμό ς των εξόδων μεταφοράς. το ξεφύλλισμα καταλόγων φερέτρων και η προετοιμασία των συζητήσεων με τους λεγ ό μενους επαγγε λματίες πρ ό σφυγες θ α μου προκαλού ­ σε τόσο κέφι. Επίσημα έγγραφα επιβεβαιώνουν ότι ο Ρέ σκε κατά φερε να αποσπά σε ι για όλους τους «πρ όθυ μους να ταφού ν » την υπόσχε­ ση αφα ίρεσης του βασικού τ έλους από τη φορολογητ έ α ύλη . Στην επιστο λή του εσώκλ ε ιε τ α σχετικά έγγραφα. θ α έ μπαινα στον πε ιρασμό να λά­ β ω μέρος στην παραγωγή υπόγε ιων επίπλων.

Το διαβάζω στον φωτοαντιγραφη μ ένο λο­ γαριασμό του ξενοδοχε ίου ο οπο ίος. επισκ έφτηκαν τον καθεδρικό made by Absens . Η Αλεξάντρα γράφει: « Σ ε Βίλνο δ ε γ ίνεται. Μόνο από κατοπιν έ ς επιστο λές μπορώ να κάνω κάποιες υπο­ θέ σεις. Σίγουρο ε ίναι ότι την η μέρα μετά από την άφιξή τους και τη δ ιανυκτέρευση στο ξενοδοχε ίο -σε δ ιπλανά δωμάτια­ έ καναν έναν περ ίπατο στην πόλη . ακόμα και για ό.Π ολωνική Εταιρε ία Κοιμητηρίων. Από Νομαρχία και Εκκλησ ία. μαζί με τα αεροπορικά ε ι­ σιτήρια. Εκτό ς από την η μερομηνία . Π ρέπει έρθε ις. Εκε ί. Μ ετά από μια δ ια δ ρομή μετ' εμπο δίων. Λοιπόν. τα εισιτήρια του τρένου και αρκετές απο δ ε ίξ εις δια­ δρομών με ταξί. Αναφέρεις επιτυχίες για αρχή. Αλεκσάντερ μου. Αλλά και υπο διευθυντής από Εθνική Τράπεζα ανυπομονε ί. . οι δυο τους συναντήθηκαν στο αερο δ ρόμιο του Αμβούργου Φούλσμπυτελ. θεωρούσαν ό μως όλη αυτή την υπόθε­ ση ανεφάρμοστη . Βέβαια. ας κάνου­ με πρώτα Γ ερμανο.δ εν ξέρω πολλά πράγματα. στο ξενοδο­ χείο Κάιζερχοφ ο Ρέσκε ε ίχε κ λε ίσε ι δυο γε ιτονικ ά δ ωμάτια με θέα την κοντινή Πύλη του Μύλου και τα καμπαναριά και τους πύ ργους της πόλης. έφτασαν στον κεντρικό σιδηρο δ ρομικ ό σταθμό και πήραν το επόμενο τρένο για τη Λυ βέκη . . επειδή Λ ι θ ουανο ί θέλουν πρώτα κάνουν δ ικό τους κράτος. Κι εγώ θέλω από καρδιάς έρ­ θε ις σύντομα . Εδώ πολ­ λο ί θέλουν μιλήσουν μαζί σου. βασικά εν δ ιαφέρονταν για επιχειρήσε ις από τις οποίες θα α ­ ποκόμιζαν συν άλλαγμα. 92 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ Από τη Βίλνα η Π ιετκόφσκα ε ίχε ά σχη μα μαντάτα. » Αλλά προτού ο Ρέσκε φύ γει π άλι για το Γκντανσκ. Μ πορώ να καταλάβω μάλ ιστα ότι θέλουν να φύ γουν από Σο­ βιετική Ένωση. εντάσσεται στο υ λ ικ ό πάνω στο τραπέζι μου. Ζητού σε για όλα αποδε ίξε ις.τι έφαγαν στο σνακ μπαρ του κεντρικού σιδ ηρο δ ρομικού σταθμού στο Αμ­ βούργο. λόγω κυκλοφοριακής συμφόρησης. κι ε­ γώ πρ έπει να περιμ ένω πει "ναι" η πο λιτική . Αλλά είναι λυπηρό να εξαρτιόμαστε ακόμα α­ πό καταραμένους Ρώσους. Το ζευγάρι κανόνισε τη συν άντησή του τη λεφωνικ ά.1 5 Μ αρτίου.

. Εμε ίς ζωγραφίσαμε σε προσόψεις πο λ­ λά που δ εν υπήρχαν πριν. τις φ λυαρ ίες του . πατά­ τες και αγγουρ άκι τουρσ ί. όπως επ ίσης και το επιδό ρπιο. λ ιγάκι χο λωμένο π άντα τρ ό ­ πο του. Τον ακού ω να λέ ει και να λέ ει. ψάρι. χλευαστικά κεν έ ς ζωγραφικές επιφ άνειες ψη λά στο ιερ ό. γερμανική τέχνη πρ έπει ε ίναι ε­ κατό τοις εκατό » . Ί σως μεταξύ γεύ ματος και συν άντησης να τους έ μεινε λίγη ώρα για μια επίσκεψη στην Παναγία. ένα εστιατό ριο ό που οι θ αμώνες κάθ ονται σε τεράστιους πάγκους και τραπέζια κάτω από πιστά μοντέλα πλοίων. . και δη «με μερικού ς κυρ ίους και κυρ ί ες που ε ίχαν το λόγο εκε ί μέσα». την οπο ία βέβαια δ οκ ί μασε. ένα ναυτικ ό πιάτο με κρ έας. Εκτός απ ό το λογαριασμό . . Ακούω τον παλιομοδίτικο. Αλλά καταλαβα ίνω. απο­ δ εικνύ εται και από τον κατάλογο των φαγητών. Εκεί ο Ρέσκε ίσως να δ ιηγήθηκε στην Π ιετκό φσκα την ιστορία του π λαστογράφου Μάλσκατ και να της ε ξήγησε τις σβησμένες. την κό κκινη κρ έ μα . Καταγραμμ ένη ε ίναι μόνο η κατοπι­ νή γν ώμη της για την περ ίπτωση του Μάλσκατ: « Γ ιατ ί έ σβησαν όλα. Τέχνη δ εν ε ίναι πάντα λίγο πλαστο­ γραφ ία. Κατά βάθος θα ήθελα η συ ζήτηση των δυο τους να μην ε ίχε τ6σο ιδ ιωτικ ό χαρακτήρα. στο περιθώριο του οπο ίου ο Ρέ σκε έχει σημειώ σει με μικρά και κα θ αρά γράμ­ ματα: «Η Αλ εξάντρα θέλησε να φ ά ε ι κ άτι εξωτικά βορε ιογερ­ μανικό: Λάμπσκαους. παρά για ν ' αγορά σουν . αφού ήταν ωρα ία. » Υπο θέτω ότι το ζευγάρι μας στη δ ιά ρκε ια του γε ύ ματος δ ε θέλησε να συζητήσει για πολιτική. περισσότερο για να δ ουν. γιατ ί εκε ίνο τον καιρό τα ρεπορτάζ made by Absens . έστω κι αν εκε ίνο το δ ιάστη­ μα πολλοί επισκ έ πτες από το Σβερίν και το Βίσμαρ * περνού σαν τα κοντιν ά κι ανοιχτά πια σύνορα. το γε ύ μα στην «Ακτοπλο"ίκή Εται­ ρε ία». στον «Οίκο της Χανσεατικής Πόλεως Ντάντσιχ» και έδ ρα της Οργάνωσης Π ροσφύγων. Β ρήκε πιο ν ό στιμη τη φρέσκια ρέγκα μου.με τι λεφτά άλλωστε. Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 93 να ό και το αστρονομικ ό ρολόι του και γευμάτισαν στο εστιατό ­ ριο «Ακτοπλο·ίκή Εταιρε ία» · σίγουρο επίσης ε ίναι ότι το από ­ γευμα ε ίχαν ένα ραντε βού στην Οδό Αγγ έλων. .

δ ε μιλού ν κα ­ θό λου ρεβανσιστικά . ό μως ε ίναι σίγουρο ότι ο Ρέσκε μπόρεσε και άπ λωσε στο τραπέζι. όχι μόνο τα προ"ίόντα της εργατικότη ­ τας του υπολογιστή του. την επάνο δ ο του συσσωρευμ ένου πάθους τους και ίσως μόνο μετά την κ ό κκινη κρ έ μα ο Αλ έξαντρος και η Α ­ λ ε ξάντρα να συ ζήτησαν για την πο λ ιτική επικαιρ ότητα -εκείνος για τις επικείμενες βου λ ευτικ έ ς εκλογ έ ς στο καταλυ ό μενο κρά ­ τος. την επ ίσκεψη από δ ωμά ­ τιο σε δ ωμάτιο. αφού πρ ώτα αναφερθε ί λεπτομερ ώ ς σε μια προ ­ θή κη όπου εκτ ίθενται παλ ιές χαλκογραφίες. που απ έδ ειχναν οι π ίνακες και οι προ ­ β λ έψε ις με βάση στατιστικά δ ε δ ομένα. 94 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ των εφη μερ ίδων αναφέρονταν στην εχθ ρ ότητα απέναντι στους ξένους: μίσος. φορο λογικ έ ς γνωματεύ σε ις και τοπογραφικό σχ έδ ιο του με λλο ­ ντικού νεκροταφε ίου. και ό λα αυτά σύ μφωνα με τις γερμανικ έ ς προ δ ιαγρα ­ φές των νεκροταφε ίων. Μπορε ί οι κατοπιν έ ς επιστο λ έ ς τους να μην αποκαλύ πτουν σχε δόν καμία λεπτομέρεια για τη δ εύτερη κοινή νύ χτα τους -γιατί τι μπορε ί να σημα ίνει ο έπαινος του ξενοδοχε ίου που εκε ίνη το θυ μάται «πεντακάθαρο και με ωραία μυρωδιά». made by Absens . Εν ώ εκε ίνη λ έ ει: « Δ ε φανταζό ­ μουν στε λ έχη οργανώσε ών σας τό σο ευγενικ ά . Εκε ίνος. απόψεις της πό λης και κιτρινισμ ένα έγγραφα. Επίσης πρ έπε ι να προστε θ ε ί και το ταλ έντο του Ρέσκε να δίνει δ ιαλέξ ε ις: με ευ ­ φρ άδ εια εποίκισε τα ά λλοτε Ηνωμένα Ν εκροταφε ία τάφο μετά τον τάφο. γράφει: « Κάναμε ένα δ ιό λου ασή ­ μαντο βή μα προς τα εμπρ ό ς». » Αυτό δ ε λ έει πολλά. οι δυο τους γεύτηκαν άλλη μια φορά τη νύ χτα στο ξενοδοχε ίο Κά ιζερχοφ. . εκε ίνη για την πολωνική ακρίβε ια.και για τη συνάντηση στον «Οίκο της Χανσεατική ς Πόλ εως Ντάντσιχ» . προπαντό ς εναντίων των Πο λωνών που περνού ­ σαν τα σύνορα. Αλλά όχι.το απογευματιν ό ραντεβού τους όμως αξιο λογε ίται και από τους δύ ο. αλλά και βεβαιώσε ις α ­ π ό γραφε ία τε λ ετών και ασφαλ ιστικά ταμε ία. Η Π ιετκό φσκα έδ ειξε επιστο λ έ ς της Νο ­ μαρχίας. . δυο βου λευτών και της διοίκησης της Επισκοπής. της πο λωνικής Εθνική ς Τράπεζας του Γκντανσκ. καθώς και ευνο"ί ­ κά δ ιακε ί μενες επιστο λ ές υψη λών αξιωματούχων υπουργε ίων.

Και συμφώνησαν ότι όλα αυτά θα υπηρετού σαν την ε ιρήνη και τη συνενν όηση των λαών. Κάποια κυρία Ιωάννα Ντέτλαφ ε ίπε: « Εν δ ιαφερ όμαστε μόνο για αυτό το μετρημένο κομματάκι πα­ τρικής γης». Στο τέλος αναφέρει το δώρο της Π ιετκόφ­ σκα στην Ομοσπονδία: ένα επάργυρο και ενμέρει επιχρυσωμέ­ νο αντίγραφο του κυπέλλου της συντεχνίας των ζυθοποιών του Ντάντσιχ με αφιέρωση που χρονο λογε ίται από το 1 653. . Σ κέφτονταν την πιθανότητα προσωπικής συμμετοχής τους. . Επίσης ε ίναι βέβαιη η επίσκεψη της Π ιετ­ κό φσκα στο Όλσντορφ. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 95 Εκ των υστέρων ξέρω ότι η Ομοσπονδία Π ροσφύγων -επί­ σημα «Ομοσπονδία των Εγγεγραμμένων Συ λλόγων του Ντά­ ντσιχ». αλλά περιποιη μ ένο. Φυσικ ά όχι τό σο μεγ άλο. μια ε ύ σω­ μη εξηνταπεντάρα. Και το δώρο της Ομοσπονδίας: ένα αντίτυπο της μονογραφ ίας που εί­ χε εκ δ οθε ί από τον οίκο Βελχάγκεν και Κλάσινγκ το 1 907 με τίτλο « Χ αλκογραφίες του Δανιήλ Χοντοβιέτσκι». Ο Ρέσκε αναφέρει ακόμα και τον καφέ που προσφέρθηκε εν δ ιάμεσα. να θέλ ε ις κάνεις βόλτα και ψάξεις τε λ ευτα ία θ εσούλα σου . σε δίκλ ινο δ ω­ μάτιο αυτή τη φορά. Αναχώρησαν αργά το απόγευμα. Κανένας δεν θα έπρεπε να εκμεταλλευτε ί το ανθρωπιστικό και κοινωνικό έ ργο της Γερμανο-Πολωνικής Εταιρείας Κοιμητηρίων για να εγε ίρει οποιαδήποτε αξ(ωση . δ εν παραλ ε ίπε ι στη λίστα του τα μπισκοτάκια και μερικά ποτηράκια σναπς. » Στη συν έχεια το ζευγάρι προσαρμό στηκε για κ ά μποσες η μ έ- made by Absens . επειδή αργ ότερα γρ ά φει εν θ ουσιασμ ένη : « Καλά που ε ίδα Όλσντορφ ! Τόσο ωραίο πρέπει γίνει γερμανικό κοιμητή­ ρι σε Γκντανσκ.υποσχ έθηκε τη δ ιακριτική της υποστήριξη . το αχαν ές πάρκο-νεκροταφε ίο του Αμ­ β ού ργου. το οποίο προ­ φανώς ε ίχε προτε ίνει ο πονηρός Ρέ σκε . Θα τους ε­ πέτρεπαν να ρίξουν μια ματιά στα αρχε ία τους. χωρίς όμως η Ομο­ σπονδία να προβάλε ι υπερβολικές αξιώσεις. Ένας λογαριασμό ς δ ε ίχνε ι ό ­ τι πέρασαν τη νύ χτα της δ εκ άτης εβδόμης προς τη δ εκ άτη ογ δόη Μ αρτ ίου στο ξενοδοχε ίο Π ρεμ του Αμβού ργου. καθώς επίσης και το χοντροκομμένο κεχριμπαρένιο κολιέ που φορού σε η κυρία Ντέτλαφ.

Αναφέρεται ένα έντυπο για την α ίτηση συμμετοχής στην εταιρε ία που είχε μοιραστε ί πλατιά και το οπο ίο επ έτρεπε την πληρωμή του βασικού τέλους ε ίτε εξ ολοκλή ρου ε ίτε με δό σεις. Δεν μπορώ πιστέψω ότι ε ίναι εργένης . Επίσης βεβαιώνει την επιστροφή του made by Absens . Πα­ ρουσία κάποιου ανώτερου αξιωματού χου εν ό ς υπουργείου της Βόννης και συ μβολαιογράφου υπογράφηκε ένα προσύμφωνο που επέτρεπε το άνοιγμα εν ό ς κλ ειστού λογαριασμού στη Γ ερ­ μανική Τράπεζα. Επειδή το υπε ύθυνο για ζητήματα και των δύ ο Γερμανιών Ομοσπονδιακό Υπουργε ίο Γ ερμανικών Υποθέ­ σεων ε ίχε αναγνωρ ίσει ήδη ότι η υπό ίδ ρυση Εταιρε ία Κοιμη­ τηρίων άξιζε να επιδ οτη θ ε ί. πάντως το διαμέ ρισμα του χήρου πρέπει να άρεσε στη χήρα γιατί αμέσως μετά την επάνοδό της γρ άφει: « Ήταν πραγματική έ κπληξη που Αλ εκσάντερ μου στο σπίτι τό σο τακτικό ς. Αν και χωρ ίς γραφε ιοκρατ ία. πετσέτες. όχι μόνο βιβλία. «Η αυτοσχε­ δια δ ιάλεξη της Αλ ε ξάντρας γ ια την επιχρύ σωση ως επάγγελμα και για την αναγκαιότητα ανοικο δόμησης των ιστορικών κ έ ­ ντρων που καταστράφηκαν στον πόλ εμο.. Δ εν αναφέρεται καμία άλλη επίσκε­ ψη νεκροταφείου. ε ίχε απήχηση στους φοιτητές μου.. . όλα. σεντόνια. βρέθηκαν αμέσως τα αναγκαία αρ­ χικά κον δύλ ια για τα οπο ία ανοίχθηκε ειδ ικό ς λογαριασμός στην πρώτη έκ θ εση του ταμ ία Ρέσκε το ποσό αυτό ανέρχεται σε 20. Ο Ρέσκε την πήρε μαζί του στο πανεπιστήμιο και τη σύστησε εκε ί στους συ­ ναδέλφους και τους φοιτητές των σεμιναρίων του . Μια σύντομη σημείωση για το αποτέλεσμα της εκλογής των Αντιπροσώπων στη Λα·ίκή Β ου λή που ο Ρέ σκε ονομάζε ι «πύ ρρειο νίκη των συνασπισμένων κομμάτων». » Από αυτή την πρώτη επ ίσκεψη στο Μπόχου μ υπάρχουν φω­ τογραφίες μόνο των δυο τους α λλά και με άλλους. ΙΙ6 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ρες στη ζωή στο Μπόχουμ. Διόλου απορ ίας άξ ιον που με τη γοητε ία της κα­ τάφερε να παρακάμψε ι την παραχάραξη που ενυπάρχει σε κά­ θ ε ανακαίνιση και αναστήλωση . » Ταξίδευαν συχν ά και δ εν ζού σαν μόνο για το κ έφι τους. δ εν έλ ε ιπε κά­ ποια επιση μότητα. τίπο­ τα για την περιοχή του Ρουρ.000 γερμανικά μάρκα. .

Σύντομα θα συμπληρων όταν το πρώτο εκατομμύ ριο. Εκε ίνος κρατά ένα ντοσιέ. Στα ιερογλυφικά της καταφ έρνω να δ ιαβάσω: «Αγάπη μας δ εν ε ίναι μόνο λίγη για να χαθε ί». θ α μπορού σε να πάει αυτό ς με το αυτοκίνητο ή το αεροπλάνο. Π ιο πριν ε ίχαν κατατεθε ί ήδη στον κλε ιστό λογαριασμό οι πρώτες ε ισφορές. Στο η μερο λόγιό του δ εν υπάρχει καμιά αυ­ θό ρμητη συν άντηση . στέκουν μπρο­ στά σε μια πό ρτα. Σ ε μια φωτογραφία που δ ε ίχνει και τους δυο. ας πού με ουδέτερο. Στις 31 του Μά ρτη το ύψος του λογαριασμού είχε φτάσε ι τις τρια­ κό σιες δ εκαεφτά χιλ ιάδ ες τετρακό σια γερμανικά μάρκα. τα Χ ριστού γεννα. Εκε ίνος τον Δεκέμβρη : «Περιμέναμε ο ένας τον άλλο χρό­ νια' πόσο να μετρήσουν λοιπόν τώρα κάποιοι μήνες . Αν εκε ίνη δ εν κατάφερνε να πάρει τη βίζα τόσο γρήγορα. Στις 2 1 Μαρτίου η Αλ ε ξάντρα αναχώρησε . ώρα περ­ νάει ό σο τ ίποτα». » « Ξέ ρεις». made by Absens . Αμ­ φότεροι χωρ ίς δίχτυ γ ια ψώνια. Εκε ίνος με το συνη θ ισμένο μπερέ του. Ί σως ν' αναρωτιέστε γιατί ο χήρος και η χήρα δ εν ε ιδώθηκαν νωρ ίτερα. . Είναι γραμμένο όμορφα: « Στην η λ ικία μας η πε ίρα επιβάλει σύνεση». « όταν κάθ ομαι σε σκα λω­ σιά κι έχω μπροστά μου μεγάλο αστρονομικό ρολόι. . Διό­ λου άσχημα για αρχή . δε θέλουν να βιαστούν. Παρότι στις επιστο λέ ς τους πο θ ού ν ο ένας τον άλλον και περιγράφουν και οι δυο με φλογερές λέξ εις τον πόθο τους. Εκε ίνη φορά ταγέρ αγορασμένο στην Έσση που αναφέρεται συχνά στο η μερολό­ γιο: βαθυκόκκινο. Ο η λεκτρονικός υπο λογιστής ε ίχε δίκιο: μόνο το ένα τρίτο των εν δ ιαφερομένων έκανε χρήση των προτε ινόμενων δό σεων. Ή θα μπορού σαν να συμφωνήσουν για ένα τρίτο μέρος. την Π ρ άγα λόγου χάριν. γρ άφει η επιχρυσώτρια. στο π λά ι της οπο ίας κάποιος συ μβολαιογρά­ φος έχει χαράξε ι σε μπρούντζινη πινακίδα τις ώρες λ ε ιτουργίας του γραφε ίου του. λες και θα με ίνει αιώνια. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 97 ποσού σε περίπτωση μη ίδρυσης της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων μέχρι το τ έλος του έτους. για παρ άδ ε ιγμα.

» « Ν αι. Εκε ί­ νη ε ίχε τα Χ ριστούγεννα επ ίσκεψη από το γιο της. ο ένας μέσα στον άλλο . μικρομεσα ίος επιχειρηματίας από το Μπράουνσβ α'ίκ' και τ έλος.. «Η δ ου λε ιά δ ου λ ειά και η δ ιασκέδαση δ ιασκ έδ αση». . Γ ι ' αυτό άφησαν να περάσουν οι δ ιακοπές του Πάσχα και ε ίπαν να συναντηθού ν για τρ ίτη φορ ά στα μ έ σα του Μάη. . 98 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ Εκείνος θεωρεί τον εαυτό του σαν το κουνού πι στο κεχρι- μπάρι: «Τε λικά μ ' έχεις κλ ε ιδώσε ι μέσα σου . πάντως οπωσδή ποτε ε ίχαν αποφασίσε ι να δώσουν το προβάδισμα στην Πολωνο-Γερμανο-Λιθουανική Ε­ ταιρε ία Κοιμητηρίων. . Αλεκσάντερ μου . ο δόκτωρ της Θεολογίας Χάιντς Κα­ ράου. . πε­ νήντα εφτά ετών. τον Βίτολντ: « Ήταν πολύ καλός και τον κακό μα θ α σαν παιδί». » « Δ εν μπορού με. πο λυαγαπη μ ένη. σε πε­ ρίπτωση ίδρυσης. εξήντα π έ ­ ντε ετών και σύζυγος συνταξιού χου δ ιευ θυντή της Περιφερεια­ κής Τράπεζας της Λυ βέκης ο κύ ριος Γκ έ ρχαρτ Φίλ μπραντ. λέ ε ι ένα γρ άμμα του Απρίλη . στ ο πρ όγευμα στο Εβέλιους για παρ άδ ειγμα. όχι ακ ό μα ! » Εξάλλου το ζευγάρι ε ίχε οικογενειακές υπoχρεώσc ις. Αυτο ί οι τρε ις εταίροι ε ίχαν υποσχε θ εί. άλλα τρ ία άτομα πήραν το αερο­ πλάνο από το Αμβούργο: η κυρ ία Ιωάννα Ντ έτλαφ. να επαν δ ρ ώ σουν τις τρε ις γερμανικές θέ σε ις στο δ ιοικητικ ό συμβούλ ιο. Εκε ίνος πήρε το αυτοκ ίνητο. . Δεν ξέρω α ν ορκίστηκαν ήδη στο Γκντανσκ.. ( Η κυρ ία Ντ έτλαφ μετά από πρ ότα- made by Absens . .τι οι γονε ίς τους με τους πεισματικούς διαρκείς καβγάδες τους» . » « Κ ι εσύ μέσα σου. Αλεξάντρα. ότι θ α ανταμείψουν τον εαυτό τους με μια ν έ α συν άντηση όταν η ιδέ α του ς θ α αρχ ίσει να περ­ πατά από μόνη της. Μέχρι τότε θ α έπρεπε να έχει προετοιμαστε ί και η ίδρυση της εταιρείας. Εκε ίνος πέ­ ρασε τις γιορτές στη μικρ ότερη κό ρη του και ως παππούς πα­ ρα δόθηκε για τρεις μέρες στα εγγ όνια του : « Και παρ ' όλα αυτά τα δυο αγό ρια με κού ρασαν λιγ ότερο απ ' ό . Σύ μβου λος της Εκκλησ ίας των Διαμαρτυρομένων του Βό ρε ιου Έλβα. » « Αλλά πόθος ήδη μεγάλος .

) Επίσης τους συν όδ ευε κάποιος νομικό ς σύμβ ου λος. συ­ νολικ ά εντεκάμισι εκτά ρια. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΆΣΜΑΤΑ 99 ση της Ο μοσπον δίας. το οπο ίο ανερχόταν σε έξι εκα­ τομμύ ρια γερμανικά μάρκα και έπρεπε να πληρωθε ί εντό ς δύ ο ετών. Έχω μπροστά μου τα φωτοαντίγραφα των εξόδων. τα οποία έχουν πληρωθε ί από την επιδότηση που δόθηκε από το Ομοσπονδια­ κό Υπουργείο Γ ερμανικ ών Υ πο θέ σεων ως κεφάλα ιο εκκίνη­ σης. για το οποίο ο Ρέσκε γράφει ότι « έγινε σε φιλική ατμό σφαιρα και με πο λλέ ς προπό σεις». το όνομα του οποίου δ ε μας ε ίναι γνωστό. Το αποχαιρετιστήριο δ ε ίπνο μετά τη δ εύτε­ ρη η μέρα των δ ιαπραγματε ύ σεων. καταβλητ έ ων στις 2 Νοεμβρίου κ άθ ε έ­ τους. συ μπεριλαμβανομένων και των μικρότερων θέ­ σεων ενταφιασμού τεφρο δόχων. η μ έγιστη χωρητικότητα είναι 20. Δεν έχω αντίγραφο του εταιρικού συμβολαίου. Υποθέτω ότι οι δυο τους έ πε ισαν τους άλλους να μπει στο made by Absens . Απ' αυτό το λογαριασμό π ληρ ώθηκαν δύ ο γεύ ματα για δ ε­ κατ έ σσερα άτομα.000 θέ σε ις. Όλα τα έξ ο δ α λε ιτουργ ίας θ α επιβάρυναν την εταιρε ία. η οποία και ε ίχε αυτή πρ ώτη το δ ικαίωμα αγοράς του ακινήτου σε περ ίπτωση με λλοντικής π ώλησής του. Δεν ξέρω πιί)ς υ πο λογ ίστηκε το ετήσιο μίσθωμα. προφανώς το αν έλαβε η Νομαρχία του Γκντανσκ ή η Εθνική Τράπεζα Πολωνίας. κα θώς επίσης και την α ίθ ουσα συνε δ ριάσεων στον δέ κατο έβδομο ό ροφο.000 γερμανικών μάρκων. πάντως καθορ ίστηκε στο ποσό των 484. Κα θ ορίστηκε επ ίσης ένα πρ ό σθ ετο τέλος χρήσεως για τη συνο λ ική διάρκε ια μ ίσθ ωσης. μαζί με το πά ρκο Ακαντ έ μιτσκι. μισθώθηκε για 60 χρ όνια στην αποκαλού μενη στο ε­ ξή ς για λόγους συντομ ίας Γ ερμανο-Πο λωνική Εταιρε ία Κοιμη­ τηρίων. με εξα ίρεση το χώ ρο της φοιτητικής κλ ινικής. Πολλά παραμ ένουν ασαφή : γιατί άραγε ο Ρέσκε και η Π ιετ­ κό φσκα ή θελαν να ε ίναι μόνο δ ιευ θύνοντες ετα ίροι χωρίς συμ ­ μετοχή στο δ ιοικητικ ό συ μβούλ ιο ό που θ α συζητού νταν οι νο­ μικές βάσεις. επειδή δε βρίσκω καμιά απόδ ε ιξη . Φυσικ ά η Πιετκόφσκα επ έλεξ ε το κεντρικό ξενοδοχείο Εβέ­ λlOυς για να κλε ίσει μονόκλινα δωμάτια. Αλλά ένα ε ίναι σ ίγουρο: Η συνο λ ική επιφάνεια των άλλοτε Η ­ νωμ ένων Ν εκροταφε ίων. Μ ε βάση τις γερμανικ έ ς προ δ ιαγραφ έ ς.

που αποκάλεσε τη στηριγμ ένη πλέον σε συ μβόλαιο ιδέα « �\)γo του αιώνα». . Φίλ μπραντ και Καράου από γερμανικής πλευράς.η Α­ λε ξάντρα Π ιετκό φσκα και ο Αλέξ αντρος Ρέ σκε υπέγραψαν ως δ ιευ θύνοντες εταίροι το συμβ όλαιο.. Δεν ξέρω ποιος παράγγε ιλ ε και πλήρωσε τη σαμπάνια . έ νας συμβιβασμό ς που επήλθε μετά από πιέσεις της Π ιετκ ό φσκα. ότι δη­ λαδή ε π έτρεψαν στους δη μοσιογρ ά φους να θέ σουν ερωτήματα made by Absens . Ο Ρέσκε γρ άφει: « Συνε δ ριάσαμε σε μια πο λύ φτωχικά επι­ π λωμένη αίθουσα συσκ έψεων στον δέ κατο έβδομο ό ροφο του ξενοδοχείου · ό μως στη θέα της ξαναχτισμένης με όλους τους πύ ργους της πολιτε ίας οι παρευρισκό μενοι κατάλαβαν τις δια­ στάσε ις της ιδ ρυτικής απόφασής μας.. θα τα αναλάμβαναν οι χρήστες. η οπο ία. Στ έφαν Μπιερόνσκι. δ ικαιο λογε ί την άνιση κατανομή τρ ία προς τέσσερα· μια. Στο τ έλος το γιορτάσαμε. Πο­ λύ πάνω απ ' τα ογ δόντα φλυαρε ί αδιάκοπα . Φυσικά τα έξοδα ταφής και η φροντ ίδ α του νέου γερ­ μανικού κοιμητηρίου. Μετά από κ άποιες τε λικές δ ιορθώ­ σεις εκ μ έ ρους των νομικ ών συμβούλων -που αναφ έ ρονταν στο χρ όνο αναπαύ σεως και στο δικαίωμα ανώνυμης ταφής. Γέρζ ι Βρό­ μπελ και Έρνα Μπράκουπ. όπως γράφει ο Ρέσκε. 1 00 ____________ ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ συμ βόλαιο η δ ική τους νοεμβριανή η μερομην ία χωρ ίς να δ ιευ­ κρινίσουν την ιδ ιαίτερη σημασ ία που ε ίχε γ ι ' αυτού ς το Ψυχο­ σάββατο. αντέδρασε ευα ίσθητα όταν κάποιοι δ ε συμ­ μερίστηκαν την άποψή του. Ο παλιός μου συμμα­ θητής. λόγω γερμανικής κατα­ γωγής. ιδίως επε ιδή αυτή η γυνα ίκα ε ίναι μεγ άλου δ ιαμετρήματος. . . το οποίο επίσημα θ α ονομαζόταν «Κοι­ μητήριο της Συ μφιλίωσης». Τις δ ιαμαρτυρ ίες του Τύ που. το «πο λωνικό κοιμητήριο στη Βίλνα» και η χρη­ ματο δότησή του με γερμανικά μάρκα τονίστηκε σε μια ε ιδική παράγραφο. » Το δ ιοικητικό συμβούλ ιο αποτε λού σαν οι εταίροι Ντέτλαφ. Ο επεξεργασμένος από τον Ρέ σκε κανονισμό ς λ ειτουργίας του κοιμητηρίου έγινε δ εκτός. από δ ε πο­ λωνικής οι Μάριαν Μάρτσακ. » Την επομένη ανακοινώθηκε η ίδ ρυση . Ο λ ιθ ουανικό ς παράγο­ ντας της ιδέ ας. «φιλική χε ιρονομία των Π ολωνών.

Του­ λάχιστον θ α έπρεπε να το αποφε ύγει για χάρη μου . αλλά αμέσως μετά: «Με πονά να ακού ω την Αλ ε ξάντρα να μιλά έτσι. η ιδέ α μας δ εν επιτρ έπει γενικευμ ένες κατα δίκες. αγνοώντας το καλό της Πολωνίας. σκό­ πευε κανε ίς να εμμείνει στην κομμουνιστική αρχή της έλλε ιψης. « Αυτό το σχ έδ ιο Μάρτσακ μου αρ έ σει. εκτός πια κι αν. Στο τ έλος ό μως θεωρεί τη συν έντευξη Τύ που ικανοποιητική . που θ α νοικιαζόταν εκε ί. Μ ια ρήτρα που αποφασίστηκε χωρίς ενστάσε ις και με μια μόνο αποχή . το συμβόλαιο παύ ε ι να ισχύ ει. Ο Αλέξαντρος δ ε χρησιμοποίησε σχε δόν κα θόλου το μο- made by Absens . όπως γρ άφει. επ έ μενε με «ήπια αυστηρ ότητα» ότι η επιβα λλό μενη αλλαγή πλεύσεως της οικονομ ίας προς την κα­ τε ύθυνση των νόμων της ε λ εύθ ερης αγορ άς δ εν ανεχόταν η μ ί­ μετρα. « Μάλλον αθώες παρά κακόβουλες ερωτήσεις. έ στω κι αν δ ε συμμερί­ ζομαι πλήρως τον οικονομικό φιλελευθερισμό του . «ωμ έ ς» αντιρωσικ έ ς ε ξά ρσεις της. » Κατά τα άλλα τ ίποτα δ ε συνν έ φιασε το Μάη του ζευγαριού μας. επειδή Λ ι θ ουανο ί και Πολωνοί έπρεπε να συμ­ φιλιωθούν και αυτοί. Πρέπε ι να είπε πρώτα στη γλώσσα της κι έπειτα με τα γε ρ μανικά της : « Έχουμε αρκετά υποφέρει όλοι ήδη ! » Ό μως ο Ρέσκε θ ε ώρησε ότι έπρεπε να ψέξε ι τις σφοδρές ή. ΔγΣΟ Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ Ι ιi l μόνο μετά την υπογραφή του συ μβολαίου. τις παραμερίζε ι λες κι ε ίναι μύγες: «Θα πρέπει να συνηθίσουμε σ' αυτή την ενοχλη­ τική αν ά μιξη » . Όσο κι αν ε ίναι κατανοητό το μίσος πολλών Πολωνών για τους Ρώ σους. Όταν ο αρχισυ­ ντάκτης κάποιας φοιτητικής εφημερ ίδ ας υπεν θύ μισε 6τι δ εν έ­ χουν ακό μα αναγνωριστε ί ρητά τα δυτικά σύ νορα της Πολω­ ν ίας. Θα μπορού σε να ονομαστε ί κι αυτό Κοιμητή ριο της Συμφιλίωσης. . . τον παρέπεμψα στην παράγραφο που λέ ει ότι σε περίπτω­ ση μη αναγν ώρισης. » Ο ι υπο δ ε ίξ ε ις της Πιετκόφσκα για τον απώτερο στόχο Βίλνα και το νεκροταφε ίο. . ό χι τό σο στη δ ιάρκε ια της συν έντευξης Τύπου. ως υπο δ ιευθυντής της Εθνικής Τράπεζας. που εκφρ άστη­ καν έντονα. έτυχαν επι δοκι­ μασίας. » Σχετικά με την αντιμετώπιση του Τύπου ο Ρέ σκε αναφ έ ρει τον θετικό ρόλο του Μάριαν Μάρτσακ που. . . .

102 ΓΚΥΝΤΕΡ Γ ΚΡΛΣ ν ό κλ ινο δ ωμάτιό του στο Εβέλιους: το τριά ρι στην ο δό των Σ κύ­ λων ήταν γι ' αυτόν ανοιχτό . ένας ε ύ χρηστος φορητός προσωπικός υπολογιστής. Σύ μφωνα με το η μερολόγιο υποχώρησε ο Ρέ σκε . α ­ νταλλάχθηκαν κάποιες κουβέντες ικανές να σκιάσουν την ευ ­ τυχ ία τους. Βέβαια το καβγαδάκι ανάμεσα στον Αλέξαντρο και την Α­ λεξάντρα δεν ξέσπασε για την κού ρσα. «Πο λων ό ς αναγκαστε ί γ ίνει κούλης ! » made by Absens . Πρέπει να ήταν μέρες ευτυχίας. εξέφρασε την ε λπ ίδα για μια κού ρ­ σα στο μ έλλον. Αν οι πρόθυ μοι υπάλ­ λη λοι του Τσατερτζί ήταν Πακιστανοί ή Βεγγαλοί. ή ακό μα και Ρώσοι. η Πιετκόφσκα θα αποτολμού σε την εξωτική περιπε­ τειούλα' επε ιδή όμως οι πο δηλάτες των τριών δωδεκάδων ρίκ­ σα ήταν Πολωνοί -στο μεταξύ αποκ λ ειστικά Πολωνοί. Οι εταίροι Ντέτλαφ. Παρά τα κ άποια οργανωτικά προβλή ματα που έ­ πρεπε να λυ θούν.το όχι της χήρας υπαγορευ όταν από εθνική υπερηφ άνεια και γι ' αυτό εξόργισε το χήρο. «Εκε ί θ α φτάσουμε». Έπαιρναν το αυτοκίνητο. Το δώρο του από τη Δύση. Αλλά όταν ο παλιός συ μμαθητής μου θέλησε κ άποτε να πά ρει ένα πο δήλατο ρ ίκσα για τη μικρή δια­ δ ρομή ως τη μισθ ωμ ένη πλέον έκταση του νεκροταφε ίου. φώναξε η Αλεξάντρα. αφού πρώτα το δ ιοικητικό συμβούλ ιο έφτιαξε καταστατικ ό συν κανονισμό λε ιτουργ ίας και εξέλεξε ως πρόεδρο τον υποδιευθυντή της Εθνική ς Τράπεζας Πολωνίας. έμενε χρ όνος για εκ δ ρομές στην Κασουβία και στο νησ ί στις εκβο λέ ς του Β ιστούλα μέχρι το Τίγκενχοφ. Φίλ­ μπραντ και Καράου αναχώρησαν. η εταιρε ία του οποίου ε ίχε στο μεταξύ περισ­ σότερα από τριάντα ρίκσα. ενθουσίασε την Αλεξάντρα' σύντομα έμαθε να τον χειρίζεται. Και ο μί­ στερ Τσατερτζί.

Εκε ί. Ο Ρέ σκε έκανε δ ιάφορες συζητήσεις με τα πο λωνικά μ έλη του δ ιοικητικού συμβου λίου. στηριγμένη σε κ ίονες από γρανίτη η οροφή με τα φατν ώ ματα έδ ινε την ψευ­ δ α ίσθηση της μονιμότητας με το δ ιάκοσμό της σε φαγ έντσα -τα εξωτερικά πεδία σε χρώμα πρ άσινο. ιδ ιαίτερα συχνά με τον Μάρτσακ που υποσχόταν φιλελε ύθ ερες τροποποιήσε ις στην τράπεζά του στο παραδ οσιακ ό κτ ίριο στην Υψηλή Πύλη . να προσέξουν. Π αρ ότι περικυκλωμ ένοι απ ό πρ ό σω­ πα που ήθελαν να ψηφίσουν.για να επιστρέψε ι μόλ ις ο Μά ρτσεκ θα συγκαλού σε το δ ιοικητικό συμβούλ ιο. λευκό και ώχρα. για τον οποίο λέε ι ότι με το αιώνιο αντιανεμι­ κό του επιδίδ εται στην αν ίχνευση και δ ιατήρηση κτηματο λογι­ κ ών στοιχε ίων· και την Έρνα Μ πράκουπ με καπ έλο -γ λάστρα και γαλότσες που από τώρα κιόλας τη βλέπω ολοζώντανη μπρο ­ στά μου. Η Π ιετκό φσκα άρχισε να αναζητε ί και να συντηρεί τα χρυσά ίχνη στον εξωτερικ ό δ ακτύλ ιο του αστρονομικού ρολογιού . ο Αλέξ αντρος και η Αλεξάντρα μπορού σαν να μ ένουν και λίγο μόνοι· δ εν έ μενε ό μως πο λύ ς ε λεύθερος χρ όνος για το ζευγάρι. 4 Ο παλ ιό ς συμμαθητής μου έχει σημειώσε ι πολλά πρόσωπα: τον ντυμ ένο με κοστού μι παραγγε λίας Μά ριαν Μάρτσακ· τον ιερέα Στέφαν Μ πιερόνσκι μ ε μπλουτζίν· τον δη μοτικό υπάλλη λο Γιέρζ ι Βρόμπελ. να επέμβουν. Μαζί με τους κυρίους Καράου και Φίλ μπραντ αναχώρησε και η κυρία Ιωάννα Ντέτλαφ -για την οπο ία ο Ρέ σκε λέ ε ι ότι δ ιακρ ίθηκε στη δ ιά ρκε ια των δ ιαπραγματε ύ σεων για το αλαζο­ νικό χαμόγε λό της και τους αστραπια ίους νοερού ς υπολογι­ σμού ς της. το εσω- made by Absens .

Από τις αρχές του Μάη . λίγο καιρ ό αφού τα ρ ίκσα. δ ιότι υπη­ ρετε ί τους νεκρού ς και όχι τους ζωντανούς.ε ίχε προσφέρε ι στα εναλλασσό μενα νομ ίσματα ένα στ έ ­ ρεο περίβλη μα. Βλέπω να επικρατού ν αυστηρο ί ν ό ­ μοι. δ ε θ α με ίνει άθ ικτη από τις μεγ άλ ες αλλαγ έ ς. το υποσχό μενο συμφιλίωση όνομα του οποίου το χρωστάμε στον Εκκλησιαστικό Σύ μβουλο made by Absens . όπως συνη θ ιζόταν και παλ ιότερα. πο λύ νωρ ίς για την εποχή. Από το γραφε ίο του κρατικού πρακτορε ίου Ιντερ ­ πρές στην Οδό των Σ κύλων μπορού σε να κ άνει υπεραστικά τη­ λεφωνή ματα και αργ ότερα να στ έλνει ακό μα και φαξ. ξεγελά τους π άντες. « Ό σο λαμπρή κι αν είναι η εντύ πωση. που τώρα πια έχει στα θ ερή κατε ύ ­ θυνση. Βλέπω πο λλά που σήμερα καμώνονται το σπου δ α ίο. εκτοπίσουν τα αυτοκ ίνητα από τις π όλ εις. ώχρας και λ ευ­ κού. Βλέπω κιόλας τις αρχ έ ς της ν έ ας χιλ ιετ ίας. το κί­ τρινο έχε ι την τιμητική του. « Υ περβολ ικά νωρίς». γρ άφει ο Ρέσκε . Π ού και πού ο υπολογιστής της Αλεξάντρας έπρεπε ν α τρο­ φοδοτηθε ί με την απο θηκευμ ένη στο Μπόχουμ εργατικότητα του Ρέσκε . επιμένω στην υποψία μου ότι αυτή η πρ ό ωρη άνοιξη. τον συμβούλεψε να προσ έχει -εκε ί. Π ερασμένα μεγαλ ε ία! Αλλά η ιδέα μας. Κ ατά τη δ ιαμόρφω­ ση του χώρου του νεκροταφε ίου. που προκλήθηκε από τις καταιγίδες. να μα­ ραζώνουν κάτω απ ό το ση με ίο : "τον παλιό καιρ ό" . πιθανώς ο Βρόμπελ. όπως λέ ε ι ο Τσατερτζί. ό μως εγώ επιμένω: θ α πλη­ ρώσουμε για τις πράξε ις και τις παραλε ίψε ις μας. αν όχι αύ ριο. Το η μερο λόγιό του αναφέρει κα θημερινά νέες δ ραστηριότητες παρ ' όλα αυτά ε ίναι αποδε δ ε ιγμένο ότι έκαναν δυο εκδρομές του Σ αββατοκύ ριακου : μία με το αυτοκίνητο στην περιοχή των εκβο λών του Βιστούλα περν ώντας απ ' την ομώνυμη γέφυρα και μία σε κ άποια λίμνη . τότε με θ αύ ριο. όπου τώρα μπαινόβγαινε ο Ρέ σκε . μπορε ί να γ ίνονταν υποκλοπ έ ς­ αλλά ο Ρέ σκε δ ε νοιαζόταν: «Δεν έχουμε να κρύψουμε τ ίποτα» . !Ι)'l ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ τερικό πεδίο με ταιριαστού ς τόνους καστανού . τα χωρά­ φια της ε λαιοκράμβης ήταν ολάν θ ιστα. Μπορε ί η Αλ εξάντρα να με κορο·ίδ ε ύ ε ι και να α­ ποκαλ ε ί τη μονόχρωμη μέθη των λουλουδιών θ ε ίο δώ ρο για το οπο ίο δ ε θ α έπρεπε να γκρινιάζω. Κάποιος.

ό σο και στους κα­ λαμιώνες των λ ιμν ών. αλλά σε λίμνες και έλη με μεγαλύτερο υψ ό μετρο» . φώνα­ ξε «Πραγματικό βατραχοκονσέρτο παντού». δ ισκοδακτύλων και υ λ ιδών. στο οπο ίο η μέχρι τότε σώα πόλη δ εχόταν χαλάζι τις βόμβες και φλεγ όταν ο λόκληρη μαζί με τους πύργους και τα πο λλά καμπαναριά της. περί βα­ τράχων εν γένει κάθε μεγ έθους. Γράφει: «Εδώ υπάρχουν ακόμα ! Υπάρχουν μάλιστα και βομβινάτορες με κ ίτρινη κοιλ ιά. α­ πό τα ερωτικά κοάσματα των οποίων ο Ρέ σκε ξεχώριζε τους πυρ ό χρωμους βομβινάτορες. θα ήταν φρ όνιμο να επιλέξουμε φυτά ικανά να αντέξουν στη με λλοντική υπερ­ Οέρμανση της γή ινης επιφάνειας. » Δεν ήταν όμως μόνο η ε λαιοκράμβη με το πρ όωρο άνθ ισμά της που έδινε τροφή στα προαισθή ματά του · ο συμμα θητής μου. καθώς δ ιέσχιζα τη στέπα του Τουχ. που έχε ι την κακή φή μη της αμμώδους και άνυ δ ρης περιοχής. πρόσεξα τους στρογγυ λού ς θάμνους της. παντού σε ξεκούφαιναν τα βατράχια. που όπως και να ' χει ε ίναι άνθρωπος του Θεού και του αρ έ σει να μιλάε ι με παραβο λέ ς. περί βατραχίδων και του βατράχου του λ ιμνο δυνάστη. τα αγριοκυπαρ ίσσια. που ήδη στο εβδομα δ ιαίο δίωρο αισθητικής αγωγής ε ίχε κατα­ φέρει στο μπλοκ Πέλικαν μια τρομακτική ζωγραφιά με ευ θ ε ίες και καμπύλες που προέτρεχε της εποχής -στα μέσα περ ίπου του '43 ε ίχε γεμίσει με πινελι έ ς ένα φύλλο. δη λαδή στις επίπε δ ες βαλτώδε ις περιοχ έ ς των εκβο λών του Βιστούλα. Τι άραγε αντέχει ιπην ξηρασία ή μάλλον σε ο λόκληρες περιόδους ανομβρίας. φρυνισκιδών και φρυνίσκου. περήφανη για τ ο λ εξιλόγιό της. και στις ό χθ ες των λ ιμνών της Κασουβίας γιατί τό σο στις δ ιώρυγες του προστατευμένου με προχώματα Νησιού. Δυστυχώ ς οι γν ώσε ις μου εδώ είναι ε λάχισπ ς. ο καθηγητής της ιστορ ίας της τέχνης ήταν πανέτοιμος για μια δ ιάλεξη φυσική ς ιστορίας -και όχι μόνο.περί δισκογλώσσων ανούρων αμφι­ βίων.ε ίχε βρει ένα ευρύτερο πε δίο για το ταλέντο του: στο Νησί. Ερχό μενος εδώ. \ ΥΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜ ΑΤΑ 1 05 Μκτωρ Καράου. που μου φάνηκαν αμέσως φυτά ολιγαρκή και κατάλληλα για τη δ ιαμόρ­ φωση του νεκροταφε ίου μας . Όταν η Π ιετκόφσκα... δηλα δή περ ί ακέρκων αμφι- made by Absens . Θα ζητήσω πληροφορίες.

. Στις όχθες με τις καλαμιές κοντά στο Καρ­ τούτσι και στη δη μοσιά ανά μεσα Νό ιτα·ίχ και Τίγκενχοφ. Αλ ε ξάντρα. Ακού γεται σαν να χτυ­ π ά δ ιαρκώς ένα γυ άλινο σή μαντρο. επε ιδή έδ ιναν τον τόνο οι βομβινάτορες. . . « Π ίστεψέ με.λί! » που προαναγγ έλλε ι τον δ ιαρκή θρήνο. ' Ακου αυτόν τον παραπο­ νιάρικο διπλό ή χο που ακο λου θ ε ί το σύντομο χτύ πη μα.Γ ιαννιού . έτσι λένε. ό πως η ε λαιοκράμβη ανθίζει πρ όω­ ρα. und die Froesche und die Unken singen bei lohannisfunken ihre Metten ganz betrunken . . Έτσι ήταν φυσικό απ ' το ερωτικό κάλ εσμα του βομβινάτορα να γεννη θ ούν δ ε ισιδαιμονίες περισσότερες από όσες έχουν να κάνουν με τον γκιόνη και την κουκουβάγια. απάγγειλε αποσπάσματα από ποιή ματα ρομαντικών ποιητών και με τους στ ίχους του ' Αχιμ φον ' Α ρνιμ -« . κάτω από το άγχος όλο και χε ιρ ότερων εξελίξεων. το ίδ ιο πρ όωρα βοούν ερωτικ ά και οι πυρόχρωμοι ή κιτρι­ νόχρωμοι βομβινάτορες . Τον βρίσκουμε στις μπαλάντες του Μπύργκερ. γρ άφει ότι εκε ίνη. 106 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ βίων. . ε ίπε · αυτό που άκουγαν ό μως τώ ρα στα μέσα του Μάη ήταν δυσο ίωνα ερωτικά καλέσματα πριν της ώρας τους. ο κα θηγητής. μετά από γ έλ ια και επιφωνή- made by Absens .το κ άλεσμα του βομβι­ νάτορα ε ίναι κακό σημάδι. Αυτό το « Ω . επομένως και περί του είδους που λέγεται βομβινάτορας: « Δεν ακού ς πώ ς ξεχωρίζει η φωνή τους. Κανένας δ ε θα μπορού σε να ε ίναι τόσο εξοικειωμένος με το θέμα όπως ο Ρέσκε . . » * επανήλθε στην υπερβο λ ικά πρόωρη άνοιξη : « Όταν ο ' Αρνιμ συν δέ ε ι τις φων ές αυτού του μικρού βατράχου με τις σπ ίθ ες τ ' αη. Ο βομβινάτορας βομβίζε ι συμφορά. υπονοε ί τη γιορτή του Αγίου Ιωάν­ νη του Αποκεφαλιστή στα τέλη του Ιούνη και τις φωτι έ ς που ανάβουμε». στον Φος κ ω τον Μπρεντάνο. » Αφού ανέπτυξε τις απόψεις του γι ' αυτή τη συνάντηση με την πρ ό ωρη φύ ση. Σε παλιότερες ό μως εποχές απ έδ ι δ αν στον βομβινάτορα σοφ ία· μόνο αργ ότερα. ό που παρκάρισαν το αυτοκίνητο αν ά μεσα στα δέντρα για να φωτο­ γραφ ίσουν κλαίουσες ιτι έ ς στις όχθ ες του Τίγκε ή πλά ι στις δ ιώ­ ρυγες. έδωσαν σ ' αυτόν κι όχι στον κοινό βάτραχο το ρ όλο του μάντη των κακ ών». α. Σ ε πο λλά γερμανικά παραμύθια -και ε ίμαι σίγουρος και σε πο λωνικά.

«Ποτέ δ εν έζησα την Αλεξάντρα τό σο λιγ όλογψ. τ ις διαμαρτυρ ίες της Πι ετκ ό φσκα κα ι τ ις φων ές των βομβινατό ρων. βάλθηκε να καπνίζε ι · κ άπνιζε το 'να πάνω στ ' άλλο σ ιωπώντας όλο κα ι πε­ ρισσότερο ανάμεσα. ως πο λωνή υπήκοος γερμανική ς καταγωγή ς. πο λυαγαπη μ ένη μου. » « Λυπά μα ι .» Μ ε τη βοήθε ια της τεχν ική ς του ή χου έχω ένα θ αυμάσ ιο κα ι κα θ αρ ό τρ ίο. «Αμέσως. . ξέρω πό σο απα ιτητικ ά εκφέρε ι εκείνη τα λόγ ια της ανακατε ύ οντάς τα με τ ις καμπαν ιστ έ ς φων έ ς των βομβινατόρων. . «Με έ φαγαν όλη κουνού π ια ! » φωνάζε ι κα ι ε ίνα ι της γνώμης: « Αρ­ κετά ή χοι από φύ ση. ξέρω πόσο ζεστή. μόνο ένα τεταρτάκ ι ακό μα γ ια να δ ω τα διαστή- ματα μεταξύ τους . πά­ ντα ό μως λιγ άκ ι συναχωμ ένη ακού γετα ι η δική του φωνή . Αλ εκσάντερ. Εδώ όλα λίγο τρομακτικά". τη μίξη των δικ ών του πληροφορ ιών γ ια τον τόπο κα ι το χρ όνο. Ταυτόχρονα η Έρνα Μπράκουπ ή ταν εκ- made by Absens . . ώσπου στο τέλος σώπασε τε λ είως. » «Μ ε έχουν τσι μπή σε ι παντού . . Στην Κασουβία. Σ κοτε ινιάζε ι σε λίγ ω> . σχε δόν μπάσα. Δεν είχε παρ ά μόνο μια παρ άκ ληση : "Ας γυρ ίσουμε καλύτερα στην π όλη . απαλή. » « Ξέ ρω. ακού ω πέρα κα ι πάνω απ ' το ελαφρό καμπάν ισμα την Αλεξάντρα.τ ι οι κ ιτρ ιν όχρωμοι. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 107 ματα ό πως: «Δεν μπορ είς να πε ι ς απλά: ωραία τ' αν θισμένα χωράφια ! » κα ι «Βομβητή ς είσαι κα ι φα ίνεσαι! ».» Το η μερο λόγιο δ ε λέ ε ι αν εξέφρασε την παράκ λησή της στην όχ θη κάπο ιας λίμνης ή ανά μεσα σε κ λα ίουσες. ξέ ρω· όλα πρ έπε ι ε ίνα ι τ έλε ια. Μόνο μια μα­ γνητοταιν ία μας πληροφορε ί με τη φωνή του Ρέσκε που πή γε με μαγνητό φωνο κα ι ευαίσθητο μικρόφωνο γ ια να εγγρ άψει τις κα θ αρ έ ς κα ι ε ύθ ραυστες σαν γυ άλινης καμπανούλας φων έ ς των βομβινατόρων. κοντά στο Χ μ ιέλνο. ανή κε στο διο ικητ ικ ό συ μβούλιο της Γ ερμανο-Πο λων ική ς Ετα ι ­ ρείας Κοιμητηρίων. α λλά . . Από τότε ξέρω ότι ο ι πυρ όχρωμοι στην κο ι­ λιά β ομβινάτορες καλού ν αν ά μεγαλύτερα διαστή ματα από ό . Με την ίδια τεχν ική ο Ρέ σκε κατ έγραψε τον ακατάσχετο λόγο μιας κυρίας που. .

» . μετά από σχε δόν π έντε δ εκαετ ίες ανάσχεσης -είχαν απομείνει ελάχιστοι της δ ικής της δ ιαλέκτου. Αλλά προτού απομαγνητοφωνήσω την πρ ώτη. οι εργ άτριες του εργοστασ ίου μαργαρ ίνης « Αμάντα». . για να κατανοηθεί κα­ λύτερα η γριά. τα Σάββατα μανάβισσες. « Δ ε μας τυρ άννησαν και μας βασάνισαν μόνο οι αρχ έ ς . οι υπη­ ρέτριες. ούτως ε ιπε ίν. οι ψαρ άδ ες του χωριού Μ πρέζεν. οι υπάλλη λοι του ταχυ δ ρομε ίου και οι αστυνόμοι. να κ άνω μία παρ άκαμψη και να μπω στην κύ ρια ο δό της υψη λής πο λ ιτικής: μόλ ις άρχισαν οι δ ιαπραγματεύ σε ις για την ίδ ρυση της εταιρε ίας κοιμητηρίων. / 08 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ πρ ό σωπος της γερμαν ό φωνης με ιον ότητας του Γ κντανσκ που μέχρι τότε ήταν αναγκασμένη να μη μιλά' απαγορευόταν να υ­ πάρχε ι μειον ότητα. Έτσι μιλού σαν ο παππού ς και η γιαγιά . Έτσι χορ­ τάτα προφέροντας τις λέξε ις μιλού σαν γε ίτονες. Έχω στη δ ιάθ εσή μου π άνω από έξ ι κασ έτες. τις Κυ­ ριακ έ ς ο π άστορας από τον άμβωνα. που αμέσως μετά τα ερωτικά καλέ ­ σματα των βομβινατό ρων δ ιασώζε ι το μουρμουρητό της Έ ρνας Μ πρ άκουπ. Ερχόταν ο πρ ό ε δ ρος της Δυτική ς Γ ερμανίας για να καλύψει με τους καλοβαλμένους λόγους του π έντε έξι χοντρο­ κοπι έ ς του καγκε λαρ ίου και να δημιουργή σει ευνο"ί κό κλί μα made by Absens . εργ άτες ναυπηγε ίων. οι γονε ίς του πατέρα μου.δ ιατηρε ί κάποιες ιδ ιομορφ ίες. . Η Μ πρ ά ­ κουπ μιλού σε μια γ λώ σσα που π έθ αινε. ήχους που κιν δυνε ύ ουν να σβήσουν οριστικά: Π οιος γερμαν ό φωνος ξέρει πια τι θ α πει Peluschken . με κ άπως πιο ήπια προφορά και λ ιγ ότερο ανοιχτό στό μα οι κα θη­ γητ ές. γράφει ο Ρέ σκε. « δ ικαίως της δόθηκε μια θέση στο δ ιοικητικό συμβούλ ιο της εταιρε ίας. κάποιους σπ άνιους. αναγγ έλθ ηκε πρ ώτα στη Β αρσάβα και μετά στο Γκντανσκ η επ ίσκεψη εν ό ς αρχηγού κρ άτους. η σχε δόν ενενηντάχρονη θα ενταφιαστε ί. την Τρίτη σκουπιδ ιά ρη δ ες. μεταφορε ίς μπίρας. Όταν αυτή η γυνα ίκα. πρέπει. Μ ια μαγνητοφ ώνηση. ανα θ ερμα ίνει τις αναμνήσε ις μου. «γι ' αυτό ». θ α θαφτεί μαζί της κι αυτή η δ ιάλεκτος ένας λόγος παραπ άνω για να μαγνητοφωνήσε ι κανε ίς την Μ πρ ά ­ κουπ» . Ο ρέων λόγος της Έ ρνας Μ πράκουπ.

Ο ι made by Absens . ανάμεσά τους και κάποια που ε ίχαν επιχρυσώσει εκ ν έ ου τα χέρια της Π ιετκ ό φσκα κάνοντάς τα να λά μπουν. » Όχι μόνο η Έρνα Μπράκουπ. . Και πως θ α ζήσω ακό μα για να δ ω το κοιμητήρι των Γ ερμαν ών να ' ναι ξανά εκε ί που ήταν πάντα. ε δώ στο γερμανικό κοιμητήρι θέλω να αναπαυτώ. Π ως μου 'δ ωσε χαρ ά τώρα πια που τε λ ε ιώ ­ νει ο αιώνας. ρίχνοντας ματιές π ότε εδώ και π ότε εκε ί με άγρυπνο μάτι και ανεχό μενος. Ό ση ώ ρα ο υψη λό ς επισκ έ πτης περπατού σε με την ακολου­ θία του στη Μακρά Οδό δε ίχνοντας να παρακο λου θ ε ί την ι­ στορικίζουσα ξενάγηση. ως κάτι φυσικό. Και θα του 'λ εγα κι εγ ώ που τό σα χρ ό ­ νια ήμουν Π ολωνή. . Έτσι στο μαγνητό φωνο του Ρέ σκε ε ίπε αργ ότερα: «Κι εγ ώ που 'θ ε λα να του πω. . ήταν κι η Έρνα Μπράκουπ ανάμεσα σ ' αυτού ς που τον συνόδ ευαν' έ πειτα ό μως εκε ίνος ανέβηκε τη σκάλα του δη μαρχε ίου για να χα θ ε ί αμ έσως μετά --αφού βέ­ βαια χαιρ έτισε πρώτα τό σο φιλ ικά ό σο και συγκρατη μ ένα το πλήθος. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ ]09 για την επικε ίμενη γ ε ιτον ία των δυο λαών που ' χαν τραβήξε ι πολλά ο ένας απ ' τον άλλο και τα φυλού σαν. Και η Έρνα Μπράκουπ έμεινε έξω ανάμεσα σε ντόπιους θεατέ ς και τουρίστες υποχρεωμ ένους να αντ έξουν το βλέμμα του Π ρο έδ ρου. σαν με καλέ σει ο Κύ ριος. Κι η α δ ε λφή μου η μικρ ότερη που ' φυγε κι αυτή και π έ ρασε μετά τον π όλ ε μο στη Δύ ση και μ ένει πενήντα χρ όνια τώρα στο Μπαντ Σέγκε­ μπεργκ ο δό ς Γ ιό ρχφογκ τ έ σσερα μπορεί ν ' αναπαυτε ί κι αυτή ε­ δώ σαν έ ρ θ ει κι η δ ική της ώ ρα. τον ε­ σωτερικ ό και εξωτερικό κλοιό του προσωπικού ασφαλε ίας και των φωτορεπό ρτερ. Αλλά ήταν πο λύ στριμωξίδι και δεν τον βρήκα να του τα πω . κι όχι μ ' όλους τους Π ολωνού ς που μας ανακατ έψανε. Τούτο μόνο να σας πω: Ευχαρι­ στώ από καρ δ ιά ς κυρ.Καγκε λά ριε που τα καταφ έρατε με το γ ε ρμανικ ό νεκροταφε ίο κι έγινε επιτ έλους η μεγ άλη επι θυμία της αδ ε λφής μου Φ ρ ίντας. α λλά και ο Αλέξ αντρος και η Αλεξάντρα ε ίχαν με ίνει μπροστά στη σκ άλα του δ ημαρχε ίου μετά τους δυο π έτρινους κηροστάτες δ εξιά και αριστερά.μέσα στο κτίριο' εκε ί θα του έδε ιχναν πο λύτιμα αντι­ κε ίμενα. ώ σπου δ εν έ μεινε τίποτα πια.

έτσι και ο αντιπρό ε δ ρος της Εθνικής Τράπεζας ήταν πε­ πεισμένος για τη βοήθεια που θ α προσέφερε ο ανώτατος άρ­ χοντας. Δε χρε ιάστηκε ό μως να περιορ ίσει τα έξ ο δά του. Η δ ιο ίκηση της Εταιρε ίας Κοιμη­ τηρίων ε ίχε εγκρίνει στην ιδ ρυτική της κιόλας συνε δ ρίαση την αμοιβή των δ ιεθυντών της με εξασφαλ ισμ ένα λοιπ όν τα νώτα του. Ί σως αλλ ιώς να μη γιν όταν κοιμητήρι για Γερμανού ς». μάλ ιστα γ έλα- made by Absens . Και η Αλ ε ξάντρα Π ιετκ ό φσκα δ ιαβε βαίωσε τον Γέρζ ι Βρόμπελ ότι ο Αλέξαντρός της. α λλά δ εν ε ί­ χαν ό ρεξη να χειροκροτήσουν· ακό μη και ο Ρέσκε συγκρατή­ θηκε. την ακού ω να λέε ι στο μαγνητόφωνο όρθια μπορστά στις καλαμιέ ς και με υ­ πόκρουση τις φωνές των μικρ ό σωμων βουερών βατράχων. Αργότερα. « Έ­ χει ωραίο μάτι κύ ριος πρ ό ε δ ρ ό ς σου. / /0 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ τουρ ίστες χειροκρ ότησαν όταν ο αρχηγ ό ς του κράτους έγνεψε ε λαφρά αφ ' υψη λού εν ώ ο ευνο·ίκό ς ήλ ιος έ κανε τα αση μένια του μαλλ ιά να λά μψουν. Ασφαλώ ς χαμογ έλασαν όλοι ε ιρωνικά. Ό πως η Έ ρνα Μπρά­ κουπ. όταν ο επισκ έπτης είχε φύ γει πια. αλλά και γιατ ί έτσι κι αλλ ιώ ς το πανε­ πιστή μιο του την έδ ινε. αλλά ε ίχε φροντίσει ώστε η η μερομην ία της να συμπ έ σει π άνω κάτω με την η μερομην ία των δ ιαπραγματε ύ σεων. ο κα θηγητής Ρέ σκε ζήτησε άδ ε ια. Καλά που ήρθε σε σωστή ώρα. Ο ι πολίτες της π όλης έ με ιναν άφωνοι μπροστά σε τόση λαμπρ ότητα και μεγαλοπρ έ πεια. δ ε δυσκο λε ύτηκε να αποχαιρετήσε ι το πανεπιστή μιο και το σώμα των δ ιδ ασκόντων. ναι μεν δ εν είχε οργανώσε ι ο ίδ ιος τη σύντομη επίσκεψη του αρχηγού του κρ άτους. Μόλ ις γύ ρισε στο Μ π όχουμ αν έθεσε στους βοη θ ού ς του τα τρ έχοντα σε μιν ά ρια και τα μαθήματα επαγγε λ ματικής αποκατάστασης ι­ στορικ ών τ έχνης και για το επό μενο ε ξάμηνο παραιτήθηκε ε­ ντελώς απ ό τα κα θηγητικ ά του κα θή κοντα. Δε χρε ιάζεται να φορά μαύ ρα γυαλ ιά ό πως δ ικό ς μας. αν και ήξερε ότι η ανακοίνωση και μόνο της επίσκεψης σε επίπε δ ο αρχηγού κράτους είχε ρίξε ι ευνο·ίκό φως στην επι­ χε ίρηση «Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης». Γ ια ευν όητους λόγους. ο Ρέσκε ό μως δ εν τα­ ράχτηκε απ ό το χλ ευασμό των συνα δέλφων του.

Δ γΣ Ο Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 111 σε όταν κάποιος φιλόλογος τον ον ό μασε «καθηγητή Γκ ρινάι­ ζεν».ένα αδιάβρο­ χο στο χρώμα της ασφάλτου. » Οργάνωσε στο εργένικο διαμέ ρισμά του μια γραμματεία που σύντομα προσέφερε στη γραμματέα του χώρο και αδ ε ιανά ρά­ φια. όλα έδε ιχναν από την εποχή του πρ ώ ιμου μπαρ όκ μ έχρι την εποχή του ύ στερου μπιντεμά­ γιερ τα τωρινά σχέδ ια του Ρέσκε . που προς το πα­ ρόν λειτουργούσε μόνο τη μισή μέρα. αλλά να που απο δ ε ικνυόταν τώρα ότι ο κατάλογος της συ λλογής χειροποίητων καρφιών φε­ ρ έτρων. αλλά και σώα. όπως λ εγ όταν μια βερολ ιν έζικη α λυσ ίδα γραφε ίων τε λε ­ τών. Και μόνο τώρα ο Ρέ σκε επι θ εώρησε την γκαρνταρόμπα του κι αγ ό ρασε. . πολλές φορές φα­ γωμ ένα απ ' τη σκουριά και άλλα με ρωγμές στο κεφάλ ι. Ο Ρέσκε φρόντιζε τα πάντα. η Πιετκόφσκα συμπλήρωνε τον μελετη μένο σχε δ ιασμό : όπως αυτό ς και η γραμματε ία του. ένα μαύ ρο μπορσαλίνο και -ασορτί με την ομπρ έλα. όπως απο δ ε ικνύ εται από τις απο δ ε ίξ ε ις που έχω μπροστά μου. γκρίζες γραβάτες με γκρίζα σχ έδ ια. που τον ε ίχε συντάξε ι επιμε λώ ς ο ίδιος και τον χρω­ στού σε στη μακρ όχρονη έ ρευνα επιτάφιων λίθ ων της εποχής του Μ παρ ό κ σε νεκροταφε ία της βqρε ιας Γερμανίας. μαύ ρα παπού ­ τσια. στραβά ή ίσια. ένα ο λό μαλλο μαύ ρο κοστού μι. είχαν φροντίσε ι να έρ­ θ ουν σ' επαφή με το τμή μα για βίζ ες της πο λωνικής πρεσ β ε ίας. Μαζί με τα βιβλία μετακό μισε και η συ λλογή των χειρο­ πο ίητων καρφιών φερέτρων στο κα θ ιστικ ό . made by Absens . και καρφιά που δ ιατηρού σαν ακόμα όλες τους τις αιχ­ μές. Στην Αλ εξάντρα έγραψ ε : «Ποτ έ δ ε θ α φανταζό μουν ότι αυτό το παραπρο·ίόν της δ ιατρι­ βής μου επ ί υφηγεσ ία θα ε ίχε τό ση βαρύτητα . μαύ ρες κάλτσες. δ εν ήταν μόνο λόξα: τα καρφιά φερ έτρων που του ε ίχαν δώσει νεκρο­ θάφτες και καντη λανάφτες. . Μ πορε ί να τον έλ εγαν λοξό. επ ίσης ιταλ ικής προ έλ ευσης δ ιότι μετά τις δ εκαπέντε Ιουνίου θα γιν όταν ο επίση μος αγιασμός του Κοιμητηρίου της Συμφιλίωσης: οι πρώτες ταφ έ ς ε ίχαν ήδη προγραμματιστε ί. καρφιά μακριά σαν δε ίκτες. Το δώ ρο που της ε ίχε φέρει ετούτη τη φορά ήταν ένας νι­ πτήρας από πορσελάνη μαζί με όλα τα χρε ιαζού μενα.

που αρχικά ε ίχε συ μφωνή­ σε ι. Τε λ ικά έφτασε η ώρα. επειδή οι κ λίβανοί του ε ίχαν πρ ό σφατα απομα­ κρυν θεί. Μ ε την ανα­ το λ ικογερμανική εταιρε ία VEB Erdmoebel. προς το παρ όν δ ε γιν όταν λόγος για αποκατάσταση του παλιού κρε ματορίου στην ο δό Μ ιχα έλις. Δεν έδωσαν μεγάλη δη μοσιότητα. επειδή τα φέρετρά της δ εν άξιζαν παρά μόνο για το κρεματόριο· αλλά η αποτέφρωση θα μπορού σε να γ ίνεται κατό πιν επιθυμ ίας και στον τό πο κατοικ ίας του νεκρού . και ο Εκκλησιαστικός Σύ μβουλος Καράου.τις πρώτες κη δ ε ίες. δη λαδή τη Λα"ίκή Ε­ ταιρεία Υ π όγειων Επ ίπλων. ως ιερέας του Αγ ίου Πέ­ τρου. Στο υ λ ικό που μου παραδόθηκε υπά ρχε ι και μια β ι - made by Absens . Επειδή κάποιο ξαφνικό κ ώλυ μα ε ­ μπόδ ισε τον επ ίσκοπο της Όλιβα. 1 12 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ έτσι κι εκε ίνη εξασφάλισε μέσω του τουριστικού γραφείου « Όρμπις» αρκετά μον ό κλ ινα και δίκ λινα δ ωμάτια για τους α­ ναμενό μενους λίαν συντό μως πενθο ι' ντες. δ ε λησμόνησα την επιθυ μία της» . αλλά και η πρόθεσή του να μη δη μιουργήσε ι στο νεκροταφε ίο ξεχωριστούς τομε ίς για κάθε θ ρήσκευμα σαν κι αυτού ς που συνηθίζονταν την εποχή των Ηνωμ ένων Ν εκροταφε ίων. Καλά που ο Ρέσκε κατ έγραφε στο ση μειωματάριό του και καθη μερινά μικροσυμβάντα: « Επιτ έλους μπορε ί πια να αντικα­ τασταθε ί ο χαλασμ ένος νιπτήρας της ο δ ού των Σ κύλων. ο Ρέ σκε ε ίχε επι­ φορτίσε ι κάποιον ι δ ιωτικό παραγωγ ό να καταγράψει τα εγκαί­ νια του κοιμητηρίου και -από πρ έ πουσα από σταση. Ελάχιστοι δη μοσιογρά­ φοι. αγίασε το Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης ένα οικουμενικό δίδυ μο: ο σεβασμιότατος Μ πιερόνσκι. κανένα τη λ εοπτικ ό συνεργε ίο· βέβαια. παρ ' όλ ες τις δ ου λ ε ι έ ς μου. δ εν ε ίχαν συνεργαστε ί. ως δόκτωρ της θ εο λογ ίας στη μορφή του καθολικού και ευαγγε λικού κληρι­ κού κα θ ρεφτιζόταν όχι μόνο η μικτή από άποψη θ ρησκεύ ματος σύνθεση του διοικητικού συμβου λίου. Τη μεταφορά των σορ ών θ α την αναλάμβανε ένα γραφε ίο τε λετών που ε ίχε έ ρ θ ε ι σε επαφή με ένα γραφε ίο του Γκντανσκ και ε ίχε υπογρ άψ ε ι ένα συμ βόλαιο συνεργασ ίας. και η Αλ εξάντρα ε ίναι περιχαρής που. Εξάλλου.

Δίπλα του η επιχρυσώτρια στα μαύ ρα και με πλατύ γυρο καπ έλο. αλλά στο πλάι με μα­ κριά κυματ ιστά μα λλιά ακό μη. εκε ί όπου η δ εντροστο ιχία. και μερικοί άνεργοι. που ο δηγεί στο κεντρικό κτ ίριο του Πολυτεχνείου. φυσικά με το καινού ριο ο λό μαλλο κοστού μι. Επειδή στις 2 1 του Ιού νη ταυτόχρονα. Παρά τον καλό καιρ ό -αίθριος έ ως νεφελώδης. Στις αρχ έ ς του καλοκαιριού έγιναν τα εγκα ίνια και στη συ­ ν έχεια δυο ενταφ ιασμοί στη δ ε ξ ιά πίσω γων ία της τεράστιας έκτασης. Πάντως. και αν όχι σύ μπτωση . δ ιά ρκειας. Πάντως η ε ικ όνα έδ ε ιχνε μόνο πεν θ ούντες και τον Ρέ σκε . ναι. δόξα τω Θ ε ώ. Το αντιανεμικ ό του. με τσόχ ινο καπ έλο-γλάστρα και γαλότσες. Και π ίσω από το ζεύγος. που ο Ρέ σκε του προσάπτε ι σε κ ά­ θ ε ευκαιρ ία. όμως μπορώ να πω: Ή ­ μουν παρών. θυμίζε ι μόνιμα κατάπ ληκτο καλ­ λ ιτ έχνη. την ώ ρα του αγιασμού του Κοιμητηρίου της Συμφιλίωσης.Π ιετκό φσκα ξέ ρει να συν δυάζε ι την υ­ πόθεσή του με σημαντικές η μερομην ίες: παμπ ό νηροι οι δυο τους. στο η μερο λόγιό του γράφει ότι δ εν ήταν πρ όθ εση αλλά μάλλον σύ μπτωση. ό σο να ' ναι. τότε Θείο Θέλη­ μα να ορίσουν αυτή ως η μερομην ία των πρώτων ενταφιασμών· πάντως αυτό το Θε ίο Θέλη μα τον έ κανε να χα ίρεται κα ι να νιώ­ θε ι ευγνωμοσύνη . το μπορσαλίνο στο ένα χ έ ρι και την κλ ε ιστή ομπρ έλα κρεμασμ ένη στο άλλο μπράτσο. αν και κάπου αλλού. «Το γεγονός ότι την ίδια μέρα. ζαρωμένη. δ ιόλου άκομψη . αναγν ώρισαν με νομοθέτημα δ ιε θνού ς ισχύ ος τα δυ­ τικά σύνορα της Πολωνίας. στη Βόννη και το Ανατολικό Β ερο λίνο. Είδ α την κασ έτα πολλές φορές μπορε ί να μην έ χει ήχο. ελάχιστοι περίεργοι: κάποιες δ ιστακτικ έ ς γρι έ ς. έλαβαν χώρα σπου δ α ίες πολιτικές ε ξ ε λίξ ε ις. ο Γέρζ ι Βρόμπελ. Στην κορυφή ήδη φαλακρός. τα ι ριάζε ι στη δ ε δ ομ ένη περ ίπτωση. ε ιπ ώθηκε αργ ότε­ ρα ότ ι το ζεύγος Ρέ σκε . υπήρξε θ ετικό γ ια την περαιτέρω ευ όδ ωση της ιδέ ας μας: ήδι ι από τον Αύγουστο θ α μπορού με να χρησιμοποιού με την άλλοτε αίθουσα τε λετών του κρε ματο- made by Absens . ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 13 ντεοταιν ία η μίωρης.ε ίχαν έρθε ι. οριοθετεί το Κοιμητήριο της Συμφι­ λίωσης. Μαζί και η Μπράκουπ: κοντή. που στέκονταν παρ άμερα. στην Ομοσπονδιακή Βουλή και τη Λ α·ί ­ κή Βουλή.

82 ετών. η Ομο­ σπον δία ε ίχε στε ίλ ε ι την κυρ ία Ιωάννα Ντέτλαφ. Ο Καράου με περιώμιο και ποδήρη χιτώνα. Όλα αυτά οι παρατηρητές τα ρωτούσαν χαμη­ λό φωνα. » . Έπρεπε να επιθεωρή­ σουν την κατάσταση του νεκροταφε ίου και να συλλέξουν πλη­ ροφορ ίες για τη συντή cηση των μνημάτων. με σιγανή φωνή και προσπαθώ­ ντας να έχε ι τη σωστή έ κφραση. Η λευκορωσική κοιν ότητα έχει γεμ ίσει την άλλοτε νηφάλια λιτότητα του καθαρά λ ε ιτουρ­ γικού αυτού χώρου με την υπερβο λ ική μεγαλοπρέπεια της ορ­ θοδοξίας . ώ­ στε οι πεν θού ντες συμμετε ίχαν και στις δυο τε λ ετ έ ς. χήρα του Έγκον Έγκερτ. Επιπλέ ον υπήρχε εν δ ιαφ έρον και για δ ιπλού ς τά φους. Το φως του ήλ ιου. Λ ες και το ζευγάρι μας τους ε ίχε δ ιαλέξ ε ι. Σύ μφωνα με τον Ρέσκε. έπεφτε πάνω στους πεν­ θούντες μάρτυρας η βιντεοταινία. οι πρ ώτοι νεκροί ήταν ένας η λ ικιωμ ένος προt εστάντης και μια η λ ικιωμ ένη κα θ ο λ ική που κη δ ε ύτηκαν σε τό σο μικρό δ ιάστημα ο ένας μετά τον άλλο. πρώην κάτοικος Ντά­ ντσιχ επ ί της Μεγάλης Οδού των Μ ικροπω λητών και τε λ ευτα ίο τόπο δ ιαμονής το Μπαίμπλινγκεν. . απαντού σε σαν υπηρεσιωιός παράγοντας. Επειδή η Μάρθα Έγκερτ. 91 ετών. και η Αουγκούστε Κόσνικ. 1 14 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ρίου για τη νεκρ ώσιμη ακο λουθία. ήταν παρούσα. Ήθ ε λαν να ελέγξουν αν ε ίχαν λάβε ι χώ ρα οι γερμανικο ί ενταφιασμοί α­ ξιοπρεπώς υπό πο λωνικ έ ς συν θήκες. Έπειτα στάθηκαν γύρω από ανοιγμ ένους τάφους. Ο Μπιερόνσκι και τα παπαδ ο­ παίδια ντυμένα στα λ ευκά και βιολετιά. made by Absens . μπόρεσε να βεβαιω­ θεί επιτόπου ότι αργ ότερα θα ε ίχε και η ίδ ια μια θέ ση δίπλα στο σύζυγό της. παρ όντες δ εν ήταν μόνο οι συγγε­ νε ίς και φ ίλοι των νεκρ ών· αρκετά τοπικά παραρτή ματα της Οργάνωσης Προσφύγων ε ίχαν στε ίλ ε ι παρατηρητές. Και ο Γέρζι Βρό μπε λ. Εξάλλου ο καιρ ός σε προ έτρεπε να παραμείνεις. Ενταφιάστηκαν: ο Έγκον Έγκερτ. φιλ­ τραρισμ ένο από τα φυ λλο βόλα δέντρα. Ένα μαύρο και ένα καρυ δί φ έ ρετρο. πρώην κάτοικος Ν ασενχούμπεν της περιφέρειας Βα­ θύ πε δου και τελευταίο τόπο δ ιαμονής το Πάινε.

Ενώ δίνο­ νταν τα συ λλυπητήρια. καλοντυμένη κυρία με μαύ ρα. το μεγ άλο ροντ έλ που σχη μάτι­ ζαν με μονωμένες συστάδες δέντρων. από παραμύθ ι π λ ινθόκτιστο κτίριο στην ε ίσοδο του πάρκου ή μάλλον του νεκροταφε ίου και μαζί μ ' αυτό μια αναρ­ τη μ ένη μπρού ντζινη πινακ ίδα που γνωστοποιεί σε γερμανική και πο λωνική γ λώ σσα τη με λλοντική χρήση του πάρκου : «Κοιμη­ τήριο της Συμφιλίωσης » ή « Cmentarz Pojednania ». ό πως λέε ι. στον αγιασμό θέλησε. αλλά ο Ρέ­ σκε κατάφερε να την αποτρ έψει: την ευχαρ ίστησε για τη συμ­ βολή της αλλά την παρακάλεσε να μιλήσει σε μια άλλη ευκαι­ ρία. θαρρε ίς. ως εκπρ ό σωπος της ο­ μοσπονδίας. Κάπως μακρύ το κήρυγμα του Συ μβούλου Καράου που κάνει ζαβολιές υπερ­ τονίζοντας τις λέξ ε ις «πάτρ ια γη» και «επάνο δ ος» στις φράσεις του που προσπαθού ν δ ιαρκώς να ε ίναι μεταφορικές. Τό σο διακριτικά έγιναν όλα. φτελιές και καστανιές. Ο τύ πος αποφάνθηκε ότι γενικά οι πρώτες κη δ ε ίες στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης ήταν αξιο­ πρεπείς και δ εν υπήρξαν πο λ ιτικά παρατρ άγου δα. και πρόσθεσε κάποιες νότες πο λωνικές πα ίρνοντας δ ιάφορους χρήστες του π ά ρκου - γυναίκες με μικρά παιδ ιά. Η κυρία Ντ έτλαφ. αναγνώστες. ο εικονολήπτης της βιντεοταινίας απαθα­ νάτισε με αργ ές μετατοπίσε ις τις δ ιασταυρού μενες κάθετα δ ε­ ντροστοιχίες με τις φλαμουρι έ ς. Στη δ ιάρκεια της βιντεοταινίας νομίζω ότι διακρίνω την Πιετκόφσκα να κλαίε ι κάτω από το πλατύγυρο καπέλο της τόσο στην πρώτη όσο και στη δεύτερη τελετή . Κάποιοι ηλικιωμένοι πεν θ ού ντες βρήκαν αποκρουστικό το γεγονό ς ότι ορισμ ένοι νε ότεροι.που ίσα και είχαν προσέξει τ ις κηδε ίες. που νομ ίζω ότι ήταν εκε ίνη η ε ύ σωμη. Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 15 Στις περιγραφ έ ς του ο Ρέσκε είναι ακόμα συγκινη μένος από τις πρώτες κηδε ίες. συνταξιούχους. Συ­ γκινητικό που ο νεανικά αδέξιος ιερ έ ας του Αγ ίου Πέτρου στην αρχή του σύντομου επικήδε ιου λόγου του ζητά συγγνώμη για τα. Έπειτα βλέπουμε το κουκλίστικο. «πο λύ φτωχικά» γερμανικά του. βγαλμέ­ νο. μεταξύ των οπο ίων και δ ισέγ- made by Absens . όταν δ εν θα υπήρχε κίνδυνος παρεξήγησης. μια κ λαίουσα ιτιά και μια κατακόκκινη οξιά. έναν μο­ ναχικ ό π ότη και άεργους να χαρτοπαίζουν. εκφωνήσε ι το λόγο που ε ίχε ετοιμάσει.

άσε. Το μα­ γνητό φωνο μπήκε σε λ ειτουργ ία αργότερα. ότι θα γ έμιζε και θα υπήρχε α δ ιαχώρητο. Μαζί με δ ιάφορους άλ­ λους ήχους. δ ε χρε ιάζομαι παρακ άλ ια· σάμπως γιατί μου τα ' δ ωσε Θ ε ός τα χέρια. Στις ση με ιώσεις του Ρέ­ σκε αναφ έ ρεται ότι η κυρία Ιωάννα Ντ έτλαφ κατάφερε με την ευκαιρ ία να εκφωνήσει τον μετριοπαθή λόγο της. Και ο ι δύ ο ομά­ δ ες πεν θ ούντων κ άθισαν σε μεγ άλα τραπέζια του κ λε ισμ ένου ε ιδικά για την περίσταση εστιατορίου. . Αφού μου ' ρθε ό ρε ξη να με θάψουν και μένα. τότε που τα 'λ εγαν ακ ό μα Ηνωμένα Ν εκροταφε ία. Μ μμ. «αν και». . την ακού ω να λέ ει: « Εγ ώ θα πάρω ακόμα ένα κομ­ ματάκι χο ιρινό . κι ας μην ήταν όπως παλ ιά. όταν δη λαδή συν έκρινε στο ση με ιωματάριό του τα ταφικά έθιμα των Μ ε ξ ικαν ών και των Κ ιν έζων για να απαρι θμή σε ι τε λ ικ ά τα πλεονεκτή ματα της ινδουιστικής αποτέφρωσης των νεκρών. ό πως γράφει ο Ρέ σκε . Χ ριστός και Παναγιά ! Τι ναι αυτά που λέ ω . Επαινε ί την «ε λαχιστοπο ίηση των πτωμ άτων» και αποτο λ μά την έ κφραση «οικονομ ία χώρου». που ε ίχε εκφρ άσε ι τη σαφή άρνησή του για τους ομαδικού ς τάφους made by Absens . . . όταν κατά τη δ ιά ρ­ κεια του δ ιπλού νεκρόδ ε ιπνου ήρθε στο κ έφι το μέλος του δ ιοι ­ κητικού συμβου λίου Έρνα Μ πρ άκουπ. Απαπα. » Τι άραγε να σκέφτηκε ο Ρέσκε όταν στο νεκρόδειπνο του Ε­ βέλιους πρ ό σφερε με το δ ικό του τρ όπο μια νεκρο λογ ία. Μήπως φοβόταν ότι κ άποτε στο Κοιμητήριο της Συ μφιλίωσης θ α υπήρχε στεν ότητα χώρου. Εκε ίνο που παλ ιά λεγ όταν νεκρόδε ιπνο ή γε ύ μα της παρη ­ γοριάς έλαβ ε χώ ρα στο ξενοδοχείο Εβέλιους. Μή πως αυτός. αλλά η κη δ ε ία πο λύ μου ά ρεσε. « δ ε ρυν έβη τ ίποτα ανάρμοστο. με μόνη δ ια­ φορά το κ ό μιστρο και την π έν θ ιμη ταινία να ανε μίζε ι στο πλάι». 1 16 Γ ΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ γονα των πεθαμένων. γιατί τα ρ ίκσα δ ι ένυσαν την ίδ ια ακριβ ώ ς απόσταση με τα ταξί. θα περιμ ένω λίγο ακόμα . για τη μεταφορά τους από το ξενοδοχε ίο στο νεκροταφε ίο και έπε ιτα για την επιστροφή τους ε ίχαν χρη­ σιμοποιήσε ι τα πο δήλατα ρίκσα του Τσατερτζί. Δυστυχώς δ εν έχω ούτε κε ίμενο ούτε μαγνητοφώνηση του λόγου.

Επιπλέον. Τα ρεπορτάζ των εφη μερ ίδ ων χα ίρονταν να επι δίδ ονται σε «κακεντρεχή αστε ία και κυνικά σχόλ ια» . βιαστικά. Ο Ρέ­ σκε έδ ειχνε τό σο ευ άλωτος όταν δ ιάβαζε τα άρθ ρα. ανα λύθηκε σε δάκρυα' ενώ η πρόβλεψή του ήταν απόλυτα ορθή . Ω ς παλ ιά μου συνεργ άτιδ α μπορ ώ να της έχω απόλυτη ε μπιστοσύ νη . Σε κάποια σύντομη επιστολή. άφηνε μεν τους άλλους να αντιγράφουν. Το ύψος του τραπεζικού λογαρια­ σμού με χαροποιε ί. Ο αριθμός των προ θύ μων να ταφούν μεγαλώνει. λέ ει: « Τ ε λ ικά . made by Absens . » Η επιχε ίρηση πήγαινε καλά . κι ας μ ίκρυνε έτσι το δ ιαμ έ ρισμά μου για μας. τον έπαινο όλων. Καλός πάνω από τον μέσο ό ρο σε όλα σχεδόν τα μα­ θή ματα.παραβρέθηκε και σε άλλες κη δ είες και έδ ωσε από κοι­ νού με την Π ιετκόφσκα τα συ λλυπητήριά του. θαρρε ίς. ό που η π όλη ε ίχε πιάσει φωτιά απ ό το χαλάζι των βομβών. ήθελε ό μως αντ ' αυτού τον έπαιν ό τους. ό μως η επιτυχ ία του συμμα θητή μου δ εν ήταν ανέφε λη : πο λλέ ς υβριστικ έ ς επιστο λέ ς στο σωρό των γραμμάτων. εκτό ς απ ' τα πο λλά μικροποσά που κατατ ίθ ενται στον ειδ ικό λογαριασμό . . . με :ro ένα μάτι πάντα στην ομαλή πορεία των τελετών και καθοδηγώντας τες διακριτικά' έπειτα δ ι έκοψε την παραμονή του στο Γκντανσκ για να εξασφαλίσει από το δ ιαμ έ ρισμά του στο Μπόχουμ τον τακτικό ανεφο δ ιασμό του Κοιμητηρίου της Συμφιλίωσης. μόνο ψόγο. που ανα­ ρωτιέμαι μήπως ο δ ιπλαν ό ς μου στο θ ρανίο ήταν εκε ίνο το υ­ περευα ίσθητο σπυριά ρικο αγ ό ρι που έκ λαιγε με την παραμικρή επίκριση . εισέπραξε από μα θητ έ ς και κα θηγητές ψόγο. πο λυαγαπη μ ένη μου. Σύντομα θα φτάσε ι τα τ έ σσερα εκατομμύ ­ ρια. απ ' τις αρχ έ ς Ιουνίου έχουμε και κάποιες ση μα­ ντικές δ ωρε ές. Η κυρία φον Ντ ένκβιτς απο δ ε ικνύ εται ικανότατη βοή­ θ εια στο ν έ ο έ ργο. ανάμεσά τους και μερικ έ ς υπερπόντιες. έ πραξα ορ θά οργαν ώνοντας τό ­ σο νωρ ίς τη γραμματε ία.προέβλεπε κενοτάφια. Η κυρία φον Ντένκβιτς είναι τώρα εδώ όλη τη μέρα . ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 117 -« Κάτι τέτοιο δ εν πρ έπει ν α ξανασυμβε ί ποτέ ! ». Και όταν με κε ίνη την αν άρμοστη ζωγραφιά. Με το καινού ριο κοστού μι του -και με την ομπρέλα του όταν έβρεχε. γραμμένη.

από πουλόβερ μέχρι περικάρπια. Ό χι ! Δ ε θέλω να ταφώ σε ξένη γη . Κατά τ α άλλα ένας μεγάλος αριθμό ς από ευνο"ίκώς δ ιακεί­ μενα άρθρα και ενθουσιώδ ε ις επιστο λές αναιρού σαν τις συκο­ φαντίες. με τ ίτλο «Η γερμανική νε­ κρική σιγή έχει εξασφαλ ιστε ί! » και με επιστ έγασμα την κατη­ γορία ότι στόχος του Ρέσκε ήταν «η επανακατάκτηση μέσω πτωμάτων». . ζεστές καλύ πτρες για τα αυτιά και σκι για τους στρατιώτες του ανατολ ικού μετώπου. . Ακόμη και από την Αμερική και την Αυστραλία έγρα­ φαν οι συ μπατριώτες. Σ ε αυτή την επιστο λή ο Ρέσκε απάντησε προσωπικά . δ ιακρ ίθηκε και για τη δη μιουργ ία εν ό ς χώ ρου αποθήκευ­ σης. . μακριά σώ ­ βρακα και γούνες. Συγχαρητήρια! Βέβαια ε ίμαι ακόμη ακμαίος με τα. όπου να 'ναι. ε­ κτό ς από την οργ άνωση των εκστρατειών κατά των πατατοφά­ γων. Αλλά και η φοβερή ζωγραφιά πρέπει να ήταν έργο του Σ η μαιοφόρου Ρέ σκε · μόνο εκε ίνος μπορού σε να προ βλέπει . . και ένιωσα χαρά και ικανοπο ίηση όταν δ ιάβασα πρόσφατα στο πάντα αργοπορημέ­ νο έντυπό μας ότι άνοιξαν π άλ ι τα Ηνωμ ένα Ν εκροταφεία στην αλέα Χίντε μπουργκ.Αργ ότερα έγιναν και μεταφορ έ ς νεκρ ών από υπερπό ­ ντιες χώρες. Ιδ ού ένα από σπασμα αντιπροσωπευτικό λίγο ως πο λύ όλων των επιστολών: « . απάντησε πάραυτα ως εξασκημένος αναγνώστης­ επιστο λογρ άφος. εβ δ ομήντα π έντε χρ όνια μου και κουρε ύ ω ακό μη πρ όβατα. Αλλά made by Absens . » . Σ ε ένα από αυτά τα άρθρα. όπου κατά τη δ ιάρκεια του πρώτου ή του δ ε ύτερου χειμώ­ να του πολέμου στη Ρ ωσία στοιβάζονταν και πακετάρονταν μάλλινα ρούχα. Αρα δ εν μπορε ί ο Ρέσκε να ήταν κε ίνο το σπυριάρικο ευα ί­ σθητο αγ ό ρι που ε ίχε απόλυτη ανάγκη επαίνων· βλέπω μάλλον τον αλλοτιν ό μου δ ιπλανό ως δραστή ριο Ση μαιοφό ρο που. . σκέφτομαι ό μως να κ άνω χρήση της γενναίας προσφορ ά ς σας. 1 18 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Πάντως ο Ρέ σκε έβ ρισκε γε λοίο να βρίζουν ε ιδικά αυτόν «α­ θ ερ άπευτο ρε βανσιστή». αποκαλώντας τις οργανωτικ έ ς προσπάθ ε ι ές του ως την « έ σχατη δυνατή μορφή αλληλοκατανόησης των λαών». Του καταλόγιζαν « μπίζνες με νε­ κρού ς». . .

φοβόταν για τ ο μ έλλον της φτωχής Πολωνίας. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 19 το μεγαλύτερο μέρος της αλληλογραφίας άφηνε να το δ ιεκπε­ ραιώνει η γραμματ έ ας του που ε δώ και χρ όνια είχε υιο θ ετήσε ι το επιστολ ικό του ύφος. Δεν ε ίχαν τ ίποτα άλλο μεταξύ τους. Η Ε ­ ταιρεία Κοιμητηρίων ό μως δ ε θ α επηρεαστε ί σχε δόν κα θόλου made by Absens . καθώς και το διαχειριστή των κτη μάτων τους και τη γυναί­ κα του. Δύο απ' τα αδέλφια της και η γυναίκα του δ ιαχε ιριστή πέθαναν στο δ ρόμο της προσφυ­ γιάς. τις τόσο βαθιά ριζωμένες στη δυτικοπρωσική αγροτική ζωή» · ό μως η γραμματ έ ας του δ ε θέ ­ λησε να συ μπεριλάβε ι το όνομά της στη λίστα των προ θύ μων να ταφούν του η λεκτρονικού υπο λογιστή . Εκε ίνος καμώνεται ότι κατανοε ί τους εν δ οιασμού ς της. κα­ ν έναν κρυφό και σιχαμερό δ εσμό . Η Έ ρικα φον Ντένκβιτς. τ ίποτε που θα μπορού σε να π ληγ ώ σει την Αλ ε ξάντρα· ε ξάλλου θα αρνιόμουν να ε ισαγάγω ε δώ μια παράλληλη υπόθ εση .» Ο Ρέσκε ήταν βέβαιος ότι το γερμανικό μάρκο ε ίχε αρκετή δ ου λ ε ιά με την αν ό ρ θ ωση της ανατολικογερμανική ς οικονο­ μίας. Ο Ρέσκε εκπλή σσεται στις ση με ιώσεις του με τις «παιδ ικ έ ς αναμνήσε ις της φον Ντένκβιτς. μ ' αυτήν και τα τρία αδέλφια της. λόγω της πρόσφατης νομισματικής ένωση ς * . ήταν π έντε ετών όταν η μητέρα της ξ εκ ίνησε από το Στουμ με δυο παραφορτωμ ένες άμαξες. «Τι θα κάνουμε αν μας αγορ άσετε με χοντρ ό πορτοφόλι σας. Η Ντένκβιτς έχασε τις κού κ λες της. Ο παλιός συμμαθητής μου ξέρει από κα­ ταμερισμό δ ου λ ε ιάς αλλιώς δ ε θα καθόμουν τώρα να γράφω όλα αυτά. επειδή από δ ω και πέρα θα ζούσε πλά ι π λά ι με το γερμανικό μάρκο. δ ε θέλ ει να τη μεταπείσει. επαινε ί την «παρά τις θ ε με λ ιώδ ε ις αμφιβολίες της» αδιαφιλο­ ν ίκητη π ίστη της και της ε μπιστεύ εται μετά από δυο μόλ ις ε βδο­ μάδες τη γραμματε ία. ο Αλέξαντρος έπρεπε να καθησυχάσε ι την Αλ ε ξάντρα που. « Έτσι δ ε θα απομε ίνουν πο λλά για την Π ο λωνία. που δ εν έχω ούτε μία φωτογραφία η ι ς. για να διαφύγουν στη Δύ ση . Πάλ ι στο Γκντανσκ. Μόνο ένα ζευγάρι άλογα άντε ξ ε .

αλατιέρα. λίγο μετά την επ ιστροφή του από το Μπόχουμ. « Ό­ ταν ε ίχαμε εγκαταλ ε ίψει πια κ άθ ε ε λπ ίδ α. παρ ά κάλεσμα. Είχαν βρει αν άμεσα στις καλαμι έ ς έναν αμμώδη κολ­ πίσκο. α­ γριομέλισσες. λευκ ές πεταλούδ ες τι άλλο. Αλεξάντρα. κα θόλου θό ρυβος βατράχων. ραπαν άκια. . μανιτάρ ια στο ξίδ ι. Δεν ήξερα αν ερχόταν από κοντά ή από μακριά. Το ζευγάρι ε ίχε πά ε ι με το αυτοκίνητο στην Κασουβία. Η μέριμνα για το θάνατο δ ε λαμβάνει υπόψη της την οικονομική ύ φεση . Μια φορά από μακριά ο ήχος κάποιας μοτοσικλέτας. Πίστεψέ μ ε . ό σο έπρεπε μικρό για το ζευγάρι. αλλά ο ζεστός καλοκαιριάτικος καιρ ό ς παρ έ μενε ίδ ιος. Όταν η επιφάνεια του νερού ε ίναι τε λε ίως ακ ίνητη μια τ έτοια καμπανιστή φωνή ξεχωρίζε ι ιδ ια ίτερα: Από πού να ερχόταν ά­ ραγε. Λ ιβε λούλες πάνω από το νερό. Όχι. Έτσι ήρθε το σού ­ ρουπο. Δεν έ ­ βγαζε άχνα τ ίποτε άλλο. Καπνός τσιγάρων εναντίον των κουνουπιών. Εδώ υ­ πήρχαν ακόμα παπαρούνες και κύ ανοι και χωρικο ί πίσω από άλογο κι αλέτρι. μακρό . ψωμί και. 120 ΓΚΥΝΤΕ Ρ Γ Κ ΡΑΣ από τη διαφοροποιη μένη κατάσταση στην αγορά. Και ξαφνικά το κάλεσμα ενό ς μονα­ δ ικού βομβινάτορα: μάλλον καμπάνισμα. . ένα βαζάκι αγγουρ άκια τουρσ ί. Πού και πού πηδού σε κάποιο ψάρι. πάρα πολλά βραστά αβγά. Κάθονταν ξυπόλυτοι σε πτυσσόμενες καρέκ λες. το πο λύ οι κορυ δ αλλο ί που έδ ιναν μέ­ χρι το βράδυ παράσταση ψη λά π άνω από τους πρ ώ ιμα ώριμoυ� made by Absens . ακού στηκαν αίφνης τα τρ ία χτυπή ματα της καμπανούλας: βραχύ. Η Αλεξάντρα ε ίχε ψων ίσει για το πικν ίκ δ ιάφορα που τα ά­ πλωσε στην όχθη κ άποιας λίμνης κοντά στο Τσούκαου πάνω στο ομορφοκεντη μένο με κόκκινη και γαλάζια κ λωστή τραπε­ ζομάντιλο: χοντρ ό σουτζού κι. βέβαια. χλωροτύ ρι με κρεμμύδ ι και σκόρ­ δ ο. Η ελαιοκράμβη δ εν άνθιζε πια. μακρ ό . Τέσσερα μπουκάλ ια μπ ίρα τα έβαλε εκε ί που έ σκαγε το κύ μα. βούτυρο. εκε ίνος με τα μπατζάκια του γυρι­ σμ ένα ψη λά. Στους σωρού ς της κοπριάς λαλΟ1J σε ο πετεινός ό πως στα ε ικονογραφη μένα παιδ ικά βιβλία. ο κό σμος δ εν κάνει οικονομία στις κη­ δ ε ίες ! » Αυτή η κουβέντα έγινε κάποιο Σ α ββατοκύριακο.

.. .. όπως ε ίχα προτείνει.ό μως με την πρότασή της να σταματή­ σουν ό σο ήταν ακό μα ωρα ία.» « . . ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 12/ αγρού ς. » «Μόνο και μόνο επειδή ε ίχαμε ε με ίς ιδέ α. Φu σικ ά οι δυο τους συν έχισαν -δ ιάολ ε. . γιατ ί έτσι ο γρ ά φων απαλλάσσεται από το κα­ θήκον να σκιαγραφήσει εκ των υστ έ ρων τους λου ό μενους.. που έρχονταν κο­ λυ μπ ώντας από τα βορειοανατολικά. . δ ε θ α γ ίνει καλύτερο.. που αν δ εν ο λοκληρω θ ε ί.. Αργότερα βρίσκω κάποιες ση μειώσε ις που επιβε βαιώνουν αυτή την τομή : «ο μοναχικός βομβινάτορας συμ βούλεψε την Αλ εξάντρα να εγκαταλε ίψουμε πρόωρα τις προσπάθε ιές μας. τον ιστορικό της τέχνης και την επιχρυσώτρια.. «Μα ούτε που αρχίσαμε . τώρα ακόμη κι εγώ θέλω να συνεχ ίσουν ! . » Μέσα στη γαλήνη και με υπό κρουση τον ατ έλε ιωτο βόμβο η Π ιετκ όφσκα ε ίπε : «Καλύτερα να σταματήσουμε τώρα» . Αλ εκσάντερ. Αλλά προσωπικά χα ίρομαι γι' αυτή τους την παράλε ιψη. }} Η Αλ εξάντρα έδ ωσε τ έλος σ ' αυτό το δ ιάλογο που επανα- λαμβ ανόταν μαζί με τις φων έ ς του βομβινάτορα: το γ έλ ιο της ε ίναι καταγραμμένο στη μαγνητοταινία του Ρέσκε.}} Γ ια κε ίνο το πικν ίκ θα έπρεπε ακό μα να πού με ότι οι τ έ σσε­ ρις μπίρες δ εν έλ εγαν να κρυ ώ σουν στο χλ ιαρ ό νερ ό της λί μνης. » « Π ίστεψέ με. ας σταματήσουμε όσο είναι ωραία». » « Π αρ' όλα αυτά. . δ ε θα ' χουμε κ άνει τ ίποτε .» « Λέ ω μόνο. Μήπως θα έ πρεπε να την είχα ακού σει. σφραγ ίστηκε η ιστορ ία τους με το ση μάδι της καμπής. γράφει ο Ρέ σκε.» « Δε γεμίσαμε ούτε τρε ις σε ιρ έ ς με τάφους . Η φωνή του βομβινάτορα δ εν έλ εγε να π άψει . Τα λ ευκά σακουλιασμένα σύννεφα. made by Absens . γιατί πρέπει να ξέρεις ότι τώρα πια κανένας δ εν μπορεί να το σταματήσε ι .» « Αυτό θ α σή μαινε να αφήσουμε το κ ά ρο να τρ έχει μόνο του. «Θα έπρεπε. Ο Ρέσκε δ εν πρέπει να της απάντησε αμέσως : «Θέλε ις να πε ις ότι δε θ α καταφ έρουμε ό.τι αρχίσαμε . να ε ίχαμε πάρει τα μαγιό μας}}. ήταν επίσης μέρος του κα­ λοκαιριού της Κασουβίας. το χήρο και τη χήρα.

ό πως επέ­ τρεπε το συμβόλαιο της εταιρε ίας. Εκε ίνη καπνίζε ι με το αριστερό και με το δ εξί χ έ ρι κρατά τη μαζε μένη φού στα. ε ίπε βλέποντας ότι κάτω απ ' τις π έτρες δ ε σάλευε τί­ ποτα. Η Μ πράκουπ ευχαρ ίστως θ α αναλά μβανε αυτή την αρχικά made by Absens . Κη δ ε ύτηκαν υπερήλικες γυνα ίκες που τις συν όδ ευσαν στην τε λευτα ία κατοικία τους οι πο λυμε λε ίς οικογ ένει έ ς τους. αμ έ σως μετά τέλος πολέμου. τα σύνεργα των κηπουρών και τα εργαλ ε ία των νεκρο θ αφτών. Στο μεταξύ . « Όταν ή μουν μικρός ε δώ είχε κα­ βού ρια». Εκε ίνη ε ίπε : « Όταν ήρθα εδώ με μαμά και μπαμπά. Εκε ίνος παρατηρε ί τα π όδ ια του μ έ σα στο νερ ό που. ε ίχαν προσληφθε ί μόνιμα και δυο κη­ πουροί. Ήταν προγραμματισμένες τρεις κη­ δ ε ίες. α λλοιωμ ένα π ότε έτσι πότε αλλ ιώ ς. 122 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ τον κοκαλ ιάρη ασπρουλιάρη Ρέσκε και την αλλού τσιτωμένη α λλού ξέχε ιλη Π ιετκό φσκα. υπήρχαν ακ ό μα πο λλά καβού ρια». Μ ε την καθολ ική τε λ ετή εγκαινιάστηκε η τέταρτη σειρά μνη μάτων. Μ ε σηκωμένα τα παντε λόνια και τη φού στα κάθ ισαν στα ρη ­ χά της όχθης. Όταν η Αλ εξάντρα πρ ό σθεσε « Πά ε ι πια». μέσα στο πλινθόκτι­ στο κουκλίστικο κτ ίριο κα θόταν ένας επιστάτης που την ημέρα έδ ινε π ληροφορ ίες στους επισκ έπτες του νεκροταφε ίου και ε­ πιπ λέ ον είχε στη φύλαξή του τη νεκροφό ρα. οι Πολωνοι που έφεραν το φέ­ ρετρο θα μπορού σαν να ε ίναι χ αι Γ ερμα ν ο ί . δυο προτεσταντικ έ ς και μια κα θολ ική . Την επόμενη μέρα ο Ρέσκε έJφ επε να φορ έ σε ι το κοστού μι για τις επίση μες περιπτώσεις. Οι πεν θ ούντες συγγενε ίς ε ίχαν φ έ ρει οι ίδιοι πάστορα και ιερ έα. Μ ετά ο Ρέ σκε σήκωσε από την άμμο επίπεδες κροκάλ ες που το νερ ό ίσα που σκέπαζε . του φα ίνονται από μα ­ κρ α και ξένα. ο Αλέξ αντρος το επιβεβαίωσε : « Πά ε ι. Αν κρίνει κανείς από τις φωτογραφ ίες που έβγαλε ο Ρέσκε και χρονο λόγησε στο πίσω μ έ ρος. τον Όλεκ και την Όλα. χάθηκω για πάντα». το ώριμο αυτό ζευγά ρι. εκτός από δυο νεκροθάφτες. Στην ε ίσοδο της Μ εγάλης Αλέας.

πο λωνικό εξαρχής. θ α βολευόμουν μια χαρά. που ήταν γ ε μάτοι δ ικαστικ έ ς έ ριδ ες στα γερμα­ νικά για ό ρια οικοπ έδ ων και δ ικαιώ ματα πρ όσβασης. Μα δ εν πειράζει. » Δ εν ήταν μόνο ο Ρέ σκε που κα θόταν και την άκουγε και. ο Βρόμπελ ήθ ε λ ε να μάθει περισ­ σότερα απ ' ό . Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 123 ήσυχη θέση . Και θ α πρόσεχα όταν θ α ' ρχονταν οι πα­ λ ικαρ άδ ες να κάνουν σαματά .τι έβρισκε στα χαρτιά . εδώ. ψηλά στη made by Absens . Φανταζόμουν π ό σο ωραία θ α 'ταν στο σπιτάκι. . επειδή την προ·ίστορ ία της αναγεννη μ ένης από τα συντρ ίμμια π όλης την ήξερε μόνο από το κτηματο λόγιο. Από τότε που αυτή η παιδ ιάστικη πίστη είχε δεχθε ί πλήγματα. ε άν γιν όταν. . Και τη νύ χτα. Το ρητό της -« Να επαινε ίς τον ξένο αλλά μην πας ποτέ στα ξένα» ­ μαρτυρού σε τη μόνιμη εγκατάστασή της σ ' έναν τόπο. Αλλά π άντα ήθελα να γ ίνω επιστάτρια σε κοιμητήρι . Μ ε νταντάδ ες κι επιστάτες. Ν α. δηλα δή δί­ πλα στα Ηνωμ ένα Νεκροταφεία: « Όλοι τους δ ιευθυντές και πάμπλουτοι. δ ε γίνεται. που καταγ όταν απ ' το Γκρόντνο και η μο ίρα τον ε ίχε φέρει μετά τον πόλε μο στα ερε ίπια του Γκντανσκ. αφού δ ε γίνεται. α λλά μόνο όταν της δ ιευ­ κρίνισαν τον υψηλό βαθμό ευ θύνης που ε ίχε ως εκπρ ό σωπος της μειον ότητας και όταν ο Ρέσκε της πρ ότεινε μια καλή αμοιβή για τους μονολόγους της στο μαγνητό φωνο. με το μαγνητό φωνο να τρ έχει· ο Γέρζ ι Β ρ ό μπε λ. Ο Γέρζι Βρόμπελ προσπάθησε με κό πο να της ε­ ξηγή σε ι το ασυμβίβαστο της απασχόλησης στο νεκροταφε ίο με τη θέ ση της στο διοικητικό συμβούλ ιο. Ή ξερε ποιος έμενε στις μεγαλοαστικές επαύλ ε ις στην αλέα. Δεν του αρκού σαν οι δ ε­ μ ένοι φάκελοι. όταν έξ ω ε ίναι σκοτε ινά. φά­ κε λοι που ε ίχαν συσσωρευτε ί ε δώ και αιώνες και αποπνέανε κλ εισού ρα και εριστικό πνε ύ μα· η Μ πράκουπ ό μως μπορού σε να του δώ σε ι λεπτομέ ρειες που ε ίχαν γε ύ ση και μυρω δ ιά . ε ίχε μεγαλώσει κάτω από σκαλωσι έ ς και δ ιψού σε τώ ρα για ιστορ ίες από τα παλ ιά . Από με­ τατοπισμένες χρονικά αναμνήσε ις ανέσυρε στην επιφάνεια κουτσομπο λ ιά και στιγμ έ ς μιας πο λ ιτικής σκότους. Δάσκαλοι και παπάδ ες τον ε ίχαν κάνει να πιστ έψει ότι το Γκντανσκ ήταν ανέκαθεν πο­ λωνικό . πολυκαι­ ρισμένους τίτλους ιδ ιοκτησίας και δ ιαδ οχές κληρονόμων. υποχώ ρησε η γριά : « Ε .

φτάνει να τη ρωτού σε. Σ ας λέ ω. επε ιδή. ακόμα και οι δ ια δ ρομές των τραμ και ποιος κήρυ ξε για μεγ άλο ή μικρ ό δ ιά­ στημα σε ποια εκκλησία. Οι κό κκινοι ενάντια στους με λανοχί­ τωνες και οι μελανοχίτωνες με τα κλομπ εν άντια στο μ έτωπο των κό κκινων. τον τρ ώνε οι κότες " . η γριούλα θύ μιζε στην Αλε ξάντρα μια α δ ε λφή της γιαγιάς της που όταν άρχιζε να αφηγε ίται για το πάλαι ποτέ. Η Αλεξάντρα γ έλασε : «Δεν πρέπει πιστεύ ου με όλα». » Όλα ό σα ήταν σημαντικά για τον Βρόμπελ. στο άσπρο άτι του που κό­ πριζε . Ο φόβος πω ς θ α γ έμιζαν τα μνή ματα στηριζόταν στον μέχρι τ ρα συνήθη τρ όπο ενταφιασμού ' ήδη ό μως στα τ έλη Ιουλίου ώ made by Absens . . . όπως λέει και η Μ πράκουπ: " Όποιος ανα­ κατεύ εται με τα π ίτουρα. ήταν περίφημος γιατρός. Βρόμπελ. κι ας ήταν Ε­ βραίος. Του έκαναν τ έτοιο πόλε μο. Όποτε ήταν παρού σα κι η Π ιετκόφσκα μαζί με τον Ρέσκε κι οι ιστορ ί ες της Βρόμπελ δ εν έλ εγαν να τε λε ιώσουν. Μέχρι που ήρθε ο Αδόλφος και τα ισοπέδωσε όλα . . στο περήφανο μουστάκι του. ήξερε ποιος εχθρευόταν θανάσιμα ποιον στη δ ιάρκεια της ανεξαρτησίας: «Σε σας μπορώ να το ψιθυρ ίσω. επειδή πήγα στη βίλα του δό κτορα Σ ιτρ όν για την καρ δ ιά μου. . Κ ι ο Ρέσκε έγραψε στο η μερολόγιό του : «Δεν πρέπει να μας πιά­ σει η μαν ία της αν ά μνησης και της αναμόχλ ευσης των παλ ιών ιστοριών. έ­ στω κι αν υπό σχεται στους νεκρού ς μόνο μια σπιθαμή γη στην πατρ ίδ α». Το ξέρω καλά . Επειδή ήταν παντρε μένη με έναν εργάτη των ναυπηγε ίων που το '42 έπεσε στον π όλ ε μο της Κρι­ μαίας. » Ο Βρόμπελ δ ε χό ρταινε να ακού ει. κύ ριε Βρό­ μπε λ! Εδώ στα ναυπηγε ία Σ ιχάου και στο εργοστάσιο βαγο­ νιών γινότανε το σώσε . που αναγκ άστηκε να φύγει στη Σ ουη δία' δ εν του επιτρέπανε να είναι πια γιατρός . κατ έληγε στο στρατηγ ό Π ιλσού ντσκι και τη θριαμβ ευτική ε ίσο δό του στο Βίλνο: στο μάτι του που άστρα­ φτε. ό πως αναγκάστηκαν να μετονομάσουν την Κ εντρική Οδό. 124 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ λεωφ ό ρο Χίντε μπουργκ μ έ χρι την ο δό Αδόλφου Χίτλ ερ. Η ιδέ α μας ανο ίγει το δ ρ ό μο του αύ ριο. η Μπράκουπ ήταν σε θέ ση να του τα πει. Εξάλλου το νε­ κροταφε ίο φτάνει.

το οποίο μπορού σαν να αποκτήσουν αλλάζοντας ένα περιορισμ ένο. Αυτές οι επιθυ­ μίες υπαγορεύ ονταν και από το χαμη λό κ ό στος. Σύντομα αυτού του εί­ δους η προσφυγή στο παρε λθόν θ α δη μιουργού σε στο δ ιοικη­ τικ ό συμβούλ ιο της Γ ερμανο-Πο λωνικής Εταιρε ίας Κοιμητη­ ρίων μεγάλες δυσκο λίες αλλά ας μην προτρέξω. επε ιδή όλο και μεγαλύτερος αρι θ ­ μός ατόμων «πρόθυμων να ταφούν » επέμενε να αποτεφρω θ εί. Ακό μα όλα κυ λού σαν στην εντ έλ ε ια. Μόνο ο εστ έτ λόγω ε­ παγγ έλ ματος Ρέ σκε ανησύ χησε βλέποντας τις τεφρο δόχους που ε ίχαν καταφθάσει. Χ ωρίς να αυτοα­ ποκαλούνται άθεοι. και μόνο εκε ί που ε ίχαν γεννη θε ί. Τη μικρ ότερη συμμετοχή ε δώ εξηγε ί επ ίσης η συνή­ θ ε ια. επειδή το ν έο νόμισμα. που αποκτήθηκε σύντομα. Γ ι ' αυτό έστειλε σε όλους ό σους ε ίχε απο­ θηκε ύ σε ι στον υπο λογιστή του έναν κατάλογο με τύ πους τεφρο­ δόχων και παραπέμποντας ταυτόχρονα στον κανονισμό λε ι- made by Absens . αλλά ε ίχε γ ίνει δυσεύρετο. μπο­ ρε ί να μην ε ίχε χάσει την α ίγ λη του. ποσό δ ικών τους μάρκων με αναλογία ένα προς ένα. Επειδή ήταν α δύνατο να επαναλε ιτουργήσε ι το παλ ιό κρε­ ματό ριο στην οδό Μ ιχα έλ ις -τα υπόγειά του ήταν νοικιασμένα σε κ άποιο βιντεοκλάμπ. τη Νέα Β ρα δεμβού ργη ή το Μπαντ Ντό μπεραν επι θυμού σαν «μόνο μια απλή κηδεία χωρ ίς παπά και επικήδε ιο λόγο». να μεταφ έρουν την τέφρα και αν θ ρώπων πεθαμένων από πο λύ καιρό . βέ­ βαια. Σίγουρα το έ καναν ε­ φόσον είχαν εκφραστεί ήδη εν ζωή επιθυμίες που ζητούσαν την εκπλήρωσή τους στην ίδια πάντα φράση : να βρουν ανάπαυση εκε ί. που ε ίχε η απλή μεταφορά μιας τεφροδόχου. οι αιτούντες από το Στράλζουντ. συχνά περιορισμ ένος μόνο στους στενού ς συγγενε ίς. Δ γΣΟ Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 125 χρε ιά στηκε να δ ιαμορφώσουν στο Κοιμητήριο της Συ μφιλίωσης ένα χώ ρο για τεφρο δόχους. Στις κη δ ε ίες των αποτεφρωμένων ο κύ κλος των πεν θούντων ήταν μικρ ότερος.ο πρώτος τομ έ ας για τις τεφρο δόχους ήταν κι αυτός στο δυτικ ό τμή μα του Κοιμητηρίου της Συμφιλίω­ σης. Από τα κρατίδια της σχε δόν ανύ παρκτης πλέον ως κράτος Α­ νατο λ ικής Γ ερμαν ίας πο λλοί ζητού σαν να αποτεφρω θ ούν και αρνούνταν να κηδευτούν από την Εκκλησία. παράλληλα προς τη Μ εγάλη Αλέα.

126 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΑΣ τουργίας του νεκροταφε ίου. η ανά σταση των νεκρ ών . η θαυ­ μαστή αν άσταση του Λ αζάρου.. Απαγορε ύ εται η τοπο θέτηση φωτογραφιών. η παραβολή του ασώτου υιού . όπου σύντομα ο ι λ ι θ ο­ ξόοι άρχισαν να ετοιμάζουν ταφόπλακες για το Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης. η ταφή του Κυρίου. Ο Ρέσκε πρό σεχε ώστε να τηρούν οι π λάκες αυστηρά τις προδιαγραφές του κανονισμού του νεκροταφείου. » Μετά από άλλ ες α­ παγορε ύ σεις. Σ ε δ ιάφορες παραγράφους οριζόταν: « . συ ­ στημ ένος από την Π ιετκόφσκα. Σύμφωνα με αποσπάσματα της δ ιατριβής του επ ί υφηγεσία. Αλλά ο Ρέ σκε δ εν αρκ έστηκε στις προ διαγραφές μερικά σχ έδ ια. εγκαταστάθηκε στον ε λ εύθ ερο χώρο του αλλοτινού κρε ματορ ίου ένα εργαστήρ ιο. . Επε ιδή πο λλές έ πρεπε να απορριφθούν. στις ταφό πετρες θ α έπρεπε να ιστορούνται με ε ικονιστικά επιπε δόγ λυπτα βιβλικά θέ ματα: το προπατορικό αμάρτη μα. πλαστικ ών στεφά ­ νων και π ινακίδων από γυαλί ή ε μαγιέ . σκ όπευαν να αναβιώσουν την ανάλο­ γη τέχνη της εποχής του μπαρ ό κ. . . απαγόρευσε εφεξής τις πλαστικές τεφρο δόχους και κατόρθωσε να επιβάλε ι τη χρήση πήλινων. υπήρχε και η απαγ ό ρευση της χρήσης μη φυσικής πέτρας (δηλα δή απαγορευόταν η χρήση μπετόν ή μωσα·ίκού) .. αυτό made by Absens . Μ εγαλύτερες δυσκο λίες προκάλ εσαν οι επι θυμητές επιτά­ φιες επιγραφές. που πρ ότεινε στους λ ιθοξόους και έχω στη διάθ εσή μου σε φωτοαντίγραφα. Ο Ρέ σκε . Π ρότεινε παραδ οσιακά ε μ­ βλή ματα και διακοσμητικά σχ έδ ια. Αφότου ε ίχαν ολοκληρωθε ί οι ε ργασίες απο­ κατάστασης στ ις εν ε ίδ ε ι εξώστη προσόψεις των ιστορικ ών κτι­ ρίων. τελευταία στα κτ ίρια της ο δ ού των Φουρνάρη δ ων. Με ένα άτοκο δάνειο που ενέκρι­ νε το δ ιοικητικό συ μβούλ ιο μετά από σύντομη και εν μέρει τη­ λεφων ική συζήτηση . . κάθ ε ταφό πετρα πρέπει να ε ίναι σταθ ερή και να στερεώνεται με βίδες στο βάθρο ή τα θ ε μέλια. οι οποίοι δούλευαν σε έ ργα αποκατάστασης στα συνερ­ γε ία του δή μου. συζήτησε μ ε μερικού ς λ ιθο­ ξόους. Δεν έλε ιπαν τα φύλλα ακ άν θ ου και οι κ όρυμβ οι κισσού . Λίγο αργ ότερα μπήκε θέ μα επ ιτάφιων πλακών. παρα­ πονιού νταν για ανα δ ου λ ειά.

υπήρξαν δια­ φων ίες μεταξύ του μικρομεσα ίου επιχειρη ματ ία Γκ έ ρχαρντ Φίλ μπραντ και του υπο δ ιευ θυντή Μάριαν Μά ρτσακ. Ο Φίλμπραντ ζήτησε εγγράφως συγγνώμη.τι σου πήρε ο εχθ ρ ό ς. όπως τις εξής. α λλά με τη βοήθε ια made by Absens . Λένε ότι η Π ιετκό φσκα γ έλασε με τη φιλονικ ία: « Γ ιατ ί χρε ιάζονται λόγια. . Ν αι μεν το ζλότι ε ίχε στα θεροποιηθεί. γιατ ί δ ικαιο­ σύνη δ εν υπάρχει. Δεν αρκε ί όνομα στην π έτρα. κάπου πο λύ χαμη λά και ήταν πλέ ον ανταλλάξ ιμο. δ εν ήρθαν οι του­ ρίστες. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 127 ε ίχε ως συν έπεια τη συχνά ενοχλητική αλλη λογραφία με τους συγγενε ίς. Ί ια παρ άδε ιγμα: « Ό. η ένσταση της Έρνας Μ πρ άκουπ -«Δε θέλω να μιλήσω για δ ικαιοσύνη. Στις ση μειώσεις του υπερβολ ικ ά τυπικού συμμα θητή μου βρίσκω ορισμ ένες επιγραφ έ ς που δ ε χαρ άχτηκαν πάνω σε ταφόπλακες. Ή : « Στη γη της πατρίδας Γ ερμανίας αναπαύ εται ο λατρευτό ς μας πατ έ ρας και πάππος Αδόλφος Τσελκάου». ανα­ παύ εται τώρα στα άγια χώματά της η Ελφρίντε Ναπφ το γένος Τσάιντλερ» Ή με λίγες και σταρ άτες λέξ εις: « Σ ε γερμανικό χώ μα αναπαύ εται . το ξανακέρδισες νεκρ ό ς». Στο Γκντανσκ. Μ ετά από κάποιες αμφιταλαντε ύ σεις. αλλά οι τιμές συνέχιζαν να ανε βαίνουν περιφρον ώντας τα με­ ροκάματα και τους μισθούς. σύμφωνα με την οπο ία ο πρ ώτος στ ίχος έπρεπε να δ ιαγραφε ί και να χαραχτε ί στην π έτρα μόνο ο δ ε ύ ­ τερος. ό που η γερμανική ισχυρογνωμοσύ­ νη συναγωνιζόταν την πο λωνική ευ θ ιξία. » Το δ ιοικητικό συμ βούλιο έ πρεπε να επιληφθ ε ί του θέ ματος και κατά τη συζήτηση της επιγραφής « Μ ετά το άδ ικο το δίκιο θριαμβεύε ι.» Μ ε πο λλού ς τρ ό πους ο Αύγουστος απ έδ ειξε τη φή μη του μήνα των κρ ίσεων. επε ιδή στη δ ιάρ­ κεια μιας τη λ εφωνικής επέμβασής του ε ίχε χρησιμοποιήσει τη λέξη « λογοκρισ ία» · ο Μάρτσακ παρακάλεσε να μη λάβουν σο­ βαρά υπόψη ορισμένες εκφράσεις που του ξέφυγαν π άνω στο θυμό . Ή : «Διωγμ ένη απ ' την πατρ ίδ α. αλλά η πατρ ίδ α ε ίναι πατρ ίδα». Π ο λύ μακριά . όπως έλ εγε η Β αρσο βία.ο δή γησε σε μια συμβιβαστική λύ ση. . η πατρίδα του δεν ε ίναι πια χαμ ένη». αλλά κι αλλού .

μετατ έθηκε γι ' αργ ότερα. που μόλις και μπορού σε να πάρε ι απόφαση -από τη γερμανική πλευρά έλε ιπαν τα μ έλη Καράου και Φίλ μπραντ. η κατάσταση δ εν ήταν καλή : τη Γερμανο-Πολωνική Εταιρεία Κοιμητηρίων την περίμεναν έρ ιδ ες. όταν τα παράπονα των θιγόμενων οικογενε ιών. βέβαια. όταν η Κρίση του Κόλπου δ εν ήταν πια στις καθη μεριν ές ε ιδήσε ις παρά μία μεταξύ πολλών άλλων ειδή σεων για κρίσεις. τοπο θ ετήθηκαν στο ό ριο της made by Absens . μια τεφροδόχο. Τώρα φαίνονταν οι συν έ πειες του γεγον ότος ότι οι δ ιευ θύ ­ νοντες ετα ίροι Π ιετκόφσκα και Ρέ σκε δ εν ε ίχαν ψήφο στο δ ιοι­ κητικό συμ βούλιο. Όταν όμως από τους φρεσκοσκεπα­ σμ ένους τάφους άρχισαν να εξαφανίζονται μπουκέτα και στε­ φ άν ια και επιπλέον κάποιοι ισχυρ ίστηκαν ότι ε ίδ αν την επομ έ ­ νη να τα που λούν. αλλά. Ήδη από τα μ έσα Αυγού στου. αλλά αρκετά φρέ­ σκα ακόμη. που ονομαζόταν Κοιμητήριο της Συμφ ιλίωσης και εκτε ιν όταν μετα­ ξύ του Πολυτεχνε ίου και της Πολυκλινικής. αν θα έ πρεπε να περιφραχτεί το άλσος. να προστατ έΨΗ το κοιμητήριο με φρ άχτη και ε­ πιπλέον να προσλάβει νυχτοφύλακες. η επίθεση του Ιράκ στο Ε μ ι­ ράτο του Κουβέιτ προκάλεσε μια κρ ίση που σύντομα ονομάστη­ κε η Κρίση του Κόλπου. χωρίς όμως να την κάνουν θ ρύψαλα. δ ε βάρυνε. ως μη επε ίγον. χωρ ίς κορ δέλα. το διοικητικό συ μβούλιο. τη Λιθ ουανία και τη Γ ιουγκοσλαβία. Αλλά και να μην έβλ επες π έρα απ' τα σύ νορα. Ας μη λησμονού με και την όξυνση της ήδη οξυ μ ένης κατάστασης στη Γ εωργία. Το ερώτημα. 6ταν μάλιστα έριξαν. η οποία αποκάλεσε το όλο θέ μα «απαράδεκτα εξοργιστικό» . την έ ριξαν βίαια και ηθελη μ ένα. πα­ ρ ά τις αποζη μιώ σεις. τέθηκε από νωρ ίς. Το επιχε ίρη μά τους ότι ο φράχτης θα προ­ καλούσε αγανάκτηση. Ακό μη και ο Βρό μπε λ ψήφι­ σε υπ έ ρ του φράχτη . δ εν έλεγαν να κοπάσουν. στους πάγκους της λα·ίκής δίπλα στην Αγορά του Δομ ίνικου.αποφάσισε μετά από σύντομη συζήτηση και με πρ όταση της κυρίας Ι ωάν­ νας Ντ έτλαφ. φυσικά με έξοδα τη ς ε­ ταιρε ίας. αμέσως μετά την ίδ ρυση της ετα ιρείας. 128 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΛΣ της τηλεόρασης πάρα πολύ κοντά.

ε ίπαν. Ε κφράσε ις. αν ά μεσα στους κήπους για παράδε ιγμα ή για την περίφραξη των κοτε­ τσιών. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 129 Γκρουν βάλτντσκα κο λόνες. γρά φει ο Ρέ σκε. «το θέ αμα ήταν απα ίσιο ! » επε ιδή κα θη μεριν ά γ ίνονταν έξι με δέ κα κηδε ίες. το δ ιοικητικό συμβούλ ιο μετά από συνε δ ρίαση δ ιά τη λεφώνου αναίρεσε την απόφασή του : κανέ­ νας τους δ εν ήθελε πο λ ιτικ έ ς έ ρι δ ες. που θ α μεγ άλωναν γρήγορα -ο Ρέσκε πρ ότεινε αγριοκυπαρίσσια. Είχε γεμ ίσε ι ήδη και η έβδομη σε ιρά και χρειαζόταν επ έκταση ακόμα και ο τομ έ ας των τεφρο δόχων. Το νεκροταφε ίο αν θ ού σε όταν συνέβη το γεγον ό ς του φρ άχτη ' φυσικό λοιπόν να αρχ ίσουν αλλεπάλ­ λη λα ρεύματα των πεν θ ούντων να αμφιβάλλουν για την ασφά­ λ εια των νεκρών τους.δ εν υπήρξε έν­ σταση . Όταν τε λ ικά ά ρχισαν να γ ίνονται συγκεντρ ώ σε ις δ ιαμαρτυρ ίας μπροστά στα απομε ιν ά ρια του φρ άχτη και οι ομα δ ικ έ ς κραυγές ενοχλού σαν τη γαλή νη του κοιμητηρ ίου. λυπού ­ νταν το υ λ ικό . επειδή το συρματό πλ εγμα και οι μπετον ένιες κο­ λόνες θα μπορούσαν να χρησιμοποιη θούν αλλού. ξεπεράστηκαν από ένα ά ρ θ ρο που έ κλε ινε με τη συ μβου λή να κάνουν οικονομία στο ακριβό συρματόπλ εγμα και να εισαγάγουν χωρίς δ ασμού ς στην Π ολωνία τα δ ομικ ά στοιχε ία του πρόσφατα καταργημ ένου τεί­ χους του Βερολίνου ώστε να τα ξαναστήσουν για την προστα­ σία του γερμανικού νεκροταφε ίου : « Φέ ρτε το τε ίχος ε δώ! » Σ ε γενικ έ ς γραμμ έ ς τα γ έλ ια ήταν περισσότερα απ ' τις βρι­ σι έ ς. Μ ια οικογένεια αναχώρησε αγανακτι­ σμ ένη με την τ έφρα του πατέρα και του παππού . Ο Τύπος άρπαξε αμέσως το θέ μα. Το ξ ε μοντάρισμα κατ έληξε σε λα'ίκ ό πανη γύ ρι. Δεν πρόλαβε να μπε ι καλά καλά ο φράχτης. ικαν ές να στηρίξουν συρματό πλ εγ­ μα στο ύψος ανθρώπου με την προοπτική να καλυφθ ε ί αργότε­ ρα με πράσινο. ό πως « Στρατό πε δ ο συγκ έντρωσης το νεκροταφείο» και «Οι Γ ερμανο ί αγαπούν το συρματό πλ εγμα». Το δ ιοικητικ ό συμβούλ ιο δήλωσε δ ημοσίως τη λύπη του και οι δη μοσιογράφοι έχασαν το εν δ ιαφ έ ρον τους για την υπ ό- made by Absens . « Και εντούτοις». και κάποια κομμάτια του τα ε ίχαν ρ ίξ ε ι κιόλας αλλά με προσοχή. Τα υπο λ ε ί μματα του φρ άχτη εξαφαν ίστηκαν την ίδια κιόλας νύχτα. Εναντίον του φυτέματος θά μνων.

« Αυτό ε ίναι ζώδ ιό μου. θέλε ι να κάνει μακρινά ταξίδια και να γιορτάζ ει με φ ίλους . Το τε λευταίο δώρο του Ρέ σκε από το Μ πόχουμ. του λάχιστον δ ιαφυλάχτηκε πάλι η γαλήνη του νεκροταφείου. στο τέλος για τις κρ ίσε ις. Του έδε ιξε με μια δόση περη­ φάνιας τον Λέ οντα στον κύ κλο των ζωδίων και των σχηματικών μορφών που. ούτε στη Σ οβιετική Ένωση που κιν δύνευε να δ ιαλυ­ θ ε ί στα πολύ απομακρυσμένα το ένα από το άλλο συν θ ετικά της τμή ματα. μαζί με Καρκίνο και Τοξότη. » Έφαγαν σε στεν ό κύ κλο. ό που έπρεπ ε να δ οκιμαστού ν τα νέα οπλ ικά συ­ στήματα. Λέ ων με κάνει καλή για περιπ έτεια και λίγο επιπόλαια. . όπως πάντα made by Absens . αλλά π άντα μεγαλόκαρ δ ος. . Έπρεπε να το ε­ γκαινιά σουμε οπωσδήποτε μαζί. 130 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΑΣ θ εση . για παράδε ιγμα. μία επιχρω­ μιωμ ένη μπαταρ ία μπάνιου θ ερμοστατικής μ ίξεως. εγκαινιά­ στηκε στις 7 Αυγούστου και μακριά από κάθε κρίση . Ταύ ρο και Π αρθέ­ νο. λ ες κι ε ίμαστε παιδ ιά . παρά τους νυχτοφύλακες. Αν και οι κλοπές λουλουδ ιών και στεφανιών. Στην Οδό των Σ κύλων παρακάθη­ σαν στο γεύμα μ ία συνάδελφός της και ο Γέρζι Βρόμπελ. . Τα πάντα φαίνονταν έτοιμα. αλλά θ αμπό φεγγε με το γήινο χρώμα του. Μίλησαν για τα πάντα. Λέ ων θέλε ι φυσικ ά να κυριαρ­ χε ί. κοντιν έ ς και μακριν έ ς. Η Αλεξάν δ ρα σ έρβιρε καπνιστό χ έλ ι και έ πειτα φιλέτο π έ ρκας. Τα εξη­ κοστά γεν έθλ ια της Αλ ε ξάντρας ά ρχισαν λοιπόν με κατάβρεγ­ μα και χαρούλες. Ο Ρέσκε γρ ά φει: « Πώ ς μπορε ί και χαίρεται τό σο ! " Μ α ε ίναι πο λυτέλε ια ! " αναφώνησε . δ εν έλαμπε χρυσωμ ένος. στάθηκε μπροστά στη δουλ ειά της Αλ ε ξάντρας και ρύθ μισε το αστρονομικό ρο­ λό ι. Δ εν έγινε ό μως το ίδιο και με τις άλλ ες κρ ίσεις στον κ ό σμο: ούτε στην αραβική έ ρη μο. Ο Αύ γουστος παραε ίχε γεμάτο πρ όγραμμα' και μόνο από τη Γερμανία έφταναν κάποιες ε ιδήσεις που ακούγο­ νταν χαρμόσυνα: βιαστικά καθόρισαν την η μερομην ία της ενο­ πο ίησης. . Ό μως προηγου μ ένως το ζευγάρι ε ίχε ανακατευτε ί με τουρίστες και ντόπιους σε όλους τους δ ρ ό μους. » Έπειτα το ζευγάρι πήγε στην Παναγία. δ εν έπαψαν τε λ ε ίως.

Το σαρκώδ ες στό μα της. οι λίγες περιπ έτειες π έρα απ ' το γάμο θ α προκαλού σαν μόνο ασάφειες και λανθα σμ ένες ε­ κτιμήσε ις. Το πίσω μ έρος του κεφαλιού του που ε ξέχε ι ό πως -στην αφετηρία του κιόλας. ότι ά­ νοιξαν την καρ δ ιά τους. δ ε χρε ιαζόταν ούτε όταν εκε ίνος σε στιγμ έ ς αμφισβήτησης του εαυτού του έλ εγε ότι θα έπρεπε να καταπολεμά διαρκώ ς τον χιτλερικό έφη βο μ έσα του. Με τό ση προ·ίστορία και οι δυο. Πάντως δ εν πιστεύ ω ότι έκαναν εκμυστηρεύσε ις. ούτε όταν εκείνη έλ εγε πως θα ' θ ε λ ε να ε ίχε εγκαταλ ε ίψει το Κό μμα νω­ ρ ίτερα. το ψηλό και επικλινές μ έτωπό του που έρχεται σε αντίθεση με το υπερ­ βολικά μικρό πιγούνι του. . Ούτε η χήρα ούτε ο χήρος ε ίχαν λόγο να παραπονεθούν για το νεκρό ή τη νεκρή σύζυγο· όχι μόνο το σπ ίτι της Οδού των Σ κύλων αλλά και το δ ιαμ έρισμα του Μπό­ χουμ φύλαγε σε κορνίζες και συγκεντρωμένες σε άλ μπου μ α­ ναμνήσε ις από κανονικά ευτυχισμ ένες μ έ ρες. Δ εν ήταν ανα­ γκαίο να σκαλίζουν το παρε λθόν. το έβλεπαν και οι δυο σαν εκ γενε­ τής κουσού ρι της γ ενιάς τους δ ε χρειαζόταν να δ ικαιολογή­ σουν τα αδ ικαιο λόγητα. . Ένα ζευγάρι της εποχής μπιντερμάγερ ανάλογο του δ ε ύτερου δώ­ ρου του Ρέ σκε για τα γεν έθλ ιά της: έναν τό μο με σχ έδια φτιαγ­ μ ένα με ψαλίδι. Το σαγ όνι της και το δ ιπλοσάγονο πάνω απ' τον κοντό λαιμό της. » made by Absens . γινόταν η ε μποροπανήγυρις του Δο­ μ ίνικου. Η μυτούλα της.το στήθος της. μετα­ τοπισμ ένοι ε λαφρώ ς ο ένας π ίσω από τον άλλο και με την Α­ λε ξάντρα μπροστά στον Αλέξ αντρο. ήδη το '68 . Το ότι εκε ίνος στα δ εκατεσσεράμισι ήταν Σημαιοφό ­ ρος στη Χ ιτλερική Ν εο λαία κι εκε ίνη στα δ εκαεφτά μ έλος της Κομμουνιστικής Νεολαίας. ή δυο χρόνια αργότερα « όταν εθνοφρουρ ά πυρο βόλησε ε δώ εργ άτες . το εξέχον πανωχε ίλ ι του. Στα χαρτιά μου δεν υπάρχουν εν δ ε ίξε ις για ταξίδια. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 13 1 στις αρχ έ ς του Αυγού στου. η μύτη του. Τον περ ίπατό τους μαρτυρε ί εν ε ίδ ε ι σκιαγραφ ίας ένα πορτρέτο τους φτιαγμένο με ψαλίδ ι που μεταφέρει και τους δυο μαζί πάνω σε ένα φύλλο χαρτί: προφ ίλ και οι δύ ο. ά ρχισαν να ανακαλύπτουν ο ένας τον άλλον.

ό πως πο λλοί μικρ ό σωμοι. ώστε τα έξοδα μεταφοράς και το τέλος ταφής -τα υπόλοιπα τα πλήρωναν τα ασφαλ ιστικά τα­ με ία. ' Α­ φησαν να τις αναλάβουν ο Βρό μπε λ και η Έρνα Μ πρ άκουπ που δ εν έχασαν καμ ία κη δ ε ία και κανένα νεκρ όδ ε ιπνο στο Ε ­ βέλιους . απέφεραν τόσα κέρ δη το μήνα. Αφήστε το λογαρια­ σμό δ ωρε ών. Αλλά το ύψος των κατα­ θέ σεων της Εταιρε ίας Κοιμητηρ ίων απ έδ ειχνε ότι η τεταμ ένη δ ιε θνής κατάσταση δ εν ε ίχε αντ ίκτυπο στο γερμανοπο λωνικό έργο της συμφιλίωσης. 132 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓKPA� Μ ετά τα τ έλη Αυγούστου πήγαν σε ε λάχιστες κη δ ε ί ες. σπάνια υπήρχαν κενά ή συμφό ρηση λόγω έλλε ιψης ή υπερβολικής πε λατε ίας. τοπο θ ετη μ ένα σωστά. Παρά το ύψος των κατα θέ σεων. Το Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης λε ιτουργού σε τώρα α­ πρό σκοπτα. τα τε λ ευταία ν έα από τη Λ ι θουανία και η εκνευριστική ένταση μεταξύ του δ ιαρκώ ς περ ίλυπου πρω θυπουργού και του ηγ έτη των εργατών του Γκντανσκ ο οπο ίος. ' Αλλ ες ε ιδή σε ις είχαν το προβάδισμα.με ίωναν το κεφάλαιο ανεπαίσθητα. Έτσι ο ανεφο δ ιασμό ς του Κοιμητηρίου της Συ μφιλίω­ σης ήταν πάντα κανονικ ό ς. θ εωρούσε ότι ήταν προορισμ ένος για κάτι μεγ άλο. Ο Ρέσκε αφοσιώθηκε σε θέ ματα οργ άνωσης. Δεκαέξι εκατομμύ ρια γερμανικ ά μάρκα. Στο αστρονομικ ό ρολόι έ μενε μια τε λ ευταία δου­ λ ε ιά για την Π ιετκό φσκα: ο Ήλιος μεταξύ Καρκίνου και Διδύ­ μων αλλά και η Σελή νη μεταξύ Ζυγού και Σ κορπιού χρε ιάζο­ νταν χρυσό . απ' τον οπο ίο πληρώνονταν τα έξοδα για τις κη­ δ ε ίες των από ρων . Παρά το μεγ άλο κ ό στος λε ιτουργίας και συντήρησης. όπως και οι συγγενε ίς της γερμανι­ κής με ιον ότητας του Γκντανσκ. πρ έπει να πού με ότι ένα made by Absens . Ο υπολογιστής του Μ πόχουμ ήταν συν δ ε δ ε μ ένος με αυτόν της Οδού των Σ κύλων· τροφο δ οτού σαν και πληροφορού σαν αλ­ λήλους. όπως η κα θημερινή αύξηση στρατιωτικών δυνά­ μεων και εξοπλ ισμού στην περιοχή του Κόλπου. οι κα­ ταθέσε ις ε ίχαν φτάσε ι με γοργ ό ρυ θ μό σε απρ ό σμενο ύψος.αυτοί. ε ίχαν εξασφαλισμ ένη μια θέ ση στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης: το έ ργο της Γ Π ΕΚ ήταν κοι­ νωφελές. Ο πολωνικός και ο γερμανικό ς Τύ πος ε ίχαν ησυχάσει.

τρ (ί) ει σαν καρκίνος την επίπε δη περιοχή που έχει μονα δ ικό της ό ριο το πρ ό χωμα του Β ιστούλα. Π ρ έ πει λοιπόν να πήρανε τη δημοσιά .13 τρ ίτο του κεφαλαίου μαζί με τους τόκους προοριζόταν γι « ( το ανενεργ ό ακ ό μα λ ιθ ουανικ ό σκ έλος του συμβο λαίου ' ό μ( ιις η επιθυ μία των Λ ιθ ουανών για ε θνική ανεξαρτησ ία απέκλε ι ε τις επι θυ μίες των μειονοτήτων. να ήταν σε θέ ση να δια­ πραγματευθούν το θέ μα σε συναλλαγματική βάση. άρχισε να στέλνει μέσω του συλλόγου της "Ε­ ταιρε ία φίλων του Βίλνο και Γκρόντνο" πο λωνικά σχο λ ικά βι­ βλία στην άλλη μεριά των συνόρων. Δεν εν έ κριναν την παραχώ ρηση χώ ρου για νεκροταφε ίο ε ι δ ικά για πε θαμένους Π ολωνού ς. Επειδή οι φωτογραφ ίες δ εν ανα­ γρ άφουν. δίπλα στις γραμμ έ ς του μικρού τρένου προς το Στούτχοφ και τη Λ ωρ ίδα της Φ ρισλαν δίας. μπορ ώ να κάνω μόνο υπο­ θέ σεις. Δ γΣΟ IΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /. Μ ετά τραβήχτηκαν αυτές οι φωτογραφίες που ο Ρέσκε ερμή­ νευσε λογικ ότατα. ή τουλάχιστον ό χι ακ όμα. Ί σως αργ ότερα. " Άρχισε από εποχή ακόμα Γκ ίρεκ ! " made by Absens . Μ α κι οι δύο νομίζουμε πως αυτό ε ίναι λίγο. Η υπόθ εσή μου β ασίζεται σε μια ση με ίωση στο η μερο λόγιο: «Διασχίζοντας το Βαθύ πε δ ο. Πάντως δ εν επιτρ έ πει στη θλί­ ψη της να σκιάσει την καλοκαιρινή ευτυχία μας . που φουντώνει στα ανατο λ ικά της π όλης. . όπως συνή θιζ ε. όταν θα είχαν ξαποστείλε ι τους Ρώσους. εκε ίνο που κάνει εντύπωση ε ίναι πώς η βιομηχα­ νική ζώνη . πο λύ λίγο. . άλ­ λοτε κατοίκους του Βίλνο. Στο ση μειωματά ριο του συμμαθητή μου διαβάζω: «Η Αλε ξά­ ντρα υποφέρει από αυτή την αρνητική στάση . προς το πα­ ρ όν ό μως . τον τόπο. . Να δ ι ένυσαν το τούνελ των δέντρων της δη­ μοσιάς στις παρυφές του παρ άλ ιου δάσους. » . Για να κάνει του­ λάχιστον κ άτι. Το βέβαιο ε ίναι ότι πήραν το φ έ ρυ από το Σίβ ενχορστ για το Ν ικε λσβάλντε στις εκβολές του Βιστούλα' μια πόζα δ ε ί­ χνε ι την Π ιετκό φσκα με θαλασσιά μπλούζα στην κουπαστή του φ έ ριμποτ. Το θέ μα προ έκυψε ένα Σ αββατοκύ ριακο στις αρχ έ ς του Σ επτέμβρη. Στην αρχή ε ίχαν ανάγκη να μείνουν μεταξύ τους.

π ρ έπει να ε ίναι κοινοί βά­ τραχοι· ό μως ο Ρέ σκε γρ άφει στο 'πίσω μ έ ρος των φωτογρα­ φιών: « Αυτό το πράγμα ήταν κάποτε βομβινάτορας» . που ομολογου μ ένως δ εν ε ίναι πο λλέ ς . Αποχυμω­ μ ένο το σώμα.ιλοκαίρι σχη ματ ίζουν ένα βαθυπράσινο τούνελ. που το κ<. Πατήθηκαν. Μπορε ί όμως να βρέθηκαν κάτω από τους τρο ­ χού ς σε απόσταση χιλ ιομ έτρων ο ένας από τον άλλον. Πάντως φα ίνονται ευκρινώς τα ίχνη των θη λών της πλάτης. . Μ ια τυ­ πική δη μοσιά. έγιναν ένα επίπεδο αν άγ λυφο. Τα πλακουτσωτά κεφάλια και τα γουρ λωτά μάτια έχουν πατηθε ί μες στο σώμα. αναγνωρίζονται ό μως ακό μα ως βάτραχοι.και « Ακό μη ένας πατη μ ένος βομβινάτορας. 134 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ αναφώνησε η Αλεξάντρα. Σύμφωνα με τις γνώσε ις μου περί ακέρκων αμφιβίων. » Σ ε τ έ σσερις φωτογραφ ίες γυαλίζε ι η άσφαλτος μιας δη μο ­ σιάς. με φ λαμουριές και καστανι έ ς στις δυο πλευρέ ς. Υ πο θέτω ότι περισσότεροι από τέσσερις βάτραχοι επιχε ίρησαν να δ ιασχί­ σουν τη δη μοσιά στο ένα ή στο άλλο. Ε πειδή οι πυρόχρωμοι και κιτριν όχρω­ μοι βομβινάτορες ε ίναι μικρ ότεροι απ ό τους κοινούς βατρά­ χους και ο Ρέ σκε αναφ έρει ότι τα πατη μ ένα σώματα είχαν μή- made by Absens . Η μυρωδιά του θε ιαφιού απλώνεται παντού .« Ισοπεδωμένος β ομβινάτο­ ρας» . ίσως ανά ζεύγη . Μόνο οι φωτογραφ ίες φέρνουν τον ένα κοντά στον άλλο. Ί σως να κινήθηκαν ταυτόχρονα ως ομάδα. έγινε η παγίδα των βατράχων. ή όλοι στο ίδ ιο ση μείο.«Αυτός ο β ομ β ινάτορας δ εν καλ ε ί πια» . Τέσσερι ς βάτραχοι που ε ί μαι σίγουρος ότι πατήθηκαν ό χι μ ία αλλά πολλές φορές. Δεν πρ ό κειται για τον ίδ ιο βάτραχο. Στις φωτογραφίες διακρίνονται και τα τ έσσερα δάχτυλα των μπροστιν ών κα θώ ς επίσης και των πισινών μελών μαζί με τη μεμβρ άνη που τα συνενώνει. κακός οιω­ νός ! » Ί σως να έχει δίκιο. άλλοι όχι. Σε δυο φωτογραφίες τα έντερα έχουν χυθεί στο πλά ι κι έχουν ξεραθεί. έχε ι ζαρώσει. . ακ ό μα και η αρχή του π έ μπτου δ αχτύλου μπροστά αλλά και π ίσω. Στο ο δόστρωμα διακρίνονται ευκριν ώς τα περιγρ ά μματα πατη μ ένων βατρ άχων. Μερικοί ε ίχαν τύχη.

πραγματικά διφορού μενες ε λπ ίδ ες ό μως . Ν α και κ άτι για το οπο ίο δεν υπάρχουν πρακτικά συνε δ ριά­ σεων' ούτε λογαριασμοί ή φωτογραφίες που να μαρτυρούν τις επανε ιλημμ ένες συναντή σεις.πεντ έ μισι εκατοστά . τα βλέπεις στο Τσόποτ και την Όλ ιβα. Πάντα βγάζει απ ' όλα ό σα μας φαίνονται αβάσταχτα μια στάλα απ ό κάτι θε­ τικό . γιατ ί έτσι η επι­ χείρηση ρίκσα αποκτά όλο και μεγα λύτερη πε λατε ία. «αυτό ς ο κοσμογυρ ι σμένος Β εγγαλό ς κάνει να φυτρ ώνουν αδιάκοπα ε λ­ π ίδ ες. Τόσο βέβαιος ήταν ο καθηγητής. Αν ο Ρέ σκε ε ίχε ξ εκο λλή σει προσεχτι­ κ ά κ άποιο επιπε δόγ λυφο απ ό την άσφαλτο. έστω και έξω από Κό μμα». Βλέπω καθη μεριν ά να επαληθε ύ ονται οι προβλέψεις του . Έχει δί­ κιο. Γ ια παρ άδ ε ιγμα: χα ίρεται που η άνο δ ος της τιμής του πε­ τρε λαίου ακριβαίνει δ ιαρκώ ς τη βενζίνη . Αν και της άρεσε να μιλά με ασέβε ια περί τους θεούς -σε κάποια άλλη περ ίπτωση ε ίχε πει: « Σ ' αυτό θ α παραμε ίνω κομμουν ίστρια. και δε μεταφ έ- made by Absens . έξ ι και -δύ ο απ ' αυτά. που τώρα πια τα οδηγούν χωρ ίς να ντρ έπονται νεαροί Πο λωνο ί. έτσι εξηγε ί τη μυστικ ότητά του. Επει δή έχουν πατη­ θ ε ί στο Νησ ί πρέπει να είναι βομβινάτορες των περιοχών με πο λύ χαμη λό υψόμετρο. ΔγΣΟ ΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /35 κος π έντε .επ έ με­ νε να δ ιατηρε ί τις προλήψεις της. το ε ίχε αναπο δο­ γυρίσει και ε ίχε φωτογραφίσε ι την κοιλ ιά του. Μόνο στο η μερο λόγιό του εκμυ­ στηρε ύεται αυτό που αποσιώπησε ακό μη και από την Αλεξά­ ντρα: απ ' τις αρχές του Σεπτέ μβρη ο Ρέ σκε συναντιόταν με τον Τσατερτζί «επειδή». δ εν κινούνται μόνο στο ιστορικό κ έντρο' τα βλέ πε ις να ανεβοκατεβα ίνουν την Γκρουνβάλ­ ντσκα. που ε ίχε σκάσει κι ε ίχε χυ θ ε ί το περιεχό μεν ό της στο πλά ι. Η Αλ ε ξάντρα θα ζήτησε να επιστρέψουν. πρ έπει να ε ίναι όντως βομβινάτορες και όχι κοινοί βάτραχοι που το σώμα τους φτάνει τα δ εκαπ έντε εκατοστά . Τα ευέλικτα ρίκσα του. Υποθέτω ότι δ εν προχώ ρησαν πέρα απ ' το Στούτχοφ και το ομώνυμο στρατό πε δ ο συγκέντρωσης. κάτι που αισθάνονται ι δ ια ίτερα οι φτωχές χώ ρες ό πως η Π ολωνία. θα μπορούσα τώρα να μιλώ με βεβαιότητα για πυρ ό χρωμους. Αλλά εκε ίνου του έ ­ φtανε η άνοψη .

Θα οργανώσει την παραγωγή σε δύ ο με­ σαίου μεγέθους αίθουσες συναρμολόγησης που από τον καιρό της κρ ίσης των ναυπηγε ίων μ ένουν κεν έ ς. Αλλά θα τα πάμε ακό μη καλύτερα. που τον έχουν επιβε βαιώσει πατη μένα βατρ άχια. επε ιδή τα πάντα χε ιροτερεύουν. εγγυ ό μαστε ένα λογικ ό κ ό μιστρο. Ο Τσατερτζί λέ ει: "Δ ε σκεφτό μαστε απλώ ς οικο λογικά· ε ίμαστε αυτόνομοι. ή μετά τη δουλε ιά μ έχρι την πό ρτα του σπιτιού τους. Και ακούω τον Τσατερτζί να σώζε ι με λλοντικά από την κυκλο­ φοριακή συμφ ό ρηση τις μεγαλουπόλε ις. να βοά όπως οι βομβινάτορες προφητεύο­ ντας τις χειρ ότερες δυνατ ές συνέπειες κάθ ε οικο λογικής αμαρ­ τ ίας. τη Ρώ μη και το Παρ ίσι· η μόνη στενοχώ ρω του ε ίναι οι αργοί ρυθμοί παράδοσης των ολλαν δ ικών πο δηλάτων ρ ίκσα και τα δ ιαρκή προβ λή ματα στο τε λωνε ίο. . » Ο παλ ιό ς συ μμαθητής μου πρ έπει να συναντήθηκε αρκετές φορές με τον Β εγγαλό στο μικρ ό κτ ίριο με τις ξυλοδεσιές. Δε σκοπεύε ι να καλύψε ι απλώ ς την πο λωνική ζήτηση · στόχος του είναι οι εξα­ γωγ έ ς. Συνεπώς ο Ρέσκε μου υπο δ ε ίχνει τις τε λευταίες πρωτοβου­ λίες του Β εγγαλού με το βρετανικ ό δ ιαβατήριο: «Αγόρασε ένα μ έρος των άλλοτε Ναυπηγε ίων Λένιν. ξεκινώντας από την υ λοτό μηση των τροπικών δασών της Βραζιλίας και φτάνοντας μ έχρι τα λ ιγνιτωρυχε ία στο Λάουζιτς. δη μοτικο ί υπάλ­ λη λοι. Έχει ήδη στην τσέπη του την άδε ια μιας εταιρε ίας απ ' το Ρότερνταμ. ακόμα και εθνοφρουρο ί μεταφέρονται φτηνά στον τόπο εργασίας τους.Δεν του έφερα αντίρρηση · πώ ς θα μπορούσα άλλωστε . Στις ειδ ικές made by Absens . Ναυπηγοί. Όντας ανεξάρτητοι από τις πο λυπ όθητες πετρε λαιοπηγ έ ς. 136 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ρουν πια αποκλ ε ιστικ ά τουρ ίστες. . Οι συζητήσεις τους στο μπαρ: Ακούω τον Ρέ σκε. Εσείς βέβαια γνωρίζετε την αρχή μου: Μόνο τα πο δήλατα ρίκσα έ­ χουν μ έλλον ! " . και θα πρέπει να ήπιαν μαζί αρκετές μπ ίρες τύ που export από το Ντό ρτμουντ. τον τόπο της πρ ώτης τους συν άντησης. Ο Τσατερτζί λέει ότι δέσμευσε με συμβόλαιο ε ίκοσι ο­ χτώ εκ λεκτού ς εργ άτες των ναυπηγε ίων και εμπιστεύθηκε τη μετεκπα ίδευσή τους σε δυο ολλανδούς τεχν ίτες. Η ν έα φιλελεύθερη νο­ μο θεσία το επιτρ έ πει.

. ως καθηγητής που f ίναι. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 137 γνώσεις τους θα στηριχτεί η επιδ ιωκόμενη παραγωγή στην κορ­ δέλα που σύντομα θα ξεκινήσει . το οπ λοστάσιο στην Οδό των Υφαντουργ ών. Αλλά η συμμετοχή της Γ ερμανο. μια λέξη που προέρχεται από το ιαπωνικό «γιν ρίκι σα» και σημα ίνει « όχημα που έλκει δ ρομ έας» . επισή μανε στον Β εγγαλό ότι η πόλη Γκντανσκ επί αιώνι :. κα­ θώς και την ιερατική σχολή δίπλα στην Αγία Αικατερίνη σε ρυθμό όψιμης Αναγέννησης και ο Τσατερτζί θα θυμήθηκε ότι στον ποταμό Χούλι. πριν η Καλκούτα γίνει λε ία των Εγγ λέζων. » Αν ά μεσα σε δυο μπουκάλια μπ ίρα ο Ρέ σκε. υπήρχαν εμπορικο ί σταθμοί των Ολλανδών και ότι γύρω στα 1 870 ένας φραγκισκαν ός ιεραπό στολος ο λλανδικής καταγωγής ανακάλυψε στην Ιαπωνία το ρίκσα. όταν ακό μα ονομαζόταν Ντάντσιχ. Στο σημειωματά ριό του κάνει μόνο «σκ έψεις για το μ έλλον» : «Αυτό ς ο μ ίστερ Τσατερτζί καταφέρνε ι να εξανε μίσε ι τα συχν ά άσχημα προαισθήματά μου · ή τα μετατρέπει στο άψε made by Absens . . Πάντως ο Ρέ σκε ε ίχε τόλ μη και έβλεπε πο λύ μακριά όταν έ κρινε ότι αυτή η επιχε ί­ ρηση υποσχόταν επιτυχ ία και όταν αποφάσιζε να επεν δύ σε ι σ ' αυτή . Κανένα αντίγραφο λογαριασμού τραπ έζης δ εν επιβεβαιώνει τη ριψοκ ίν δυνη αυ­ θαιρεσία.Π ολωνικής Εταιρε ίας Κοιμητηρίων με ποσοστό 30% στην παραγωγή πο δη λάτων ρίκσα του Σ . που το Συ μ βούλιο της Πόλης του ανέθεσε την κατασκευή του κοντινού Δη μαρχε ίου της Π α­ λαιά ς Πόλης. όπως τον Αντονι/ βαν Όμπεργκεν απ ό το Μέχελν. ολόκ ληρους. Τσατερτζί ήρθε στο φως σε μια συνε δ ρ ίαση του δ ιοικητικού συμβου λίου που έγινε πο λύ αργ ότερα. Αυτά ε ίναι μόνο υποθέσεις αλλά ε ίναι σίγουρο ότι σε κά­ ποια τ έτοια συζήτηση στο μπαρ έγινε η πρ ώτη γραπτή οικονο­ μική συ μφων ία μεταξύ του επιχε ιρη ματ ία και του δ ιευθύνοντος εταίρου · τό σο νωρ ίς έγινε η ε μπορική τους συμφωνία. Τσ. Το ύψος του λογαριασμού της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων ε­ π έτρεπε τη μεταφορ ά των αναγκαίων κεφαλαίων. διατη­ ρούσε σχέσε ις με την Ολλανδία και τη Φλάν δ ρα και ε ίχε μετα­ καλέσει δ ιάφορους καλλ ιτ έχνες στη χώρα. Στο ημερο λόγιο δεν αναφέρεται το ποσό .

Ότι δ εν τον ε μπιστευ όταν ούτε μ έρα ούτε νύχτα. Από νωρίς κιόλας. Εν ώ εμε ίς υπηρετούμε τους νεκρού ς. Αλλά πώς να το κάνουμε. Πόσο θα ή­ θελα να την κάνω να νιώσε ι ότι ο Βεγγαλός ε ίναι δ ικό ς μας άν θ ρωπος ! Εγ ώ βλέπω καθαρ ά πώς θα μπορούσε το αφιερω­ μ ένο στους νεκρούς έ ργο μας να ενταχθ ε ί στη με λλοντική επι­ χε ίρησή του. αυτός θέλε ι ν α εξασφαλίσε ι την επιβίωση της αν θ ρωπότητας. τότε αυτό βρίσκεται ε δώ . εκε ίνος δίνει βάρος στην αρχή . Αν τα μεγ άλα λόγια έχουν ακ ό μα κάποιο νόη μα. ο Ρέ σκε κατέγραψε την ετυμηγορία της: « Είναι ψευτοεγγλέζος ! Θα του δ ε ίξουμε ε με ίς ό πως δ ε ίξαμε εμε ίς Π ολωνοί και σε Τούρκους όταν τους νικήσαμε έξ ω από Β ι έννη . έτσι ήταν οι Ρατζπούτοι: δαι μόνιοι στο ε- made by Absens . . του­ λάχιστον όσον αφορά την καταγωγή του. Ο επαναπατρι­ σμό ς των νεκρ ών . α λλά εξοργιζόταν με τον ακαταν όητο γι ' αυτήν ιδ ιοκτήτη τους. πριν από τις πρ ώτες ακόμα κη δ ε ί ες. . ό πως γ ίνεται κα θη μεριν ά στο Κοιμητήριο της Συ μφιλίωσης. Σε κάποια συζήτηση στο μπαρ εκμυστηρε ύτηκε παρε μπιπτόντως ότι ήταν Β εγγαλό ς μόνο απ ' την πλ ευρά του πατέρα του. Ότι μύ ριζε παράξενα. Έλεγε ότι ήταν αλλόκοτος. Η δυσπιστ ία της Αλ ε ξάντρας δ εν ήταν α δ ικαιο λόγητη . Ενώ ε με ίς σκεφτό μαστε το τ έλος. Καμιά γ έφυρα. Η Αλ ε ξάντρα έμεινε απέξω. Όχι απλώς αρνιόταν να ανεβε ί στα ρίκσα με τη μελωδική κόρ­ να. » . δ εν ήταν ιδ ιαίτερα αγαπητοί. ό σο το λ μηρή και αν ήταν. δ ε θα μπορούσε να τη συν δέ σει με τον Τσατερτζί. 138 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ σβήσε σε ρ όδ ινα συννεφάκια.είναι ισχυρές απο δ ε ίξ εις του αιώνιου κύ κλου της ζωής . και τα πο δήλατα ρίκσα ως μεταφορικό μ έ σο που το προτιμού ν ιδίως οι νε ότεροι συγγενε ίς των νεκρών -θα το πω !. Μ ε κάποια αμηχανία ε­ ξήγησε ότι η μητ έρα του ήταν γέννημα θρέ μμα της κάστας των Ρατζπούτων και ότι οι Ρ ατζπούτοι ε ίχαν έ ρ θ ει στη Β εγγ άλη απ' το Β ορρά. » . Μακά ρι να μπορούσα να πε ίσω την Αλε ξάντρα πόσο αν θ ρώπινη ε ίναι η ιδέα του. « Έχε ι τα μάτια πάντα μισόκ λ ειστα ! » φ ώναξε . από τη Ρατζπουτάνα· επικρατώντας σύντομα στην α­ γορά ακινήτων και στη συν έχεια αγοράζοντας πο λλά κ λωστή­ ρια γιούτας στην Καλκούτα. στο πε δίο των κοιν ών προσπα θ ε ιών μας.

Π ού και πού ο Όλεκ και η Όλα άκουγαν μαζί κασέτες ό. μπορούμε να πού με ότι ζούσαν σπιτικά. δεν ή­ θ ε λε να ακολουθήσει τα χνάρια του θρυλ ικού Σ ούμπα Τσάντρα Μπόζε που απέτυχε τό σο οικτρ ά ως ηγ έτης των Ινδιών' πόντα­ ρε περισσότερο. Εκε ίνος άρχισε να μα θαίνει μερικές πο λω­ νικ έ ς λέξ εις. Λίγα λεπτά μόνο επέτρεπαν στην τη λε ό ραση να καταλα μ βάνει το κα θ ιστικό τους με τις ε ιδήσεις των κρ ίσεων. ο Ρέ σκε παρακο λου θού σε με εν δ ιαφ έ ρον. έ μοιαζε της μητ έ ρας του. Είμαι βέβαιος ότι η Αλ εξάντρα μυριζόταν τις κρυφοδου λ ε ιές του. μ ίστερ Ρέ σκε. ως παι δί της μητ έ ρας του. Αλλά αυτός δ εν ήταν μεγαλομανής. φωνές β ομβινατό ρων. Μ αγε ίρευε ο ένας στον άλλο -σύμπνοια κι εδώ­ ιταλ ικές συνταγές. γι ' αυτό και ε ίχε δώσει στο μοναχογιό του ανάλογα ονόματα. αν θέλουμε να έ χουμε μ έλλον.τι ε ίχαν μαγνητο­ φωνήσει στις εκ δ ρομ έ ς που έ καναν τα Σαββατοκύριακα στο Νησ ί στις εκβο λές του Βιστούλα ή στις καλαμιές των λ ιμν ών της Κασουβίας: εν χορώ ή με μονωμένα. πρ έ πει να το χρη ματο δ οτήσουμε α­ πό τώρα ! » Φυσικά όλα αυτά δε συζητιούνταν στην Οδό των Σ κύλων. Και όταν εκε ίνον τον έπιανε η μαν ία της ε μβλη ματικής και της α­ ποκάλυπτε τη δ ιφορού μενη σημασία που ε ίχαν οι μπαρ ό κ τα­ φό πλακες. « Π αρακαλώ. Κι αυτό ς. Γιατί εκε ί ε ίχε φω λιάσει ο Ρέ σκε με τις παντό φλ ες του. Έπαιζαν εναλλάξ με τον φορητό υπολογιστή . ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /39 μπό ριο. ο Τσατερτζί. ενώ ο πατ έ ρας του ήταν εραστής της πο ίησης και κατεχόταν από το όνειρο της ε ξουσίας. Ό ­ ταν εκε ίνη στην κουζ ίνα περνού σε το πρ ώτο χ έ ρι σε κορνίζες με πλούσια σκαλίσματα και στη συν έχεια δούλευε ένα ένα τα φύλλα χρυσού . εκε ίνη κρεμόταν απ ' τα χε ίλη του. πιστέψτε με. στην ε μπορική η θ ική των Ρατζπούτων. made by Absens . Ε ­ πειδή όμως οι συζητήσε ις στο μπαρ αποτελούσαν εξα ίρεση και το ζευγάρι δ εχόταν σπάνια βρα δ ιν έ ς προσκλήσε ις.

Μ ετά απ() μια θυμωμένη αναφορά στον κομματικ ό υπεύθυνο της γεωργικής υπηρεσίας. ανακοι­ ν ώνει ότι θα ήταν σκό πιμο να «γ ίνουν κάποιες τοποθετήσεις» και να δημιουργη θούν «ορισμένα άδηλα αποθέματα κεφα­ λαίου» . Ο Αλέξαντρος Ρέσκε ήξερε ανέκα θ εν πώς να δ ιαχειρίζεται το χρή μα. Αυτή τη συ­ μπεριφορ ά με το αν άλογο ντύ σιμο τα Σαββατοκύ ριακα. Αν ά μεσα σε δ ιάφορα σχόλ ια για την άνο δ ο των μετο­ χών κ άποιων πο λυεθνικ ών ασφαλ ιστικών εταιρε ιών. Αλλά την πρ όταση «τα προσαρμοσμένα στις πολιτικές τάσεις υψηλά επιτόκια επιτρέπουν προς το παρ όν ευνοΥκ ές ε­ πεν δύ σε ις» δ εν την εμπιστεύθηκε σε επιστολή. κι αυτό . Μ ε επαγγε λ ματικό ύ φος ανα­ φ έ ρεται εκε ίνος σε «αναπό φευκτες μεταφορ έ ς κεφαλαίων» και στην «απαρα ίτητη ανα δ ιοργ άνωση των τραπεζικών λογαρια ­ σμών». επίσης ο ­ ρισμ ένα γρ ά μματα που αντάλλαξαν και επιβεβαιώνουν τον έ ­ ρωτά τους μόνο παρεμπιπτόντως. που τη μετον ό μασε σε εκστρατε ία κατά του καν­ θάρου του Κολοράντο * . κατόρθω­ σε να ανε βάσε ι το πριμ για κ άθ ε μπουκ άλ ι του λίτρου γεμάτο με σκα θά ρια απ ό δέ κα πφ ένιχ σε ένα ολό κληρο σχε δόν μά ρκο. εκτός από δ ιάφορες ση με ιώσεις στο η μερο λόγιο και μερικ ά φωτοαντ ίγραφα απο δ ε ίξεων. για να συμπεράνω εγ ώ ότι ο Ρέ σκε ξέρει να διαχειρίζεται το χρή μα. αλλά την έγρα­ ψε καλλιγραφικά μόνο στο ση μειωματάριό του. αυτό το πάρτνερ. για παρ άδ ε ιγμα. όταν οργ άνωσε τα χρ όνια του πο­ λέμου την αναγκαστική συμμετοχή μας στην καταπο λέ μηση του πατατοφάγου. 5 Στις φωτογραφ ίες τού ς βλέπω χ έρι χέρι ή αγκαζέ. Στο ταξίδι αναφέρονται. made by Absens .λουκ. διέκοψε το ταξίδι του Ρέσκε στο Μ πόχουμ.

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 14/

και στη συν έχεια να δ ιαχειριστε ί το πρ ό σθ ετο κ έ ρ δ ος ως «ά­
δη λο απόθεμα» · έτσι η φ άλαγγά μας -συ μμετε ίχα κι εγώ στην
«επιχείρηση σκαθάρι του Κολοράντο»- στη γιορτή που έγινε
στο τέλος της εκστρατε ίας στον αχυρώνα του Κέλπιν ήταν σε
θέ ση να αγορ άσε ι και κάποια έξτρα: κ έικ, καραμέλες και μαύ­
ρη μπίρα.
Εξ ασκη μένος από πα λιά, ο καθηγητής ά ρχισε να δ ιαχειρίζε­
ται ανάλογα τα κεφάλαια της Γερμανο-Πολωνικής Εταιρε ίας
Κοιμητηρίων. Κάτω απ ' τη μύτη του διοικητικού συ μβου λίου α­
π έδ ε ιξε ότι το ένστικτό του τον συ μβούλ ευε σωστά πότε να
σπά ε ι λογαριασμού ς, να ξ εφορτώνεται έγκαιρα μετοχ έ ς, να
κερ δ οσκοπε ί και να δη μιουργεί προϋ πο θέ σεις για επενδύσεις
έτσι η Γ Π ΕΚ μεταβλή θηκε σε επιχε ίρηση με πο λλά παρακλάδια
και βε βαίως τε λε ίως αδιαφανή . Μόνο η γραμματε ία του στο
Μ πόχουμ παρ έ μεινε δ ιαφανής, « . . . αν και δ εν έχω πια την ά­
νεσή μου εκεί», γρ άφει ο Ρέ σκε , «γιατ ί η Ντ ένκβιτς χρειά στηκε
να προσλάβε ι μια γραμματέα και κ άποιον που να τη βοηθάε ι
στ α πολύπλοκα πλέον λογιστικά » .
Το επαγγε λ ματικό ταξίδι του χρονο λογε ίται στ α τέλη Σ ε­
πτ έ μβρη με αρχές Οκτώβρη . Αποκαλε ί τις συναντήσε ις στη
Φ ραγκφούρτη του Μά ιν και στις πόλ ε ις Ντύ σε λντορφ και Βού ­
περταλ επείγουσες, αλλά δ εν αναφέρει στο σημειωματάριό του
κανένα από τα πολιτικά γεγον ότα εκε ίνων των η μερ ών· μόνο
σε μια επιστο λή με ημερομηνία 4 του Οκτώβρη διαβάζω: «Η
ενοπο ίηση έχει υπογραφε ί πλέ ον. Οι κάτοικοι της περιοχής του
Ρ ουρ, οι οποίοι ομολογουμ ένω ς δ εν μου ε ίναι σχε δόν καθόλου
οικε ίοι, έ μειναν παγερά α δ ιάφοροι, η συμμετοχή τους περιορ ί­
στηκε στην καλύτερη περ ίπτωση στους συνή θε ις αλαλαγμούς
των γηπέδων. Ί σως να έ χε ις δίκιο, Αλ εξάντρα, ε με ίς οι Γ ερμα­
νο ί δ εν ξέρουμε να χαιρόμαστε . . . »
Στη συν έχεια επανέρχεται στο θέ μα των χρη μάτων των
«πρ όθυμων να ταφού ν». Τα χρή ματα αυτά τα ε ίχαν εμπιστευθε ί
σε εκε ίνους. Επομένως έπρεπε να τα δ ιαχε ιριστού ν με σύνεση
και πνεύμα προνοητικό. Το χρή μα που μ ένει άπραγο, δεν απο­
φ έ ρει. Γ ι ' αυτό ο Ρέ σκε θέλει να το αβγατίσει με μυστικούς τρ ό -
made by Absens

142 ΓΚΥΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ

πους. « Μ πορε ί η πο λ ιτική να προβάλλ ε ι κ άθ ε τό σο θ ριαμβευ­
τικά στο προσκήνιο, εμείς ό μως, πο λυαγαπη μένη, υπηρετούμε
σιωπη λά τους νεκρού ς μας πρ έπει επιτ έλους να αναπαυ θ ούν
π έρα από την ιστορία που έχει τη μαν ία της δ ιαρκούς μεταβο­
λή ς.»
Αυτά ως προς τη θέληση του Ρέ σκε, την οποία συμπεριέλαβε
στον κατάλογο των αποσκευ ών του για το ταξίδ ι της επιστρο­
φής μαζί με δ ιάφορα άλλα δωράκια, ανάμεσά τους και μια λά ­
μπα δ απέδου με πο λύ ωρα ίο σχήμα. Παρ ' όλα αυτά το ζευγά ρι
της Οδού των Σ κύλων δ εν κατάφερε να ζήσε ι μόνο για τον εαυ­
τό του και τη δ ε μ ένη με τη γη ιδέα της συμφιλίωσης. Μ πορε ί
το Νοέ μβρη να κυριαρχούσε η κ ίνηση στο νεκροταφε ίο, από το
Δ εκ έ μβρη ό μως και μετά μπήκε και η Πολωνία στην τροχιά των
μεγ άλων γεγον ότων. Ο πρω θυπουργός, που στην Π ιετκό φσκα
άρεσε να τον παρομοιάζε ι με τον ισπαν ό ιππότη της ε λ ε ε ινής
μορφής, έχασε στην πρώτη κιόλας αναμέτρηση για το ύ πατο
κρατικό αξίωμα· ηττη μ ένος, άφησε το πε δίο ε λ ε ύθ ερο σε δυο
άλλους πολλά υποσχόμενους. Γ ια το νικητή η Αλ ε ξάντρα ε ίπε:
« Ήταν κάποτε καλό ς με απεργού ς εργ άτες. Τώρα θέλε ι γ ίνει
μικρ ό ς Μάρσζαλ εκ Π ιλσούντσκι. Ας γε λάσω . . . »

Ε κπλήσσομαι σχε δόν που οι δυο τους, ανυψωμ ένοι από την ι­
δέα τους, ζούσαν όλο και περισσότερο στο περιθώριο των ε­
θν ών τους ή και νιώθοντας υπεράνω αυτών, έτσι ώστε να τα
λοξοκοιτάζουν και ταυτόχρονα να τα βλέπουν περιφρονητικά
κι αφ ' υψηλού . Από τις κα θη μεριν έ ς βραδινές κουβέντες του
ζευγαριού μπορ ώ να απομονώσω του λάχιστον μισή ντουζίνα ε­
πικρ ίσεις για τους Γ ερμανού ς και Πολωνούς, μεταξύ τους και
την εξής : οι μεν πλούσιοι Γερμανοί δεν ήταν αρκετά ώ ριμοι ώ ­
στε τώρα, που η ενοπο ίηση ήταν σχε δόν δ ε δομ ένη, να συμπε­
ριφερθούν σαν ενη λ ικιωμ ένο έθνος οι δ ε φτωχοί Πολωνοί, που
ήταν σίγουροι για το έθνος τους ακό μη κι όταν δ εν ε ίχαν κρά­
τος, δ εν ήταν πολιτικά ώ ριμοι, επειδή τη δη μοκρατία την είχαν
γνωρ ίσει μόνο μ έσα από την αντ ίσταση · έτσι, η ανωριμότητα
θα περίσσευε στους γε ίτονες λαούς, πλούσιους και φτωχούς.
made by Absens

Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 43

«Θα πάε ι στραβά » , έλ εγε ο Ρέ σκε . « Μα ήδη πάε ι στραβά ! » α­
ναφωνούσε η Π ιετκό φσκα.
Η κριτική εκτίμηση αυτών των θλιβερών διαγνώ σεων δ ε συ­
γκαταλέγεται στα καθήκοντα που μου ανέθεσε ο παλιό ς συμμα­
θητής μου, ε ξάλλου θ α μου ήταν δύ σκο λο να αλλάξω το βαθμό
του δ ιπλού πτυχίου ανωριμότητας, βαθμολογώντας τους λαού ς
καλύτερα, αφήστε που, ό πως έχουν τα πράγματα, συνήθως δ ι­
καιώνονται οι μάντε ις των κακών· για να μετριαστε ί ό μως κά ­
πως η κακή εντύπωση, μπορ ώ να πω ότι το γερμανοπο λωνικ ό
ζευγάρι μας επ έδ ε ιξε ωριμότητα στο κα θη μεριν ό , ν έο καθήκον
του να ξεχε ιμωνιάσει στο τριά ρι της Αλ ε ξάντρας. Εκε ίνη, χωρ ίς
να λέ ει «τυπικά γερμανική στάση», έδ ε ιχνε επιε ίκεια απέναντι
στην προπ έτειά του, αυτός έ φτασε να αν έχεται το μ ίσος της για
τους Ρώσους σχετικοποιώντας το μ έχρι ση με ίου να το θ εωρε ί
εκ δήλωση απογοητευμένου έρωτα. Ί σως να κα θ ιστούσε τό σο
ειρηνό φιλο το ζευγάρι μας η παγκ ό σμια κρίση, που με την πλημ­
μυρ ίδα των εικόνων της κατ έ κ λυζε κάθε σπιτικό · ό πως και να
'χει εκε ίνη δ εν εκνευριζόταν με τις παντό φ λες του κι εκείνος ε ί­
χε παραιτη θ ε ί από την ι δέα να βάλε ι τάξη στην αλλοπρ όσαλλη
βιβλιοθήκη της. Και ακόμα παραπάνω: εκε ίνη δ εν αγαπούσε
μόνο τον ίδιο, αλλά ακόμη και τις παντό φ λ ες του · κι εκε ίνος δ εν
έβρισκε αξιαγάπητη μόνο την ίδια, αλλά και την αταξία στα θ ε ό ­
στραβα ράφια της βιβλιοθήκης της. Εκε ίνη δ εν ήθελε να του κ ό ­
ψει τη συνήθε ια να ρουφάε ι με θόρυβο τη σούπα του, εκε ίνος
δ εν ήθελε να της κ όψε ι το ντουμάνιασμα. Η Πολωνή κι ο Γερ­
μαν ό ς ! Θα μπορούσα να γεμ ίσω ένα ολόκ ληρο εικονογραφη μ έ ­
νο βιβλίο: χωρίς φιλονικίες και χορτασμένοι ομόνοια· παραήταν
ωραία όλα τούτα για να ε ίναι αλη θινά .
Σπάνια ε ίχαν επισκέψεις. Αναφ έ ρεται ο εφη μ έ ριος του Α­
γ ίου Πέτρου και το μονα δ ικ ό θέ μα του: η έλλε ιψη θόλου στο
κατεστραμμένο από τον π όλ ε μο μεσα ίο κλίτος της εκκλησίας
του. Η Έρνα Μ πρ άκουπ και ο Γέρζ ι Βρό μπε λ τους επισκέφτη­
καν δύο φορές. Του Αγίου Μ αρτίνου η Αλεξάντρα δοκίμασε
τις ικαν ότητές της στη μαγε ιρική ετοιμάζοντας την πατροπαρά­
δ οτη γε μιστή χήνα με μήλα και αρωματικά φύλλα αψίνθου. Στη
made by Absens

1 -1-1 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

μαγνητοφώνηση με η μερομην ία τα μ έσα του Ν ο έ μ βρη, ακούμε
την Μ πράκουπ να παίρνε ι το λόγο: « Χ ρόνια και ζαμάνια έχω
να φάω χήνα με μή λα. Απ ' τον καιρ ό του ε λε ύθ ερου Ντά­
ντσιχ . . . » Έτσι ο Β ρ ό μπε λ έ μα θ ε πό σα φιορ ίνια έ καναν τότε οι
χήνες της Κασουβίας και ποιοι ε ίχαν παρακαθήσει στο γαμή λ ιο
γεύ μα της Φ ρίντας Φορμ έλα, νε ότερης α δ ε λφής της Έρνας
Μ πρ άκουπ, που παντρε ύτηκε τον Όθωνα Π ριλ το φθιν όπωρο
του '32.
Διστακτικά πλησίαζε η χρονιά στο τ έλος της. Το φθινόπωρο
δ εν έλεγε να τε λ ειώσε ι και ο χειμώνας υποσχόταν να ε ίναι τό ­
σο ήπιος ώστε, σε περ ίπτωση που η γη δ ε θα πάγωνε βαθύτερα
από μια φτυαριά, να μεγαλώσει το Κοιμητήριο της Συμφιλίω­
σης σαν από μόνο του: μνή μα μ ετά το μνή μα, τεφρο δόχος μετά
την τεφρο δόχο. Θα μπορούσα να ή μουν σύντομος και να έλ εγα
ότι εκτό ς από κη δ ε ί ες δ ε συνέβη τ ίποτα άλλο, αν δ εν υπήρχε
βέβαια η σημείωση : «Παρά την ομαλή λε ιτουργία του νεκροτα­
φε ίου, στη συγκ έντρωση του δ ιοικητικού συ μβουλίου στις 5 του
Ν ο έ μ βρη υπήρξαν συγκρού σεις. Έκτοτε ανησυχία . . » .

Ήδη το Ψυχοσάββατο, που σκό πευαν να το περάσουν ήρε­
μα στο νεκροταφείο του Χαλαζόβουνου, η ένταση ήταν πολύ
μεγ άλη : « Π ερισσότεροι επισκ έ πτες απ ' ό , τι ε ίχαμε προβλέψε ι
αποτόλμησαν το μακρύ ταξίδι. Είχαμε δυσκολίε ς μ ε την κράτη­
ση δ ωματ ίων στα ξενοδοχεία, επειδή στο Κοιμητήριο της Συμ­
φιλίωσης γιν όταν χαμό ς. Βέβαια, η Ντ έ νκβιτς με ε ίχε προειδ ο­
ποιήσε ι τηλεφωνικά α λλά και με φαξ, τέτοια επιδ ρομή ό μως . . .
Ακούστηκαν έντονα παράπονα. Η προσφορά λουλουδιών
στους πάγκους πλάι στην Αγορά του Δ ομ ίνικου πρέπει να υ­
πήρξε όντως εξοργιστικά πενιχρή . Μόνο νεκρ άνθε μα και χρυ­
σάνθεμα. Αλλά σε υπερβο λ ικά υψηλές τιμές. Αναγκάστηκα να
υποσχε θώ κάποια λύση για την επό μενη φορ ά και να ακούσω
μομφ ές όπως: "Αλλά τι περιμ ένεις από την πολωνική οικονο­
μ ία;" Μόνο το απομεσή μερο καταφ έραμε να βρούμε χρ όνο και
να επισκεφτούμε τον τάφο των γον έ ων της Αλ ε ξάντρας, για μια
ωρίτσα, λίγο πριν το σούρουπο. Μ ας συν όδ εψε ο Β ρ ό μπε λ. Αυ­
τό ς, που ξέρει όλα τα καταργη μ ένα νεκροταφε ία μεταξύ Όλι-
made by Absens

ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 145

βας και Ώρας, ετούτη τη φορά μας πήγε κ άπου κοντά: στο άλ­
λοτε νεκροταφείο της τοπικής φρουρ άς. Εκεί βρήκαμε πραγμα­
τικά σπάνια κομμάτια που ο Γέρζι, περήφανος για τις ανακα­
λύψε ις του, μας τα έδ ε ιξε σαν να ήταν προ"ίστορικά ευρή ματα.
Γ ια παρ άδ ε ιγμα: ένα σταυρ ό από κογχυ λίτη λίθ ο μες στα χα­
μό κλαδ α, λαξ ευμ ένο από καλό τεχνίτη και επιτύ μβια επιγραφή
που παραπέμπε ι σε γ άλλους αιχμαλώτους πολέμου του 1 870-7 1
που πέθαναν σ ε στρατόπε δα. Τα άκρα του σταυρού σ ε σχή μα
τριφυ λλ ιού. Κάπου αλλού ο Β ρ ό μπελ ήξερε ότι π ίσω από αγριό ­
χορτα κρυβόταν μια ψη λή μαρμάρινη επιτύ μβια πλάκα και
μπροστά μια σκουριασμ ένη άγκυρα. Αυτή τη φορά ο θάνατος
αρκετών ναυτικών του κατα δ ρομικού της Αυτού Μ εγαλ ειότη­
τος Μάγκντεμπουργκ κι εν ός μονα δ ικού ναύτη της τορπιλακά­
του Ν ο. 26 χρονο λογούνταν από το 1 9 14, πρώτη χρονιά του πο­
λέ μου. Υπήρχαν και άλλα απομειν ά ρια που μας φύλαγε ο φ ίλος
μας για έκπληξη : ό πως εκε ίνη η έν θετη πλάκα σε έναν πλ ιν θό­
κτιστο μεμονωμ ένο το ίχο, στην οπο ία, πάνω από τα φύλλα
δ ρυ ό ς πρόβα λλ ε το ανάγ λυφο προφ ίλ ενό ς αστυνομικού κρά­
νους απ ' την εποχή του ε λε ύθερου Ντάντσιχ, και από κάτω μια
επιγραφή κατεστραμμ ένη από χτυπή ματα που έλ εγε : "Στους νε­
κρού ς μας ". Η Αλεξάντρα από ρησε βλέποντας μια δ ω δ εκ άδα
γυαλιστερές γρανιτένιες πλάκες που, μαζί με την η μισέληνο και
το άστρο, έφεραν έγγλυφα ον ό ματα και την η μερομην ία θανά­
του εκπολωνισμένων Τατάρων. Καμιά χρονο λογία θανάτου
πριν από το '57 . "Τι δ ου λ ειά έχουν αυτο ί σε στρατιωτικό κοι­
μητήρι; " φώναξε η Αλεξάντρα. Ο Β ρ ό μπε λ που, ό πως η Αλε­
ξάντρα, καμιά φορ ά χάζευε απ ' τον πολύ σοβινισμό, δεν ήξερε
να απαντήσε ι· στάθηκε με το αντιανε μικό του αμήχανος ανά­
μεσα στις π έτρες και θ ε ώ ρησε σωστό και πρ έπον να δ ικαιο λο­
γήσει τους τάφους των Τατά ρων χαρακτηρίζοντά ς τους "λα­
θραίους ενταφιασμούς". Λίγο πιο π έρα σε τρόμαζαν οι ξύλ ινοι
σταυροί των παιδ ικών τάφων, ό που πριν από ένα χρόνο ε ίχαμε
διαβάσει κάτω από γερμανικά και πο λωνικ ά ον ό ματα τη χρο­
νιά του λ ιμού 1 946 . Είπα: "Θυ μάσαι, Όλα . . . " - "Πώ ς δ ε θυμά­
μαι, Όλεκ . . . " - "Εγώ κρατούσα το δίχτυ με τα μανιτάρια . . . " -
made by Absens

Εν ώ ο Βρόμπελ μας οδηγούσε έξω από τον έ ρημο χώρο. αν όχι στο ά μεσο περιβάλλον του Κοιμητηρίου της Συμφιλίωσης. όλα τα ε μβλή ματα που περιγρά­ φουν το θάνατο έχουν πάντα σχέση με τη φύση. πρ ότεινε την ίδρυση άνετων ο ίκων ευγηρ ίας: θ α επι­ θυ μούσαν στην περιοχή των παραθαλάσσιων δασών της Βαλτι­ κής και των λ ιμνών της Κασουβίας. Τόσο πο λλή φονική ιστοριογραφία και βαρβαρότητα ! Τό ­ σοι νεκροί σε ξένη γη ! Τόσοι λόγοι για συ μφιλίωση ! Και αδιά­ κοπα έπεφταν τα φύλλα των παλ ιών και νε ότερων δέντρων. φυσικ ά με έξοδα της Εταιρείας Κοιμητη­ ρ ίων. τουλάχιστον στο φιλ ικό τοπίο της γύρω περιοχής. 146 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΛΣ " Και σε τάφο μαμάς και μπαμπά ε ίχαμε ωραία ιδέα μας . Ο Γέ ρζι υποσχέθηκε να το προτε ίνει στην επ ό μενη συνε­ δ ρίαση του δ ιοικητικού συ μβου λίου. Κάποιοι υπερή­ λ ικες πεν θ ούντες ε ίχαν εκφρ ά σε ι επανειλη μμένα μετά από κη­ δ ε ί ες επ ίσης υπερη λίκων την επι θυμία να περάσουν το δ ε ίλ ι της ζωής τους. ό μως ακό μή και ο Γέρζι και η Αλεξάντρα ε ίχαν μαρμαρώσε ι από φρίκη αντικρίζοντας στην άκρη του κακοφραγμένου χώ­ ρου. Εν ώ η κυρ ία Ντέτλαφ αντιμετώπισε το θέ μα συναισθηματι­ κ . Έτσι ο Φίλμπραντ. .αλλά στη συνέχεια η γερμανική πλευρά προκάλ εσε με την αναφορά και μόνο κά­ ποιων επι θυμιών μια συζήτηση επ ί των αρχών. . επειδή σουρούπωνε. πρ ότεινα να βάλου­ με κάποια τάξη εδώ. Προσπαθούσα να βρω μια διατύ πωση που θα τα έλεγε όλα. Η Αλεξάντρα γέλασε · δ εν ξέρω το λόγο» . εκεί όπου αρχίζουν τα μικρά περιβόλια. υποστηριζόμενος από την κυρία Ιωάννα Ντέτλαφ. Βέβαια η συνε δ ρ ίαση υπήρξε ικανοποιητική -ο υπο δ ιευ θυντής της Εθνικής Τράπεζας επιβε βαίωσε τις έγκαιρες καταθέσε ις του μισθώματος και των τε λών χρήσης. . Το αιωρούμενο φύλλο ! Αλήθε ια. Ξάφνου φα­ ντάστηκα την Αλεξάντρα και τον εαυτό μου να ψάχνουμε τους τάφους μας σε ξένη γη . τον τάφο για τους ρώσου ς αιχμαλώτους του πρ ώτου πολέμου βε βηλωμένο με μπο­ γιά. Αλλά ο χρ όνος μας κυνηγού­ σε. ο Φίλ μπραντ αν έ φερε επιχειρή ματα που θ εωρού σε αντικε ι- ά made by Absens . " Έ­ τσι γιορτά σαμε το Ψυχοσάββατο. .

Τότε ο δη μο­ τικό ς υπάλλη λος Βρόμπελ θυ μήθηκε τα ξενοδοχεία και τις παν- made by Absens . Η κυρία Ντ έτλαφ παρέθεσε εντυπωσιάζοντας αποσπάσματα από δ ιάφορα γράμματα. φοβούμενοι -όπως συμπ έραινε από τις ενστάσεις του σε βα­ σμιότατου Μ πιερ όνσκι. «Οι υπερή λ ικες συμπατριώτες μας ε ίναι. Λογ άριαζαν με μια ζήτηση δύ ο έως τριών χιλιάδων θέσεων. « Επ ί του θέ ματος ! » φώναξε ο πρό ε δ ρος Μά ρτσακ. πρ ό ­ θυμοι να μείνουν σε πανσιόν ή ξενοδοχεία του κρατικού Συν­ δ ικάτου. μάλ ιστα. Θα ήταν μια ώθηση για τις μικρ έ ς οικο δ ομικ έ ς επιχειρήσεις και συνεπώ ς τη μεσαία τάξη . Οι ασφαλ ιστικές εταιρε ίες ήταν έτοιμες να συμβά­ λουν στη χρη ματοδότηση. άδε ια ή που κιν δυνεύουν να χρεοκοπήσουν' φυσικά αφού ανακαινιστούν πρώτα εκ βάθρων». « Γ ιατί αυτό που λ είπε ι στην Πολωνία ε ίναι μια υγιής μεσαία τάξψ > . και θεωρούσαν ότι θα έπρεπε να αρνηθούν τη συ­ ναίνεσή τους για λόγους αρχής. να εκπληρώσουν την επιθυ μ ία αυτή των γονέων. Οι συγγενείς ήταν σαφώς πρόθυμοι. Θα χρε ιαζόταν πολύ προσωπικό . τους ο­ ποίους φυσικά δε θα τους αποκαλούσαν έτσι. παππούδων ή προπάππων τους. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 147 μενικ ά . Ο Σύ μβου λος της Εκκλησίας των Δια­ μαρτυρομ ένων δό κτωρ Καράου αποκάλεσε το δ ε ιλ ιν ό της ζωής «περ ίοδ ο αυτοσκό πησης και επομ ένως νό στου». επε ιδή κατά βάση επρ ό κε ιτο για την ίδρυση οίκων θανάτου. το πρόγραμμα « δ ε ιλ ινό της ζωής στην πατρίδα» θα μπορούσε να ενταχθε ί στις δ ραστηριό ­ τητ ες της Γερμανο-Πολωνικής Εταιρείας Κοιμητηρίων. Το εν δ ιαφ έ ρον για ο ίκους ευγηρ ίας στην πατρ ίδα εντε ιν όταν. Στις περιγραφές του προγράμματος θα χρησιμοποιούσαν αποκλε ιστικά την έκ­ φραση «οίκοι ευγηρίας» . επο­ μ ένως θα δη μιουργού νταν ν έ ες θέ σεις εργασίας. Έπειτα πρότεινε να «προβλέψουν» ήδη από τώρα την ανέγερση ν έων κτιρίων. Σε περίπτωση ό μως που δυσπιστούσαν απέναντι στις επιθυμίες των η λ ικιωμένων. Το κ ό στος ε ίχε δ ευτερεύουσα ση μασία. φώναξε ο Φίλμπραντ.τον κ ίνδυνο εν ό ς ανεξέλεγκτου επανα­ πατρισμού. Ο εφη μ έ ριος Μ πιερ όνσκι ξαφνικά και τε λ ε ίως άκαιρα άρχισε να μιλάε ι για το θόλο του Αγίου Πέτρου που ε ίχε καταστραφε ί στον πόλ εμο. για να μην πού με ότι το απαι­ τούσαν κιόλας.

Ακό μη χε ιρ ότερο το ανάκτορο των Σοπενχάουερ: λ ες και η θερινή κατοικία θέ­ λησε να επιβε βαιώσε ι εκ των υστέρων τη φιλοσοφ ία του γιου. " . η πρό­ ταση υποστηρίχτηκε από την πολωνική πλευρ ά και τελικά ε­ γκρ ίθηκε · στο εταιρικό συμ βόλαιο έγινε μια προσθήκη από την οπο ία καταλάβαινες ότι η γερμανική πλ ευρ ά δ ε θ α ήταν δ ιόλου φειδ ω λή σε οικονομικές θυσίες. άλλοτε Οξιά· και έπειτα ο Βρόμπελ προ­ σφ έ ρ θηκε να δ ε ίξει στο δ ιοικητικό συμβούλ ιο μερικά κτίρια στην ο δό Π ε λόνκε . Ό σο για τα ν έα κτίσματα . Μ ίλησε σαν μεσίτης που έχε ι κάποιο κε λεπούρι: πρ ό σφερε βοη­ θητικά κτ ίρια με πο λλά δ ωμάτια. Επιθ εώρησαν κτ ίρια και άλλα απέρριψαν άλλα υιοθέτησαν. Ο Ρέσκε. και ανέφερε ως κατάλλη λο το ξενοδοχε ίο « Φ ρεγάδα» στο χωριό Γ ιαστάρνια. .ερε ίπια εξαρχής. κατ έγραφε μόνο την παρακμή : « Π αράλογο αυτό το ξεκοιλιασμένο τρ όλε "ί ανάμεσα στο αρχοντικό και το μαγε ιριό. επίση ς τεχνητ έ ς λ ιμνούλ ες με κυπρ ίνους στις παρυφές των δ ασών της Όλιβα . Μόνο το η λιακό ρο λό ι λε ιτουργεί. προπύλαιο. που έβλεπε παντού την παρακμή και ήθελε να βλέπει παρακμή. . όπως και στη χερσόνησο του Χέ ­ λα. Ό πως ε ίπε η Αλ εξάντρα: "Είναι από καιρ ό του Γκομούλκα . ό­ που απαγορευόταν το κολύ μπι. Ο καλό ς ο Βρό μπε λ καλύτερα να κρατούσε μυστικ έ ς τις κτη ματο λογικ έ ς του γνώσεις. . όπως το αρχοντικ ό Π ε λόνκε με τα βοη θητικ ά κτ ίσματα και τις τεχνητ έ ς λ ιμνούλες. Ο Αλέξαντρος και η Αλεξάντρα ήταν παρ όντες στην επιθεώ­ ρηση . 148 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ σιόν της Ε ργατικής Ομοσπονδίας στον Κόλπο του Γκντανσκ. . ροντέλ με με λ ι έ ς στην εσωτερική αυ λή. ό πως για παράδειγμα την ανακτορική θερινή κατοικία της οικογένειας Σ οπενχάουερ και το αρχοντικό των Π ε λόνκε που ε ίχε χρησιμοποιηθεί και άλλοτε ως γηροκομε ίο. Και όπως ήταν αναμενόμενο. η Εθνική Τράπεζα Π ολωνίας στο πρ ό σωπο του υπο δ ιευθυντή της έδ ε ιξε εν δ ιαφέρον. παρ ότι ο λό κληρο το συγκρ ότη μα ε ίχε υπο­ στε ί οφ θαλ μοφανε ίς φ θ ορ έ ς από τη μακρ όχρονη εγκατάσταση σ ' αυτό στρατιωτικών μονάδων. Αποκρουστικός ο Φίλ μπραντ που μετρ ά τα πάντα κα ι κάνει ε λέγχους χτυπώντας το σοβά ή ψάχνοντας για ίχνη made by Absens .

μεταξύ των ο­ πο ίων και κάποια « άδη λα αποθέματα». Στην ο δό Π ε λόνκε -σή μερα Ουλάνα Π ο λάνκι. ίσως μ άλιστα και αξιέπαινους ως συμπ λήρωμα της ιδέας τους. δ εν είχε καιρ ό για χά- made by Absens . μερικά απ ' αυτά με θέα στη θά ­ λασσα.τι βλέπω οι δυο τους ήταν ευχαριστη μ ένοι. επε ιδή η πρ όταση του Γέρζι Βρό μπε λ για το «πρώην νεκροταφε ίο της φρουράς» ε ίχε γ ίνει δ εκτή χωρ ίς καμ ία δ ιαφων ία: το χρή μα. κα θώ ς και τα προαναφερ θέντα αρχοντι­ κ ά . Στη χρηματο δότηση συ­ νέβαλαν επ ίσης ιδ ιωτικ έ ς ασφαλιστικ έ ς εταιρε ί ες και αργ ότερα η Π ρ όνοια. και ε ξ οπλίστηκαν. άφθονα γερμανικά μάρκα. Ί σως να θ εωρούσαν θ εμιτούς τους οίκους ευγηρ ίας. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΆΣΜΑΤΑ 14ιJ σήψης στα ξύλινα πατώματα. αλλά να γλεντή­ σω τα λίγα χρονάκια που μου απομένουν σ ' ένα νησ ί που το λεν Μ αχόρκα στα γερμανικά. Στο Μ πόχουμ η Ντένκβιτς αναγκάστηκε να προσ­ λάβε ι άλλον ένα βοηθό στο γραφε ίο. Και ο Μπιερόνσκι σωπαίνει. . Πά ­ ντως οι ο ίκοι θανάτου δ εν ήταν θέ μα των βραδινών συζητή­ σεών τους στην ου λάνα Ογκάρνα. Μόνο το σχόλιο της Έ ρνας Μ πράκουπ θεωρήθηκε αποχή : «Και αν δ ε θέλω να περ άσω το δ ε ιλ ιν ό της ζωής μου στην πατρ ίδ α. Απ ' ό . θα έβαζε κ άποια τάξη εκε ί μ έσα. Σύντομα ά ρχισαν οι εργασ ίες ανακα ίνισης σε έξι ξενοδο­ χε ία του κρατικού Συν δ ικάτου. ε­ πειδή ο Καρ άου του υποσχέθηκε τη χρηματο δότηση εν ό ς "αυ­ θ εντικού γοτ θ ικού θόλου" . » Π ριν ακό μα εκπνεύσει ο χρ όνος υπογράφηκαν τα πρώτα συμ βόλαια μ ίσθ ωσης και χρήσης ο δυνη ρ ό για τον Ρέ σκε. Οι προστριβές με τους μ έχρι τότε ενοι­ κιαστές αποφεύχθηκαν' αποζη μιωμ ένοι γενναιόδωρα.» Οι αποφάσε ις του δ ιοικητικού συμβουλίου δ εν προκάλεσαν σοβαρές ενστάσε ις εκ μ έρους των δυο διευθυνόντων εταίρων μας. . βρήκαν ν έ ες κατοικ ίες. Όλα αυτά έγιναν με ομό φωνη από φαση. επει­ δή για την αρχική χρη ματο δότηση ήταν αναγκασμ ένος να ξε­ λαφρώσε ι μερικούς τραπεζικού ς λογαριασμούς.μισθώ­ θηκαν αρκετές βίλες. Το ζευγάρι ήταν της γνώμης Ι)ΤΙ μετά τη δ ουλε ιά δ εν έπρεπε να σκέφτεται παρά μόνο τον εαυτι) του ' ότι ό ποιος ζευγάρ ωνε αργ ά .

Χ ωρίς να κρατιούνται χέρι χ έ ρι κ άθ ονται στον καναπέ. . Ε ­ κε ίνος ξέρει τό σο πο λλά. Η Αλ εξάντρα κα­ πν ίζει τώρα με πίπα. » « Αλλά μετά . που άφησε κ ληρονομιά ο αξιωματικός του εμπορικού ναυτικού. Όταν σταματά για άλλη μια φορ ά το η λ εκτρονικό καμπάνισμα του κοντινού πύρ­ γου του δη μαρχε ίου. . ας δ ω Νάπο λη και ας πε θάνω. να τα ζήσει μαζί μου . βλέπω τους δυο σκυμμ ένους πάνω από την ιταλική μπότα. » Επειδή στ α θ ε όστραβα ρ άφια της Αλεξάντρας. Και Ορβιέτο. Μ ετά από το ψητό χοιρινό και το λάχανο τουρσ ί με το κύμινο πλένουν μαζί και υπο δ ε ιγματικά τα πιάτα στην κουζίνα. Έτσι βλέπω τους δυο: ευχαριστη μ ένους. καιρ ό ς για ένα τσιγάρο. Ήταν άραγε ανάγκη να γνωρ ίσει ο ένας τον άλλον στην οικο- made by Absens . Οπωσδήποτε Φλωρεντία». κι αν γ ίνεται. « Φυσικά Ασ ίζη . . « Ε . . Η κορνίζα εν ό ς κα θ ρέφτη καλυμμ ένη με πανί πε­ ριμένει υπομονετικά την επιχρύσωσή της.» « Και την Ουμβρία.» Στη συν έχεια το γ έλ ιο της. αλλά μαζί του. να δ ω Νάπο­ λψ> . » Λίγο αργ ότερα ό μως η Πιετκόφσκα θέλησε κ άτι που δ εν μπορού σε να ε ίναι παρά μόνο δ ικό της όνειρο: «Θέλω κάποτε να ταξιδέψω σε όλη ιταλ ική μπότα. ανάμεσα στους τό μους περί ναυτικής τέχνης ή κάτω από σωρό αστυνο­ μικά. Στον Ρέ σκε διαβάζω: « Σ πανίως η Αλεξάντρα έχει κ ά ­ ποια επιθυμία που αφορά μόνο την ίδ ια. « Γ ιατ ί ε ιδικά τη Νάπο λη. Μόνο που τώρα πια δ ε θέλ ει να κάνει το ταξίδι στο Νότο μόνη. θ α υπήρχε ασφαλώς και κάποιος άτλαντας. Θέλε ι να κάνει τα πά ­ ντα μαζί μου. Η καινού ρια λά μπα δ απ έδ ου με το ωρα ίο σχήμα έχει βρει τη θέ ση της. 150 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ σιμο· ότι έ πρεπε να κερ δίσε ι τον χαμένο χρ όνο. Ευχαριστιέμαι να τους βλέπω έτσι. Και άλλα πα­ ρόμοια. Τα 'χει δ ε ι όλα τόσο πο λλέ ς φορές: « Μ πορε ίς λοιπόν να μου δ ε ίξε ις». Νάπο λη . και οι δυο με τα γυαλιά τους.» « Γ ιατί έτσι λένε όλοι. τους δίνει ιδέ ες. Ο άτλα­ ντας. στα χν ά ρια των Ετρού σκων .

Εκε ίνος της χάρι­ σε ένα δ ιακριτικ ότερο άρωμα. Κατά τη γνώμη μου. όπου θ α με ίνουν το βράδυ της Πρωτοχρονιάς και θα επι­ σκεφτούν το ιστορικ ό κ έντρο. «Τι καλά που η Αλ ε ξάντρα προνόησε κι έβαλε σ' ένα βάζο μερικά κ λαδ ιά ε λάτου με κεριά ! » Ο Ρέσκε απαριθμεί τις τρε ις επισκέψεις γνωριμίας σαν θ ρή­ νο. το απομεσή μερο. Γ ια τη μεθεπομένη ε ίναι εξασφαλ ισμ ένη η δ ιανυκτέρευσή τους στο Β ισμπάντεν. Μόνοι πάλ ι. τα αμήχανα λόγια που εκλ ιπαρούν επιε ί­ κεια. ή η άλλη φωτογραφία που τράβηξαν μόνοι τους και τους δ ε ίχνει να κ ά ­ νουν πικνίκ στην όχθη κάποιας λίμνης. αλλά χαρούμενοι που ξ επ έρα­ σαν αυτή τη δυσκολία. Την παραμονή των Χ ριστουγέννων την πέρασαν στο Μ πό­ χουμ. δ ε θα ' πρεπε στην η λ ικία τους να εξαναγκάσουν τους εαυτούς τους και να υποστούν αυτές τις ε π ισκέψε ις γνωριμ ίας. έ φτασαν -με το αυ­ τοκίνητο. Δ εν ήταν υπερβολική απαίτηση αυτό το ταξίδι και για τους δυο τους.στη Βρέμη . ήταν ανάγκη αυτό το οικογενειακ ό καταναγκαστικό ταξίδι να γ ίνει οπωσδή­ ποτε μέσα στις γιορτές. ό μως χωρ ίς χριστουγεννιάτικο δέντρο. για πα­ ρ άδ ειγμα εκε ίνη στο φέρι μποτ του ποταμού Βιστούλα. π ίνουν στο δ ιαμ έ ρισμα-γραμματε ία του Ρέ σκε στην υγε ιά του νέου έτους: εξαντλη μ ένο ι και οι δυο.δ ε μετρ ά . Και αν όχι. θλ ιμμ ένοι. Γ ια τη δ εύτερη μ έρα των Χ ριστουγ έννων ε ίχαν ήδη κλ ε ίσε ι ένα δίκ λ ινο δ ωμάτιο στο Γκα ίτινγκεν. Τις δυσάρε­ στες αυτές στιγμ έ ς. στα θ μό προς σταθμό . Ανή μερα Χ ριστούγεννα. Η Αλ ε­ ξάντρα βλέπει τον καθεδρικό ναό μόνο από τη γ έφυρα της ε­ θνικής ο δ ού . Στις 30 του Δεκέ μβρη το πρ όγραμμα προβλέπει το Λίμπουργκ στην όχ θη του ποταμού Λ αν. Κανένας ύμνος ετούτη τη φορ ά . Εγώ πάντως θα προτιμούσα να περιορίσω αυτή την αναφορά στην ωραία ιδέα τους και τη φριχτή ενσάρκωσή της. Πρέπει να πέρασαν άσχη­ μα. που -το ξέρω. Δε θ α το κάνουν τε λ ικά . Δ ε θα αρκούσε άραγε ως έν δ ειξη της όψιμης σχ έ σης τους κ άποια από τις φωτογραφίες που δ ε ίχνουν το ζευγάρι. ακ ό μα πληγωμένοι. εκε ίνη ζωηρόχρωμες γραβ άτες. στο ξε­ νο δ οχε ίο Γκέπχαρτ . Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 151 γένειά του. έ στω κι αν από σταθμό σε σταθμό λ ιγ ότερο ή περισσότερο made by Absens .

ή άξεστα· υπο δέχτη­ καν το ζευγάρι με α δ ιαφορία. Μόνο αυτό μου μαρτύρησε. Αργότερα.για το Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης. Η φράση του "Δ ικό σας καπ έλο ! " απο δ εικνύε ι τουλάχι­ στον την ευχ έ ρειά του στο χειρισμό της γερμανικής αργκό . ήταν μ έ σα σε μια πλαστική σακούλα δίπλα στο πιάτο της επιχρυσώ­ τριας μητέρας του» . υποτιμητικά. Ο Ρέ σκε δ εν παραπονι έται για τα φαγητά και τα ποτά. απάντησε άκρως δ ιαφωτιστικά λέγοντας: " Κάνουμε τον Μ πλοχ βίδες. ο τρίτος δίνοντας ο λότε λα κυνικές συ μβουλές. 152 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ άσχη μα.προκλητικά μεγαλοαστικ ό εστιατόριο του ξενοδοχείου μας. Γ ια την παραμονή στ ο Γκα ίτινγκεν ο Ρέ σκε γρ άφει: « Μόνο made by Absens . Και σ ' αυτό τον τόνο κύλησε το δ ε ίπνο στο -ομο λογουμ έ­ νως. χαμογε λώντας πάλ ι: " Επιτ έλους. Μ ας έδ ωσε να καταλάβουμε ότι θα προτιμού σε ένα "φα­ στφουντάδ ικο '' . Μόνο οι τρε ις γαμπροί. Στην ερώτησή μου πώς πάνε οι σπουδές της φιλοσοφ ίας. πριν ακ ό μα σερβίρουν το επιδό ρπιο. κι ούτε τα χριστουγεννιάτικα δώρα έλε ιψαν για τον πατέρα ή τη μητέρα. σώπαινε ολοένα περισσότερο. που αρχικά προσπ ά­ θησε να αντιδ ρ άσει. Όχι ότι ο Βίτολντ. πρέπει να πλήγωσε την Αλε ξά­ ντρα. Εγώ ήμουν γι ' αυ­ τόν αόρατος. έ ­ κλαψε · δ ε θέλησε ό μως να μου πει ποια λόγια του γιου της την ε ίχαν θίξ ει. αυτά τα ουτοπιστικά σκατά. Γ ια τον πρώτο στα θ μό . Ξέ­ ρετε. τη Β ρέμη. ο άλλος αφ ' υψηλού. ο γιος της Αλεξάντρας. οι θυγατέρες του Αλέξαντρου. γράφει: «Η ά ρνηση του Βίτολντ να συζητήσει μαζί μας -έστω και μόνο αό ριστα. Μ ερικο ί θ αμώνες γύ ρισαν και μας κοίταξαν. Πήδησε πάνω και ξανακάθισε . Εν ώ τρώγαμε ακό μα τη σού πα. Δε θα μείνει τ ίπ οτε από δαύ ­ τα". Το χριστουγεννιάτικο δώ ρο του. όπως γρ άφει ο Ρέ σκε. έδ ε ιξαν εν δ ιαφέρον για τη Γ ερμανο-πολωνική Εταιρεία Κοιμητηρίων: ο ένας αντ έδ ρασε ειρωνικά. έθιξε ευ­ θέ ως και δ ε ίχνοντας με το δάχτυλο τον άντρα στο πλευρό της μητ έρας του · όχι ότι η Σ οφ ία. φέρθηκαν στη γυναίκα στο πλευρό του πατέρα τους με αναίδε ια. άρχισε να βρί­ ζει υψηλόφωνα τη μητ έρα του στα πο λωνικά . όταν ο Βίτο λντ έ φυγε. έχει φιλ εναδ ούλα" . ένα ασφαλώ ς πανάκριβο πινέλο από τρίχες ασβού. Η Αλ ε ξάντρα. η Δ ωρο θέα και η Μ αργαρίτα.

Τώρα που αναγνωρ ίσαμε τα made by Absens . ακόμα και απέναντι στην Αλ εξάντρα. Όταν τη ρώ­ τησα αν ή θ ελε να της δε ίξω τις φωτογραφίες από το Κοιμητή­ ριο της Συ μφιλίωσης. συ μ­ φώνησε με την ιδέ α μας και την. αφ ' υψηλού : "Θα μπορού σατε να το αγοράσετε πο λύ φθηνότερα απ ό τους Πολω­ νού ς. Ε κε ίνος μου χάρισε ένα βιβλίο τσέπης με θέ μα τη σεξουαλική ικαν ότητα στα γηρατειά· αστείο. ως συνήθως. Η μ ίσθωση δ εν ε ίναι λύ ση . την αμοιβή . δηλα δή γκρ ίνιαξε για τα πάντα: τη δουλ ε ιά . η Αλεξάντρα έπρεπε να βγαίνει στο μπαλκόνι όποτε ήθελε να καπνίσει. που τις μαζεύω ως ιστορικά ντοκουμέντα. Ο άντρας της. φαγού ρα. που κάποτε ήταν στην άκρα αριστερά και που τώρα μόνο ανέκ δ οτα μπορεί να διηγηθ ε ί. μου έγνεψε όχι: . πο λύ αστε ίο ! Η Σοφία μου χάρισε παντό φλ ες φριχτές ! Μόνο τα παι δ ιά μου έδ ωσαν χαρά» . ε ίναι κακ ό κεφη και βαριέται ν ' ανοίξε ι το στό μα της μόνο οι αρρώστιες της την κ άνουν ομιλητική : δύ σπνοια. Επειδή πρ όσφατα οι δυο τους έχουν γίνει παθιασμένοι αντικαπνιστές. π ό σο δύσκο­ λη πραγματοποίησή της αλλά . -Ασε καλύτερα· φτάνει η κατάθλ ιψη των Χρι­ στουγέννων και της τρ έλας των γιορτών". που στο μεταξύ έγινε τμηματάρχης στο Υ πουργε ίο Π εριβάλλοντος. τα κοινω­ νικά προβλήματα. Στο σπ ίτι της παντού γ λυκ ά · έχει παχύνει αισθητά . Ο άντρας της. λόγου χάριν για το κίνη μα ε ιρήνης και τη δ ιαμαρτυρ ία κατά της απε ιλής του πο­ λέ μου στον Κόλπο. ένας Θεός ξέ ρει. στη συνέχε ια εγκά ρ δια. Ένας κυνικό ς. λπ. τους συναδέλφους. Γ ια την επίσκεψη γνωριμίας στο Βισμπάντεν διαβάζω: «Πώς κατάντησε έτσι η Δωροθέα ! Εγκατέλε ιψε την παιδ ιατρική . Η μικρότερη κόρη μου μας επ έτρεψε να συζητήσουμε μόνο για την απασχόλησή της ως κοινωνικής παι δ αγωγού με με ιωμ ένο ωρ άριο. Ούτε μ ία φορά δ εν απη ύθυνε το λόγο στην Αλ εξάντρα. κ.. κατάφερε να πει μόνο τη φράση : " Πράγματι ελκυστικό το νεκροταφείο σας ! " Και από πάνω το σαρκαστικό του χαμό­ γε λο. που ως βιβλιοπώλης γκρίνιαξε για το "πλήθος των ανατο λ ικογερμα­ νών" και ειρωνε ύτηκε με βεβιασμένη άνεση τη μαν ία τους να αγοράζουν πρακτικ ά εγχειρίδια οικονομίας και εργατικού δι­ κα ίου. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 153 τα παιδιά της Σοφίας φέρθηκαν με φυσικότητα: αρχικά δ ε ιλά.

Εγ ώ ε ίπα: " Μην ξεχνάτε ό­ τι τό σο ε με ίς. Θα έπρεπε να τον made by Absens . τ έτοια αναισθησ ία ! Σ κοπε ύ αμε να πε­ ρ ά σουμε την Πρωτοχρονιά με τη Μ αργαρίτα και τον άντρα της Φ ρεντ. Και έπειτα ο τε λευταίος στα θ μός του Γολγοθά. Να αντιμετω­ π ίσε ις τ έτοια ψυχρότητα. Έτσι θα εξα­ σφαλίσετε πελατε ία μ eχρι το 2000 και βάλε". 154 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ σύνορά τους. Τα δώρα μας: για μ ένα ένας ε ικονογραφημένος τόμος του Ντροστ. που έχω ήδη. Στο κάτω κ άτω όλα αυτά δ ικά μας ήταν κάποτε ". χωρ ίς να ρωτη θ ε ί. ακό μα και η Αλεξάντρα αγανάκτησε . έβαλε κι αυτό ς τη σάλτσα του : "Ακριβώς ! Μ ια τ έτοια κομπίνα χρειάζεσαι. αλλά στην πραγματικότητα τον συντηρεί εδώ και χρόνια η χαζή μου η Γκρετ. θα μπορούσαμε ασφαλώ ς να απαιτήσουμε την κυ­ ριότητα ει μη τι άλλο του χώ ρου που καταλα μ βάνει το νεκρο­ ταφε ίο.έτσι την έλ εγα παλιότερα. ό ­ πως ακριβώς θα έ κανε με τις επιτύ μ βιες πλάκες του. ε ί μαστε επισκ έπτες στην Πολωνία". Ακόμη κι ο Ρέ σκε έχει αυτή τη γν ώ μη : «Πο λυαγα­ πημένη μου ! Τι απα ίτηση αυτή από μ έρους μου. εξέφρασε τη γνώμη της για την ι δέα μας. που ο συμ­ μα θητής μου τον περιγρ άφει ο λό κ ληρο χωρ ίς καθόλου κενά. ''Ο ναός της Θεοτόκου". Η Γκρετ . οι όλο και πιο μικροπρεπείς κομματικ έ ς έ ριδ ες και οι ε­ περχό μενες εκλογ έ ς στα κρ άτη της Ο μοσπον δίας. ό σο και οι νεκρο ί μας.άγγιξε τις απλωμ ένες φωτογραφ ίες μ ία μ ία και αναφώνησε με ε ιρωνικό θαυ μασμό: " Καλέ εσε ίς ανακαλύ ­ ψατε ένα αληθιν ό κεν ό στην αγορά ! " Και μετά : "Πό σα βγάζετε απ ' την υπόθ εση . Αλλά όταν η μεγαλύτερη κό ρη μου. Δεν ε ίπαμε λέξη για όλα αυτά». Ο Φ ρεντ. Κι ύστερα κάθ εσαι κι αρμέγεις. " Και τ έλος: "Αυτό θ α πει να 'χε ι κανείς ι­ δέ ες " . και για την Αλε ξάντρα πια­ στράκια για καυτά σκε ύ η από κ άποιο τριτοκοσμικ ό μαγαζί. Εκε ίνη μας ε ίχε καλέ σε ι. Το θέ μα στη συνέχεια ήταν οι χωματερ έ ς της Έσ­ σης. Η Αλ ε ξάντρα προτίμησε να σωπάσει. Αξ ιο θαύ ­ μαστη η Π ιετκό φσκα που κατάφερε να παραμε ίνει σιωπηλή μ έ ­ χρι το Λίμπουργκ και να ανεχθ ε ί τις τρε ις θυγατέ ρες του και τους άντρες τους θα έπρεπε να τα ε ίχε παρατήσει ήδη στο Γκα ίτινγκεν. που θ εωρε ί τον εαυτό του ηθοποιό. Πρέπει οπωσδήποτε να επιτρ έψετε και την ανακομι δή .

Αφήσαμε εκε ί τα δώρα μας . Ακου να μου παίζουν τους προσβεβλημένους ! Δ εν πάτε να θαφθε ίτε κι εσε ίς στο νεκρoτ�φε ίo σας. έ πεφτε χιόνι. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 155 ε ίχα χαστουκίσει. με παρακάλεσε να βάλω έναν ωρα ίο δίσκο. Ο Ρέ σκε γρ ά φει: « Λ ες και η φύση ζητά συγγν ώ μη για τις υπερβο λ ικά αργοπορη μένες χιονοπτώσεις. έπιασε το κρύο. Στο η μερο λόγιό του η μουσική υπ άρχε ι μόνο ως υπό ­ κρουση. Αλλά και Βίτο λντ λιγ άκι. Σ κουφάκια σε όλα τα ακροκ έ ραμα. λέ ω εγ ώ. εκε ίνη άναψε τα δυο κεριά στα ε λατόκ λαδα και είπε: " Κατανοώ κ ό ρες σου. Και ενώ εγ ώ έψαχνα κάτι κατάλλη λο. το κέφι της. Τα ψηλοτάκουνα παπούτσια της Αλε ξάντρας θα χρε ιαστε ί να κάνουν ένα δ ιάλ ειμμα . Μόνο ν α υποθέσω μπορ ώ τ ι ε ίδους μουσική έβαλε · σίγουρα κλασική . Πόσο μου έλειψε αυτός ο ήχος: να περπατώ στο τριζάτο χιόνι. Κατά τα άλλα διαβάζω ότι ο καιρ ό ς στις γιορτ έ ς ήταν υπερβολικά ήπιος: « Γ ια άλλη μια φορά Χριστούγεννα δί­ χως χιόνι . . Εγ ώ το λέ ω αυτό νεκροσυ λία ! " » Λίγο αργ ότερα ο Ρέ σκε γρ άφει: « Δ εν ξέρω από πού αντλε ί η Αλεξάντρα τη δύναμη να παραμ ένει ήρεμη μετά απ ' όλα αυ­ τά. Ό μως η Αλ ε ξάντρα ήταν της γν ώ μης ότι δ εν του άξ ιζε τό ση τιμή . ν ' αφήνω τα χνάρια μου . Δε γνώ ρισαν δ ιωγμό και φυγή μέσα σε κρύο. πο λύ που με κ ό φτει. Χ ιόνιζε. Όταν τε λ ικά φτάσα­ με σπ ίτι μας και τσουγκρ ίσαμε τα ποτήρια για το ν έο έτος. χιόνιζε όλο και περισσότερο. ούτε καν τον Σοπέν. να ξαναβρίσκει. το ' στρωνε. . . χιόνι σαν σκόνη πάνω στο χιόνι. η εκ πεποι θήσεως κα θηγήτρια γυμνα­ σίου. . μάλ ιστα. Και ενώ ή μαστε ή δη στην πό ρτα.σοκο λατάκια για την Αλ ε ξάντρα και για μ ένα μια αρκετά ωραία γιούγκεντστιλ θήκη γυαλιών. . » Αλλά όταν το ζευγάρι μας μπήκε στο τριάρι της Οδού των Σ κύ­ λων στα τ έλη της πρ ώτης ε βδ ομάδας του Γ εν άρη. στο τέλος έγινε χυ δ αία: "Τόσο πολύ σας πειράζει η κρι­ τική . Έχουν όλα και δεν ξέρουν τίποτα"» . η Μαργαρίτα. ' Αλλη γενιά . » made by Absens . Ποτέ δεν αναφέρει ονομαστικά κάποιο συν θέτη. Φύγαμε αμ έ σως. Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης ! Ας καγχά σω.

ή μήπως η Αλε ξάντρα βρήκε στη να­ φ θαλίνη ένα. Μ έχρι τότε βλέπω να έχει κ λε ίσε ι και το κάτω τ έταρτο. στο δ ρ ό μο α λλά και αργ ότερα. να βαδίζουν με τις μπότες τους αριστερά της Μ εγ άλης Αλέ ας προς το Κοιμητήριο της Συμφι­ λίωσης: εκείνη με το γούνινο σκουφί της ο λοστρόγγυλη σαν βα­ ρε λάκι· εκε ίνος με το μαύρο φαρδύ πανωφό ρι του σκυφτός. Ό σο και αν δ ιαφ έ ρ ε ι η δ ιαμό ρφω­ ση του πρ άσινου από μνήμα σε μνή μα ανάλογα με τις επι θυ μ ίες των οικογενειών. λες και. Βλέποντας τις τεφρο δό - made by Absens . όπου κάτω απ ό το βάρος του χιονιού μά­ ντευες ακό μα το εν άμισι και πλέ ον εκτά ριο του καταργη μ ένου νεκροταφε ίου · ή βλέπω τους δυο μόνους τους. Μ ε δ εκαεφτά βαθμούς κ άτω από το μη δέν δ εν μπορού σαν να θάψουν σωστά ούτε τεφρο δόχους. Χ ρειά στηκε να δ ιακόψουν τις κηδε ίες. στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης. Ήταν αδύνατο να σκάψουν την παγωμ ένη γη. 156 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Ό . και οι φρεσκο­ φυτε μ ένοι πυ ξ ο ί των περιφρ άξεων και τα κλαδ ιά ε λάτων που σκεπάζουν τους τάφους το χε ιμώνα. από τα συζυγικά της χρόνια. Ο Ρέσκε γρ άφει: « Χαρή καμε όταν βρεθήκαμε μόνοι ανάμεσα στις σε ιρ έ ς των μνημάτων. μάχεται με αντ ίθ ετο άνεμο. Εκ­ πληκτικ ό πόσο γρήγορα μπήκαν στη σε ιρά οι πρ ώτοι τομε ίς. Την άνοιξη το δ ε ξί πάνω τ έταρτο του νεκροταφε ίου θα έχει γε­ μ ίσει. Οι φωτογραφίες προκαλούν υπο θ έ σεις. Ο ένας λοφάκος πλά ι στον άλλο. ο τομ έ ας των τεφρο δόχων. το χιόνι τα έκανε όλα ίδ ια. επειδή ο Βρό­ μπε λ κω λύ εται επαγγε λ ματικά. παρ ά την παγωμ ένη άπνοια.τι γρ άφει σχετικά με τον καιρ ό ε ίναι για να αιτιολογήσε ι το γεγον ό ς ότι αγ ό ρασε για την Πιετκόφσκα ένα ζευγάρι «πα­ ν άκριβα μποτάκια» με γούνινη επ έν δυση · μα και στον εαυτό του χάρισε ζεστά χοντρά ποδήματα. Έτσι τον ίζ εται ακ ό μη περισσότερο και η ομοιομορφία των απλών σταυρών που προς το παρ όν φ έ ρουν μόνο το όνομα και τα στοιχεία των νεκρ ών: τα πάντα καλύπτονται από παχύ λευκ ό . Επειδή κι αυτό ς φοράει γούνινο καπ έλο. Έτσι εξοπλ ισμ ένοι έκαναν περιπάτους στις επάλξ ε ις κοντά στην πύλη Λ ε έγκε ή με τον Βρό μπε λ στο παλ ιό νεκροταφείο του Σ ωτήρος απ ' την άλλη με­ ριά του Ρ αδάουνε. Υπ άρχουν πο λλέ ς και έγχρωμες. αναρωτιέμαι: το αγό­ ρασε τώρα λόγω εποχής.

Αργ ότερα δεν ή μαστε πια μόνοι. Αραβες. » Του ε ίμαι ευγνώμων που κατέγραψε αμέσως μετά την επ ί­ σκεψη στο κοιμητήρι τα λόγια της γριάς χωρίς να μετατρέψε ι τις φλυαρίες της σ ε γραπτό λόγο: « Είδ ατε. Κι ο ' Αραβας άν θρω­ πος ε ίναι. «Παντού και πάντα τα ίδια. Κι εγ ώ ν ό μισα στην αρχή πως μας δ ε ίχνουν πυροτεχνή ματα. . Δ εν έχει τέ­ τοιες σε πο λωνικά κοιμητήρια. Ο ι φρ άσε ις του: «Η Μ πράκουπ ενη μερώθηκε ξανά για τα γεγονότα. Εκπληκτικό πό σο εν δ ια­ φ έ ρεται η γριά για την επικαιρ ότητα . Α ραβες μ έ σα στην έ ρη μο.» Δεν ξέρω αν εκείνος ή εκε ίνη εξήγησε στη γριά της μειονό­ τητας το νόη μα του πολέμου στον Κόλπο. Μ ε τις κετσε δένιες μπότες της. . η Αλε ξάντρα έβαλε τα γ έλια. όπως παλ ιά . Πόσο ε ύθυ μη είναι πάλι! " Έχουν πλάκα γ λάστρες σας. ». . αφέντες μου. α λλά και ποιος δ εν κά­ νει λάθη σε τούτο τον ντουνιά! Και σας ρωτώ . Μ ετά ό μως κατάλαβα: θέλανε σώνει και καλά να ξεπαστρέψουνε τους .» Αυτά ε ίπε η Μ πράκουπ αντί χαιρετισμού . . κάνουν πόλε­ μο. δ ε λένε πο λλά για το πώ ς εκτιμά ο ίδ ιος τα ν έ α συστή ματα ο λέθρου που εξυμνεί η τη λ ε ό ραση . Μόνο μ έσα απ ' τα λόγια της αναφ έ ρεται στο η μερολόγιο του Ρέ σκε η έναρξη του πο λέ μου στον Κόλπο. κατέφ θ ασε η Μ πρ άκουπ και άρχισε να μιλά ασταμάτητα . Ό σο ίσχυε ακ ό μα το τε λ εσίγραφο. έχει δύ ο απόψεις από τη μια δ ικαιολογε ί το αιματοκύλισμα. σε ινάμενη λυγ ά μενη. Ε με ίς κάνουμε όλα κα θ ο λ ικ ά". Όταν οι α­ φ έντες εκε ί πάνω δ εν ξέρουν τι άλλο να κάνουν. ένιω θ ε σαφώς αγανάκτηση για την πώληση γερμανικών ό πλων στο Ι ­ ράκ αλλά η αγαν άκτησή του χανόταν σε γενικ ότητες έτσι ονο­ ' μάζε ι τα χη μικά ό πλα «γερμανικό δ η λητήριο» : « Λ ες και οι άν- made by Absens . όταν τέλε ιωνε το πανηγύρι του Δ ομ ίνικου. από την άλλη το α­ ποκαλε ί βάρβαρο. ό πως πάντα. Ο Ρέ σκε παραμ ένει στο ημερολόγιό του έ μμεσος. βαριά κουκου λωμ ένη. στην τιβί πώς πο λ εμούν τους . Πρώτη φορά την ακού ω να γε λά μ έ σα στα χιόνια. Κι ε ίπα μέσα μου: Γιατί. Διαβάζω μόνο ότι. Μ πορε ί να ' κανε ένα λάθ ος. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 157 χους με τα χιον ένια σκουφάκια τους. κύ ριε κα θηγητά: δ εν υπάρχε ι καν ένα έλεος πια.

158 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ θρωποι προσχεδιάζουν τον αφανισμό τους. Η Έ ρνα με κετσε δένιες μπότες. Π αντού συντρ ίμμια. ρ ί­ χνουν ο ένας στον άλλον. Και τό σα πτώ ματα που κανε ίς δ εν μπόραγε να τα μετρήσει . Το πώς ε ίναι το ζευ­ γ άρι με χιονισμ ένο φόντο το ξέρουμε ή δη · το ν έ ο στοιχε ίο ε ίναι η Μ πράκουπ. Αλλά αυτό το ήρεμο δ ιά στημα ήταν γεμάτο δ ραστηριό­ τητες: τα πρ ώτα πρ ώην ξενοδοχεία του κρατικού Συνδ ικάτου άρχισαν να λ ειτουργού ν ως ο ίκοι ευγηρ ίας. μιλού ν για παγωνιές του Γ ενάρη. . την κοκκινισμ ένη γαμψή μύτη και το ζαρωμένο στό μα. για χει­ μωνιάτικο ή λ ιο. . σαν αυτές που φορούσαν τον καιρό του πολέμου. Αυτό ς λέ­ γεται χιονοπόλ ε μος. Μ ε την μπάλα που θ ρυμματ ίζ εται πετυχαίνει τον Αλέξαντρο Ρέ σκε που πα ίρνει κι αυτός φόρα να ρίξε ι κι έτσι το γούνινο καπ έλο του έ χει γ λιστρήσει στο πλάι. έτσι που η κουκου λωμ ένη μπάλα μόλις και αποκαλύπτε ι τα σμιχτά μάτια. που έχω μπροστά μου. μπροστά σε τεφρο δόχους με άσπρα σκουφάκια και κάτω από φλαμου­ ριές πασπαλισμένες με άχνη ζάχαρη . Κι αυτό το φωτογραφη μένο στό μα ε ίναι που ε ίπε μ έ σα στη γαλήνη του νεκροταφε ίου : «Κι όταν π άψουν να πολ ε μούν. Μ ε βραδύτερο ρυθμό προχωρού­ σαν οι εργασίες στις μεγαλοαστικές βίλες και τα πάλαι ποτέ αρχοντικά της ο δ ού Π ε λόνκε . ρ ίχνει. ε λαφρ ώ ς κουνη μ ένοι. θ α είναι όπως τότε στο Ντάντσιχ. Έχει σφιχτοτυ λίξ ε ι πολλέ ς φορές το μαντ ίλ ι γύ ­ ρω από το μικρ ό και συρρικνωμ ένο πια κρανίο της. Η παγωνιά κρ άτησε μ έχρι τα μ έσα του Φλ εβάρη. . ώ στε να μη με ίνει τίποτα . » Ξένη και ασφαλώς αταίριαστη στα ντοκουμέντα του Ρέ σκε ε ίναι μια φωτογραφ ία που πρέπει να τράβηξε η Π ιετκόφσκα. και τα πόδια σε δ ιάσταση. . Σ ε άλλα κτίρια η ανακα ίνιση έκανε προ όδους. Δε ίχνει εκείνον και την Μ πράκουπ στο ροντ έλ του νεκροτα­ φε ίου · και οι δυο σε έντονη κ ίνηση. » Φωτογρ άφισε την Μ πράκουπ στο χιόνι και η γριά θα φωτο­ γρ άφισε το ζευγάρι ανάμεσα σε χιονισμ ένα μνήματα. Ο Ρέ σκε το ση με ίωσε μάλλον πα- made by Absens . Το κοιμητήρι νεκρ ό . Όλες οι φωτογραφίες. για γαλαζο-Ισκιωτο χιόνι.

Πάντως οι θά­ νατοι στους οίκους ευγηρίας πλήθαιναν. Όταν μάλ ιστα χρε ιάστηκε να αποφα­ σιστε ί η ίδ ρυση και μιας κλ ινικής για άτομα της τρ ίτης η λ ικ ίας. που την επιθυμού σαν δ ιακα ώ ς. καθώς θα ε ίχαν πρ ώτοι αυτο ί το δ ικα ίωμα αγορ ά ς των ακινήτων σε περίπτωση πώλησής τους ο Φίλμπραντ επ έν δυσε πο λύ χρ όνο στο ν έο έ ρ­ γο' η μικρομεσαία επιχείρησή του. που με το σλόγκαν « Π ερ άστε το δ ε ίλ ι της ζωής σας στην πατρίδα» δ ιαφημιζόταν σε ιλουστρασιόν φυλλάδια. ανάμεσά τους και χρεοκοπη μένα ξενοδοχε ία. ο Ρέσκε αποκ άλυψε και δ ιέθεσε κάποια επιπρ ό σθετα ποσά από τα αυστηρά φρου­ ρούμενα « άδη λα απο θέ ματά» του. Η επιχε ίρηση. μετά από τη σύντομη ανανεωτική χαρά της άφιξης. όπως αναγκάστηκε να παρα δ εχτε ί ο Φίλμπραντ. Ο Ρέσκε. Μ ια κλ ινική ήταν απαραίτητη. που ε ιδικευόταν στη θέρ­ μανση δ απέδου. πρ ό σφερε δυνατότητες συνεργασίας. Για ένα δ ιάστημα οι δ ραστηριότητες αυτ έ ς συν ά ρπασαν τον Ρέσκε και την Π ιετκ όφσκα. δ ούλευε από μόνη της.συγκατατ έθ ηκαν εκ των υστ έ ρων στην από φαση της δ ιο ίκησης. που ε ίχε εκφρ άσε ι εξαρχής τους εν δ οιασμού ς του. Μ ετά τον Φλε βάρη η κατάσταση. Οι γεροντικ έ ς ασθέν ε ιες των υπερη λίκων αντρ ών και γυναικ ών. εξοπλ ισμένης με βάση τα δυτικά πρ ότυπα. Αναγκάστηκαν να μισθώσουν άλλα οχτώ κτ ί­ ρια. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 159 ρεμπιπτόντως οι δυο τους δ εν ε ίχαν λόγους να αντιτεθούν στα πρ ό σθ ετα αυτά συμβόλαια μ ίσθ ωσης έτσι κι αλλ ιen ς ως απλοί δ ιευ θυντές δ εν ε ίχαν ψήφο στο δ ιοικητικό συμβούλ ιο. Χ ρειάστηκαν λίστες αναμονής. δικαιώθηκε από τους αριθμούς των θανάτων' ωστόσο απέκρου- made by Absens . Εντυπωσιασμένοι από την αγάπη στη ζωή ενό ς μεγ άλου αρι θ μού η λ ικιωμένων -στους πρώτους π έντε οίκους εγκαταστάθ ηκαν περισσότερα από εξακ ό σια ά­ τομα της τρ ίτης η λ ικ ίας. πήραν ξανά το πάνω χέρι' κι α­ κό μη χειρ ότερα: φούντωσαν απ ό αυτήν την αλλαγή. Αυτά ήταν καλά το πολύ για κάποια μεταβατική περίο δ ο . ή­ ταν πολύ κρίσιμη . με αποτ έλεσμα να αυξηθούν τα κρού­ σματα. επει δή βέβαια οι υπερή­ λ ικες δ εν ε μπιστε ύονταν τα πολωνικά νοσοκομε ία. Η συμμετοχή μεγ άλωνε . φυσικά με μια ρήτρα που κατοχύρωνε τους ενοικιαστές.

160 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡ ΛΣ σε την πο λ ε μική που δ ιαδόθηκε από ένα δυτικογερμανικό πε­ ριο δ ικό και η οπο ία κατέληγε στο συ μπέρασμα ότι επρ ό κειτο για μια «προσο δ οφ ό ρα επιχε ίρηση εκμετάλλ ευσης της νοσταλ­ γ ίας ηλικιωμ ένων αν θρώπων. Στην αντιπαράθεσή του ο διευθύνων εταίρος υπέδε ιξ ε τη μεγά ­ λη. Μ ε έκπληξη άκουσα πό σο εν δ ιαφέρεται για την οι­ κονομική εξυγ ίανση της Π ολωνίας . Ε κφρασμένη σε πο λλέ ς επιστολές. πρ ότε ινε να έ ­ χουν δ ικα ίωμα ανακομιδής οι θ αν όντες από 1 / 1 2/1 970 . όλοι γν έφουν. η λ ικία των ανθρώπων που ε ίχαν πε θάνει: από τα τριάντα οχτώ άτομα. Π αρ ' όλα αυτά δ εν απ έ φυγαν την έριδα. δ εν κάνει μόνο τον Μάρτσακ και τον σεβασμιότατο Μ πιερ όνσκι να γν έ φουν με έμ­ φαση καταφατικ ά · με τον Βρό μπελ γν έ φει καταφατικ ά και η Αλε ξάντρα. τα οποία θα έπρεπε να τα κλ ε ίσουν αμ έ σως �� . η επι θυμία αυ­ τή συνοψίζεται στις λ ιγοστ ές λέξε ις: Θέλουμε να πεθάνουμc στην πατρ ίδ α». καμιά φορά ακόμα κι εγώ» . Συγκινητικός ο ζήλος του ! Η μόνιμη φρ ά ση του Γκ έ ρχαρτ Φίλ μπραντ. που συμφώνησε αμ έ σως. Τα πνεύματα ήταν ο ­ ξυμένα ήδη στη συν έλευση αρχές του Μάρτη . που απεβίωσαν αφότου ε ίχαν εγκαινιαστε ί οι ο ίκοι ευγηρ ίας. "Αυτό που δ εν έχε ι η Π ο λων ία ε ίναι μια υγιής μεσα ία τάξη ! " . Ο Μάρτσακ. Μ ε τον δ ικό του τρ όπο. για θλιβ ερά άσυλα και αληθινούς ο ίκους θανάτου. Αλλά και στον Ρέ­ σκε βρίσκω κ άποιες νύξε ις που ρ ίχνουν ηπιότερο φως στον ε­ πιχε ιρη ματ ία: « Π ρ ό σφατα ε ίχαμε οι δυο μας μια προσωπική συζήτηση . δηλαδή ((πό την η μερομην ία υπογραφής στη Βαρσοβία του πρώτου γε ρ- made by Absens . ο ίδιος γράφει «βιβλική». εφτά ήταν ενενήντα ως εκατό χρ όνων και κανένα κάτω από τα ε βδομήντα. « Και οπωσ­ δή ποτε ε ίναι γεγον ό ς ότι σε όλες τις περιπτώσε ις εκπληρ ώθηκε μια επιθυ μία. ο Φίλ μπραντ υπ έβαλε μια πρόταση που κ ίνησε το εν δ ιαφ έ ρον μό­ νο του υπο δ ιευ θυντή της Εθνικής Τράπεζ�ς: Στο εξής θα έπρε­ πε να δημιουργη θ ε ί χώρος και για την ανακομιδή λειψάνων και οστών. Ο Φίλμπραντ ευχαρ ίστησε εκ μέρους της δ ιο ίκησης για την ένστασή του που ξεκαθάριζε τα πράγματα. δη λαδή με σαφή αναφορά στο κό στος και τα κ έ ρ δη.

Όμως πα­ ρά το εν διαφέ ρον που επ έδ ειξε ο υπο δ ιευθυντής. αν έ ­ πτυξε ό . Φυσικά θα φροντίσω και για την ανακομιδή των οστών των γονιών μου που πέθαναν στα μέσα της δεκαε­ τ ίας του ε βδομήντα ο ένας και στα τ έλη της ίδ ιας δ εκαετίας η άλλη . Η Π ιετκ ό φσκα λέγεται πως γ έλασε δυνατά και ρώτησε μετά τον Φίλ μπραντ αν η πρ ότασή του θα ε ξυγίανε την πολω­ νική μεσα ία τάξη . Ο Φίλ­ μπραντ ε ίπε : « Μ πορούμε κ άλλ ιστα να υπολογίζουμε με περισ­ σότερες από τριάντα χιλ ιάδ ες αιτήσεις ανακομιδής. αρκε ί να συντε λέ σει στη συμφιλίωση των λαών μας». Δ γΣΟI ΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 161 μανο-πολωνικού συ μψ. ο Γέρζι Βρόμπελ απέδωσε στην πρόταση μια «απάνθρωπη δ ιά­ σταση » . Ε ιπώθηκε ότι το βασικό τ έλος γι ' αυτού ς τους επανεντα­ φιασμούς στην πατρ ίδα έπρεπε να αυξη θ ε ί γενναία. Αλλά ας κοστ ίσε ι ό . Υπήρχε ένταση και θυμός γύρω από το τρα­ πέζι των συσκ έψεων. Και αυτό που αποκαλούσε ο Φίλ μπραντ μονολεκτικά «ανακομιδή » και ο Μάρτσακ περιφραστικά «επ έ­ κταση των δ ραστηριοτήτων του κοιμητηρίου» θα ε ίχε απορρι­ φ θ ε ί από την π λε ιοψηφ ία. Παρακαλώ τους πο λωνού ς φ ίλους μας να κατανοήσουν ότι συνειδητοποιούμε το τερ ά στιο οικονομικ ό κό στος. Κουρασμένος.') " ου . Όλοι οι αποβιώσαντες πρ ό σφυγες μετά απ ' αυτή την η μερο μ η " ία θ α ε ίχαν εφεξής το δ ικα ίωμα του επαναπατρισμού μ έ σω αν ακ ομι δής των οστών τους. Και με α­ νάλογο κό στος.τι θέλε ι. Χαμηλόφωνα. αλλά καταφανώς ερε θ ισμένος. αν δ εν έπαιρνε το πάνω χ έ ρι ο κα­ θηγητής που ε ίχε μ έσα του ο Ρέσκε . Ε ιπ ώθηκαν ποσά με πο λλά μη δ ενικά. η πολωνική πλ ευρά ήταν δ ιστακτική . Ω ς ιερέας ο Στ έ φαν Μ πιερ όνσκι ε ίπε ξεκάθαρα « όχι». που χαράσσονται στις ταφό πλακες. Αναφέρθηκε δ ιεξο δ ικά σε χρονικά περιθώρια ταφής. Π αρασύρ θηκε και έ κανε στο συγκεντρωμ ένο δ ιοικητικό συμβούλ ιο μ ία δ ιάλεξη που το σχε δίασμά της στο η μερολόγ ι ό του φέρει τον τ ίτλο «σύντομη περιήγηση » .τι γνώριζε σχετικ ά με τη δ ιαχε ίριση των νεκρών από τις Εκκλησίες. παρ ότι σε σκληρ ό ν ό­ μισμα. έπε ιτα στην εκταφή και μετακομι δή των λε ιψάνων από τους οικογενε ιακούς τάφους στο οστεοφυ λάκιο της εκ ά στοτε ενορ ίας που ο περιορισμένος made by Absens .

έτσι δ η­ μιουργούνται κατακό μβες γεμάτες κραν ία και οστά . αν και εγκατέλε ιψα την πόλη ό σο ήταν ακόμα άθ ικτη . στα μ έσα του Φλ ε­ βάρη. στο θαμπό και δ ιαθλασμ ένο φως. . . Επαινετό το ότι στο κεντρικό κλίτος κάποιο τακτικό χ έ ρι έχε ι αρχίσει να συγκεντρώνει τα ο­ στά σε κουτιά .και μια μαρμάρινη ταφόπετρα που στο επιπεδόγλυφό της made by Absens . κατασκευαστών ιστ ίων και ψαρά­ δ ων. δ εξιά του κυρίως ιε­ ρού. ανάμεσά τους δυο καπετάνιων -{) Αη-Γιάννης ή­ ταν εκκλησ ία των ναυτικών. οι οποίες. που έχουν θ αρρε ίς εκραγεί.να ανοιχτε ί και να σκεπαστε ί ένας λάκκος ει δ ικ ά γι ' αυτά. 1 62 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ χώρος του δ εν επιτρ έπει τη χρήση του ε ις το δ ιηνεκ έ ς . . στη βά ση του καμπανα­ ριού . . Π ού θα μεταφερθούν. κατά τον Ρέ σκε . Λόγου χάριν. σωρο ί λε­ κ άνες και κ λε ιδ οκόκαλα. τότε που υποχωρούσε η παγωνιά . Μ ετά βρήκα μέσα στα χαλάσματα. θραύ σματα κρανίων. . κάτω από σκαλωσι έ ς και υποστηρίγμα­ τα. όπως μου μετ έ ­ φρασε ο Βρόμπελ. . μερικές κατακομματιασμ ένες. την εμπ λούτισε με τα ευρήματα. που τα έκανε όλα θάλασ­ σα. αν ά μεσα σε ταφό πλακες. και μάλιστα λίγο πριν. να με ίνουν αν άμεσα σε αποτσίγαρα και άδ ε ια μπουκάλ ια μπ ίρας. συνιστούν αυτή «την εποπτικότερη όλων πα­ ρουσίαση του Θανάτου». βέβαια. όταν η πύ ρινη λαίλαπα των βομβών και ο βίδ ων αποσυν έ ­ θ ετε την πόλη . Είδ α με μονωμένους σπον δύλους και μικρ ά οστά. στα οπο ία του ε ίχε επιστή­ σε ι την προσοχή ο Γέρζι Βρό μπε λ στο εσωτερικ ό του ερειπω­ μ ένου Αγ ίου Ιωάννη. Θα έπρεπε -μια και δ ε γ ίνεται να μπουν σε οστεοφυ λάκιο. Δεν επιτρ έπεται. Είχαν μπε ι μ έσα πη δώντας την περίφραξη λόγω οικοδομι­ κών εργασιών και ύστερα από την πρ όχειρα ασφαλισμένη με σαν ίδ ες πό ρτα του πλα·ίνού κλίτους. μισοχωμένες στις κρύπτες ταφόπλακες. με τον Βρό μπελ μπροστά . Η εκστατική φρικίαση του Ρέ σκε : «Τι θέα μα ! Εκεί. Μ ια ε ικόνα που βλέπω. Σ ε κ άποιο κουτί αναγράφεται. Εί μαι σ ίγουρος ότι την ομιλία του. " Προσοχή γυαλί! ". και συντρ ί μμια γοτ θ ικών θόλων κε ίτονται οι μαρτυρ ίες της θνητής μας ύπαρξης: οστά επ ί οστών. λ ες και ο πόλε μος τα ε ίχε φ έ ρει στο φως μόλις χθ ες.

Ο μεγ άλος αριθ μό ς αιτή­ σεων απαιτού σε συγκ έντρωση . αυτές τις λ επτομέρ ε ιες άδραξε ο Φίλμπραντ. τ έλος στη συζήτηση κατό ρθωσε να δώσε ι η Αλ ε ξάντρα μιλώντας για τον διπλό τάφο των γονιών της στο κοιμητήρι του Χαλαζόβουνου και απορρίπτοντας αυστηρά την ιδέ α της εκταφής και ανακομιδής των λε ιψ άνων τους. τα δ ε ον ό ­ ματα και τα στοιχεία των ανα.. ακό μη και αν μεταφέρονταν στο ίδ ιο το Βίλνο: « Όποιος ε ίναι ήδη στο χώμα. συζητήθηκαν κάποιες δη μόσιες: made by Absens . Η κυρία Ιωάννα Ντ έτλαφ ε ίπε: « Δ εν μπορώ να ε­ ξοικε ιωθώ ακόμα με τη μακάβρια πλ ευρά της επιχε ίρησης που προτε ίνεται» Ο Μ πιερ όνσκι και ο Β ρ ό μπε λ έ με ιναν στο « όχι». Ο Εκ­ κλησιαστικό ς Σύμβουλος Καράου ομολόγησε ότι «αμφιταλα­ ντευ όταν». Ο Μάρτσακ ανέβαλε την ψηφοφορ ία. λόγου χά­ ρ ιν για το προαναφερ θέν κλ ε ι δί . » Και αυτά ακριβώς τα στοιχε ία για τα οστά και τα οστεοφυ­ λάκια του Ρέσκε. ( πο αποκαλού μενο « δ ιάφορα». Δ ' ι L Ο I ΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 163 κάτω από το μη αναγν ώσψο όνομα δυο χέρια πιάνουν ένα κλε ιδί. Α ­ κόμα και για παρα δ οσιακά σύ μβολα υπήρχε χώ ρος. Ο Ρέσκε διαμαρτυρήθηκε για την κατάχρηση των επιστη μονικών γν ώ σε ών του και ον ό μασε το οστεοφυ λά ­ κιο. μείνει εκε ί που είναι ! » Έτσι προς το παρόν δ εν έγινε τ ίποτα. φτάνει να υπάρχε ι η βούληση . Πάντα βρίσκεται λύ ση.. Στο τε λευτα ίο θέμα της η μερήσιας δ ιάταξης. Θα μπορού σε κάλλ ιστα να φα­ νταστε ί συ λλογικούς τάφους και χώ ρους που στον κα θένα θ α ενταφιάζονταν τα οστά πενήντα κάθε φορ ά νεκρών. θα μπορούσαν να σμιλ ευτούν ορισμένες οριζόντιες επιτύμβιες πλάκες στο πνεύμα του αξιότιμου καθηγητή δόκτορα Ρέ σκε . Κάθ ε πρόβλη μα ε ίχε τη λύση του. είπε : « Ί σως αργ ότερα . απε λ ευθερωμένες έτσι απ ό την μπαρ ό κ φρ ίκη τους. .και μετακομισθέντων θα ανα­ γρ ά φονταν σε απλή π έτρα κατά αλφαβητική σε ιρά. να τις χρησιμοποιήσει: Ήταν αυτονόητο ότι θα έπρεπε να λάβουν υπόψη τους το πρόβλη μα του χώ ρου. που ε ίχε αναφέρει ο ίδ ιος. » Σύμφω­ να με τον Ρέσκε. Αλλά προς το παρ όν κανένας δ εν έδ ειχνε ν α έχει την ανα­ γκα ία βούληση . «ε ξαντλημένο μοντ έλο». Μάλιστα. . ώστε. Αβέβαιος τώρα ο Μά ρτσακ. Κι εκε ί οστά και κραν ία .

Χωρίς να γ ίνεται ειρωνικός. ακ ό μα κι όταν υ­ πήρχαν αντιρρήσεις. υπήρξε ευνο·ίκή για την Εταιρε ία Κοι­ μητηρ ίων. Χά ρη στη γοητε ία του Μάρτσακ. παρ ότι η λογομαχία σε δύο γ λώ σσες. πο λύ γλωσσος πρ ό ε δρος της συνεδρίασης καθώς ήταν. που το ψη λό από την τριχό πτωση μ έτωπό του έλαμπε σαν γυαλ ισμέ­ νο. Ο πάντα άψογα ντυμένος σαρανταπεντάρης. Η πο λ ε μική κορυφώθηκε με την κορόνα: « Μ ια στρατιά γερμανικών πτωμάτων έ ρχεται να κα­ ταλάβε ι τις δυτικ έ ς επαρχ ί ες μας ! » Ο Μάρτσακ αν έ φερε ότι πο λλοί βουλευτές απ έκρουσαν αυτή την κατηγορία χαρακτηρί­ ζοντάς τη «σταλ ινική ιστορία φρίκης». Ένας πρ ώην κομμουνιστής βουλευτής εξέφρασε την υποψία ότι το γερμανο-πο λωνικό συμφιλιωτικό έ ργο ήταν «συ­ γκαλυ μμένος ρεβανσισμό ς». 164 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑ2: αντιδ ράσεις. Φανταστε ίτε την αίθουσα συνε δ ριάσεων σαν συνεχόμενα δω­ μάτια ξενοδοχε ίου στον τε λευταίο. Μ ε διαλε ίμματα για τους καπνιστές χα λάρωνε. κατά και­ ρού ς και σηι γαλλ ικά . δ ε μετατρεπόταν σχε δόν ποτέ σε ανταλ­ λαγή προσβλητικών χτυπη μάτων. Μ ε εν δ ιά μεσες ερωτήσε ις συντό μευε τον μακροπερ ίο δ ο λόγο του Β ρ ό μπε λ . δη λαδή στον δέκατο έβδομο ό ροφο του ΕβέλlOυς. προς ό φε λος της Π ιετκό φσκα. ήξε­ ρε να κατευνάζε ι τα πνεύματα όταν ο λόγος και ο αντίλογος οξυνόταν · με χε ιρονομ ίες που θύμιζαν διευθυντή ορχήστρας μαλάκωνε τον τόνο του ενό ς. ξυ­ πνού σε την Έρνα Μ πρ άκουπ από τους ευκαιριακούς υπνάκους made by Absens . Μοναδική ήταν μόνο η θέ α από τα παρά­ θυρα από όπου έβλεπαν όλα τα καμπαναριά της παλιάς πόλης. τις ε­ πανειλημμένες επικλήσεις της κυρίας Ντέτλαφ για γενική απα­ γ όρευση του καπν ίσματος. έδ ινε συχν ά από μόνη της το έναυσμα. και επιπλέ ον στην αγγ λ ική. Έπειτα κάλ εσε όλο το δ ιοικητικ ό συμβούλιο για ένα ποτηράκι στο μπαρ του ξενοδο­ χε ίου. Μ ε κάποιο παράθε μα από τη Βίβλο έδ ινε στον μανιώδη ιεροκήρυκα Καράου να καταλά­ βει ότι ήταν καιρ ό ς να φτάσε ι στο Αμήν. χαμή λωνε του άλλου. ο τόνος στις συζητήσε ις κατά τη συνε δ ρ ίαση του δ ιοικητικού συμβουλίου. Μ ε ικανοπο ίηση δ ιαπιστώθηκε ότι η συζήτηση στην πο λωνική βουλή.

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ } 65 της γ ια να την επαναφ έ ρει σε θέ ματα της η μερήσιας διάταξης. ακό μα και όταν ο Ρέ σκε έβρισκε για πολλοστή φορά αφορμή να επαν έλθ ει στην αρχική ιδέα του Κοιμητηρίου της Συμφιλίωσης. σχεδόν εύθυμα. Φ αντάζομαι την Μ πράκουπ σ' ένα σκα­ μπό του μπαρ. αλλά συνω­ μοτικά στο κοιμητήρι π ίσω από το ναό του Σ κηνώματος του Κυ­ ρ ίου ό που. όταν ο Ρέ σκε ε μπ λούτισε το βασικό θέμα του «ο αιώνας των δ ιωγμών» με μια παραλλαγή : ισχυρίστηκε ότι « Και η ανακομι­ δή ε ίναι δ ιωγμός ! » προκαλώντας έτσι την αντίρρηση των κυ­ ρ ίων Φίλ μπραντ και Καράου . παρ ότι δε μιλούσε στο μα­ γνητό φωνο. Έ­ να σκουριασμένο κιγκ λίδ ωμα περιφράσσε ι το ευρύχωρο μνή­ μα. και το ίδ ιο έκανε και σ' εκε ίνη τη συνε δ ρ ίαση του διοικητικού συμ­ βουλίου που δ εν ε ίχε π άρει από φαση στο θέμα της ανακομιδής. Έτσι ο Μ πιερόνσκι πρ ό σεχε και η Μ πράκουπ ε ίχε ξυπνήσει. γοητευτικ έ ς χε ιρονομ ίες το εν διαφέ ρον του Στ έφαν Μ πιερ όνσκι που συχνά καταλαμβ αν ό ­ ταν από ανία. «Πάνω σε γκρίζο βάθρο. η Π ιετκόφσκα έβγαλε να καπνίσει. υπήρχε ακόμα το μνήμα της οικογένειας Κλαβίτερ. «Αυτό πρ άγματι παραπ ά ε ι! » φ ιδναξε η κυ ρία Ντέτ­ λαφ. το οπο ίο ε ίχαν ορ ίσε ι ως ση μείο συ­ νάντησης. Ο Φίλμπραντ απε ίλησε με δ ιακοπή της συνεδρίασης. Π ερίπου μια βδομάδα μετά απ ' αυτή τη συνε δρίαση ο Ρέ σκε ξαναε ίχε μια συζ η τηση με τον Τσατερτζί' αυτή τη φορά όχι στο σπιτάκι με τις ξυλοδεσιές στην όχθη του Ραδάουνε. Α ργ ότερα στο μπαρ του ξενοδοχε ίου τα πράγματα ήταν πιο άνετα. Χ ωρ ίς να έχε ι ανακοινω θ ε ί κάποιο δ ιάλ ε ιμμα. Αλλά ο Μά ριαν Μάρτσακ τους αφό πλ ισε όλους μ ' ένα χαμόγε λο που έδ ειχνε αμηχανία. Ο Βρόμπελ χε ιροκρότησε επιδ ο­ κιμαστικά. ξεχασμένο ή κατ ' εξα ίρεση. Το όνομα του τελευταίου Κλαβίτερ είναι χαραγμένο κ άτω κάτω μαζί με την ιδ ιότητα Πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελη- made by Absens . Κατάφερνε να με ιώνει τις ενστά σε ις του Φίλ μπραντ επί της δια­ δ ικασίας και να ξυπνά με μικρ έ ς. Ο Μάρτσακ τους χειραγωγού σε π άντα. Η Μ πράκουπ μουρμού ριζε μόνη της. μαύρος γυαλιστερ ό ς γραν ίτης.

Φυσικ ά χρωστώ στον Βρόμπελ αυτό το εύ ρημα. συχνά κου­ ραστικ ά ζωηρ ιS ς άν θ ρωπος. Προς το παρ όν μόνο με­ ρικ έ ς εκατοντ άδ ες χιλ ιάδ ες. ερχιS μαστε τώ ρα κι εμε ίς να κά­ νουμε μαζί σας μια δ ου λ ε ιά βασισμένη στην αμo ιβαιιSτητα " . Ό σο κι αν συμφων ώ με το ό ραμα μιας ν έ ας ρύθ μισης της συγκοινω­ νίας. Κι έτσι έ φτασε π άλ ι στην αρχή του ρίκσα που η επιτυχία του μιλά made by Absens . παρα δ ε ίγματος χά ριν στην Α­ σ ία και την Αφρική ' πιστε ύ ει ιSτι η τρανή απόδ ειξη στρατιωτι­ κής ισχύος δε ίχνει ταυτιSχρ oνα την α δυναμ ία της δυτικής σκέ­ ψης. Ο κύβος ε ίχε ριφ θε ί . Χ ρησιμοποιώντας μάλιστα ένα από σπασμα του Νίτσε θέλησε να μου χρυσώσε ι το χάπι της αλλαγής των καιρ ών και μαζί της ανα θ ε ώ ρησης όλων των αξι ών. Αυτό που τώ ρα έμπαινε σε κίνηση. /Μ ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ τηρίου. πρέπει να δ ιήρκεσε περ ίπου μισή ώ ρα: «Περ ίμενε ακουμπισμέ­ νος στο κιγκ λίδ ωμα του μνή ματος. που χα ίρεται αυ θό ρμητα τη ζωή και καταφάσκει ενεργητικά στη ζωή. δ εν μπορ ώ να συμβιβαστώ με τις εκτιμήσε ις του για τον τωριν ιS π όλ ε μο και τις παγκι)ομιες επιπτώ σεις του . φτάνει να μην αισθ αν ό μουν ότι με απε ιλε ί . φτωχο ί σε αποσκευ έ ς . Αυτό ς ο ζωηρ ό ς. . . » Ο παλ ιό ς συμμα θητής μου ε μπιστεύθηκε αυτή τη μυστική συ ­ νάντηση στο η μερο λόγιό του ' αν και την αναφ έ ρω με συντομία. Και όχι μόνο αυτό αλλά τα συμπερ (ίσ ματά του μου προκαλούν φρ ίκη ! Ο Τσατερτζί πιστεύει ότι ο π όλ ε μος στον Κόλπο ε ίναι αναγκα ίος. Απο­ καλε ί τους ενταφιασμού ς απ ώλ ε ια χώ ρου. Και ο Τσατερτζί με άκουσε προσεχτικά όταν του μίλησα για τον Ιωάννη Γου λιέλμο Κλαβ ίτερ. Θα μπορού σα να γί­ νω φ ίλος του . τον ιδ ρυτή των πρ ώτων ντό πιων ναυπηγε ίων . δε θ α μπορούσε να το αναχαιτ ίσε ι καν ένας. ό σq κι αν ως ο δηγ ό ς ε ί μαι ανεν δ οίαστα πρ όθυμος να κά­ νω θυσ ίες και να δω το ποδήλατο ρίκσα του ως αντικε ίμενο σωτηρ ίας των μεγαλουπ όλ ε ών μας. Όπως ήρθατε κ άποτε εσε ίς για να μας μάθετε τη δ ιπλή τήρηση των βιβλίων. για να κ άνει αισθ ητή μέχρι αβά­ σταχτου ση με ίου την εξα θλίωση . αυτιS ς ο άν θ ρωπος που πρέπει να τον ξενίζουν οι δ ικ έ ς μας δ ραστηριότητες που υπηρετούν α­ ποκλ ειστικά το θάνατο. ό μως πλού­ σιοι σε ιδέ ες. ''Είμαστε ήδη κα θ ' ο δόν. με γοητε ύ ε ι κ άθ ε φορά εκ νέου.

του ' φτανε μ έχρι τον αφαλό. Πρώτα θ α καλυφ θ ε ί η ε­ σωτερική αγορά. μ ίλησε για κέρ δη που επήλ­ θ αν από τη χρη ματο δότηση . Μ ε τό σο πολλά σχ έδ ια. να αναβιώ σει το επιχε ιρηματικό πνε ύ μα εκ ε ίνου. Τριγύ ρω βάτα. δείχνοντας την επιτύ μβια π λάκα του ιδρυτή των ναυπηγε ίων. μετά προβλέπονται εξαγωγ έ ς. γι ' αυτό και ιδ ιαίτερα ξύπνιοι». απομεινάρια μιας ξύλ ινης παρ άγκας και πιο πέρα τα μικρ ά περιβόλια.ο Τσατερτζί έδ ειξε τη γυαλιστερή επιτύμβια made by Absens . σκουριασμ ένα παλιοσίδερα. σίγου­ ρα. Όλ ' αυτά τα άκουσε η ξεχασμένη ταφόπετρα του ιδ ρυτή των ναυπηγε ίων Κλαβίτερ. η μ6νη που είχε απομε ίνει και που η α­ κριβή της περίφραξη χρησίμευε στον Β εγγαλό για ό ργανο γυ­ μναστικής: συνέχιζ ε να εξασκε ίται στα άλ ματα άνευ φοράς. που καταστρ ώνει ο συνετα ίρος μου. προ κει­ μ ένου να ξεκουραστε ί. πήδηξε πάλι το φρ άχτη χωρίς να στηρ ίζ εται στο αριστερό ή δεξί χ έ ρι του και ορκ ίστηκε στον Κλαβίτερ να κάνει τα Ν αυπηγε ία χρυσωρυχείο.άδ ε ια παραμονής για έξ ι από τους πο λλο ύ ς εξα δέλφους του. ό πως και να το κ ά­ νουμε. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 167 όντως από μόνη της. Τρεις από τους συγγενε ίς που έ ρχονταν ήταν Ρατζπού­ τοι. του εαυτού του ρ ίκσα και κιν δυνε ύ ε ι να χάσε ι τη φό ρμα το ι ' · γι ' αυτό καταφε ύ γει στα άλ ματα. τ έ σσερις απ ό την Καλκούτα και δύ ο απ6 την Ντάκα. Μ ετά από άλλο ένα άλμα. και υ­ ποσχ έθηκε. πέταξε με προσποιητή επιση μότητα κάποια νού μερα . Πολύς θ εατρινισμό ς. ε ίχε μόνον ι δέ ες. έχει παχύνει λίγο. για την οπο ία μεσο λάβησα . Ο Κλαβί­ τερ δ ούλευε πριν έρθει ε δώ ο γερμαν ό ς μηχανικ ό ς και ναυπη­ γ ό ς Σ ιχάου. Ξ αν ά και ξ ανά χοπ ! Μ ετά το δ ω δέκατο άλμα -ο Ρέσκε με­ τρού σε μαζί του. Αργότερα. ένα άλμα άνευ φορ ά ς π άνω από το κιγκ λίδωμα που. πο λύ αργ ότερα ήρθε ο Λένιν· δ εν ναυπήγησε ποτ έ του καράβι. Μ ετά από ένα ξ αφνικό πήδη μα . κατάφερε να πάρει βίζα και -με ελ(ίχι­ στα ανταλλάγματα. Λέ ε ι ότι δ εν καταφ έ ρνε ι πια να ο δηγή σει ως υπ άλλη λο. Δούλευε το πρ ώτο του ατμό πλοιο. Και ξαναπήδησε μ έ σα στ ο μνή μα κι έπειτα πάλ ι έξ ω για να μου εμπιστευ θ ε ί έπειτα ότι . αλλά λέ ει αλήθ εια: η παραγωγή ρίκσα σε τρε ις πτ έ ρυγες των ναυπηγε ίων ε ίναι στο φου λ της.

Μ ε την ψηλή ταφό πετρα πίσω τους. ο φτωχός Ρέ σκε. έκ λ ε ισαν μια ε­ μπορική συ μφωνία που. βασιζόταν «σε αμοιβαιότητα» . που δ εν το λμού σε να κά­ νει πλάγια άλ ματα αλλά ήθελε να ε ίναι αυτό ς συνεταίρος στη θέ ση του Κλαβίτερ. οι ζωντανο ί και οι νεκρο ί. ε ίπε ο Βεγγαλός μετά το τελευτα ίο άλμα πάνω απ ' το σφυρήλατο κιγκλίδωμα. Και στην Έ ρνα Μ πράκουπ άρεσαν τα ρίκσα.1 863 : «Αυτόν θ α ήθελα συνε­ τα ίρο ! » Κ ι ο Ρέ σκε . Σύντομα στις υπηρεσίες της εταιρε ίας συμπε­ ριλήφθηκε και η μ ε ταφορ ά πακ έτων και επιστο λών μ έ σα στην πόλη. Στον Τσατερτζί. η ε­ πιχε ίρηση των ρίκσα και η Εταιρε ία Κοιμητηρίων. η κίνηση δη­ λα δή και η στάση . Πρέπει να στηρίζουμε ο ένας τον άλλον. πληροφορήθηκε ότι ακό μα και στα τσουχτερά κρύ α του Γ ενάρη πο λλοί Πολωνοί έδ ε ιχναν την προτ ίμησή τους στις ευνο"ίκές ταρίφες των ρίκσα. όπως είπε ο Τσατερτζί. ανάμεσά τους και ο υπο δ ιευ­ θυντής της Εθνικής Τρ άπε ζας. Αυτή ήταν που έ­ δ ωσε την ιδέ α στον Τσατερτζί να χρησιμοποιήσε ι το ρ ίκσα για μικρομεταφορ έ ς. που της έ κανε έ κπτωση στο κ όμιστρο. Όταν με τον πρ ώ ιμα ανοιξιάτικο καιρό η κίνηση στο Κοι­ μ ητήριο της Συμφιλίωσης αυ ξήθηκε. λένε πως είπε: «Κι οι δυο μας μ ε ιον ότητα ε ίμαστε . Δεν έχανε καμία κη δ ε ία. έβλεπαν πο λλέ ς φορ έ ς την Μ πράκουπ να ανηφορ ίζ ει με το ρίκσα από τη Μ εγ άλη Αλέ α μέχρι το παλιό κτ ίριο της πύλης. Αναφέρθηκαν ποσά και τρα­ πε ζ ικ έ ς δ ιασυν δέσεις. « ο Μίστερ Μά ρτσακ ε ίναι πι­ στό ς πε λάτης και π άντα ευγενικ ό ς». πρόσφερε και άλλη χρηματο δότηση απ ' τους κρυφούς κουμπαρ άδ ες του. 168 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ πλάκα από γρανίτη και άγγιξε το χαραγμ ένο πάνω πάνω όνομα και ύ στερα τις χρονο λογίες 1 80 1 . Σ ε όλου ς τους μετ έχοντες στη νεκρική πομπή έδ ινε τα συ λλυπητή­ ριά της που τα συνόψιζ ε στη φράση : « Α ιωνία του η μνήμη ». Όταν ο Ρέσκε ζήτησε να μάθε ι π ώ ς πήγαιναν οι δ ου λε ιές μες στο χειμώνα. Όταν συνε δρία­ ζ ε το δ ιοικητικ ό συμβούλ ιο. Αλλ ι ώ ς θ α μας φάνε οι Πολωνοί κι οι Γ ερ- made by Absens . έλ εγε και την πήγαιναν μ έχρι την ε ίσοδο του ξενοδοχε ίου κι όλοι τη χάζ ευαν.

Μ ε τα δάχτυ λα πλεγμένα στην ποδιά της. όπου η Μ πράκουπ κάθεται κάτω από την κουκούλα του πο δη λάτου ρίκσα. Επειδή ο οδηγός δ εν ε ίναι Πακιστανός αλλά κατάξανθος. ώ στε ο Τσατερτζί άρχισε να παρ άγ ε ι στις πτέρυγες συναρμο λόγησης ειδικά ρίκσα και τίμη­ σε τη σύ μ βουλό του με ένα μπλοκ δ ωρε άν δ ια δ ρομών. Έπειτα πήγαινε στο μικρό τού­ βλ ινο κτίριο της πύλης. Ο συγγραφέας Καζιμίρ Μ πρά­ ντις στο μυθιστό ρη μά του «Ρ όντο» αναφ έ ρει αυτό το προσωρι­ νό μέσο μεταφοράς. Αλλά και στην ε ίσοδο του νεκροταφε ίου χάζευε ο κόσμος όταν κατ έ φ θ ανε η Μ πράκουπ. για τη μεταφορ ά προσώπων και αγα θών. οι οδηγοί κατσού φη δ ες. ό πως εκεί­ νες οι άλλ ες που απο δ εικνύουν με τη σιγουριά του μαύ ρου-ά­ σπρου ότι την εποχή της κατοχής στη Βαρσοβία. . από Πολωνούς για Πολω­ νού ς. υπήρχε μια νό­ μιμη επιχε ίρηση ποδηλάτων ρίκσα. Οι μικρο μεταφορές που πρ ότεινε ε ίχαν τό ση επιτυχ ία. Δυστυχώ ς υπάρχουν ελάχιστες φωτογραφίες από την επιχείρη­ ση του Τσατερτζί. οι επιβάτες στενοχωρη μένοι. ό που η Έρνα Μ πρ (ι κοι ' .. τότε που ήταν όλα απαγορευμ ένα και δ εν επιτρεπόταν Πολωνός να οδηγε ί αυτοκ ίνητο ούτε ιδιωτικό ούτε επαγγελματικ ό . Αλλά και στον Στσιπιό ρσκι απαντάται το αυτοσχ έδιο ρ ίκσα . που επι­ χείρησε να αρνη θε ί. Τα ποδήλατα με τις καρ ότσες πίσω τους ε ίναι άθλ ια. κι έ παιρνε το ποτιστήρι και το φτυαρ άκι της που το άλλο του άκρο χρησ ίμευε για τσουγκρ άνα. να μεταφράσει στα αγγλικά τη δ ιάλεκτό της : «Και μην ξεχά σεις την υποστήριξη » .. Κάθ εται σαν μέσα σε μύδι. ό που φύ λαγαν οι νεκροθάφτες και οι κηπουροί τα εργαλεία τους και ε ίχαν το παρατηρητήριό τους οι μόνιμοι φύλακες. . Έχω μια φωτογραφία. πρ έπει να είναι Πολωνός. τότε Κασούβ ος. Ό μως η έγχρωμη φωτογραφία. φορά το κετσεδ έ ­ νιο καπέλο -γ λάστρα κι είναι χωμ ένη ακό μα στις χειμωνιάτικες κετσε δένιες μπότες απ ' τον καιρ ό του πολ έ μου. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1ό'1 μανοί απ ' απ έναντι . Δε χαμογε λά. » Έπειτα υποχρέωσε τον Ρέ σκε. Σε άλλη φωτογραφ ία ο οδηγός σπρ ώχνε ι το φορτωμένο όχημα. αν και η φωτογραφία δ ε ί­ χνε ι καλοκαιρία.τ 1' 1 - made by Absens . Η φωτογραφία φαίνεται γνήσια. και αν όχι Πολωνός.

Αυτή την πόζα πρ έπει να την τράβηξε ο Ρέσκε. όλα ραφ. για τον οπο ίο η Πιετκόφσκα ε ίπε « Τώ ρα η λ εκτρολόγος θέλει γίνει βα­ σιλ ιάς Πολωνίας». Πάντως υπάρχουν πλασματικές επιχε ι- made by Absens . έτσι και η Έ ρνα Μ πρ άκουπ κοιτάζ ε ι ανέκ­ φραστη το φακό λες κι έχει γίνει ένα με το ρ ίκσα. όπου οι πο λωνο ί επιβάτες στη Βαρσοβία έχουν έκ­ φραση παγ ωμένη. ωστόσο α θλητικ ό : αγ ωνιστικό κασκ έ­ το. Η φωτογραφ ία τραβήχτηκε στ α τ έλη του Μά ρτη . αλλά τα πάντα στη χώ ρα ήταν πολύ πιο θλ ιβερά· μόνο εκκλησ ίες χτ ίζονταν. έτσι τώ ρα και οι Ν ορβη γοί κα θυστερούν να μπουν στα ε λλ ε ιμματικ ά Ν αυπηγε ία της Παρισινής Κομμούνας στη γε ιτονική Γκντύνια. ε ίχε δ ιορ ίσει έναν πρω θυπουργό χωρ ίς το με λαγχολικό φωτοστέφανο του προκατόχου του. μειωνόταν η παραγωγή και οι μισθ ο ί παρ έμε · ναν κα θη λωμ ένοι.Serνice » . πουκαμ ίσα χωρ ίς γιακά. ερυ θ ρ όλ ευκο. Ο ν έ ος πρ ό ε δ ρος της δημοκρατ ίας. Ο Ρέσκε γ ράφει: « Ήδη αποτυγχάνουν οι πολλά υποσχόμε­ νες joint-venture επιχε ιρήσεις. έχει τα εθνικά χρ ώ ματα: ερυθρόλευκο. παντελόνια που θυμίζουν τα προ·ί ­ στορικά knickerbockers. Ό πως στις ασπρ ό μαυρες φωτογ ραφ ί ες απ ό τον καιρ ό του πολέμου. Στην πλατιά ρ ίγ α στο στήθος αναγ ρ άφεται το όνομα της εταιρε ίας και ο αρι θμό ς του ρ ίκσα. δε ίχνει ένα ο λοκα ίνουριο ποδήλατο από την παραγ ωγή των ναυπηγε ίων. Η ριγέ κουκούλα. Το συ γκεκριμ ένο όχη μα έχει αριθμό κυκλοφορ ίας 97. όταν ε ίναι κ λ ε ιστή . Εκε ίνο πε­ ρ ίπου τον καιρ ό το προσωρινά σταθεροποιημένο ν ό μισμα άρ­ χισε πάλι να έχει πληθωριστικ έ ς τάσεις. παντού κακάσχη μες εκκ λησ ί ες. εν ώ ταυτόχρονα ανέ­ βαιναν οι τιμ έ ς. Πλάι στη σ έλα η καταπράσινη επι­ γ ραφή πάνω στο λ ευκο λακαρισμ ένο φόντο αποφε ύγ ε ι την ντό ­ πια γλώ σσα θέλοντας να ε ίναι ευρ έ ως κατανοητή : «Chatterjees Rikscha . Όπως οι Αμερικανοί αρνήθη­ καν να αναλάβουν τα δ ιαλυ μ ένα Ν αυπη γ ε ία Λένιν πριν το τέ­ λος του έτους. Ο οδηγός έχει ντύσιμο ό μοιο με στολή. γιατί στο π ίσω μέρος υ­ πάρχε ι η ση με ίωση : «Τόσο ηγε μονικά μεταφέρεται τελευτα ία στο Κοιμητήριο της Σ υμφιλίωσης η εκπρ ό σωπος της γερμανικής με ιον ότητας του Γκντανσκ» . 1 70 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ναι το επ ίκεντρο.

Δεν θ α φα­ νταζό μουν ποτέ ότι ο Αλέ κος. Οι έξι ε­ ξάδελφοί του. Γ ι ' αυτό και εκτιμούν όλο και περισσότερο την παραγωγή του Τσατερτζί. με τις οποίες αλλοδαπές εταιρε ίες-φαντάσματα και εγ­ χώ ριοι πρ ώην δ ιευθυντές εργοστασίων κερ δ οσκοπούν ασύστο­ λα. Πάντως με τον Τσατερτζί μπήκε η ε λπίδ α στην Πολωνία. του Σού μπα Τσάντρα Μπό σε . Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 71 ρήσεις. Ο Ρέσκε έ πραξε σωστά όταν επένδυσε κεφάλαια της Εταιρε ίας Κοιμητηρίων -όσα κι αν ή­ ταν αυτά. το Λ οτζ. αμφισβητούνταν κάθε τόσο' σέβονταν τη ΓΠ Ε Κ. Αν πιστέψω τον Ρέσκε.τι μπορε ί να απο δ ε ίξει μια τέτοια τυχαία φωτογράφιση . το Βρόκλαβ και το Πόζναν. μεταξύ των οπο ίων και τρε ις Ρ ατζπούτοι. του λάχιστον το όνομα του εθνικού ήρωα της Β εγγ άλης. τα παλ ιά Ναυπηγε ία Σ ιχάου -που αρχικά ήταν του Κλα­ βίτερ. κι ας ε ίναι μεσαία προς το παρόν η επιχε ίρησή του . τη Γ ερμανο-Πολωνική Εταιρε ία Κοιμητηρ ίων την ε ίχαν ε ξίσου σε υπόληψη. . Ο Βεγγαλός με το βρετανικό δ ιαβατήριο είχε ριζώσε ι στην Πολωνία. θ α ήταν τό ­ σο δ ιορατικό ς πάντως πρέπε ι να πω ότι ο Ρέσκε επεκτάθηκε σε μια εποχή ευνο'ίκή για την ι δέ α του. αν όχι το όνομα της Κάλι. αν και η τελευταία. Θα μπορούσε κανε ίς να κάνει από τώ ρα υπο θέ σεις αν και π ότε τα άλλοτε Ναυπηγε ία Λένιν. όπως τον φων άζαμε στο σχολε ίο και αργ ότερα στην αντιαεροπορική πυροβο λαρχ ία. made by Absens . » Γ ι ' αυτό και η φωτογραφία της Έρνας Μ πράκουπ ως επιβά­ τριας του ρίκσα πρέπει να μου πε ι περισσότερα απ' ό. ο κ όσμος δ ιαλυ όταν και τίποτα δ εν ήταν πια σίγουρο' ό μως αυτό ς μπορούσε του λάχιστον να ε ίναι σίγουρος για την Αλεξάντρα του. λόγω κακής ε μπειρίας. Όλο και πιο συχνά τον απο­ καλε ί «συνεργάτη και συνεταίρο μου στο μέλλον» . βρήκαν ένα ευρύ πε δίο και ίδ ρυσαν υποκαταστή ματα στη Β αρσοβία. εν ώ στον Τσατερτζί προσέδ ιδ αν το φωτο­ στέφανο του ευεργέτη . ό πως θ α ' πρεπε. της μαύρης θεάς του Β εγγαλού .θ α έπαιρναν.στην παραγωγή των ρίκσα. . Πάντως ο Ρέσκε βλέπει τον εαυτό του στο ίδ ιο επ ίπε δ ο με τον Βεγγαλό. όταν τα πάντα έχαναν το έδ αφος κ άτω απ ' τα πόδια.

Ευθυτενής. Ό. στις τιμητικ έ ς θ έ σεις της Βαλ­ τικής Όπερας.η συνε δ ρ ίαση δ ιεξήχθη όπως δε θα έπρεπε να δ ιεξα­ χθεί. Ο μικρομεσαίος επιχειρη ματίας αξιο λόγησε όπως τον βό­ λευε την πρ ό σφατη δ ι δ ακτική διάλεξη του κα θ ηγητή και εξήρε τα μπαρ ό κ οστεοφυ λάκια. Επειδή δεν μπορούσε να έχει κανείς πολλή ε μπιστοσύνη στον Γέρζι Βρόμπελ που αναμόχλ ευε πάντα το παρε λθόν. που θ α γιν όταν στις αρχ έ ς του Απρίλη. Τους βλέ πω να εκπροσωπούν πειστικά την ιδέα τους: στη δ ε­ ξίωση του δη μαρχε ίου ή όταν τους προσκαλ ε ί ο επίσκοπος που έχει την έδ ρα του στην Όλ ιβα. αλλά ως ζ ευγάρι. εξοπλι­ σμ ένος με γυαλ ιά χωρίς σκε λ ετό και κούρεμα σε στιλ βούρτσας. Η επιχε ίρηση ανακομιδής ξαναμπήκε στην η μερήσια διά­ ταξη υπό τη μορφή μιας ν έ ας δ ιατύπωσης της πρότασης.τι κι αν υπήρχε στο πρ όγραμμα. σε δη μό σιες συ ζητήσε ις με θέ μα: «Το θάρρος της συ μφιλίωσης»' ή ανάμεσα στο πλήθος όταν ο Τσατερτζί ε­ γκαιν ίασε στα ναυπηγε ία με δ ωρεάν μπ ίρα και ψητά λουκάνι­ κα την τ έταρτη πτ έ ρυγα συναρμο λόγησης. που εξοικονομε ί τό σο χώρο. Την ε ίχε υποβάλε ι ο Φίλ μπραντ. Είπε : « Αυτό το σχέδιο. / 72 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Ε μφαν ίζονται πια όχι ως χήρος και χήρα . Ο Βρόμπελ έψαχνε ίχνη του παρε λθόντος. Πρότεινε ομαδ ικού ς τάφους σε λο­ γικ ό μ έγε θ ος και επιτύ μβιες πλάκες ό που θ α μνη μονε ύ ονταν ό ­ λα τα ονόματα. θα γιν όταν μάχη. Έτσι ο ερευνητικ ό ς ζήλος του κα θ η γ ητή έβ α λε το νερό στο νερ ό μυ λο του Φίλμπραντ. και επε ιδή η μόνη συμπαρά σταση μπορούσε να προέλθε ι απ ' την Έρνα Μ π ράκουπ -αρκε ί να μην την έ πιανε ο ύ πνος. Η made by Absens . ούτε στον Στέφαν Μπιερόνσκι που εν δ ιαφερ όταν μόνο για προσο­ δ οφόρους εράνους για την αποκατάσταση του θόλου της εκκ λη­ σ ίας του. απαιτε ί μια απολύτως αξιοπρεπή διαμό ρφωση » . στα οπο ία ε ίχε αναφερ θ ε ί επανει­ λη μμ ένα. η ανακομι­ δή των θνητών λε ιψάνων θεωρήθηκε πραγματοποιήσιμη και δ ιόλου πια αποκρουστική . αντικε ιμενικό ς. ως πρ ότυπο σύ γχρονου σχε δ ιασμού ' έτσι. Μ ια γ λυκιά αν ία ταξίδ ευε τον Μ πιε­ ρ όνσκι αλλού . μίλησε σαν στρατηγός πριν απ ' τη μάχη . το ζ ευγάρι μας ήταν παρ όν: δίπ λα δίπλα ή στην αν άγκη πλάτη με πλάτη ' επειδή στην επό μενη συνε δ ρίαση.

Από επιπολαιότητα του έδ ωσα εγ ώ τα επιχε ιρή ματα γ ια την αποκρουστική επιχεί­ ρηση της ανακομιδής. αρχ ίσουμε τις εκταφές και την ανακομιδή. Θάψτε με όπου να ' ναι. ' Αμα όμως ε ίσαι Γ ερμανός και φουκαράς. Ακόμα και η δή­ λωση δ ιαμαρτυρ ίας της Αλεξάντρας. θ α με ί­ νεις κι εσύ και τα κοκαλάκια σου εκε ί που σε παραχώσανε. Κι ο Ρέσκε ομο­ λογε ί: « Μ ε ν ίκησε μ ε τ α ίδ ια μου τα λόγια. σε λίγο δ ε θ α 'χουμε πια μέρος για τους πραγματικούς νεκρούς. με το καπ έλο και τις ώ αι νιες κετσεδένιες μπότες της: « Αν ε με ίς ε δώ . Ο ιεροκήρυκας μέσα στον Καράου ν όμιζ ε ότι άκουγε κήρυγμα. ΔγΣΟI ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 73 Μ πράκουπ κοιμόταν κάτω από το καπ έλο της. Κι ο Πολωνός θ α κάνει χρυσές δ ου λ ε ι έ ς με δαύτους. τότε. Και στην έ ρη μο των Αράβων άμα θέτε. Μ ε τα ιδ ιό μορφα εκφραστικά μέσα της μάλιστα προκάλεσε αίσθηση . η κυρ ία Ντ έτλαφ σοκαρισμ ένη και ο Φίλ­ μπραντ μαρμαρωμένος . Πρώτα ό μως. πήγε χαμένη. Και ποιος θα τα πληρ ώ σει όλα αυτά. Ο Μπιερόνσκι κι ο Βρόμπελ αντ έδ ρασαν σαν να τους καλού­ σαν σε προσκλητήριο. Ο Βρόμπελ και ο Μ πιερόνσκι απε ίχαν. αφ έντες μου. » Η Μ πράκουπ σηκώθηκε για να μιλήσει. θα παραιτη θώ απ ' το δ ιοικητικό συ μβούλιο ! » Αν εξαιρέσουμε την ένσταση του ζ εύγους των δ ιευ θυντών. εάν η γριά με την απε ιλή της παρα ίτησης δεν τους έ κανε να ανα βάλουν την made by Absens . Και ποιος θα ξεθά­ ψει όλους τους Γερμανούς που πέθαναν στο τέλος του πολέμου και μεταπο λ εμικά. αφέντες μου. Μόνο αν ε ίσαι Γ ερμανό ς και πλού­ σιος σε μετακομ ίζουν. Μ ε τις τρεις γερμανικ ές ψήφους και την ψήφο του Μάρτσακ θ α ήταν όλα τ έλ ε ια. ή μάλλον ε ίχε κάποιο μι­ κρό αποτέλεσμα: ξύπνησε πάλι την Έρνα Μ πράκουπ. σας το λέ ω. η μόνη αρνητική ψήφος ήταν της Έρνας Μ πράκουπ. Αυτός ο πάντα άψογος δ ιαχε ιριστής α ­ προκάλυπτων συμφερόντων με αποστόμωσε . κείνους τους χαλεπούς και άδ ικους όπως κι οι ση μερινοί καιρού ς. Όχι! Εγώ δ ε συνεργ ώ . Όχι ! Ε­ τούτη δ εν ε ίναι δ ικαιοσύ νη . που έγινε και στις δυο γ λώσσες και κατ έληξε στην ωραία φράση " Μ ετακομιδή μόνο πάνω από πτώ μα μου ! ». . εκε ί που γίνηκε ο πόλε μος. Κανένας δ εν ξέρει πού θά φτηκαν στο δ ρ ό μο της προσφυγιάς. .

ε ίχαν γκαστρωθε ί απ ό τις εξατμίσεις κι ε ίχαν κουφαθεί από το θό ρυβο. τι να κάνουμε. Η επό μενη συνε δρίαση θ α γιν όταν σε δυο βδομάδ ες. που είχε δ ραστηριοποιηθεί χωρίς να ενη μερ ώ σει το ζ ευγ ά ρι μας. Προορισμό ς του Ρέσκε ήταν η Λυβέκη. εγγυ ώ μενος άμεση παράδοση εν ό ς περιορισμένου προς το παρ όν αριθμού ποδηλάτων ρίκσα. Εύ ­ κο λος λογαριασμός για τον υπο δ ιευ θυντή της πο λωνικής Εθνι­ κής Τράπεζας στο υποκατάστημα του Γκντανσκ. Ο Ρέ σκε πήρε το αυτοκίνητο. επειδή ά ργησε να βγει η βίζα. το ζ ευγάρι μας έ φυγε βια­ στικό. made by Absens . το αεροπλάνο. 1 74 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ απόφαση . το ταξίδι της Πιετκόφ­ σκα στη Βίλνα καθυστέρησε λίγες μέρες. Τσατερτζί στην Lu ρ ώπη αποσκοπού σε στην ίδ ρυση και οργά­ νωση υποκαταστη μάτωΥ " η Πιετκόφσκα ήθελε με μια τελευταία εφόρμηση να δη μιουργήσει χώ ρο για το πο λωνικό κοιμητήρι στο Β ίλνο ' και η πρόθεση του Ρέ σκε ήταν να βάλ ει φραγμό στο σχ έδ ιο της ανακομιδή ς. Τσ. μίλησε για 37. ό πως το ακούτε : δύ ο χιλ ιάδων μάρκων. Αν και οι προθέσε ις του ζ ευγαριού δεν ε ίχαν ε μφανή σχέση με τα σχέδια του παραγωγού ρίκσα. λ ες κι έπ ρεπε να εκμεταλλ ευτε ί τις μέρες που από μεναν μέχρι την επό μενη συνε δ ρίαση του δ ιοικητικού συμβου λίου. η Πιετκόφσκα το τρ ένο κι ο Τσατερτζί. που ε ίχαν πήξει στην κινούμενη λαμαρίνα. Όλοι τους ήταν βιαστικοί και πήραν ε λάχιστες αποσκευ έ ς. αλλά και τον Τσατερτζί σε δ ιαφορετικά σημε ία του ορ ίζοντα' ενώ ό μως το ταξίδι του Β εγγαλού ήταν προγραμματισμένο. τα τρ ία πρόσωπα είχαν ω­ στό σο κάτι κοινό : ακολουθούσαν τις ιδέ ες τους.000 αιτή­ σε ις για ανακομιδή και αυτό μ ' ένα αυξη μένο βασικό τέλος δύ ο χιλ ιάδ ων. Και τώ ρα ο λόγος για κ άπ οιες δ ραστηριότητες που έστειλαν όχι μόνο τον Ρέ σκε και την Πιετκό φσκα. ε ίτε για να τις σώ σουν. μάλιστα. Όταν ο Τσατερτζί έλ εγε ότι με τη συγκοινωνιακή επιχε ίρησή του θ α βοηθούσε όλ ες τις μεγαλουπόλ ε ις. ο Τσατερτζί περιηγήθηκε μεγαλουπόλ ε ις. είτε για να τους δώσουν φτερά. βλέπετ ε. βιάζονταν. Το ταξίδι του Σ . Τον επιχε ιρη ματία συν όδ ευαν δύ ο απ ό τους έξι εξαδέλφους. Ο Φίλμπραντ.

«απάνθρωπη επιχε ίρηση της ανακομιδής». δ εν έβλεπαν π ώ ς θα μπορούσαν αυτο ί να κάνουν κάτι' καμιά απ ό φαση δ εν θ α μπορούσε να α­ ναιρ έ σε ι τη δ ε δη λωμ ένη επι θυμ ία τό σων συμπατριωτών να με­ ταφ έ ρουν τα οστά των συγγεν ών τους στο Κοιμητή ριο της Σ υμ­ φιλίωσης του Γκντανσκ. η επιτυχία του Τσατερ­ τζί ήταν προ δ ιαγεγραμμένη ' οι αρμόδ ίοι πο λ ιτικοί άρπαξαν με βουλιμία το σχ έδιό του κι έδωσαν στα ρίκσα άδ ε ια κυκλοφο­ ρ ίας στο κ έντρο των πόλεων: στο 'Α μστερνταμ και την Κοπεγ­ χάγη αμέσως. ε ίπαν. Είπαν: «Πρ ώτα να απα λλαγούμε από την κυριαρχία του Κρεμλίνου ! » Στη Λυβέκη άκουσαν τα βάσανα και τα παρ άπονα του Ρέ­ σκε. στο Παρίσι και τη Ρώ μη μετά από κ άποιους δι­ σταγμούς. Βέβαια θεώρησαν την οικονομική προσφορά δελεαστική. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 75 η Πιετκόφσκα ενίσχυε τη θέση της υποσχόμενη χρη ματοδότηση που θ α την κάλυπτε το ένα τρίτο των κεφαλαίων της Εταιρείας Κοιμητηρ ίων' μόνο ο Ρέ σκε δεν είχε κάτι χε ιροπιαστό όταν δ ιατύ πωνε τις ενστάσεις του στη Λυ βέκη για την.από την άλλη ό μως λυπάμαι την Αλ εξάντρα' δ εν ήθελε να δώ σε ι ανα­ φορ ά για την ήττα της στο εξωτερικό .ε ίχε ως αποτ έλ εσμα το κ λί μα να μην ε ίναι τό σο ευνο"ίκ ό για τους στόχους της Αλεξάντρας. προς το παρόν μάλιστα δεν άνοιξε ούτε καν τη συνη θ ισμ ένη δ ικλε ίδ α ασφαλ ε ίας. στο Λ ον δίνο με κάποιους ό ρους και στην Αθήνα με­ τά από λάδωμα. μεταξύ των ο­ ποίων και η κυρία Ντ έτλαφ. Αν έ κρινε κανε ίς από τα προβλή ματα κυκλοφορ ίας στις δυ­ τικές και νοτιοευρωπα"ίκ ές μητροπόλε ις. Στη Λ ιθουαν ία η έντονα αρνητική στά ση των μειονοτήτων στο τε λ ευταίο δη μοψήφισμα -οι λίγοι Λ ευκορ ώ σοι και Ουκρα­ νοί. αλλά δ εν ήθελαν να υποσχεθούν ένα νεκροταφείο για πο λωνού ς υπηκό ους. απ ' όπου κι αν προ έ ρχο­ νταν αυτοί. ό πως ε ίπε. Μ πορε ί να λέ ω τ ώ ρα ότι χα ίρομαι που βλέπω τον Ρέ σκε να γυρ ίζ ε ι άπρακτος -η ιδέ α του μου την έδ ινε εξαρχής. Οι κύριοι και οι κυρίες της Ομοσπονδίας. οι πολλοί Ρώσοι και Πολωνοί. το made by Absens . δ εν ένιω θ αν ιδ ια ίτερα α­ σφαλ είς με την ανεξαρτησία που απαιτούσε η πλ ε ιοψηφία. Δε γιν όταν τ ίποτε.

να απα­ ρι θ μήσει έναν ολόκ ληρο κατάλογο επιτυχιών που ο Ρέσκε χα­ ρακτήρισε «επιτυχίες που σου κόβουν την ανάσα». Δεν ήταν μόνο τα συχνά αγκαλ ιά σματα και τα τρυφερ ά λόγια που θ α βοήθησαν.υπό την απε ιλή της κατάρρευσης απαγόρευσαν την made by Absens . Προς το παρόν. όσο κι αν μας πιέζει ο Βρό μπε λ. Γ ια λόγους δ ικαιοσύνης και ισορ­ ροπίας άρχισα τότε. Φ οβάμαι σχε δόν ότι ο Γέ ρ ζ ι μ έ σα στο ζήλο του θ α βρει και χώ ρο για την ανακομιδή · το Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης δ ε θ α άντεχε αυτή την έ φο δ ο θνητών λ ειψάνων». Αντίθετα. δ εν μπορού σε ούτε να κλάψει. Δ εν μπορού σα παρ ά να συμ­ φωνήσω με την υπεράνω ε θν ών εκτ ί μηση της Αλ ε ξάντρας: "Δε δ ιδάχθηκαν τ ίποτα από παρε λθόν. 1 76 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ «βρ ίσιμο των Ρώσων». Αργ ότερα μπό ρεσε κάπως ν ' α­ νασάνει επαναλαμ βάνοντας φωναχτά: " Καταραμένη πολιτική χαλάς όλα ! " Αλλά χθες η Αλεξάντρα με τρ ό μαξ ε. να βρ ίζω ε μάς. χωρίς να χρε ιαστε ί να πιάσω το μπουκάλι. Ο καθηγη­ τής. 'Α ρπαξε το μπουκάλ ι. Πάντως τα άκουσαν καλά Λ ι­ θ ουανο ί. που μάντευε κάθε συμφορ ά . Η αγάπη τους άντεχε πολλά. π ίστευε τυφλά τον Βεγγ αλό · το λέ ω κι αμ έ σως γεννι έται μ έ σα μου μια ε ικ όνα: ένα ο λοκα ί­ νουριο ποδήλατο ρίκσα με επιβάτη ένα βομβινάτορα που τρέ­ χει προς το μ έλλον . Σύντομα όλες οι ευρωπα·ίκ έ ς μητρο­ πόλεις -και αργότερα οι μεσα ίου μεγέθους πόλεις και οι κω­ μοπόλε ις. η περιο δ ε ία του Τσατερτζί έ κανε καλό στα ναυ­ πηγε ία. Δεν ξέρω πώ ς αυτοπαρηγορή θηκαν ο Αλέξαντρος και η Αλε­ ξάντρα. δεν έχου­ με καμία δ ιάθεση πια να επισκεφτούμε και άλλα νεκροταφε ία. κ άνουν δυο φορές ίδ ια λά­ θη '' . Μόνο ο Τσατερτζί ήταν σε θέ ση στην επό μενη συν άντησή τους -«στο μνή μα του Κλαβίτερ». κατέβασε με το νεροπότηρο κ ά μποση βότκα Wyborowa και σχημάτισε με τις βρισιές της στον υπερ θ ετικό β α θμό κατε­ βατά που δ ε θέλω να παρα θέ σω. Η παραγωγή των ρ ίκσα επεκτάθ ηκε και σε άλλ ες α ί­ θ ουσες συναρμο λόγησης. αυτή που ίσα κι ακουμπά τα χε ίλη στο ποτηράκι του λ ικ έ ρ. Το η­ μερολόγιο λέ ει: « Στην αρχή ήταν λες και την ε ίχαν σφραγίσε ι. . τους Γ ερμανού ς. Ρώ σοι και Πολωνοί. .

εκτός α­ πό την ενεργητικ ότητα. που ηχού σαν από το κουδούνι των ρίκσα και ήταν πατέντα των εργαστηρίων του Τσατερτζί. Το ποδήλατο ρίκσα «Σολιντάρνοστς» ή­ ταν σχε δ ιασμ ένο για μαζ ική παραγωγή και σκό πευε να καλύ ­ ψει. Στο εξής αυτό ς ο ωρα ίος και θλ ιμμ ένος ήχος θ α εκτοπ ίσει τα επιθ ετικά δ ιαρκή κορναρ ίσματα. Και αυτό επ ίσης το μοντέλο είχε το ωραίο και θλιμμένο κου δ ούνισμα του βομβινά­ τορα. πέραν της Ευρώπης. Οι τρε ις ν ότες. Ο Ρέσκε γρ άφει: « Σύ σσωμοι οι ερ­ γαζό μενοι του εργοστασ ίου ρ ίκσα αρνήθ ηκαν αυτή την πρ ότα­ ση» . μαζί τους ε ίχαν φ έ ρει και το επιχε ιρη­ ματικό τους πνεύμα· η Πολωνία έβαζε το εργατικό δυναμικό . σε πολλούς τόπους εξοικε ίωσαν τον κ όσμο με ένα με λω δ ικ ό κοντσ έρτο που. Όλα αυτά πολλαπλασίασαν τις θέ σε ις εργασ ίας και αναζωο­ γ όνησαν τα μαραζωμ ένα ναυπηγε ία που η παγκό σμια φή μη τους βασιζόταν κάποτε στην ένν ο ια « Σ ο λ ιντάρνοστς». και τις ανάγκες αφρικανικών.μάλλον δ ι - made by Absens . όπως γράφει ο Ρέσκε. ο πολων ό ς πρ ό ε­ δ ρος πρ ότεινε το δ ικό του. του λάχιστον στην περιοχή του κ έντρου». όταν χρειάστηκε να δ οθε ί κάποιο πιο ε ύ ηχο όνομα στο εργοστάσιο που αν θο ύ σε και που από συνήθε ια ον ό μαζαν ακόμη Ν αυπηγε ία. οι οποίες συ­ χν ά προπορεύ ονται των γεγον ότων. Γ ι ' αυτό -«και επειδή ο Τσατερτζί ήταν πολύ μετριόφρων για να βάλε ι το δ ικι) του». μιμείται το κάλεσμα του βομβινάτορα. ΔγΣΟ IΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 1 77 κυκ λοφορ ία των αυτοκινήτων. Είχαν γ ίνει ολόκληρη ντου ζίνα πια και. Σύ μφωνα με τις ση μειώσεις του συμμαθητή μου. Αλλά μέχρι τότε ο Τσατερτζί έ πρεπε να προσκαλέ σει στη χώ ρα και άλλους βεγγαλούς εξα δέλφους του. ανάμεσά τους και Ρατζπούτους. ασιατι­ κ ών και νοτιαμερικανικών μεγαλουπόλ εων.λίγο πριν το τ έλος της χιλιετίας τα ναυπηγε ία του Σ ιχάου και αργ ότερα Ν αυπηγε ία Λένιν πήραν το όνομα του θ ρυ λικού Σού μπα Τσάντρα Μ πόσε. του εθνικού ήρωα της Βεγγάλης εν ό ς -απ ' τη δ ική μου σκοπιά. Ο Τσατερτζί ήταν έτοιμος να δώσε ι το όνομα αυτού του ιστορικού πια Συνδι­ κάτου σε κάποιο μοντ έλο των ρ ίκσα που αργότερα θ α ερχόταν πρ ώτο στις εξαγωγές. « μετά από πρότασή μου.

τα Ηνωμένα Ν εκροταφε ία του Αγ ίου Ιωάννη. υποχρεωτικ ό ς άνθρωπος με τον τόσο ζήλο. ση μύδες και αγριοπλάτανους. Μόνο στη συνέχε ια υπήρχε κάποια οικο δ ομημένη έκταση με παραπήγματα: παλιά την έλεγαν Πεδίο του Μάη ' στον καιρ ό μου χρησίμευε για παρε λάσε ις μπροστά σε εl. ο Βρόμπελ μ έτρησε με το βή μα τα αδό μητα οικό πε δ α που θ α μπορού σαν να μισθωθούν και να χρησιμοποιη θ ούν από την Εταιρεία Κοιμητηρίων. / 78 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ φορούμενου παρά υπο δ ειγματικού ατό μου. τον υπερ­ βολικό μάλλον ζήλο.έδ ρες . προστάγματα και λόγους του γκάου λά ιτερ. Μ ένει να αναφ έρω ότι η επιχε ίρηση ανακομιδής ξεκίνησε πριν από την επό μενη συνε δρίαση του δ ιοικητικού συμβου λίου. στρατιωτικά ε μβατήρια. μελιές. δραστήριος. Πα­ λ ιότερα ε δώ. Αλλά αυτό είναι άλλου παπ ά ευαγγ έλ ιο. σε μια επιφάνεια πάνω από οχτώ εκτάρια. εκε ί όπου στα μαθητικά χρ όνια του Ρέ σκε και τα δ ικ ά μου υπήρχε το φημισμένο καφέ Τέσσερις Εποχές. Χά ιλ Χίτλερ. ευ ­ γενικό ς. είχε εντοπ ίσε ι το κατάλλη λο οικ όπε δ ο.. Ο ι επιτύ μ­ βιες πλάκες απομακρύνθηκαν από τα τ έλη της δεκαετίας του ' 40 κιόλας. ήταν τα σύνο ­ ρα του Ν εκροταφε ίου της Παναγίας: τρε ισή μισι εκτάρια κάτω απ ό φ λαμουρι έ ς. του Αγ ίου Β αρ θολομαίου. αμ έ σως μετά το π ά ρκο του Στ έ φεν. αμέσως μετά τα made by Absens . Η μεγ άλη έ κταση του πάρκιν στην άλλη πλ ευρά της Μ εγάλης Α­ λέ ας έ φταναν. λίγο πιο πέρα απ ' τη Μ εγάλη Αλέ α .ως μνη μείο πεσόντων. της ενορ ίας Πέτρου και Παύλου κα θώ ς και το νεκροταφε ίο των Μ ενονιτών. τις εργατικές κατοικ ί ες απ ό την εποχή του Κάιζερ και του Σιχάου και π ίσω από τα ναυπηγε ία με τους γερανούς και τις αποβάθρες. Κι εδ(». Δεξιά και αριστερά του άρματος μάχης που στ έ­ κει εκε ί -για πόσο ά ραγε ακόμα. Πίσω από όλες τις σι δηρο δ ρομικές γραμμ έ ς. αυτό ς ο πάντα εξυπηρετικό ς . Ο Γέ ρζ ι Β ρ ό μπε λ. ακό μα και μεμονωμένες κλαίουσες που ακόμη υπάρχουν. εκτεί­ νονταν. φορτώθηκαν στον κοντιν ό εμπορικ ό σιδηρο δ ρομικό στα θμό και στάλθηκαν για περαιτ έ ρω αξιοπο ίησή τους στη Βαρσοβία.

γνωστοποιε ί την παρα ίτηση της Έρ­ νας Μ πράκουπ. Επικράτησε η ασέβε ια μαζί με τη μαν ία του κ έ ρ­ δ ους. Εκε ίνη δεν το έκανε σιωπηλά. Όλα τακτικά .ν. βέβαια. Προ τετε λ εσμ ένων γεγον ότων το ζ ευγάρι μας δ εν μπορούσε παρά να καταπιε ί -με δ ια μαρτυρίες. εκατό απλά ξύλ ινα κουτάκια σε κ άθε τάφο. και τα στοι βάζανε . Λένε πως χτυπού σε κάθε τόσο τη γρο θ ιά της στο τραπ έζ ι των συσκέψεων. στο fξή ς άλλοι θ α ορ ίζουν τους νεκρούς. Ο Ρέσκε δ εν παραβρ έθηκε με το ολόμαλλο κοστού μι του. Και ε ίχε υψ ώ σε ι τη φωνή για να μην την παρακούσει κανένας: « Είναι γα"ίδ ουριά ! Είδ α για π ώ ς αραδ ιάζανε τ α κουτιά . ν α τό σα. θάφτηκαν σε δυο κενοτάφια τα πρ ώτα φορτ ία θνητών λει­ ψάνων. ούτε η Πιετ­ κ ό φσκα με το π λατύ γυρο καπ έλο της.την εκτε λ εσμ ένη ανακομιδή . έτσι κι α λ- made by Absens . σαν τ α κουτιά της φυτ ίνης παλ ιά . Επειδή οι λόγοι πάνω απ ' τους τάφους ήταν σύντομοι και μετρημ ένοι. Εγ ώ ό μως δε θέλω πια να 'μαι Γf ρμανίδα. Στη σε ιρ ά ! Γ ιατ ί η τάξη ε ίναι απαραίτητη. Πληθαίνουν οι γερμανικ έ ς αξιώ σε ις κα θη μερινά. Ω στό σο. αν και με μία μόνο αράδ α. Αντι­ στα θ ε ίτε ό σο ε ίναι ακό μα καιρ ό ς ! » Βέβαια το ύφος αυτού του κειμένου διαμαρτυρίας δη λώνει μάλλον Αλέξαντρο παρά Αλεξάντρα.τι κα­ τ έγραψε στο χαρτ ί η κοινή α δυναμ ία τους: « Αίσχος ! Εν ώ μέχρι τώ ρα η απόφαση να αναπαυ θ εί κανείς εν ειρήνη στην πατρ ίδα λαμβανόταν εκού σια και εν ζωή. φράση που τη σημειώνει ο Ρέ­ σκε στο η μερο λόγιό του. η πο λωνική κοινή γν ώ μη δ εν ενοχλήθηκε απ ' αυτό το γερμαν ό φωνο κύ μα. Έχω μπροστά μου υπογραμμένη με τη σγουρή υ­ πογραφή εκε ίνης και την ξεκάθαρη υπογραφή εκείνου ό . λέ ε ι ο Γ ερμαν ό ς. αλλά συγγενε ίς ήρθαν πο λλοί. Δεν αναφέρονται αντιρρήσεις. ό μως εκε ίνη ήταν που ε­ π έ μ ενε και π έ ρασε η θέ ση της : «Αν δ ε γραφούν όλα σε πρα­ κτικά . καλύτερα Πολωνέζα. αμ έ σως θα παραιτη θώ ». άλλωστε το π λήθ ος δ ιαλύθηκε α­ μέσως μετά την ταφή για να στραφε ί στις τυπικ έ ς τουριστικ έ ς συνήθ ειές του. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ / 79 απομεινάρια των βοηθητικών χώ ρων του καφ έ Τέσσερις Επο ­ χές. Ο Μ πιερόνσκι κι ο Βρόμπελ προτίμησαν να σωπάσοι.

Ε. όχι ! Η τιμή μου εμ ένα τιμή δ εν έχει. τώ ρα αμέσως. Κι όλα τούτα για δέκα αργύρια. Κ ι απ ' το δ ιοικητικό συ μ­ βούλιο βγαίνω. 180 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ λιώ ς κα θολική δεν ε ίμαι. Σ ιχάθηκα πια ! » made by Absens .

. όπου καν ένας δ ε θ α τους έπαιρνε το υπόγειο δ ιαμέρισμα ή την τρύπα στη σοφίτα. Απ ό τα μ έ σα του '60 βελ­ τίωνε τη σύνταξή της κάνοντας θελή ματα. δ ούλ ευε εκε ί σερβιτό ρα' αργ ότερα έπιασε δ ου λε ιά στο σού περ μά ρκετ Κόνζουμ . που τώ ρα πια λ εγ όταν Μ πρ ζέσνο. Ί σως αυτο ί που π ίστευαν ότι είναι Γ ερμανοί να μην ήταν ούτε καν πεντακ ό σιοι' αργότερα σιγ ά σιγ ά πλήθυναν.κουτιά. 6 Ο Ρέσκε κι εγ ώ. Ενώ εκατοντάδ ες χιλ ιάδ ες μάζευαν τα μπογαλάκια τους. Έ μα θε βιαστικά λίγα πο λωνικά καθη με­ ρινής χρήσης και η κάμαρά της στο ψαροχώ ρι και παρα θ ερι­ στικό κέντρο Μ πρ έζεν. Η Έ ρνα Μ πρ άκουπ ήταν στο τ έλος του πολέμου μια σαρα ­ ντάρα χήρα' τα τρία παιδ ιά της ε ίχαν πε θάνει από τύ φο το 46 ' . αφότου δ εξιά και αρι­ στερ ά από την ψαροκαλύβα που έ μενε. τη χρονιά του λ ιμού . έμειναν εκε ί ή έχασαν την ευκαιρία να αλλάξ ουν τόπο κατοικ ίας κάπου στη Δύση : σε α­ πομε ινάρια σπιτιών αν άμεσα στα ερε ίπια της πόλης. έ­ μοιαζε με αντιαεροπορικ ό καταφύγιο. γράφει. αυτοί. «ως βοηθητικοί στην οχτώ -κ ό μμα-οχτώ πυροβο λαρχ ία των χωριών Μ πρ έζ εν. τυ ­ χα ία ή επειδή ένιωθαν ριζωμ ένοι. καθώ ς και στις δυο πλ ευρ έ ς της σιδηρο δ ρομικής γραμμής για το Νόβι Πορτ ε ίχαν φυτρ ώ σε ι τα σύγχρονα κτ ίρια . εγ ώ κι ο Ρέσκε . Μία ανά μεσα στους ούτε εξακόσιους Γ ερμανού ς που ε ίχαν απομε ίνει στο Γκντανσκ και την περιφ έ­ ρειά του. Ό σο υπήρχε το ετοιμό ρ­ ροπο ξενοδοχε ίο . που κά­ πνιζαν ε βδομάδες ολόκληρες. ή σε φτωχογε ιτονιές των προα­ στίων. » Η Έρνα Μπράκουπ έ μενε από τότε κιόλας <πο Μ πρ έζεν.Γκλέτκαου . . «Οι δυο μας». περιμένοντας στις made by Absens .

και όχι μόνο πα­ θητικά .τι άλλο της γυ άλ ιζ ε . 182 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ ουρ έ ς και προσφ έ ροντας παρεμφερε ίς υπηρεσίες. . τον κατάλογο παραγγε­ λ ιών της Κβέλε κι ό . το μόνο που πήρε μαζί της φε ύ γοντας. στην αρχή δ ιστακτικά κι ύ στερα επίσημα. Ή μ ε ς στ ο καταχε ίμωνο: «Ο Μά ιος μας έ φτασε . σε όλους τους Γερμανούς που ' χαν απομείνει στην Πολωνία να ιδ ρύ σουν σύλ­ λογο. Αδύνατον να αγνοήσε ι κανε ίς τη φωνή της στις συνε δ ριάσε ις του δ ιοικητικού συμβου­ λίου. . . Όταν μετά από τις αλλαγές στην Ανατο λ ική Ευρώπη επιτρά­ πηκε. και της άξι­ ζ ε : κατάφερε να εξασφαλίσει μια θέ ση στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης για όλους τους παλ ιού ς κατοίκους με ένα μικρό τ έλος και μάλιστα σε ζλότι. διπλα­ σιάστηκε» σχο λ ιάζε ι ο Ρέ σκε . Η κυρία Ιωάννα Ντ έτλαφ σάστισε και έδε ιξε αη δία για τη με ιωμένη γερμανική συνε ίδηση της γριάς: «Θαρρε ίς και στη Λυβέκη η έ παρση που χαρακτηρ ίζ ει τους αστού ς του χανσεα­ τικού Ντάντσιχ. Έτσι έγινε και η Έρνα Μ πράκουπ κα­ τ έκτησε έδ ρα και δ ικα ίωμα ψήφου στο δ ιοικητικό συμβούλ ιο της Γ ερμανο-Πολωνικής Εταιρείας Κοιμητηρίων. « Στο πηγ άδι μπρος στην πύλη» . ε ικονογραφη μ ένα περιο δ ικ ά . φρ όντιζ ε να αγορ άζε ι βιβλία με τρα­ γούδ ια. Γ ια τον Φίλ μπραντ λέ ει: « Αυτό ς ο ορκισμένα λακωνικό ς επιχε ιρη ματίας προσπάθησε στην αρχή να δ αμάσε ι τη λογο δ ιάρροια της Μ πράκουπ με συν έ πεια να made by Absens . . Τώρα μπορούσαν ακόμα και να τραγου δ ούν: «Η χαρά του δάσους» . . Και αποσπώντας χρή ματα από το λογαριασμό των δ ωρε ών. ή όταν κάποιοι τουρ ίστες ρωτού σαν πού ε ίναι η αποβ άθ ρα ή τα λουτρ ά . γρ άφει ο Ρέ σκε. δ εν καταλάβαιναν τι τους συνέβαινε ξ αφνικά . Στην οδό Γιέσκεντάλερ δ ιεκ δίκησε μια αίθουσα συγκε­ ντρ ώ σεων γ ια τα σχε δόν τριακόσια μέλη που. ρ ίχνουν ματι έ ς με ν όη μα ο ένας στον άλλον». . μιλούσε τη μητρική της γ λώσσα που με τον καιρ ό ακουγόταν όλο και πιο περίεργη . Τώ ρα η αμοι­ βή των συνε δ ριάσεων κα λυτ έ ρευε τη σύνταξή της. « Συχν ά τα μ έλψ. » . « όταν η Έρνα Μ πράκουπ πα ίρνει το λόγο. Μόνο με τους ομο ίους της. η Έρνα Μ πράκουπ ήταν και αυτή εκε ί. όντας γ έ ροι κι άχρηστοι.

το ση μεριν ό Β ρτσες. στους Ρώ σους. Η ύ παρξή της θύμιζ ε στους Πολωνούς μια α δ ικ ία που δ εν μπορούσε να απο δ οθε ί. γν ώ ριζε την ιστορία της από το Μ εσαίωνα μέχρι την εποχή του μπαρ ό κ. με λω δίες από την οπερέτα του Λέχαρ Τσά­ ρεβιτς και την Κυρία Σελήνη του Πάουλ Κλίνκε . τη Ζάρα Λ εάντερ ή τον Χ ανς 'Αλ μπερς πρωτοπα ίχτηκαν στους δυο κινη ματογρ άφους του προαστίου. ως συνήθως. Μ αζί μ ε τον Βρόμπελ εν δ ιαφερ όταν για τη χαμ ένη προ'ίστο­ ρ ία της πόλης και η Αλεξάντρα Π ιετκόφσκα που. άκουγε π ώ ς ήταν το Μ πρ έζεν προτού καταστραφεί από την άναρχη δό ­ μηση. Στον Αλέξαντρό της ε ίπε : «Πριν ε ίχα ένα κεν ό . Μόνο ο Γέρζι Βρόμπελ έδ ε ιχνε αν έμελα στη γριά τη δίψα του για μάθηση. Τώ ­ ρα ξέρω πού ήταν ε μπορικό Στέρνφε λντ και π ό σο φτηνά ήταν ωρα ία πράγματα». Αλλά από την Μπράκουπ έ μαθε ποια ε μπορικά υπήρ ­ χαν στο Λάνγκφουρ. Αλλά πραγματικ ό ό φελος από την πηγή made by Absens . ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 183 νιώ σει την οργή της: "Τώ ρα μιλάω εγ ώ ! " » Ο Σύμβουλος της Εκ­ κ λησ ίας των Διαμαρτυρομένων Καράου τη θεωρούσε πηγαία. Ο ι Μάρτσακ και Μπιε­ ρ όνσκι σώπαιναν αμήχανοι όταν η γριά έλεγε «πό σο άθλια ή­ ταν ε δώ μετά τον πόλ εμο». και καμιά φορ ά . της πρό­ σφερε ένα μπουκ έτο λουλούδια. Ούτε στην άλλη πλ ευρ ά του τραπε ζ ιού των συνεδριάσεων ά­ κουγαν την Έ ρνα Μπράκουπ χωρ ίς προκατάληψη. κα θώ ς και ποια μουσικά κομμάτια έπαιζε η μπάντα στο απογευματιν ό κοντσέρτο στο πάρκο του ξενοδοχείου ' επε ι­ δή η Μπράκουπ ήξερε ποιος έ μενε στο παλ ιό ψαροχώ ρι και ποιος πίσω από τις πο λυκαιρισμ ένες προσόψε ις των αστικ ών σπιτιών κοντά στη στάση του τραμ. ήξερε πό σο κ ό στιζαν οι σπαρταριστές γ λώσσες και π ώ ς λέγονταν οι λουτράρηδες. ποιοι ψαρ άδ ες και σε τι τιμές πουλούσαν τη λ ε ία των δι­ χτυ ών τους. λες κι ήταν εραστής. Τα παρα ληρή ματά της ήταν γι ' αυτόν νερ ό της πηγής. ή ποιες ταιν ίες με την Άστα Νίλσεν ή τον Χάρι Π ιλ. Διψασμένος για λ επτομ έ ρειες. Μι­ λού σε για περιπάτους στην παγωμένη Β αλτική : « Τέτοιους χε ι­ μώνες δ εν έχει πια ! ». έχοντας χρυ­ σώ σει από ξυ λόγ λυπτα ιερ ών μ έ χρι πτυχ έ ς αγίων σε έ κσταση. Και σφύριζ ε ή τραγουδούσε για τον Βρό­ μπε λ ένα ποτπουρ ί.

σε μια κού ρσα από το ένα καταργη μ ένο νεκροταφε ίο στο επόμενο. ο μοναχι ­ κ ό ς αγριοπλάτανος και η συστάδ α των ση μύδ ων μπροστά στα υπο λε ίμματα του αλλοτινού φρ άχτη που στα κενά του έχουν καρφωθε ί τραβέρσες από σιδηρο δ ρομικ έ ς γραμμ έ ς. όπου ε λάχιστα κομμάτια από ταφό πετρες θυμ ίζουν το νεκροταφείο της Αγ ίας Β αρβάρας που έχει μετατραπε ί επ ίσης σε πάρκο: η κεντρική και οι τ έ σσερις κάθετες αλέ ες με τις φ λαμουριές στο επικ λιν έ ς έδαφος υπήρχαν ακό μη. Έπειτα αν έβηκαν στο Πάνω Σίντλ ιτς δ ιασχ ίζοντας μια έ ρη ­ μη έκταση : «Το χαμη λότερο ένα τρίτο του νεκροταφείου του Αγ ίου Ιωσήφ. Πρέπει να ήταν στα μ έ σα του Μά ρτη όταν ο φ ίλος τους ο Γέρζ ι τους προσκ άλ εσε με το «πόλσκι Φ ίατ» του. παραμ έ­ ριζ ε τις αγριάδ ες και τους έδ ε ιχνε πεσμ ένες.περισσότε­ ρα από ένα καταργη μ ένα και χορταριασμ ένα νεκροταφε ία. ε­ ν ώ ο φίλος τους. σπασμ ένες ή και αν έπαφες ακό μα ταφό πετρες. ό φε λος για την Εταιρεία Κ οιμητηρίων. ό πως γράφει ο Ρέ­ σκε. Τον ακο λούθησαν απρ όθυμα· αφότου ε ίχε αρχίσε ι η επιχείρηση της ανακομιδή ς. επειδή κόβεται απ ' τις σιδηρο δ ρομικές γραμμές. Δεν προ λάβ αιναν καλά καλά να συ λλα βίσουν ον ό ματα. ό που το άλλοτε νεκροταφε ίο χρησιμοποιε ί­ ό ται τώ ρα ως π ά ρκο και δ εν ε ίναι και πο λύ κατάλλη λο για την εταιρεία. ένιω θ αν αμφότεροι ότι ε ίχαν χά σει την ιδέ α μέσα απ ' τα χ έ ρια τους. επ ίσης καστανιές. σκιάζουν οι πο λλαπλοί αγωγοί μιας μονάδας παραγω­ γής νερού κεντρικής θέ ρμανσης που δ ιαγρ άφοντας μεγ άλα τό ­ ξα στρίβουν εκε ί ακριβ ώ ς προς τα γειτονικά νε ό κτιστα κτίρια. αποκό μισε μόνο ο Γέρζι Βρόμπελ. Μ ε­ τά συνέχισαν μέχρι το Σίντλ ιτς στα ανατο λ ικά της π όλης. ένα εργατικό προάστιο ν τια του Γντανσκ. όπως Αυγουστ ίνα Βίγκαντ και Έμα made by Absens . δ ι έ σχισαν σκοντάφτοντας -η Αλ ε­ ξάντρα φορού σε ε λαφριά παπούτσια για την πόλη. Ο Γέρζι τους πήγε πρ ώτα στην Ώ ρα.» Μ ετά αν έβηκαν στο Επισκοπικό Ό ρος από την π ίσω μεριά. Μ ε τον Βρό μπε λ μπροστά. 184 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ Μ πράκουπ. που ισοπε δώθηκε μόλις στα μ έ σα της δ εκαετ ίας του '70 . που επεξηγούσε διαρκώ ς τα π άντα.

Θα μπορούσαμε να είχαμε θέ σε ι παιδ ιάστικες ε­ ρωτήσε ις και να ξέραμε πρ ό ωρα . . Πάνω σε μια επιτύμβια πλάκα από γρανίτη στο χρ ώ μα της ώ ­ χρας με μαύ ρες στιγμές η εγχάρακτη επιγραφή.1 94 1 . και έρχονταν άλλα να τα σβήσουν. και μόνο ο Βρόμπελ ξέρει τη θέση τους. Ήδη κατά την άνοδο ένας γρανίτης που χρησιμοποιείται καταχρηστικ ά σαν κατώ φ λι προ­ δίδ ε ι το όνομα Ζίλμπερστα·ίν. made by Absens . η Π ιετκόφσκα για δ ιπλό α ίσχος. 1884. δ εν επανορ θώσαμε». Χ ρειάστηκε να ξύ σουν τα βρύα από τα γοτθ ικά γράμματα για ν ' ακού σουν περισσότερα. Ο Ρέσκε κι εγ ώ ήμαστε τότε δέ κα έντε­ κα χρον ών. . Ο Αλέξαντρος Ντό ιτσλαντ έζησε από το 1 799 ως το 1 870. το γένος Ρόντλερ. Παλιές πέτρες που μιλούν από μόνες τους: ο 'Α μπρααμ Ρολ­ γκ έ ρμπερ γεννήθηκε το 1 766 . έχουν σκεπαστεί από αγριόχορτα. Πάντα απομ ένουν κάποιες π έτρες που λένε ότι μ ιλούν . Ο Ρέ σκε μιλά για α ίσχος. Μ εγ άλ ες ταφό πετρες. έλεγε : Πάουλ Στελμάχερ. σαν ε ίδη ση χω­ ρ ίς αποδέκτη. Παράμερα. Ο Β ρ ό μπε λ δ εν αντιλέ­ γει. Ξέ ρω ότι η συναγωγή του Ντάντσιχ υποχρε ώθηκε μετά το 1 937 να που λή­ σει αυτό και άλλα κοιμητήρια στην Ελ ε ύθ ερη Πόλη του Ντά ­ ντσιχ για να βοηθήσε ι τα μ έλη της κοιν ότητας να μεταναστε ύ­ σουν στην Παλαιστίνη . πάνω σε άδε ιο βάθρο. δυο αγ ό ρια με βουλωμένα αυτιά. . το τοπίο είναι γαλήνιο. στην πίσω ρ άχη του επισκοπικού Ό ­ ρους που οι Πο λωνο ί το λένε Χ ε λμ. . με βρύα στις ε βρα·ίκές και γερμανικές επιγραφές τους. Και η Αλ ε ξάντρα λέ ει: « Αλλά και με ις δ ε σηκ ώ σαμε π άλ ι. ό που ένα πάρκο πυκν ώνει. πεσμ ένες με την πλάτη. Μ ονάχα μερικές π έτρες μένουν ακ ό μα ό ρ θ ιες. Και μόνο τότε ο Γέρζι Βρόμπελ τους οδήγησε δίπλα στον οι­ κισμό Στόλτσενμπεργκ. Μόνο αν πάψε ις να ακού ς. Συ μφων ώ με τον Ρέ σκε ότι αυτές οι πέτρες ρ ίχτηκαν κάτω «επί των η μερ ών μας». Ανηφόρισα μαζί με τον Ρέσκε . γ ίνεται δάσος και ανηφορ ίζ ε ι απ ότομα μ έχρι τα θλιβερά απο­ μεινάρια του παλιού ε βρα·ίκού νεκροταφείου που από την άκρη του περισσότερο φαντάζ εσαι παρά βλέπεις την π όλη στους πρ ό πο δ ες του βουνού. ΔγΣΟI ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 185 Τσαπ.

όταν ο Βρόμπελ. Έτσι δ εν επισκέφτηκαν τον τάφο του Κλα βίτερ. σχε δόν ζεστή εκκλησία. ε ίναι καλο­ δ ιατηρη μ ένες. σταμάτησε στο αλλοτινό νεκροταφε ίο της Παναγίας. ρωμαιοκα θ ο λ ικό ς έκτοτε για άλλη μια φο­ ρά. δίπλα στο συγκρ ότημα των φυ λακών Σιστάνγκε που και σή μερα ε ίναι καλό για φυ λακή : Η Αλεξάντρα είπε : « Σ ε απεργίες Δε­ κ έ μβρη '70 κ λ ε ίσαν ε δώ μέσα εργάτες». που σή μερα ε ί­ ναι ο ίκος προσευχής και βαπτιστήριο της Εκκλησ ίας της Πεντη­ κοστή ς. «Πρ έ πει να κάτσω. κι ε­ κε ίνος ξεκλε ίδ ωσε φιλ ικά την εκκλησ ία και αν ά μεσα στα στα­ σ ίδ ια μά ς γνωστοπο ίησε την από στασή του από τον Πάπα: ως χριστιανό ς δ εν ήθελε να ε ίναι υποτελής του Αλάθητου. προσπερν ώντας το κοιμητήρι του Σ ωτήρα και την εκκλησ ία των Μ ενονιτών. Παρακάμπτω τις πο λυ λογ ί ες του συμμα θητή μου για το δ ιπλό μνή μα των α δ ε λφ ών Μάκενσεν και τη μεγ άλη πλάκα από πορ­ φυρ ίτη με το αρσενικό ελάφι στο κ έντρο που πη δά επιτρ έ ποντας δ ιάφορες ερμηνε ί ες επ ίσης α δ ιαφορ ώ για τις ση μειώ σεις που αναφ έ ρονται στο ρουνικ ό οικ ό ση μο του πατρικίου Γκ έοργκ Μ προτχάγκεν και τα παρα θέ ματα από τη δ ιδ ακτορική του δ ια­ τριβή . από το τ έλος του πο λέ μου και μετά ε ίναι ανοιχτό ς στη μειο­ ν ότητα των παλαιοκα θολ ικ ών της Πολωνίας. Όλα αυτά την ε ίχαν κουράσε ι και καταθλίψει. made by Absens . Όλα αυτά απλώ ς αποσπού ν την προσοχή μου και με ε­ μπο δίζουν να μπω στο θέ μα. /Β6 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Φαντάζομαι π ώ ς ένιωθε το ζ ευγάρι όταν κάθισαν π άλ ι όλοι στο πόλσκι Φίατ: « Σ χε δόν δ ε μιλούσαμε» . αλλά τον παρακε ίμενο ναό του Αγ ίου Σ κην ώ ματος του Κυρ ίου που απ ό τα τ έλη του δέκατου τ έταρτου αιώνα ήταν ο ναό ς του νοσοκο­ με ίου και ο οποίος. « Ο Γέ ρ ζ ι έ φερε τον παπά από κάποιο κτ ίριο του α λλοτινού νοσοκομε ίου. Η Αλ εξάντρα κ άθ ισε σ ' ένα στασίδ ι». Παρ' όλα αυτά συμ­ μετε ίχαν βουβά. που στα μ έ σα της δ εκαετίας του '80 μεταφέρ θηκαν από το κεντρικό στο βορινό κλίτος μπροστά στο ιερό. Τα πολύ ε λαφριά παπού­ τσια της δ εν ήταν κατάλλη λα και γι ' άλλο νεκροταφε ίο. Όλες οι ταφό πλακες του δ α­ πέδου. Δ εν ήθ ε λ ε να δ ε ι άλλα κοιμητήρια. Μ ια φωτε ινή. ησυχάσε ι λίγο κεφάλι μου» .

το ακατάστατο στοίβαγμα θ α μπορούσε ν ' αντιστοιχε ί στις τριάντα περίπου ταφ όπ λακες που είχαν αλλάξε ι θέση . Στεκ ό μαστε κο λλη μένοι ο ένας δίπλα στον άλλο και δ εν τολμού σαμε να προχωρήσουμε στο στεν ό δ ιάδ ρομο . τους αδ ε λφούς Μάκενσεν. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 187 Όταν ο Ρέ σκε. φωτογράφισε με φλας το μισάνοιχτο φ έ ρετρο. Τα νού μερα ήταν ανάκατα. . καμιά αξιόλογη μυρου δ ιά. » « Δ εν ξέ ρω . από δ ική του βούληση. ο Ρέσκε την ακο λούθησε στη στενόχωρη καταπακτή . . » « Μ ια κι ε ί μαστε ε δώ . Πάντως. χωρίς να συμμορφ ώνεται με την επιθυμία της Αλ εξάντρας. Ο ιερέας έμεινε πάνω. » « Λ ιγάκι μόνο . » Ο Βρόμπελ σή κωσε κατά σαρ άντα πέντε περ ίπου μοίρες το καπάκι του πλησι έ στερου φερ έτρου που ε ίχε στραμμ ένα τα π ό ­ δια προς το μέρος τους τότε ο Ρέσκε. . με τα εν δ ιάμεσα made by Absens . » Η Αλεξάντρα ζήτησε να μάθει: « Είναι κ άποιος εκε ί μέσα α­ κ ό μη . Κάτω ένας κτιστό ς θόλος και ένας χώ ρος όχι π λατύτερος από το κλίτος της εκκλησίας. Επειδή τώρα η Αλεξάντρα ήθελε πάλι να δ ει και να α­ κούσε ι. Και σ' αυτόν στοιβαγμ ένα φ έρετρα: αριστερά μέχρι ψηλά το θόλο. . ρ ώτη­ σε πού ήταν τα οστά. τους πατρικ ίους Μέβ ες και Σ μιντ. «επει δή χρειαζόταν ντοκουμ έντα». . μόνο δ ική του. στεγνός α έ­ ρας.» Ο Βρόμπελ ήταν βέβαιος ότι τα φ έ ρετρα ήταν γεμάτα· κι ο Ρέ σκ ε ήταν της γν ώ μης ότι επρόκειτο για τους Μ προτάγκεν. αδ ρογραμμένο με πιν έλο. . Δροσερός. «Δεν μπορού με ανοίξουμε αυτό εκε ί . . βλέποντας τις μετατοπισμένες π λάκες. κα θώ ς και τους Γκρ άλατ. μπροστά στη σκάλα και στα π όδ ια μας μόνο μέχρι τη μέση της κρύπτης. «ο Γέρζι βρήκε αμ έ σως το δ ιακό πτη . πο λλέ ς φορ έ ς . Κάθ ε φ έ ρετρο ε ίχε το νούμερό του. ο παπά ς τους πρ ότεινε ν α επισκεφτούν μια κρύπτη κάτω από τα στασ ίδ ια αριστερά. » « Είναι απαρα ίτητο. Μ ε ένα σ ίδ ερο ο Βρόμπελ άνοιξε τα δύο φύλλα της καταπακτής στο ξύλ ινο δά­ πε δ ο. .

το δ εξί· μαζί με το αριστερό. που τα κ όκαλά τους. επειδή βέβαια η μεταφορά από το κλίτος της εκκλησίας στην κρύ πτη δ εν ήταν παρά μια σύντομη μόνον εν όχληση » . που δ ε φαίνεται στη φωτογραφία. γράφει. Ο Γέ ρ ζ ι Βρόμπελ β α­ ριανάσαινε ό σο κρατού σε το καπάκι του φερ έτρου. Νο­ μίζω ότι δ ιακρίνω δυο χειροποίητα καρφιά στη δεξιά π λ ευρά του φερ έτρου που δε συγκρατού ν πια τίποτα. ψη­ λότερα παρακαλώ ! » . καν ένα ροζάριο. 188 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ δ ιαλε ίμματα που επέβαλλε το φλας. σηκ ώνει το κραν ίο που με το σαγ όνι πι έζ ε ι τη δ αντ έλα του χιτώνα. σκ ληρ ό πια σαν αμμόλ ι θ ος. σηκώνει το καπ άκι του φερ έτρου απ ' τη μεριά των πο δ ιών. για την ακρίβεια. φλας. «που μου επ έτρεψε να ρ ίξ ω ετούτη τη ματιά σε μια γαλήνη δ ια­ κοσίων και πλέ ον χρ όνων. δυο σκού ρες καφετιές φωτογραφ ίες. δηλαδή του χεριού που ε ίναι από πάνω. άλλοτε λ ευκό και τώ ρα λ εκιασμ ένο νεκρικό χι­ τώνα κρατά το δ εξί χ έ ρι πάνω στο αριστερ ό. συγκρατούνται από δέρμα. μόνο σκ όνη παντού στο χρ ώ μα της άμμου. « Ευγνωμον ώ την Αλεξάντρα». Το μαξιλά ρι. «Λίγο. να αναφερ θ ε ί στο ε λαφρ ώ ς γερμ ένο κρανίο. στο ύψος περίπου των γεννητικών οργάνων. Και οι δυο δείχνουν από ε λά ­ χιστα δ ιαφοροποιη μ ένη γων ία την ίδια μού μια που πάνω από τον φαγωμ ένο. φλας. Στο χρ ώ μα της σά ρκας απεικον ίζ εται το ένα χ έ ρι του Βρό μπελ. Κανένα δ αχτυ λίδι. Έτσι απλά: Ανοίγουμε το καπάκι. στις πλού ­ σιες ακό μα πτυχ έ ς του νεκρικού χιτώνα που φτάνει μέχρι τα σκεπασμ ένα π όδ ια. κλε ίνουμε το καπάκι. Είναι αντρικά μακρο δάχτυ λα χέρια. ο Ρέ σκε εικάζ ε ι ότι βρέ­ θ ηκε μπροστά στο λε ίψανο του δη μά ρχου Ντάνιε λ Γκράλατ που made by Absens . σε αντ ίθ εση με το αποσκε λ ετωμένο κεφά­ λ ι. Φυσικά ήταν σημαντικ ό γι ' αυτόν ν α καταγράψει στο ημερο­ λόγιό του «τη συγκινητική ομορφιά του μουμιοποιη μένου ά­ ντρα». ά ρα ε ίναι κατάλ­ ληλα για τη συ λλογή του Ρέ σκε . ορατό μέχρι τις πτυχώ σε ις των μανικιών του νεκρικού χιτώνα· δ ιατηρούνται ακ ό μα τρία νύχια του δ εξιού. Αφού διαπιστώνει ότι αυτή η γαλήνη είναι ανυπέρβλητη και αποκ λ ε ιστικ ό προν ό μιο του θ αν άτου. Έχω μπροστά μου δυο έγχρωμες ή.

τι πραγματικά συνέβαιν ε · και όλοι ε ίδ αν και άκουσαν -ταπ ταπ. Μ προστά στην κλασικιστική πύλη της εκκ λησίας η Αλεξά­ ντρα γέλασε πάλι: « Ν ι ώθ ω κιόλας καλύτερα και ξέρω πάλι ότι ιδέα μας ε ίναι σωστή . Αφού ε ίπε τον τε λευτα ίο της λόγο. μετά τη δ εξιά μπ ότα. Μ ε τις κετσε δένιες μπότες της οπισθοχώ ρησε βή μα βήμα προς την πό ρτα. «Η μούμια του πατρικ ίου ε ίχε κάποια μεγα­ λοπρέπεια. Μόνο ανακομιδή ε ίναι λάθος. μην αφήνοντας από τα μάτια της ούτε για ένα βή μα το λε ιψό πια δ ιοικητικό συ μβούλ ιο. Τη θέλω να πα­ ραιτε ίται τώ ρα μόνο πραγματικά. Γ ια να κρατήσε ι την ισορροπία της ε ίχε λυγίσε ι και σηκ ώσει λίγο τα χέρια.να απομακρύνεται α δυσώπητα η Έρνα Μπράκουπ. Ο Γκρ άλατ ήταν ένας από τους δ ωρητ έ ς του εκκλη­ σιαστικού οργάνου στο ναό του Σ κην ώ ματος του Κυρ ίου. Το καθαυτό όργανο. αλλά που της άρεσε να τις βγάζει στην υπερβο λ ικά ζεστή αίθουσα συνε δ ριάσεων του ξ ενο δ οχε ίου. Την παρακολου θ ού σαν σ ' όλο το μήκος του τραπεζιού. όπως μας παραπονέ­ θηκε ο παλαιοκαθο λικός παπάς. Και ύ στερα παραιτήθηκε η Έ ρνα Μ πρ άκουπ. πρ ώτα την αριστερή. με τις κετσεδένιες μπότες που έβγαζ ε πού και made by Absens . Μ ε αυτό τον τρ όπο. ώ­ σπου σηκ ώθηκε παπουτσωμ ένη . επειδή α­ νακομιδή ταράζει γαλήνη νεκρ ών». μετά από τη λ εκτική παραί­ τησή της στο δ ιοικητικό συμβούλιο της Εταιρείας Κοιμητηρίων. όχι χωρίς να βαρια­ νασα ίνει. κατά τα άλλα ό μως βουβή. απ' το οποίο βέβαια δεν έχει απομε ίνει παρά μόνο το αποκαταστη­ μένο ορατό τμή μα. Έτσι βάδιζε. Στη συν έχεια γρ άφει ότι η επ ίσκεψη στην κρύ πτη και η θέ α της αντρικής μούμιας τούς αναπτ έ ρωσε το πεσμ ένο η θ ικό και τους κ έντρισε να συνεχίσουν σε πε ίσμα όλων των αντιξοοτή­ των. βγήκε απ' τη θέση του και με­ ταφ έ ρθηκε στο Μ πίτοβ αμ έ σως μετά τον πόλ ε μο». άρχισε να ξ αναφορ ά τις κε­ τσεδένιες μπότες της. Έτσι θ α τους εντυπων όταν ό. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 18<) πέθανε το 1 767 και στον οποίο οφε ίλεται η δεντροφύτευση της Μ εγάλης Αλέ ας. που φορού σε συνήθως απ ό το φθιν όπωρο μ έχρι και τον Απρίλη.

1 90 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

πού, με το καπέλο γλάστρα που δ εν έβγαζε ποτ έ, ε κτ έλεσε την
παραίτησή της σαν ποινή .
Κι ο Βρόμπελ, όπως κι ο Αλέξαντρος με την Aλ εξάντρrι, ί­
σως να θεώρησαν τον εαυτό τους τιμωρη μ ένο όταν η Μ:ττ ρ ά­
κουπ βρήκε την π ό ρτα, την άνοιξε πίσω απ ' την π λάτη της και,
μόλ ις βρ έθηκε στο δ ιάδ ρομο, την έ κλ ε ισε απότομα μετά από
μια τε λευταία ματιά. Ο Ρέσκε γράφει: « Όλοι έμε ιναν σιωπηλοί
για ώρα πο λλή. Ασφαλώ ς θ α σωπα ίναμε κι άλλο, αν ο Φίλ­
μπραντ δε φώναζ ε : Επί του θέ ματος ! ».
Εάν ήθελα και εγώ να συνεχίσω την αφήγησή μου χωρίς δ ια­
κοπές, με τη δ ιαπίστωση ότι το υπόλοιπο δ ιοικητικό συμβούλιο
επανήλθε στο θέ μα, θα παρακο λου θ ούσα και εγώ επίσης υπερ­
βολικά εσπευσμένα την απλή διαδοχή γεγονότων που αποκα ­
λε ίται «π λοκή» . Αυτό όμως δεν γίνεται. Δεν μπορώ ν α παρατή­
σω έτσι ε ύ κο λα την Έρνα Μπράκουπ.
Εκτό ς απ ό την οικονομική έ κ θεση, που ο Φίλμπραντ ζήτησε
να αναγνωσθ ε ί επιτ έλους , έχω στα χ έ ρια μου και το φωτοαντί­
γραφο μιας χε ιρ όγραφης επιστο λή ς που έγραψε η γ ριά τη μέρα
της εντυπωσιακής παρα ίτη σή ς της με ε λαφρά τρε μάμενο χέρι
και με την ίδ ια καλλ ιγραφ ία που δ ιδ αχθή κ α με με το ζό ρι και
ε μείς, ο Ρέσκε και εγώ, και που μετά τον πόλ ε μο χάρη στον
εκ δη μοκρατισμό της εκπα ίδ ευσης καταργήθηκε μαζί με άλλ ες
κακ έ ς συνήθε ιες.
Στην αιχμηρή, γεμάτη γωνίες και πλατιές ουρ έ ς γραφή, ω­
στό σο όχι τε λ είως ε λ ε ύθ ερη από το ύ φος της Μπράκουπ, δια­
βάζω: «Αξιότιμο δ ιοικητικό συ μβούλιο ! Όταν αναγκαζό μουν
να παραιτηθώ, μ έ σα στο θυμό μου λησμόνησα φυσικά να σας
πω αυτό που θ α ' πρεπε να σας πω οπωσδή ποτε. Ήμουν πάντα
ειλ ικρινής για το γερμανικό νεκροταφε ίο. Γ ιατί οι Γ ερμανοί
πρέπει να θάβονται με Γ ερμανού ς και οι Πολωνοί με Πολω­
νούς. Αλλά αυτό που γ ίνεται τώ ρα δ εν έχει κα θόλου αν θ ρωπιά.
Παραβλέπει τον άν θ ρωπο, όπως έχει γ ίνει πο λλέ ς φορ ές. Προ­
πο λ εμικά, στον πόλ ε μο, μεταπο λ εμικά. Το ξέ ρω, γιατ ί το ε ίδα.
Αλλά αν το νεκροταφε ίο, που έγινε τόσο ωραίο όσο σχεδόν και
το πα λ ιό, δ εν είναι πια για τον άν θ ρωπο α λλά μόνο για εκμε-
made by Absens

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΆΣΜΑΤΑ 191

τάλλ ευση, εγ ώ δ ε θέλω να αναπαυ θώ εκε ί όταν έ ρ θ ει η ώ ρα.
Το λέ ω σε όλους σας α λλά κυρ ίως στον παν * Βρό μπε λ που έ χει
καλή καρ δ ιά. Πολύ εγκά ρ δ ια, Έ ρνα Μ πράκουπ, το γ ένος Φ ορ­
μέλα».

Ί σως αυτή η επιστολή να ώθησε τον δ η μοτικό υπάλληλο να υ­
ποβάλει, έ στω και καθυστερη μένα, την παρα ίτησή του στην ε­
π ό μενη ευκαιρία' αυτό έγινε στα μέσα του Απρίλη. Όσο ό μως
δ ιαρκεί σε τούτο το χαρτ ί η τρ έχουσα συνε δ ρ ίαση, ο Β ρ ό μπε λ
μαζί με τον ιερέα του Αγ ίου Πέτρου και το ζ ευγάρι μας, κα θώ ς
επίσης με τον Καράου, θ α πρέπει να ήλπιζε ότι σύντομα θα της
περνούσε της Μ πράκουπ και θ α ξαναρχόταν με το καπ έλο-γ λά ­
στρα και τις κετσεδένιες μπότες της. Πάντως επανήλθαν αμέ­
σως στο θέμα μετά από την παρότρυνση του Φίλ μπραντ.
Η οικονομική έκθεση , που υπογράφεται από τον Ρέ σκε και
την Πιετκόφσκα, απαριθ με ί επιτυχ ί ες και εκφρ άζ ε ι κάποιες α­
νησυχ ίες. Ω ς χαρμό συνα γεγον ότα αναφ έ ρει την ίδ ρυση κι άλ­
λων εταιρε ιών και τα εγκα ίνια Κοιμητηρίων της Συμφιλίωσης
στις άλλοτε γερμανικές πόλε ις Μ πρέσλαου, Στετίν, Λά­
ντσμπεργκ (στον ποταμό Βάρτε ) , Κιούστριν και Γκ λόγκαου .
Μόνο στο Πόζ εν γ ίνεται λόγος για δυσχ έρειες. Το Μ πρό μπερ­
γκ έ χε ι πει ένα ξερό « όχι» . «Πάντως η ιδέ α ε ξαπλώνεται και ο
σπ ό ρος αποφέρει καρπού ς. Σύ ντομα μπορού με να υπο λογ ίζου­
με με εγκα ίνια στο Στολπ και το 'Αλενστα'ίν, στο Χίρσμπεργκ,
στο Μ πούντσλαου και το Γκλά ιβιτς . . . »
Δέχθηκαν την έ κ θεση με χε ιροκροτή ματα. Ο Μά ρτσακ και
η κυρία Ντέτλαφ έδ ωσαν συγχαρητήρια στο ζ ευγάρι. Επειδή ο
αριθμό ς των αιτήσεων α λλοτιν ών μετο ίκων από τη Σ ιλ εσία, την
Ανατο λ ική Πρωσία και την Πομερανία έπαιρνε δ ιαστάσε ις ποι'
έ κανε τους αρι θ μού ς στο Ντάντσιχ να φαντάζουν μέτριοι, ο
Φίλ μπραντ και Μά ρτσακ πρ ότειναν τη σύ σταση ενό ς υπερτοπι­
κού διοικητικού συ μβου λίου με πι θ ανή έδρα τη Βαρσοβία. Έ­
τσι θα ανταποκρίνονταν και στην πο λωνική ανάγκη να υπάρχε ι
πάντα κεντρική διοίκηση .
Ο Σύμβουλος της Εκκλησίας των Διαμαρτυρομένων Καράου
made by Absens

1 92 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑ2

και ο καθο λ ικ ό ς ιερ έ ας σεβασμιότατος Μπιερόνσκι με γερμα­
νοπο λωνική σύ μπνοια προειδ οποίησαν για τους κινδύνους του
συγκεντρωτισμού . Μαζί με τον Β ρ ό μπε λ εναντιώθηκε και ο Ρέ­
σκε στην ιδέ α συγκρότησης κεντρικής δ ιοίκησης. Το ζήτημα αυ­
τό προκάλ εσε μια μακρά συ ζήτηση που, αν άβ οντας, μετατρ ά ­
πηκε σε συζήτηση περί των υπ έ ρ και των κατά της ομοσπον δ ια­
κής κρατικής δ ομής και η οπο ία, κα θώς παρ εκτρ άπηκε, δ εν ε ί­
ναι ανάγκη να αναφερ θ ε ί ε δώ λέξη προς λέξη .
Έπειτα χαιρετή θηκε η αύξηση των οίκων ευγηρ ίας, που αρ­
χικά ε ίχαν κατηγορη θ ε ί από τις εφη μερ ίδ ες σαν «ο ίκοι θ ανά ­
του», κα θώ ς σε μερικού ς απ ό αυτού ς ε ίχαν αρχ ίσει κ άποιες
κοινωνικ έ ς, θ α λέγαμε, δ ραστηριότητες. Αναφ έ ρ θηκαν συσσί­
τια για άπορα ηλικιωμ ένα άτομα. Η γερμανική πλευρά είχε μι­
μηθε ί το παρ άδ ε ιγμα του πο λωνού πρ ώην υπουργού κοινωνι­
κ ών υπηρεσιών, φυσικά χωρ ίς να απαιτε ί από τους αναξιοπα­
θ ούντες τις λ εγ ό μενες «κουρονιό φκες» · η δ ιανομή γιν όταν χω­
ρίς γραφε ιοκρατία.
Η οικονομική έκθεση τραβού σε σε μάκρος. Η προσοχή
μειώθηκε. Ο Μπιερόνσκι κι ο Βρόμπελ, ακόμη και ο Καράου
ήταν σαν απόντες. Έγινε λόγος για την ανάγκη σύ νταξης νέου
κανονισμού λε ιτουργ ίας των νεκροταφε ίων, για έλλ ε ιψη δωμα­
τ ίων εν ώ ο αρι θ μό ς των πεν θ ού ντων αύξ αινε συνεχώ ς, για την
Ορθόδοξη Εκκλησία στο πρ ώην κρε ματό ριο. Ο κανονισμό ς
λ ειτουργ ίας μεγάλωσε με την προσθήκη «συγκεντρωμ ένοι στο
χώρο επανενταφιασμο ί» και ρυ θ μίστηκε επιτ έλους, κατόπιν ε­
πιμονής της Πιετκόφσκα, το δ ικαίωμα της αν ώνυμης ταφής. Το
διοικητικό συμβούλιο αποφάσισε να προωθήσει την οικοδόμη ­
ση ξενοδοχε ίων. Καλούμενος να συν δρά μει ο Μπιερόνσκι, ο
οπο ίος ε ίχε βρει στο παρεκκλήσι του Αγίου Πέτρου ένα χώ ρο
για την αρμενική με ιον ότητα, υποσχ έθηκε να κάνει το ίδ ιο και
για την ορ θόδοξη . Αμέσως μετά ζήτησε οικονομική υποστήριξη
για το θόλο του μεσα ίου κλίτους της εκκλησ ίας του. Και την
πήρε. Διεκπεραίωναν το ένα θέμα μετά το άλλο. Η συνε δ ρ ίαση
προχωρού σε κα λά , υπερβο λ ικ ά καλά .
Μόνο όταν παρουσιά στηκε η πρ όταση για κ άτι τε λε ίως και -
made by Absens

ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ / 93

νούριο ανησύχησε κ άπως η πολωνική πλευρά, ιδίως επειδή το
ζ ευγάρι την ανακο ίνωσε προειδ οποιώντας: «Η ακόλουθη πρ ό­
ταση ε ίναι περισσότερο από αμφίβολη , δ ιότι δ εν συμβιβάζεται
με το πνε ύ μα της συμφιλίωσης. Προτε ίνουμε λοιπ όν την από ρ­
ριψή της».
Επρ ό κε ιτο για παρα θ εριστικ έ ς κατοικίες και γήπε δ α γκο λφ.
Επειδή τα εγγ όνια και δ ισέγγονα των νεκρ ών που μεταφ έ ρο­
νταν ε δώ , φρ όντιζαν να γνωρ ίσουν όχι μόνο τη ν πόλη με τα
πολλά καμπαναριά, αλλά και τις πε δ ιάδες και τους λόφους της
περιφέρειας του Ντάντσιχ, μερικο ί από αυτού ς τους νέους αν­
θ ρ ώπους, που η ευη μερ ία τους ήταν ε ίτε αποτ έλεσμα δ ικής τους
αν άπτυξη ς ε ίτε τους ε ίχε έρθει ουρανοκατέβατη, επιθυμούσαν
να κάνουν δ ιακοπ έ ς στον τόπο όπου ε ίχαν βρει ανάπαυση οι
πάπποι ή προπάπποι τους μετά από τον ενταφιασμό ή την ανα­
κομιδή των λε ιψάνων τους. Το τοπίο μεταξύ Κάρτχαους και
Μ πέρεντ με τους απαλούς λό φους, η λεγ ό μενη Κασουβία, τους
ά ρεσε πο λύ . Ονό μαζαν την περιοχή μαγευτική και, επειδή οι
νοτιοευρωπα'ίκές ζώνες παρα θ ερισμού ήταν υπερπλή ρεις και
κατε στραμμένες από τη δό μηση κατά μήκος όλων των ακτών,
ήθελαν να ξεκουραστούν ή -όπως μεταφέρει επί λέξει ο Ρέ­
σκε- «να γεμίσουν τις μπαταρίες τους» στον τόπο κ <n αγωγής
της οικογένε ιας, στην αλλοτινή πατρ ίδ α, ό που στο χαρίες αυτό
τοπίο η ζωή κυ λού σε ακό μα ήρεμα και απλά .
Σύ μφωνα με τα γραφό μενά του, οι αιτούντες υπό σχονταν να
σεβαστούν το περιβάλλον κατά την κατασκευή συγκροτη μάτων
μπαγκαλόους και γηπ έδ ων γκο λφ. Δε θα επαναλά μβαναν τα α­
μαρτήματα που ε ίχαν διαπραχθεί στις ακτές της Μ εσογείου. Σ ε
συνεργασ ία με πο λωνούς αρχιτέκτονες, των οποίων τα σχέδι α
επισυνάπτονταν, θ α αν έπτυσσαν οικιστικά την περιοχή, ό μ < ι , ;
μόνον εκε ί, όπου η αγροτική οικονομία έτσι κι αλλιώ ς δ εν είχε
μέλλον, θα προω θού σαν το φιλ ικό προς το περιβάλλον άθλη μα
του γκολφ, η ενασχόληση με το οπο ίο θ α ήταν φυσικά επιτρε­
πτή και σε Πολωνού ς μ έλη της λέ σχης . Δεν υπήρχε καμία δ ιά­
θ εση αποκλ ε ισμού , «το αντ ίθ ετο, μάλ ιστα, αφού η ιδέ α της συμ-
made by Absens

194 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ

φιλίωσης θα μεταφερόταν έτσι σε τομείς ανοιχτούς στους ζω­
ντανούς».
Έτσι είχαν ήδη στα χέρια τους ένα πρόγραμμα-οδηγό. Ο
πρώτος οικισμός των μπαγκαλόους θα εναρμονιζόταν με τους
δασωμένους λόφους στην όχθη της λίμνης. Η έκταση, που προ­
βλεπόταν ως γήπεδο γκολφ, ήταν 75 εκτάρια, περιλάμβανε κοι­
λάδες και λόφους, σεβόταν τις συστάδες των δέντρων και δεν
επέτρεπε στις όχθες της λίμνης υψηλή δόμηση, μόνο επίπεδη,
ταρατσωτή δόμηση μέχρι το εξαιρετικά λιτό κτίριο της λέσχης.
Οι καλυμμένες με ξύλινες πλάκες στέγες θα ανανέωναν την αρ­
χιτεκτονική παράδοση της Κασουβίας.
Από πολωνική σκοπιά η πρόταση ήταν συμφΙ-\1υυσα οικονο­
μικά: περίπου διακόσια μελλοντικά μέλη της λέσχης γνωστο­
ποιούσαν ότι προσφέρουν 30.000 γερμανικά μάρκα ο καθένας
για τη συμμετοχή τους στην επιχείρηση «Μπάγκαγκολφ». Δια­
βεβαίωναν ότι δεν ήθελαν σώνει και καλά ν' αγοράσουν γη . σε
περίπτωση ενδοιασμών από πολωνικής πλευράς, θα ήταν ικα­
νοποιημένοι με ένα μισθωτήριο συμβόλαιο για εκατό χρόνια.
Εξάλλου η ένωση της Ευρώπης θα καθιστούσε άνευ αντικειμέ­
νου όλα τα σημερινά ακανθώδη ζητήματα ιδιοκτησίας. Και η
Πολωνία -όπως θα μπορούσε να υποθέσει κανείς- ήθελε ν' α­
νήκει στην Ευρώπη.
Η συζήτηση γι' αυτό το τελευταίο θέμα κύλησε σαν να είχαν
κάνει πρόβες. Αρχικά συμμερίστηκαν όλοι τους ενδοιασμούς
που εξέφρασαν εκ προοιμίου ο Ρέσκε και η Πιετκόφσκα· μετά
ο Φίλμπραντ τους μετρίασε και τότε το γερμανικό «όχι» του δη­
μοτικού υπαλλήλου, που ο υποδιευθυντής της Εθνικής Τράπε­
ζας αποκάλεσε υπερβολικά εσπευσμένο, μετατράπηκε σε «ναι
μεν, πλην όμως» και τελικά σε «ναι, υπό τον όρο ότι». Το μόνο
που τους ενδιέφερε πια στην πρόταση «Μπάγκαγκολφ» ήταν
ένα χρονικά μικρότερο μισθωτήριο συμβόλαιο, η πιθανή συμ­
μετοχή στην επένδυση της Εταιρείας Κοιμητηρίων και η εγγύη­
ση για αποκλειστική απασχόληση πολωνών οικοδόμων, κηπου­
ρών, μαγείρων, σερβιτόρων...
Το ζευγάρι σώπαινε. Ενώ η συζήτηση γινόταν ολοένα πιο
made by Absens

καλούσε για συζη­ τήσεις στο μπαρ. Ο Ρέσκε άνοιξε το παράθυρο μια χαραμάδα. Μου ήρθε στο νου η επιθυμία για γαλήνη. όπως την αντίκρισα πρόσφατα στην κρύπτη του ναού του Σκηνώματος του Κυρίου. σαν να ήθελε να με­ τρήσει τα ψηλά κτίσματα στην καταχνιά του σούρουπου και να ελέγξει αν ήταν όλα στη σειρά τους: το αέτωμα του Μεγάλου Μύλου.. το ανοιγμένο όσο μια παλάμη. ο μύλος. Αριστερά τους. Τον ψηλόλι­ γνο πύργο του Δημαρχείου σκέπαζε η τεράστια Παναγία που ξεπερνούσε σε ύψος τα πάντα. Κοίταξε κάτω το κέντρο της πόλης κι άφησε το βλέμμα του να πλανηθεί από τα δεξιά προς τ' αριστερά. βαριά με­ λανά σύννεφα. η σκεπαστή αγορά είχαν στο εσωτερι­ κό τους μια φωτιά που. γι' άλλη μια φορά η πόλη στις φλό­ γες .. ο απογευματινός αέρας μύριζε καυσαέριο. τα καμπαναριά. Μακριά υπέθετε κανείς τον Αγιο Πέτρο του Προαστίου. τα ακροπύργια της Ματιάς στην Κουζίνα πάνω από τη στέγη της Αγίας Αικατερίνης. Ο καπνός της έ­ βγαινε έξω. μικρό σαν παιχνιδάκι. θαρρείς στα πόδια του όρθιου κουτιού-ξενοδοχείου. σ' όλα τα δρομάκια η πύρινη λαίλαπα. αυτή η ύστατη δυνατή γαλή­ νη. ο ουρανός χρω- made by Absens . ο σκοτεινός Αγιος Ιωάννης και το ογκώδες καμπαναριό με την κομψή κορυφή του. θα έσπαγε τα ψηλά πα­ ράθυρα και τους φεγγίτες. Αργό­ τερα έγραψε στο σημειωματάριό του: «Η πόλη μού φαινόταν σαν οφθαλμαπάτη και το μόνο αληθινό για μένα ήταν ο κορε­ σμένος από καυσαέρια αέρας που έμπαινε από το παράθυρο. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 195 λεπτομερής. Έπειτα όμως ένιωσα ότι όλες οι εκκλησίες. Συγκεντρωμένοι σε στενό χώρο τόσο πολλοί ναοί. Πιο πάνω. Η μακρό­ στενη εκκλησία της Αγίας Μπιργκίτε μαζί με το πρεσβυτέριο καταλάμβανε το προσκήνιο.. το οπλοστάσιο. ο Ρέσκε σηκώθηκε και στάθηκε μπροστά σε ένα από τα παράθυρα του δέκατου έβδομου ορόφου του Εβέλιους. ο ναός των Δομινικανών πίσω απ' την κυκλική στέγη της Αγοράς των Δομινικανών.. και πολύ πιο κάτω. στο αχνό φόντο πάνω απ' τις στέγες των σπιτιών. πύργοι και καμπαναριά. Α. κι αμέσως βρέ­ θηκε πλάι του η Πιετκόφσκα με το τσιγάρο. το σπιτάκι με τις ξυλοδεσιές στην όχθη του Ραδάουνε. όπου να 'ναι...

Και επειδή το ζ ευγ άρι ε ίχε εκφρ άσε ι την αντ ίθ εσή του στην made by Absens . Γ ια παράδ ε ιγμα. Ακόμη πρέπει να πω ότι από τον Φλ εβάρη άρχισαν οι μεταφορ έ ς σορ ών με τσά ρτερ και έτσι στο αερο δρό μιο του Γκντανσκ Ριε μπέχοβο χρε ιάστηκε να κτιστε ί μια ν έ α αίθουσα-ψυγε ίο. Ή μήπως το δ ιοικητικό συμβούλιο ήθελε με τον ν έ ο αυτό άντρα να αποκλ ε ίσε ι τον Ρέ σκε . Τον ε ίχε προσ­ λάβει ο Ρέ σκε . που βοήθησαν τους ψαράδες του Πούτσιγκ και του Χάι­ στερνεστ να αυξήσουν τα έ σο δά τους. Διαφωνώ που δ ιατυμπαν ίζ ε ι από τώ ρα κιόλας την προειδ οπο ίηση που ακού­ στηκε στην πο λωνική βουλή για τον κ ίν δυνο «γερμανικής κα­ τάκτησης της χώ ρας». όταν ήταν πια αργά. δ εν ε ίναι σαφ έ ς πότε προσλήφθηκε μόνιμα ο μάνατζ ερ που εργαζόταν για λογαριασμό της Εταιρε ίας Κοιμη­ τηρίων σε ένα οροφογραφε ίο του Ντύ σε λντορφ. Δεν μπορούσαν να συνεχ ίσουν πια με τη λεφωνήματα στην αριστοκρ άτισσα γραμματ έ α του Μ πόχου μ και με υπερβο­ λ ικά α θώ α φαξ μέσω του πρακτορε ίου /ντερπρές. που μου άφησε ο άλλοτε δ ιπλαν ό ς μου στο θρανίο.. Ο συμμα θητής μου κι εγ ώ δ ε συμφωνούμε πάντα. Ο Ρέ σκε ορισμ ένα πράγμα­ τα τα αποσιωπά ή τα συγκαλύπτει: ο κυκε ώνας των χαρτιών. 196 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ματιζόταν ήδη . .τι ση­ μειώνει ο ίδιος: μολον ότι το αίτημα απορρίφθηκε με την υπό­ δ ε ιξη ότι τα νερά των ακτών ήταν σε άθλ ια κατάσταση. Λεπτομέρε ιες δ εν αναφ έ ρονται." ». δεν ε ί­ μαι ο Ρέσκε. Και επ ίσης δ ια­ φωνώ μαζί του και δ εν θέλω να αναφ έ ρω ε δώ . αργό ­ τερα έγιναν κάποιες « λα θραίες θ αλάσσιες κη δ ε ίες» από κότε­ ρα. όπως κάνει αυ­ τό ς. Τι καλά που η Αλεξάντρα στεκόταν δίπλα μου ! Μ ου ε ίπε : " Μ ας ξεπουλούν. αφού η κραυγή των λίγων βου λ ευτών δη­ μοσιοποιήθηκε αργότερα. την αίτηση που υπο βλήθηκε στην προτε λ ευταία ή δη συνε­ δρίαση του δ ιοικητικού συμβου λίου να δοθ ε ί άδ εια ταφής στον Κόλπο του Ντάντσιχ' έτσι απλώ ς μεταφέρω λακωνικά ό . έχε ι κενά. Το βέβαιο ε ίναι ότι τα ν έ α καθήκοντα ήταν πο λλά για το ζευ­ γ ά ρι μας. Το αργότερο με την έναρξη της ανακομιδή ς ο μάνατζ ερ ε ίχε γίνει απαραίτη­ τος. Δεν γνωρ ίζω. ένα κομμάτι μετά το άλλο.

Το ζ ευγ άρι μας. να παραγκωνίσει το μάλλον τυχαίο οργα­ νωτικ ό ταλέντο του Ρέσκε και τε λ ικά να το ξεπεράσει με τον επαγγελματισμό του. Ξέρω μόνον αυτά: ο νεαρ ό ς δόκτωρ Τό ρστεν Τίμστεντ . ο καθηγητής παρ ίστανε εκε ί μ έ σα το νοικοκύρη κι ο Γέ ρ ζ ι Β ρ ό μπε λ μπαιν όβγαινε στο 78-79 της Οδ ού των Σ κύλων . ο Ρέσκε γλίτωνε από ένα τέτοιο βή μα. » Σ ωστά ! Εκε ί ήταν η θέ ση του . ε ίχε αποκτήσει πείρα στο μάνατζ μεντ δ ου λε ύ οντας σε μια Ασφάλε ια Ζωής και. Αν αναλά μβανε τα καθήκοντα του νεαρού μάνατζ ερ και μετέθετε το γραφείο του στο Ντύσε λ­ ντορφ. θ α αν έλαβε δράση μάλλον το διοικητικό συμβούλιο στο πρ ό σωπο του επιχειρη ματία Φίλμπραντ' όσο η κυρία φον Ντ ένκβιτς δ ούλευε ακ ό μα στο Μπόχουμ. made by Absens . όπως είπε ο Φίλ μπραντ. το αποτέλεσμα θ α ήταν να χωρίσει' α δ ιανό ητο ! Με το να μένει το ζ ευγάρι ταπε ιν ό και να δέχεται βοήθεια. . που θ α έφθανε μέχρι τις επισκ έψεις κατ ' οίκον. κατάπιε την αφα ίρεση αρμο δ ιοτήτων' την προ ώθησε μάλιστα. του Τίμστεντ στα πλα ίσια της Γ Π ΕΚ . Μετά το τέλος του Μάρτη. Απ ό την άλλη το γεγον ό ς ότι ε μφαν ίζο­ νταν σαν ζ ευγάρι πρέπει να ήταν προκλητικό. . φύ­ σηξε «ν έ ος άνεμος» . ήταν σε θέση να καταλάβ ε ι ότι τα συμφ έ ροντα της Ο μοσπον δίας ήταν «πραγ­ ματική πρόκληση». ό πως λένε στο βόλε 'ί . που δ ιη ύθυνε ακ ό μη. Δ γΣΟ I ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ /97 επιχε ίρηση. ήταν ανέκα θ εν στις ΠLJ ο Οέ σ ε ις μου ' ό­ μως ή μουν δε μένος στο Γκντανσκ . ο Ρέ σκε δ εν αντιλή­ φ θηκε τίποτα ή υποψιάστηκε ελάχιστα. Επειδή η επιχρυ­ σώτρια έκανε ένα μέρος της δουλε ιάς της στην κουζίνα του τριαριού. παρά τα τριάντα τέσσερα μόνο χρόνια του και το γεγον ό ς ότι δ εν ήταν παιδί προσφύ γων. Το τε λευτα ίο θέμα της ημερήσιας δ ιάτα­ ξης ε ίχε δ ιατυπωθε ί ήδη στο οροφογραφε ίο του Ντύσελντορφ. γιατί ο Ρέσκε γράφει για το γραφε ίο εξυπηρ έτησης πε λατών που δη μιού ργησε ο Τίμ­ στεντ: «Μια δ ιακριτική εξυπηρέτηση. αν έλεγε «ναι» στο «Μπάγκαγκο λφ» και οργάνωνε ένα γραφε ίο εξυπηρέτησης πελατών που θ α κ άλυπτε όλη τη χώ ρα. Μ αζί του ανανε ώθηκε αισθητά η Εταιρεία Κοιμητη­ ρ ίων. έτσι λ εγ όταν. γι ' αυτό και η θυγατρική εταιρε ία «Μπάγκαγκολφ» ήταν το πρ ώτο σέρβις.

1 98 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ μερικά μέλη του δ ιοικητικού συμβουλίου ήταν η� � γν ώ μης πως η στά ση τους παραπήγαινε. προκαλού σε αρνητικά σχόλ ια. Κι ο Βρόμπελ παρακάλ εσε να λησμονήσουν τις μικρές ανακρίβειες της Μ πράκουπ και να εκφράσουν. « Όλοι γνωρ ίζουμε σε ποιον οφε ίλουμε την ιδέ α και πραγμάτωση του συμφιλιωτικού έ ργου . . Δ εν έβλεπε λόγο να ε ίναι μικρ ό ­ ψυχοι.τι θ εωρούσε σκόπιμο να πε ι.για παραλε ί­ ψεις των δ ιευθυν όντων ετα ίρων και υποστηρ ίχτηκε απ ό τον Κα­ ράου όταν ζήτησ ε ν( ι συ μ περιληφθε ί στα πρακτικά η εξής προειδοποιητι κ ι ι φ ρ άσ η : « Στο μέλλον πρέπε ι να υπάρχε ι σαφής δ ιαχωρισμό ς μ ε τ < ι . τρ ό πος του λέγειν. Αυτά τα δυσάρεστα ζητή ματα συ ζητήθηκαν όταν το ζ ευγάρι εγκατ έλ ε ιψε την παράμερη θέ ση του σε ένα από τα παράθυρα με την πανοραμική θέ α και ξανακάθισε στο τραπέζι των συνε­ δ ριάσεων' η Αλ ε ξάντρα δ εν κ άπνι ζ ε πια. που ήξερε περισσότερα απ ' ό . Η Π ιετκόφσκα μόλις ε ίχε περ ά - made by Absens . Και ήταν πάλι ο φίλος Βρόμπελ αυτός που λίγες η μέρες αργ ό­ τερα με την ίδ ια χαμη λό φωνη φωνή μετ έ φερε μια ανησυχητική είδηση στην Οδό των Σκύλων. σαν στο σπ ίτι του. την ε μπιστοσύνη τους στους δυο δ ιευ θύ νοντες ετα ίρους. Η κυρία Ιωάννα Ντ έτλαφ δ ιαμαρτυρήθηκε λίγο πριν κ λ ε ίσει η συνε δ ρ ίαση -συ ζητού σαν το θέμα «Διάφορα». αλλά δ εν μπορε ί να συνέβαινε κ άτι κακ ό αφού . λ ες και ζητούσε επιε ίκεια: Από οικο­ νομικά καταλάβαινε λίγα. αλλά σαν από θ αύ μα υπήρχαν πλ εον άσματα. Επιπλέ ον η κυρ ία Ντέτλαφ π ίστευε ότι βρισκ όταν στα ίχνη κ άποιων « άδη λων α­ πο θ ε μάτων»: « Ω ς σύζυγος δ ιευθυντού περιφερειακού ταμιευ­ τηρίου ξέρω καλά για ποιο πράγμα ομιλώ » . » Μ ιλού σε χαμη λό φωνα. κα­ τε υνασε τα πνε ύ ματα χαρακτηρ ίζοντας τις οικονομικές κινή­ σεις του Ρέσκε «ασυνήθιστες αλλά κερ δ οφόρες». Το ίδ ιο έλ εγε και ο παν Μά ρτσακ που ήξερε πως μέσα σε λεφτά ένιω θ ε.ύ ι ί) ι ( ι )τ ικής και επαγγε λ ματικής ζωής». Ε­ κε ίνος πάντως ]ΤΟ Ι ' αν α φ έ ρ θηκε στις αμφίβο λες δ απάνες της παραιτημένης Έ ρνας Μ πράκουπ ήταν ο Φίλ μπραντ. όχι μόνο δ εν έλ ειπαν χρήματα. Αλλά ο Μά ρτσακ. όπως ο ίδ ιος. . ε ίπε.

Το νοικοκυριό της Έρνας Μ πράκουπ ήταν το μισό ενό ς μι­ κρού ξυλόδετου σπιτιού με βεράντα. Ε πειδή ο Βρό μπε λ τελευταία έ κανε οικονομ ία στη βενζίνη -για το αυτο­ κ ίνητο του Ρέ σκε δ ε γ ίνεται κουβέντα ε δώ και βδομάδες. Ό . α Βρό μπε λ τους οδήγησε σε μ ία πάρο δ ο όπου στην αριστερή πλ ευρ ά αν ά μεσα σε σάπια ξύλινα παραπήγματα υπήρχαν και μερικά ψαροκάλυβα. Γρήγορα θ α σηκω θώ πάλ ι». Νέα κτίρια-κουτιά οριοθετούσαν τη δ εξιά πλ ευρ ά κι έ κλ ειναν το τ έ ρμα του δ ρ ό μου : ένα αδιέξοδο. όταν ήρθε ο φίλος και τους πληροφό ρησε ότι η Έρνα Μ πράκουπ ήταν άρ ­ ρωστη στο κρεβάτι. Αναγκάζονταν να πη δ ούν πάνω από λασπόνερα. Τα νέα κτ ίρια κατέρρεαν πριν από τα παλ ιά που ε ίχαν απομε ίνει. μόνο ο βήχας της γριά ς ήταν του πα- made by Absens . Έπε ιτα μ ίλησε λίγο μόνο με τον Β ρ ό μπε λ κι αργότερα λιγό­ τερο με την Π ιετκόφσκα χρησιμοποιώντας τα πο λωνικά της στον Ρέ σκε δ εν απη ύθυνε κουβέντα. α άγγε λος κι ο καφές χρειάστηκε να περιμ ένουν.πή­ ραν το τραμ για το Νόβ ι Π ορτ από τη στάση Μ πράμα Β ιζίνα για να κατέβουν στο Μ πρζέσνο. αλλά φυσούσε κιόλας μανιασμ ένα από τα βορειοδυ­ τικά . α ι κετσε δένιες μπό ­ τες της ήταν στα πόδ ια του παμπάλαιου κρεβατιού. Μ ε το καπέλο και ξαπλωμ ένη κάτω από τον ου­ ρανό του κρεβατιού. Εκε ί δεν έφτανε η βροχή κι η παγωνιά. Βροχή που μαστ ίγωνε. φώναξ ε : « Π εράστε ! Π εράστε ! Ν ιώθ ω κιό­ λας καλύτερα.τι μετ έ φραζε η Αλ ε ξάντρα στον Αλέξαντρό της έ μοιαζε με ανα δ ρομή στο χρ όνο. κι από κ άτω το δοχείο νυχτό ς. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ / 99 σει γομα λάκα πάνω στο δ εξί φτερ ό εν ό ς αγγ έλου γονατισμ ένου κατά τον τρ ό πο της όψιμης γοτ θ ικής εποχής και ε ίχε παρακα­ λέ σει τον Αλέξαντρο να βράσει νερ ό για καφ έ . Ανάλογα ήταν τα κα­ ταστρώματα των δρόμων και τα πεζο δ ρόμια. Σ' ένα κομμάτι. κάτω από μια στέγη από πισσόχαρτο. Απ ' την αντ ίθ ετη μεριά ο δ ρ ό μος κατ έληγε στις θίνες της παραλίας. Το άλλ οτε ψαροχώρι και θέρετρο έδ ινε εικόνα καθη μερινή ς φ θ ορ ά ς. έβλεπες τη Βαλτική να κυματ ίζ ε ι ε λαφρά . πλατύ ό σο ένας δ ιάδρομος.

Ο ξερόβηχας την ταλάνιζ ε. Και πρ έπει ακ ό μα ανάμεσα σε κρίσεις βήχα να έκανε λόγο κάμποσες φορές για τους πατατοφάγους. » Σ ωστά ! Από τον καιρ ό της εκστρατε ίας στην Πολωνία και το αργ ότερο από την εκστρατεία στη Γαλλία έπρεπε να τους μα­ ζεύουμε σ ε μπουκ άλ ια. και ότι έπει­ τα ε ίχε εξαπλω θ ε ί μ έχρι την Ουκρανία . . με τα ξεπαγια­ σμ ένα δάχτυλά μας. . Στην κλ ειστή βεράντα με τα άλλοτε πράσινα και κίτρινα στο σύ νο λό τους τζά μια -τώ ρα μερικά σπασμ ένα ε ίχαν αντικαταστα θ ε ί με α δ ιαφαν έ ς γυαλί. . . . ακό μα κι όταν έβρεχε. γεμάτα ως επάνω . όπου η Πιετκόφσκα έβ αλε να βράσε ι νερ ό. . που ε ίχε περάσει ενμ έ ρει στην επαρχία και ενμέρει στη Νίντερστατ. . ο δά­ σκαλος του δη μοτικού σχο λ ε ίου της Οδ ού των Λ ιβα δ ιών έ σπα­ γε τη βίτσα του. . από τις αρχές του πρ ώτου πολέμου ε ίχε έναν α δ ε λφό λ ιγ ότερο . τόνους ο λό κληρους.τι καιρ ό κι αν έκανε . Θα γ έ μιζ ε για θ ερμοφό ρα το πήλ ινο καν άτι και σε μια μικρή τσαγ έ ρα δυ ό- made by Absens . πρ έ πει να ήταν πλού σια σε συ μβάντα: κάθε τό­ σο γεννού σαν οι αγε λάδ ες μεταξύ Ράμκαου και Ματέρν. Πάντως έπρε­ πε να μαζ εύουμε καθη μερινά τουλάχιστον τρία μπουκάλια του λίτρου. . γιατ ί ο Ρέ σκε συγκρ ίνει στο ση μειωματάριό του τις παιδ ικ έ ς α­ ναμνήσε ις της Μπράκουπ με τις δ ικές του : «Π ερίεργο ο κάν ­ θαρος του Κολοράντο να έχει ε μφανιστε ί σε τόση έκταση από τον πρ ώτο κιόλας παγκ ό σμιο πόλ ε μο. Ο Αλέκος οργάνωνε το μάζε μα . . Το υπνο δ ωμάτιο ήταν ταυτόχρο­ να και κα θ ιστικό. και έ πε ιτα θ ρήνησε για το χειμώνα του ' 1 7 με τη γρ ί­ πη και τα παντζάρια. Αυτά τα σιχαμερ ά τ έ ρατα με τις μαυροκί­ τρινες ρ ίγες.υπήρχε μια κου ζίνα γκαζ ιού. ή πριν απ ' αυτούς. . Έλ εγαν ότι τους έ ριχναν τη νύχτα οι Εγγλέζοι α­ π ό τα αεροπλάνα: σωρη δόν.!()() rKYNTEP rKPAL ρ όντος γιατ ί όλα ό σα δ ιηγήθηκε η Έ ρνα Μπράκουπ ε ίχαν συ μβε ί τον καιρ ό των πο λέ μων. Τότε ο Ρέ σκε κι εγ ώ . οι αχυρ ώνες καίγονταν. Πάντως και η Μπράκουπ ήταν αναγκα ­ σμένη με ό. Τα παιδ ικά της χρ όνια. Εμά ς μας ε ίπαν ότι ε ίχε περάσει τον Ρήνο στα μ έ σα της δ εκαετίας του '30. Απ έναντι απ ' το κρεβάτι κρεμόταν ένα στα ­ ματη μένο ρο λό ι. υπήρχε κ ίν δυνος πλη μ­ μύρας.

επα ί­ νεσαν τα συσσίτια μερικ ών οίκων ευγηρίας και αξιολόγησαν τη δ ραστηριότητά τους -μ ' εξαίρεση την επιχε ίρηση της ανακομι­ δή ς. Φε ύγετε κιόλας. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣ ΜΑΤΑ 20 / σμο για το βήχα που αργότερα η γριά θ α το ' πινε φρ όνιμα γου­ λιά γου λιά . όταν ακούστηκαν ξανά τα χαμ ένα γερμανικά της: «Τι έγινε στο δ ιοικητικ ό συ μβούλιο όταν παραιτήθηκα πρ ό σφατα. μίλησαν λίγο για το ο δυνηρ ό σχ έ­ δ ιο « Μ πάγκαγκολφ». Ο άγ­ γελος σχε δόν ένα μέτρο ψηλός γονάτιζ ε πάνω στο τραπ έζ ι της κου ζ ίνας. ε ίπαν μάλιστα να κά­ νουν μια τε λ ευταία ακόμη προσπάθε ια στο Μ πρ ό μπεργκ. κι ήταν κιό­ λας στην π ό ρτα. Μ ια έντονη ξινή μυρου­ δ ιά . η Πιετκόφσκα τοπο­ θετούσε τα ανάλαφρα σαν ανάσα φύλλα του χρυσού για να τα πι έ σε ι στη συν έχεια με το απαλό πιν έλο. Όλοι σκ έ φτηκαν ότι αποκοιμήθηκε επιτ έλους. Πολε μούν ακό μη . πάνω απ ' το προε­ ξέχον κεφάλ ι του κρεβατιού κρε μόταν μια πολύχρωμη Καρ δ ιά του Ι ησού . Τότε ο Βρόμπελ.ως θετική επειδή συμφιλίωνε. Οι κύριοι για να μην κάνουν α έ ρα. Ο Βρόμπελ ε ίχε έ ρ θ ε ι μόνο για ένα φλιτζάνι καφ έ . Πήραν ένα ένα τα μέλη. ετούτη τη φορά από φύλλα χρυ­ σού . Πάνω απ ' το κρεβάτι ή. εν ώ η made by Absens . Καλά λοιπ όν. αν έ φεραν ακ ό μη το ' Αλ ενστα·ίν και το Στο λπ ως πι θ αν έ ς π όλ ε ις που θ α επισκ έπτονταν . Και στην έρημο.μετά ήρθε η σε ιρά του δ ιοικητικού συμβου­ λίου . Ο Βρόμπελ πήγε μαζ ί τους στην ο δό των Σ κύλων. για την ακρίβε ια. κ άθ ισαν με τους καφ έδ ες τους παρ ά μερα. Στην αρχή μίλησαν για την Μ πράκουπ -αν θ α άντεχε και για πό σο καιρ ό ακό μα. Η ανάσα της τώ ρα κανονική . Εν ώ ο Ρέσκε σ έ ρβιρε τον καφέ. Εκε ί είδ ε γο­ νατιστό κατά τον γοτθ ικό τρ όπο τον άγγελο που η στρ ώ ση της γομαλάκας πάνω στην προετοιμασμ ένη με κιμωλία επιφ άνεια περίμενε ακό μα μία στρ ώ ση. που πρ όβ α λε κάτω από το πουπου λένιο πάπ λωμα αναζητώντας με τα δάχτυλα το δ ικό του. φύγετε». σκ έ φτηκαν να ταξιδέψουν μαζί την άνοι­ ξη στη Σ ιλεσία για να επισκεφτούν εκεί τα ν έα κοιμητήρια της συ μφιλ ίωσης. έκαναν αστε ίες συγκρίσε ις μετα­ ξύ Μπιερόνσκι και Καράου. Ο Βρόμπελ πήρε το δεξ ί χ έρι της.

σαν κι αυτ έ ς που υπήρχαν ήδη δ εξιά από την π ό ρτα του Αγ ίου Β αρ­ θολομαίου. σε μια πρασινωπή πινακ ίδα. Ή­ θελε. Και στην επό μενη κιόλας συνε δρία­ ση του δ ιοικητικού συμβουλίου δήλωσε την παρα ίτησή του. σχε δόν παρε μπιπτόντως αν έ­ φερε τη λέξη «παρα ίτηση » . Αυτό συν έβη στην αρχή της συνεδρίασης. . Ή μήπως περ ίμεναν για λόγους τακτικής να αποφασιστε ί το σχ έ ­ δ ιο « Μ πάγκαγκολφ» και να συ ζητη θ ε ί το τρ ίτο θέ μα της η με­ ρήσιας δ ιάταξης. που ε δώ και αρκετό καιρ ό ήθελαν να αναγνωρ ίσουν τη γερμανική πολιτιστική προ­ σφορά στις δυτικ έ ς επαρχ ίες της Πολωνίας: « Έχουν περάσει πια τα χρ όνια της απώθησης. ναι. ρωσικά και γερμανικά. Γι' αυτό ως πατριώ ­ της έ πρεπε να παραιτη θ ε ί . » Ο εκκλησιαστικό ς σύμβουλος Καράου πιάστηκε απ ό το σύν­ θημα « Ευρώπη» και πρ ότεινε πο λυγ λωσσ ία για τις καλα ίσθητες made by Absens . Το τρ ίτο θέ μα ήταν επεξηγη ματικ έ ς ταμπ έλ ες στα ιστορικά κτ ίρια και πινακ ίδ ες με τις ονομασίες των δ ρόμων στην Παλιά και την Πραγματική Πόλη . που ό μως είχε παραιτη θ ε ί και ε ίχε εγκαταλ ε ίψει την α ίθ ουσα αμέσως μετά τη δήλωσή του. μα δ εν μπορούσε πια. Ο Βρόμπελ ε ίχε υποστηρίξε ι την πρ ότασή του παρα θ έτοντας γν ώ μες ονομαστών πο λων ών ιστορικ ών. της άρνησης της πραγματικό­ τητας. Εκε ί. 202 ΓΚΥ ΝΤΕ Ρ ΓΚΡΑΣ Π ιετκό φσκα με το μαλακ ό π λατύ πιν έλο της π ίε ζ ε τα φύλλα χρυσού στο φτερ ό του αγγ έλου. έβλεπες π ώ ς ή θ ε λε να ονομάζ ε­ ται ο να ό ς στα πο λωνικ ά . Δυστυχώς πο λύ αργά. Θα έ πρεπε να ντρ έ πεται. Μόνο μια πρωτόγνωρη ειλ ικρίνεια αρμόζ ε ι στην αντ ίλη­ ψη του κοινού ευρωπα'ί κού πο λ ιτισμού . κα θώ ς και κάποιες επεξηγήσεις. ε ίπε. Επειδή αυτή η πρόταση με όλ ες της τις λεπτομ έ ρειες ε ίχε δ ιατυπωθε ί από τον Β ρ ό μπε λ. Προτάθηκε οι πινακ ίδ ες των δ ρό­ μων και των μνη με ίων να αναγρ ά φουν πια και τα παρα δ οσιακά γερμανικά ονό ματα. . Το δ ιοικητικ ό συμ­ βούλιο απο δέχθηκε την παρα ίτηση. αγγ λ ικά . η πρόταση διαβάστηκε από τον σε βασμιότατο Μ πιερ όνσκι. Ω ς Πολωνός λυπόταν που ε ίχε βοηθήσει με τις γεωγραφικές και κτηματολογικές γν ώ σε ις του τη γερμανική επανακατάκτηση της χώ ρας. Το ζ ευγ άρι μας δίσταζ ε. μέσα σε ένα δ ια­ κοσμητικό κυματιστό πλαίσιο.

Όταν θ α ψήφιζαν γ ια τις προτάσεις του τρίτου θέ ματος στην ημερήσια δ ιάταξη . κάτι που δ εν ήταν συνη θι­ σμ ένο . αρκετά πια. Από τότε το έ ργο της συμφιλίωσης ε ίχε κ άνει όνομα. Γι ' αυτό θ α έπρεπε πρώτα αυτούς να ευχαριστήσουν. σύ μφωνα με τα οπο ία ε βδ ο μή­ ντα τοις εκατό όλων των αλλο δ απών τουριστών ήταν γερμαν ό ­ φωνοι. ό χι μόνο στο Γκντανσκ. και η τά ση αυτή ήταν μάλ ιστα ανο δ ική . Ο υπο δ ιευ θυντής της Εθνικής Τράπεζας ε ίχε αντιρρήσεις. ο Φίλ μπραντ ρώτησε τους δ ιευθύνοντες ε­ τα ίρους. Ή μήπως το ε ίχαν σκά σε ι νοερ ά για να επιστρ έψ ουν στην κου ζίνα της Αλεξάντρας και στον γονατιστό άγγε λο.Π ο λωνική Ε­ ταιρε ία Κοιμητηρ ίων. Υ ­ πέδε ιξε τον μικρ ό αριθμό σκαν δ ιναβών τουριστών στην περίο­ δ ο αιχμής. ας έ φευγαν επιτέλους. Τελικά ο Μάριαν Μάρ­ τσακ είχε στο χ έ ρι του στοιχε ία. τους πο λλού ς νεκρούς που γύριζαν στην πατρ ίδ α. και μίλησε εξ ον ό ματος και των δύ ο: δ εν υπήρχε καμ ία ένσταση εναντ ίον των δίγ λωσσων πινακ ίδ ων. ποια ήταν η δ ική τους γνώμη . ____ ]03 ευρύχωρες πινακ ίδ ες: εκτό ς από τα γαλλ ικά . Σ ' αυτό δ εν μπορούσε παρά να συμφω­ νήσει κι ο σεβασμιότατος Μ πιερ όνσκι. Ούτε οι Α μερικανο ί και οι Γάλλοι τους επισκ έπτο­ νταν συχνά. Από τη στιγμή της παραίτησης και αποχώρησης του Β ρ όμπελ κι οι δυο ήταν σαν να ε ίχαν μπε ι σε γυ άλα. αλλά και στη Σ ιλ εσία και Π ομεραν ία. έ στω κι αν ο ίδ ιος θ α πρ ότεινε τ έ σσερις γ λώσσες περιλαμβ ανομ ένης και της ρω­ σικής. Είθ ε ο αμοιβα ίος σεβασμό ς των πο λ ιτιστικών επιτευγμά­ των να αποτε λούσε μέρος της συμφιλίωσης που η κυρ ία Πιετ­ κόφσκα και ο ίδ ιος ε ίχαν αρχ ίσε ι να προω θ ούν πριν από ένα χρ όνο. ή μάλλον ακ ό μα χε ιρ ότερα: σ ' αυτήν ε ίχε προστε θε ί το απροκάλυπτο κυνήγι του κ έρδ ους με αποτ έλ εσμα η σού πα να made by Absens . Ο Ρέσκε σηκ ώθηκε να μιλή σει. Όλο και περισσότερα κοιμητήρια άνοιγαν για το ν ό στο. που μ έχρι εκε ίνη τη στιγμή σώπαιναν. του έλ ε ιπαν και τα σουη δ ικά στις επιγραφ έ ς. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ ___. Ό σο για τα ρωσικά στις επιγραφ έ ς. Αλλά εδώ και αρκετό καιρό η ιδέ α υπ έ­ φερε. Στη β ου βή συμπαράστασή τους ο­ φειλόταν η δύναμη που ε ίχε χρειαστε ί η Γ ερμανο.

Δ εν αναφ έ ρονται ειρωνικά χε ιροκροτή ματα. για παρ άδ ε ιγμα. που η μαν ία της για δ ιασκ έδ αση ε ίναι αρκετά γνωστή. να περ άσε ι από το ταμε ίο. αλλά ε με ίς οι δυο ετα ίροι ε ίμαστ ε αναγκασμ ένοι να δ ιαχωρίσουμε τη θέ ση μας και να υποβ άλουμ ε την παρα ίτησή μας». . . αλλά η μπόχα της έφταν ε ως τον ουρανό . κύ ριε υποδιευθυντά της Εθνικής Τράπε ζας. κ άθ εται ε ξαντλη μ ένος αλλά πόσο σύ ντομη ή πό σο μακρ ά ήταν η σιωπή που έπεσε όταν έσβησε η φωνή του μόνο να υποθέσω μπορ ώ . αντ ' αυτού ό μως η ε μφ άνιση της Αλε ξάντρας : « Π αρ ά τη συμφων ία μας. επειδή υπηρ ετού σαν επιτόπου την προε­ τοιμασ ία για τον επικε ίμ ενο θάνατο' ό μως η επιχε ίρηση της α­ νακομιδή ς. με μό­ νο κυρ ίαρχο την ε λ εύθ ερη οικονομία. Έπε ιτα η Αλ ε ξάντρα παρακάλεσε να δ ιαγρ άψουν τη λ ιθ ουανική παρ άγραφο απ ό το εταιρικ ό συμ- made by Absens . Σ' αυτό το ση με ίο του λόγου του ο Ρέσκ ε πρέπε ι ν α ύψωσ ε τη φωνή . Το χρή μα κυβερνά ! Και λυπά μαι πο λύ . κύ ριε Φίλμπραντ. επε ιδή ακριβώς αν θ ε ί. Πάντως εγ ώ δ ιαβάζω κι η φωνή αντηχε ί : « Εδώ και σήμε ρ α ε ξ αντλήθηκαν πια τα ό ρια του ανεκτού ! Απο δ εχτήκαμ ε του ς οίκους ευγηρ ίας. ε ίναι ιδ ια ίτερα απορριπτ έ α. Όχι ! Αυτή δ εν ε ίναι πια η ι δέ α μας. ]. Όχι μόνο δ ε μύριζε καλά. θαρρ ε ίς και τα γήπε δ α γκο λφ ε ίναι προ έ κταση των κοιμη­ τηρίων.04 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ θολώσ ει. Βλέπω ότι ο Ρέσκ ε. Είπε ότι μόνο χάρη στη δ ική μου βοήθε ια -" επε ιδή ο παν Αλ εκσάντ ερ με στήριζε ". Χ ωρ ίς δ ικτάτορα. του Φίλ μπραντ. αν και ως κα θηγητής ε ίναι ε ξ ασκημ ένος να μιλά χωρ ίς χε ιρόγραφο.για την αποτυχ ία ό σων προέβλεπε το εταιρικ ό σύ μφωνο για τη Λ ιθουανία. Έτσι δ εν ε ίναι. Χ ωρίς να χρησιμοποιη­ θούν τανκς ή στούκας ετούτη τη φορά.μπό ρεσε να ε λπίζε ι μέχρι πριν λίγο.τι χάθη κ ε με τον π όλ εμο να ξ ανακερ δη θ ε ί με την οικονομική ισχύ. πή­ ρε το λόγο και δ ιαμαρτυρήθηκε ό ρ θ ια -ό πως πρωτύτερα κι ε­ γ ώ. αν όχι αισχρή . Εδώ επιδ ιώκεται ό . Και τώ ρα ζητάτ ε να πάρ ετε και γη . '" Ασχημη κατάσταση Σοβι ετικής Ένωσης κατ έστρεψε όλα ! " φ ώναξ ε . Έτσι δ εν ε ίναι. Κι όλα τούτα ωραιοποιούνται με παχιά λόγια περ ί συ μφιλίω­ σης. Ασφαλώς όλα γ ίνονται ε ιρηνικά. Και να πε ίτ ε στη γενιά των εγγον ών και δ ισ έγγονων.

Ο παν Αλεκ­ σάντερ ε ίπε συχνά : Π ρ έ πει προσ έξ ουμε μη βάλουνε Γ ερμανο ί Π ο λωνούς στο μενού τους. "» Έ π ειτα ό μως τα πράγματα παίρνουν κωμική ή μάλλον γε λοία made by Absens . Μάλλον υπερβολικά ταπεινο ί ε ίμαστε. . . Γ ιατί όμως φοβάμαι εγ ώ που δ ε φοβήθηκα ποτέ. Τα πολλά βραχιόλια της βροντούσαν . » «Μα αξιότιμη κυρία Π ιετκόφσκα ! Π ρος τι τα δυσο ίωνα αυτά κοάσματα τα όμοια με βομβινάτορα. κι ας ε ίναι ήδη χορτάτοι. Θα ήταν καλό. Μάρτυς μου ο Θεός. παρά το αντίθετο. να ξανασκεφτείτε την απόφασή σας από κοινού με τον αγαπητό μας καθηγητή. αξιότιμη κυρία Π ιετκόφσκα. Αυτό με φοβίζε ι".» Αυτό βρήκε να πει ο εκ­ κλησιαστικός σύμβουλος Καράου. εν ώ εγώ τε λ ε ιώνοντας το λόγο μου την ε ίχα υψώσει και μάλιστα υπερβολ ικά. αρκετά μας δίδαξl' η ιστορία. 'Ή Π ο λων ία δ εν έχει χα θ ε ί ακόμη . αλλά φοβάμαι. μπόρεσα να ση μειώσω τις τε λ ευταίες φράσεις της: " Σ ημασία έχει τώρα μό­ νο Π ολωνία. Π ρέπει όμως να αποκρούσω ρητά κάθε μομφή της δή­ θ εν βουλιμίας εκ μέρους των Γερμανών. Δ γΣΟ Ι ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 205 φωνητικό και να δ εσμε ύ σουν τον ε ιδ ικό λογαριασμό " Κοιμητή­ ριο της Συμφιλίωσης του Βίλνο " για κοινωνικού ς σκοπούς : 'Ύ­ πάρχουν αρκετοί φτωχο ί! " Έπειτα εκε ίνη χαμήλωσε τη φωνή. με τα μάτια κλε ιστά. Κανένας δ εν έχει να φοβη θ ε ί τίποτε από μας ! Γι' αυτό σας πα­ ρακαλώ θ ερ μά να μην ενεργήσετε εσπευσμ ένα. Λέω αυτό που βλέπω: Γ ερμανοί πει­ νούν ακόμη. . Επειδή η Αλ εξάντρα έλ εγε κάθε φρ άση πρώτα πο­ λωνικά κι ύστερα στ' αξιαγάπητα γερμανικά της. Τι λέ ει με τόσο συναρπαστικό τρόπο εκε ίνο το τραγούδ ι σας . Όχι ότι ε ίμαι λίγο ε θνικίστρια. τη θ εωρού με δ ε ο δυνη ρή απώλε ια. Χρόνια πληρώναμε τις αμαρτ ίες μας. Έπει­ τα η Αλεξάντρα μου κάθ ισε κι έπιασε αμέσως τα τσιγάρα και την πίπα. . Κάπνισε χωρίς να σκεφτε ί την Ντέτλαφ. Αλλά και ο Φίλμπραντ μίλησε όρθιος: «Η παρα ίτηση και των δυο σας μας αφήνει κατάπληκτους. Ο Ρέσκε δ ιατε ίνεται ότι άκουσε την κυρία Ιωάννα Ντέτλαφ που ψιθύρισε : «Της φα ίνεται ακόμα ότι υπήρξε σκληρή κομ­ μουνίστρια».

του οπο ίου η οργανωτική δ ραστη­ ριότητα στο Ντύ σε λντορφ αναφ έ ρ θηκε μόνο παρε μπιπτόντως. Τη θέ ση των παραιτη θέντων Βρό­ μπε λ και Μπράκουπ. να ανέβουν στην α ίθουσα συνεδριάσεων. γιατ ί όλα ε ίχαν προβ λ εφτεί και πετύ χει σαν να είχαν γίνει πρόβες.ΙJ(ι ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ Α2 και δυσά ρεστη τροπή . ακριβώς τ έ σσερις. παρ ότι δ εν προ­ βλεπόταν απ ' το καταστατικό . οι μεταφορ έ ς κεφαλα ίων θ α έρχονταν στο φως. Και όχι το δικ α ίωμα της ένστασης ή του βέτο. με ε ξ α ίρεση το ζευ­ γ ά ρι μας. προτάθηκαν και έγι­ ναν δ εκτοί από τα υπόλοιπα μ έλη . Δεν μπορούσαν να βάζουν ή να αρνού νται να βάλουν την υπογραφή τους. καθώς και του Μ ά ρτσακ. Σύ ντομα τα « άδηλα απο θέ ματα» του Ρέ σκε θ α γ ίνο­ νταν γνωστά . }. Επειδή στους επίτιμους προέδρους δε δόθηκε τ ίποτα άλλο παρά μόνο η τιμή . Τους αφαιρέθηκε η οικονομική δ ιο ίκηση . Για το Θεό . που περίμεναν στα δ ωμάτιά τους. πήραν δυο νέοι γεννημ ένοι και με - made by Absens . καν ένας μεγα λύτερος απ ό σαρ άντα. καν ένας από τους καινούριους δ εν ήταν μικρ ότερος από τριάντα. κ άτι αυτον όητο που δ εν εξέπληξε καν έναν. έκανε το ζευγάρι μας μετά από την ορμητική παρα ίτησή του να λιγοψυχήσε ι και να δ εχτε ί εκε ίνη την «τιμητική προε­ δ ρ ία» που βγήκε σαν άσος απ' το μανίκι και. που στο εξής θ α αναλά μ βανε τη δ ιε ύθυνση. ρωτήθηκαν. Ο ι δυο επίτιμοι πρ ό ε δ ροι πρ έπει να έ με ιναν έ κπληκτοι. Μήπως ήλπιζαν ότι θ α μπορού σαν να ξεθάψουν την ιδέ α τους και να τη γλιτώ­ σουν απ ' αυτού ς που απλώνανε χ έ ρι πάνω της. όπου οι τ έ σσερις καλωσορ ίστηκαν. Σύμφωνα με τις σημειώ σε ις του Ρέ σκε. Γ ια κάτι τ έτοιο τους έλε ιπε το εργαλ είο. Αν ά μεσα στους τ έ σσερις φρεσκοφουρνισμ ένους εταίρους ή ­ ταν και ο Τόρστεν Τίμστεντ. Ρέσκε ! Ποιος δ ιά ο λος σ ' έ­ κανε. αποφασίστηκε παμψηφε ί από τους υπο λοίπους του δ ιοικητικού συμβου λίου. Μόλ ις άφησαν τη θέση των διευθυντών και ξανακάθ ισαν ως τιμητικο ί πρ ό ε δ ροι. η κυρ ία Ιωάννα Ντέτλαφ και ο Μάριαν Μάρτσακ προ θυ μοποιήθηκαν να αναλάβουν στο εξής αυτοί τη δ ιεύθυνση της επιχε ίρησης άλλαξ αν λοιπόν θέ ση και παρακά­ λ εσαν τον Φίλ μπραντ να συμπληρώσει το λειψό δ ιοικητικό συμ­ βούλιο · οπότε αυτό ς έ πιασε αμ έ σως το τη λέφωνο και κάλεσε τέσσερις υποψήφιους.

αμέσως μετά την αν άληψη των κα θη κ όντων τους. που πήρε τη θέ ση τη ς κυρ ίας Ντέτλαφ στο δ ιοικητικ ό συ μβούλιο. αλλά σχε δόν δεν καταλάβαινε τη γ λώσσα των γονιών τη ς. που στα σχε διαστήριά του υπήρχαν ήδη σχ έδ ια για το «Μπ άγκαγκο λφ». π έ ρασαν την πρ όταση των τετράγ λωσσων πινακ ίδ ων στους δ ρ ό μους. Και η κυρ ία φον Ντ ένκβιτς ήταν τη ς ί­ δ ιας γνώμη ς. Μπορεί ο Τίμστεντ. Εκε ίνο που δ εν μας άρεσε ήταν πως όλοι τους. Όλοι οι νεοφερμέ­ νοι ήταν πεπε ισμένοι: Μόνο η απόδοση μετρ ά ε ι! Ο Ρέσκε. και μια νεαρή κυρ ία που ε ίπε ότι ή­ ταν γερμανικής καταγωγής. Η πε λατεία -έτσι ακρι­ βώς ε ίπε: "η πε λατε ία". αλλά κι οι δυο άλλοι δ εν πήγαιναν πίσω στην επαγγελματική πείρα: ο ένας δ ιηύθυνε ένα αρχιτεκτονικ ό γραφε ίο. με μόνη δ ιαφορά ότι ήθελαν να αντικατασταθούν τα ρωσικά από τα σουηδ ικά. Η νεαρή κυρ ία με τη ν άνευ γ λώ σσας γερμανική καταγωγή συ στήθηκε ως μέτοχος μιας ι­ δ ιωτικής τουριστικής επιχε ίρησης που ε ίχε αρχ ίσει να ανταγω­ νίζεται το κρατικ ό πρακτορείο « Όρμπις » .έδ ε ιχνε να ανησυχε ί με τα υπερβο λ ικά μακρ ά διαστή ματα αναμονής. Η γραμματε ία του Μπόχουμ δ εν μπορούσε να ανταποκρι θ ε ί πια ούτε σ' αυτό ούτε στο μελλοντι­ κό έργο τη ς εταιρε ίας. ζητούσε όμως την έγκριση του επίτιμου προ έδ ρου που τη ν τιμού σε με την ε μπιστοσύνη του made by Absens . ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 207 γαλωμένοι στο Γκντανσκ. Είπε: Από όλα τα στοιχεία προ­ κύ πτει ότι τα κενοτά φια πρ έ πει να τροφο δ οτούνται κατά κανο­ νικότερα δ ιαστή ματα. Η σχέση του αριθ μού των προπλη ρωμέ­ νων αιτήσεων προς τον σχετικά μικρ ό αρι θμό των επανεντα­ φιασμών δ εν ήταν αυτή που θα έπρεπε . Ακριβώς στο πνεύμα μου. γρ άφει στο η μερο λόγιό του : «Αναζωογο­ νήθηκα βλέποντας τους νέους να δ ιαμορφώνουν χωρίς προκα­ ταλήψ εις τις υπόλοιπες προτάσε ις. Ήταν πρ όθυμη να μετακομ ίσει στο Ντύ σε λντορφ με όλα τα χαρτιά και τα στοιχε ία της. ο τρελός. με πρώτο τον Τίμστ εντ. να ε ίχε αποκτή­ σε ι πε ίρα από τη θέ ση του μάνατζερ κάποιας πο λυε θνικής α­ σφαλ ιστικής εταιρε ίας. και ο άλλος ήταν υφιστάμενος του γραμμα­ τ έ α του επισκό που τη ς Όλιβα. ζήτησαν να δ οθε ί μεγαλύτερη έμφαση στην " επιχε ίρη ση ανακομιδή " .

Δεν ξέρω τι αποφάσι­ σε το ανανεωμ ένο διοικητικό συμβούλ ιο. εκε ί όπου η εξέδρα με τις ση μαίες και τα συναφή έριχνε την κυριακάτικη πρωινή σκιά της. Μόλις ο Τίμστεντ απο­ κάλυψε τα σχ έδ ιά του και τη βούλησή του να εφαρμόσε ι μ ια «χωροτακτική στρατηγική» . ο Ρέ σκε κι εγώ. 208 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ και δ εν ήθελε να τον απογοητε ύσει . μια εκτεταμ ένη επιφάνεια. άγγελος μας περιμένει στην κουζίνα». » Τι μπορού σε να κάνει ο Ρέ σκε . Έτσι το ζευγάρι μας πληροφορήθηκε αργότερα ότι μεταξύ του άλλοτε Κλε ιστού Γυμναστηρίου. . το πάλαι ποτέ Μικ ρ ό Πεδίο Ασκήσεων και αργότερο Λ ι βάδι του Μάη . Έγνεψε «ναι». που στη δ εκαετία του '60 ε ίχε μετατραπεί σε Ό περα της Β α λτικής. έτσι ώ στε η επιχε ίρηση «ανακο­ μιδή» να προχωρήσει με ταχύτερο ρυθμό. είχε τε θ ε ί ήδη στη δ ιάθ εση της Εταιρε ίας: εκε ί όπου άλλοτε ε ίχαν παρε λάσε ι μά­ ζες λαού και γιορτάσει εκ των προτ έ ρων την τε λική νίκη. όταν ο Ρέ σκε κι εγώ ή μαστε μα θητές στο Γυμνάσιο του Αγίου Πέτρου. Παρε μπιπτόντως σ ' εκε ίνο το Κλ ε ιστό Γυμναστήριο λίγο με­ τά τη λήξη του πο λέμου δ ικάστηκε κάποιος γκαου λά ιτερ που ε ίχε δώσε ι για λ ίγο το όνομά του στο στάδ ιο π ίσω απ ' το Κοι­ μητήριο της Συμφιλίωσης τότε. Ο ψηλός ένα μ έτρο. η Αλεξάντρα παρακάλεσε τον Αλέξ αντρ ό της να φύ­ γουν νωρίτερα. και του μισθωμένου ήδη από την εταιρε ία χώρου των άλλοτε Ηνωμ ένων Ν εκροτα­ φείων. γονατιστός άγγε λος ήταν πάνω στο σκεπα­ σμένο με παλ ιές εφη μερίδες τραπέζι. προσφ έ ροντά ς τους έτσι ένα καλό σύνθη μα. Του ε ίπε: «Ξέρεις. με τις στολές μας. Έπειτα ο Τ ίμστεντ πρ ότεινε να μισθώσουν και άλλα οικόπε­ δ α κατάλληλα για κοιμητήρια. εκεί ό που ανά μεσα στη μάζα βρισκόμαστε κι εμείς. επρόκε ιτο σύ ­ ντομα να γ ίνουν κενοτάφια. το ένα κολλητά στο άλλο. Σ αν ιερ ά made by Absens . κι έ πειτα βοη θητικοί στην αντιαεροπορική πυροβολαρχία και ύ στερα στην υποχρεω­ τική εργασία' τότε πάνω απ ' τα Ηνωμ ένα Ν εκροταφεία λε ι­ τουργού σε ακόμα το κρε ματόριο. Πρέπει να ομο λογήσω: μ ε αγ άπη περιγρ ά φει την τ έχνη της Αλεξάντρας του. .

. που σή μερα αν ά ε ίκοσι πέντε σχηματίζουν ένα τετρ άδ ιο . ή­ ταν από τα τε λ ευτα ία απο θέ ματα της Δρέσδης. . » Κάθε τόσο ο Ρέσκε εξηγε ί ότι η επιχρύσωση γίνεται μόνο με κλ ε ιστή πόρτα και σφαλ ιστά παρ άθυρα. Ο ιστορι­ κός της τέχνης γνωρ ίζ ε ι και δεν αποσιωπά ότι η τ έ χνη της επι­ χρύ σωσης δ εν άλλαξε ε δώ και τ έσσερις χιλ ιάδ ες χρόνια. που πάνω του κόβε ι τα φύλλα χρυσού στο κατάλ­ λη λο μ έγε θ ος. που ε ίχε χρησιμοποιήσει η Αλεξάντρα. που στην καλύτερη περ ίπτωση δ ιαβάζε ι ή μι­ λά ψιθυριστά με τον Βρό μπε λ. Μια περγαμηνή που ανασηκώνεται προστατε ύ ει τα φυ λλαράκια πάνω στο μαξ ιλαρ άκι του χρυσώ ματος από τον δυνατό α έ ρα . . « Χ ρυσός είναι ακόμη από κρατικό εργοστάσιο». Πού και πού η ε ιδυλλ ιακή ατμόσφαιρα της κουζίνας επιτρέπεται να έχει για υπόκρουση κάποια «καλή μουσική» . Εκε ίνη δ εν έχε ι γε λάσε ι ποτέ κατά την επιχρύσωση . » Τα φύλλα χρυσού. « Ήδη οι Α ιγύ πτιοι με αλλ επάλλη λα χτυπή ματα έ φτιαχναν τα λ επτά. Γ ια τους μόνο επ ίτιμους πλέ ον προ έδρους της Εταιρε ίας Κ οιμητηρίων η προστατευμ ένη από τα ρε ύ ματα κουζίνα. όπου made by Absens . Ακόμα και στον πα θη­ τικό θεατή Ρέσκε. «βωμό που τον χρησιμοποιεί σαν παλέτα και από τον οποίο ανασηκώνει αργά και τε λ ετουργικά με ένα τσιμπιδά­ κι από ξύλο οξιάς φυλλαράκια ε ύθραυστα σαν ανάσα για να τα πιέσε ι με το πλατύ πιν έλο από μαλακές τρ ίχες καμήλας πάνω στην προετοιμασμ ένη με κιμω λία επιφάνεια του παλιού ξύλου του αγγέλου. έχει απαγορευτε ί κάθ ε απότομη κ ίνηση · κ άθ ε δ ιαβασμ ένη σελίδα πρ έπει να γυρ ίζεται με την ίδ ια προσοχή που εκείνη σηκ ώνει το φύλλο χρυσού και έ πειτα το επι θέτει. . τα πετσιά μοσχαριού απ ' τα οποία η Αλε­ ξάντρα φτιάχνε ι πάνω στο μάτι της κουζίνας την κόλλα. Δεν παραλ ε ίπει τίποτα: τον αχάτη για τ ο στίλβωμα. όπου αργότερα προσθέτει και ανακατε ύ ει φ λοιό κιγχόνης. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 209 σκεύη υμνεί τα εργαλ ε ία της και ονομάζε ι το μαξιλαράκι του χρυσώματος. ε ίπε. Όλα γ ίνονται σαν σε slow motion . τα δ ιά­ φορα πινέλα με τα οπο ία περνά τη μια πάνω στην άλλη οχτώ στρώσε ις κιμω λίας. φύλλα χρυσού. σχε δόν δ ιάφανα.

Ν α τι εσάλπιζε ο άγγε λος της Αλ εξάντρας . δ ιανο ίξ ε ι ο στ εο­ φυ λάκια. αν όχι Βοη μ ία». ανο ίξ ε ι μνή ματα. πρ έ πει να έδ ειχνε άθλιος με τα μπαλώματά του : ένας β ετερ ά ­ νος των αλλ επάλλη λων αλλαγ ών. Και από πάνω οι κω δ ωνοκρουσ ίες από το ρο­ λό ι του δη μαρχε ίου κάθε μία με τη μελωδία του « Κανένας δ εν θ α πάρ ε ι του γ ένους μας τη γη . Ο ι δυο τους δ εν έ­ βγαιναν πια σχε δόν κα θόλου. . » Κατά την επιχρύσωση έπιναν πολλούς καφ έδ ες. » Είχε παραλάβει τον ξυ λόγλυπτο άγγελό της από ένα άλλο εργαστή ρι. Προσθήκες στο ξύ λο και ίχνη από σαράκι. Ε κε ίνος α­ ποκαλούσε τον άγγε λο «αν ώνυμο έ ργο. . που ε ί­ χαν ψεκαστ ε ί και σπατου λαριστ ε ί. Ο άγγελος. . αν και η επιχρυσώτρια δ ε σκέπα­ σε καμιά λεπτοκοπιά των γοτθ ικών πτυχώ σεων. Ακό μη και μετά τις οχτώ στρώσε ις κ όλλας με κιμω λία. . Αλλά όταν ο γονατιστός άγγε λος χρυσώθηκε σιγ ά σιγ ά και έ- made by Absens . Ε κε ίνη έλ εγε : « Τυπικό έ ργο σχολής Κρακοβίας». Μετρούσαν συνεχώ ς την υγρασ ία του αέρα για να την κρατήσουν στο ίδ ιο επ ίπε δ ο. πι θ αν ώ ς από τη Νότια Γ ερμαν ία. « Αρ­ χικά πρ έ πει να ήταν πο λλοί. μεγ άλο μέρος της αλλοτινής ομορφιάς του ε ίχε χα θ ε ί. ώ στ ε να πληρω θ ε ί το ρητό που ξ ανα δ ιάβ ασα πρ ό σφα­ τα σε μια ταφό πλακα στο δάπε δ ο του κυρίως κλίτους της Αγ ίας Τριάδ ος: " Μετά από ιδ ρώτα και λύπες / αναπαύομαι εδώ στ ις κρύπτες / ώ σπου κάποτε να αναστη θώ / την αιώνια γαλήνη μου να βρω". . 210 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ο όψ ιμα γοτθικό ς άγγελος σκεπαζόταν με όλο και περισσότερα φύ λλα χρυσού. . σκαλ ισμένος σε ξύ λο φλαμουριάς σάλπιζε : επομ ένως ανήκε μάλλον στη Δευτέρα Παρουσία. αν ε ξ αιρ έ σουμε τις επισκέψε ις στην άρρωστη Έρνα Μπράκουπ που «βούλιαζε σε όλο πιο νεα­ νικ έ ς ανα μνήσε ις . μαρτυρούσαν μακροχρ όνια συντήρηση . Δεν μιλούσαν σχε δόν κα θόλου ό σο εκε ίνη χρύσωνε . ένας χορ ό ς αγγ έλων που ολόχρυσος θ α ε ίχε δ ιαρρήξε ι κρύπτες. ήταν ο κύριος χώ ρος τους. Είτε έ­ βαζε ο Ρέ σκε στο πικ άπ ένα δίσκο μακρ ά ς δ ιά ρκειας ε ίτε ά­ κουγαν κάποιο στα θμό που έ παιζε απ' το πρω ί μέχρι το βράδυ κ λασική μουσική . » Ο γονατιστό ς άγγε λος. που γονάτιζε στο αριστ ερ ό του πόδι.

Έτσι μπήκε η άνοιξη . Η μ έχρι πριν λίγο σκυ θ ρωπή έκφρ α ση του αγγ έλου με τη σάλπιγγ α κ α ι τις μακρι ές μπούκλ ες. που το χρ ώ μα της ήταν έν α κρ ά μα λευκού κα ι χρυσέ ρυ θ ρου. Εκπληκτικό πόσο ωφε­ λήθηκ ε με την επ έμβ α ση της Αλ ε ξάντρ α ς το φθ α ρμ ένο κομμά­ τι. made by Absens . ο δη μοτι­ κός υπάλληλος Γέρζι Βρό μπε λ έ φερε την ε ίδηση του θ ανάτου της Έρν α ς Μπράκουπ. Π ριν τη θάψουν. όταν δη λαδή η Αλ ε ξά­ ντρα . » * Π α ρ' όλα αυτά. . φτάνει βέβ α ια ν α ε ίχαν μαζέψ ε ι α ρκετά ζλότι για να τα αλλάξουν με δυτικό νόμισμα . . «χα ­ ρ ακτηρ ίζ ε ι τους πρ ώτους αγγ έλους του Ρίμενσν άιντερ . η φιγού ρ α ξ αν αγεννήθηκ ε με την ομορφιά που ε ίχε επιδ ιώξε ι το αν ώνυμο χ έρι του δη μιουργού της. Αλλά μόλις οι Πολωνοί πέρ ασαν τα σύνορ α . συνθή ματα αν ασυρμ έν α από το γ λωσσικό θησαυρό. καλλ ιτεχνικά δ εν έβρισκ ε πο λύ σπου δ α ίο το ξ αν αγεννημ ένο έργο : « ο άγγ ε λος πρ έπ ε ι ν α ανήκε μαζί με άλ­ λ ες γ λυπτ έ ς πα ρ α στάσε ις στη δ ιακόσμηση κ άποιου ιερού που κεντρικό του θέ μα ήταν η Ανάσταση . πρ έ πε ι ν α μνημονε ύσω: τον Απρίλη ή. που κάτω από τις πτυχ έ ς έ κρυ β ε μάλλον έναν έφηβο πα ρά μια πα ρθένα . την Ιταλία . θ α ε ίν α ι σαν ξ αν αγεν­ νη μ ένος " » .υπόσχετα ι στον ε αυτό της κα ι σε μ έν α : "Θ α δ ε ις. θ α ξ εχνιούνταν τα πο λωνικ ά βάσαν α . την Ολλαν δία . Κάθ ε τόσο -στιλβώνοντα ς τώρ α τα πάνω μ έ ρη. ή έ στω μόνο μ έρ ες. όπως λέ ε ι ο Ρέσκ ε. Τα όνε ιρ α ήθ ε λαν να γ ίνουν πρ αγματικότητα . Γ ια μερικ ές βδομάδ ες. επει δή οι Π ο λωνο ί μπορούσαν επιτ έλους να περ άσουν χωρ ίς βίζα τα δυτικά σύνορ α για να ταξιδέψουν μ έσω Γ ερμαν ία ς στη Γαλλία . Η απο δ εσμευμ ένη βία χτύπησ ε. =γ= Δ� == ΣO = IΩN � �A O� K= == AΣ A� M� A�__________________________� T� 21 1 λα μψε πο λύτιμος με τα δυο φτερ ά του. ξ αν απήρ ε την αυστηρή χάρη η οποία. για την ακρ ίβ ε ια . πάνω στις στρώσεις με την κιμωλία . άρχισ ε να στιλβώνε ι με αχάτη το χρυσό επ ίχρι­ σμα από τη σάλπιγγ α μ έχρι τα δάχτυ λα του πο διού. από τις οχτώ του Απρίλη κ α ι μετά ε ίχ ε ε ξ απλω θ ε ί ταξιδιωτικός πυρετός. το μίσος βράχνιασε απ ' τις κρ αυγ ές του. Όταν πια η κου ζίνα της Αλ ε ξάντρ α ς έλα μπε π έ ρ α ως π έρ α χρυσό άγγε λο της αν άστασης. αφού π έρ ασε τη στρ ώση της γομαλάκ α ς.

εν ώ σκ όπευαν να ο δ ε ύ σουν εκε ίνες τις μ έ ρες προς τη Δύ ση. που είχαν τε λ ευτα ία ακου στεί. Ήταν να φοβάσαι. και το κετσεδένιο καπέλο της ε ίχε αναγκαστε ί να το αφήσε ι επ ίσης στο σπ ίτι: π ό σο αραιά κάλυπταν τα μαλλ ιά της το ζαρωμένο κε­ φαλάκι. η λ ε ιτουργία κράτησε περισσότε- made by Absens . πάνω από εκατό άτομα' δ ε χώ­ ρεσαν όλοι στο παρεκκλήσι. λίγο πιο κάτω απ ' το πιγού νι. Η Μπράκουπ κειτόταν στο ανοιχτό ακό μη φ έρετρο από πευ­ κ όξυ λο. Η Μπράκουπ κειτόταν με το καλό της μάλλ ινο μαύ ρο φ ό ρεμα. Η νεκρώσιμη δέηση ψάλθηκε στο παρεκκλή σι του νεκροτα­ φε ίου του χωριού Ματάρνια. όπως λέγανε παλ ιότερα το χωριό Ματάρνια. δε φορούσε χειμω­ νιάτικες μπότες. Οι παπάδ ες και τα παπα δ οπα ίδ ια στα λευκά και βιολετιά .την ε ίχε καρφιτσώσε ι στο κουμπωμ ένο μ έχρι το λαιμό φό ρεμα.ίσως ο φ ίλος Β ρ ό μπε λ. του Μπρζέσνο και της Ματάρνια. όλοι στ α μαύ ρα. κάποιος . 2 /2 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ σκην έ ς απ ό την ε ικονογραφημ ένη γερμανο -πολωνική ιστορία επαναλήφ θ ηκαν απαίσια. Όλα αργ ά και ηχηρ ά κατά το κα θ ο λ ικό τε λετουργικ ό . παρα­ βρέθηκαν στην κη δ ε ία της Έρνας Μπράκουπ. Από αυτόν γνωρίζω ότι στη νεκρώσιμη λε ιτουργία ο κό σμος εξομο λογήθηκε και κοιν ώνησε. Όχι. φορού σε χαμη λοτάκουνα δ ετά παπούτσια. Ε πειδή ζήτησαν πο λλοί να α­ λαφρ ώ σουν την καρ διά τους. Όλοι έψαλλαν πρ όθυμα και π ένθ ιμα. Είχαν έρθ ε ι νέοι και γέροι. και όλα τα ωρα ία λόγια. Στις φωτογραφίες βλέπω το με λίσ­ σι μπροστά στην πόρτα. που στο κέντρο της άστραφτε μια π έτρα κό κκινη σαν την Καρδιά του Ιησού στις ε ικονίτσες. Δυο ιερε ίς. Τα σταυρωμ ένα δάχτυ λα της Έρνας Μπράκουπ κρατούσαν το ροζάριο και μια ε ικονίτσα όπου ο Ρέσκε λέ ε ι ότι αναγνώρισε τη Μαύρη Μαντόνα. Οι ε λάχιστα ευπρ ό σδ εκτοι Πολωνοί έχασαν την επι θυμία να ταξιδέψουν' γι ' αυτό δ εν ήταν δ ιόλου περίεργο που πολλο ί. Αλλά την καρφ ίτσα του καπέλου. Είχε αναγκαστε ί να της δώσε ι αυ­ τή την υπό σχεση ο Γ έρζι Βρό μπε λ : η Έ ρνα Μπράκουπ δ εν ή­ θ ε λ ε να θ αφτε ί στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωση ς. αλλά στο Μα­ τέρν. Γύ ρω απ ' το φ έ ρετρο του λίπες και κεριά. δ ιάβαζαν τη νεκρώσιμη ακο λουθία. έχασαν την αξία τους.

γελώντας κι ενώ γυρίζαμε ήδη στο σπίτι. ένα χαμόγε λο που έχω σε μια φωτογραφία και γ ια το οπο ίο ο φωτογρ άφος δ ιατε ίνεται ότι ή­ ταν «μάλλον σαρκαστικό και χαιρέκακο παρά λυτρωτικό χαμό­ γε λο». Είχαν έρθε ι πολλοί από τους επιζώντες. άρχισε να κινε ί τα χε ίλη και δίδ αξε στον Αλέξ α­ ντρό της ότι στην Πολωνία ο βιωμένος α θ ε·ίσμός δ εν αποκλ ε ίε ι την κα θ ολ ική συμπεριφορ ά. έγειρε π ίσω το κεφάλ ι μαζί με το καπ έλο. γονάτισε αργ ότερα ανάμεσα σε άλ­ λους μαυροντυμ ένους μπρος στον πάγκο της Θε ίας Κοινων ίας. έπεσε ξανά στα γ όνατα. Γ ράφει: « Χ ωρίς ν α τη ρωτήσω ή να την πιέσω με τις ερωτήσεις μου. μου εξήγησε : "Τώρα μπορώ ξα­ ναείμαι λίγο άθ εη μ έχρι επόμενη φορά". βγήκε από το στασίδι και στάθηκε στη μακριά ουρά μπροστά σε ένα από τα ε ξομολογητή ρια όπου οι ιερε ίς προσέφεραν τα αυτιά τους. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 2 /3 ρο από ώρα. Αργιλώδες το έδ αφος εκε ί. χάθηκε μέσα στο κουβού κ λ ιο μετά από ένα συν θηματικό χτύ πημα του εξομο λογητή. απομακρύ νθηκε ξάφνου από δίπλα του. ο Ρέσκε άκου­ σε στο ιδίωμα της Μπράκουπ αποχαιρετιστήρια λόγια που α­ πε ίχαν πο λύ απ ό τη θλίψη : «Τώρα θ α ' σαι καλύτερα » . Έρ­ να » . Ο Ρέσκε δεν ήταν κα θολ ικός. η Αλεξάντρα. Έρνα ! » . δέχθ ηκε την όστια. Όταν όλος ο κόσμος στριμώχτη­ κε στο φέρετρο για τον τε λευταίο χαιρετισμό και άντρες και γυνα ίκες χάιδ εψαν τα σταυρωμένα δάχτυλά της. Γ ενικ ά η κη δ ε ία της Έρνας Μπράκουπ πρ έπει να υπήρξ ε εύθυμη εκδήλωση . μεταδόθηκε και στους πεν θ ούντες. Το χαμόγε λο της γριάς στο φέρετρο με την αστραφτερή άσπρη επ έν δυση. ». «Δε θ α βασανίζ εσαι πια » . « Ε ις το επανιδ είν. που τον ε ίχε δ ιαβε βαιώσε ι συχν ά πό σο άθ εη ήταν στη δ ου λ ε ιά . « Γ ε ια χαρά. περ ίμενε ταπειν ά στο μεσα ίο δ ιάδ ρομο και τον τελευταίο αμαρτωλό . Και όλοι τους είχαν να δ ιηγη θούν ανέκ δ ο­ τα για την Έρνα Μπράκουπ. Έρνα». ξαναβγή­ κε βυ θ ισμ ένη στον εαυτό της. ούτε και τίποτα άλ­ λο · αλλά η Πιετκόφσκα. άσχετα αν ως επιχρυσώτρια ε ίχε βοη­ θή σει να ξαναλάμψουν δυο δ ω δ εκάδες ιερά. στάθηκε ανά μεσα σ ' ό σους ε ίχαν ήδη εξομολογηθε ί. επέστρεψε στη θέση της με χαμη λωμ ένο βλέμμα. Ο ενταφιασμός ήταν σύντομος. αλλά και: «Θέλω να σ ' ευχαριστήσω. made by Absens .

χαμογε λώντας και με βλέμμα θλιμμένο και χαμένο. Όταν ο Ρέ σκε χαιρ έτησε αμ έσως μετά την κη δ ε ία τον Τσα­ τερτζί. ε ίπε: « Ήταν μια από τις καλύτερες πε λάτισσ έ ς μου. Ό σο κρ άτησε η κηδε ία δ εν απογειώθηκε ούτε προσγειώθηκε καν ένα αεροπλάνο. Τα χρονικ ά άλ ματα γ ίνονται συνη θισμένο φαιν ιSμενo. Το κτίριο του αερο δ ρομίου και τις αποθή­ κες μπορούσες μόνο να τις φανταστείς. Ξαφνικά πρ ό σφατα συμβάντα ε ίναι σαν να συνέβησαν στο απώτερο παρε λθόν. Γ ιατ ί ε ίναι ε δώ ο τάφος της. πίσω απ' το φέρετρο πρώτος ο Βρό μπε λ. βρήκε τη θέση της ανάμεσα στον Στ έφαν Σ ου λκ και τη Ροζαλία Σβάμπε . Η φίλη μας χαιρόταν ιδ ια ίτερα ιSταν τη μεταφ έ ρανε στο αγαπη­ μένο κοιμητήρι της. Μόλ ις τώρα ανέφερε ότι ο Τσατερτζί ήρθε με ταξί στο νεκροταφε ίο· τον made by Absens . όταν ά ρχισε να σχηματ ίζ εται απ ' τους μαυ­ ροντυμένους και να κινε ίται η νεκρική πομπή -μπροστά οι πα­ πάδ ες και τα παπαδ οπα ίδ ια. 2 14 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΑΣ Από το λό φο του νεκροταφε ίου το χωριό συνό ρευε με το αερο­ δ ρ ό μιο Ρε μπι έχοβο. πρ άγμα που δ εν αναιρού σε τη δ ιαφορετική. Είχαν γιορτάσε ι τα ενενηκοστά γεν έθλ ια της γριάς στην Οδό των Σ κύλων τον Γ ενάρη με τα χιόνια.στην πύλη του κοιμητηρ ίου κατέφθασε με ταξί ο Σ. το γ ένος Φορμέλα. Μια φωτογραφία δ ε ίχνε ι τον Βρό μπε λ και την Μπρά­ κουπ να χορε ύ ουν. ε μφάνισή του. Τσατερτζί για να προστε θ ε ί με το στεφάνι και την κορ δέλα του στις σειρές της επικήδε ιας πομπής ήταν κι αυτός μαυρο­ ντυμένος. Δεν ήταν αρ­ κετά Γερμανίδα. Όταν το κ λ ε ιστό φέρετρο βγήκε από το παρεκκλήσι του νε­ κροταφε ίου και ξετυλίχτηκαν τα εκκ λησιαστικ ά λάβ αρα με τις ε ικόνες των αγίων.» Το αργιSτερo τώρα αντι λαμβάνομαι ότι στα χαρτιά του συμμα­ θητή μου αρχ ίζουν να πλη θ α ίνουν οι εν δ είξε ις της σύγχυσης. ο Βεγγαλός. Η Έρνα Μπράκουπ. ξ ενική. Ενώ ο γραφικ ό ς χαρακτήρας παραμένε ι το ίδ ιο κα λλ ιγραφικ ό ς. που έ φτασε τα ενενήντα χρ όνια. Τσ. ο χρ ό ­ νος μέσα στην πρόταση αλλάζει. Στο χωριό Μ ατάρνια ε ίναι θαμμένοι σχε δόν μόνο Κασου­ βοί.

. όμως τα χέρια αυτά δ εν καταπιέζουν. made by Absens . εν ώ οι η λ ικιωμ ένοι Πολωνοί βρίσκουν την ασιατική υπεροχή μάλλον υποφερτή. . . Σύ ντομα σκοπε ύ ουν να χρη­ σιμοποιήσουν την αλλαγή κλίματος για να σπε ίρουν ρύζι στις εκβο λέ ς του Βιστούλα και σόγια στην Κασου βία. Μονιασμένοι καλούν εκεί για προσευχή η Μαύ­ ρη Μ αντόνα της Βίλνα με το ακτινωτό φωτοστέφανό της και η Μητέρα-Θεά της Καλκούτας. σαν γέρος που θυμάται τα παλ ιά· δ ε λέγεται πια Ρέσκε αλλά Ρ εσκό φσκι. » . Δ γΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 215 βλέπει ό μως τ ώρα από τεράστια χρονική απόσταση. » Ήδη αρχίζω να πιστε ύω στην ψευτοπραγματικότητά του : «Πρ ό σφατα έγινε ο αγιασμό ς εν ό ς ν έ ου ιερού στο ναό της Α­ γίας Τριάδος. Ποιος ά­ ραγε έλπιζε τότε ότι θ α άξιζε πάλ ι να ζήσε ις. . αναρίθμητοι νεκροί και ποταμοί προσφύγων κα θ' ο δόν που σύντομα θ α έ φταναν στον προορι­ σμό τους . . θυμάμαι το φ ίλο μου τον Τσα­ τερτζί που εφάρμοσε πρ ώτος το χρησιμοποιούμενο σήμερα πα­ ντού σύστη μα των ρίκσα . στο μεταξύ τα πάντα ε ίναι στα χ έ ρια των Βεγγαλών. . Οι Ν εογερ­ μανο ί δυσκο λ ε ύ ονται στις ν έ ες συν θή κες. Τώρα ακ ό μα και η Αλεξάντρα ξαναβρήκε την πίστη της. και λίγο μετά το γύρισμα της χιλ ιετίας θυμάται θα­ μπά την κη δ ε ία της Έ ρνας Μπράκουπ και την άφιξη του Τσα­ τερτζί: « . ι­ δίως επε ιδή ο ιν δ ουισμό ς δ εν αντιτ ίθ εται απαραιτήτως στην κα­ θ ο λ ική πρακτική . η Μαύρη Κάλ ι με την κό κκινη γ λώ σσα. αλλά μόλις προσπαθήσω νά αναλογιστώ εκε ίνη την ημ έ ρα. . . . . Βέβαια. πόσα δ ε ινά προμηνύονταν για τον κόσμο. μόλ ις συνειδητοποιώ με οργή ότι τότε ακό μα π ίστευα πως έ πρεπε να ονομάζομαι με το εκγερμανισμ ένο όνομα που επέλεξε ο πατέρας μου το '39 . και μαζί της έγινα κι εγ ώ ευσε βής . Ποιος το λ μού σε να πιστέψει ότι η πόλη και τα περ ίχωρ ά της θ α γν ώ ριζαν οικο­ νομική άνθηση. Αυτό η Αλ ε ξάντρα το θ εωρε ί αξ ι έ παινο. » Και κατ ' αυτό τον τρό πο ο Ρέ σκε μου περιγρά φει αναδ ρομι­ κά ως Ρεσκόφσκι το παρόν: « Α . ό πως έλ εγαν δη λα δή την οικογ ένειά του πριν εκγερμαν ίσει το επίθετό της. Σ' όλους τους το ίχους προε ιδ οποιήσε ις . Πε ίνα και πόλ ε μοι. .

Ο Ρέσκε. Εκείνος με τις παντό φ λες του κι εκε ίνη με την πίπα της κο ίταζαν πλημμύρες. σηκώθηκε από τον καναπέ και μασουλώντας μπατόν σαλέ κατ έληξε στη δ ιαπίστωση : Τίπο­ τα δ εν έχει τ έλος. Κόντρα σ' αυτή τη δ ιαπ ίστωση εγώ μεταφ έ ρω στην αφήγησή μου ένα συμβάν από το φθιν ό πωρο του ' 44: φεύγαμε από το Ντάντσιχ προτού οι φ λόγες κυριε ύ σουν την πόλη . εκε ίνον made by Absens . την αναγγε λία της νίκης και τον χο­ ντρικό υπο λογισμό των νεκρ ών. δηλαδή όσα προσωρινά ήταν καλά για τις ε ιδήσεις. που ε ίχε μεταφ έ ρει όσα ε ίχαν συμβε ί με καλλιγραφικά γράμματα στο χαρτ ί. Προηγουμέ­ νως μας είχαν σταματήσε ι από την υποχρεωτική εργασ ία για το Ρά ιχ. 7 Ο Αλέξαντρος και η Αλεξάντρα κοίταζαν από τον καναπ έ ό . μας ε ίχαν ντύσε ι στο χακί και μας ε ίχαν στε ίλει σε στρατόπε δ α εκπαίδευσης κι αφού μας εκπα ίδ ευσαν. αφού πρόσφεραν εναλλάσσοντάς τες ταχύτατα ε ι­ κ όνες που έσβηναν όλα ό σα ε ίχαν ι δ ω θ ε ί μ έχρι τώρα από τον καναπέ: με αυτό τον τρ ό πο το ζευγάρι ε ίχε παρακολουθήσει τον πόλ ε μο του Κόλπου που τους νεκρού ς του καν ένας δ εν ή­ θ ε λ ε να καταμετρήσε ι. πυρκαγι έ ς και κούρδους πρόσφυγες.τι ε ίχε να επιδ ε ίξ ε ι ο κ όσμος. Όταν στη συν έχεια οι ηφαιστειακ έ ς εκρήξεις της νήσου Λουζόν έθαψαν κάτω από στάχτη και λά ­ σπη τις προηγούμενες ε ικ όνες -τις φ λεγ ό μενες πετρε λαιοπηγές και τη φυγή των Κού ρ δ ων. Τον καναπ έ και τις πο λυθ ρ όνες συν όδ ευε ένα τραπε ζάκι με δ ιάφορα για μασούλη μα.έ με ιναν οι συν έπειες των υπο­ τιμη μένων γεγονότων πρόσφορες για προσεχώς νέες δ ια δ οχέ ς ε ικ όνων.

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 2/7 ασυρματιστή. Γύρω από το νεκροκρέβατο συνωστίζονταν οι ό ρ θ ιοι. που στο ση μειωματά ριό του ο Ρέ σκε μιλά ει πολύ γι' αυτόν θυ­ μίζοντάς τον επανειλη μμ ένα στα κε ίμεν ά του αμ έσως μετά. Απ ό κ άποιες ση μα δ ιακ ές λέξ ε ις συμπεραίνω πως η ψαροκα­ λύβ α της Έρνας Μπράκουπ. ό πως και σε όλες τις προηγού μενες επισκέψ ε ις τους. Ρέ σκε ! ­ τελε ίως τυχα ία. πως δ εν μπο­ ρού σες να περάσε ις και οι καρέκ λ ες ήταν ε λάχιστες. ο Ευγένιος δ ιαμε λίσθηκε από μια ν ά ρκη κοντά στο Τομπρούκ· αυτο ί ετε­ λε ύτησαν. το υπνοδωμάτιο-καθιστικό κα θώς και η τζαμωτή βεράντα της. η μυρω δ ιά. ε μ ένα κανονιοβολέ α. μας έ ριξαν στην τε λ ική μά ­ χη δυτικά του ποταμού Όντερ. ε ίχαν γεμ ίσει κόσμο. Πρ όσεξα τρία πιατάκια του καφέ made by Absens . με ίναμε σώοι και δ ιαφύγαμε στη Δύση · ό μως ο παρτιζά­ νος αδε λφός της Αλεξάντρας ε ίχε τουφεκιστεί ένα χρόνο πριν. επιζή­ σαμε. γ λ ιτώσαμε. με το τραμ. ένα δ εκαεφτάχρονο παιδί ό πως κι εμε ίς. Κεριά. Μόλις ο Β ρ ό μπε λ έ φερε στην κουζίνα-ερ­ γαστήρι την ε ίδηση του θ ανάτου της γριά ς. ε με ίς όχι. λου λούδια. ύ­ στερα ό μως απ ό τη φανταστική απ ό σταση μιας επταετίας. πήγαν στο Μπρζέσ­ νο. Ο Ρέ σκε γρ άφει: « Στη βεράντα κά­ θονταν στο τραπ έζ ι προσευχό μενοι μεγαλό φωνα οι γε ίτονες σ' αυτού ς προστ έθηκε κι ο Βρό μπε λ για να συμμετάσχει μόλ ις θ α ελευθερων όταν μια καρ έ κ λα. Αυτ έ ς οι αγγε λίες θ ανάτου συμπεριλαμβάνονται σε μια συζή­ τηση που πρέπει να αναφερθεί στον επίλογο. το ζευγάρι επισκ έ φτηκε για τε λ ευτα ία φορά την ψαροκαλύβα της. μια δ ια δ ρομή που περνά από το νεκροταφε ίο Σάσπε και μου ε ίναι γν ώριμη από μιαν άλλη ιστορ ία * . Πριν η Έρνα Μπράκουπ θ αφτε ί με σταυρωμ ένα δάχτυ λα στο κοιμητήρι του χωριού Ματάρνια. Και τυχα ία -το ακού ς. όχι γιατί ήταν θέλη μα Θεού. Δεν ε ίναι το τραμ ούτε ο τε λευτα ίος ασπασμός στη νεκρή που με αναγκάζουν να κάνω αυτό το χρονικό άλ μα· ε ίναι ένας περ ίπατος προς το Γ ε­ λίτκοβο στην παραλία της Β α λτικής με τα άτονα κύ ματά της. και τα λοιπά . κι ο αδ ε λφ ό ς του Ρέ­ σκε ήταν νεκρ ό ς απ ό το καλοκαίρι του ' 43 : ο Μαξιμιλιανός κάηκε ο δηγ ώντας ένα τε θωρακισ μ ένο στο Κουρσκ.

» Στη συν έχεια το ζευγάρι μεταφέρεται απότομα στην παρα ­ λία. Ο Β ρ όμπελ έμεινε στις καραμέλες που τα αποθέματά τους ανανεώνονταν μόλ ις υπήρχε αν άγκη . τους προσπερνώ. Όταν λίγο πριν στο Γε λίτκοβο έκαναν μετα ­ βολή. Ο Ρέσκε μεταφ έρει τη συζήτησή τους ως εξής: Ο θάνατος της Έρνας Μπρ άκουπ ξέθαψε τα α δέλφια τους. Ο Β ρ ό μπε λ πήρε καραμ έλα. επειδή έχουμε ακό μα τιμητική προε δ ρία σε κ άτι που έπαψε ε ίναι έντιμο". προσπα θ ού σαν ακό μα να πε ίσουν ο ένας τον άλλον με φ όντο τους κύ κνους: εκε ίνης τα λόγια περνού σαν π λά ι του χω ­ ρ ίς να τον αγγίξουν. Και ε ίδ αν κα ­ θ αρ ά τις συν άφειες μεταξύ των νεκρ ών του πο λέ μου στον Κόλ­ πο και της παλ ιάς απ ώλ ε ιας των α δ ελφών. Τη μια προπορε ύομαι. 2/8 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ μισογε μάτα ή με ε λάχιστες πια καραμέλες μ έ σα που τις έπαιρ­ ναν οι ψάλλοντες και προσευχό μενοι για να δ ιατηρήσουν τη φωνή . εκε ίνου π άνω απ ' το κεφάλ ι της. . » Τους βλέπω από εναλλασσό μενη σκοπιά· σαν μ έ σα από κιά­ λ ια που τα κρατώ τη μια σωστά. αλλά μια παμφάγα. Εγώ στάθηκα παρ ά μερα. Ο Ρέσκε περιγρ άφει τη Βαλτική θολή. . την άλλη αν άπο δ α: πο λύ μα ­ κριά. Ήταν μια συντρο- made by Absens . « Αυτή η επιθετική επ έλαση ! Δυο κύ κνοι μπορε ί να ε ίναι ωρα ίοι. να ξαναχάνονται: το άνισο στο μπόι ζευ­ γ ά ρι κα θ' ο δόν. δίπλα μου. Χ ωρ ίς το κετσε δένιο κα ­ π έλο της. τους βλέπω να με πλησιά­ ζουν. Πρέπει να προσπ έ ρασαν το παλ ιό δη μοτικό σχο λ ε ίο και να πήραν το δ ρ ό μο ανάμεσα στις θίνες. η αγαπη μένη μας Έρνα φάνταζε κάπως ξένη. να μεγαλώνουν. γκρίζα κι α­ σάλευτη. αναφ έ ρει σύ ντομα μόνο ότι ε δώ και χρ όνια απαγορεύεται το κολύμπι σε όλ ες τις ακτές του κ όλπου κι έπε ιτα περιλαβα ίνει τους υπερβο λ ικά πολλούς κύ κνους στ ' ακρογιάλ ι που τους βρίζε ι «μολυσμ ένους χρήστες της μο λυσμ ένης θάλασσας» . δεν λέ ει τ ίποτα για τον καιρ ό . αλλά όπως κι εγ ώ έτσι και η Αλ εξάντρα α ­ ναγνώρισε μάλλον ε ιρωνε ία στην ύ στατη έ κφρασή της: " Μας κορο"ίδ εύει λίγο. χορτάτη κι ό μως πε ινασμ ένη ορ δή κύκνων . φαινό­ ταν να χαμογελά. Το συνεχ έ ς ροζάριο επ έτρεπε ατ έλ ε ιωτες προσευχές που δ ιακό πτονταν από τους π έν θιμους ψαλμούς. την άλλη τους ακολου ­ θώ κατά πόδας.

Η σκέψη να δώ σουμε από κοινού ένα τέλος ήταν σχ ε - made by Absens . δ ε θέλουν να σταματήσει ο βίος τους. αναφ έ ρει μόνο ευχάριστα: «Ποιος θ α το λ μού σε ποτ έ να ε λπ ίσει ότι ετού­ τα τα χαλασμ ένα νερά θα ξαναγέμιζαν ψάρια και με τη στα­ θ ερή. Η Β αλτική έμοιαζε οριστικά νεκρή . Ε κε ίνη την εποχή ακό μη κι εγώ προ έβλ επα το μ έλλον μαύ ρο. η Αλ εξάντρα πρ έπει να δ ιαισθάνθηκε ότι μας περ ί μεναν ευτυχισμ ένα γηρατε ιά με α­ μοιβα ία φροντ ίδ α που τό σο ε ίχαμε ανάγκη μετά το δυστύχη μα και τις συνέπειές του . Αν και θ αμμ ένοι κάπου ή και που θ ενά. αγκαλ ιαζό μαστε ακό μα όπως και την πρώτη φορ ά. ούτε καν η ζωή. » Γ ια να ανακατεύε ι αμ έ σως μετά το κα­ τακ άθ ι αναμνήσεων βαριών σαν μολύβι: «Και να φανταστεί κα­ νε ίς ότι παραμον έ ς του γ ά μου μά ς ε ίχε πιά σει και τους δυο κα­ τάθλ ιψη. συντο­ με ύ ε ι το χρονικό δ ιάστη μα της ανασκό πησής του. . χωρ ίς να αναγγε ίλε ι το χρονικ ό άλ μα. ε ίναι μ έ σα μας. βλέπει τον εαυτό του «μετά από εφτά χρ όνια έγγαμου βίου » σαν ευτυχισμ ένο σύζυγο. Όταν με την πρ ότασή μου προκάλ εσα το αυ θό ρμητο " ναι " της. θέλουν να βιωθούν. Α μ έ σως μετά από την αναφορ ά στο συμβάν : « Στον απογευματιν ό περ ίπατό μας στη βρόμικη παραλία. Χαρακτηριστικό του Ρέσκε ε ίναι πως όταν θυμάται την πρ ό ­ ταση γάμου. . » Έπειτα. πρ άγμα που έ κανε την αγαπημ ένη μου Αλεξάντρα να κορο·ίδ εύε ι συχν ά την τάση μου να δ ιαβάζω ζοφερ ά σημε ία α­ κό μα και στον πιο γερ ό το ίχο * : " Ό ποιος προφητεύ ει μόνο δ ε ι­ ν ά . Αν και λ ιγ ότερο συχν ά . να βιωθούν α­ πό ε μά ς . θα ζήσε ι πο λλά χρ όνια και θ α δ ει ότι οι προφητείες του ήταν λάθος . . που έχει κ άνει έξ ω απ ' το χωριό Μπρέζεν. . έ κανα πρ όταση γ ά μου στην Αλεξά­ ντρα » . Όταν η Έ ρνα Μπράκουπ κειτόταν ακό μη στο νε­ κροκρέβατό της. « Διότι τίποτα. ήπια θερμοκρασία τους θ α μας προσκαλού σαν να κο λυ­ μπήσουμε. οι κα­ μ έ νοι και κομματιασμ ένοι α δ ε λφοί μου συνεχ ίζουν να ζουν. «Ο χρ όνος δ εν επ έ φερε πλήγ­ ματα στην αγ άπη μας. . δεν τε­ λ ε ιώνει ποτ έ. δ ε θα μπορούσες ούτε να το δ ιανοηθε ίς ότι το θέρετρο θ α ξαναλε ιτουργούσε . τίποτε απολύτως. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 219 φιά. . " » . Ο εκτε λ εσμ ένος α δ ελφ ός της Αλεξάντρας. ..

χρωματισμένο από τα τζάμια της βεράντας. . όχι μουγκά. . τι ανακούφιση και τι κενό συνάμα μετά ! Δε χρεια­ ζόταν πια να απο δ ε ίξ ουμε τ ίποτα. γιατί υπήρχαν αρκετο ί λόγοι που προσφέρονταν για κάτι τ έτοιο. Τι καλά που η Αλ εξάντρα θυμάται μ έχρι σή μερα όχι βέβαια τον κύ κνο αλλά την ομο λογουμ ένως παρωχη μ ένα ξερή πρ ότασή μου: "Τι θα έλ εγες. Είχαμε με ίνει χωρ ίς ι δέ α . παρ όντες και ταυτόχρονα από μακροι . Α. και μα το Θεό. Έπειτα ήταν και η ο δυνηρή ιστορ ία με το αυ­ τοκ ίνητο. αν ενωνό­ μαστε με τα δ εσμά του γ ά μου. Η προσευχή και οι ψαλμοί σωπαίνουν. εν ώ το χρωματισμένο φως. Θυ μάμαι ότι δ εν έλ εγε να έρθ ε ι η άνοιξη . 220 ΓKγNΤEP ΓKPA� δόν απτή. αγαπη μ ένη μου. αυτή η αισχρή κακόβου λη κατηγορ ία. » Σ ε δυο σημε ία του η μερο λογ ίου οι ιστορ ίες των μακρινών και κοντινών χρονικών στιγμών ανταποκρίνονται μεταξύ τους. «υπερβο λ ικά πο λλοί και λα ί μαρ­ γοι κύ κνοι στα ρηχά θ ο λόνερα της Βαλτικής» μετατρέπονται μετά από από σταση ετών σ ' έναν μονα δ ικό παμφάγο κύ κνο «που επιχε ίρησε να υπερκαλύψε ι τότε με τις κραυγ έ ς του την ερ ώτησή μου. Ο γάμος έγινε στις 30 του Μάη . Πενθούν βουτηγμένοι. . αφού βέβαια τε λ ε ίωσαν πρώτα μ ε όλ ες τις δ ιατυπώσε ις. Ό ­ λοι τους ήταν μ έλη μιας π έν θ ιμης εν άλ ιας κοινων ίας. εκείνα που μεταφέρουν τραπέζι και παρακαθή μενους σε ενυ δ ρε ίο ε ί­ ναι τα πράσινα και κίτρινα στην πλ ε ιοψηφία τους τζάμια. ήταν δ ευτερεύον· όταν ό μως σή μερα προσπα θώ να φανταστώ την εικ όνα. Και από πάνω ο καιρ ό ς. Ήταν φυσικό λοιπόν κάποια μ έ ρα. " Αλλά κι εγ ώ θυ μά μαι την απά ­ ντησή της : "Ν αι-ναι-ναι ! " » . ή μάλλον λίγο μετά από την πρ όταση γά­ μου στην Αλεξάντρα. που πότε προσε ύχεται α δ ιάκοπα πότε ψάλλε ι άθλ ια τους κα θ ο λ ικού ς του ύ μνους. » Στο άλλο σημε ίο οι πολλοί. . όταν έ ριξα μια ματιά στον κόσμο. εκε ίνο που ε ίχε ση μασ ία για μ ένα ήταν τα γεμάτα ροζ καραμ έλες τρ ία πιατάκια του καφ έ . να τα βροντήξουμε. Μας τυραννού σε η σκ έψη της ανάξιας επίτιμης προε δ ρίας. Ο Ρέσκε παίζει με το φως στη βεράντα της Έρνας Μπράκουπ: «Μόλις προ ολίγου. Στα μ έσα του ίδ ιου μήνα ό μως το ζευ- made by Absens .

που προκάλεσαν λύπη. κι ε με ίς ως Γ ερμανοί πρ έπει να τη σεβαστούμε». « Το θέλ ε ι η πο λωνική παράδοση. αλ­ λά μετά από έντονες διαμάχες προτιμήθηκ ε η πρωτεύουσα. Τα Κοιμητήρια της Συμφιλίωσης σύ ντομα θ α έ φταναν τα εκατό και εξίσου σύντομα θα ανέβαινε στα ύψη και ο τζίρος. Η ε ίδηση ότι παντού ε ίχαν προχωρήσει στη σύναψη μακρόχρο­ νων συμβολαίων μίσθωσης θεωρήθηκε ε ίδηση επιτυχίας. Ο Μ άρτσακ βε βαίωσε ότι. Ο Σύμβου λος της Εκκλησίας των Διαμαρτυρομένων δόκτωρ Καράου και ο καθολικός ιερέας σεβασμιότατος Μπιερόνσκι α­ ποκάλεσαν την κεντρική διοίκηση «υδροκέφαλη» και «παράλο­ γα γραφειοκρατικΨ> . Η κυρία Ιωάννα Ντ έτλαφ και ο Μ άριαν Μ άρτσακ αναφ έ ρ θηκαν στη συν άντηση όλων των διευ θυνόντων εταίρων των εταιρε ιών κοιμητηρίων που περιλάμβαναν πλέον όλη τη δυτική και βόρεια Πολωνία. ως μέλος του διοικητικού συμ βουλίου. περιλαμ βάνεται ό μως και ο ό ρος του δικαιώ ματος αγοράς του made by Absens . ιδίως διότι ε ίχαν βρει παντού μιμητ ές όλα τα προγράμματα της εταιρε ίας τους: το πρ όγραμμα «Περάστε το δε ίλι της ζωής σας στην πατρίδα» με τη λε ιτουργ ία των οίκων ευγηρ ίας. ο τοπ μάνατζερ Τό ρστεν Τ ίμστεντ από το Ντύσε λ­ ντορφ : Όντως είχε βρεθε ί μια παραλ ίμνια έκταση κατάλληλη για γκο λφ και μπαγκαλό ους στην Κασουβία κοντά στο Καρτού­ ζι. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 22 1 γ ά ρι μας έ πρεπε να παρευρε θ ε ί τιμητικά σε άλλη μία ακόμη συνεδρίαση του δ ιοικητικού συμ βουλίου. Αν ε ξαιρ έσουμε τις παραιτήσε ις. Ε ρε θ ισμ ένος ο πρ ώτος. «η χωρική διεύρυνση της συμφιλ ιωτικής ιδ έ ας» ξ εσήκωσε θύε λλα χε ιροκροτη μάτων. η επιχε ίρηση «ανακομιδή » κα θώ ς και το πρ όγραμμα «Μπάγκαγκολφ» . Το συμβόλαιο προβ λέπει μ ίσθωση για εξήντα μόνο χρόνια. προτάθηκαν η Κρακοβία και το Πόζναν. εκτό ς από το Γκντανσκ. είπε η κυρία Ντέτλαφ. Στη συνέ­ λευση των μετόχων ήταν αναπό φευκτη η ίδρυση κεντρικής διο ί­ κησης με έ δρα τη Βαρσοβία. παρακάλεσαν να τους απαλλάξουν από τα καθήκοντά τους στο διοικητικ ό συμβού λ ιο και να βάλουν το συντομότερο δυνατό άλλους στη θέ ση τους. Γ ια τις τε λ ευταίες επιτυχ ίες μίλησε. με οξύτητα ο δεύ­ τερος.

Ο Ρέσκε παραθέτει τον Τίμστεντ: « Μ ακροπρόθεσμα τίποτα δ εν ε ίναι πε ιστικότερο από το συμφέρον . ό ­ που η Εταιρε ία Κοιμητηρ ίων σχεδίαζε το πρ ώτο συγκρότημα της «Μπάγκαγκολφ» ανάμεσα στις λίμνες της Μαζουρίας. Η κυρία Ιωάννα Ντέτλαφ. ε ίναι ευχάριστο να γεννιούνται στην παλ ιά μας πατρίδα πάλ ι Γ ερμανο ί. Η πληθώρα των πεν ­ θούντων που κατέφθαναν. που ε ξέθετε την κατάσταση. . Ανάλογο εν δ ιαφέρον ε ίχαν δ είξει επίσης στην Κάτω Σ ιλ εσία και τις α ­ κτ έ ς τις Πομερανίας. αυτή η δ ιαρκής επέλαση τεθλιμμέ ­ νων συγγενών.:ό αλλά και για πο λλά ακόμα οι δυο επίτιμοι πρόε δ ρο ί μας που ε ίχαν την καλοσύνη να παραβρε θ ούν και τους οποίους η Γερ ­ μανο-Πο λωνική Εταιρε ία Κοιμητηρ ίων έχει κάθ ε λόγο να ευ ­ γνωμονε ί» . Σ ε τε λ ευταία ανάλυση με λλοντικά η ιδ ιοκτησία γης θα έχει δ ευτερεύουσα σημασία . Στο Έλ μπλαγκ σκόπευαν να προχωρήσουν στην αξιοποίηση και πολ εοδόμηση της λεγόμενης Επικλ ινού ς Πεδιάδας. 222 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ κατά προτίμηση από την εταιρεία σε περίπτωση πώλησης του οικοπ έδου. . » Έπειτα επ έδ ε ιξ αν τις μακ έτες των ν έ ων τετρ άγ λωσσων επι- made by Absens . δη λαδή να σκέφτονται . . Την ίδ ια πολιτική εφάρμοζαν και στο Όλσζτιν. Είπαν: « Φυσικά ο ιατρικός εξοπλισ μός πρέπει να ε ίναι δυτικού επιπ έ ­ δου . δ ε θα έ πρεπε όμως να επιβαρύ νουμε επιπλέ ον τα ήδη υπερπλή ρη νοσοκομε ία των πολωνών φ ίλων μας». Συμφώνησαν αμέσως να δη μιουργη θεί στην πλα-ίνή πτ έρυγα του οίκου ευγηρίας της ο δ ού Πελόνκε ένα μαιευτήριο. . ε ίπε: « Β έ βαια. όσο για την επάν δ ρωσή του στην Πολωνία υπάρχουν σί­ γουρα γιατροί και μαί ' ς καταρτισμ ένοι και καταρτισμένες ε­ παρκώς ώστε να φέρουν στον κόσμο τους νέους κοσμοπολίτες του Ντάντσιχ . Ν α ε ίναι βέβαιοι γι ' αυ -. . ε ίχε επικ ίν δυνες συνέπειες: επειδή ολοένα πε ­ ρισσότερες ετοιμόγεννες γυναίκες δ ε δίσταζαν να κάνουν το ταξίδι. Στη συνέχεια άλλα ήταν τ α επε ίγοντα. πριν ή μετά τις κη δ ε ίες υπήρχαν ξαφνικοί ή πρόωροι τοκετο ί . . . Επιτέλους αρχίζουν στην Πολωνία να υπο λογίζουν την ενιαία Ευρώπη . .

Ακόμη και οι επίτιμοι πρόε δ ροι συμμετείχαν στην αψιμαχία. με τον Μάρτσακ επικεφαλή ς . Σ ε μια ε λ ε ύθ ερη κοινωνία τα πάντα ε ίναι δυνατά » . αφού πρ ώτα έ φερε για σύντομο μόνο χρονικό δ ιάστη μα το όνομα του δη μά ρχου Ντάνιε λ Γκρ άλατ. θ α πάρ ε ι επιτ έλους το όνομα του βεγγαλού συνετα ίρου μου . η οποία όπως συμβα ίνει συχν ά ε ίναι δ ιατυπωμ ένη από από σταση . εν ό­ ψε ι της οικονομικής ανάπτυξης της πόλης . Τα γερμανικ ά μέλη του δ ιοικητικού συμβου λίου ήταν της γνώμης ότι η πο λωνική επιγραφή στην κο­ ρυφή έπρεπε να ε ίναι σαφώ ς μεγαλύτερη από τις τρε ις αλλό ­ γ λωσσες επιγραφ έ ς. Η τό ση δ ιακριτικότητα ο δή γησε σε φιλο­ φρονήσεις. δ ιορθώνει: « Στην ταπεινοφρο σύνη του Τσατερτζί οφε ίλεται το γεγον ό ς ότι η άλλοτε Αλέα Γκρουνβάλντσκα . μετονομάστηκε σε Αλέ α Ρ αμπ ί- made by Absens . όχι κι έτσι ! » φώναξε ο Φίλμπραντ. Τα σχ έδ ια στα οπο ία τα ον ό ματα και δίπλα τα δ ε δομένα από την ιστορ ία του πο λ ιτι­ σμού αναγρ άφονταν με ισομεγέθη στοιχε ία και το ένα κ άτω α­ πό το άλλο . η άλλοτε Μεγάλη Αλέ α . έ πειτα Αλέ α του Χίντε μπουργκ και μετέπειτα Αλέ α του Στάλ ιν . . δ ε βρήκαν την ερώτησή της ιδ ια ίτερα α­ στε ία. « Ε. απορρ ίφ θηκαν. ΔγΣΟΙ ΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 223 γραφών για τους δ ρ ό μους και τα μνημε ία. στον οπο ίο οφε ίλ εται η εξάπλωση του ρ ίκσα στα κέντρα όλων των μεγαλουπ όλ εων του κό σμου . Ο Μάρτσακ δ ια­ βεβαίωσε : « Αδύνατο στην Πολωνία! » Μόνο ο Τίμστεντ παρέ­ με ινε ατάραχος: « Και γιατί όχι. » Βέβαια ο Ρέσκε στην επόμενη κιόλας πρόταση. Στο γραπτό του Ρέ σκε η ερ ώτηση της Αλεξάντρας και η ε­ λ ευ θ ερ ία κινήσεων του Τίμστεντ αναφ έρονται πριν από μια υ­ πόδ ειξη του τι θα συμβε ί στο απώτερο μ έλλον: « Όλοι οι καλο ί άν θρωποι. θ α έπρεπε να προ­ βλέψουν και μια π έ μπτη αρ άδα και μάλιστα στη γ λώ σσα και γραφή της Β εγγ άλης . θ α τρ ίβ ουν τα μάτια τους όταν κάποτε η ση μερινή Αλέα Γκρουν βάλντσκα . Όταν ό μως η Αλι -Ξ< ίντρα Πιετκόφσκα ρ ώτησε μήπως. μετά από α ίτηση της ισχυρής μ ειον ότητας των Β εγγαλών. που επ ί δη­ μαρχ ίας του κατασκευ ά στηκε και του οπο ίου το οικό ση μο είναι παρεμπιπτόντως ένα λ ιοντάρι με δυο αργυρού ς αίγαγρους στην πλάτη. .

πόσο ι δρ όμοι. Η συν έλευση που αναφέραμε εδ ώ. που θυ μ ί­ ζουν περούκα και ταιριάζουν στο στιλ των επ ίπλων. Υπά ρχουν φωτογραφίες από τη συνεδρ ία ση στο μακρύ τρα­ π έζι. Και βέβαια μπορώ να πω με σιγ ουριά πως ο ψηλός καθιστός κύρ ιος με τα σπαστά ασημόλευκα μα λλιά . όπως κάναμε η Αλ ε ξάντρα κ ι εγώ. που στην κεφαλή του προεδρεύουν οι δ ι ευθύνοντες ετα ί­ ρο ι Ντ έτλαφ και Μάρτσακ. ο σεβασμιότατος Μπιε­ ρόνσκ ι . δεν πρ έ πε ι ν α φανταστε ίτε ότι έλαβε χώρα στον δ έκατο έβ δομο όροφο του ξενο δοχε ίου Εβέλιους . Για τους υπόλοιπους made by Absens . Τίποτα το ασυνήθιστο. ο οποίος μόλις ε ξέ φρασε την επ ιθυ μία να παραιτη θ ε ί' αυτός που ακουμπά βαριεστη μ ένα και άπρεπα στην πλάτη της καρ έ κ λας του πρ έ πε ι να ε ίναι. ο οποίος επίσης έχε ι παρα ιτη θ ε ί. έχε ι δη μ ιουργηθε ί ένα πρωτόκολλο συ­ νεδρ ιάσεων που θέλ ε ι τον πρόεδρο της ετα ιρε ίας Φίλ μπραντ ανάμεσα σε δύο νέα μ έλη : στα αριστερά του έχε ι τη δ ιευθύ ­ ντρ ια του τουριστικού γ ραφε ίου με κόμμωση που θυμίζε ι τη Μαντόνα' τον ίδ ιο τον αναγνωρίζω από τα γυαλιά χωρ ίς σκε­ λ ετό και τα κομμ ένα σαν βούρτσα μαλλιά που συχνά αναφέρε ι ο Ρέσκε. πλατείες. ενώ στο άλλο άκρο του προς την πόρτα κάθεται το ζευγάρι μας που συνεχίζε ι να κατέχε ι την ε­ π ίτ ι μη προεδρία. 224 ΓΚΥΝΤΕΡ rKPA L ντραναθ Ταγκόρ. πόλε ις. ε ίναι ο Σύ μβου λος Καράου. Στ ις μακρ ιέ ς πλ ευρ έ ς του τραπεζιού έχε ι πά­ ρε ι θέσε ις το δ ιο ικητικό συμβούλιο. αλλά οι Γ ερμανο ί δεν κά­ θονται αντίκρυ στους Πολωνούς καθισμένοι εναλλάξ ένας Πο­ λωνός ένας Γ ερμανός. και όχ ι μόνο λό­ γω της επαγγε λ ματικής του αμφίεσης. σε κάθε καμπή της ιστορίας λες κα ι η δ ια δ ικα­ σία της μετονομασίας δεν έχε ι τε λ ε ιωμό» . να αλλάξουν και να ξαναλλάξουν όνομα πο λλέ ς φορ έ ς. αν αναλογιστε ί κα­ νε ίς. στάδ ια και ναυπηγε ία στη δ ιάρκε ια της ζωής μας έ πρε­ πε να απαρνη θ ούν. Το Δη μοτ ικό Συ μβούλιο έθεσε στη δ ιάθεση της Εται­ ρε ίας Κοι μητηρ ίων μ ια αυθεντική αίθουσα του 1 70υ αιώνα στο κοντ ινό δη μαρχε ίο της Παλιάς Πόλης με ένα βαρύ δρύ ινο τρα­ π έζι συνεδρ ιάσεων κα ι μ ια ντουζίνα επ ίσης δρύινες καρ έ κλε ς του παλιού Ντάντσιχ.

τους φαντάζεσαι παρά τους βλέ­ πεις. θ α σπάσε ι στο εξής τα ταμε ία προς όφελος της Εταιρε ίας Κοι­ μητηρίων. Μ ε το μεταμοντ έ ρνο ντιζάιν τους σκοπεύουν να aπε λευθ ερώσoυν τον κλάδο των τε λ ετών α­ πό τη μονότονη ρουτίνα του. που στον καιρό του ανήκε στο συ μβού λ ιο της Παλιάς Πόλης και κα­ τοικούσε ε δώ κοντά στην Π ιπερούπο λη. θα μπορούσε κάλλ ιστα made by Absens . Οι φωτογραφ ίες δ ε λένε περισσότερα. προσπα θ ε ί να εξη­ γήσει στο δ ιοικητικό συμβούλιο τη νέα κουλτούρα φερέτρων. Αυτός εκε ί με την εφηβική φρεσκάδα πρέπει να εί­ ναι ο Τόρστεν Τίμστεντ που αυτή τη στιγμή με τη βοήθε ια μα­ κετών. aπλώς τη γοητεία του συ μπαθούς τύπου που. δίνουν την εντύπωση ζευγαριού. όχι με γαλύτερων από σπιρτόκουτα. εν ώ οι επίτιμοι πρόε δ ροι που. . φωτογραφημένοι πίσω απ' τις ψηλές ράχες των καθισμάτων . συν δ ε δ ε μένη με τη γνωστή άνεση και δ ιάθ εση επιτυχίας. σαν κουτιά. σχηματ ίζουν ζευγάρι μόνο επειδή έτυχε να κάθονται μαζί. Δ γΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 225 εταίρους δ εν μπορώ να καταλάβω αν ε ίναι πο λωνικής ή γερ­ μανικής ε θνικότητας: σχετικά ν έ οι. Ακόμα και το γυάλινο φ έρετρο της Χ ιον άτης θα γίνει της μόδας. μαόνι ή παλ ίσαν δ ρο . με την πλάτη τους στο μέτωπο των παρα θύ­ ρων. Οι πλουσιοσκαλισμέ­ νε ς ρ άχες των με γ αλοπρεπών με λανόστ ιλπνων καθισμάτων όσο άβολε ς και σκληρές κι αν δ ε ίχνουν. . » Τ ι να ε ίπαν ά ραγε η ακόμα κοτσονάτη κυρία και ο κομψός υπο δ ιευθυντής για την τε λ ευταία λέξη της μό δας στα «υπόγε ια έπιπλα». Μ ε μεγε θυντικό φακό δ ιακρίνω φέρετρα με αρμονικά χρώ­ ματα ωοε ιδή. Ο ι δυο. πυραμοειδή ή σε σχή μα βιολιού. παρ έχουν την μπαρόκ στή­ ριξή τους: ο αστρονόμος και ζυθοποιός Ιωάννης Εβέλιους . τα οποία θ α προσφ έ ρονται με λλοντικά από το τμήμα πε λατών του Τίμστ εντ παράλληλα με τα πατροπαράδ οτα φ έρετρα που στε­ νεύουν προς το μέρος των πο δ ιών. όπως τηκ. Έτσι εύκο λα χαιρ έτισα την πρόταση του Τίμστεντ να απαγορευτούν τα φέ­ ρετρα από τροπικό ξύ λο. Ο Ρέσκε γ ρ άφει σχετικά: « Απο­ λύτως θεμιτή αυτή η καλλιτεχνική ε ξέλ ιξη της κλασικής μορφής φερ έτρου που όμως έχε ι καταντήσε ι αλαζονική . δ εν εκπ έμπουν αυτό που λέ ­ με αυστηρό προφίλ. έστω κι αν δ εν έχουν πα­ ντρευτε ί ακόμα.

ε λπ ίζ ε ι ότι υπάρχε ι κάτι καλό στον κομμουνισμό . Σύ μφωνα με ένα από αυτά τα ση μειώ ματα. . ό πως λέτε κι εσε ίς οι Γερμανο ί. ο Ρέ σκε θέλ ε ι να συζητήσει με τον Τίμστεντ για τη νέα κουλτού ρα φερέτρων. . Το υ λ ικό μου με ιώνεται. και ακό μη την οργ άνωση μιας έκθε­ σης στην οπο ία «ετρουσκικ έ ς σαρκοφάγοι. οστεοφυ λά ­ κια και παρα δ οσιακά φ έ ρετρα μαζί με τις ν έ ες δημιουργ ίες θ α έδ ε ιχναν όλο το φάσμα της ιστορίας του πο λ ιτισμού . σε περ ίπτωση που θα κατηγορηθε ί. Στο Παγκόσμιο Φ εστιβάλ Ν εο λα ίας του Βουκουρε­ στ ίου ύμνησε σ' ένα σύ ντομο λόγο τον Στάλ ιν σαν ε λ ευ θ ερωτή της Πολωνίας. 226 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡ ΛΣ να μπε ι αργοπορημ ένος στην α ίθουσα. να έχει έτοιμη την απάντησή της. Το μόνο βέβαιο ε ίναι ότι ν έ ο κορ ίτσι μπήκε στο κό μμα γεμάτο πίστη και στα πενήντα της παραιτήθηκε πι­ κραμ ένη . Δεν έχω στα χ έ ρια μου καμιά γραπτή απο λογ ία. το γ ένος Ρ ε μπ έ σκε που ε ίχε αποβιώ σει πρ ό σφατα . ωστόσο εδώ δίπλα έχω ένα σωρ ό χαρτάκια με υπο δ ε ίξ εις που δ εν ευτύ χησαν. Τ ι θ α μπορού σα να της αντιτάξ ω για παρηγοριά . τύ μ βοι. . Σ ε κ άποιο άλλο ση με ίωμα συμβου λεύε ι με καλλιγραφικά γρ μματα την Αλ εξάντρα να απο δ ε ίξ ε ι επιτ έλους με στοιχεία ά τη δ ιά ρκε ια της ενεργού συ μμετοχής της στα Πολωνικό Ενωμέ­ νο Εργατικό Κό μμα. πο λύ πριν ε ξήντα οχτώ. αλλά μ έχρι την παρα ίτησή της -"στρατιωτικό νό ­ μο δ εν μπό ρεσα καταπιώ". Ή μήπως αργ ότερα προ ώθησε ο Τί μ­ στεντ τ έτοιου ε ίδ ους εκθέσεις. Έπειτα αμφιβολίες. σύ μπραξη. » Δ εν . δ ισταγμοί. made by Absens . » Αυτά αναγρ ά φονται στο η μερο λόγιο του Ρέ σκε μαζί με τη συμπάθ ειά του : « Κατηγορεί τον εαυτό της. «Μ ' είχαν βάλε ι στο αρχείο. . να κα θίσει αν ά μεσα στους εκπροσώπους της Γερμανο-Πο λωνικής Eταιρε ία� Κοιμη­ τηρ ίων και να μιλήσε ι για τις φάσεις της σε λή νης ή τα έξοδ α για την κη δ ε ία της συ ζύγου του Κατερίνας. έγινε τ ίποτα από αυτά. . απαρι θ με ί τις πα­ ραλ ε ίψ ε ις της. α δ ρανοποίηση . να του προτε ίνει την ίδ ρυση μιας νεκρ ό πο λης στη Ρ αστενβούργη. σιωπή. όταν ά ρχισαν σε Β αρσάβα αντιση μιτικά α ίσχη . ντρο­ πή. ώστε. άλλοτε κωμό πο λη της ανατολ ικής Πρωσίας.

ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 22 7 Το αναίσθητο πείσμα μ ου. Βλέπετε. . παν ά­ κριβα' ακ ό μη και εξωτικά φρούτα Νέ ας Ζηλανδίας. Δ εν κατά φεραν να κ άνουν πικν ίκ. Πήγαν στις λίμνες του Ρ α δά ουνε. Θ α έτρω­ γαν από κονσέ ρβες με πιρούνι καβού ρι Γ ροιλαν δίας και καπνι­ στό σολομό Ν ορβηγ ία ς έ πειτα γαλλ ικό τυρ ί. μορτα δέλα και σαλά μι σε φ έτες. στο τιμόνι κα θόταν ο Βρό μπε λ. » Το επόμενο Σ αββατοκύ ριακο εξέδραμαν στην Κασουβία. Κο­ ρεσμένες απ ό συμφορ έ ς. δ ιαφωνού σαν ό σο ποτ έ άλλοτε ' και η ε λ ε ύθ ερη Πο­ λων ία ήταν αφη μ ένη στις αναγκαστικές επιταγ ές της Εκκλη­ σίας. τώ ρα μπορού σες ν ' αγορ ά σε ις τα πάντα. Κ ι έπειτα αποτυγχάνει αποπάνω κι η ι­ δέ α μας . οι βομβινάτορες. Βέ­ βαια. Ακόμα και στα μέσα του Μάη η ε λαιοκράμβη δ εν εννοού σε ν ' αν θίσει. κατ έ­ φευγαν στα πο λλά δωμάτια της ευρωπα"ίκής ι δέ ας. Σ ε αντ ίθ εση μ ε την προηγού μενη χρονιά. ο καιρ ό ς πρ έ πει να ήταν ά στατος: πού και πού πρόβαλλε ο ή λ ιος απ ' τα σύννε­ φα. στο δ ρ ό μο για το Χ μι έλ­ νο. η γενική δ ιάθ εση ήταν αν άλογη του κρύ ου και υγρού Μάη . Τίποτα δ εν έλ εγε να ξεκινήσει ε ύ κο λα. Αλλά τι να κ άνουμε. υπερβολ ικά πρό ωρα -η ε λαιοκράμβη. αλλά δ εν ε ίχαν πάρει το πόλσκι Φίατ του. Ενωμ ένοι οι Γ ερμανοί. δ αν έζ ικη μπ ίρα και ισπανικ έ ς ε λ ι έ ς. Δεν παραπονούνταν μόνο οι αγρ ότες. Δ εν πρ έπει ν α τους δ ε λέ ασε ο καιρ ό ς. και οι πο­ λ ιτικο ί. Την έ μμονη π ίστη του χιτλ ερικού νεο λα ίου. Συνεχίζουμε να ζού με παρ ' όλα αυτά . που τα πάντα ήταν πρ ό ωρα. αν και ακριβά.αυτή την άνοιξη ό­ λα κα θυστερού σαν. επειδή στο εσωτερικό τ ίποτα δ εν πήγαινε καλά . δ εν μπορού με να τα σβήσουμε απ ' τη ζωή μας. πρ έπει να ζήσουμε μ ' αυτά . Ω στόσο όταν οι τρε ις τους πήγαν εκ δ ρομή. Σε κ άποιο σημε ίωμα δ ιαβάζω: «Επιτ έλους με καινού ριο αυτοκ ίνητο στην εξοχή » . . Τα άν θη των οπωροφό ρων υπ έ φεραν από τη νυχτερινή παγωνιά. Η Αλεξάντρα ε ίχε ετοιμάσει πικν ίκ: αυτή τη φορά όχι πο­ λωνικά μανιτάρια τουρσ ί και σφιχτοβρασμ ένα αβγά. Η μπό ρα πριν και μετά από τη σύντομη η λ ιοφάνεια ματα ίωσε το αργοπορη μ ένο πρ ό- made by Absens . οι ε ιδήσεις συνωθούνταν.

βραχνές σαν σε καβγ ά · μετά πάλ ι γα­ λή νη . από κει που ε ίχαν στα θ με ύ σε ι το καινού ριο αμάξι. σαν κι αυτ έ ς που απαντάμε συνήθ ως στα ό ­ ρια των χωραφιών. Στη θ αμν ώδη όχθη της λί μνης. λ ες και τις έ σφαζαν. ε ίχε δ εχθ ε ί επισκ έψ ε ις : το μαρ­ τυρού σαν τα καρβουνιασμ ένα υπο λε ίμματα μιας πυρ ά ς. Τ ις π έτρες πρέπει να τις μετέφεραν απ ' τα χωρ άφια μ έχρι τον όρμο με τις καλαμι έ ς καμιά δεκαριά πρ ό σκοποι. ό πως έδε ιχνε. Τώρα κά­ θ ονταν πάνω τους οι τρε ις φ ίλοι μας. ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ γευμά τους πάντως σταμάτησαν κάπου. ξανακάθισε επειδή καν ένας τους δ ε θέλησε να τον συναγωνιστε ί. έναν ξύλ ινο στάβλο με επ ίπε­ δη στ έγη πάνω στο λό φο μπροστά . Το καλάθ ι του πικν ίκ ε ίχε με ίνει στο αυτοκ ίνητο. πάλ ι δάσος. Ξανά οι μακριν έ ς βραχν έ ς φων έ ς. αφού τελε ιώ σει επιμε λώ ς τις πινε λιές του. Ο Βρόμπελ. αποδείχθηκε ότι η Αλεξάντρα φορού σε άλλη μια φορ ά ακατάλλη λα παπούτσια. Κατε βαίνοντας από τη δη μοσιά στην όχθη της λίμνης. Ο Ρέσκε μού περι έγραψε το τοπίο. Έπειτα. καν ένα παν ί. από την άλλη πλευρ ά της δη­ μοσιά ς. « Σ πάνια ο α έ ρας ρα βδώνει την ε­ πιφάνεια της λίμνης». «Μερικ έ ς ε ίναι τ ό σο μεγ άλες ό σο κι αυτές που χρησιμοποιούνται στο Κοιμητήριο της Συμφιλίωσης για τις απ λέ ς επιγραφ έ ς. μόνο δυο πάπιες που κο­ λυμπού ν κόντρα στο ρε ύ μα. κ άπου ανάμεσα σε καλαμι ές βρήκαν έναν μι­ κρό ό ρμο που. Κι ύστερα. αφού στον ουραν ό πάνω απ ' τη λίμνη δ εν υπήρχαν κορυ δ αλλοί . παρότι δ εν ε ίχε τη δ ικαιο λογ ία των κουνουπιών. τα χωρά­ φια που έ φταναν μ έχρι τη λίμνη. μετά πάλ ι χω­ ράφια και καταμεσής στα χωράφια. Μ ετά π άλ ι γα λήνη. έ φτασαν κάποιες φων έ ς. α­ κού στηκαν βραχνά μουγκανητά αγε λάδ ων. τε λευτα ία και στα κενοτάφια». Δεν α­ ναφ έ ρει καμ ία βάρκα. συστάδες δέντρων. που έκανε «ψαράκια» στο νερ ό . ακό μα και στον παλ ιό καφετ ί στάβλο. απο δίδ ει στη λίμνη έναν αντι- made by Absens . σαν να το ζωγράφιζ ε με πιν έλο ακουαρ έλας: το μικτό αραιό δάσος αριστερά. που έ­ λαμπαν μουσκεμ ένα από τη βροχή. Η Π ιετκό φσκα κ άπνισε αμ έ σως. Από μακριά. καθώς κι οι π έτρε ς που σχη­ μάτιζαν η μικύ κλ ιο. Σώπαιναν και οι τρε ις πάνω στις π έτρες τους. πάνω απ ' τη λίμνη.

η όχθη κρασπε δώνει έναν οικισμό που σκαρφαλώνει βαθμιδωτά στο λό φο. το επιστέφει μια λέ σχη και στο οπο ίο. Μόνον αυτός μπορούσε να το κάνει ! Μόνον εσύ. που απο­ τε λ ε ί το αντεστραμμ ένο ε ίδ ω λο εν ό ς άλλου οικισμού . ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 229 κατοπτρισμό που μπορ ώ να μεταφ έ ρω μόνο κατά λέξη : « Π αρ ό ­ τι η λοφώδης περιοχή π έ ρα απ ' τη λίμνη ε ίναι τε λ ε ίως α δό μητη -με εξα ίρεση το στάβλο. Αλ ε ξάντρα» . εντά σσεται μια αχανή ς επιφάνεια κατάλλη λη και φυ­ τεμ ένη για γκο λφ. να το αποκαλέ σε ις μάλ ιστα πετυχη μ ένο.στην Π ιετκό φσκα και τον Βρό μπε λ· αν ναι. παρότι λοιπόν θ α μπορού σες να το θ εωρή­ σε ις κα λόγουστο. Μόνο αυτό ς προπο­ ρευ όταν της εποχής του . Π αρ ότι το κτιριακ ό αυτό σύ μπ λ εγμα. Όμως απ ό την επίτιμη προε δ ρία της made by Absens . στο ε ίδ ωλό της πάνω στην επ ίπε δη επιφ άνεια του νερού εγ ώ δ ια βάζω άλλα: με κό κκινες κεραμοσκεπ έ ς και όχι σταχτι έ ς ξύλ ινες στ έγες στη βάση του. ό σο περισσότερο το κοιτάζω αυτό το ε ίδ ω λο τόσο μ εγαλύτερη ε ίναι η θλίψη μου. ακ ό μη και τ ώρα που ο α έ ρα ς τάρ αξ ε την επιφ ά ­ νεια της λίμνης και κατ έ στρεψε την ε ικόνα. ό μως για μ ένα κάτω κάτω. Ρέσκε. Δεν ξέρω αν ο Ρέσκε ανέφερε το θέ αμα που ε ίδε προκαταβο­ λ ικά -ή κα λύτερα: το ό ραμά του. Καλύτερα να φύ ­ γου με. εκτεινό μενη αν ά μεσα και πάνω από λό φους. αμφιβάλλω ότι οι δυο τους ήταν ικανοί να δουν το αν άπο δ ο ε ίδ ω λο των βαθμιδωτών κουτιών και της οι­ κο δ ομική ς δ ραστηριότητας της εταιρε ίας «Μπάγκαγκο λφ». ταυτόχρονα ό μως κυριε ύ οντά ς το. γιατ ί το συγκρότη μα αυτό με το κεφάλ ι κάτω στα μάτια μου απο δ ε ι­ κνύ ε ι απ όλυτο σεβασμό στο περι βάλλον · παρ ' όλα αυτά . απέ­ δ ε ιξες την ικαν ότητα να βλέπεις μακριά . γνωστού μου από σχ έδ ια. φροντί­ ζοντας να προσαρμόζεται απόλυτα στο τοπίο. για να μην υπ άρξ ει καν ένα εμπόδ ιο στην κυβιστική συνοχή αυτού του οικισμού . έτσι ά)(π ε μικρ ά τμή ματα δάσους και συστάδ ες δέντρ ων αναγκά στηκαν να υποταχθούν στο θέλη μα του αρχιτ έ­ κτονα με λ ετητή και του εργο λάβ ου.με μόνη εναλλαγή την εναλλαγή δά­ σους-χωραφιών. που ψη­ λά προς τους λό φους.

Προφανώ ς γι ' αυτό δ εν ακού­ γεται ούτε ένας βομβινάτορας . σε επικοινωνία με τον υπο λογιστή του στο Μπόχουμ. είχε τα δικά της γραφε ία και μάλιστα κοντά στα ναυπηγε ία. που το δ ιοικητικό συμβού λ ιό της συνεδρίαζε στο δη μαρχε ίο της Πα­ λ ιά ς Πόλης. ο Ρέ σκε είχε συνδέσε ι τα συμφ έ ροντα των δυο εταιρε ιών' έτσι ήταν φυσικό οι δ ιοικήσε ις της επεκτε ινόμενης Εταιρε ίας Κοιμητηρίων και της εξαγωγικής φ ίρμας του Τσατερτζί να νοικιά σουν γραφε ία σε δυο συνεχό­ μενους ορόφους του ίδιου κτιρίου.ε ίχε επεν δύσε ι και αυξήσε ι ο Ρέσκε μέρος των κεφαλαίων της εταιρε ίας και επεν δύοντας σε κ άθ ε νέ ο κτ ίριο συναρμο λόγησης. «Μας βοήθησαν οι φων έ ς των βομβινατόρων που ε ίχα- made by Absens . Στη δήλω σή του -και στην κασέτα. όμως εν αγνο ία του δ ιοικητικού συμβου λίου -μόνο ο Μάρτσακ ήξερε και σιωπούσε. » Η δ εύτερη και νυχτερινή προσπάθ ε ια π έτυχε χάρη σε ηχητι­ κά εφ έ . κτισμ ένου την εποχή του Γ κ ίρεκ.υπενθυ μί­ ζει ότι αυτό το μηχάνη μα. πρόσφερε πιστά τις υπηρεσίες του στην πραγματοπο ίηση της ιδέ ας κ άνει μάλιστα κι ένα αστε ιάκι: « Φυσικά σας παρα δίνουμε τον υπολογιστή χωρίς καν έναν απο­ λύτως ιό». Δ εν καταφ έ ραμε να κ άνουμε ούτε πικνίκ. . Τη στιγ μή της παραίτησής τους η Εταιρε ία Κοιμητηρίων. 230 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ Γ ερμανο-Πο λωνικής Εταιρε ίας Κοιμητηρ ίων ο Αλέξ αντρος και η Αλ εξάντρα παραιτήθηκαν μαζί. Η κασέτα γράφτηκε τη νύχτα. τόσο βιαστικά ε ίχαν αποφασ ίσει. Έναν όροφο πιο π άνω πλή ρωνε το νο ίκι η εταιρε ία Τσατερτζί και Σία. στον όροφο ενός πο λυώ ροφου κτιρ ίου. Εκε ί παρ έδ ωσε ο Ρέσκε τη μαγνητοταινία καθώς και το PC της Αλ εξάντρας. Αυτό έγινε την επομένη. Μ ια πρώτη αποτυχη μ ένη προ­ σπάθ ε ια έγινε ήδη στην όχθη της λί μνης: «ο καιρός παραήταν αστα θή ς. Δήλωσαν την παρα ίτησή τους γραπτώς. Επιπλέ ον ο Ρέ σκε λέ ει ότι έ στε ιλε στο δ ιοικητικό συμβού λ ιο μια κασέτα όπου μι­ λούσαν αυτός περισσότερο κι εκε ίνη λ ιγότερο. Αυτή την άνοιξη τα πάντα κα θυ στερούν. . Μετά από έλεγχο όλων των τρα­ πεζικών λογαριασμών ε ίχε έρθ ει στο φως με ποιο κερ δοφό ρο τρόπο.

φ θάνει στην επικαιρ ότητα με το δ ιωγμό των Κούρδ ων. που ε ίχε μπε ι νωρ ίς. που τ ώρα το χρησιμοποιήσαμε ως υπό κρουση στο προφορικ ό κε ίμεν ό μας ή μάλλον στο κύκνε ιο άσμα μας: εκμεταλλ ευτήκαμε τις παύ σεις από κό ασμα σε κ ό ασμα. Οι ν έ οι ακ ό μα ετα ίροι θ α κού νησαν μόνο το κεφάλι δ ιασκε δάζοντας. Μ ετά τη δήλωση της πα­ ραίτησης λέ ει: « Επειδή μια επ ίτιμη πρ ό ε δ ρος πρ έπει να νιώθε ι τιμη μένη και όλοι επ ί των οποίων προε δ ρεύε ι θ α έπρεπε ν α την τιμού ν. και η κυρ ία Ντέτλαφ θ α ε ίπε χα­ μη λό φωνα να καλέ σουν ψυχ ίατρο. που καταλάβαινε από θ εατρικ έ ς χε ιρονομ ίες. πά ρα πο λύ νωρίς. Εί­ χαμε πιάσε ι τότε για αρκετή ώρα το μελω δ ικό . Το κε ί μενο που έγραψε και δ ιάβασε η Π ιετκόφσκα ε ίναι σύ­ ντομο · έβαλα να μου το μεταφρ άσουν. τον επαναπατρισμό των νεκρ ών και την ιδέ α της συμφιλίωσης. συγκατα­ λέγεται αν ά μεσα στα κατάλοιπά του. μπορώ να υπο θέ σω τ ι ε­ π ίδ ραση ε ίχαν τα ηχητικά εφ έ στο ακροαζόμενο δ ιοικητικό συμβούλιο. Έπε ιτα. Η δήλωση του Ρέσκε ε ίναι εκτεν έ στερη επε ιδή . αυτός θα τ ' άκουσε σαν ένα πετυχη μ ένο κο λάζ. Σίγουρα στον Μά ρτσακ. την άνοιξη του περασμ ένου χρ όνου. ώ στε με τη βοήθε ια της φύ σης να χρω­ μ�τίσoυ με τις δυσοίωνες προφητε ίες μας» . καμιά αναγκαστική μετο ίκηση. που πάνω τις κατέγρα­ ψε ο Ρέσκε τις ερωτικ έ ς κραυγ έ ς των βομβινατόρων. Έχω μόνο αντ ίγραφα των γραπτών κειμ ένων. ξεκινώντας από την απ ώλ εια της πατρ ίδας σε όλο τον κ ό σμο. ΔγΣΟΙΩΝΑ ΚΟΑΣΜΑΤΑ 23 1 με μαγνητοφωνήσει αν ά μεσα στις κ λα ίουσες στο Νησί. εγώ όμως βλέπω να μου απο δίδ εται φιλαργυρ ία και κα­ μία τιμή πια. αναπτύ σσε ι την αρχική ιδέ α του ιδίου και της Αλ ε ξάντρας. Όσο για τον Τό ρστεν Τίμστεντ. γι ' αυτό ε ίμαι σ ίγουρος. ερωτικό κ άλεσμα μερικ ών βομβινατό ρων. α- made by Absens . θ α χτύ ­ πησε την παλάμη στο μέτωπο. τερματίζεται η δ ραστηριότητά μου» . στις ε­ π ίπε δ ες εκτάσε ις των εκβολών του Β ιστούλα. Ο Φίλ μπραντ. αν και μελαγ­ χο λ ικό. θ α ά ρεσε αυτή η πα­ ράσταση . προβ άλ ε ι γι ' άλλη μια φορ ά σε μεγ άλη ο θόνη το θέ μα του «ο αιώνας των δ ιωγμών»: αρχίζε ι με τους Αρμένιους και μη παραλ ε ίποντας καν ένα ρεύμα προσφύγων. α λλά επε ιδή η μαγνητοταιν ία της περσινής χρονιά ς.

αλλιώς θα αφανιστε ί ο κ ό σμος όλος» . το αποτ έλ εσμα ό μως ήταν ό . χά ρη στη ν έ α θ ερ­ μοκρασ ία και το ζεστό. ακ ό μα χε ιρ ότερα. ανα­ φ έ ρεται στην προ βλη ματική ποιότητα του ε δάφους . χρη σιμοποιε ί εκφρ ά σε ις ό πως « λη­ στρική εκμετάλλ ευση » . «σατανικ ό έ ργο». παρουσιάζε ι μια τρο­ μαχτική ε ικόνα της κατακτη μ ένης χώρας. κα θ ρεφτ ίζε ι.τι χειρ ότερο. Απο δ εικνύ ει στους μικρ όψυχους και δ εκαρο λό ­ γους την περιορισμ ένη αξία των τ ίτλων ιδ ιοκτη σ ίας . επισυν άπτ ε ι σ ' αυτό το δ ι­ κα ίωμα την περιορισμ ένη προσφορά του νεκροταφείου. τις συν έπειες στο χώρο των σχε δ ιαζόμενων οικισμών «Μπάγκαγκο λφ». ότι οι όχ θες των λ ιμν ών της Μαζουρίας και Κασου­ βίας . Σή μερα ξέ ρω ότι α­ ποτύ χαμε. 232 ΓΚΥΝΤΕΡ ΓΚΡΑΣ ναφωνε ί : « Δυ ό μισι τετραγωνικά πάτριας γης ε ίναι και παραμ έ ­ νει δ ικα ίωμα όλων των αν θρώπων ! ». υγρ ό κλίμα . » Και όπως τα λίγα λόγια της Αλεξάντρας . βιομηχανικών και γεωργικ ών αποβλήτων. για να περάσε ι έ πε ι­ τα ξαφνικά σε μια ανα δ ρομή στις δ ραστη ριότητες της Γερμα­ νο-Πο λωνικής Εταιρε ίας Κοιμητηρίων από απόσταση μιας δ ε­ καετ ίας : « Όταν βλέπω ότι τα άλλοτε παντού μισθ ωμ ένα κοι­ μητήρια έχουν μετατραπε ί σε τ ίτλους ιδ ιοκτη σ ίας και. έτσι κι αυτές οι τε ­ λευτα ίες ε ικόνες ακούω να συνο δ εύονται απ ό φωνές β ομβιν α­ τόρων. ποτ έ πια. χωρίς γ λωσσικούς περιορισμούς. έχουν καταστρα­ φε ί απ ' τη ν αλόγιστη δόμηση κι έχουν γ ίνει λ ε ία κερ δ οσκοπίας. Δε ίχνε ι σε ποιο β α θ μό κα θ ορ ίζ ει η Ασ ία το μ έλλον της Ευρώπης: ελεύθε­ ρο από τη στ εν ότητα του ε θνικού κρ άτους . Γ αμήλ ια αν θ ε ί η πο λωνο-βεγγα­ λ ική συμ βίωση . που άλλοτε κα θ ρέφτιζαν μόνο σύννεφα . Μ ετά από κ άθ ε φαν έρωση του μ έλλοντος το θλ ιμμ ένο made by Absens . Το λάθος βγαίνει σε καλό ! Η ο λ ιγαρκής Ασία έστρωσε το τρα­ π έζ ι στη γερμανική βουλιμία. . δ εν μπορ ώ παρ ά να αμφιβάλλω για το κατά πόσο η ιδέ α μας ήταν καλή και ορθή ' μπορε ί η πρ όθ εση να ήταν καλή και ορθή. θ ρη σκευτικ ά πο λυφωνικ ό και πλούσιο σε θεούς . . ό μως βλέπω πως τώρα όλα πάνε προς το καλύτερο. λόγω των οικιακών λυμάτων. επ ίσης ευεργετικά β ρα δύτερους ρυθ μούς . λέ ει: «Τε λ ε ίωσα. στη ριγμ ένος στο ό ραμα που ε ίχε στην όχθη της κασουβικής λίμνης .

Επειδή ο συ μμαθητής μου έχε ι εκφρα­ στεί μερικ έ ς φορ ές αρνητ ικά για όσους ο δηγού ν Μερσεντές και στα χαρτάκια με τις ση μειώ σεις του μιλά περιφρονητικά για ό­ σους οδηγούν BMW. μπόρεσε να τονίσει κάποιες μεμονωμ ένες εκφράσεις. φαντάσματα που πλησ ίαζαν ολοένα. ΔγΣΟIΩΝΑ ΚΟΆΣ ΜΑΤΑ 233 κάλεσμά τους ε ίναι μια τομή . μεταξύ δύ ο ερωτ ικών κραυγ ών. αλλά και «απάτριδες» και «ποτέ πια». «αν θ ρ ώ ­ πινο δ ικαίωμα». Ήταν πυρόχρωμοι βομβινάτορες που ζούσαν ανέκαθεν στις ε­ π ίπε δ ες. όπως «α­ πό γερμανικής πλ ευρ ά ς». Μόνο έτσι. Αχ. τόσο συχνότερα αναφερόταν στο η με­ ρολόγιό του. made by Absens . Όταν α­ νέβαινε η θ ερμοκρασία τα διαστή ματα μεταξύ των κοασμάτων μ ίκραιναν. « ληστρική εκμετάλλ ευση». και επειδή υποψιάζομαι ότι η συνήθειά του να ντύνεται με παρωχη μένη κομψότητα θ α πρ έ πει μάλλον να καθόρισε και τη στάση του στην επιλογή του αυτοκινήτου του .ήταν ένα ατέλε ιωτο παλλό μενο κ άλεσμα . Έτσι. . Σε μια ζεστή μαγιάτικη μέρα ένας πυρόκοιλος βομ­ βινάτορας κατάφερνε να καλε ί μέχρι σαράντα φορές το λεπτό. τονισμένη με κοάσματα. . ο θρήνος τους -που αντιλαλού σε ιδ ια ίτ ερα πάνω από το νερό. Όταν καλούσαν πο λλοί μαζί. Υπο θέτω ότι ο Ρέσκε στη μαγνητοταινία του ε ίχε μια χορω­ δία βομβινατόρων για ουβερτού ρα και μετά ένα βομβινάτορα που τραγου δ ού σε σόλο. μπορού σε να ηχήσει τελετουργι­ κά η έκφραση «γαμήλ ια συ μβίωση » ' μια έ κφραση που όσο πλη­ σίαζε η μέρα του γάμου. και τα ερωτικά καλέ­ σματα αυτών των μικρ ών αρσενικ ών βατράχων που κο λυ μπού ­ σαν στα νερά του πο λύ πλοκου συστή ματος διωρύγων. ε λάχιστα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας βαλ­ τώδ ε ις περιοχές στις εκβολέ ς του Βιστούλα. Το ζευγάρι μας δ ε θα μπορού σε να σκεφτε ί ωραιότερη αποχώ ρηση . πρέπει να αναφερ θώ άλλη μια φορά στη σχέση του Ρέσκε με τα αυτοκίνητα. πόσο μας τρό­ μαζαν όταν ή μαστε παιδ ιά μέσα στη βραδινή ομίχλη οι κλαίου­ σες. Αλλά πριν βάλω το ζευγάρ ι μπροστά στο γραφείο κάποιου λη­ ξιάρχου.

επειδή ο Τίμστεντ επαίνεσε made by Absens . Μόνο όταν πήγαν στην Κασουβία για να μαγνητοφωνήσουν τα κοάσ ματα των βομβινατόρων -αλλά δ εν άκουσαν το κάλεσ μα κανεν ό ς. Όταν όμως λίγο πριν την παραίτηση της Έρνας Μπρ(ίκ ουπ δ ιάβασα στο η μ ερολόγιό του «μου έ κ λεψαν το αυτοκίνητο από τον αφύλακτο χώρο στάθ­ μευσης». Κάποιος μ ε συμβούλεψε να τον θεωρή σω ικανό για μ ια 'Αλφα Ρομέο· εγώ υπ έθ εσα κ άποια σουη δ ικ ά μοντ έλα. όποτε ήταν καθ' ο δόν μ εταξύ Ρ ουρ και Γκντανσκ. Αφορού σαν τις οικονο μ ικές ε­ ν έ ργε ι έ ς τους γενικ ά και ιδ ια ίτερα τη χρη ματο δότηση κάποιου καινούριου αυτοκινήτου . ο Ρέσκε και η Π ιετκ ό φσκα αναγκάστηκαν να ανεχθούν κ άποιες ερωτήσεις. τους πή­ γαινε ο Βρό μπε λ . της Σάα μπ ή της Βόλβο. ό σο καλο­ δ ιατηρη μένα και αν ήταν· πρ έπει λοιπόν να ήταν κ άτι δυτικό και ακρι βό . Όταν ταξίδευαν μακρύτερα. Μήπως ο Ρέσκε προκάλεσε τους κ λέ φτες μ ε μ ια Πόρσε . το ζεύγος πήγαινε να επισκεφτε ί την άρρωστη Μπράκουπ με το τρα μ . γιατί η αγορά του προκάλ εσε φασαρίες. τον φανταζόμουν πάντα στο τι μόνι παλαιότερων μοντέλων. στην κη δ ε ία. Και στο χωριό Ματάρνια. Στην αρχή ο τόνος ήταν ήπιος.) ση ­ μ ε ίωση το «καινού ριο αυτοκίνητο». ή μουν βέβαιος ότι οι κλέφτες. δ ε θ α ε ίχ