You are on page 1of 124

Dorulama El Kitab

Dorulama El Kitab son dakika gelimelerinde Kullanc retimi eriin (User-Generated


Content UGC) nasl kullanlacan gazeteciler ve sivil toplum rgt alanlarna adm
adm anlatan r aacak yeni bir kaynak.

Kriz durumlarnda sosyal alar, durum gncellemeleri, yardm arlar, yeni gelime haber-
leri ve kurtarma bilgileri ile dolup tayor. Doru bilgiyi bildirmek ounlukla halkn ve yar-
dm alanlarnn verecei tepkileri ekillendirir; bu durum lm kalm meselesi haline bile
gelebilir.

Dorulama El Kitab kitle tarafndan oluturulan bilginin nasl dorulanaca ve kullanlaca-


na dair en iyi uygulamal nerileri sunuyor. Ayn zamanda felaket anlarnda haber merkezle-
rinin hazrlkl olmasn salayacak tavsiyeleri ieriyor.

ncelikli hedefi gazeteciler ve sivil toplum alanlar olsa da, bu kitap herkes iin faydal
bir kaynak. Profesyonel gazeteci, yurtta haberci, yardm alan, gnll, iletiim fakltesi
rencisi, acil iletiim uzman veya sosyal medya zerine alan bir akademisyen de olsanz
Dorulama El Kitab size deerli tavsiyeler ve bir yol haritas sunacaktr.

Dorulama El Kitab Hollanda merkezli ve Emergency Journalism initiative altnda yer alan
European Journalism Centre tarafndan gelitirilmitir.

alma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International Li-


cense lisansna tabidir.

El Kitab Editrleri
Editr: Craig Silverman, The Poynter Institute

Redaksiyon: Merrill Perlman, the American Copy Editors Society (ACES)

Trke Yayn Editr: Mehmet Atakan Foa

Redaksiyon: Berk Gbekciolu

evirmenler: Grkan zturan, Glah Deniz, Emre Sorkun, Onurcan nal, Berk Gbekciolu,

Volkan Hatem, afak Erol, Atakan Tatar, evket Uyank

The European Journalism Centre (EJC), http://ejc.net, is an inde-


pendent, international, non- pro t foundation dedicated to the
highest standards in journalism, inter alis through the further
training of journalists and media professionals. Building on its
extensive international network, the Centre operates as a faci-
litator and partner in a wide variety of jour- nalism-related pro-
jects.

Emergency Journalism, http://emergencyjournalism.net, is an


initiative by the European Journalism Centre (EJC) that brings
together relevant news and resources for media professionals.

2
Bu yayn Sivil Dn AB Program Aktivist Destei kapsamnda Avrupa Birlii
destei ile baslmtr. Bu yayn ieriinin sorumluluu tamamyla European
Journalism Centrea aittir ve ABnin grlerini yanstmamaktadr.

letiim
Rina Tsubaki, EJC Proje Mdr
Oranjeplein 106, 6224 KV, Maastricht, Hollanda
Tel. : +31.433.254.030 | Fax : +32.240.042.20
Email: info@veri cationhandbook.com

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-


NoDerivatives 4.0 International License.

3
Dorulama El Kitab
indekiler

nsz 5

Blm 1: Son Dakika Haberlerinde Dorulama 6


Vaka almas 1.1: Nijeryadaki atma Blgesinde Sylenti ve Gerei Birbirinden Ayrmak 12

Blm 2: Dorulamann Temelleri: Uyulmas Gereken Kurallar 14


Vaka almas 2.1: Sosyal Medyay Polis Telsizi Gibi Kullanmak 18

Blm 3: Kullanc retimi erii Dorulamak 24


Vaka almas 3.1: Ukrayna Parlamento Seimleri Srecinde zleme ve Dorulama 32

Blm 4: Grselleri Dorulamak 35


Vaka almas 4.1: Frtnadaki Garip Deniz Topunu Dorulamak 42

Vaka almas 4.2: Sandy Kasrgasndaki ki pheli Sokak Kpek Baln Dorulamak 44

Blm 5: Video Dorulamak 47


Vaka almas 5.1: Boston Bombalamas: Kilit neme Sahip Videoyu Dorulamak 55

Vaka almas 5.2: Fildii Sahilinde hbar Edilen Katliam Soruturmak 60

Vaka almas 5.3: Videonun Konumunu ve eriini Onaylamak 68

Blm 6: Kitleyi Harekete Geirmek 71


Vaka almas 6.1: Arapa Gramerin Azizlii 77

Blm 7: Bilgisayar Topluluklaryla nsan Topluluklarn Birletirmek 79


Vaka almas 7.1: OpenStreetMap, Haiyan Tayfunu Sonras Etkilenen Alanlar Haritalamak
in nsan ve Makinay Birlikte Nasl Kulland? 84

Blm 8: Afet Yayn in Hazrlanmak 87


Vaka almas 8.1: NHK 2011 Japonya Depremini Nasl Haberletirdi ve Ne rendi 93

Blm 9: Bir Dorulama Sreci Yaratmak 98


Vaka almas 9.1: Kullanc retimi erii Kullanrken Deerleme Ve Riski Azaltma 106v

Vaka almas 9.2: Travmatik Grntlerle Baa kmak iin pular 108

Blm 10: Dorulama Aralar 110

GRSELLETRLEN ADALET: nsan Haklar Videolarnn Kantsal


Deerini Artrmak in Saha Rehberi 113

4
nsz
Yanl ierik ve sylentilerin dolama girdii gnmzn dijital atmosferinde, gazeteci-
ler sahtelerin iinden orijinal materyalleri karabiliyor, doruya ulaabiliyor olmal. Bu
r aan el kitab, kullanc retimi her trl ierikle ba etmeye alan gazetecilerin
mutlaka okumas gereken bir kaynak.
- Wilfried Ruetten, Ynetici, The European Journalism Centre (EJC)

Kesin bilgi insani krizler srasnda hayat kurtarc olabilir fakat bu tarz kriz anlar
gvenilir bilginin toplanmasn neredeyse imkansz klan durumlar yaratan zamanlardr.
Bu kitap yalnzca gazetecilere deil, insanln kriz anlarnda alanda gereklere ulama-
ya alan herkese yardmc olacak.

- William Spindler, Szc, Birlemi Milletler Mlteciler Yksek Komiserlii (UNHCR)

Kesin bilgi insani krizler srasnda hayat kurtarc olabilir fakat bu tarz kriz anlar
gvenilir bilginin toplanmasn neredeyse imkansz klan durumlar yaratan zamanlardr.
Bu kitap yalnzca gazetecilere deil, insanln kriz anlarnda alanda gereklere ulama-
ya alan herkese yardmc olacak.

- William Spindler, Szc, Birlemi Milletler Mlteciler Yksek Komiserlii (UNHCR)

Gnmzde, gerein ne olduunu bilmek ve haber ile dier bilgileri dorulamak vazge-
ilmezdir. Bu el kitab gazeteciler, okurlar, herkes iin vazgeilmez bir ara.
- Howard Finberg, birlii Yneticisi, The Poynter Institute

Gazeteciliin ana ilkesi geree ulamaktr fakat byk bir haber ortaya ktnda med-
ya etik meselelerin iinde skr. Bu el kitab haber reten kiilerin gerei anlatma inan-
larn salamlatracak, online speklasyonun dallanp budakland zamanlarda bile.
- Aidan White, Ynetici, The Ethical Journalism Network (EJN)

Tm olay doru bilgiyi, doru zamanda ve doru yerde vermektir. Felaketten etkilenen
blgelere kstl eriimin olduu zamanlarda, acil yardm alanlarnn sosyal alar et-
kin bir ekilde kullanmalar hayatidir. Bu el kitab en az online gnlller kadar, sahada
bulunan acil yardm alanlar iin de yararl olacak.
- Christoph Dennenmoser, Team Lead Urgent Needs, Humanity Road Inc.

5
Blm 1:
Son Dakika Haberlerinde Dorulama

Craig Silverman medyadaki hatalar ve dorulama ile ilgilenen bir


giriimci gazeteci, ayn zamanda Poynter Enstits blogu Regret the
Errorn1 kurucusu ve editr. Silvermann Poynter Haber niversitesi
iin dijital ada dorulama zerine at bir ders2 de bulunmaktadr.
Craig Silverman, profesyonellerin uzmanlklarn ierikle bytmesi ve
paraya evirmesine olanak salayan Spundge3 iin ierik direktrl
yapyor. Craig Silverman daha nce alt Kanada kentinden yerel
haberleri veren evrimii haber giriimi olan OpenFilen lansmanna yardmc
olmutu. Regret The Error: How Media Mistakes Pollute the Press and Imperil Free
Speech (Hatalardan Piman Olun: Medyann Hatalar Basn Nasl Kirletiyor ve fade
zgrln Nasl Tehlikeye Atyor), adl kitabn yazardr ve almas ABD Ulusal Basn
Kulb, Ayna dlleri, Kanada Polisiye Yazarlar ve (Kanada) Ulusal Dergi dllerine
layk grlmtr. Twitterda @craigsilverman4 kullanc adyla bulunabilir.

Rina Tsubaki Verification Handbook (Dorulama El Kitab)5 ve


Emergency Journalism (Son Dakika Habercilii)6 giriimlerini, Hollan-
dada bulunan European Journalism Centreda7 ynetmektedir. Son
Dakika Habercilii, dijital adaki deiken konularda ve bunlarla ilgili
muhabirlik yapan medya profesyonelleri iin kaynaklar bir araya ge-
tirmektedir Tsubaki, BM toplants ve Uluslararas Gazetecilik Festivali
dahil sklkla etkinliklerde bu balklarda konumalar yapmtr. Daha
nce deien medya ortamnda yurttalarn rol zerine odaklanan
bir ok projeyi ynetmitir ve Mart 2011deki Japonya depremi ile ilgili olarak iletiimin
rol zerine Internews Europes report8 iin balca ierik salayc olmutur. Ayrca
Hokkaido Shimbun adl Japonyadaki blgesel bir gazeteye de ierik retmektedir.
Twitter adresi @wildfly- ingpanda9

... Tm gazeteciler bir eyi varsaymadan nce edindikleri bilginin kaynan daima iki
kez kontrol etmeli ve bilgiyi gvenilir kaynaklar zerinden dorulamaya almaldr.
- Santiago Lyon, The Associated Press bakan yardmcs ve fotoraf direktr

Kuzey Hindistanda meydana gelen 8.1 iddetindeki depremin ardndan yalnzca bir kentte
4.000den fazla binann kt ve saysz lm vakasnn yaandna ilikin haberler hzla
yaylmaya balad. Bildirildii kadaryla bir niversite binasnn ve blgenin yksek mahke-
mesinin de kt syleniyordu.

6
Japonyann kuzeydousunda 9.0 iddetinde bir deprem meydana geldiinde de benzer bir
durum yaand. nsanlar, bir petrol irketinin tesislerinde meydana gelen patlamadan dolay
toksik yamur yaacan ve yardm kurulularnn lke iinde hava yardm tedarik etmele-
rinin mmkn olmadn duymutu.

Bunlarn her biri, ayr ayr yanl iddialard.

Acil durumlara sylenti ve dezenformasyonun da elik ettii temel bir gerektir. Peki ya Hin-
distandaki deprem? Bu 1934de olmutu, internet ve sosyal medyadan ok ncesi. Japon-
yadaki deprem ise 2011 ylnda.

ki deprem de belirsizlik ve gerginlikten dolay sylentilere sebebiyet verip -kriz ve acil du-
rumlarn iki ekirdek unsuru- insanlarn pheli bilgi retmesi ve tekrarlamasna neden ol-
mutu.

Rumor Mills: The Social Impact of Rumor and Legend kitabnn yazarlar bu durumu zet-
le, insanlar kiisel alakalar olan konularda zellikle gergin ve belirsizlikte olduklar durumlar-
da endielerini yeterince aktarabildiini dnrlerse sylentilerin hzla yaylmasna katkda
bulunurlar, eklinde belirtiyor.

Psychology Today de yaynlanan bir makale10 konuya farkl bir ynden yaklayor: Korku
sylentiyi krkler. Bir kitlenin ne kadar ok toplumsal gerginlii varsa, sylenti balatmaya
o kadar meyilli olur.

Bugnn alarla sarl dnyasnda, insanlar kastl bir biimde, akalamak, beeni almak
ve takipi kazanmak ya da en basitinden panik yaratmak iin yanl bilgi ve sylenti yayyor-
lar.

Sonu olarak dorulama doru bilgi vermenin en nemli mesele olduu durumlarda belki
de en zor i oluyor. nsan eliyle ya da doal bir sebeple ortaya kan facia anlarnda, bilginin
hatal olma ihtimali glenir. Bu gerek anlamyla lm kalm meselesi haline dnebilir.

Hudsonda bir uak. u anda insanlar oradan almak zere vapurdaym. lgnca.

7
Yine de grlt ve kandrmacalarn ortasnda, deerli, nemli bilgileri a karan gl bir
iaret her zaman vardr. ABD Havayollarna ait bir uak Hudson Nehrine inmeye zorland-
nda, vapurdaki bir adam yalnzca orada olan bir kiinin ulaabilecei acil, zihin ac bir
grntnn kaynayd:

Olay yerindeki kiiler, gazetecilerin s-


nrl eriiminin olduu ya da hi bir eri-
im salayamad ve yardm kurulu-
larnn faaliyete geemedii yerlerde
ok daha kymetlidir. Bugn, bu grg
tanklar ve katlmclar ou zaman
grdkleri eyi kaydetmek ve payla-
mak iin telefonlarna sarlrlar. Bu, va-
purdaki bir kii ya da uak enkazndan
henz kan bir adam olabilir, 2013te
sadaki rnekte olduu gibi.

Toplum, gvenilir, zamannda bilgi


iin haber kurulular, acil servisler ve
devlet ajanslar gibi resmi kaynaklara
bavurur.

Fakat ayn zamanda, bu kurum ve ku-


rulular da yeni bilgi kaynaklarna eri-
u an San Franciscoya dtk. Kuyruk koptu. ou kazazede iyi
gzkyor. Ben de iyiyim. Srad mek ve bak asn geniletmek adna
git gide daha fazla topluma dner. Ie
yarad zaman, bu erdemli bir dng yaratr: Resmi bilgi kaynaklar -devlet ajanslar, STKlar,
haber kurulular- ihtiya duyulduunda nemli bilgi salar ve acil durumu ilk gren ve kay-

8
deden sahadaki kiilerle birlikte alr.

Bunu baarabilmek iin, gazeteciler ve insani yardm kuruluu alanlar sosyal medya ve
dier kaynaklardan, facia zamanlar ortaya kan ve ou birbiriyle elikili bilgileri toplamak,
birden fazla kaynaa dayandrmak ve dorulamak iin uzmanlamaldr. Kantlanm sre-
ler, gvenilir aralar ve denenmi, doru teknikler gereklidir. En nemlisi de, bu saylanlarn
hepsini facia gereklemeden nce edinmi olmaldrlar.

Bir facia durumu toplanm bilgiyi kullanmak iin standartlarnzn ve prosedrlerinizin ne


olduunu gzden geirme zaman deildir. Yine de bu ok sayda -hatta gereinden fazla-
kurumun ve haber merkezinin yapt eydir.

Neyse ki, son yllarda herhangi bir kiinin bile dorulama sanatnda uzmanlamasna olanak
veren ok sayda ara, teknoloji ve mkemmel teknikler ortaya kt ve devaml olarak daha
fazlas da gelitiriliyor.

Eninde sonunda bu iki temel unsurun ahengini yakalamaktan ibaret: nsanlar felaketten
nce ve felaket esnasnda hazrlamak, eitmek ve koordine etmek; ve her zaman deien,
onlara dorulama ile ilgili yardmc olacak aralardan tam manasyla faydalanabilmelerine
olanak tanyacak eriim ve kaynaklarn salanmas.

nsani ve teknolojik olann istikamet ve aba ile birleimi nihayetinde hz ve mkemmel do-
rulama iin yardmc olacaktr. Kabul edilmelidir ki yine de bu yeni bir birleimdir. Aralar ve
teknolojiler hzla deiebilir.

Bu kitap, dnyann sayl haber kurulular, STKlar, gnll ve teknik topluluklar ve hatta Bir-
lemi Milletlerdeki nc uygulayclarn uzmanlna dayanlarak en iyi tavsiye ve deneyimi
sentezlemektedir. Kurum ve profesyonellerin topluma gvenilir, zamannda bilgiyi en lazm
olduu anda verebilmeleri iin esasl bir rehber, gereler ve sreleri sunar.

***

Gerek u ki iyi profesyoneller ou zaman yanl bilgiye kanar ve teknoloji bize yardmc
olduu kadar yanl yerlere de ynlendirebilir. Hele hele bu durum, bu kadar fazla bilgi bu
kadar byk bir hzla hareket ederken ve bu kadar fazla haber merkezi ve kurum, dorula-
ma srelerine dair resmi bir eitim programna sahip deilken daha da geerlidir.

David Turner, BBCnin Kullanc retimi erik Departman iin yazd bir Nieman Reports
makalesinde11 bir ieriin halka dayanlarak ortaya karlmas ve dorulanmas haval tek-
nolojilerin kullanmndan ok, gazetecililk igdleriyle ilgili olduunu belirtiyor. Bazlar ga-
zetecilikteki bu yeni uzmanlamaya bilginin adli tbb dese de bir sahnenin planlanm olup
olmadna karar vermek iin gerekli temel sorular sormaya zel bir ekipmana sahip olmaya
ya da biliim uzman olmaya gerek yoktur.

9
Gerek d eylerin olamayacann farkna varmak, bir facia annda doru ve gvenilir bil-
gi salama ii iin herhangi bir incelemenin balang noktasdr. Bu, gazetecilerin ve dier
profesyonellerin on yllardr sregelen ve geersiz klnamayacak dorulama esaslarna bak-
masn gerektirir.

Steve Buttry, bu kitapta okuyacanz yazsnda dorulamann tam merkezinde yer alan te-
mel bir soruya odaklanr. Ona bal olarak u esaslar listeler:

Facia ve son dakika haberleri gelmeden nce bir plan ve prosedr hazrlayn
nsani kaynaklar gelitirin
nsanlarla iletiime gein ve onlarla konuun
Bir eyler doru olmak iin fazla iyi grndnde pheci olun
Gvenilir kaynaklara dann
Aratrma ve aratrma yntemlerine, yeni aralara aina olun

Dier profesyonellerle iletiim kurun ve onlarla aln dorulama bir takm iidir.

Yukardaki listeye son yllarda eklenen bir dier madde ise bir bilgiyi deerlendirmeye alr-
ken - bu; grsel, tweet, video ya da baka bir tr ierik olabilir- hem kayna hem de ieriin
dorulanmas gerekliliidir.

Associated Press, kullanc tarafndan oluturulmu videolarn dorulanma srecinin olutu-


rulmas ve yrtlmesi iin Fergus Belli bu ie nc setiinde, ilk olarak yeni ara ve tekno-
lojilerdense, kurumun uzun sredir var olan dorulama rehberine bakt.

Bell, APnin alma yntemiyle ilgili unlar sylyor: AP her zaman standartlara sahipti
ve bunlar ok da deimedi. Aslnda biz sosyal medyayla ba edecek en iyi sreleri ve de-
neyimleri kurmaya alrken AP zellikle bu standartlarla alyordu, AP daima ilk kayna
aramaya uramtr ki onunla ilgili haber yapabilsin. Kald ki bu bizim de her zaman kullanc
tarafndan oluturulmu ierii dorulamak iin kullandmz yntem olmutur. ou du-
rumda, eer ierii oluturmu kiiyle konuamyorsak, bilgiyi dorulayamyoruz.

Bu esaslarla balayarak, acil durumlarda bilgiyi dorulamak iin kurumlar da gvenilir ve


tekrarlanabilir bir sre balatabilirler. Sosyal alarda bilgiyi dorulamak, gereklik iddias
fotoraf ya da video ile bile olsa, standartlarnz ve nasl uygulayacanz bildiiniz zaman
daha kolay olur.

Eer mmknse bu kitapta bahsedilen EXIF okuyucu, fotoraf analiz uygulamalar, gelitiril-
mi Twitter aramas, Whois aramalar gibi aralardan faydalanmak da bu sreci kolaylatrr.

Bu ara takm ve bu aralarn nasl kullanlacana dair bilgilendirici standartlar ve srelerin


yannda ok nemli bir baka unsur olarak crowdsourcing (kitle kaynak) da bulunur: En
gerekli zamanda hepimizin daha iyi bilgiye sahip olmasn garantilemek iin srece halk da
dahil etmek.

10
NPRda kdemli sosyal strateji uzman olarak alrken yaknlarda iinden ayrlan Andy Car-
vin belki de kitle kaynakl dorulama adna en ok bilinen ve bu konuda en ehil kiidir. Onun
dediine gre esas olan kitleyle birlikte almak, NPRn slogannn dedii gibi daha bilgili
bir toplum yaratmak.

Uluslararas Gazetecilik Festivalinde verdii al konumasnda Carvin yle diyor:

Byk bir haber ortaya ktnda, son gncellemeleri paylamak iin yalnzca sosyal med-
yay kullanmamalyz, ya da haberin ardndan insanlarn yorumlarn istememeliyiz sadece,
ve devam ediyor:

Byk bir haberi yaparken bile yardmlarn istemekten vazgememeliyiz. Bildiklerimiz ve bil-
mediklerimizle ilgili olarak daha saydam olmalyz. evrimii dedikodulara faal bir biimde hitap
etmeliyiz. Dolamyorlarm gibi ya da bizi ilgilendirmiyormu gibi davranmaktansa, dorudan
onlarla mcadele etmeliyiz, halk onlara meydan okumaya, didiklemeye, nereden gelmi olabile-
ceklerini ve neden ortaya ktklarn incelemeye tevik etmeliyiz.

Bu kitap hepimize -gazeteciler, insani yardm kuruluu alanlar, sivil toplum rgtleri, yurt-
ta muhabirler ve dier herkese- kritik meseleler ortaya kt zaman, haberi grltden
arndrmak ve nihayetinde toplumumuzda en ihtiya duyulduu anda var olan bilginin kali-
tesini iyiletirerek vermek iin birlikte almamz salayacak beceri ve bilgiyi edinmemize
yardmc olacak bir rehber niteliinde.

11
Vaka almas 1.1:
Nijeryadaki atma Blgesinde Sylenti ve
Gerei Birbirinden Ayrmak

Stphanie Durand New Yorkda United Nations Alliance of Civiliza-


tions1 iin stratejik medya birliktelikleri ve bir dizi projeler ynetir.
Medya eitimleri dzenlenmesi, uzman ve editrler iin toplantlar
hazrlanmas, multimedya projeleri gelitirilmesi, bir uzmann internet
sitesinin ilerletilmesinin salanmas ve 80 bileenin portfynn y-
netilmesinin bandadr. Daha nce Sciences Po Pariste, daha sonra
da ulusalararas stratejiler gelitirdii Gazetecilik Mezunlar Ykseko-
kulunda mdr yardmcl yapmtr. Franko-Alman kkenine sahiptir, Sciences Po
Paristen lisans ve ykseklisans derecesi, London School of Economicste de Ulusla-
raras likiler alannda yksek lisans derecesi bulunmaktadr. Twitterda yazdklarn
takip etmek iin @steffidurand2.

Orta Nijeryadaki Jos blgesi geleneksel olarak Bar ve Turizm Diyar olarak bilinir. Bugn
bir sredir din ve mezhep atmalarnn diyar olmu durumda.

Jos Nijeryann kuzey-gney snrnda yer alr. lkenin kuzey kesimi younluklu olarak msl-
man bir toplumdur; gneyde ise daha ok hristiyanlar yaar.

Jostaki kriz alarm verdirecek balklara yol amtr, rnein slami saldrganlar Jos yaknla-
rnda yzlerce hristiyan katletti ve Mslmanlar Orta Nijeryada Hristiyanlar Katletti gibi.
Bu ve benzeri balklar dinin savamaya kkrtlmasna katk saladklar gerekesiyle baz
dini liderlerin medyay sulamasna yol amtr.

Fakat Josta kanl bir iddet var ve basn da bunu doru bir ekilde aktarmal. Bunu baa-
rabilmek iin ise ksa mesajlar, sosyal medya ve bloglar araclyla yaylan saysz sylenti
arasnda dolanmal ve bunu, durumu daha da alevlendirecek yanl bilgilerin yaynlamaktan
kanmak iin daha dikkatli yapmalar gerekir.

Yerel gazeteciler tehdit ve oto sansrn yan sra devlet yetkilileri ya da militanlarn intikam
hrslarnn hedefi haline geliyor. Uluslararas medya ise gitgide azalan kaynaklardan dolay,
muhabirlerinin btn bir blgeyi tek balarna stlenmesi gibi sorunlarla karlayor.

Bu onlarn yerel balam ve buna kar hassasiyetlerini etkileyebilir. Bu ayrca onlarn sahada
yer alan (ve ou zaman bilinmeyen) grg tanklarnda toplanp yaylm ierie dayanma-
larn da kolaylatrabilir.

12
Gazeteciler kefettiklerini dorulamak konusunda dikkatli olmak zorundadr. Aksi halde sy-
lentiden baka eye, hi bir kaynaa dayanmayan gerekelerle gerilimin trmanmas ve inti-
kam saldrlarnn gereklemesi riskiyle karlaacaklardr.

Ocak 2010da, haber ajanslar Josta yeni byk bir atma haberi yaptklarnda, evler, cami-
ler ve kiliseler civarnda elleri bakl, palal etelerin dolat sylentisi yaylmaya balamt.
Grg tanklar atmann sebebine dair farkl nedenler aktard. Bazlar 2008 ylnda yama
olaylarnda yklan evlerin yeniden inas yznden olduunu syledi, bakalar ise futbol
manda kan kavgadan ya da bir kilisenin atee verilmesinden kaynaklandn.

Ksa mesajlar da iddeti krklemekte nemli bir rol oynad, u mesajlar dorudan iddete
yneltiyordu rnein: Onlar sizi katletmeden siz onlar katledin. O seni ldrmeden sen
ldr.

Ayn zamanda bloglar da dzenli olarak iddetin kurbanlarnn fotoraflarn gsterdi.

Dorulama sreci, yanl anlalma ve korkunun tm taraflar etkisi altna ald bir durum-
da her zamankinden daha da nemlidir. Gazetecilerin, bu iin iindeki kiilerden ve onlarn
tutkularndan ayrlmas ve etnik ya da dini iddeti anlatan veya bunu grsellerle ak eden
sosyal medya hesaplarnn doruluunu teyit etmesi elzemdir. Katliam gerekletiine ya
da yaklaan bir krize dair dolanan hatal sylentileri aa karmak gerek anlamyla hayat
kurtarc olabilir.

Dier baka yerlerde olduu gibi, Josta da sosyal medya bir yandan dezenformasyon re-
tirken bir yandan gazetecilerin ilerini, toplumla temasa gemelerini kolaylatrr. Sosyal
medya ayrca sylentilere yant vermek ve nihayetinde atmann bymesini nleyebilmek
adna gerekli olan gven ve effafl salayacak olan bilginin dorulanmas iin bir ortam da
sunar.

Josta dorulamann toplumla birlikte uygulanmas; medyann gerilimi nlemesine ve at-


may dindirecek bir rol oynamasna yardmc olur. Byk oranda ihtiyac hissedilen doru ve
drst haber yapmn salar ve bunu cesaretlendirir.

Bu, kesinlikle gerilimleri yattrmadaki tek yant olmasa da, bu ekilde haber yapmak, et-
nik ve dini atmalarn tam merkezinde yer alan korkular, pheleri ve nefreti datmada
nemli yol kat edilmesini salayacaktr.

13
Blm 2:
Dorulamann Temelleri:
Uyulmas Gereken Kurallar

Steve Buttry, Digital First Mediann dijital deiim editr. 7 ayr Ame-
rikan gazetesi iin editrlk, muhabirlik ve yazm koluu yapt. Ayrca
Amerikan Basn Enstits ve TBD.com iin liderlik rolleri stlenmitir.
Steve dnya apnda 40tan fazla etik semineri, atlye almas ve in-
ternet tabanl eitim dzenlemitir. Editor & Publisher dergisi tarafn-
dan 2010 ylnda yln editr1 seildi. Buttry 42 yllk gazetecilik kariye-
rini Amerika Birleik Devletleri, Kanada, rlanda, Venezuela, Meksika,
Almanya, Japonya, Suudi Arabistan, Ekvator, Sibirya, Fransa, talya lkelerinde yapt
almalarla geirdi. Steve Buttrynin bloguna steveburry.wordpress.com2dan, Twitter
hesabna ise @stevebuttry3den ulalabilir.

1996da, 25 sene nce Iowa eyalet ampiyonluunu kazanm olan bir Amerikan lisesinin kz
basketbol takm4 hakknda bir proje yaptm. O sene ampiyonluu alan Farragut takmnn
12 yesinin tamamn ve Mediapolisin yldz ve antrenr ile mlakat yaptm.

Takmn yelerinin hepsine Farragutun ma nasl kazandn sordum. Ayn hikayenin farkl,
ounlukla daha canl versiyonlarn anlattlar. 1.80 boyunda olan Mediapolis yldz Barb
Wischmeier man balarnda daha ksa olan Farragut kzlar zerinden kolaylkla say yap-
m ve Mediapolis ne gemiti.

Farragut antrenr, Barb Wischmeieri tutmas iin boyu 1.50yi ancak bulan Tanya Boppu
oyuna srm, Bopp, aran ve daha az saldrgan hale gelen bu iri kza birka hcum faul
(bazlar veya drt faul olduunu hatrlyor) yaptrm ve Farragut tekrar ne geerek ma
kazanmt.

Haberimde birbiriyle tutarl bu anlar sorgulamadm, ama neredeyse kazara bir ekilde
bunlarn abartldn rendim. Kzlardan biri bana man bir video kaydn dn verdi.
Hikyemde bana yardmc olabilecek ayrntlar arayarak man tamamn izledim. Kimsenin
anlarn sorgulamyordum ama videoyu bitirince, bir eyleri karm olduumu dndm.
Sonra man kasetini tekrar izledim.

Minik Tanya Bopp, iri kza sadece bir faul yaptryor, bu da Mediapolis yldzn panikletiyor
ve artyor ve man krlma noktas buras oluyor, ama bu sadece bir defa meydana geli-
yor. Birinci azdan duyduum btn bu anlatmlar yanl idi, hayatlarndaki nemli bir ann

14
heyecan (nee veya keder) ile beslenmi ve mata ortaya kan bir efsane ile ekillenmiti.
Efsane -ve foyasn meydana kararak onurlandrma frsat - makalem5 iin bana byk bir
hikye verdi ama ayn zamanda dorulama konusunda da bana bir ders retti: Drst ta-
nklara dahi gvenmeyin. Her zaman belge arayn.

Efsanevi bir spor takmnn parlak gncelerini yeniden hatrlayan ve yaayan sporcular ve
taraftarlar iin efsaneler gzeldir ve hatta elencelidir. Ancak gazeteci, eylemci veya insan
haklar savunucular ve alanlar dorulukla almal, doru olan ile ilgilenmeli ve zellikle
de acil bir durumda doruyu bulmaya ve anlatmaya kendini adamaldr.

Bir doal afet haberi ya da son dakika haberi veya eskinin popler kii ve olaylarn birle-
tirirken ve hazrlarken, duyduumuz eyin bozuk bir hafzann veya snrl bir perspektifin
rn olduunu unutmamalyz. Eer hedefimiz gerei anlatmaksa dorulama, standart
uygulamamz olmaldr.

Kaynaklarmzn hikyelerini ciddiyetle deerlendirmeli, dinlemeli ve dorulama frsatlarn


kollamalyz. Kaynak, dorulama veya ayrntlar iin ya da belki de puslu bir hatray dzelt-
mek amacyla (yeni veya eski) bir videoya, fotorafa, mektup veya belgeye sahip midir? Bu
tr materyaller bize verildiinde, zellikle de vaktin kstl olduu acil durumlarda, materyali
aratrp incelemeli ve dorulamann temellerini uygulamalyz.

O andan ve o andaki rolnzden bamsz olarak, dorulama ilkeleri zaman stdr ve son
dakika haberleri, doal afet veya eyrek asr ncesinden uydurulmu bir hikyenin yeniden
anlatm olsun, her duruma uygulanabilir.

Dorulamann z
Hikyelerden dier klieleri insafszca kesip atan tecrbeli editrler tarafndan cafcafl bir
ekilde ifade edilen, gazeteciliin her kymetli klielerinden biri: Eer anneniz sizi sevdiini
sylyorsa, kontrol edin, dorulayn.

Ama bu klie, gazeteciye veya insani yardm uzmanlarna nasl kontrol etmesi ve dorulama-
s gerektiini sylemez. Dorulama, gazeteciliin zdr, esasdr; fakat gazeteciliin zorlu-
una ve yksek standartlar gerektirdiine de iaret etmektedir. Dorulamaya giden yol, her
bir olguda deiiklik gsterebilir. Bundan dolay bu el kitab gazeteciler, insan haklar alan-
lar ve dier acil durum mdahale ekiplerinin tamam iin uygun basit dorulama adm ve
aamalar sunmamakta; aksine o her ne ise ve ne tr motivasyonunuz veya rolnz varsa,
kontrol ve dorulama stratejileri vermektedir.

Dorulamann tam merkezindeki soru udur: Bunu nereden biliyorsunuz?

Muhabirlerin kaynaklarna ve editrlerin de muhabirlerine bu soruyu sormas gerekir. Mu-


habirler, editrler, yapmclar ve insan haklar alanlar, dorudan soru soramayacaklar
iin nc ahs olarak bu soruyu sormaldr: Bunu nereden biliyorlar?

15
Haber merkezi eitimcisi Rosalie Stemer, sorulmas gereken sorulara dorulamann ve srar
etiinin ok katmanl srecini ve dorulamann gerektirdii beceriklilii gsteren ikinci bir
soru ilave etmektedir: Baka nereden biliyorsunuz?

Kaynaklar ve materyalleri sorgularken ve mesai arkadalarmz bizi sorgularken, oklu do-


rulama kaynaklarna, geree giden oklu yollara bakmalyz (veya harekete gemeden nce
verideki ve hikyedeki boluklar ve kusurlar bulmalyz).

Dorulama, aadaki unsurun karmn kullanr:

1. Kiinin beceriklilii, srar, phecilii ve yetenei,

2. Bulabildiiniz ve konumaya ikna ettiiniz kaynaklarn bilgisi, eitlilii ve gveni-


lirlii

3. Belgelendirme.

Teknoloji bu faktr uygulama yntemlerimizi deitirmitir: 7/24 haber dngs ve sos-


yal medyann geliimi ve kullanclarn oluturduu ierik, olay aa ktka bilgi toplama ve
haberletirme yapmamz, bilgilerin yeterli bir ekilde dorulanp dorulanmad hakknda
hzl kararlar vermemizi gerekli klmaktadr; dijital aralar bize kaynaklar bulma ve kaynak-
lara ulamada yeni yollar amaktadr: veritabanlar ve kameral cep telefonlar her zaman ve
her yerde bize aratrp deerlendirecek devasa miktarda belge sunar. Baarl dorulama,
teknolojinin etkin kullanm ve ayrca dorulamann zamanst standardna ballktan do-
ar.

Dorulama ihtiyac, basite bilgi kaynaklarmzn ounun yanl olduu gerei ile balar.
Bilgi verirken kasten veya masum bir ekilde yalan sylyor olabilirler. Hafzalar yanltc ola-
bilir veya durum d veya yanl anlamalar ile dolu olabilir. Tehlikede olabilirler ve bildikleri
her eyi veremiyor olabilirler ya da olaylar ortaya ktka tam resmi gremiyor olabilirler.

Bizim iimiz, papaan gibi kaynaklarmz ve verdikleri materyalleri tekrar etmek deil, aksine
bu kaynaklar ve verdikleri bilgileri sorgulamak, dier itibar edilebilir kaynaklar ile apraz
dorulamaya almak ve neyin doru olduunu sorgulayp (basmadan veya yayna girmeden
nce) yanl olanlar ya da yeterli dorulamas yaplamayanlar ayklamaktr.

Bavurabileceimiz ok saydaki dorulama yollarndan her birinin eksiklikleri vardr: ou


durumda ve zellikle de acil durumlarda, gittike artan bir oranda bize bolca resmi kaynak
verilir ve sz konusu olaylar gerekten grm -ve hatta dhil olmu- kiiler ve kaynaklar ile
ilk azdan grlebiliriz. Ancak bunlarn aklamalar kusurlu ve eksik olabilir.

West Virginia Valisi Joe Manchin, 2006da muhabirlere Sago madeninde mahsur kalan 13
madencinden 12sinin kurtarldn sylemiti. Hangi muhabir bu hikyeyi yazmaz ki?

16
Fakat vali yanlyordu. Madencilerden on ikisi lm ve yalnzca biri kurtarlmt. Vali ikinci ve
nc elden kaynaklara ve aklamalara dayanm ve madencilerin yayor olduklarn nasl
bildii valiye sorulmamt. Her kayna sorguladmz ekilde, grnte yetkili ve szne
inanlr kaynaklar da agresif bir ekilde sorgulamamz gerekir.

Yeni Aralar
Teknoloji ile birlikte belgelendirme de deimitir. 1996da efsaneyi rtmeme yardmc
olan video kaset, o hikyeyi 15 yl nce yapmaya alsaydm, takm yelerinden biri tarafn-
dan bana verilmeyecekti (ama yine de TV kanalnn arivlerine giderek o ma izleyebilirdim).
Dorulama iin o video kaseti kullandm o gnden bu yana geen yllarda, cep telefonlar-
nn ve gvenlik kameralarnn varl video belgelendirmesinin miktar ve nemini arttrm-
tr. Ama dijital videolar zerinde oynama yapma kolayl, pheciliin nemini arttrmakta-
dr. Ve tabii ki her trl video kayd olayn sadece bir ksmn yakalar.

Teknoloji, kaynaklar ve bilgileri nasl bulduumuzu ve bunlar ile nasl altmz da de-
itirmitir. Haber deeri olan olaylara dhil olanlar ve bu olaylarn ahitleri, olay yazyla,
fotorafla veya video ile sosyal medyada ve bloglarda paylamaktadr; gazeteciler hem dijital
arama aralar ve dier teknolojileri kullanarak hem de kitle kaynaklarnn kullanm ile olay-
lar gren kiileri daha hzl bulabilir ve kiiler ile balant kurabilir.

Yeni aralar o eski sorular ile birlikte en etkin ekilde kullanabiliriz: Bunu nereden/nasl bili-
yorlar? Bunu baka nasl biliyorlar?

Annenizin size olan sevgisini dorulama hakkndaki o eski klieye gelince; internette yer alan
ok saydaki kaynaktan; theChicago Tribune7,AJR8ve The New York Times9, kayna (eski
Chicago City News Brosu) doruladm. Burada dahi efsane dorulamay karmak hale ge-
tirmektedir. Michael Pakenham tarafndan 1999da yazlan bir Baltimore Sun10makalesinde,
efsanenin bronun uzun yllar gece ehir editr olarak alan Arnold Dornfeld11in (yukar-
da linki verilen makalelerden nde belirtildii gibi) uyar ve tembihlerine atfta bulunduu
ifade edilmektedir; ancak Dornie, bunu ilk syleyen kiinin orada uzun yllar alm baka
bir editr olan Ed Eulenberg12 olduunu sylemitir.

Anneniz size dedii gibi muhtemelen sizi seviyordur. Arkadalar ve aile yeleri ile gr-
meler yaparak, sevgisini gsterdii veya ifade ettii fotoraflar ve videolar kartrarak bu
ifadesinin doruluunu teyit edebilirsiniz. Size olan dknl ve sevgisini ifade eden mek-
tuplar veya Facebook gncellemelerini bulun. Sevgisini gsterdii hediyeleri ve eylemleri
belgeleyin. Daha sonra, her makalede, her vakada ve her projede ayn eyi yapn.

17
Vaka almas 2.1:
Sosyal Medyay Polis Telsizi Gibi Kullanmak

Anthony De Rosa, mobil ncelikli haber kurulularndan Circa1nn


ba editrdr. Daha nce Reutersda sosyal medya editrl yapan
De Rosann Newmark Knight-Frank, Merrill Lynch, Bristol-Myers Squ-
ibb ve Reuters Media gibi firmalarda teknoloji uzman olarak 15 yl
akn deneyimi bulunmaktadr. 2011 ylnda blog ve sosyal medya ara-
clyla canl yaynlar yaparak Reuters En yi Hikaye Anlatm Yenilii
dln kazanm olup yakn zamanda da el Mundo Habercilik d-
ln kazanmtr. Twitter hesab ise @AntDeRosa2.

Hakknda bilgi topladmz konu deiebilir; ancak doruluunu teyit etme ilkelerimiz her
zaman geerlidir. Grdnz ve duyduunuzu sorgulamak, aramak ve kayna teyit et-
mek, resmi ve birincil kaynaklar ile grmek doru habercilik iin hala en iyi yntemdir.

Circada, dnyann drt bir yanndan gelen son dakika haberlerini takip ediyoruz ancak yal-
nzca dorulayabildiklerimizi yaynlyoruz. Bu da, son dakika haberleri meydana geldiinde
doruluunu teyit etmek iin sosyal medyay izlememizi gerektiriyor.

Unutulmamaldr ki sosyal medyada yer alan bilgiye de, dier kaynaklarda bulunan bilgilere
olduu gibi ar phecilikle yaklalmaldr.

Genellikle bilgiye, polis telsizinden duyduum herhangi birey gibi yaklarm. ok fazla alr
ve ok az yaynlarm. Bilgiyi, daha geleneksel yntemlerle takip edebileceim ipular gibi
kullanrm. Duyduklarm ve grdklerimi (ya da tersini) teyit edebilecek birincil kaynaklara
telefon eder, elektronik posta gnderir ve iletiime geerim.

rnein 2013 ylnda Los Angeles Havalimannda gerekleen silahl saldr olaynda, tank-
larn sylediklerini inceledik ve Los Angeles Polis Departman, Federal Soruturma Brosu
ve Los Angeles eyalet hakimi ile iletiime getik. Eer grdklerimiz ve duyduklarmz teyit
edemiyorsak, dorulayana kadar yaynlamaz, elimizde bekletirdik.

Lider haber kurulularnn bile edindikleri bilgiyi servis ettikleri olaylarda, biz birincil kay-
naklardan dorulamadan yaynlamayz. Bu kurulular genellikle isimlerini belirtmedikleri
gvenlik grevlilerinden alnt yaparlar ve Boston Maratonu bombal saldrs, Washington
Navy Yard silahl saldrs, Newtown saldrs ve dier olaylarda grebildiimiz zere, anonim
kaynaklardan alnan bilgi genellikle gvenilmezdir.

18
TweetDecki son gelimeleri izlemek iin kullanmak
Eer sosyal medya bir polis telsizi ise, TweetDeck sizin telsiz cihaznzdr. Kendinize ait bir
gsterge panosu oluturarak gncelleme aklarn takip edebilmenizin birka yolu vardr.

Belirli kullanclar iin Twitter listelerini zaman gelmeden olutururum. Liste konularm, b-
yk ehirlerin gvenlik glerini, gvenilir yerel muhabirleri, byk ehirlerin haber kurulu-
larn ve alannda uzmanlam muhabirleri ierir. Bu listeleri TweetDecke stunlar halinde
ekleyerek, onlarla ilgili aramalar yapabilir, ya da haber ak olarak brakabilirim.

Planr Bronxa indi


Ocak 2014te bir planrn Bronx otobannda gerekletirdii acil inite son dakika haberleri-
ni ortaya kartmak, grdklerimi teyit etmek ve nirengi yapmak iin TweetDeck aramalarn
nasl kullandm anlataym.

Haber akmda, New Yorkun Bronx blgesinde bulunan Major Deegan Otobanna bir ua-
n ini yaptna dair birka tane tweet grdm, ki bu normal bir durum deildir.

Planr Bronx Major Deegan Otobanna *indi*. E-81 kk uan indiini, yangn olmadn,
grne gre bir acil ini gerekletirdiini aktard.

Uak New Yorka yerel zaman ile saat 15:30 sularnda inmiti. (Tweet, Pasifik Zaman Dilimi
ile atlmt.) Bu, inii duyuran ilk tweetlerden biriydi. Benim iin bir eit polis telsizi grevi
gren, New York blgesinde olup bitenleri aktaran takip ettiim birka tane hesap vardr.
Haberi destekleyemeden yaynlayamam ancak konu zerinde daha da derine inmemi sala-
yacak bu tr uyarlar iime yarar.

Bu nc ihbarlar grdkten sonra TweetDeckin arama sonularnda sadece fotoraf ya da


video ieren tweetlerin gsterilmesine dair zelliini kullanarak bir arama yaptm. Arama
yaparken kullandm anahtar kelimeler ise planr ve Bronx idi.

19
Yukardaki sonular gsteriyordu ki blgedeki gve-
nilir haber kaynaklar inen uak ile ilgili gelimeleri
bildirmeye balamt ve ellerinde fotoraflar da bulu-
nuyordu. Ayrca, btn tweetleri konum filtresi (New
Yorkun 8 km evresi) ve planr ile Bronx anahtar
kelimelerini kullanarak tekrar taradm ve ilave bilgi ve
fotoraflara da ulatm:

20
Ayrca New York blgesinde gvendiim kaynaklardan
oluan zel listemde de konum filtresini kullanarak bir
arama daha gerekletirdim. Bu gvenilir kaynaklar
(aadadr) olay dorulamamda yardmc oldular.

21
Bu noktada New York tfaiye Departmannn grdklerimi
teyit etmesi ve ellerinde olabilecek daha baka detaylar
renebilmek iin kamu basn brosu ile iletiime getim.
Uakta kii olduunu rendim, iki yolcu ve bir pilot.
Daha sonra ise uan modeli, kimin adna kaytl olduu,
ve pilot ile yolcularn kaldrld hastanenin ismi gibi bil-
gileri edindim. Sosyal medya bizleri olaya ynlendirmiti
ancak; detaylar eksi moda yntemlerle takip etmek zo-
rundaydk.

22
Yeterince gvenilir bilgiye ulatmz dndmzde ie koyulduk ve hikayemizi kayda
geirdik. Circann mobil uygulamas, okuyuculara bir haberi takip etme ve habere eklenen
her gelimeyi bildirim olarak alma imkan sunmaktadr. Yaynclkta izlediimiz yol, teyit edil-
mi bilgiler nda bir haberi mmkn olan en ksa srede yaynlamak ve ardndan gncel-
lemeler ile haberi devam ettirmektir. TweetDeck bizlere gelien haberlerde dierlerinden
daha nce davranma, gvenilir insanlar (gvenlik gleri-birincil kaynaklar gibi) arama ve
onlarla iletiime geerek sosyal medyada yer alan iletilerin doruluunu teyit etme imkan
sunar. Baz olaylarda ise, bilgiyi Twittera yazan kii ile iletiim kurarak gvenilir kaynaklar
olup olmadklarn anlamaya alrz.

Mevcut tm kantlar birletirmek


Sosyal medyada grdnz bir bilgi, son sz deil meydana gelen olaylar teyit etmeniz iin
ilk adm olmaldr.

in srr mmkn olduunca fazla gzlem yapmanzdadr; btn kantlar birletirebilmek


iin bir bilgiyi aln ve dier ieriklerle karlatrn. Bulduunuz ierikle ilgili kiilerle dorudan
iletiime geip doruluunu desteklemeye aln.

Dediim gibi, sosyal medyay bir polis telsiziymi gibi grn.

23
Blm 3:
Kullanc retimi erii Dorulamak

Claire Wardle Columbia University Tow Centerda aratrma-grevli-


sidir ve kullanc tarafndan oluturulmu ierik ve televizyon haber-
leri zerine byk apl bir projede almaktadr. Claire, 2009 ylnda
BBC iin sosyal medya eitim programn tasarlad ve dnya apnda
gazetecilere sosyal medya haber aratrmas ve dorulamas zerine
eitimler verdi. Son 2 yldr Storyful1 ile almaktadr. Claire, doktora
derecesini Annenberg School for Communication at the University of
Pennsylvaniadan almtr. Twitterda @cward1e2 mahlasn kullanmaktadr ve blog ad-
resi clairewardle.com3 dur.

On yldan da az bir sre iinde haber toplama iki nemli gelime ile kkl bir dnme
urad.

Birincisi mobil teknolojiler. 2013 yaznda nemli bir eik ald ve ilk defa toplam satlan mo-
bil telefonlarn yarsndan fazlasn (%55) akll telefonlar oluturdu4.

Tanm gerei, akll telefonlar yksek kaliteli kameralar ile video ekebilirler ve kullanclar
aa kolayca balanarak ektikleri resimleri yayabilirler. Sonu olarak artk daha da fazla
insan, etraflarnda grdkleri olaylar filme ekebilecek ve ilgilenebilecek insanlarla direkt
olarak paylaabilecekleri veya sosyal alar ile daha ok insana ulaabilecekleri teknolojiyi
ceplerinde tayorlar.

kincisi gelime sosyal alar. BBCnin kullanc retimi ierik merkezi 2005 ylnn balarndan
beri aktif. Bu birim insanlarn merkezi bir e-posta adresine gnderdii ierie bamlyd. O
gnlerde Facebookun kullanc says 5 milyondan biraz fazlayd, Youtube ve Twitter henz
kurulmamt. Bugn, 1 milyardan fazla kii Facebook kullanyor; gnn her dakikas You-
Tubea 100 saat uzunluunda ierik ykleniyor5, 250,000 tweet atlyor ve 2.4 milyon para
ierik Facebookta paylalyora. Okur/izleyici davran byk lde deiti.

nsanlar olaylarn filmini ekip istendiinde bir haber kuruluuna gndermektense; grdk-
lerini filme alp Facebook, YouTube ya da Twittera yklyorlar. Aratrmalar gsteriyor ki
ok az izleyici ektikleri grntlerin haber deeri olabileceinin, bir haber kuruluuna ya da
baka bir organizasyonab gnderilecek kadar nemli olduunun farknda. erii aa ykle-
melerinin ncelikli sebebi aileleri ve arkadalar ile deneyimlerini paylamak.

a Bu istatistikler srekli deiiyor, fakat populer sosyal alar en gncel aktivite yaklam iin:
http://blog.qmee.com/qmee-online-in-60-seconds/

b http://www.bbc.co.uk/blogs/knowledgeexchange/cardi one.pdf

24
Haber olan her olayn yaknnda, saylar artan bir ekilde, kazara gazeteciler var; ellerinde
akll telefonlar ile doru zamanda ve doru yerdeler. Reutersn eski sosyal medya editr
ve Circann u anki yaz ileri sorumlusu Anthony De Rosann yazd6 gibi: ekimi yapanla-
rn ilk dnceleri ou zaman bunu nde gelen televizyon haber alar ile paylamalym
deil nk onlar geleneksel televizyon haber alarn umursamyorlar ya da yksek olas-
lkla hi duymamlar. Ancak internetten haberdarlar ve dnya ile ekimlerini orada payla-
maya karar veriyorlar.

Benzer bir ekilde, son dakika haberleri sresince, izleyici bilgi edinmek iin sklkla sosyal
alara yneliyor. Bu da demektir ki ilk mdahale ekipleri ve acil yardm rgtleri de sosyal
alar kullanyor. Ne yazk ki, bilerek ya da bilmeyerek, bu tarz olaylar yanl bilgilerin dola-
ma sokulmasna olanak tanyor. Bu nedenle gazeteciler ve insani yardm kurulularnda
alanlar ieriin yanl olduu n algsyla ie balamallar. Acil durumlar sresince, bilgi
insanlarn yaamalarn ciddi bir ekilde etkileyebilecekken dorulama, haber derleme ve
bilginin yaylmas srecinin kritik neme sahip bir admdr.

Dorulamann nemi
Herhangi birinin, ierik ykleyebilmesi ve ierii belirli bir olay ile balantlandrarak etiket-
leyebilme, tanmlayabilme becerisi bir ok gazeteciye ve zellikle de editrlere aldatlma ve
yanl ierik ile devam etme korkusu vermektedir.

Hepinizden, eimin gnderdii tayfun fotorafyla ilgili olarak, yeterince dnmeden yargda bulunduum
iin zr dilerim. Amacm sizleri iletmek deildi, sadece bir hatayd. Dersimi aldm.

Baz insanlar haber kurumlarn ve kamuoyunu aldatmak iin sahte web siteleri oluturur,
Twitter hesaplar aar, grselleri montajlar ya da videolara mdahale eder. ounlukla ya-
plan hatalar kast iermez. Amac yardmc olmak olan insanlar genellikle eski haberlerden,
yanl etiketlenmi ierii bulup paylarlar. Yukarda da bunun bir rneini grebilirsiniz,
kendisine ei tarafndan gnderilen bir fotoraf tweetleyen7 Roy Grubb zr diliyor. Ei
Roya gnderdii fotorafn Usagi Tayfununun Hong Konga doru ilerlediini gsterdiini
sylyor ancak aslnda Royun da paylat grsel daha nceki bir olaya ait.

25
Youtubedan videolar bilgisayarlarna indirip tekrar kendi hesaplarndan ayn videolarn
kendilerine ait olduunu iddia ederek paylaan kullanclar da baka skntlara yol aar. Bu
aldatma deildir (scrape-kazma denir buna) ancak bu tarz videolarn varl bizlerin ilk ykle-
yiciyi bulmamz iin daha ok almamz gerektirir.zgn kaynan bulunmasnn zorluu-
nu gsteren bir rnek: Birleik Devletler Senatosu stihbarat Komitesi, Dou Gouta Suriyede
2013 ylnda gerekleen kimyasal silah saldrsyla ilgili olarak delil aramak iin kullandklar
13 videodan oluan ve kayna Youtube olan bir alma listesi (playlist) yaynlad. Bu videola-
rn bir ksm, dier Youtube kanallarnda yaynlanan videolar toplamas ile tannan Suriyeli
bir toplaycnn Youtube kanalndan alnmt. Playlistte yer alan videolar orijinal videolar
deil kazma videolard. Stroyfuldan Felim McMahon farkl dorulama yntemleri kullana-
rak videolarn orijinal versiyonlarn bulmay baard. McMahon sreci burada9 anlatyor. Bu
rnekte gsteriyor ki bu konular artk sadece gazetecileri ilgilendiren konular deil.

Dorulama kontrolleri
Dorulama, cretsiz online aralar ve geleneksel gazetecilik teknikleri ile yaplabilen, kilit
bir beceridir. Hibir teknoloji 100% kesinlik oranyla kullanc retimi ierii otomatik olarak
dorulayamaz. Bununla birlikte insan gz ya da geleneksel aratrmalar da yeterli deildir.
ki yntemin kombinasyonu bize doru cevab verebilir.

Bir gazeteci ya da insani yardm alan sosyal medya araclyla bir bilgi ya da ierie ulat-
nda ya da ona gnderildiinde kontrol edilmesi ya da dorulanmas gereken 4 farkl unsur
vardr.

1. Kken: Bu ieriin orijinal bir paras mdr?

2. Kaynak: erii kim ykledi?

3. Tarih: erik ne zaman retildi?

4. Yer: erik nerede retildi?

Kken: eriin gerekliini dorulamak


erie bir sosyal medya profili araclyla ularsanz, profilin gerekliinden emin olmak
iin bir dizi denetleme ilemi yapmalsnz.

Sz konusu olan bir tweet ise biliniz ki, lemmetweetthatforyou.com10 sahte bir tweet hazr-
lamay artc derecede kolaylatrmaktadr. Hazrlanan tweet bu websayfas araclyla bir
resim formatnda paylalabilmektedir.

Twitterda sahte bilgilerin bir dier yaylma ekli de sahte bilgileri retweet gibi sunmaktr.
rnein, Gerekten mi? RT @JoeBiden Politikay braktm ilan ediyorum. Bu tarz tweetler
orjinal bir tweeti tekrar tweetlemisiniz gibi grnecektir.

26
Sahteciler sklkla sahte hesaplarn kapak resmine Twitterin mavi hesap dorulama iaretini
de eklemektedirler ki hesap daha gereki grnsn. Bir hesabn gerekten twitter tarafn-
dan tannm-gerek bir hesap olduunu kontrol etmek iin fare imleciniz ile hesabn hemen
yannda ki mavi tik iaretinin zerine gelin, eer ki kk bir kutucukta verified account-ta-
nnm hesap yazs belirirse hesap twitter tarafndan tannm demektir.

Facebook da, ayn mavi tik iaretini kullanarak, nller, gazeteciler ve hkmet grevlileri
iin benzeri bir dorulama program balatt. Mavi tik ler facebook sayfalarnda olduu gibi
kiisel profillerinde de grlyor. Twitterda olduu gibi Facebook dorulama programn
ynetiyor ve dorulama taleplerinin kabul edilip edilmeyeceine karar veriyor. Usain Boltun-
ki gibi Facebook sayfalarnda, mavi tik kapak fotorafnn altnda, hesap sahibinin adnn
yannda yer alyor.

Kiisel sayfalarda mavi tik kapak fotorafnn zerinde yer almaktadr. The Wall Street Jour-
nal editrlerinden Liz Heronun profilinde olduu gibi,

Twitterda olduu gibi, photoshoplanm mavi tikli kapak fotoraflarna insanlar aikar. Fa-
cebookda da ayn Twitterda olduu gibi fare imleci ile mavi tikin zerine gelirseniz do-
rulanm profil yazs kk bir kutuda belirecektir.

Ancak unutmayn ki ayn Twitterda olduu gibi dorulama sreci effaf bir sre deil. ok
nl olmayan insanlarn dorulanmam profillerinin sahte olup olmad pek net olmayabi-
lir. Belki de profillerinin dorulanmas iin yeterince nl deillerdir!

27
Ancak resmi dorulama programlarnn varlnda bile, profildeki detaylar zenli bir ekilde
kontrol etmek dnda, bir hesabn gerek olup olmadn anlamann hzl bir yolu yoktur.
Profilin gerekliini kontrol etmek iin gzden geirilmesi gerekenler, profile link vermi web
sayfalar, lokasyon bilgileri, nceden yaynlanm fotoraflar ve videolar, nceki durum gn-
cellemeleri ya da tweetlerdir. Profil sahibinin arkadalar ve onlar izleyenler kimler? Kimleri
takip ediyorlar? Dier kullanclarn listelerinde de bu profil yer alyor mu?

Fotoraf ya da video gibi ierikler sz konusu ise, sorulacak ilk soru elinizdeki grntnn
orjinal olup olmaddr. TinEye veya Google Images gibi tersine arama aralar kullanarak
elinizdeki grntnn daha nce yaynlanp yaynlanmadn kontrol edebilirsiniz. (Bu ara-
larn kullanm ile ilgili olarak daha detayl bilgi iin 4. Blme bakabilirsiniz.)

Kastl olarak retilmi aldatc ierie nadir rastlanmaktadr. Son yllarda grece zararsz
aldatc videolar halkla ilikiler irketleri11, ya da dnem sonu devlerini yapan renciler12
tarafndan reklam amacyla retilmektedir. zellikle Msr ve Suriyede, amac sosyal medya
araclyla paylalan videolar ile dmann itibarn zedelemek olan gerek olmayan ierik
kastl olarak retilmektedir.

Bu taktikler, gerek olmayan ancak gerei ile birebir ayn web siteleri gelitirip bombal
saldrlarn stlenilmesi13 ya da tyler rperten bir olay sahneye koymak ve kar taraf su-
lamay ierir. Bu gnlerde maniplasyon eskisine gre daha kolayca yaplabiliyor; Nancy
Pelosi gibi, bazlar ge de olsa, sadece kadn kongre yesi kadnlardan oluan bir fotoraf
yaratmaya alabilirsiniz14 ya da Suriyeli aktivist bir grup gibi canl canl gmlen birinin15
videolarn paylaabilirsiniz. Gazeteciler ve insani yardm alanlar kullanc tarafndan olu-
turulmu ierik sz konusu olduunda ieriin doru olmad varsaym ile ie balamaldr
(Video dorulama ile ilgili olarak daha detayl bilgi iin 5. Blme bakabilirsiniz)

2. Kaynan dorulanmas
Kullanc tarafndan oluturulan ierii dorulamann nihai amac orijinal ykleyicileri belirle-
mek ve onlarla iletiime gemektir.

Kaynak ile iletiime geildikten sonra sorulmas gereken sorular arasnda grnt kayt edi-

28
lirken kayt edenin nerede durduu, tam olarak ne grebildikleri, kayt iin ne tr bir kamera
kullandklar yer alr. (Bu sorulara verilen cevaplar bir nceki blmde ana hatlar ile akla-
nan Steve Buttrynin Nereden biliyorlar? testi iin nemli verileri oluturur).

Eer size bilerek ya da ya bilmeyerek doru olmayan bilgiler veriyorlarsa, muhatabnza di-
rekt sorular sorarak gerei ortaya kartabilirsiniz. Sorulan direkt sorular kiinin itiraf ile
de sonulanabilir. Ek olarak, fotoraflardaki EXIF bilgileri ile verilen bilgileri karlkl olarak
kontrol edebilir ya da Google Street View ile videoyu karlatrabilirsiniz.

Ancak ncelikli olarak, videonun kaydn yapan kiiyi bulmanz gerekmektedir. Videoyu yk-
leyenin gemiini aratrmak eski moda polis aratrmalarna benzeyebilir ve gazeteciden ya
da aratrmadan ok iz sren bir avc gibi hissedebilirsiniz.

Baz insanlar sosyal profillerinde bir ok bilginin yannda gerek isimlerini de paylarlar ve
zellikle ok da sk rastlanmayan gerek isimli profiller nemli bilgi kaynaklardr. Yaam-
larnn byk ksmn farkl sosyal alarda geiren insanlar, farknda olmadan farkl sosyal
alarda bir ok bilgi paylarlar ve farkl alardan salanan ipularnn bir araya getirilmesi ile
kiiler hakknda nemli bilgilerden oluan dosyalar oluturulabilir. Kstl kiisel bilgi ile olu-
turulmu bir Youtube hesabnda paylalm bir URL ile gazeteciler, profil sahibinin e-posta-
sna, adresine ve kiisel telefon numarasna bu web sayfas araclyla ulaabilirler: who.isc

3. Olay Tarihinin Dorulanmas


Bir video grntsnn tarihinin dorulanmas, dorulanma srecinin en zor aamalarn-
dan biri olabilir. Baz aktivistler bu zorluun farknda olarak videonun ekildii gn baslm
bir gazeteyi tarihi aka grlecek ekilde kayt srasnda videoda gsterirler ve videoyu
paylarlar. Bu elbette yeterli kant saylamaz ancak videoyu ykleyen kii, organizasyonlar
tarafndan biliniyorsa ve ona gveniliyorsa o gne ait bir gazetenin videoda grnmesi yar-
dmc ek bir bilgidir.

Youtube pasifik standart saati kullanmaktadr. Bu durum bazen videonun yklenme zama-
nnn olayn gerekleme zamanndan nce grnmesine neden olabilir.

Tarihin dorulanmas iin hava durumu raporlar yardmc olabilir. Wolfram Alpha16 bir bil-
gisaymsal bilgi motorudur (computational knowledge engine) dier bir ok eyin yannda,
belirli bir tarihteki hava durumunu kontrol etmenize olanak tanr (Wolframalpha arama sek-
mesine What was the weather in Caracas on September 24, 2013 yazmanz yeterli). Bu web
sayfasndan edinilen bilgiler ile; o gnden ve yerden tweetler, o gne ait yerel hava durumu
raporlar, ayn yerden ayn gn yklenen dier ierik ile karlkl kontrol edilebilir.

c Bir gazeteci her zaman her iki arac da kontrol etmelidir. Bazen sonular sadece birinde grnebilir

29
4. Olay Yerinin Dorulanmas
eriin sadece kk bir yzdesi otomatik olarak corafi konumu belirleyebiliyor. Ancak ha-
ritalama platformlar Google Maps, Google Earth, Wikimapia araclyla ieriin ilk kontrol-
leri yaplabilir. Bu aralarla ile nelerin lokasyonlarnn belirlenebilecei hayret vericidir.d Ko-
num belirleme her zaman daha zordur ancak zellikle bombalamalardan sonra Suriyeden,
Sandy Kasrgasndan sonra Long Islanddan gelen grntlerin konumunu belirlemek daha
da g olabilir.

Konum belirlemenin zorluundan haberdar olan aktivistler ekimlerinin banda ya da so-


nunda kamera ile yukar doru pan yaparak evredeki, harita zerinde tespit edilebilecek,
uzunca bir kule, minare ya da katedral ya da iaret levhasn grntye alrlar. Bu biraz ha-
bercilerin aktivistlerdene talebi olduu kadar biraz da aktivistlerin kullanc tarafndan yk-
lenen ierikler iin iyi rneklerle ilgili tavsiyelerini paylamasndan da kaynaklanmaktadr17.

Sre olarak dorulama


Ne yazk ki genelde insanlar dorulamay basit bir evet/hayr eylemi olarak grrler, bir ey
doruland ya da dorulanmad.

Yukarda ve takip eden blmlerde de tarif edildii gibi pratikte dorulama bir sretir. B-
tn bu kontrollerin net cevaplar verdii olduka enderdir. te bu yzden tanklktan gelen
bir ieriin kullanlp kullanlmayaca editryel bir karardr.

Son dneme ait iki akademik almada BBC ve Al Jazeera Arapa haber kanallarnn ktlar-
nn ierik analizleri yapld. Editryel alanlar tarafndan kesinlikle gerekli grlen bu kont-
roller gerekletirilmi olsa da kontrollerin sonular izleyicilerle ok ender paylalmaktadr.

Juliette Harkinin 2012 ylnda yapt almasnda vard sonu yledir Ne BBC ne Al Ja-
zeera Arapa incelenen programlarnn ya da video paketlerinin hi birinde kaynaklarnn
dorulandn ya da kaynaklarnn gvenilir olduunu ak bir ekilde ifade etmemilerdir.
Ortak canl yayn aklamas olan bu kayt dorulanamamtr aklamas incelenen ierikle-
rin hi birinde yer almamtrf.

Son dnemlerde izleyiciyle, kullanc tarafndan oluturulmu ieriin gazeteciler tarafndan


dorulanmasna ynelik kontrollerin effaflatrlmasnn artrlmasna ynelik admlar atl-
mtr. AP ve BBC, her ikisi de, dorulama srelerinin daha da net olmas iin almalar
yapmaktadrlar. 2013 Austos aynda BBC19 Arap Bahar sresince kullanlan, kullanc tara-

d Suriyede ki bir tank patlamas ile ilgili olarak u blog adresine gz atabilirsiniz
http://blog.storyful.com/2013/03/13/the-changing-nature-of-conflict-and-technology/

e Harkinin almasna baknz

f Harkinin almas iin s31e baknz

30
fndan yklenmi ieriin kullanmyla ilgili kapsaml bir aratrma20 yapldndan beri BBC
bamsz kaynaklarca dorulanmann mmkn olmad kullanc tarafndan yklenmi ie-
rik-grntlerle ilgili yeni bir yazm tarz benimsemitir ve izleyicisinin BBCnin neyi ne kadar
bildiine bu tarzla imkan tanyacaktr.

yle grnyor ki, izleyicinin kayna sosyal medya olan kullanc tarafndan yklenmi ie-
rikle ilgili neyin bilindiinin neyin bilinmediinin sylenmesini beklemesiyle, gelecek yllarda
dorulamayla ilgili yeni bir dil geliecek. Habercilerin ve dierlerinin eriebildii ierie izleyi-
cilerin de ulaabilmesi sz konusu olduunca bu seviyede bir effaflk ve hesap verilebilirlik
gereklidir.

31
Vaka almas 3.1
Ukrayna Parlamento Seimleri Srecinde
zleme ve Dorulama

Anahi Ayala Lacucci, Internews Center for Innovation & Learning1 ve


Internews nsani Medya Projesinin kdemli danmandr. Drt yldan
fazla bir zamandr teknolojinin ve gelimenin insani kriz, medya geli-
imi, atmalarn engellemesi ve insan haklar alanlarna uygulanma-
snda Dnya Bankas, Birlemi Milletler, NDI ve Freedom House gibi
rgtlerle alyor. Anahi, Twitterda @anahi_ayala2 ve anahiayala.
com3 adresinde blog yazlarn paylayor.

2012 Ukrayna Parlemento seimleri sresince, kresel bir sivil toplum rgt (ST) olan
Internews4 tarafndan desteklenen, yerel bir ST olan Internews Ukraine5 Elect.UA isimli bir
seim izleme projesi yrtt. Bu proje, seim srecini ve seim sonularn etkileyecek ih-
lalleri izlemek iin kitle kaynak, mobile telefonlar, sosyal medya, profesyonel seim izleme,
medya izleme gibi aralarn bir karmn kulland.

Proje olduka kompleks bir yap zerine kuruluydu; seim kampanyalar sresince ve seim
gn lkenin farkl yerlerinden 36 gazeteci haber geti. Ayn zamanda 3 farkl seim izleme
rgt alan; SMS, online formlar ve e-postalar ile ayn platforma raporlarn ilettiler. Elect.
UA ayn zamanda Ukraynallar da seim deneyimlerini sosyal medya (Facebook, Twitter),
mobil teknolojiler (SMS ve ar merkezi araclyla), akll telefon uygulamalar ve online bir
form ve e-posta aracl ile paylamaya davet etti. Ukraynallardan gelen mesajlar Kievdeki
16 kiilik ynetici ekibi tarafndan ilenirken, Internewsden eitim alm gazetecilerden ve
seim gzlemcilerinden gelen btn bilgiler dorulandka etiketlendi.

Kievdeki ynetici ekibi, Ukraynallardan gelen mesajlar iin mesajlarn kaynana bal olarak
bir dorulama protokol gelitirdi: mobil teknoloji, sosyal medya, online form ya da e-posta.

Her kaynak iin, bilgiyi gndereni (mmkn olduunca), ierii ve kapsam dorulamay de-
neyecekti. Her bir blm iin ekip, bilgilerin %100 dorulanp dorulanamayacan ya da bir
ksmnn dorulanabileceini saptamaya almalyd.

Sosyal medyadan gelen bilgilerin dorulanmas iin yneticiler tarafndan kullanlan karar
alma aac modeli aada grlebilir.

32
Diyagramn tam versiyonu iin 120. sayfaya baklabilir.

lk adm bilgi ve kayna olan kii hakkndaki mmkn olan dijital izlerin belirlenmesi iin bir
online aratrma yapmakt. (rnein, dier sosyal medya hesaplarn, makalelerdeki refe-
ranslar, niversiteler hakkndaki bilgileri, ilikileri vb. inceledik). Aratrmann amac, bilgiyi
veren kiinin gvenilir biri olup olmadn anlamak ve verdikleri bilgiye benzer haberlerin
online izlerini srmekti.

kinci adm toplanan bilgilerle kiinin ve saladklar ieriin birer profilini oluturmakt. 5N
1Knn (ne? ne zaman? nerede? nasl? neden? kim?), her bir harfi iin yneticiler ne gibi bilgi-
ler salayabileceklerini ve ne salayamayacaklarn belirlemek zorundaydlar.

Multimedya ierik iin de kaynak dorulama prokol aynyd ancak ierik iin baka bir yo-
lumuz vard. Fotoraflar ve videolar belirlenebilen nesneler-simgelere baklarak, videolarn
sesleri analiz edilerek (dil, dialekt, gndelik konuma dili, arka plan sesleri v.b.), giysiler, k-
landrma (yapay ya da doal) ieriin dier bileenleri analiz edilerek doruland.

Bilgiler yeterli derecede kesinlik oran ile dorulanamadnda rapor, seim izleyicilerine ya
da alandaki raportrlere bizzat ve zamannda dorulama iin geri gnderildi.

rnein, 28 Eyll 2012de Elect.UAya web sayfas araclyla anonim bir mesaj ulatrld.
Anonim mesaj, parlamenter aday Leonid Datsenkonn tanmad bir kii tarafndan bir
tartmaya davet edildii ve adayln geri ekmesi iin bu kii tarafndan tehdit edildiini
belirtiyordu.

33
Ertesi gn, platformun yneticileri gvenilir bir medya kaynanda byle bir grmenin
olduuna dair bir makaleye6 ulat. Bu dnemde raporu dorulama iin askda tuttuk. Sonra-
snda 1 Ekim gn yerel bir gazeteci konuyla ilgili bir basn konferansn haberletirdi7. Elect.
UAnn yerel gazetecileri yerel gvenlik kuvvetleri ile de grmeler yaptlar, yerel gvenlik
kuvvetleri de bu olayn doruluunu onaylad.

Srecin tamamnda Elect.UA bu protokolleri kullanarak inanlmaz sayda bilgiyi dorulamay


baard. Yneticiler bu protokolleri kullandka srece daha da hakim oldular ve daha hzl
bir ekilde alabildiler.

Bu durum gsteriyor ki, kullanc tarafndan oluturulmu ieriin dorulanmas sreci sis-
temletirilebilen ve renilebilen bir sretir ve bu sre gvenilir ve etkili sonular dou-
rabilir.

Karar aac modeli:

34
Blm 4:
Grselleri Dorulamak

Trushar Barot BBC Newsin1 Sosyal Medya ve Kullanc retimi erik


anda yardmc editr olarak alyor. ngiliz basnnda gazeteler, TV,
radyo, evrimii, sosyal ve dijital ortamlarda yaklak 15 yllk deneyimi
var. Son 4 ylda, BBCnin sosyal medya stratejilerinin ve Londradaki
genel merkezde sosyal haber merkezinin gelitirilmesine ve yrtl-
mesine nclk ediyor. Tweetlerini @trushar2 adresinde yazyor.

Tek bir grsel tm hikayeyi anlatabilir.2005 Temmuzunun banda, BBCnin Kullanc retimi
erik Merkezinde (BBC UGC Hub) olan da kesinlikle buydu. BBCye izleyici kitlesi tarafndan
gnderilen ieriin dzenlenmesine ve en iyi olann televizyonda, radyoda ve evrimi or-
tamlarda gsterilmesine yardm etmek iin ilk pilot ekibin kurulmasnn zerinden yaklak
bir hafta gemiti. Ve Londrada 7 Temmuz bombalamalar gerekleti.

O sabah, BBC ve dier haber kurulular Londra Metrosunda bir g dalgalanmas bildirir-
ken, Kullanc retimi erik ekibi BBCye dorudan izleyicileri tarafndan gnderilen ierik
araclyla ok farkl bir hikayeyi grmeye balad.

Fotoraf: Alexander Chadwick

Bu ekibin ald ilk grntlerden birisiydi. Yaynlanmadan nce, grnt detaylca incelendi
ve hikayenin detaylarn dorulamak iin grntnn kaynayla iletiime geildi. Bu foto-

35
raf, istemeden de olsa, daha sonra sektrde standart uygulama haline dnen Kullanc
retimi eriin dorulanma srecinin ilk rneklerinden birisi oldu.

Bu grnt ve benzerleri, saldrdan hemen sonraki anlarda Londradaki terr ve kargaay


gsteriyordu. Sonu olarak, hikayenin haberletirilmesini hzlca deitirdi. Bu, Kullanc re-
timi eriin BBCye byk bir hikayeyi daha kesin, iyi ve hzl aktarmasndaki hassas yardm-
n kantlad ilk rnek oldu.

Bugn, kullanc retimi ierik ekibi BBC haber brosunun kalbine yerlemi durumda. B-
ronun 20 alan, dorudan BBCnin izleyici kitlesi ya da geni anlamyla internet kaynakl
ierik retmek iin TV, radyo, evrimii ve sosyal medya platformlarnn stnde alyor.

Dorulama, kullanc retimi ierik ekibinin rettiklerinin baarsnda hassas bir neme sa-
hip. Teknoloji, sosyal alarn kullanmnda ve mobil telefonlarn gcnde hzl ve byk bir
ykseli getirerek, 2005ten beri nemli lde yol ald. Bu deiimler bizim haber toplama
srecimize byk katklar salyor, zellikle scak gelimelerde; byk zorluklarla beraber.

ster BBC gibi gvenilen bir haber kuruluu, ister iyiliksever bir profesyonel olalm, ani geli-
melerin hikayelerinde nemli grntleri hzlca toplama ve yaygnlatrma ihtiyac bu g-
rntlerin zgn ve gvenilir olduundan emin olma ihtiyacyla dengelenmeli. Gerekli izinler
alndndan ve telif haklarnn korunduundan da ayrca emin olmalyz.

2005teki o gnden beri, kullanc retimi ierik ekibi bu srece yardmc olacak birka yakla-
m gelitirdi. Teknoloji-kullandmz aralar gibi- gelimeye devam etse de, grnt doru-
lamann temel ilkeleri ayn kalr.

1. Grntnn sahibiyle/kaynayla iletiime ge.

2. Grntnn kaydedildii yeri, tarihi ve yaklak zaman onayla.

3. Grntnn etiketlendii/iddia edilen eyi gsterdiini onayla.

4. Grnty kullanmak iin sahibinden/kaynandan izin al.imdi bu noktalara daha


detayl bakalm.

1. Grntnn Sahibiyle/Kaynayla letiime Ge


Bunu yapmann ak -ve genellikle en etkili- yolu grnty ykleyenle iletiime gemek ve
dorudan grnty yakalayann gerekten kendisi olup olmadn sormaktr.

Grnty ykleyen/paylaan kiiyle sosyal a hesab yada e-mail adresi stnden iletiime
gemek ilk admdr, ama ykleyen kiinin kimliini mmkn olduunca belirlemeye almak
da nemlidir. Bu detaylar o kiinin zgn kaynak olup olmadn belirlemenize yarayabilir.

36
nceki blmde bahsedildii gibi, birok durumda, insanlar baka yerde grdkleri grn-
tleri yeniden paylaarak yardmc olmaya alyorlar. Bu, haber kurulularnn bana sk-
lkla gelir grntler toplumun iyi niyetli mensuplar tarafndan bir hikayeyi bildirmek iin
gnderiliyor. Gnderen kiiye sadece grntnn kendisine ait olup olmadn sormak bile
dorulama srecinde oka vakit kazandrr.

Bir grntnn kaynann izini srmek, grnty ykleyen kiiyle balar, genellikle baka
bir kiiyle -grnty gerekten yakalayan kiiyle- sonulanr.Daha nceki bir blmde bah-
sedildii gibi, Google Tersine Grsel Arama3 ya da TinEye4 gibi hizmetleri kullanmak nemli
bir adm. Grnty yada grntnn URLsini herhangi birinde arat ve herhangi eleme
var m diye interneti tarasnlar. Ayn grntye dair farkl balantlar karsa, daha ileri ara-
trma iin farkl boyutlar grntleye basabilirsiniz.

Genellikle, en yksek znrlkl/boyutlu grnt sizi zgn kaynaa ulatrmaldr. (Go-


ogle Grsellerde, kan her grselin znrl hemen altnda yer almaktadr.) Bylece
elinizdeki grntyle karlatrp kaynan zgn olup olmadn anlayabilirsiniz.

Scak gelimelerde ou zaman, hikayeyi grselletirmesini zellikle istediiniz insanlarn


grntleri bulunmayacaktr (zellikle toplumun sradan insanlarn ieriyorsa). Bunun ye-
rine, elinizdeki grntnn bakalarna deil gerekten onlara ait olduunu kesinletirmek
isteyebilirsiniz.

simleri, kullanc isimlerini, email adreslerini ve telefon numaralarn insanlarn evrimii


profillerine gre eletirmenize izin verdii iin Pipl.comu burada zellikle faydal buluyo-
rum. Uluslararas aramalar iin, WebMii yardmc olacak bir ek kaynak olabilir. LinkedIn de
kiileri dorulamann nemli bir yoluna dnt ve genelde kiilerin izlerini srebilmek iin
ek bilgiler salyor(halen ya da daha nceden ilikili olduu irketler/kurulular zerinden).

2. Grntnn Kaydedildii Yeri,


Tarihi ve Yaklak Zaman Onayla
Yer, zaman ve dier nemli detaylarn bilgilerini toplamak konusunda kullanabileceiniz baz
yararl habercilik yntemleri ve teknik yollar var. Bilgi toplamann en temel yolu grntnn
yaratcs/ykleyicisi ile konumanzdr. u be soru poplerliini koruyor:

Onlar kim?
Neredeler?
Ne zaman oraya gittiler?
Ne grebiliyorlar (ve fotoraflar ne gsteriyor)?
Neden oradalar?

37
Burada dikkat edilmesi gereken nokta u: Grnt tekhlikeli bir konumdan geliyorsa, ko-
nutuunuz kiinin gvende olduundan emin olun. Ayrca, haber kaynanzn grsellerini
yaynlamann kiiyi hedef haline getirip getirmeyecei gibi konularn farknda olun.

BBCdeki tecrbemizden hareketle gerekten orada olan insanlarn grsel yantlar verecek-
lerini syleyebilirim, genellikle detaylar imdiki zamanda anlatrlar. (X Caddesinin ortasn-
daym; Yyi grp duyabiliyorum.) Yantlar belirsizletike, kaynan ne anlattna siz daha
fazla dikkat etmelisiniz.

Bir dier kullanl teknik ise, kiiden size ayn zamanda ekilmi daha fazla grnt gnder-
mesini istemektir. Haber nitelii tayan bir olayn sadece tek bir fotorafnn ekildii nadir
rastlanan bir durumdur. Birden fazla grnt sz geen olayn nasl gelitii konusunda
daha fazla ey renmenize yardmc olur.

Grntnn nasl ekildiinin hikayesini de alnca, bilgileri daha fazla desteklemek iin al-
n. Fotorafn ieriini incelemek ve kaynak tarafndan size sylenenle bunu karlatrmak
iin iki temel yntem kullanlabilir.

Birincisi, grntnn stverisi (metadata) var m kontrol edin. stveri, dijital grntler sz
konusu olunca EXIF bilgileri olarak da anlyor, grntnn iine gmlm bilgilerdir. G-
rnt zgnse, kamerann marka ve modeli, grntnn tarih bilgileri (burada dikkatli olun,
elinizde tek bir grnt varsa, grntnn tarih ve saati hala reticinin fabrika ayarlarnda
ya da farkl bir zaman diliminde olabilir), zgn grntnn boyutlar ve dier bilgileri konu-
sunda bilgi yakalama ansnz yksektir. EXIF raporu grntlemek iin Photoshop (dosya
bilgilerine bakn) gibi bir yazlm kullanabilir ya da Fotoforensics.com5 yada Findexif.com6
gibi cretsiz evrimii aralara bakabilirsiniz. Grnty ykleyin ve EXIF okuyucusu grnt
hangi bilgileri ieriyorsa ortaya karsn. Baz bilgiler dijital fotoraflk hakknda teknik bilgi-
si olanlar iin faydal olabilir. Ortalama bilgiye sahip olanlar iinse, fotorafn ekildii zgn
tarih ya da grnty yakalayan kamera tipi gibi bilgiler bazen, yalan syleyen bir kayna
ortaya karmaya yarayabilir.

Burada dikkat edilecek bir nokta: Hepsi deilse bile (Flickr mesela), Twitter, Facebook ya da
Instagram gibi sosyal medya grnt sitelerinin ou, grntler kendi sistemlerine yklen-
diinde grntlerdeki st verinin ounu temizliyor.

kincisi, grnty dier kaynaklarla karlatrn. Grnty yakndan inceleyerek iinizdeki


dedektifi uyandrn. ou zaman, grntnn kaydedildii yeri ve zaman dorulamanza
yardm edecek iaretler olacaktr:

Aralarn plakalar Hava durumu


Kent simgeleri
Giyim tarz

38
Yn iretleri/harfler
Tannabilen dkkan ya da bina var m?
Ne tip bir blgede/evrede ekim yaplm?

3. Grntnn etiketlendii/iddia edilen eyi


gsterdiini dorula
Bir grnt gerek olabilir, ama ayn zamanda yanl etiketlenmi olabilir. Mesela, Sandy Ka-
srgas srasnda, bu grnt Twitterda olduka yaylm ve kasrga esnasnda Mehul Asker
Antnda nbet tutan askerin fotoraf olduu sylenmiti:

Grntde, Antta nbet tutan askerlerin olduu doruydu. Ancak, bir ay nce ekilmiti,
Sandy srasnda deil7. Fotoraf, Birinci Dou Ordu Blnn Facebook sayfasndan gn-
derilmiti.

Grntnn tarihini, zamann ve yaklak yerini dorulamann paras olarak, grntnn,


olduu iddia edilen an olduunu dorulamak da nemli. Gerek bir grnt, her zaman
yanl balamda bulunabilir.

Konumlar dorulamak iin Google Haritalar8, Bing Haritalar9 yada Wikimapia10y kullann.

39
Kullanc retimi grntler bu servislerde gittike daha fazla yer alyor ve bunlar takip et-
mek iin, incelediiniz konumun farkl alardan grntleriyle beraber faydal ynlendirme-
ler de salyor.

Bir yerdeki belirli bir tarihteki hava durumu raporlarn sunan siteleri, grntdeki hava
durumuyla eleiyor mu diye kontrol etmek iin kullann. nceki blmde belirtildii gibi,
Wolfram Alpha11, belirtilen tarih ve konumdaki hava durum raporlarn aratrmak konusun-
da olduka iyidir.

Grntde, farkl bir dilde harfler varsa (rn. iaretlerin stnde), konumla ilgili ipular ve-
rebilir diye Google eviri12yi kullann. Optik karakter okuma arac free-ocr.com13 da grnt-
deki -evrimii olarak evirebileceiniz- metinleri ayklamanzda yardmc olabilir.

Geofeedia14 ve Ban.jo15 gibi sosyal medya konum servisleri grntnn yklendii yeri be-
lirlemenizde de yardmc olabilir. Bu servisler, grntnn yklendii mobil cihazdaki GPS
verisini kullanr. imdilik bir noktadan yklenen sosyal medya ieriinin sadece kk bir
ksmn yakalyor olsa da, ie yarayan bir n eleme yntemi salyorlar. Mesela, aadaki g-
rnt, Geofeediann bulduu, Bostondaki maraton bombalamalarnn sonularn gsteren
fotoraflardan biri:

40
Bu aralar ve tekniklerle beraber, benzer grntleri resmi haber kurulular ya da ajanslar
da datyor mu diye kontrol etmekte fayda var. O konumdan sosyal medyaya bakalar ta-
rafndan yklenen grntler var m? Benzer bir sahneyi farkl alardan gsteriyorlarsa, bu
grntnn gvenirliini de salayacaktr.

Sonu olarak, byk bir hikayede, karlatnz grnty, ehir efsanelerini ve internetteki
yanl bilgileri rtmekte uzmanlaan Snopes16da var m diye iki kez kontrol etmekte fayda
var.

4. Grnty Kullanmak in Sahibinden/Kaynandan


zin Al
Grntlerin telif sahiplerinden izin almak her zaman yaplacak en iyi itir. Ek olarak, ou
lkedeki telif hakk kanunlar o kadar ak ki izin alnmamsa telif sahibi tarafndan sorun
yaratlabilir.

Sosyal medya sitelerine yklenen ieriin telif haklar konusundaki kullanm koullar ser-
visten servise deiiyor. Bazlar, Flickr gibi, fotoraf telif haklarn sakl tuttuunu ya da
Creative Commons17 kullanmna izin verdiini grntnn yannda aka belirtiyor. (Nasl
farkllatklarn grmek iin Creative Commons lisanslarn okuyup bilgi edinebilirsiniz.)

zin alrken, baz detaylara dikkat etmek nemli:

Kullanmak istediiniz grnt(ler) konusunda ak olun.


Grntlerin nasl kullanlacan aklayn.
Fotorafnn nasl bahsedilmek istediini netletirin (isim, soyisim vb. ve baz du
rumlarda anonim kalmak isteyebileceklerini unutmayn).

En nemlisi, unutmayn ki yukardaki tm kontrolleri yapp izinleri aldnz halde hala p-


hedeyseniz, grnty kullanmayn!

41
Vaka almas 4.1
Frtnadaki Garip Deniz Topunu Dorulamak

Philippa Law ve Caroline Bannock, okuyucularn vi-


deolarn grntlerini ve hikayelerini paylat Guar-
dianWitness yrtyor. Bannock, nceden Channel
4da st dzey haberci ve d haberler editryd.
Twitterda @carlanine1 adresinde. Laws BBCde radyo-
cuydu ve aznlk dil medyasnda izleyici katlm konu-
sunda doktoras var. Twitterda @philonski2 adresinde.

Ekim 2013teki bir frtna, rzgar ve ya Birleik Krallkn gneyine sel ve elektrik kesintisi
getirmiti. Bu durum birok insan etkiledi, biz de Guardiann yayn kapsamn zenginletir-
mek iin, kullanc retimi ierik platformumuz, GuardianWitness araclyla okuyucular-
mzdan kargaa fotoraflarn, videolarn ve hikayelerini paylamalarn istedik.

Bize gnderilen ieriklerde dikkat eken, ift katl bir otobsn en az iki kat yksekliindeki,
renkli deniz topununun Londradaki Old Street kavanda bulunduu fotoraft3. Bu foto-
raf, gerek olmak iin ok mu iyi? sorusunu hemen akllara getirenlerdendi. Bir aldatmaca
olabileceinin de farkndaydk.

42
Kullancnn grntsn dorulamaya, grntnn baka bir siteden alnmadn dorula-
mak iin Google tersine grsel aramada ve TinEyeda grntleri aratrarak baladk. Kulla-
nclar genellikle, dier haber sitelerinde yaynlanan ya da Facebook ve Twitterda paylalan
grntleri bize gndererek haberi paylamaya alyorlar. Bu nedenle tersine grsel ara-
ma, yaptmz ilk kontroldr.

Babo balon durumunda, Google sonu bulamad bu, fotorafn ya orijinal olduu, yada
ok taze olduu ve henz dier haber kurulular tarafndan kullanlmad anlamna geliyor.
Kaliteli ierik ok hzl yaynlanr!

En nemli dorulama aracmz kullancyla dorudan grmektir. GuardianWitnessa katk-


da bulunan herkes bir e-mail adresi vermelidir, gerek bir adres olacann garantisi olmasa
da. Bylece, kullancyla iletiime geebilmek iin e-mail gnderdik. Bu arada, dorulama
kontrollerimize devam ettik.

Genelde, fotorafn ekildii yeri dorulamak iin Google sokak grnmleriyle karlatr-
rz, ama ekibimiz Old Street blgesine aina olduu iin, fotoraftaki yerin tandk olduunu
ve fotorafn orada ekildiini doruladk. Blgeyi bilmemize ramen, orada dev bir deniz
topu grdmz hatrlayamadk - ve eski kantlar iin internetten aratrmaya baladk.
Civardaki bir binann tepesine nceden yerletirildiini bulduk. Bu bilgiyle beraber, grnt
ilk ktndan daha az sahte grnmeye balad.

Twitterda o sabahki deniz topu mentionlarna baktk ve kullancnn fotoraf ektiini syle-
dii saatte baka grenlerin de olduunu onayladk. Twitter aratrmasnda, baka bir kulla-
nc tarafndan yklenen, top sndkten sonraki bir fotoraf da bulduk.

Sonunda, kullanc bizimle iletiime geti ve telefonda konuarak fotoraf kendisinin ekti-
ini dorulayabildik.

Grnty dorulamak iin tm bu aamalar getikten sonra, hikayenin yaynlanabilir ol-


duunu grdmz iin mutluyduk. Firari deniz topunun saanak yamurdaki artc g-
rnts Guardiann canl-blogunda yaynland ve sosyal medyada geni apta paylald.

43
Vaka almas 4.2
Sandy Kasrgasndaki ki pheli Sokak Kpek
Baln Dorulamak

Tom Phillips, BuzzFeed UKde1 kdemli bir yazardr. ncesinde, Bir-


lieik Krallk gazetesi Metroda2 alt, MSNde3 uluslararas editrlk
yapt ve yakn zamanda, Trinity Mirror iin deneysel sosyal odakl bir
giriim olan, UsVsTh3min4 kuruluuna yardm etti. Bu arada, bo za-
manlarnda, viral grntlerde ve tweetlerde gerek zamanl doruluk
kontrol yapan nadir baarl almalardan Is Twitter Wrongu5 yaz-
yor. Twitterda @flashboy6 adresinde yazyor.

Sandy Kasrgas New Yorku ve New Jerseyi vurduunda, Is Twitter Wrong? adndaki viral
grsellerin gereklik kontrolne dayal bir deney blogu yazyordum.

Bir doal afet, sosyal medya kullanclarnn ve medya irketlerinin youn olduu bir blgeyi
vurunca, sonu inceleyecek ok sayda grnt kmas olur. yiyi ktden ayrmak bir anda
yaynclk gndemine oturur.

zellikle bir ift viral grnt, su basan New Jersey sokaklarnda yzen szde kpek balk-
larn gsteriyordu. Bu grntleri dorulamak iin Atlantikten Alexis Madrigalle ekip olu-
turduk.

Grntlerin yn, aada grebilirsiniz, sizi pheye drecek kadar garipti ama incele-
meden reddedilecek kadar da inanlmaz deildi. Sonunda, grnty zor da olsa kesinlikle
rttler.

44
Yanl atfedilen eski grntler (muhteme-
len sahtenin en yaygn hali) genellikle Go-
ogle tersine grsel aramayla saniyeler iinde
rtlebilir. Byk olaylarn resimleri de
genellikle, farkl kaynaklardan gelen onayla-
yc grntlerle beraber en azndan ksmen
dorulanabilir.

Ama bu ilerden hibiri tek grlk deildi


ki bu da ya gerek bir resim ya da iyi bir al-
datmaca olduunu gsteriyor. (Benim dene-
yimim de birka dakikada rtlemeyen/dorulanamayan daha fazla vakit alma eiliminde
olan grntlerin dorulanmas stne.)

Sonunda, bazen grnt dorulamada hi bir ey, fazla zaman alan deneme yanlma ynte-
minin yerini tutamaz: zgn grnty ortaya karmak iin sosyal medyada izini srersin;
yaklak konumu belirlemek iin Google sokak grnmlerinde caddeleri gezersin; ve/veya
muhtemel kaynak grnty ararken, belirli bir anahtar kelime iin Google Grsellerin so-
nu sayfalarn tararsn.

Bu durumda, Google Grseller yntemi kullanld resimlerden birisine Photoshopla ekle-


nen kpek bal yzgecinin tpksn bulabildik. Ancak bundan sonra bile, dier grntnn
kesinlikle sahte olduunu syleyemezdik. Farkl bir kpek bal kullanlmt.

45
Kpek bal grntlerinin ikisinin de kkenini bulma giriimlerimiz, belirsiz biimde, o g-
rnt Facebooktand diyen insanlarn engeline taklp kald. Bizi kaynan bahsedildii bir
haber sitesine ynlendiren tweet7 zerinden zgn Facebook gndericisini nihayet bulabil-
dik. (Haber ve Facebook gnderisi Webden kayboldu) Ancak bu bile tamamen yardmc ol-
mad nk sayfa sahibinin dier fotoraflar ayn Brigantine, New Jersey blgesinde gerek
bir su basknn gsteriyordu. Ayrca arkadalarna verdii yantlarda da kpek bal resim-
lerinin gerek olduunda srarcyd. (Gemie baktmda, tm interneti aldatmaya deil de,
daha ok sosyal evresine hava atmaya merakl grnyordu.)

Sahte olduu kesin olan bir resmin gerek olduunu iddia etmesi dier kpekbal grnt-
sn de neredeyse kesinlikle sahte kategorisine almamz iin bize yetti. Ama hala emin de-
ildik. Sonraki gn, gereklik kontrol yapan Snopes, kaynak grnty oraya kardnda8,
biz yzde 100 kesinlikle bu bildirimi yapmtk. Sahte olan oluturmakta kullanlan kpek
bal grnts u:

Fotoraf: Scott the Hobo

Sandyden aldmz temel ders u olabilir: zellikle hzl gelien durumlarda, ou zaman
dorulama mutlak kesinlikten ok kabul edilebilir inandrclk seviyesine karar vermekle il-
gili. Kukularnz konusunda ak olun, almanz sunun ve bir grnty deerlendirirken
yanlma olaslnzla ilgili okuyucu bilgilendirin.

46
BLM 5:
Video Dorulamak

Malachy Browne Storyfulun1, yani sosyal medya ann ilk haber


ajansnn haber editr. Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devlet-
lerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine sosyal medya plat-
formlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken,
dorularken ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne
rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan Politico.ieyi2 yaratm ve
editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village
iin alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar prog-
ramcs olan Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii
glendirme kapasitesine kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Lime-
ricklidir ve Dublinde yaamaktadr. Twitter hesab: @malachybrowne3

Fiyat makul akll telefonlar ve kamera teknolojisiyle, her yerden edinilebilen internet erii-
mi ve sosyal medyann kesimesi yurttalar tarafndan kaydedilen grntlerin miktarnda
patlama yaratt. Bunun bir dier getirisi de internet sitelerine her saat, her dakika yklenen
ve paylalan videolarn muazzam miktar.

Bilgi teknolojisindeki devrim sonlanmad ve haber nitelii tayan kullanc tarafndan olutu-
rulmu ieriklerin hacmi artmaya devam edecek. Gazetecilerin yeni bir sorumluluu var: kul-
lanc retimi ieriin abuk ekilde toplanmas, dorulanmas ve kullanm haklarnn tespit
edilmesi. Soruturmalarn geleneksel kurallar geerli, ancak video gibi multimedya rnleri
iin yeni beceriler de gerekli.

Sosyal medyada bilinmeyen bir kaynaktan gelen bir videoyu dorulamak bata rktc
grnebilir. Ancak gzmzde bytecek bir ey deil.

i bitirmek iin yapmanz gerekenler: ieriin arka plann renme kararll, salkl bir
phecilik dzeyi ve video hakkndaki gerekleri oturtmanza yardmc olacak bir takm c-
retsiz aralar. Kitabn bu blm size bu n salamanzda yardmc olacak.

Kullanc tarafndan oluturulmu videolar dorulamak konusunda anlalmas gereken ilk


ey, videolarn ilk kez grdnz hallerinin orijinal video olma ihtimalinin dkldr.
Videolar birletirilmi, krplm ve farkl bir balam dahilinde tekrar paylalm/yklenmi
olabilir. Orijinal videodan edinilebilecek nemli izler kaybolabilir. Sizin iiniz bu videonun
gstermek istedii eyi destekleyecek veya rtecek gerekleri bulmak iin topra eele-
mektir.

47
Her hikayede olduu gibi, en basit sorularla balayn: kim, ne, ne zaman, nerede ve neden.
Bu balamda, videoyla ilikilendirilen stveri size orijinal kaynak, tarih ve yerle alakal detay-
lar vererek bu sorular cevaplamanzda yardmc olabilir.

Ancak bir kural vardr ki, tek para kant bir videoyu tek bana dorulayabilmek iin yeter-
sizdir. ounlukla resmi tamamlamak iin daha fazla kant gerekir. Puzzle paralar birleti-
inde yaayacanz adrenalin artna hazrlkl olun.

Karnzda sosyal medyadaki videolar dorulamanz adm adm salayacak rehber.

Kaynak
Videonun kaynan saptamak ilk admdr. Bazen videonun, videoyu kefettiiniz Facebook
veya YouTube hesabna ait olduu barizdir. Ancak Blm 3te detaylandrld gibi, her za-
man videonun kazlarak karld veya kopyaland varsaymyla balamalsnz.

ou video bir tanmla, etiketle, yorumla veya baka bir tanmlayc metinle birlikte karmza
kar. Aratrmanza balamak iin bu bilgilerden anahtar kelimeler karn. Ksaltmalar, yer
adlar ve dier tanmlar iyi anahtar kelimeler olabilir. Eer video tanm yabanc bir dildeyse,
anahtar kelimeyi tespit etmek iin metni Google Translatee yaptrn.

Sonular sralamak iin tarih filtresini kullanarak bu anahtar kelimelerle eleen en eski
videolar arayn. Aadaki resimde olduu gibi, YouTubeda arama ubuunun hemen al-
tndaki Filtreler mensne bakn ve Yklenme Tarihini sein. Vimeo, YouKu ve dier video
platformlarnda da benzer filtreler vardr. Sonular arasnda ilerleyin ve en nce yklenen
versiyonu bulmak iin videolarn kk resimlerini karlatrn. Orijinal ve kazlarak kar-
lan videolarn kk resimleri ounlukla eleir.

48
Videonun en eski versiyonunu bulmak iin kullanlabilecek bir dier yntem ise videonun
kk resmiyle Google Grsellerde veya (nceki blmde akland gibi) TinEyeda bir g-
rnt aramas yapmaktr. Bu arama video kk resimlerinin ve grsellerin ilk kullanmla-
rn tespit edebilir. Bu aralarn kullanll grsellerin kalitesine baldr, videoda gl bir
kontrast ve ayrt edici bir renk dzeni yardmc olacaktr.

Videonun ardndaki kayna bulduktan sonra bir sonraki adma gemek iin kaynakla ileti-
im kurun.

Kayna dorulayn
imdi daha geleneksel bir bilgi kaynana baktmz ayn yntemle videonun geldii kayna-
mz inceleme zaman. Kesinlikle sylenebilir ki, evrimii bir kaynak hakknda edinilebile-
cek bilgi geleneksel kaynak hakkndaki -mesela ihbar hattn arayan kii hakkndaki- bilgiden
daha fazladr.

evrimii profiller gemilerini ve etkinliklerini aratrmamza msaade eden dijital ayak iz-
leri brakrlar. ou platform ykleyicilerle iletiime gememize olanak tanr, ki bu en temel
admdr. Sonu olarak ykleyiciyle karlamaya, sorular sormaya ve video kaydn yapan
kiinin ykleyici olduu konusunda kendimizi tatmin etmeye alrz.

Ykleyicinin dijital ayak izlerini incelerken u sorular kullanldr:

Hesab tanyor muyuz?

Hesap sahibinin ierii ve bilgi paylama yntemleri gemiten beri gvenilir mi?

Hesap nereden oluturulmu?

Hesap gemiinden hareketle, ykleyici nerede bulunuyor?

Video tanmlar tutarl ve ou spesifik bir konumdan m? Videolarda tarih var m?

Eer hesaptaki videolarda logo kullanlyorsa, bu logo videolar arasnda tutarl m? Bu logo
YouTube veya Vimeo hesabnn avataryla eleiyor mu?

Ykleyici haber kurumlar ve dier YouTube hesaplarna ait videolar kazp karyor mu,
yoksa yalnzca kullanc retimi ierik mi yklyor?

Ykleyici videodaki anlatmla eletirilebilecek argo veya herhangi bir lehe kullanarak m
yazyor?

Bu hesaptaki videolarn kalitesi tutarl m? (YouTubeda Ayarlar mensne ve ardndan Ka-


liteye girip mevcut olan en yksek kaliteyi belirleyin.)

Video tanmlarndaki video isimlerinde .AVI veya .MP4 gibi dosya uzantlar var m? Bu vide-
onun bir cihazla dorudan yklendiini gsterebilir.

YouTube videosunun tanmnda Uploaded via YouTube Capture yazyor mu? Bu videonun
bir akll telefonla kaydedildiini gsterebilir.

49
Bu sorulara cevap toplamak kaynak hakknda, kaynan evrimii gemii hakknda ve pay-
lat ierik hakknda genel bir resme sahip olmamza yardmc olur. Bu noktadan, hesa-
bn hareketlerini kaynan kulland baka herhangi bir evrimii hesaba balantlamaya
almak nemlidir. Aada bu sreci balatacak yntemleri soru halinde bulabileceiniz
rehberi bulabilirsiniz.

Esiz video kodunu bulmak iin Twitter ve Facebooku arayn, balantl baka hesap var m?
(Her kullanc tarafndan oluturulmu ierik URLde grlen esiz bir kodla kimliklendirilir. rne-
in YouTubeda ve Facebookta bu kod URLdeki v= ve bir sonraki & arasnda yer alr.)

Bu ykleyicinin video profilinde listelenen veya kendisiyle ilikilendirilebilecek Google Plus, bir
blog ya da web sitesi gibi baka hesaplar var m?

Ykleyiciyle ilikili hesaplar hesap sahibinin yakn dnemdeki konumu, hareketleri, gvenilirlii,
eilimleri veya gndemi hakknda hangi bilgileri ieriyor?

Bu hesaplar ne kadar zamandr aktif? Ne kadar aktifler?

Bu sosyal medya hesaplar kiminle balantl ve bu bize ykleyici hakknda ne anlatyor?

likili internet sitelerinin Whois bilgilerine ulaabiliyor muyuz?

Bu kii yerel telefon rehberlerinde, Spokeo, Pipl.com veya WebMii veya LinkedInde bulunabili-
yor mu?

Kaynan evrimii sosyal evreleri bu hikaye/konuma yaknlk belirtiyor mu?

Bu sorular sormak ve bunlar cevaplamak bir ieriin kaynann gvenilirlii hakknda bir
gr verir. Buna ek olarak, ok nemlidir ki, haber kurumlarnn bu videoyu nasl kullana-
bileceine dair ilerleyen sorularmzn cevaplarn ve ihtiyacmz olan rehberlii edinebilmek
iin ykleyiciyle balant kurmann yntemini salar.

Kaynakla iletiim halindeyken, karlatnz baz bilgiler hakknda sorular sormay unutma-
yn. Cevaplar tutuyor mu? Kaynak sizinle bu bilgiler hakknda drst olmuyorsa, ierie kar
daha pheci olmalsnz.

Videonun konumunu bulun


Kaynak tanmlandktan ve incelendikten sonra, imdi videonun ieriini dorulama zaman.
Bu sre videonun kaydedildii konumu onaylayarak veya tespit ederek balar.

Videonun nerede ekildiini dorulamak videonun sunduu ipularna byk lde bal-
dr. Ayrt edilebilecek bir sokak grnts, bir bina, kilise, aa sras, da grnts, minare
veya kpr uydu grntleri, konumu belirlenmi fotoraflarla karlatrlmak iin gayet iyi
referans noktalardr. Kamera bir iyeri tabelasn alyorsa, bu isim internetteki sar sayfalar-
da veya yerel firma rehberlerinde listelenmi olabilir. Bir sokak tabelas bizi kesin konuma
gtrebilecek ipular verebilir. Araba plakalar veya reklam panolar ehir ve eyalet detaylar
verebilir. Gne , glgeler ve olay anndaki tahmini saat de faydal olabilir. Ayrca, eer

50
video diyalog ieriyorsa, aksanlar ve leheler videonun gstermeye alt durumu ele ve-
rebilir ya da rtebilir.

Tekrar edelim, balang noktas videoya elik eden metnin ve videonun ierdii ipularnn
incelenmesidir. Konum konusunda Google Haritalar kullanmaktan ekinmeyin ve videonun
ekildii konumu belirlemeye aln. Eer mmknse, Sokak Grnmnde yaknlap ka-
mera asn yakalamaya aln. Eer Sokak Grnts kullanlabilir vaziyette deilse, Go-
ogle Haritalarn seeneklerindeki Fotoraflar blmn an ve konumu belirlenmi fo-
toraflar video konumuyla eleiyor mu diye bakn. Konumu belirlenmi fotoraflar ayrca
Flickr, Picasa ve Twitterdaki gelimi arama seenekleriyle de aratrlabilir.

Eer video yabanc bir dildeyse, metni Google Translatee girin ve yer adn tespit etmeye a-
ln. Google Translatein sk sk yanl eviri yapabildiini aklnzdan karmayn, mesela, Suri-
yedeki Lattakia protoplazma olarak (Trkede Lazkiye olarak bildiimiz, Suriye liman kent-
lerinden bir tanesi. - .N.), Daraa (Trkede Dera olarak bildiimiz, bakent amdan sonra
Suriyenin ikinci en kalabalk ehri. - .N.) kalkan olarak evriliyor. Ayrca dikkatli olmanz
gereken konulardan biri de, Arapa isimlerin ngilizceye transliterasyonlar birbirinden farkl
olabilir, mesela Jidda ve Jiddah (Trkede Cidde olarak bildiimiz, Suudi Arabistann baken-
ti Riyaddan sonraki en kalabalk ikinci ehri. - .N.) gibi. Bu yer isimlerini metinden karp
Google Haritalara girerek ehre giden yolu bulacaz. Aadaki grsel Google Translate ve
Google Haritalardaki aramalar gsteriyor.

Tarihi dorulayn
eviriyi yaparken balantlarnz ve alma arkadalarnzda bulunabilecek dil yetenekleri-
ni kullann. Japonca karakterleri Korece veya inceye evirmek, Japoncay ngilizceye evi-

51
rirken alacanz sonutan daha isabetli bir eviri yapmanz salar. Yani eer Korece veya
ince konuan biri etrafnzdaysa veya abucak ulaabilecekseniz, evirileri sizin iin onlarn
yapmalarn rica edin.

Wikimapia binalarn, banliylerin, askeri blgelerin ve dier ilgi ekici noktalarn taslakland-
rld ve tasvir edildii, Google Haritalarn kitle kaynakl almayla hazrlanm versiyonu-
dur. Wikimapia bir blge hakkndaki balamn edinilmesi ve konumlarn tespiti iin faydaldr
ancak buradan edinilecek bilgiler baka bilgilerle desteklenmelidir, zira hatalarla veya kastl
olarak yanl ynlendiren bilgilerle karlamak mmkndr.

Wikimapiann faydal olduu rneklerden biri 2013 ubatnda Msr-Port Saidde yaanan
sivil itaatsizlik gnnde grlebilir. Gstericiler YouTube ykleyicisinin iddiasna gre Port
Said niversitesinin Eitim Fakltesi yaknlarnda yrrken grntlen-
miti . Port Saidin karmak sokaklar
4
arasnda sokan grntsn Go-
ogle Haritalarda tespit etmek olduka zordu. Ancak, Eitim Fakltesi Wikimapiada iaretliy-
di. Bu referans noktasn bulup incelemek aada greceiniz gibi, eylemin yerini onaylad.

Google Earth, uydu grntlerinin gemiini vermesiyle de kullanl bir dier aratr. Bu
durum blgenin deimi olabilecei daha eski videolar incelerken kullanldr.

Google Earthn zemin grnm ayrca zemini ve binalarn ilgili yzlerini incelerken kymet-
li bir aratr. Yakn zamanda, Storyful ekibi Suriyeye yapld iddia edilen bir srail saldrsn
destekleyecek bir videoyu delil olarak kullanmay deerlendirirken, Google Earth yzey g-
rnmnden alnan amn kuzeyindeki dalarn grnts, aada karlatrmasn gre-
bileceimiz gibi, YouTube ykleyicisinin konumunu dorulad.

52
Bir eylem ya da siyasi miting gibi planl olaylardan yklenen videolarn tarihini onaylamak
genellikle kolaydr. Ayn olay hakkndaki baka videolar muhtemel olarak haber bltenlerin-
de bulunur ve destekleyici fotoraflar da genellikle Twitter, Facebook, Instagram ve dier
sosyal medya sitelerinde paylalr. Bu platformlar ilgili anahtar kelimeler ve hashtaglerle
aramak ou durumda belirgin bir bina veya sokak iareti, plakalar ve hava durumu gibi
destekleyici kantlar bulmak iin yeterlidir.

Ancak, daha mulak videolarda tarih genelde dorulamas en zor stveridir. YouTube vi-
deolar yklemenin balad anda Pasifik Standart Zaman (PST) ile etiketlenir. Bu durum
Rus Diileri Bakanlnn am yaknlarndaki Gutaya yaplan kimyasal silahlarn kullanld
saldry gsteren grntler konusuna phe ekmesini5 salamt: Videolar 21 Austos
gnnn erken saatlerinde yklenmiti, yani YouTubeda da 20 Austos olarak grnyor-
du. Dileri Bakanlnn bu husustaki cehaleti kendilerini ve bakalarn da bu videolarn
saldrnn bildirilen zamanndan daha nce tezgahlanp yklendii hakknda iddialar ileri sr-
meye yneltmiti.

Hava raporlar tek balarna tarihleri dorulamak iin yetersizdir, ancak yardmc olurlar.
Daha nce detaylandrld gibi, Wolfram Alpha bir konumun belirli bir tarihteki hava duru-
mu hakknda hava raporlar salar. Rita Krill 5 Ekim 2012 tarihinde Floridadaki evinin arka
bahesine den yldrmn inanlmaz videosu6 olduu iddia edilen grntleri ykledikten
sonra, Wolfram Alpha blgede frtnalarn aktif olduunu gstermiti. Ayrca o tarihle Nap-
les, Florida hakknda Twitterda yaplan bir arama, yerel bir meteoroloji uzmannn takip-
ilerinden Naplesdaki frtna bulutlarnn fotoraflarn istedii tweeti gsteriyor. Wolfram
Alpha aramasnn ve bahsedilen tweetin grntlerini aada bulabilirsiniz.

Hava durumu fotoraflarnz tweetleyin #SWFL! Frtna bulutlar, gkkua, saanaklar vb. bakalm yaknlarnzda
neler oluyor! #FortMyers #CapeCoral #Naples

53
Son kontroller: Video ne gsteriyor?
imdi tm verileri bir araya getirip en bariz sorular sormann zaman: Video kaydedildii
balamda akla yatyor mu? Bir eyler gazeteci i gdlerimi tetikliyor mu? Yerine oturmayan
bir eyler var m? pular videonun doru olmadn m anlatyor? Kaynan detaylar veya
sorularma verdii cevaplardan akla yatmayan var m? Unutmayn, varsaymnz videonun
yanl olduu ynnde. Kantlar bu varsaym onaylyor veya yanllyor mu?

Konu video olunca unutmayn ki imdiye dek pek ok detayl ve gsterili aldatmaca yapld
ve yaplmaya devam edecek. Kanadal rencilerin yapt, Montrealde bir parkta bir kar-
taln szlp bebei kapt sahte video7 adlarn karmt. Bu videonun maskesi, videoyu
tekil karelere ayrlp kartaln glgesinin baz karelerde olmad fark edilerek drlmt.
(Daha teknik ilerle ilgilenenler eer videonun yapmyla alakal phe tayorlarsa, videolar
bileen karelere ayrmak iin cretsiz VLC Media Player8 veya yine cretsiz Avidemux Video
Editor9 ya da lisansl Vegas Pro10 editr gibi video dzenleme yazlmlar kullanabilirler.)

54
Vaka almas 5.1
Boston Bombalamas: Kilit neme Sahip
Videoyu Dorulamak

Malachy Browne Storyfulun1, yani sosyal medya ann ilk haber


ajansnn haber editr. Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devlet-
lerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine sosyal medya plat-
formlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken,
dorularken ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne
rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan Politico.ieyi2 yaratm ve
editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village
iin alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar prog-
ramcs olan Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii
glendirme kapasitesine kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Lime-
ricklidir ve Dublinde yaamaktadr. Twitter hesab: @malachybrowne3

2013 ylndaki Boston Bombal Saldrsnn ikonik videolarndan biri4 maratondaki son milini
koan bir atlet tarafndan kaydedildi. Boylston Caddesindeki biti izgisine yaklat srada,
ikinci bomba birka metre tede patlad. Video yeterince gl ve etkiliydi, ancak yine de
dorulamamz gerekiyordu.

Patlama ann gsteren bir fotoraf, Storyfulun da tand, gvendiimiz kiilerden olutur-
duumuz Twitter listelerimizden birinin yesi, Boston gazetecilerinden Dan Lamparielloydu

55
(aada). Lampariellonn tweetinin konumu Boylston Caddesi olarak belirtilmiti. Gveni-
lir bir kaynaktan gelen bu bilgi patlamann yerini onaylamamza yardmc oldu. Ayrca bize
koucunun videosundaki grntlerle birlikte kullanabileceimiz bir referans noktas verdi.

Boylston Caddesinin Google Sokak Grntlerindeki grnts (aadaki) hem Dan Lam-
pariellonun fotorafn hem de atletin biti izgisine yaklat sradaki gr asn doru-
lad. Ayn ekilde, yakn bir incelemeyle, videodaki baz atletler Lampariellonun fotorafnda
da grlyordu.

Bu sre ise videonun ieriini dorulad. Videonun orijinal kaynan dorulamak biraz
daha dolambalyd.

56
Video pek ipucu vermeyen bir kullanc adna sahip ve kolayca eriilebilecek detaylar dahi
vermeyen bir YouTube hesabna yklenmiti. NekoAngel3Wolf. Esiz video kodunu Twit-
terda aratmak bizi videoyu NightNeko3 takma adyla paylaan birine gtrd, kiisel de-
taylar yine yoktu. ki profilde de bulunan Neko referans bu iki hesabn ilikili olduunu
gsteriyordu.

Benzer sosyal profilleri aradmzda, gerek adn Morgan Treacy olarak veren, NightNeko3
adyla kaydedilmi bir Pinterest hesab bulduk, Storyfuldaki ekibimiz abucak, gnderileri-
nin konumu New Yorktaki Ballston Spada olarak belirtilmi bir gence ait, Morgan Treacy
adna alm bir Facebook hesab buldu.

Morgan Twitterda videoyu annesinin patlamadaki perspektifi olarak tarif etmiti. Bostonda-
ki gibi prestijli bir maratonun yksek ihtimalle atlet srelerini takip ettiinin bilincinde olarak,
Boston Atletik Birliinin atlet kayt sayfasnda Treacy soyadn aradk. Tek bir sonu vard:
Jennifer Treacy, 45-49 ya grubu, New Yorklu. Jennifer Treacynin kou sresi 40 kilometreyi
14:38de getiini, ancak 2 kilometre tedeki biti izgisini geemediini gsteriyordu. Jenni-
fer her mil iin 10 dakika gibi bir ortalamaya sahipti, bu da onu bombalarn patlad 14:50de
patlamann menziline sokuyordu.

Sosyal kii arama sitesi Spokeo.com bize Jennifer L. Treacy adn, 47 ya bilgisini ve Ballston
Spa, New Yorktaki bir adresi ieren bilgiyi verdi. Ayrca LinkedIn u anda New York Eyaleti
Salk Departmannda alan Ballston Spadan Jennifer Treacy adna bir profil verdi.

57
Soruturmamz son olarak u kant onaylad. Gerard Quinn adl bir adam, Jennifern kz
olduundan neredeyse yzde yz emin olduumuz Morgan Treacynin Facebook arkaday-
d. Quinn daha nceden Morgann gnderilerindeki aile videolarna yorumlar atmt. Yani
aileyle arasnda bir balant vard. Quinnin Facebook profilinde (aada) maratonu koacak
olan yeeni Jenniferla ilgili gururlandn belirtmi olduunu grdk. Ayrca maraton hari-
tasn ve kou zamanlarn linklemiti. Daha sonrasnda Facebooktaki bir yorumunda Jenni-
fern patlamadan sonra iyi olduu ve eve doru yola km olduunu yazm.

Bugn Boston Martonunu koan yeenim Jenniferla gurur duyuyorum.

58
Yerel bir telefon rehberi dorudan Jennifer Treacy ile konumamza vesile olan telefon nu-
marasn barndryordu. Jennifer Treacy videonun kendisine ait olduunu ve haber kurum-
larn kullanma izinlerinin bulunduunu onaylad. Ayrca videodan emniyet tekilatlarn da
haberdar ettiini syledi.

zetle, videonun doruluunu destekleyen tm bilgiler -konum bilgisi, olayn videoyu g-


lendiren dier anlatmlar, ykleyicinin dijital gemii ve hesap sahibinin iletiim detaylar-
cretsiz aralarla internet zerinden eriilebilir durumdayd. Bu aralara ainalk videoyu 10
dakika civarnda bir zaman iinde dorulamamz salad.

59
Vaka almas 5.2:
Fildii Sahilinde hbar Edilen Katliam
Soruturmak

Malachy Browne Storyfulun1, yani sosyal medya ann ilk haber


ajansnn haber editr. Dublindeki merkezi, Asya ve Birleik Devlet-
lerdeki alanlaryla Storyful, haber mterilerine sosyal medya plat-
formlarndaki kullanc tarafndan oluturulmu ierii kefederken,
dorularken ve datrken yardm ediyor. Storyfuldan nce, Browne
rlandal bir web sitesi ve haber arivi olan Politico.ieyi2 yaratm ve
editrln yapmt. 2006dan 2008e kadar rlandal dergi Village
iin alt ve derginin internet sitesi Village.ienin editryd. Eski bir bilgisayar prog-
ramcs olan Browneun, haber merkezi inovasyonlarna ve teknolojinin gazetecilii
glendirme kapasitesine kar gl bir inanc var. Browne Broadford, County Lime-
ricklidir ve Dublinde yaamaktadr. Twitter hesab: @malachybrowne3

Mart 2011de Aboboda bir gsteri esnasnda en az alt kadnn Fildii Sahilli emniyet gleri
(FDS) tarafndan ldrlme grntleri olduu iddia edilen arpc bir video4 YouTubeda
gn yzne kt. Bakan Gbagbonun bir nceki Kasm aynda bakanlk seimlerini kaybet-
mesinden sonra koltuunu brakmamas sebebiyle oluan huzursuzluk esnasnda bir gste-
ri dzenlenmiti.

60
Bir mterinin srar zerine, Storyful olayn oluundan iki sene sonra videoyu dorulamaya
koyuldu. Video, Gbagbonun rakibi Alassane Dramane Ouattarann ismine referansla, ADO
sloganlar atan byk bir kadn topluluunu gsteriyor. Sonra, 3:32 noktasnda, zrhl askeri
personeli tayan bir ara grntye giriyor ve geni kalibreli mermiler ateleniyordu. Birka
insann lmcl ekilde yaraland grlyordu. O dnemde baz Fildii Sahilliler yaralan-
malarn sahte olduunu iddia etmiti. lkenin o dnemki Savunma Bakan videoya phe
ekti ve Gbagbo destekileri (burada6 ve burada7) YouTubeda yaptklar canlandrmalarda
videonun fake olduunu iddia ettiler.

Fla haberler arasndan bir haberi dorulamaya almak baz alardan bu ekilde gemie
dnk bir soruturma yapmaktan daha kolaydr. Videoyu destekleyen veya rten bilgiler
gncel zaman diliminde daha kolay eriilebilir durumdadr, daha eski bir olayla alakal bilgi-
ler ounlukla sosyal alarn daha derinlerine gmldr. Ariv taramas ya ok zordur, ya
da mmkn deildir.

Bu kstlamalar aklmdan karmadan, videoyu dorulamaya ite bu ekilde altm.

Olay hakknda arkaplan bilgisi toplayn


hbar edilen katliam hakknda bilgi sahibi olmadmdan, Olay Googleda Gbagboda l-
drlen kadnlar 3 Mart 2011 olarak arattm. Bu arama olayn tahmini yerini ve olaylarn
dizilimini anlatan baz sonular (burada8 ve burada9) getirdi. Bu arama ayrca videodaki g-
rntlerin dzmece olduunu iddia eden lkenin o dnemki Savunma Bakannn olayla ilgili
yapt bir aklamay da getirdi.

Mhim ekilde, bu haber metinleri ayn zamanda daha odakl bir arama yaparken kullanabi-
leceim anahtar szckler de salad. Twitter ve YouTubeda geriye dnk arama yaparken
bu szckleri kullanarak, grg tanklar ifadeleri ve kullanclar tarafndan oluturulmu ie-
rikleri de kefetmeyi baardm. (Kendinizi daima ykleyicinin yerine koyun ve o bu videoyu
nasl etiketler ve hangi szckler veya bilgilerle tanmlar, bunu hayal edin.)

61
ddiaya gre gsteri ve ate almas olay Abidjann kuzey semtlerinden biri olan Abobo ya-
knlarndaki bir kavakta meydana geldi. Spesifik olarak bir ifade11 olay Autoroute dAbobo
zerinde, Abobo Gare olarak bilinen blgenin bitiiindeki bir kavakta konumlandrd. fa-
dedeki grg tan gvenlik glerinin kava geip, ayn yoldan geri dnerken Adjamye
dnmeden hemen nce kadnlarn zerine ate atn anlatyordu. Adjam Abobonun
gneyinde kaldndan, bize trafiin yn hakknda bir ipucu veriyordu.

8 Martta Le Patriotta ayn zamanda verilen bir habere12 gre, gstericiler Banco kavak
balantsnda (aada haritada gsterildii gibi) toplanmlard.Yerel bir forumda yapt-
mz aratrma bu kavan bu ekilde baka gsterilere de13 sahne olduunu gsterdi.

Google Maps iki byk kavak gsteriyor. Biri, Carrefour Banco, Adjam ynnde, Abo-
bonun gney ucunda bulunuyor. Bu nceki ifadeyle uyuuyor, ben de bunu balang nok-
tam olarak belirledim.

62
Videoda 4:00 noktas ve devamnda grlen sokak
klarnn ve trafik klarnn konumu, palmiye aa-
larnn hizalar ve yaprak dken aalar Banco Carre-
fourun kuzey bat kesinin uydu grntleriyle, yu-
kardaki resimde beyaz emberler iinde grld
gibi, rtyordu. atsnda iki belirgin knts olan
byk bina (krmz ember iindeki) ayn zamanda
gvenlik glerinin aralarnn grntden kaybol-
duu srada arkada grnen binalardan biriyle rt-
yor. Bu da yukardaki uydu grntlerinde aka
grlen trafik ynyle ve grg tannn gneye,
Adjamye doru ilerlediklerine dair verdii ifadeye
uyuyor.

Ancak video kantnn bir paras (yukarda) uydu


grntlerine uymuyor. Konvoyun kavaa girdi-
i anda yapraklarn dken aa saydk, Google
Haritalar ise bu aalardan yalnzca iki tanesini gs-
teriyor. Video 2011 ylnda ekilmiti ve uydu grn-
tlerinin tarihi 2013t, yani belki de aalardan biri
kesilmiti. Bylece Google Earthde geriye dnk
uydu grntlerine baktk. 2009da ekilmi grntler kavan bu kesindeki yaprak
dken aa gsteriyordu.

2013 ylnda ekilen uydu grntlerinde kayp aacn yeri yukardaki grntde belirtildi.
(Grnt kuzeyden gneye 180 derece evrildi.) Bu adan bakldnda kamera konumu-
nun dorudan yolun karsnda olduu grlyor. Daha sonrasnda Storyfulun da tand,
videoya aina ve daha nce Aboboya katliam haber yapmaya gitmi gvenilir bir kaynakla
konutum. Kaynak kamera asnn bu olduunu onaylad.

Tarih
Saldrnn tarihi sosyal medyada paylalan birka bamsz ifade ve videoyla da desteklen-
di. Bu kaynaklar Twitterda, Topsyde, (tarih aralklaryla arama yaplmasna msaade eden)
Topsy Proda ve sonular ykleme tarihine gre sralanarak YouTubeda yaplan bir dizi ara-
ma sonucunda geriye dnk olarak bulundu.

zlediim admlardan bazlar:

3 Mart 2011e ilerleyip o noktadan geriye doru sonular verecek geriye dnk Twitter aramas14
kullandm.
Olayla ilgili tweetleri ve sorular inceledim, bunu15 ve bu cevab16 buldum. Bu kaynaklar ya po-

63
tansiyel grg tanklar, ya da grg tanklarn tespit etmemize olanak tanyacak insanlar. lk
kaynak konumunu Cocody, Abidjan; ikincisi ise Abidjan olarak belirtiyor.
Ayn zamanda Abobodan ve daha nceki RHDP gsterilerinden de videolar ykleyen bu insana17
ulatm. Bu kiinin hesabndaki dier Twitvidleri kontrol ettiimde protesto gnnde yklenen
videoyu18 buldum.
Bu kiinin Twitter timelinena daha yakndan baknca o gnk RHDPye yaplan baka referanslar
da buldum. Bu da beni olaya dair bu haber19 gibi, baka linklere ynlendirdi. Bu haberde Reu-
tersa ait, bizim videomuzdaki kurbanlarla eleen kurbanlar gsteren bir fotoraf vard.
Fotorafla yaplan bir Google Grsel Arama20s, fotorafn 3 Marttan nce kullanlmadn
onaylad. Ancak sonular ayn zamanda AFP/Getty Imagesa ait ve Reutersa ait olmayan bir fo-
torafn bulunduu bir Guardian haberi21 de gsteriyordu. Bu da olay annda blgede gvenilir
bir fotorafnn bulunduu anlamna geliyordu.

Fotoraf aada gsterildii gibi daha yakndan inceledim.

Bu grnt ilk videoda 5:30 noktasnda grlen kurbanla rtyor. Kurban giysiler ve pek
ok gstericinin kulland yeil yapraklarla kapl. Sayfann yukarsnda yakndan gsterildii
gibi, kurbann giydii koyu mavi tirte ve krmz, turuncu, beyaz ve koyu renk izgili, kare
desenli belirgin kyafete dikkat edin.

Ayrca France 24 Observateursa olay yerinden, Abidjandaki kaynaklarndan fotoraflar gn-


derilmiti.22 Biz de Storyfulda bunu France 24den teyit ettik.

Dier aramalar bir Agence France-Presse gazetecisi, Issouf Sanogo tarafndan burada23 ya-
ynlanan bir fotoraf gnl ortaya kard. Sanogo 3 Marttaki gsterinin organizasyonuna

64
yardmc olduunu syleyen Sirah Drane adl bir kadnla rportaj yapm. Drane Abobodaki
gbekli kavakta toplanm insan kalabalna hitap etmek iin bir megafon tutmakta oldu-
unu sylemi. Bu tanma uyan bir kadn videoda grlebiliyor.

Bu video olayn dier videosuyla rtyor. Bu videolar zamannda Storyful tarafndan


belgeye dayandrlmt ve daha nce belirtilen arama terimleriyle arandnda YouTubeda
bulunabiliyordu.

lk video24 saldrnn olduu gn Fildii Sahilinden ve zellikle bu videoyu yklemek iin al-
m bir YouTube hesab tarafndan yklenmi. Hesapta kaynakla alakal bilgiler salayabi-
lecek herhangi bir aktivite yok. Arka plandaki kare ekilli bina gibi, ayn yaral kadnlar da
videoda grlebiliyor.

Fildii Sahilinden alan baka bir YouTube hesabna 4 Mart sabah 09:06:37 GMT zamanyla
ikinci bir video25 yklenmi. Ykleyici videoyu 3 Mart kast ederek dnk RHDP gsterisinde
birka kadn ldrld diyerek tanmlyor.

Bu videolarn veya destekleyici fotoraflarn hibiri, tarihin bu olduundan byk lde


emin olabileceimiz ekilde, 3 Mart ncesinde bulunamyor.

Orijinal ykleyici
Videonun kendisi YouTubea 4 Mart 2011 tarihinde yklenmi. Bu, bu videonun YouTubeda
bulunan en eski hali. Ancak, videonun aslnda bir Facebook hesabndan veya baka kaynak-
lardan alnarak YouTubea yklenmi olmas da yksek bir ihtimal.

YouTube hesab ABDden kaydedilmi ve onemendo.com adresindeki artk kullanlmayan


internet sitesine linklenmi. Hesap New Yorkta veya New Jerseyde yaayan Jamaikal g-

65
menlerle alakal biri tarafndan ynetiliyor gibi grnyor zira bu blgedeki yerel kulp, Dan-
ceHallReggae.com ile ilikili promosyon materyalleri barndryor.

Balantl bir Vimeo hesabndaki ayn dneme ait videolar Rechester, New Yorkta bulunduk-
larna iaret ediyor. Yine balantl bir Facebook hesab ayrca Jamaikal DJlerin mziklerine
giden linkler paylayor. Bize videonun kkeniyle alakal fazladan herhangi bir detay vermi-
yor ve 3 Mart 2011de videoya giden bir link de paylamam. YouTube hesabnda ayrca
Senegal yapm bir pembe dizi de paylalm.

Video zgn m?
Yukardaki ispatlar konumu onaylyor ve videonun tarihini ok yksek bir ihtimalle 3 Mart
olarak oturtuyor. Ancak, baa dnersek: Video o gn kadn gstericilerin FDS tarafndan
vurularak ldrldn m gsteriyor?

Saldrnn dzmece olduu ve cesetlerin sokaa gvenlik gleri uzaklatktan sonra yerle-
tirildii iddia edildi26. Bu ciddi sorular detayl bir soruturma gerektiriyor.

Bu aklamada, Gbagbonun Savunma Bakan Alain Dogou, 4 Marttaki amatr videonun


ortaya kna atfta bulunuyor. Bakan bir kadna yere yat, yere yat, dendiini (ki bunu
videoda duyabiliyoruz) sylyor. Dogou videonun gazetecilerin iddia ettii yerden ekildiini
sylemenin zor olduunu sylyor, ki biz konumu doruladk. Bakan ayrca uluslararas ga-
zetecilerin UNOCI tarafndan dzenlenen bir haber konferansnda ya da Bakanlar Kuruluyla
alakal baka bir etkinlie katldklarndan, protesto gsterisini grntlemediklerini syledi.
Son olarak, Kadnlar Gsterisinin o tarihte Aboboda yapldn kabul etti.

Akla gelen ciddi sorular:

Konvoyun kavaa girdii srada kamera neden uzun sre boyunca yarallardan baka yere ba-
kyor?
Birbirlerine yalnzca birka metre uzaktaki tm kurbanlarn vurulmas mmkn m?
Videoda olduu gibi, yzst m derlerdi?
Yzleri giysi paralaryla hemen kapatlm, bu neden?
Savunma Bakannn da aklamasnda anlatt gibi, yaral bir kadna yere yat, yere yat, diye
barlyor. Bu neden? Bu kadnn kt durumundan m kaynaklanyor, yoksa yaralanma olay m
tezgahlanmaya allyor?
Katliam videoda bir cokunluk yaratyor. Bu gerek mi? Yoksa dier protestocular bu tezgah-
lanm katliam iin rol alyor veya su orta haline mi getiriliyor?

Birka tank yaralanmalarn gerekten de belirtilen katliamdan kaynaklandna dair olduk-


a ikna edici ifadeler veriyorlar. Gney Abobo Hastanesinden bir doktor, bu nsan Haklar
Gzlem Raporu26nun 63/64 sayfalarnda alntlanyor. Doktor saldrnn kurbanlarn yle
grm:

66
Hayatn kaybeden pek ok kadnla ilgilenen doktor yara-
lanmalarn net bir ekilde ar silahlardan kaynakland-
n ve mermilerden kaynaklanyor olamayacan syledi.
Doktor ve olay yerindeki iki tank nsan Haklar Gzlemci-
lerine kurbanlardan birinin bann gvdesinden tamamen ay-
rldn anlatt. kisi ar yaralanmalar sebebiyle haya-
tn kaybeden dier kurbanlar makineli tfek mermileriyle
yaralanmt.

(Video ba kopan bir kurban gsteriyordu.)

Bir New York Times haberi ad verilmi iki tan yle alntlyor:

ndeki tank ate etmeye balad, dedi Abobo sakini Idrissa Diarrassouba. O anda alt ka-
dn ld. Hemen orada, yanlarndaydm. Dverdiler.

Makineli tfek mermileri bir anda pskrd, dedi grg tan Idrissa Sissoko. Ay-
rca alt kadnn vurulduunu grdn de syledi. Birden bire yerde yatan alt
beden grdm, dedi.

Bu habere30 gre, askeri bir kaynak bir Reuters muhabirine saldrnn gvenlik glerinin
nceki atmalardan kaynaklanan gerginlii sebebiyle yaanan bir kaza olduunu belirtmi.

Sonu
u anda tarihin ve konumun byk lde onaylandn syleyebiliriz. Orijinal kaynak ise
henz onaylanmad ve bu yzden grntleri kaydeden kiiyle iletiim kurma imkanmz
olmad.

Ancak sonu olarak, video iddia ettii eyi gsteriyor mu?

Topladmz materyallerle bu kadar uzaktan %100 tatmin edici bir karara varamayz. Yk-
leyiciyle iletiim kurup rportaj yapma imkanyla birlikte, grg tanklarnn, kurbanlar te-
davi eden doktorlarn ve ad verilen kurbanlarn ailelerinin ifadelerini ilk elden alabilmek de
nemlidir. Kurbanlar tespit etmek iin video zerinde daha detayl bir inceleme yrtebilir,
nemli noktalar kare kare blerek kurbanlar tespit etmenin yollarn arayabilir ve sonra
hayatta kalan kurbanlarn izini srebilirdik.

Videoyla alakal toparlayabildiim tm destekleyici bilgiler ve verilerle dahi, video hakknda


net bir karar verilebilir durumda deil.

67
Vaka almas 5.3
Videonun Konumunu ve eriini Onaylamak

Christoph Koettl Uluslararas Af rgt ABDde acil durum mda-


hale yneticisi. Ustalklar uydu grntlerini kullanl hale getirmek,
mobil teknoloji, insan haklar aratrmalar ve avukatlnda kullanlan
yurtta medya. Uzmanlk alanlar ise uluslararas insani hukuk, kriz
incelemesi-analizi ve video dorulama. Koettl ayrca teknoloji ve in-
san haklar konusunda SXSW 2014te1 de konuma yapm dzenli bir
konumac. Sri Lankadaki sava sular konusunda Birleik Devletler
Parlamentosundan da nce ahitlik etti. Pek ok ulusal ve uluslararas medya kurulu-
u; AP, BBC, CNN, Al Jazeraa ve Reuters dahil olmak zere, almalarn dzenli olarak
kullanmaktadr. Twitter hesab: @ckeottl2

2013 Austos aynda Kahirede yaanan iddetli atmalar esnasnda, bir belirgin YouTube
videosu3 byk miktarda medya ilgisi ekmiti. (Video hemen ardndan YouTubedan kald-
rlmt ancak buradan da4 izlenebilir.) Videonun yaygn ekilde kullanlan tanm, ayrca bir
Washington Post5 blog girdisinde de manet olarak kullanld gibi, protestocularn bir polis
arabasn Kahirede bir kprden aa itmeleriydi.

Uluslararas Af rgtnde de kabul ettiimiz gibi, protestocularn gsterdii iddet davran-


elbette ki polisin orantsz g kullanmn6 incelerken konuyla yakndan alakaldr. Ayrca
insan haklar ihlallerinin yaanp yaanmadna karar vermenin bir blm olarak videolar
dorulamak konusunda da alyoruz. Sonu olarak, bu video dikkatli bir inceleme gerekti-
recek nemli bir kayd temsil ediyor.

68
Bu videoda kendini gsteren ey, video tanmndaki ve bundan kaynaklanan blog girdisi
manetinin aksine, protestocularn videonun hibir yerinde arabay gerekten kprden
aa iterken grlmemesi. Kesinlikle daha yakndan bir inceleme gerektiriyordu. te video-
nun ieriini deerlendirmek ve olayn tam konumu belirlemek iin yaptklarm:

Yurtta videosunu dorularken atlan ilk admlardan bir tanesi ayn olay gsteren baka ie-
rikleri aramaktr. (oklu perspektif videolarn deeri hakknda daha fazlas iin bkz. Hal Hod-
son: oklu ekim videolar insan haklarn ihlal edenleri ortaya karabilir. New Scientist, 28
Haziran 2013 ve The Rashomon Project.) Normalde ek materyaller bulmak iin YouTubeun
yan sra Storyfulun (cretli bir servis) kontrol panelini ve Storyfulun Ak Haber Odasn
da aratrrm. (Bu blmde belirtildii gibi, ben de sonu saysn azaltmak iin YouTube
aramalarm sonularn yklenme tarihine gre sralayarak yaparm.) Bu aralar kullanarak
farkl bir adan ekilmi ikinci bir video7 buldum. Grne gre bu video yksek bir nokta-
dan ekilmi ve bylece tm sahneye dair mthi bir grnt salyor. Bu kant gsteriyor
ki polis arabasn kprden aa kimse itmemi. Aksine, araba baka bir arala arpyor
gibi grnyor ve geriye doru kayp kprden aa dyor. kinci video olayn gerek
olduunu dorulad, ancak ayn zamanda video tanmnn (ve manetin) yanl olduunu
ortaya kard.

kinci videonun bize salad gzlem noktasyla olayn tam yerini bulmamz da kolaylat.
The Washington Post haberi olayn yerini 6 Ekim Kprs olarak veriyordu. Bu ie koyul-
mak iin yeterliydi, zira evrimii haritalarda kpry bulmak kolayd. Ancak kpr aslnda
ehrin byk ksmlarnn stnden geen, ok uzun bir ykseltilmi yoldu. Bu tam konumu
bulmam daha zor hale getirdi.

kinci videoyu dikkatlice incelerken bir nokta dikkatimi ekti, bir stadyum. 6 Ekim Kpr-
snn izini Google Earthde srerek kprnn yakn menzilinde iki tane stadyum tespit et-
tim. Videoyu eken kiinin potansiyel konumunu ve bak asn bulmak iin Google Earthte
grnty evirdikten sonra ikinci stadyumla8 uyuan bir konum yakaladm. Genel konumu
doruladktan sonra olay yerini gren yksek binalar tespit etmek kolaylat. Google Earth
Prodaki haritalama aracn kullanarak, iki videodaki konumlar, grntleri ve balantl nok-
talar gsteren basit bir kubak harita izdim.

Son olarak iki nokta daha konumu dorulad: Videonun arka plannda grnen bir radyo
kulesi ayn zamanda uydu grntlerinde9 de grlmekteydi.Ek olarak, kullanclar tarafn-
dan oluturulmu fotoraflar kontrol etmek iin Google Earthteki Panoramio fotoraf kat-
mann da etkinletirdim. Panoramio katman o noktadaki gr asn salayan, corafi
olarak yeri tanmlanm, kullanclar tarafndan oluturulmu fotoraflar, dolaysyla yksek
bir detay dzeyi ierir. Ayrca arabann dt yerden, yani kprnn altndan ekilen bir-
ka fotoraf10 da var ve videoda grlen kpr ayaklar, mkemmel ekilde birbirini tutuyor.

69
Video aramalar, Google Earth ve Google Haritalarn bir kombinasyonu sayesinde, videonun
kaydedildii yeri abucak dorulayabildim ve Kahiredeki protestocular hakknda ciddi ima-
lar dourmas muhtemel, hatal bir video tanmn rtebildim.

Sonu olarak, polis arabasnn neden kprden dtnn gerek nedeni ortaya ktktan
sonra, sre The Washington Postun ikinci gnderi ve bir dzeltmesiyle11 devam etti.

70
Blm 6
Kitleyi Harekete Geirmek

Matthew Ingram son yirmi yldr bir yandan i hayat, teknoloji ve


yeni medya konularnda yazarken dier yandan kurumlara sosyal
medya strateji danmanl veren dll bir gazeteci ve medya dan-
mandr. Halen San Francisco merkezli blog a Giga-Omda1 kdemli
yazar olarak alan Ingram medyann ve web kltrnn evrimi ko-
nularnda yazmaktadr. Globe & Mailn sosyal medya geliimi ve stra-
tejisi konusunda uzmanlam ilk topluluk editr iken gazetenin ev-
rimii yorumlara yaklamn gelitirmi, Facebook sayfasnn ncln yapm, ve
dzinelerce yazar ve editrn Twitterdan iletiim kurmasn salamtr. @matthewi2
Twitter hesabndan yazmaktadr.

Haber ve olaand olay dorulamann kitle kaynakl (crowdsource) yaplmas yeni deil.
Topluluk, geni anlamyla, her zaman iin haber oluumunun ve yorumunun temel bileeni
olmutur. Twitter, Facebook ve YouTube gibi sosyal teknolojiler bu ortak karar mekaniz-
masnn daha geni kapsaml ve hzl almasn salamtr. Srecin kusursuz altn
syleyemesek de bu yeniliklerden nceki halimizle karlatrdmzda saladklar katklar
kusurlarndan tede.

Yakn gemiimizde haber vakalarnn ve gereklerin (fact) nasl saptandn hatrlayalm:


ans eseri olmadka, bir yerlerde sava ktnda, kasrga vurduunda ya da bomba pat-
ladnda civarda birka kiiden fazla gazeteci olmazd. Sahadaki kaynaklar bilgiyi bir haber
ajansna aktarr ve grg tanklaryla grmelere, telefon aramalarna vs. dayanan zahmetli
haber dorulama sreci balard.

imdiyse bilhassa deprem, katliam gibi ani, ngrlemez olaylara dakikalar hatta saniyeler
iinde Twitterda rastgelmemiz daha olas. Birka grg tanndan ve ahitten alnabilecek
gzlem yerine yzlercesine ulamak mmkn. Boston bombalamas ve benzeri olaylarda
olduu gibi aktarlanlarn bir ksmnn hatal olmas da muhtemel olsa da artk olan bitenin
olduka gereki bir resmini yava yava karabiliyoruz. Sre gittike de hzlanyor.

Yeni gelimekte olan kitle-kaynakl dorulamalarn NPRnin (National Public Radio, Amerikan
Ulusal Kamu Radyosu) yenilikiliiyle de bilinen eski kdemli stratejistlerinden Andy Carvin
ve bakalarnn uygulad haliyle baz en iyi uygulama (best practice) rneklerine bakalm.

71
Belirle, dorula ve kaynaklarla iletiim kur
ou durumda balang noktas; gvenilir kaynaklar belirledikten sonra (onlardan gelen)
bilgiyi derlemek, birletirmek ve dorulamaktr. Andy Carvin, NPRde Arap Bahar srasnda
ahsen tand kiilerden balayp onlarn da araclyla yeni kaynaklar kefederek Ortado-
ulu kaynaklardan oluan Twitter Haber Merkezi dedii bir sre kurdu.

Carvin 2011de Craig Silvermana verdii rportajda yle diyor: Bu insanlarn Twitterda ve
zaman zaman Facebookta kimlere hitap ettiine dikkat etmeyi ok nemli buluyorum. Hem
Tunus hem de Msrda (daha olaylar baladnda) tandm neredeyse yarmar dzine
kaynam vard.

Carvin tandklarndan kaynak tavsiye etmelerini ya da Twitter aramalarndan ve belirli has-


htagleri takip ederek bulduklarn dorulamalarn istemi. Zaman iinde yzlerce deerli
kaynan olduu listeler oluturmu.

Bu listeler Carvinin birka sava etkili bir ekilde gerek zamanl tweetlemesine (bilgiyi al-
mak, yeniden duyurmak ve kaynaklarndan dorulamalarn istemek ve sonular payla-
mak) olanak veren g haline gelmi. Birok adan kaotik ama nihayetinde baarl bir sre.

Bu kadar ok sayda kayna ynetilebilir hale getirmek iin Twitter listelerini kullanm;
konu, corafik konum gibi snflandrmalar oluturmu. Bugn Facebookun lgi Alan Listele-
ri, Google+n evreleri ve baka aralarla ya da YouTube kanallarna abone olarak da ayn
ilevi salamak mmkn.

Carvinin att bir baka kritik adm da kaynaklaryla dorudan iletiim kurarak ya da bizzat
grerek bir iliki gelitirmek olmu. Yzeyde sadece Twitterdan yaptklar grnrken in-
sanlarla Skype, e-posta ve dier aralarla haberleerek kimliklerini dorulayabilmek iin ok
emek sarf etmi.

nceki blmlerde de detaylandrld gibi bu tr kaynaklar ve saladklar bilgiler doru-


lanmaldr. Twitter ve YouTube aramalar sonucunda bulunan sahada olan ya da alakal bil-
giye eriimi olan kaynaklarla ve organizasyonlarla iletiim kurmal ve onlardan gelen bilgiyi
dorulamalyz.

Kaynaklarnzla iletiim kurduka, onlar tandka gl ve zayf yanlarn, n yarglarn ya


da paylatklar bilgiyi tartmay gerektirecek baka faktrleri greceksiniz. Kaynak listeniz
bydke grdkleri, paylatklar ve raporladklar konularda da belli kalplar fark edecek
ve gelen ham bilgileri kyaslayarak gerekten ne olup bittiini saptayabileceksiniz.

Carvin Arap Bahar srasnda balant kurduu kaynaklardan bahsederken Bir ksm aktif bir
ekilde lkelerindeki rejimi devirmek iin alan insanlard der.a Srekli bunu aklmda tut-

a http://www.cjr.org/behind_the_news/is_this_the_worlds_best_twitter_account.php?page=all

72
malydm. Belki de yant saydamlktadr. Biri bana doru bilgi veriyordur ama muhalefetten
olduklarn da unutmamalydm.

Kaynaklarnzla etkileim kurmak


Her ey 12 Mart 2011de Austin, Texasda dzenlenen SXSW Festivali srasnda NY Timesn
dzenledii sosyal medya ve Ortadou ile ilgili panele katldmda balad.

Panel esnasnda @jan15egy bir fotorafa bakmam istedii u tweeti att:

Birileri Libyada 2011 ylndaki atmalarda srail kaynakl silahlarn kullanlp kullanlmad-
nn teyidi iin Carvinden (ve dolaysyla Carvinin Twitter Haber Merkezinden) yardm iste-
mi. Carvin gelimeleri Storifydab detaylandrmt.

Beyrutta yaayan @LeShaque adl bir Suriyeli Hindistan merkezli silah reticileriyle ilgili il-
gin ipular yakalam.

b http://storify.com/acarvin/how-to-debunk-a-geopolitical-rumor-with-your-twitt2

73
http://qve.ws/hg0mwo 81mm Aydnlatc Havan Topu Mermisi
81mmlik aydnlatc havan topu mermisi gece atmalarnda yaygn ekilde kullanlan aydnlatc mhimmat ailesindendir.
Temasa geilen her trl hareketli ve sabit nesnenin tanmlanmas amacyla kullanlan mhimmat gl bir aydnlatcdr.
Dmann tespiti ve askeri birliklerin hareketi amalar iin kullanldr. Mermi, namludan beslenen 81mmlik yivsiz havan
topundan atlr. Ayn aptaki uzun namlulu Hotchkiss havan topu ile de uyumludur.

74
Bu ipucundan hareketle Carvin Twitter takipilerinden mhimmatn srail kaynakl olup ol-
madnn teyidi iin yardm istedi. Ald yantlar faydal ipular, grler ve kmaz sokakla-
rn bir karmyd. Sonunda sorunun yantlanmasn salayan spesifik bilgiyi edindi:

Nihayetinde silahn kayna srail deil Hindistand. Havan topu falan da deildi. Carvini
doru ynde olduunu dndren eylerden biri de ayn bilgiyi birbiriyle balants olma-
yan kaynaklardan alabilmi olmasyd.

Carvin, Szde srail silahlar iin yaptmz aratrmada birbirini tanmayan ok sayda in-
sandan ayn bilgiyi alnca bir ksmn Storifyda kayda aldm, dedi.

Hatrlanmas gereken nemli eylerden biri de Carvinin olduka insancl ve mesafesiz bir
ekilde yardm talep etmesiydi. Temas ettii insanlar istedii bilgiyi salayan kaynak deil
meslektalar olarak grmtr. Sadece komut veren haberciler yeterince muhatap bulama-
makta. Fark yaratan, kiilere insan gibi davranmaktr.

New York Times sava muhabiri C.J. Chivers Carvinin eitli atmalarda kullanlan mhim-
mat kaynan tespit etmek iin kullandna benzer bir yntemden faydalanrken geree
ulama hznn gemite mmkn olanla kyaslanamayacandan bahsetti.c

Yine Chiverstan alntlyoruz: Bu kez deliller sava sahadan takip ederken kullanlan alla-
gelmi aralarla elde edildi: sahada almaya istekli olmak, dijital fotoraf makinesi, dizst
bilgisayar, e-posta ve uzmanlardan oluan haber kaynaklar. Ancak yeni yntemlerin iimize
yansmasyla mmkn hale gelen bir fark da savan gerek zamanda takibi; sosyal medya
aralarnn ksa sreli uzman topluluklar oluturmamza frsat vermesiyle salanan bir ge-
lime.

Chivers Brian Moses adl Britanyal yurtta habercinind baarlarn da kutlad. Asl ad Elliot
Higgins olan Moses YouTubedan binlerce Suriye atma videosu izleyip dorulayarak kim-
yasal silahlar konusunda uzmanlat.

Ne habercilik ne de askeri donanm konusunda eitimi olan Higgins ilgili olaylarn doru-
lama zincirinde Chivers gibi profesyonel habercilerin ve yardm kurulularnn dahi itibar
ettikleri nemli bir uzman haline geldi. Baz durumlarda Moses gibileri ya doru zamanda
doru yerde durduklarndan ya da uzun sreler belli bir konu stnde altklarndan yeni
ve kritik kaynaklara dnrler.

Kitle kaynakl iletiimde sorumlu hareket etmek


Haberci olsun olmasn kriz sresince bilgi toplamaya ve dorulamaya alan herkesin ha-

c http://atwar.blogs.nytimes.com/2011/06/10/following-up-part-i-battle eld-refuse-social-media-and-qadda s-cluster-bombs/

d http://www.theguardian.com/world/2013/mar/21/frontroom-blogger-analyses-weapons-syria-frontline

75
trlamas gereken eylerden biri de Twitter, Facebook ya da Google Plus gibi sosyal medya
aralarn kullanrken kendilerinin de dierleri iin birer haber kayna olduudur. Dorula-
ma esnasnda paylaacanz herhangi dayanaksz bilgi olayla ilgili kafa karkln arttra-
caktr.

Destek aramak zere bilgi paylarken bunun daima farknda olun. Olan bitenlerle ilgili ola-
bildiince ak olmak, dorulanmam bilgi yaymaya deil yardm almaya altnz takipi-
lerinize hatrlatmak en iyi yaklamdr.

Karkla engel olmak iin ne bilip bilmediiniz ve hangi bilgilerin dorulama gerektirdii
konularnda mmkn olabildiince ak olun. Hassas ya da kkrtc olmas muhtemel de-
taylar dorularken sosyal medya aralarn kullanmadan nce daha geleneksel yntemleri
tercih etmelisiniz. Bilgiyi dorulanmam ya da dedikodu diye tanmlama konusunda dikkatli
olsanz da yaylmaya baladktan sonra bu snflandrmalar kaybolacaktr. Krizlerde gerek
durumu gz nne alp karmaaya ya da bilgi kirliliine katkda bulunmamak bizim de so-
rumluluumuz.

Kitlenin gc
Bir sonraki blmde detaylandrlaca zere algoritmalar ve otomatikletirilmi aramalar
yeni gelimeler ve haber vakalarnda devasa boyutlarda bilgi retebilirler. Ancak, tartmal
da olsa, gerek zamanda byk miktarda veriyi tarayp anlamlandrmak sadece insanlarn
stesinden gelebilecei bir sorun. Andy Carvin ve Brown Moses rneklerinin de gsterdii
gibi belli bir alanda uzmanlaan ya da belli bir corafyada bulunan gvenilir kaynaklardan
oluan bir a kitle kaynakl bir haber merkezi olarak kullanlabilir.

te yandan, kaynaklarla bu tr bir iliki kurmak hafife alnmamal. Bu sadece iinizi daha
verimli ve hzl yapmanz salayan bir ara deil ayn zamanda aldnz kadar katkda bu-
lunmanz gereken bir i birliidir.

76
Vaka almas 6.1
Arapa Gramerin Azizlii

Tom Trewinnard sosyal teknoloji alannda kar amac gtmeden faa-


liyette bulunan ve i birliki dorulama arac Checkdesk projesini ge-
litiren Meedanda1 aratrma ve iletiimden sorumlu ynetici olarak
alyor. Kendisine Twitterda @Tom_El_Rumi2 rumuzundan ulaabi-
lirsiniz.

M.SH. 2011 balarnda Tunus, Msr ve Libya ayaklanmalar srasnda


yurtta habercilii ve ana akm medya arasndaki dinamikleri incele-
dikten sonra arkadalaryla birlikte abaab Suriyya (Shabab Souria,
Suriyeli Genler) Haber Grubunu kurmutur.

Suriyeli Genler evrimii aralar kullanarak Suriye kaynakl haberleri derleyen, dorula-
yan ve yaynlayan, Suriyede ve yurt dnda yaayan Suriyelilerin oluturduu bir i birlii
adr. yeler, her gn resmi kaynaklardan ve sosyal alardan duyurulan yzlerce haberi
disiplinli bir ekilde ynetilen bir Facebook grubu stnden kitle kaynak yntemiyle derler,
dorular ve Checkdesk kullanarak Arapa ve ngilizce yaynlarlar.

Checkdesk3 haber odalarnn ve medya kolektiflerinin son dakika haberlerinin dijital medya
raporlarn dorulamak ve yaynlamak amacyla kullandklar ak kaynakl bir platformdur.
Checkdesk, Meedan tarafndan 2013 Temmuzunda Ortadounun nde gelen alt medya
partneriyle birlikte, her birinin kendi toplumlarn eitme, kaynak farkndal ve dijital do-
rulama yntemlerini tantma amacyla ayr ayr gerekletirdii bir seri atlye ile duyurul-
mutur.

5 Aralk 2013te4 duyurulan haberleri yalanlamak ve teyit etmek iin yaplanlar Suriyeli Gen-
lerin alma yntemlerinin iyi bir rneidir. am el-Uruba adyla bilinen bir kii Suriyeli
Genler Facebook grubuna bir YouTube videosu gnderir. Videoda Suyuf-ul-slam (slamn
Kllar) grubunun mensubu olarak tanmlanan sakall bir adam grubun Seydna ve Deyr e-
rubim manastrlarnn Hristiyan halkna saldrlar dzenlediini iddia eder. Szde saldrlarn
anlatm aralara serpitirilmi, bir tepenin zirvesindeki binaya ve sa heykeline verilen zarar
gsteren bulank kliplerle kesilmitir. Videoyu gruba postalayan El-Uruba basit bir soru so-
rar: Bu video doru mu yalan m?

77
Grup yelerinden Muhammed Fahreddin (tm grup yeleri kimliklerini saklamak iin rumuz
kullanmaktadr) hemen akabinde gnderdii yorumda video sunumunu yapan kiinin kolay-
ca gze arpmayan gramer hatalarnn, Arapay zarif bir ekilde kullandklar gzlenen tipik
cihad profiliyle elitiine iaret eder.

Ebu Nebil rumuzlu bir baka grup yesi de kullanlan Arapann zayfl dolaysyla da anla-
tcnn kimliini pheli hale getirdii konusunda hemfikir olduunu syler.

Muhammed Fahreddin ve amya Sy kaynakla ilgili bir baka nemli bilgi eklerler: Videoyu
YouTubea ykleyen Nizar Neyuf gvenilmezliiyle mehurdur. Delilleri ise Neyufun gemi-
te rettii Esad kart gruplar ktlemek iin Esad taraftar rejim propagandalardr.

Ebu Kerem El-Farati gruba gnderdii bir baka mesajda, Baka hibir kaynak tarafndan
onaylanmyor, der.

Hibir grup yesi ne Suyuf-El-slam ne de baka bir cihad grubun Seydna ya da Deyr-eri-
bumdaki Hristiyan topluluklara saldrdn gsteren bir fotoraf, video kayd ya da rapor/
haber bulamad.

Suriyeli Genler gibi gruplar zaman iinde kendi uzmanlk alanlarn gelitirir ve saygnlk
kazanrlar. Sy ve El-Farati mehur hafiyelerden: medyay zenle taramayla nlenmeleriyle
dorulama alannda muteber uzmanlar olarak yer ettiler. Videonun kaynann gvenilir ol-
madna onlarn iaret etmi olmas bu bulguya arlk kazandrd.

Nihayetinde videonun sahte olduuna karar vermek saatten az ald. Grup yelerinin de-
neyimlerini bir araya getirerek destekleyici baka delillerin varln kontrol etmek, kaynan
gvenilirliini sorgulamak ve videonun gerekliini tespit etmek zere ieriini incelemek
mmkn hale geldi.

Yedi grup yesinin i birliiyle video yalanland. Video grnd gibi kabul edilseydi sahte
ierik devam etmekte olan propaganda savana katkda bulunacak ve sadece Suriyede ya-
ayan sivilleri deil yurt dndaki politikaclar da etkileyecekti.

Grup yelerinden birinin yazd gibi, Bunun yalan olduunu biliyoruz ancak bat medyas
gerekmi gibi alglayacakt.

Btn bunlar uluslararas askeri mdahale olaslnn geree ok yakn olduu zamanlarda
gerekleti. Videonun yalanlanmas bu nedenle ok nemliydi. Sosyal medyann Suriyedeki
atma halinde ne kadar kritik bir hale geldiinin de kayda alnmasn salad.

78
Blm 7
Bilgisayar Topluluklaryla nsan Topluluklarn
Birletirmek

Patrick Meier (PH.D.) insani yardm iin yeni teknoloji uygulamala-


r konusunda uluslararas dzeyde tannan bir kanaat nderi. u an
Katar Programlama Aratrmalar Ensits Kurumunda sosyal inovas-
yon direktr olarak alyor, Yeni Nesil nsani Yardm Teknolojileri1
zerine bir prototip gelitiriyor. Patrick, QCRI ncesinde, HHIn Kriz
Haritalama ve Erken Uyar programnn kurucu ve ynetici ortayd
ve Ushahidide Kriz Ynetimi Direktr olarak grev yapt. Bu konuda
sz geen etkili blog sayfas iRevolution2 1 milyondan fazla defa ziyaret edildi. Patrick,
Twitterda da @patrickmeier3 hesabnda.

Aratrmac gazeteciler ve insan haklar aktivistleri on yllar boyunca acil ve fla haber du-
rumlarnda dorulama iin bir ok stratejiden faydalandlar. Kullanc retimi ieriin geli-
imiyle, bu uzmanlk daha da talep edilir hale geldi. Fakat birou, dorulama srecini hz-
landrmak ve muhtemelen otomatikletirmek iin ileri programlamaya eiliyor. Herhangi
dier teknikler gibi, sosyal medya ieriini gerek zamana yakn biimde dorulamak zere
gelimi programlamay kullanmann vaatleri ve glkleri var.

leri programlama iki eden oluuyor: makine kaynakl programlama ve insan kaynakl
programlama. lki doal dil ilemesini (NLP) kullanrken ve makine kaynakl renimi (MP)
kullanrken dieri kollektif ve mikro-grevlendirmeyi kullanyor.

leri programlamann kullanc retimi ierii dorulamak zere uygulamalar u an snrl


nk bu aratrma alan halen yeni ve aada tarif edilen dorulama platformlar ve tek-
nikleri halen gelitiriliyor ve test ediliyor. Bunun sonucunda, dorulama srecine ne kadar
deer katacaklarn nmzdeki dnemde greceiz ama teknolojik gelimelerin dorulama
srecinin unsurlarnn otomatiklemesine yardmc olacak yeni yollar getirmeye devam et-
mesi muhtemel.

Bulunduumuz dnem, ileri programlamann kullanc ieriklerini dorulamak zere uygu-


lamalar iin nem tayor: Bu alanda yeni proje gelitiriliyor. Bu blm, insan ve makine
programlamasnn dorulama srecinde kullanm (ve birleimi) ile ilgili arka plan da kap-
sayan bir biimde bu projelere genel bir bak sunuyor. Detaylara inmeden nce, bir not
eklemek isterim: Ben, aada anlatlan dijital insani yardm abalarna Haiti, Filipinler ve
Pakistanda nclk ettim. Ayrca, adlar geen Verily Projectte ve Twitter Gvenilirlik Eklen-
tisinin oluturulmasnda da rol aldm.

79
nsan kaynakl programlama
nsan kaynakl programlama, bir dier adyla Kolektif Programlamada, bir bilgisayar belirli
grevleri insanlara ve topluluklara devreder. Bilgisayar, daha sonra ilenen grevleri bir ara-
ya getirir ve analiz eder.

nsan kaynakl programlamann acil durumlarda erken dnem kullanmlarndan biri


2010daki Haiti Depremiydi. Ushaidi Inc. acil metin mesajlarnn Haitian Croleden ngiliz-
ceye evirilmesi iin web-tabanl bir platform hazrlad4. Bu mesajlar, Port-au-Prince ve et-
rafnda felaketten etkilenen topluluklardan geliyordu. evirisi yaplan metinler daha sonra
aciliyetine gre sralanyordu ve Ushaidi Haiti Kriz Haritasna dklyordu. Bu metinlerin
evirisi Ushaidinin insan kaynakl programlama platformunu krizle ilgili bilgilerde mikro-g-
revlendirme yapma amacyla ilk ve tek kullanm olmasna ramen, bu biliim tekniinin ba-
ars onun felaketlerde yardma katt deeri vurgulad.

nsan kaynakl programlamann bir sonraki kullanm 2012de Filipinlerdeki Pablo Frtnasn-
dayd. Birlemi Milletlerin talebi zerine, Dijital nsani Yardm A (DHN) tayfunun karaya
ulamasndan sonraki ilk 48 saat ierisinde atlan tweetleri toparlad ve analiz etti.5 Daha
spesfik olarak, DHN gnlllerinin Twittera gnderilen, gl frtna ve yamurun yol at
hasar ortaya karan fotoraf ve videolar tanmlamalar istendi. Bu ilemi gerekletirmek
zere, DHN cretsiz ve ak kaynak kullanml CrowdCrafting6 mikro-grevlendirme platfor-
munu her bir ayr grnt ve tweeti etiketlemek iin kulland. lenen veri daha sonra felake-
tin yol at hasarn kriz haritasn oluturmak zere kullanld.

nsan kaynakl programlamayla yardmn Pablo Tayfunundaki bu baarl kullanm Micro-


mappers adnda yeni ve elverili bir mikro-grevlendirme platformunun balatlmasna se-
bep oldu. CrowdCrafting yazlmn kullanarak gelitirilen MicroMappers Baluchistan Depre-
minden sonra atlan tweetleri ve grntleri etiketlemek zere ilk defa 2013te kullanld.7 Bu
operasyon, DHN tarafndan Pakistandaki Birlemi Milletlerin talebi zerine gerekletirildi.

zetle insan kaynakl programlama, insani yardm evrelerinde yeni yeni kavranyor ve ilgi
gryor. Fakat, imdiye kadar sosyal medya ieriinin dorulanmasnda kullanlmamt.

Verily platformu

Geliimine destek verdiim Verily platformu makine kaynakl programlamay sosyal med-
yaya yklenen bilgileri destekleyen ya da doruluu hakknda kuku yaratan verileri kitlesel
ibirliiyle hzla saptamak iin kullanyor. Verilynin sklkla byk bir afet ncesinde ve son-
rasnda afet hasaryla ilgili elikili raporlarn akla kavumasna yardmc olmak zere
kullanlmasn bekliyoruz8. Elbette platform grntleri ve video ekimlerini dorulatmak
iin de kullanlabilir.

80
Verily, Savunmada leri Aratrma Projeleri Birimi (DARPA) tarafndan 2009da balatlan Red
Baloon Challengetan esinlenmiti. Szkonusu sorun, katlmclarn ABD snrlar ierisinde
dikili 10 krmz hava durumu balonunun konumunu doru belirlemesini gerektiriyordu.

MIT (Massachusets Teknoloji Enstits)nden dl kazanan takm, bilgisayarlarnn bandan


ayrlmadan dokuz saatten az srede 10 balonu buldu. in asl, (bu takm yeleri) insanlar
harekete geirmek iin sosyal medyaya, zellikle Twittera bavurdular. Yarmann banda,
kazanrlarsa 40.000 $ deerindeki dl tmyle sahiplenmek yerine, kazanmlarn balon-
larn aratrmasna yardmc olan kiilerle paylaacaklarn duyurdular. zellikle, insanlar
kendi sosyal alarnn yelerini aramaya katlmak zere davet etmeleri iin tevik ettiler:
Her bir balon iin, bize doru koordinatlar yollayan ilk kiiye 2000 $ veriyoruz, fakat dahas
da var: onu davet etmi olan kiiye de 1000 $ veriyoruz. Sonra da, davet eden kiiyi davet
edene 500 $, onu davet edene de 250 $ veriyoruz, vesaire.. (ve byle devam edecek) diye
yazdlar.

Verily platformu ayn tevik mekaniini puan formatnda kullanyor. Ancak lke genelinde
balonlar aramak yerine, bu platform afet boyunca ok daha kk bir corafi alan, genel
anlamda bir ehri kapsamak zere paylalan sosyal medya raporlarnn dorulanmasna
olanak salyor.

Verilyyi Evet/Hayr sorularndan oluan, pinlenen paralardan oluan bir Pinterest kolaj
olarak dnn. rnein: Brooklyn kprs Sandy Kasrgas nedeniyle mi kapatld? Verily
kullanclar bu dorulama talebini Twitterda ve Facebookta paylap, yaknlarda yaayan
kiilere de e-posta yollayabilirler.

Soruyu cevaplayacak kantlar olan kiiler, iki blm olan Verily panosuna yazarlar. Blm-
lerden biri dorulanacak soruyu olumlu cevaplayan kantlar iin, dieri de olumsuz cevap
verenler iindir.

Paylalabilecek kant eitleri, metin, resim ve video formatlarn ieriyor. Verily panosuna
konan her bir kant, paylam yapan kiiden bu kantn neden ilgili ve gvenilir olduuna dair
bir aklamayla birlikte yer almaldr/ desteklenmelidir.

Bu biimde, Verilynin projesinin bir dier benzer hedefi de kitlesel ibirliiyle eletirel d-
nceyi desteklemek. Verily platformunun 2014n banda www.Veri.ly adresinde kullanma
girmesi bekleniyor.

Makine kaynakl programlama


2010da iliyi sarsan 8.8 byklndeki deprem Twitter zerinde geni kapsaml yer ald.
Hemen her zaman olduu gibi, kriz durumu tweetlerinin artyla birlikte yanl bilgiler ve
sylenti dalgalar ortaya kt.

81
Bu sylentilerden biri, Valparaisoda bir tsunami uyarsyd. Bir dieri, Santiagonun baz
blgelerinde yamalanma haberleriydi. Bu trde sylentilerin yaylmasna ramen, yakn
zamanl deneysel aratrmalar Twitterin kendini dzeltebilen bir mekanizmaya sahip oldu-
unu gsterdi. ili depremi sonrasndaki tweetler zerinde yaplan bir aratrma10 Twitter
kullanclarnn tipik olarak gvenilir olmayan tweetleri gvenilirliklerini sorgulayarak arka
plana ittiini ortaya kard.

Aratrmaclar bu zellii analiz ederek, tweetlerin gvenilirliinin tahmin edilebildiini gs-


terdi. Konuyla ilgili veri odakl analiz, belirli zellikleri tayan tweetlerin ounlukla yanl ol-
duunu ortaya kard.11 rnein, tweetlerin uzunluu, kullanlan szcklerin duygu analizi,
ve kullanlan etiket ve emoji says, tweetin iinde yer alan mesajlarn muhtemel gvenilirli-
inin gstergelerini salyor. Ayn durum grnt ve videolara ynlenen linkler ieren tweet-
lerde12 de geerli multimedia ieriklerine ynlenen linkler ieren tweetlerde kullanlan dil,
bu multimedya ieriinin gvenilir olup olmadn belirlemek zere kullanlabilir.

Birlikte deerlendirildiinde, bu veriler makinelere tweet ve dier sosyal medya ieriklerinin


kesinliini tahmin etmeye balamalar iin gerekli olan parametre ve zeka kriterlerini sa-
lyor. Bu, afetlerde, dier fla haberlerde ve acil durumlarda dorulama srecinde otomas-
yonun daha byk bir rol almasna kaplar aralyor.

Kullanl uygulamalar bakmndan, bu bulgular Twitterda bir Gvenilirlik Eklentisi gelitir-


mek zere kullanlyor.13 Bu proje, Katar Biliim Aratrmalar Enstitsndeki takmm ile Hin-
distan, Delhideki Indraprastha Bilgi Teknolojileri Enstitsnn ortak almasn kapsyor.

Bu eklenti, birbirinden bamsz tweetleri belirlenen tweetlerin ieriklerinin gvenilir kabul


edilme olaslna gre 0dan 100e uzanan bir lekte deerlendirecek. Bu makina kaynakl
programlama zmnn temel avantaj, tamamen otomatize almas, bu yzden de in-
san kaynakl programlama platforumu Verilyden daha leklenebilir olmas.

Karma Programlama
Afet Yardm iin Yapay Zeka (AIDR) platformu, insan kaynakl ve makine kaynakl programla-
ma modellerinin bir karmas olma zelliini tayor.

Platform, insan kaynakl programlama (ve mikro-grevlendirme) ile makine kaynakl prog-
ramlamay birletiriyor. Mikro-grevlendirme, kapsaml bir grevi alp bu grevi daha kk
grev dizilerine ayrmaktr. Makine renimi ise bir bilgisayara belirlenen bir grevi tamam-
lamay retmektir.

AIDR kullanclarn ilgilenilen konuya dair bilgiyi Twitterda bulmak iin bir algoritma ret-
mesini salyor. retme ilemi, mikro-grevlendirme kullanlarak yaplyor. rnein, Kzl
Ha bir afet sonrasnda altyap hasarna dair kaynaklar iin Twitter izlemekle ilgileniyorsa,

82
bu durumda Kzl Ha personeli AIDRin mikro-grevlendirme arayzn hasardan bahse-
den tweetleri semek iin kullanabilir. Sonrasnda algoritma bu sreci renir ve otomatik
olarak hasardan bahseden ilave tweetleri bulur.

Bu karma programlama yaklam, sylentileri otomatik olarak bu sylentilerden bahseden


balangtaki bir dizi tweete dayanarak belirlemek zere kullanlabilir. Sylentileri ve kay-
naklarn hzla belirlemek kullanc tarafndan oluturulan ierii dorulamann nemli bir
bileenidir. Gazetecilerin ve insani yardm profesyonellerinin bilginin kaynan takip etmele-
rini ve bilgiyi dorulamak zere bir sonraki admda kiminle iletiime geileceini bilmelerini
salar.

Emin olmak zere, ama sosyal medyada sadece yanl ya da yanltc bilgiyi belirlemek ol-
mamal, neredeyse gerek zamanl olarak bu bilgiye karlk vermek ve bu bilgiyi dzeltmek
olmal. AIDRin ilk versiyonu 2013 Kasmda yaynland.

Dorulama srecini hzlandrmak


Daha nce belirtildii gibi ileri programlama ile desteklenen dorulama platformlarnn ge-
limeye balayan sreleri, onlarn kullanc retimi ierii dorulama iin nihai deerlerinin
daha yeni yeni grleceini gsteriyor. Bu platformlar meyve verse bile, erken dnemde
tekrarl kullanmlar nemli snrlamalarla karlaacaktr. Fakat bu erken dnem almalar
ileri programlamann dorulama srelerinde kullanmlarnn anlaml uygulamalarna doru
ilerlemek iin nem tamaktadr.

Gncel bir snrlama, yukarda anlatlan AIDR ve srada bekleyen Gvenilirlik Eklentisinin
tamamen bir kaynaa, Twittera, bal olmasdr. apraz-medya dorulama platformlarnn
raporlar/haberleri kaynaklar, mecralar ve diller arasnda genlere blmesi gerekmektedir.
Veri.ly bu ihtiyac karlamaya yaklasa da, tamamen kolayca leklenemeyen insan veri gi-
rilerine dayanmaktadr.

Herhangi bir olayda, bu zmler, ounluun arad dorulamann sihirli denei olmak-
tan uzaktr. Dier bilgi platformlar gibi, yeterli zaman ve abayla onlar da yanl ynlendi-
rilebilir ve sabotaja urayabilir. Yine de, bu aralar dorulama srecini hzlandrma frsatn
tamaktadr ve bu alanda daha fazla aba gsterildiinde ve bu alana yatrm yapldnda
muhtemelen ilerleyecekler.

83
Vaka almas 7.1
OpenStreetMap, Haiyan Tayfunu Sonras
Etkilenen Alanlar Haritalamak in nsan ve
Makinay Birlikte Nasl Kulland?

Dan Stowell, iitsel analize odaklanan bir biliim uzman. Ayn za-
manda OpenStreetMapin dzenli katlmclarndan biri ve OpenStre-
etMap- nsani Yardmn, dijital haritalar tasarlayan, saha alanlar-
n grevlendiren ve afet riskini azaltmak iin zel yazlmlar yaratan
bir insiyatifin, takmnda yer alyor. Ak kaynakl yazlm gelitirme ve
makine renimi konularnda birikime sahip ve u an Queen Mary,
University of Londonda Dijital Mzik Merkezinde aratrmac. Websi-
tesine bu linkten1 ulaabilirsiniz.

OpenStreetMap biroumuzun Wikipediadan tanyaca kitleler tarafndan dzeltilen ve te-


lif izinli model zerine ina edilmi bir harita veritabandr. Kamuya ak en detayl haritalarn
bazlarn zellikle gelimekte olan lkeler iin-kullanma sunuyor.

Haiyan Tayfunu 2013te Filipinleri vurduunda, bir grup gnll harita uzman blgede ya-
anan hasar denetlemek ve haritalamak zere biraraya geldi. Bu alma, insani yardm
durumlarna hzl bir geri dn ile etkilenen alanlar haritalamak zere gnllleri aktive
ederek karlk veren OpenStreetMap nsani Yardm Ekibi (HOT) tarafndan koordine edildi.
Bu alma Kzl Ha, Snr Tanmayan Doktorlar ve dierlerinin sahada takmlarn ynlendi-
rebilmek iin gvendikleri sonular almak zere insan kaynakl dorulamay otomatik ana-
lizle birletiriyor.

HOT bir e-posta listesi ve dier yollardan bir gnlller an oluturdu ve srekliliini sa-
lad. Tayfun blgeyi vurmadan 24 saat nce, yeler tayfunun vurmas muhtemel blgeleri
tarttlar ve hzl bir cevap iin hazrlk yaparak mevcut verinin kalitesini deerlendirdiler.

Tayfun Filipinlere ulatnda ve insani yardm gerektiren bir zel durum olarak teyit edil-
diinde, HOT ekibi gnlller ana bu blgeyi haritalamak zere katkda bulunmalar iin
arda bulundu, yardm ekipleri tarafndan talep edilenler arasnda zel haritalama da n-
celikler arasndayd. ki temel hedef vard. lki yksek nufuslu alanlarn ve yollarn genel ve
detayl bir gncel durum haritasnn salanmasyd. kincisi, afet sonras zemindeki her eyin
nasl grndne dair bir tanm salamakt.. Nerelerde binalar hasar grmt ve tahrip
edilmiti? Hangi kprler kapanmt?

84
alma, (aada gsterilen) harita hazrlamak zere bir mikro-grevlendirme platformu
olan HOT Grev Yneticisi websitesinden koordine edildi ve nceliklendirildi. Bu websitesi,
HOT yneticilerinin belli sayda yaplacak ii - belirli bir alandaki yollar ve binalar haritala-
mak gibi- tanmlayp sralamasn salar ve her ii her bir gnll harita uzman tarafndan
havadan grntleri izleyerek ynetilebilecek daha kk grevlere (drtgen alanlara) bler.

Haiyan Tayfunu boyunca, 1500den fazla harita uzman katlm salad, ayn anda 100e yakn
uzman ayn anda Grev Yneticisi sitesini kulland. Her bir ii blmek bu aba dalgasndan
en iyi biimde faydalanmak iin olduka nemliydi.

Kullanc bir grevi teslim aldktan sonra, OpenStreetMapte kendi alann dzenler ve daha
sonra ilgili grev alann Tamamland notuyla (grseldeki krmz drtgenler) iaretler. Her
halkarda, Grev Yneticisi grevin Onayland (yeil renkli) olarak iaretlenmeden nce,
ikincil, daha deneyimli bir kiinin tamamlanan ii incelemesini gerektirir. (Eer grev gerekti-
i gibi tamamlanmadysa, Tamamland durum etiketi ikinci kii tarafndan kaldrlr). Harita
uzmanlar, grev sayfasna notlar yazabilir, onaylamama sebepleri zerine ya da haritala-
mada karlatklar baz konular vurgulamak iin aklama yapabilir.

Havadan grntleme harita uzmanlarnnn uzaktan yollar, binalar ve dier altyaplar iz-
lemelerine olanak vermek iin olduka nemlidir. Microsoft, OpenStreetMap editrlerinin
kullanm iin global Bing grntlerini temin etmitir ve bu grntler Haiyan sresince
kullanlmtr.

85
HOT temsilcileri ayn zamanda havadan yksek znrlkl grnt edinmek zere Ima-
gery to The Crowd (Topluluklara Betimleme) programyla nsani Yardm Bilgi Birimi Devlet
Bakanl ve dier birimler ve irketler ile birlikte hareket etmitir.a Bu kullanlabilir olduun-
da, HOT ekibi Grev Yneticisinde yeni grevler oluturdu, ve gnllllerden daha ileri se-
viyede dorulama yapmalarn ve Filipinlerin gncel durum haritasn gelitirmelerini istedi.

Grev Yneticisi, en grnr dorulama admdr, ama OpenStreetMap ekosistemi ayrca


birok kritik nemde otomatik (makine tabanl) denetleme de ierir. Harita dzenleme yaz-
lm (JOSM) otomatik olarak bir kullancnn dzenlemelerini, kesien binalar ya da bulu-
madan nce kesien nehirler gibi olas olmayan verilerle ilgili uyar yaparak, sisteme ykle-
meden nce denetler.

Dier otomatik aralar dzenli olarak OpenStreetMap veritabann tarar ve potansiyel prob-
lemlere dikkat eker. Deneyimli harita uzmanlar sklkla moderasyon sonras admlarda bu
aralar kullanr: Problemli dzenlemeleri tespit edebilirler ve eski haline dndrebilirler, ya
da kullancyla direkt olarak iletiim kurabilirler.

Bu i ak (e-posta listeleri, bloglar ve wikiler zerinden devam eden iletiim ve koordinas-


yonla birleerek) OpenStreetMapin insan-odakl topluluk modeli zerinde bir dorulama
yaps oluturur.

Bu model, moderasyon ncesi admlar olmadan ve yar-resmi bir denetiler hiyerarisiyle


olduka ak biimdedir ve hzla uluslararas tepki birimlerinin gayet deerli bulduu, yksek
seviyede detayl haritalar retir.

Veriler kullanma ak olduu iin, Haiyan Tayfunu sonrasnda ihtiyalara cevap veren birim-
ler, onu birok farkl biimde kullanabildi: Harita olarak ktlarn aldlar, takmlarn SatNav
birimlerine yant vermek iin indirdiler, kyler gibi nfus alanlarnn konumlarn belirlemek
iin kullandlar ve salgn hastalklarn rntlerini anlamak iin analiz ettiler.

Hzla gncellenen bu harita verisi ayn zamanda gazeteciler tarafndan biraz corafi veri
teknik bilgisiyle birlikte kullanlabilir: rnein tweetler gibi dier kaynaklardan gelen co-
rafi-konumlandrma ieren balamsal bilgi salamak, farkl alanlarda greceli etkiyle ilgili
beyanlarn onaylanmasna yardmc olmak, ya da afetin etkisi ve yaylmyla ilgili infografikler
retmek iin.

a The original sentence was Representatives of HOT also liaised with agencies/companies such as NASA, USGS and DigitalGlobe to obtain
high- resolution aerial imagery. The correction was made in order to give credit to the main organisation which provided the imagery.

86
Blm 8
Afet Yayn in Hazrlanmak

Sarah Knight, ABC Yerel Radyosunun Bat Avustralya ierik direkt-


rdr. Sarah, Avustralya Yaynclk irketinde geirdii 25 yl boyunca
yerel radyo iin 2011deki Margarret River yangnlar, 2013teki Rusty
Kasrgas bata olmak zere bir ok acil durum yayn yapt. Bulundu-
u kurum dahilinde, acil durum yayn iin eitmenlik de yapmaktadr.
Sarah Knight, ayrca Bat Avustralyadaki yangnlardan hortumlara,
sellere maruz kalabilecek yerlerdeki alt farkl radyo kuruluunda al-
anlardan sorumludur.

Bir acil durum olduunda, haber kanallarnn geleneksel olarak iki farkl bilgi kaynakl grevi
olur. lki, insanlara acil durumla karlatklarnda ne yapacaklaryla ilgili bilgi vermektir. Bu
bilgi, yerinde, belirgin ve ak olmaldr. Genelde bu bilgi, devlet makamlarndan, ordudan,
polis grevlilerden, itfaiyeden veya herhangi bir resmi makamdan gelmektedir.

Haber kurumlar iin ikinci grev ise, her gn yaptklar (yapmas gerektii) bir ey; nemli
bilgileri adil, herhangi bir kar ve nyarg gzetmeden paylamak.

Gnmzde ise bunlara bir ncsn eklemek gerekmektedir. nsanlar, bir acil durumda
ncelikli olarak sosyal medya zerinden bilgi edinirler. Haber kurumlar byle bir durumda,
acil durumlar ve afetlerle ilgili birincil bilgiyi veren yerler olmaktan ziyade, kendilerini, ger-
ekle kuru grlty, sylentiyle doruluu ayran; nemli bir ikincil dorulama kayna
konumunda bulurlar.

Hazrlkl olmak, kesin bilgiyi, ihtiyac olan kiilere ulatrmada ve doru olmayan bilgiyi yan-
llkla yaymadnzdan emin olmanzda fayda salar.

Kaos ve karklk durumunda, kiileri gvenli tutmak ve kaynanzn gvenilir olmas iin
neleri yaptnzdan emin olmalsnz? Bu blmde, kendinizi ve alma arkadalarnz kali-
teli ve zamannda bilgilerle, bir acil duruma kar hazrlamanz iin belirli yollara bakacaz.

Hazrlkl olmann esaslar


lk olarak bilgi verme durumunda, organizasyonuzun ne rol oynayacana karar vermelisiniz.
Haber mi yapacaksnz ve/veya uyarlarla ve zamannda tavsiyelerle toplumu mu uyaracaks-
nz? Avustralya Yaynclk Kuruluu bu ikisini ayrmaktadr. Haber merkezimiz haber vermek-

87
te, yerel radyodaki programlarmz ve belirli bir kapsamda 24 saat yayn yapan haber ka-
nalmz News24 resmi uyarlar ve tavsiyeli bildirmekte, ardndan olay haberletirmektedir.

Avustralya Yaynclk Kuruluu, acil durumu ilgilendiren resmi uyarlar ve dier kaynaklar
tarafndan salanm bilgileri -bunlara sosyal medya, dinleyici arlar ve kurtarma yaynlar
da dahil olmak zere- acil durum yayncl politikas gereince iletmekle ykmldr.

Yerel bilgiler
Rolnz belirtildii zere, yapmanz gereken, kendi alanlarnz yerel kaynaklardan gelen
bilgilere hzl geri dn yapmalar ve gelebilecek tehditlerin olas sonular konusunda bilgi-
lendirmelisiniz. Bu bilgilendirme, blgenizde ne gibi acil durumlarn oluabileceinin analizi
ve bunlara karlk olarak yaplacak hazrlklar iermelidir.

Bu konuyla ilgili dnmeniz gereken baz sorular;

Blgenizdeki en yaygn ve blgenize en byk etkiyi brakacak olas doal afet nedir?
Ne gibi su veya acil durumlar ortaya kabilir?
Blgenizdeki kritik binalar ve yaplar nelerdir? (otoyollar, kprler vb.)
Hedef haline gelebilecek nemli hkmet veya devlet makamlar veya askeri sler bulunmakta
mdr?
Kazalarn meydana gelebilecei st yap unsurlar veya riskli yollar bulunmakta mdr?

Hangi blgeler/mahallelerde eteler, asi gruplar vb. bulunmaktadr?

Olas durumlar listeledikten sonra, resmi veya resmi olmayan, ie yarar, nemli bilgileri sa-
layabilecek kaynaklar tespit etmeniz gerekir. Bu listede acil durum alanlarnn yan sra
(acil durum alanlarna Facebook, Twitter gibi sosyal medya platformlarndan eriilebiliyor
mu? Hazrda durmas iin bir liste oluturabilirsiniz.) niversitelerdeki uzmanlar, sivil toplum
kurulular, devlet kurumlarna, irketlere ve organizasyonlara ulaabilme imkan salayacak
yollar da iermelidir.

Telefon numaralar, Twitter hesaplar, Facebook sayfalarn toparlayp, hepsini ulalabilir


halde olan bir formata dntrdkten sonra ister bir veritaban oluturun isterseniz dier
yollarla bir araya getirin. Temas halinde olacanz kii ve kurumlar byle organize etmeniz,
bir acil durumda iinize ok yarayacaktr.

Balantlar kurmak
Her gazeteci veya insani yardm alannn irtibatta olaca kiilere ihtiyac vardr. Ama bu ih-
tiya sadece telefon numaras ve detaylar deil, ayn zamanda onlarla belirli bir iliki kurma-
nz da gerektirmektedir. Gvenilir kaynaklar sizin ihtiyacnz olduunda bilgi alabileceiniz
kaynaklardr ve onlarn da size kar bir gveni olmaldr.

88
Gven, acil bir durum annda bir anda gelimeyecektir.

Ayrca sizin de aktif olmanz gerekiyor, mmknse kaynaklarnzla yz yze buluun, onlar
haber merkezinize, ofisinize veya altnz yere davet edin. Onlarn salad bilgilerle on-
lara ne yapabileceinizi gsterin. Kaynaklarnzn mesajn, ihtiyac olan insanlara nasl ilete-
ceinizi aklayn.

Zamannz, onlarn acil bir durum annda nasl altn gzlemlemeye ayrn. Btn bu
srete onlarn zerindeki basky ve alma koullarn anlamaya aln. Kaynaklarnzla
byle bir kiisel iliki kurmanz, kaynanza birden ok talep gelmesi halinde size ncelik
salayacaktr.

Btn kaynakla iliki kurmann yannda, acil durum merkezi alanlar, dier kurum/organi-
zasyonlar ve izleyicilerinizle olan ilikinizi de gzden geirin.

zleyicileriniz sizin zamannda bilgi ulatracanz; onlarn bu bilgileri zamannda grecekle-


rini ve duyacaklarn biliyorlar m? Sizin acil bir durum annda ne gibi hizmetler sunacanz
ya da sunamayacanz biliyorlar m?

Haber merkezleri iin, hazrlkl olma hikayeleri okurlara yardm etmek iin bir kaynak olaca-
nza ynelik mesaj iletilmesini salar. rnek olarak, ABCde, yaklamakta olan yangn se-
zonunun nasl olacan2 ve acil durum antas hazrlamak iin rehberi3 ieren haber yapyo-
ruz. Haber kanallar veya yardm kurulular tarafndan, bunun gibi bilgiler ieren haberler,
kamu yararna nasl yardmc olabileceinizi gsterir.

Ayrca kar taraftan gelen bilgiler de nemlidir. zleyiciniz ve etrafnzdaki kiiler, acil bir
durumda sizin iin nemli bir bilgi kayna haline gelir. zleyicilerinizi, ellerinde bulunan bil-
gilerle ilgili aramaya, elektronik posta atmaya ve mesaj atmaya tevik edin. Bu genelde trafik
oluan yerler, hava durumu fotoraflar ve dier bilgileri ierecektir.

alanlarnz eitmek
ABCde biz, Acil Durum Yayn Planna byk nem veririz. Bu plan yayndayken resmi ak-
lamalar nasl ele alacamz veya haber iin kullanlacak haritalarla insanlara nasl yardmc
olabileceimiz gibi detaylar ierir.

Bu plana canl yayndan sunucularn topluma nasl yardmc olabileceklerini ieren detaylar
da dahildir. Bu konu hakkndaki bilgiler, eitli acil durum mdahele kurumlarndan gelmek-
tedir. Bu bilgilere rnek olarak unlar verebiliriz: Kvetinizi suyla doldurun ki olas bir su
basncnn dmesi durumunda kabilecek yangnlar engelleyin. veya Btn kasrga koru-
yucularn balayn ve etkilenebilecek camlar bantlayn ya da gerekli malzemeyle kaplayn.

Hazrlnzn bir blm de halka yardm etmek iin kullanabilecek bilgileri toplamakla ilgili

89
olmaldr. Bu bilgileri nceden kaynaklarnza ulaarak salayabilirsiniz. Sizi kaynaklarnza
yeniden ulatracak ve bilgilerinin gncel oluduundan emin olabileceiniz dahili bir sistem
oluturmanz sizin yararnza olur.

rnek olarak Kuzey Avustralyada hortumlar byk bir tehlike arz eder. Hortumlar az ok
mevsimsel olarak olutuundan, hortumlarn zamanlar tahmin edilebilir. Hortum oluabi-
lecek sezon ncesinde, yerel bilgilerimizi gncelleriz ve gerekli kurumlarla iletiime geerek
elimizdeki bilgilerin ve kontaklarn doruluunu kontrol ederiz. alanlar kk gruplarda
bir araya getirilerek, gerekli prosedrlerden geirilir.

Bu sadece plandaki bilginin geerli olup olmadn kontrol etmek iin deil ayrca zamann-
da gzden kam ilikileri de bu sakin zamanda gzden geirmemizi salar.

alanlarmz eitirken ok yararl bulduumuz bir yntem ise nceki deneyimlerden ka-
rlabilecek varsaymsal durumlar kullanmaktr. Varsaymsal durumlar alanlarnz yle bir
senaryo durumunda ne yapacaklarn dnmeye ve bazen de en mantkl yntemin ne ola-
bileceine dair tartmaya zorlar. Teknoloji ve aletler ok abuk deiir bu yzden bu yntem
sizin yntemlerinizin gncelliini korumasna yardmc olur.

Biz aada belirtilen varsaymsal sorular farkl derecelerde kullanyoruz. rnek olarak:

Faciaya neden olabilecek bir hava durumu sunulduunda ne yapmal ?


Stdyoyu boaltmanz istendiinde ne yaparsnz?

Normal alma zamannzdasnz ve afet uyars gelirse ne yaparsnz?

alma sal ve gvenlii nemli bir konudur. alanlarnzn tehlike arz eden yerlerde
ne yaplmasyla ilgili gerekli eitime sahip olduuna emin olun. Avustralyada yangn ve acil
durum kurulular, yangn alanlarnda alacak medya alanlarna eitim verir, alanlar
bu gerekli eitimi almadan yangn alanna gnderilmezler.

Acil durum ynetimi kurulular genelde gazetecileri eitmek iin programlar aarlar. Bu ei-
timler rnein, gazetecilere yangn km bir alanda nasl almalar gerektiine ilikin bilgi
veriyor olabilir. Byle eitimlere katlmak zellikle haber yaplacak alann sadece eitimle
akredite olmu gazetecilere ak olduu gibi zamanlarda yararl olabilir. (Eitim kendi bana
gazeteciler iin acil durum kurulularndan kontaklar bulma konusunda, gazetecilere yar-
dmc olabilir.) Yardm kurulularnn insanlar eitmesi nemlidir nk yardm kurulular
etkilenmi alanlarda uzun sreler boyunca kalabilmektedir.

Son olarak, ekibinize yeni katlan yeleri unutmayn. Bizim kuruluumuzda, acil durum konu-
sunda yayn yapacak ekibin ie almndan itibaren iki hafta iinde eitim grmesi gerekiyor.
Unutmayn, malesef acil durumlar alacak yeni bir eitimi beklemez!

90
Dahili iletiim
Dardan olan paydalarla hzl iletiim kurmak nemli deildir. akn dzenlemelisiniz ve
kendiniz ile i arkadalarnz arasnda gerekleecek iletiim iin plan yapmalsnz.

Dnlmesi ve cevaplanmas gereken baz sorular :

Kuruluunuzdaki dier insanlarn neler yapt ile ilgili nasl iletiim kuracaksnz?
Nelerin paylalaca, baslaca, yaynlanaca hakknda son karar kim verir ?
Acil durum annda kaldrlmas gereken bir paywall var m?
nternet sitenizde ayrlm zel bir blm var m?
Teknik yardm ekibinizin neleri bilmesi ve yapmas gerekiyor?
Sosyal medya ekibi ve site yaratclar ne bilmeli?

Aktarclarnz ve dier altyap unsurlarnz gvenli mi?

ABCde, kayda deer bir acil durum annda, elektronik posta zerinden gnderilen Durum
Raporu (Situation Report-SitRep) adn verdiimiz bir sistem gelitirdik. Bylece herkesin teh-
likenin farknda olmasna, ABCnin nasl tepki vereceini ve kimin dahili olarak acil durumu
yneteceini bu raporla belirtmi olduk.

SitRep (Durum Raporu) sadece dahili bir iletiim iin yardmc bir ara deil ayn zamanda
yneticiler iin youn bilgi kirlilii tehlikesine kar, koruyucu bir kontrol mekanizmas olarak
alr.

lgili alanlar iin e-posta datm gruplar oluuturulur ve dzenli olarak, datmn rahat
gereklemesi iin kontrol edilir. Ayrca SMS datm listeleri ve dier bilgi datm yollarn
dnebilirsiniz. (Biz, son dakika haberleri iin acil durum uyars iletebilen, dahili e-posta ve
SMS datm yapan Whisper programn kullanyoruz.)

Byk bir acil durum srasnda, New South Walesde yaanan orman yangnlar gibi, alan-
larmzn geri kalanna, afet yaynyla ilgilenen ekibimizi, afetle ilgili rportajlar iin arama-
masn rica ettik. Ayrca etkilenen blge dndaki ekiplerimizin, acil durumla ilgilenen kurum
ve kiileri aramamalarn istedik. Bazen kurum dndan gelen isteklerle ilgilenebilmek iin
birisini grevlendirebiliyoruz bylece acil durumla ilgilinen ekibimizin sorun yaamamasn
salam oluyoruz.

Bilgilerin nasl toplanaca, kontrol edilecei ve daha sonrasnda yayn iin nasl szgeten
geecei gibi bir i dalmn dzgn oturtmak dorulama ilemi iin nemlidir. Dorulama
iini kim yapyor ve bunu kim gzden geiriyor ? Bir ok kiinin bakt bir bilginin katk sala-
yabileceinden nasl emin olabilirsiniz ? Bu gibi sorular gzden geirmek acil durum annda
nem tar.

91
Toparlanma yayn
Kurumlar, genellikle afetin en kt zamanlarnda yayn yapmak ve tepki vermek ister ancak
afetten etkilenmi yerlerin ve kiilerin toparlanmas aylar, yllar alabilir. Haber merkezleri,
bu kiilere, afet sonras kullanabilecekleri gerekli bilgileri ulatrmay da planlamaldr. (Bu
konuyla daha ok insani yardm kurulularnn ilgilenmesi gerekir nk onlar bu alana daha
fazla nem vermektedir.)

Afet sonras en ok ikayet edilen konulardan biriyse, afetten etkilenmi kiilerin yalnz ve
ilgisiz kalmasdr. Dolaysyla toparlanma srecinde afet blgesinde olmak, kuruluunuza g-
ven kazandrr.

Kendi kurum alanlarnzn toparlanmasna da yardm etmeyi unutmamalsnz. Hizmetle-


rinizi daha iyi sunmak iin, sahada alanlarla bilgi alma toplants yapmak, sahada ne gibi
sorunlar yaandna ve bir sonraki afette haberciliinizi nasl daha iyi bir hale getirebilece-
inizi konumak asndan nemlidir. Bir sonraki afet illa ki gerekleecektir, kaamazsnz

alanlarnz bireysel olarak da kontrol etmelisiniz. Afetler genellikle travmatik olabilir, bu


sadece afet alannda bulunanlar iin de geerli deildir. alanlarnz kiisel olarak ya da
ailesinin risk altnda olmasndan dolay etkilenmi olabilir.

2009da Avustralyann Victoria eyaletinde gerekleen Kara Pazar orman yangnlarndan


sonra, bir ok alan, yangndan etkilenen aresiz durumdaki insanlardan ald telefonlar-
dan dolay kendilerini kt hissetmilerdir.

2011de Queenslanddeki sellerden yllar sonra, inatla ilerini yapmaya alan personel,
travma sonras stres bozukluu yaadklarn belirtmilerdir.

alanlar ve yneticilerin stresin belirtilerinin farknda olmalar ve bununla nasl baa ka-
caklarn bilmeleri ok nemlidir.

Plannz olmadan bir acil durumun haberini yapabilirsiniz ancak bir plan oluturup, gerek-
li d ilikileri kurup, kendi organizasyonunuz iinde iletiim kanallar ap ve alanlarnn
durumunu eitimlerle, vereceiniz desteklerle, bilgi toplantlaryla daha iyi hale getirirseniz,
yaptnz haber daha az stressiz ve daha fazla etkili olur.

Yardm kurulularna tavsiyeler


Yardm kurulular hedef kitlesinin kimler olduunu gzden geirmelidir. Yardm kurulular
bilginin kaynana ulap, sahada olan kiilere almalarn ynetmek iin mi ulatracak?
Elinizdeki bilgileri devlet ve medya kaynaklarna m ulatracaksnz? Halkla sosyal medya
kanallar zerinden mi iletiim kuracaksnz ?

92
Unutmayn, eer siz insanlara ne yaptnz haber vermeyecekseniz, kim haber verecek? Bi-
rileri haber verecek ve verdii haber doru olmayabilir. Bilgi kirlilii ve eksiklii olmadndan
emin olun.

Vaka almas 8.1


NHK 2011 Japonya Depremini Nasl
Haberletirdi ve Ne rendi
Takashi tsuki, NHK Haber Departman1nn Afet ve Meteoroloji
merkezinin yardmc efidir, departmanda byk aptaki afet hazrl
ve yaynn planlamasndan sorumludur. Daha nce kendisi, NHKnn
blgesel ubelerinde, TV Haber blmnde ve City News kanalnda,
eitli doal afetlerle ilgili haberleri yayna hazrlad. Yayna hazrlad
doal afetler, Miyake Adasndaki Oyama Da ile Japonyann kuze-
yindeki Usu dann volkanik patlamas ve 1999 zmit, Trkiyede olan
depremi de iermektedir.

11 Mart 2011de byk bir deprem Japonyay sarstnda, Japonyann tek devlet yayncs
NHK, canl olarak ana kanalnda bir tartmay yaynlyordu.

Japon Meteoroloji Ajans (JMA) deprem tespit edildikten 30 saniye sonra bir uyar yaynlad.
Uyarnn zerine NHK buna bir harita ekleyerek kayan yaz olarak yayna verdi. (Harita aa-
da gsteriliyor.) Bu kayan yaz, depremin merkez ssn gsteriyordu ve sarsntnn yaana-
bilecei blgeleri belirtiyordu. Grsel ayrca sesli bir uyar da ieriyordu. (JMA, alarmlarn ve
uyarlarn Japonyann her blgesinde bulunan sismometrelerdeki verilere dayanarak verir.)

JMAnn uyarsndan bir dakika sonra, NHKnn btn TV ve radyo programlar deprem ve
olas bir tsunamiyle alakal bir canl yayna geti.

93
NHK, JMA ile afet hazrlyla ilgili ve olaylarn hzl iletiimiyle alakal olarak yakndan alr.
NHK, hzl ekilde grselleri oluturmaya ve otomatik olarak canl yayn alanlarna haber
metni retmeye yarayan bir program oluturdu. Bununla ilgili NHK, ayrca gece yarsndan
sonra, canl yayn olmad zaman eitim program dzenliyor. (Bunun nedeni NHKda s-
rekli olarak depremleri takip ediyor ve haberletiriyoruz.) Bunun gibi hazrlklar bizim hzlca
depremden sonra canl yayna gememizi salad.

NHKdeki afet hazrl sadece JMA uyarlarna dayanmaz. Byk ehirlere, sahil blgelerine
ve nkleer santrallere yerletirilmi 500 robot kameray ynetiyor ve gzlemliyoruz. Robot
kameralar, bir afet durumunda bize ok fazla sayda canl grnt salyor. Buna rnek ola-
rak ise, bir kamera, deprem tespit edildikten 30 dakika sonra tsunami dalgas grnts
yakalad. (Aada gsteriliyor.)

Kameralarla birlikte, NHK, sarsntnn ve tsunaminin etkilerini gsteren helikopterlerle ekil-


mi grntleri de kulland. Bylece canl yaynda hafzalara kaznacak grntler sunma-
mz salad. Fotorafta grld zere, tsunami dalgalarnn sarsntdan yaklak bir saat
sonra Sendaideki evleri silip sprrkenki grnts uzun sre boyunca hafzalarda yer
etti.

2014 yl iinde, Japonyann 12 farkl yerinde 15 tane kullanma hazr helikopterimiz olacak.
Bu sayede herhangi bir blgeye bir saat iinde ulap yayn yapabileceiz.

NHK ayrca yapt deprem yaynn baka platformlara yaymak iin de uramaktadr. Canl
televizyon ve radyo programlarn, Ustream ve Niconico Live gibi mecralar zerinden canl
yaynland. Deprem boyunca birok kii yaknlarna ulamak iin bizden bilgi talep etti. Bunu
salamak iinse, elimizde olan btn bilgileri doal afterlerden sonra insanlarn birbirini bul-
masn salayan Google Person Findera2 (Google Kii Bulucusu) ykledik.

94
Uyarlama ve gelitirme
Deprem sonrasnda, NHK afet yaynn, zayf olduu konular ve hali hazrda olan gelitirmek
iin be giriime imza att:

1. Afet yaynn, grsel ve iitsel olarak anlaldndan emin olmak iin daha da gelitir-
dik. Daha nceki afet yaynmzda gereklere dayanan ayr bir yaklam iindeydik. Bu
yaklam sarsntnn detaylarn iletmekle alakalyd. (Merkez ss, beklenen tsunami
dalgalarnn boyutu gibi.) Yeni yaplanmamzla, haber sunucusu byk bir tehlike ann-
da izleyicileri gerektiinde tahliye etmek iin anons yapyor. Haber sunucular ayrca
tahliye duyurusu srasnda panik yaratmamak iin sakin olunmasn da vurguluyor.
Ayrca iitsel ve duyma problemleri olan insanlarn bilgilenmede sorun yaamamas
iin grsel materyaller de kullanyoruz.

95
2. 2011deki depremin balarnda, eitli medya kanallar, nkleer santrallerdeki du-
rumu bildirmek iin resmi kurumlarn ve enerji irketlerinin basn aklamalarn re-
ferans ald. Bu, aslnda nkleer santrallere kstl bir ulamn olduunu ve bizim bu
bilgileri dorulamakta bamsz olmadmz gsteriyordu. Daha iyi hazrlanmak ve
resmi bilgileri daha isabetli bir balamda yanstmak iin muhabirlerimizi bilimsel ve
zel alanlarda eitiyoruz. Ayrca eitli uzmanlarn grlerini ieren, depremin nk-
leer santraller zerinde ne gibi etkileri olabileceine dair tahminlere de yer veriyoruz.

3. Afetten etkilenmi alanlarda bulunan insanlar yerel medya ile radyolara ulamak ve
birbirleriyle iletiim kurmak iin sosyal medya kulland. Muhabirlerimizin afet yay-
n yaparken, sosyal medyay etkili biimde kullandklarndan emin olmak iin, NHK
olarak yeni bir plan izledik. Bu planda, kullanclardan gelen ierikleri kullanarak uyar
oluturmak iin, gelen bilgilerin nasl dorulanabileceiyle ilgili bilgiler rettik. Bu plan
ierisinde yanl ve dorulanmam bilgilerin nasl ayklanabilecei de var.

Btn bunlara ek olarak, Sosyal Dinleme ad altnda, sosyal medyay kontrol eden ve
dorulama salayan bir ekip oluturduk. Bu ekip (aada grlen) bilgilerin dorulu-
unu ve kalitesini kontrol edebileceimz bir a oluturdu.

4. NHK, kullanc kaynakl, NHK Scoop Box ad altnda kendi ierik platformunu olutur-
du. Bu platform, bilgileri ykleyenlerin kiisel bilgilerini ve yerlerini alarak; onlarla
direkt olarak iletiime geme ve ieriklerini dorulama ans sunuyordu. 2013 Eyllde,
Kanto blgesi hortumdan etkilendiinde, ScoopBox 14 tane, hem ululsal hem de yerel
yaynlarda kullanlm kullanc retimi ierii belirleyip dorulamamaz salad.

5. Deprem sonrasnda, tsunami kaynakl elektrik kesintisi yznden, baz robot kamera-
larmzn fotoraflarn kaybettik. Hasarn fazlal ve Fukushimadaki gvenlik nlem-
leri nedeniyle, kameralara yeniden batarya yklemesi ans bulamadk. Bunu ilerde
engellemek ve robot kameralarn bataryalarn gvenli bir ekilde kullanmak iin, rz-

96
gar ve gne enerjisinden enerji reten bir sistem oluturduk. (Aada kameralar ve
onlar ak tutmaya yarayan gne panelleri mevcut.)

97
BLM 9:
Bir Dorulama Sreci Yaratmak

Craig Silverman medyadaki hatalar ve dorulama ile ilgilenen bir gi-


riimci gazeteci, ayn zamanda Poynter Enstits blogu Regret the Er-
rorn1 kurucusu ve editr. Silvermanin Poynter Haber niversitesi
iin dijital ada dorulama zerine at bir ders2 de bulunmaktadr.
Craig Silverman, profesyonellerin uzmanlklarn ierikle bytmesi ve
paraya evirmesine olanak salayan Spundge3 iin ierik direktrl
yapyor. Craig Silverman daha nce alt Kanada kentinden yerel ha-
berleri veren evrimii haber giriimi olan OpenFilen lansmanna yardmc olmutu.
Regret The Error: How Media Mistakes Pollute the Press and Imperil Free Speech
(Hatalardan Piman Olun: Medyann Hatalar Basn Nasl Kirletiyor ve fade zgrl-
n Nasl Tehlikeye Atyor), adl kitabn yazardr ve almas ABD Ulusal Basn Kul-
b, Ayna dlleri, Kanada Polisiye Yazarlar ve (Kanada) Ulusal Dergi dllerine layk
grlmtr. Twitterda @craigsilverman4 kullanc adyla bulunabilir.

Rina Tsubaki Verification Handbook (Dorulama El Kitab)5 ve


Emergency Journalism (Son Dakika Habercilii)6 giriimlerini, Hollan-
dada bulunan European Journalism Centreda7 ynetmektedir. Son
Dakika Habercilii, dijital adaki deiken konularda ve bunlarla ilgili
muhabirlik yapan medya profesyonelleri iin kaynaklar bir araya ge-
tirmektedir Tsubaki, BM toplants ve Uluslararas Gazetecilik Festivali
dahil sklkla etkinliklerde bu balklarda konumalar yapmtr. Daha
nce deien medya ortamnda yurttalarn rol zerine odaklanan bir ok projeyi
ynetmitir ve Mart 2011deki Japonya depremi ile ilgili olarak iletiimin rol zeri-
ne Internews Europes report8 iin balca ierik salayc olmutur. Ayrca Hokkaido
Shimbun adl Japonyadaki blgesel bir gazeteye de ierik retmektedir. Twitter adresi
@wildfly- ingpanda9

Dorulama Temelleri
Afetler ve son dakika haberleri ortaya kmadan nce dorulama iin plan ve prosedrleri or-
taya koyun.

Dorulama bir sretir. Dorulama yolu her gerekle deiebilir.

Kayna ve salad ierii dorulayn.

Tanklara, madurlara veya yetkili makamlara kaynak olarak gvenmeyin ve sylediklerini tekrar

98
etmeyin. Bu tip sosyal medya hesaplar duygu ile dolu, eksik ya da hatal hatralar ieren veya
snrl bak asyla ekillenen, yanl veya hileli hesaplar olabilir.

Bunu nasl biliyorsun? ve Baka neler biliyorsun? gibi sorular sorarak kaynan doruluunu
sorgulayn.

Dier gvenilir kaynaklarla fotoraf ve ses / video kaytlar gibi evraklar da dahil olmak zere
tm verileri apraz karlatrmaya tutun.

Kendinize Dorulamak iin yeterince biliyor muyum? sorusunu sorun. Kltrel, etnik ve dini
karmaklklar anlayacak derecede bilgiye sahip misiniz?

Ekip yeleri ve uzmanlar ile ibirlii yapn; yalnz banza olmayn.

Kullanc retimi eriin Dorulanmas


eriklerin hatal, temizlenmi, kesilmi, blnm ve / veya farkl bir ierikten tekrar paylald
varsaymndan balayn.
Kullanc retimi ierii dorularken u admlar izleyin:
Asl kayna ve ierii dorulayn ve tanmlayn (yer, tarih ve yaklak zaman dahil)
Kaynan doruluunu tartn ve apraz karlatrma yapn
erii kullanmak iin yazarndan veya yaratcsndan izin aln (fotoraflar, videolar, ses)
Kaynan ykleyicisi hakknda her zaman bilgi toplayn ve temasa gemeden nce mmkn ol-
duunca ok dorulama yapn. Onlara direkt olarak gerekten madur, tank ya da ierik yarat-
cs olup olmadklarn sorun.

1. Esas alnan kaynak ve ierii dorulayn ve tanmlayn


(yer, tarih ve yaklak sresi dahil)

Kken
Kullanclarn oluturduu ierii dorulamada ilk adm, orijinal ierii (tweet, resim, video,
metin mesaj gibi) tanmlamak.

Baz sorular sorarak balayn:

Baka bir evrimii yerde ayn veya benzer bilgi / ierik bulabilir miyim?
lk srm ne zaman yklendi / ekildi / paylald?
Yerini belirlemek mmkn m? Kullanc tarafndan yklenen ierik corafi olarak etiketlendi
mi?
erikle balantl herhangi bir web sitesi var m?
erii ykleyen/paylaan kiiyi tanmlayabiliyor musunuz? Ve daha fazla bilgi iin onlara bavu-
rabilir misiniz?

Grntler ve videolar ile urarken, Google Grsel Arama veya TinEye kullanarak, grn-
tnn daha nce yklenmi bir versiyonunu bulmak iin grnt / video grsel aramas

99
yapn. Ayn grntye ilikin bir ka balant alr ise, grnmn dier boyutlar zerine
tklayn, genellikle orijinal grnt yksek znrlk / boyutlu grsel genellikle orijinal gr-
sel olacaktr.

Grntlerin kkenini dorulamak iin:

Bir grsel arama yapmak iin Google Grsel Arama veya TinEye kullann. Ayn grntye ilikin
birka balant alr ise, grnmn dier boyutlar zerine tklayn, genellikle orijinal grnt
yksek znrlk / boyutlu grsel genellikle orijinal grsel olacaktr.
Grntde herhangi bir EXIF (exchangeable image file deiebilir grnt dosyas) verisi (me-
tadata) olup olmadn kontrol edin. Kamerann modeli, grselin zaman damgas, orijinal gr-
selin boyutlar hakknda bilgi edinmek iin Photoshop, Fotoforensics.com veya Findexif.com gibi
cretsiz yazlmlar kullann.
Twitter, Facebook ve Instagram gibi sosyal alar metaday ayrp alyorlar. Flickr bu konuda bir
istisnadr. Bunun yerine, grnt yklenen mobil cihazdan GPS verileri tanmlamak iin Geofe-
edia ve Ban.jo yazlmlarn deneyin.

Video kkenini dorulamak iin:

YouTube, Vimeo ve Youku gibi video paylam platformlarnda anahtar kelime ile arama yapar-
ken ksaltmalar, yer adlarn ve dier zamirleri kullann
Yabanc dilde ierik ile urarken Google Translate kullann.
Kelimelerinizle eleen nceki videolar bulmak iin tarih filtresi kullann.

Bir grsel arama yapmak iin Google Resim Arama veya TinEye kullann.

Kaynak
Belirlenen orijinal ierik ile, ierik yazar / yaratcs hakknda bilgi toplayn. Ama hesabn
arkasndaki kiinin gvenilir bir kaynak olup olmadn teyit etmektir. Aadaki sorular so-
rarak ykleyicinin dijital ayak izini inceleyin:

Kiinin kimlik ve iletiim bilgilerini teyit edebilir misiniz?


Bu hesaba aina msnz? Hesabn ykledii ierikler ve rportaj gemite gvenilir olmu muy-
du ?

Sosyal a zerinde ykleyicinin gemiini kontrol edin:

Kullanlan hesap ne kadar aktif? Ne hakknda konuuluyor, ne paylalyor?


Hesapta belirgin biyografik bilgiler nelerdir? Baka bir yere balant var m?
Daha nce ne tr ierik yklendi?
Hesabn tarihine baklrsa ykleyici nerde yerleiktir?

Sosyal medya zerinde kimlerle balantda kontrol edin:


Arkadalar ve takipileri kimlerdir?
Kimi takip ediyor?
Kim ile etkileime geiyor?

100
Bakalarnn listelerinde yer alyor mu?
Daha fazla bilgi iin dier sosyal alar zerinde ayn ad / kullanc ad ile bir arama yapn ve ilikili
dier hesaplar bulmay deneyin:

Gerek bir isim bulursanz o kiinin adres, e-posta ve telefon numarasn bulmak iin (Spo-
keo, Beyaz Sayfalar, Pipl.com, WebMii) kii arama aralar kullann.
Kiinin profesyonel arka plan hakknda bilgi edinmek iin, LinkedIn gibi dier sosyal alar
kontrol edin.
Twitter veya Facebook hesab dorulanm hesap ise yannda mavi bir iaret bulunacaktr.
Eer hesap Twitter ya da Facebook tarafndan dorulanmsa, bir pop-up Verified Account
ya da Verified Page. Diyecektir.

Grntler ve videolar ile urarken, atcnn anlayn kabul edin. (Bu sorular ayn zaman-
da metinsel bilgileri dorulamak iin de alr.) Onlarn gvenilirliini kontrol etmek kendini-
ze kaynak hakknda u sorular sorun:

Onlar kim?
Neredeler?
Ne zaman ordalard?
Ne grebiliyorlar (ve onlarn fotoraf / video gsterisi ne) ?
Nerede duruyorlard?
Neden oradalard?

Aadaki sorular sorarak aktivitelerini yrttkleri/idare ettikleri dier online hesaplara


ulama:

Twitter ve Facebookda videonun zel kodu iin aratrma yapn. - bal hesaplar var m?
Dier hesaplarda - Google Plus, bir blog veya web sitesi ykleyicinin bir profili veya bal olduu
baka bir hesap var m?
Bal hesaplarda son konum, aktivite, gvenilirlik, nyarg ya da gndeme ilikin hangi bilgiler
gsterilmektedir?
Bu hesap ne zamandan beri aktif? Ne kadar aktif bir hesap? (Uzun ve daha aktif bir hesabn dier
hesaplara gre daha gvenilir olmas muhtemeldir.)
Sosyal medya hesaplarna kimler balantl, bu balantlar ykleyici hakknda bize ne syler?
Bal bir web sitesi iin sahiplik bilgisi bulabiliyor muyum?
Spokeo, Pipl.com veya WebMii veya LinkedInde yerel telefon dizinleri listesinde yer alyo mu?

Online sosyal evreleri bu hikaye / yere yakn bir bilgi gsteriyor mu?

101
erik

Tarih
zellikle fotoraf ya da videodan bahsediyorken, tarih ve yaklak saati teyit edin:

Olayn gerekletii yeri ve o gnk hava durumunu kontrol edin. Hava durumu (yerel) hava tah-
minleri ve ayn olayla ilgili dier paylamlar ile benzerlik gsteriyor mu? Bu konuda arama yap-
mak iin Wolfram Alphay kullann. (rnein: 20 Ocak 2014te Londra, ngilterede hava nasld?)
O gn gerekleen olaylar ile ilgili haberler iin haber kaynaklarnda arama yapn.
Video ve grsel aramalarn kullann (YouTube, Google, TinEye, vb.), sizin rneinizden daha
nce paylalan her hangi bir ierik bulunuyor mu grn. (Unutmayn, YouTube ykleme balan-
g an olarak Pasifik Zaman Dilimini (GMT-8) baz alr.
Fotoraf ve videolarda tarih/saati tanmlamanz salayacak saat, televizyon ekranlar, gazete
sayfalar gibi unsurlar arayn.

Konum
Doruluu teyit etmek iin bir dier ok nemli a da, ieriin konumunu tanmlamaktr:

erik, otomatik jeolokasyon (yer bulma) bilgisi ieriyor mu? (Flickr, Picasa ve Twitter, tamamen
gvenilir olmasa da konum ekleme seenei sunmaktadr.)
Uydu fotoraflar ve otomatik yer bulma bilgisi ieren fotoraflar ile karlatrmak iin referans
noktalar bulun. rnein;
Binalardaki iaret/yazlar, sokak levhalar, ara plakalar, ilan panolar vs. evrimii eviriler
iin Google Translate ya da free.orc.com sayfalarn kullanabilirsiniz.
Da sralar, aa hatlar, kayalklar, nehirler gibi ayrt edici manzaralar.
Kilise, minare, stadyum, kpr vb. Binalar.
.. Otomatik yer bulma bilgisi ieren fotoraflar eletirmek iin Google Street View ya da
Google Maps zerindeki Fotoraflar kullann.
.. Gemiteki uydu grntlerini de sunduu iin, eski fotoraf ve videolarda Google
Earthn arazi grnmn kullann.
.. Google Mapsin kitle kaynakl (herkesin yaz yazma ve gncelleyebilme ans bulunan)
versiyonu olan Wikimapiay kullann.
Yaklak olarak saati belirleyebilmenizi salayacak gn veya glgeler gibi hava koullar.
Belirli bir yerde belirli bir zamandaki hava koullar iin Wolfram Alphay kullanabilirsiniz.
Aralardaki plakalar
Giysiler

Videolar iin:
Videoda konuulan dili inceleyin. Aksan ve lehelerin corafi konum ile uyumluluunu kontrol
edin. Google Translatein baz diller iin doru eviriler sunmadn unutmayn, ve o dili konu-
anlardan yardm aln.
Video aklamalar tutarl ve genellikle belirli bir konuma m ait?

102
Videolarn tarihleri belirtilmi mi?

Eer video hesaplarnda bir logo kullanlyorsa logo, videolar boyunca tutarl m ve YouTube ya
da Vimeo hesabna ait profil resmi ile eleiyor mu?

Videoyu ykleyen kullanc, eitli haber kaynaklarndan ya da YouTube hesaplarndan kaynak


gstermeksizin paylamda bulunmu mu yoksa kendisi tarafndan retilmi ierikleri mi yk-
lemi belirleyin.

Video ykleyici, argo tabirleri mi yoksa videonun yksn tayin edebilen bir anlatm m kul-
lanm?

Hesaba ait videolar istikrarl bir kaliteye sahip mi? (YouTubeda Seeneklere gidin ve sunulan en
iyi kaliteyi belirleyin.)

Video aklamalar, video balnda .avi ya da .mp4 gibi dosya uzants bilgilerini ieriyor mu? Bu,
videonun dorudan o cihaz ile yklendiini belirtir.

Bir YouTube videosunun aklamasnda YouTube Capture aracl ile yklendi yazyorsa bu,
videonun bir akll telefon araclyla filme alnm olabileceini belirtir.

2. genleme (Nirengi) ve kaynan doruluunu tartmak


Yukarda belirtilen admlar gzden geirdikten sonra kendinize sonun:

Fotoraf/video/ierik belirtilen durum ile bir anlam ieriyor mu?

Herhangi bir ey mekana ait deilmi gibi grnyor mu?

Eklenmeyen kaynak detaylar ya da cevaplanmayan sorular bulunuyor mu?

Medyada ya da eitli organizasyonlarda benzer grsel / videolar kullanlm m?

Snopesda (ehir efsaneleri ile ilgili bir web sitesi) bu kaynakla ilgili bir ey var m?

Herhangi bir ey kt hissettiriyor mu ya da gerek olamayacak kadar gzel mi?

Kaynak ile irtibat kurarken direkt sorular sorun ve aratrmanz iin apraz ilgi kurun (-
genleme yapn); aldnz cevaplarn sizin elde ettiiniz bulgularla rttnden emin olun.

Fotoraflar iin:

Sorularnz sorarken Google Street View ve Google Maps ile fotorafn EXIF verisi (kamera bilgi-
leri ve jeolokasyon bilgisi) ve/veya jeolokasyon bilgisinden neler bildiinizi dnn.

Kaynaktan, sz konusu olaydan nce ve sonra ekilmi baka fotoraflar da isteyin.

Eer fotoraf tehlikeli bir yerde ekilmise, kaynan sizinle konuabilecek kadar gvende oldu-
undan emin olun.

Videolar iin:

Videonun yaps ile ilgili pheleriniz varsa, VLC Media Player ve Avidemux gibi cretsiz ya da
Vegas Pro gibi cretli dzenleme yazlmlarn videoyu bileen karelerine ayrmak iin kullann.

103
3. erii kullanmak iin eser sahibinden izin almak
Telif hakk yasalar lkeden lkeye deiiklik gsterebilir, eitli hizmetlere ait birbirinden
farkl kullanm szlemeleri bulunabilecei gibi. Fotoraf, video ve dier ierikleri kullanmak
iin izin almak esastr.

zin isterken:

1. Hangi fotoraf/videoyu kullanmak istediinizi belirtirken net olun.


2. eriin nasl kullanlacan aklayn.
3. erik sahibinin nasl anlmak istediini netletirin. Gerek isimleri ile mi yoksa bir kul-
lanc adyla m anlmak istiyorlar, ya da ieriin anonim olarak sunulmasn m tercih
ediyorlar?
4. erii ve/veya kaynan ismini kullanmann dourabilecei sonular gz nnde bu-
lundurun. Gizlilik ya da gvenlik sebebiyle kiilerin yzlerini mozaiklemek gerekiyor
mu? eriin yaratcs / ykleyicisinin gerek adlaryla anlmas onlar tehlikeye d-
rr m?

Felaket haberleri ve fla haber durumlarnda dorulama


baars elde etmek iin yaplacak hazrlklar
Daha iyi bir dorulama sreci oluturmak iin ite birka ipucu:

1. Gvenilir kaynaklardan bir oluturma ve srdrme

lk mdahale ekibi, akademik uzmanlar, STKlar, devlet daireleri ve vb. resmi ve resmi olma-
yan gvenilir kaynaklarn bir listesini oluturun. Sadece sosyal medya hesaplarn deil veri
tabannda / i tablosunda paylalan telefon numaralarn ve e-posta hesaplarn toplayn.
Balklar veya corafi konumlar temelinde, mantksal gruplar ierisinde organize edilen Twit-
ter listeleri oluturun. Twitter gelimi aramalar ve zel hashtagler ile gvenilir kaynaklar
bulun. Facebook Beeni Listelerini ve Google Plus dairelerini kullanabilir, YouTube kanallar-
na ve oynatma listelerine ye olabilirisiniz.
Sosyal alarda karlatn eylere asla kaynak muamelesi yapmayn. Onlara insan olarak
yaklan ve ilgilenin. Bu kiiler sizin alma arkadalarnzdr.
Kalabalk ierisinde profesyonel veya amatr olarak gelitirilen, zel bir balk alannda uz-
man gvenilir kaynaklar bulunmaktadr. Ayrca belirli bir fiziksel konumda da kaynaklar bu-
lunmaktadr.
Sosyal alar ile ilgilenerek ve insanlar ile kiisel olarak tanarak gven kurun. Kaynaklarnz
dorulamanza yardmc olmak iin tavsiyede bulunmalarn ve / veya yardm isteyin. Onlarla
etkileime geerek gl ynlerini, zayflklarn, n yarglarn ve dier faktrleri renin.

2. Sizin / organizasyonunuzun o anki roln ve her trl felaket senaryosunu tanmlayn

Felaket anndaki iletiimde rolnz tanmlayn.


Acil durum annda etkili bir ekilde nasl iletiim kuracanz belirleyin.

104
Kiminle iletiime gemek istediinizi, bu hedef gruplar iin kullanl bilgilerin neler olduu-
nu, bu kiilere tavsiyede bulunurken nasl bir dil kullanacanz dnn.

D irtibatlarnz yaplandrdnz kadar i irtibatlarnz da yaplandrn.

3. Personeli ve i arkadalarnz eitin, desteklerin ve bunlardan bilgi aln

Felaket durumlarnda kullanmak zere alet takmn, i akn, onay ve iletiim prosedrle-
rini belirleyin.
Belirli felaket trlerinin meydana gelmesi beklenen alanlarda yaayan kiiler iin durum te-
melli eitim/senaryo eitimi verin.
Personelin acil servisler tarafndan verilen felaket eitim programlarna katlmalarna imkn
salayn.
Belirli felaket durumlarnda kullanlacak komutlar / iletileri hazrlayn.
rtibat bilgilerinin gncel olduunu kontrol etmek iin nemli kaynaklar ile dzenli kontroller
planlayn.
Olay kaydndan sonra personeli sorgulayn; ve yeni rendiiniz eylerin uygulanmas iin
acil durum planlarnz ve eitimini dzenleyin.
Kriz durumlarn bildirmenin sonucunda meydana gelen travma ve stresi gz ard etme-
yin. Gerekli durumlarda destek salayn.

105
VAKA ALIMASI 9.1
Kullanc retimi erii Kullanrken
Deerleme Ve Riski Azaltma

Madeleine Bair WITNESS projesiyle birlikte dnya apnda insan hak-


lar hakknda yurttalar tarafndan retilen videolar, kaynaklar do-
rulamayla urayor. Bu amala neredeyse 10 yldr dnyann bir ok
yerine radyo, multimedya veya basl yayn muhabiri olarak seyahat
etti. Haberleri Washington Post, San Francisco Chronicle ve Orionda
yer ald.

Dnya zerinde bask ve siyasal iddetin kol gezdii blgelerde ekilen ya da savunmasz
topluluklar belgeleyen fotoraf ve videolar, ieriin retilme veya maniple edilme olasl-
nn tesinde riskler tayor. Bu tr durumlarda, kamera nndeki ve arkasndaki bireyler
tutuklanma, taciz, ikence veya lm riskiyle kar karya kalabilir. Uluslararas medya sz
konusu grnty ele geirirse bu tehlike artabilir.Bunun bir rneine 2009da randaki Ye-
il Devrim esnasnda ahit olduk. slami Devrim Muhafzlar1, gstericileri hedef gstermek
ve kimliklerini kitle kaynakl tespit etmek iin internette bulduklar fotoraflar ve video g-
rntlerinden yararland. Bu faaliyetler eylemci topluluk arasnda rperti yaratt.

Kimliklerin ifa edilmesi, bireyleri baskc gler tarafndan cezalandrlma tehlikesine atyor2.
Nasl ki haber kurulular tecavz madurlarnn mahremiyetini korumak adna birtakm
standartlara bal kalyor, gazeteciler de savunmasz insanlar ifa eden videolar kullanr-
ken bilhassa bilgilendirilmi rzalar olmakszn ekilmise grntler - ayn standartlar gz
nnde tutmaldr.

rnek verecek olursak, 2013te Birleik Devletlerdeki online medya ve savunma rgtleri,
Rusyada LGBT genlii hedef alan, rktc boyutlara varan istismar raporlad. ou ma-
kale, faillerin madurlarn istismar ederken ektii fotoraf ve videolar ieriyor. Bu ise, sz
konusu madurlarn grd zarar ve damgalamay devam ettirebilecek bir ifa demek.3
Gazeteciler ve dier insanlar, toplumlarn dile getirmek veya belgelendirmek adna bile-
rek tehlikeye atlan eylemcilerin ektii videolar sansrlememelidir. Ancak gazeteciler, bu
risklerin farknda olmayan ya da kayt iin bilgilendirilmi rza verecek kapasiteden yoksun
insanlar belirlemek ve onlara gelecek zarar en aza indirmek iin temel admlar atmaldr.
Ruslara istismar videosu rneinde, madurlarn bylesine bir ekimin paras olmaya raz
olmad ortada.

106
Gelecekteki olas zarar deerlendirin
lk olarak, bir grnt/videonun mdahillere zarar verip vermeyeceini deerlendirmelisi-
niz. Dnyann tehlike altndaki bir blgesindeler mi? Bu bilginin paylamndan veya gsteril-
mesinden dolay misilleme tehlikesi mevcut mu? Grnt veya videoda gsterilen insanlarn
kayda alnmaya onay verdiklerini rahatlkla syleyebilir misiniz?

Gerekten bir tehlike durumu mevcut ise, iki seeneiniz var:

1. Grnty/kamera grntsn kullanmayn. Var olmas; paylalmas / yaynlanma-


s / baslmas gerektii anlamna gelmez. Bu konuyu baka yollarla raporlandrabilir
ve yaptmz i hakknda bilgi vermek iin kullanabiliriz.

2. Kiilerin grntlerini bumlayn. Televizyon basn odalar ou zaman savunmasz


bireylerin grntlerini, yzlerini bumlayarak yaynlar. Fotoraflar, yzleri bulank-
latrmak iin kolaylkla dzenlenebilir. Online videolar iin, videoyu YouTubea tekrar
ykleyip yz bulanklatrma zelliinden yararlanabilirsiniz. Burada akland ze-
re, ara, videolarda yer alan savunmasz insanlarn kimliini korumak iin oluturul-
du. Bu ara, bir videoyu dzenlemek iin Video Gelitirme aracna tkladnzda Ek
zellik olarak bulunabilir.

Zarar en aza indirgemek; gazeteciler, kriz mdahale ekipleri ve insan haklar alanlar iin
standart ahlak ilkelerini kapsayan bir inantr. Yurtta medyay kullanrken bireylere gelecek
zarar deerlendirip en aza indirmek, bu inanc 21. yzyl haberciliinde uygulamaya koyma-
nn bir yoludur.

107
VAKA ALIMASI 9.2:
Travmatik Grntlerle Baa kmak iin
pular

Gavin Rees, gazeteci ve yapmc, Dart Centre Europeun1 ynetmeni.


The Dart Centre New Yorktaki Columbia University Gazetecilik Lisans
Programnn bir projesi. iddet ve travma haberciliinde etik ve yeni
yaklamlar zerine alyor. Bu amala Gavin Amerikan, ngiliz ve Ja-
pon televizyon kanallarna i dnyas ve politika ile ilgili haberler re-
tiyor. BBC ve Channel 4 gibi kanallarda belgeselleri yaynland. Gavin
ayrca Avrupa Travmatik almalar Topluluu ve Birleik Krallk Psiko-
lojik Travma Topluluunun ynetim kurulu yesi.

Sava blgeleri, su sahneleri ve doal afetlere ait grntler genellikle dehet ve ac veri-
cidir. Grntler travmatik olduunda uzakta gerekleen olaylar kiinin zihnine szarm
gibi hissettirebilir. Tiksinti, kayg ve aciziyet gibi olumsuz tepkiler bu malzemelerle alan
gazeteciler ve adli tp alanlar iin hi de allmadk deildir.

Aratrmalar bize medya alanlarnn kendini daha hzl toparlayan gruba dahil olduunu
gsteriyor: ou durumda, snrl miktarda travmatik grsele maruz kalmann geici znt-
ye gre daha fazla zntye neden olmas olas deildir. Buna ramen, psikologlarn ikincil
veya dolayl travmatizasyon olarak adlandrd olgunun tehlikeleri maruz kalmann devaml
hale gelip yava damla etkisine sahip olduu durumlarda nemli hale gelir. Ayn durum
etkinliklerle kiisel bir balant olduunda da, rnein tandnz birinin yaralanmas gibi,
dorudur.

Medya ve yardm alanlarnn travma ykn azaltmak iin yapabilecei alt pratik uygula-
ma mevcuttur:

1. Neyle baa ktnz anlayn. Savunmann ilk hatt dman tanmaktr: Travmatik
grntleri radyasyon gibi, doza baml bir etkiye sahip olan zehirli bir madde gibi
dnn. Gazeteciler ve yardm alanlar, tpk nkleer iiler gibi ilerini yapmakta-
drlar; ayn zamanda gereksiz maruziyeti en aza indirmek iin makul admlar atmak
zorundadrlar.

2. Tekrar eden gereksiz maruziyeti yok edin. Sralama ve etiketleme yntemlerinizi,


dijital dosya ve klasrlerinizi ynetim biimlerinizi gzden geirerek gereksiz grn-
tlemeyi azaltn. Farkl kaynaklardan gelen grselleri eletirerek grntleri doru-

108
larken belirgin zellikleri not etmek, asl grselle tekrar karlamanz gereken anlarn
skln azaltmanza yardmc olabilir.

3. zleme evresini uygun hale getirmeyi deneyin. Pencerenin boyutunu kltmek,


ekrann parlakln ve znrln ayarlamak alglanan etkiyi azaltabilir. Yapabili-
yorsanz sesi ksmay deneyin, genellikle en etkili olan ksm sestir.

4. Grsellere uzaktan bakmakla ilgili deneyler yapn. Baz insanlar kyafetler gibi be-
lirli ayrntlara odaklanmakta zorlanr ve yzler gibi dier ayrntlar gzden karr.
Grselin rahatsz edici ksmlarna geici mat veya maske uygulamay deneyin. Film
dzenleyicileri lm grnts ann keserken dng oynatma zelliini kullanmak-
tan ekinmeli veya tedbirli bir biimde kullanmaldr.

5. Ekrandayken ska ara verin. Hounuza giden eylere bakn, gezinin, gerinin veya
doa ile temas kurmaya aln. (yeillik, temiz hava, vb.) Bunlarn hepsi vcudun
znt tepkilerini kreltmeye yardmc olabilir. zellikle uyumadan nce rahatsz edi-
ci grsellerle almaktan ekinin. Bu srete zihin alannz doldurmas daha muhte-
meldir.

6. Bilinli bir kiisel bakm plan gelitirin. vedi dosya veya projelerde mmkn oldu-
unca bir, iki, hatta drt kez almak cazip gelebilir. Kendinize i dnda kendinize
nefes alacak alan salamanz nemlidir. Travmaya kar direnli olan kiiler travmayla
ilgili strese maruz kaldklarnda dzenli egzersiz yapmalar, darda sevdikleri etkin-
liklere olan ilgilerini srdrmeleri ve sosyal ilikilere zaman ayrmalar daha muhte-
meldir.

Editr ve dier yneticiler iin baz ek ipular:

Takmn her yesi travmaya verilen normal tepkiler konusunda bilgilendirilme-


lidir. Takm yeleri, farkl kiilerin farkl baa kma yntemlerine sahip olduunu,
etkinin zamanla nasl katlanabileceini ve kendilerinin ya da i arkadalarnn daha
fazla etkin kiisel bakm uygulama ihtiyac duyduunu anlamaldr.

Grsel adan rahatsz edici malzemelerin nasl depolanp datld ile ilgili
ak prensiplere sahip olun. Travmatik grntlerle ilgili aklar, dosyalar, i iletiim-
ler aka iaretlenmeli ve yalnzca malzemeyi grmesi gereken kiilere datlmaldr.
Kimse, asla grntlenmeyecek video grntlerini izlemeye zorlanmamaldr.

evre nemlidir. Mmknse iddet ieren grsellerle uraan i yerlerinde dary


gren pencereler bulunmaldr; bitki ve dier doal elerin odada bulunmas da yar-
dmc olur.

109
Blm 10: Dorulama Aralar:
Dorulama Aralar

Kimlii Dorulamak:
Aadaki online dorulama aralarn kullanarak iletiime geeceiniz kiinin sosyal medyadaki
profil detaylarna ulaabilirsiniz.

AnyWho1: Tersine arama zellii de olan cretsiz beyaz sayfalar. (Yalnzca Amerika)
AllAreaCodes2: Bir telefon numarasna karlk gelen isim ve adres bilgileri. Belli bir
cret karlnda beyaz sayfalarda listelenmeyen bilgileri de sunuyor. (Yalnzca Ame-
rika)
Facebook Graph Search3: Kullanclar isim, cinsiyet, yaadklar ehir, doduklar e-
hir, beendii sayfalar, okuduklar okul, altklar iyeri ve bunun gibi daha pek ok
zellikle aramaya yarayan
GeoSocial Footprint4: Bir kiinin konum servisi ieren tweetleri, sosyal platformlarda
yapt check-inleri ve internette kulland dil seenekleri zerinden konumunu sap-
tayan web site.
Hoverme5: Bir Facebook kullancsnn dier sosyal medya platformlarndaki hesapla-
rn bulan bir Chrome eklentisi.
Identify6: Herhangi bir sayfada bulduunuz bir sosyal medya balants zerinden
kiinin dier sosyal medyalarna ulamanz salayan bir Firefox eklentisi.
Linkedin7: Linkedindeki i gemii ve balantlarna bakaran bir kiinin kimlii ve hi-
kayesi hakknda fikir edinebilirsiniz.
Muck Rack8: Muck Rack editrleri tarafndan Twitter, Facebook, Tumblr, Quora, Go-
ogle+da balants bulunan yzlerce gazetecinin iletiim bilgilerinin topland plat-
form.
Numberway9: Uluslararas telefon rehberi.
Person Finder10: Bir felaketten etkilenen yaknlarn bulmak veya bulunan bir kiinin
kaydn girmek isteyen kiilerce bilgilerinin saland dnyann en byk ak kaynak-
l veri tabanlarndan biri. Ne zaman bir felaket durumu sz konusu olsa Google Kriz
Takm bu arac kuruyor.
Pipl.com11: Bir kiinin internette brakt ayak izlerini takip ederek farkl sosyal med-
ya hesaplarndaki kimliini, kamuya ak kaytlarn ve iletiim bilgilerini buluyor.
Rapportive12: Gmail eklentisi olarak alyor ve mailletiiniz bir kiinin sosyal medya
hesaplarn, konumunu, i durumunu, iletiim bilgilerini salyor.
Spokeo13: Bir kiiyi isim, mail, telefon veya kullanc adyla aratabiliyorsunuz. Sonular
kiinin ya, cinsiyet, iletiim bilgileri, yaad yer, eitimi, evlilik durumu, aile gemii,
ekonomik durumu ve fotoraflarna kadar uzanabiliyor.
WebMii14: Web linklerini bir kiinin adyla aratabiliyor veya tanmlayamadnz kiileri
anahtar kelimelerle dorulayabiliyorsunuz. Sahte profilleri ortaya karabilen bir web
grnrlk skoru salyor.
WHOIS15: Bir web sitesi domainini satn alan kiinin ad, konumu ve iletiim bilgilerini
tespit ediyor.

110
Konumlar dorulamak:
Olay gerekten kitlenin syledii yerde mi gerekleiyor?

Flickr16: Konum bilgisi salanm fotoraflar aratn.


free-ocr.com17: Grsel zerine ilenmi yazlar Google Translate ile evirmenizi sa-
lamak veya baka haritalama kaynaklarnda aramanz iin karyor.
Google Maps18: Online haritalama uygulamas. Dnyann her yerinden yksek z-
nrlkl uydu grntleri salyor. Hava durumundan, yer yz zelliklerine kadar
bir ok konuda bilgi salayabilir.
Google Translate19: Farkl dillerde yazlm ipularn ortaya karmak iin
kullanlabilir.
Mto-France20: Fransa meteoroloji ajans Avrupa odakl radar ve uydu grntleri
salyor. Ayrca iklim durumunu haritalyor.
NASA Earth Observatory21: Uydu grntlerini halka ak paylamak iin kuruldu.
Kresel grseller, cretsiz haritalar, fotoraflar ve veri setleri iin kullanl.
Panoramio22: Google Maps araclyla belli konumlara eklenmi milyonlarca fotora-
fn yklendii paylam sitesi.
Picasa23: Konum bazl fotoraflar aratabilirsiniz.
United States ZIP Codes24: Amerika Birleik Devletlerinde posta koduyla grsel ara-
yabilirsiniz.
Wikimapia25: Google Mapsin kitle kaynakl versiyonu.
Wolfram Alpha26: Bilisel cevaplama motoru. Bir insana sorar gibi soru sorduunuz-
da size sorunuzla alakal cevaplar listeliyor.

Grselleri dorulamak:
Bu grsel gerekten anlatlan hikayeye ait bir ipucu mu?

Findexif.com27: Grselin EXIF bilgilerini karyor.


Foto Forensics28: EXIF buluyor. Ayn zamanda ELA eklinde ksaltlan grselin hata
seviyesini sunuyor. Montajlanm bir grseli anlamak iin iyi bir yntem salyor.
Google Search by Image29: Grsel ykleyerek o grselin daha nce internette her-
hangi baka bir yerde kullanlp kullanlmadn, farkl boyutlarn bulabilirsiniz.
Jeffreys Exif Viewer30: Dijital bir fotorafn konum, tarih, hangi cihazla ekildii gibi
bilgilere eriebileceiniz bir dier EXIF bulma motoru.
JPEGSnoop31: Yalnzca Windowsta alan bir grselin nerede montajlandn gste-
ren bir program. smine ramen AVI, DNG, PDF, THM veya gml JPEG dosyalarn da
altrabiliyor. Kamera tipi, lens ayar, tarih gibi metadata bilgilerine de eriebiliyor.
TinEye32: Bir dier tersine grsel arama motoru.

Kullanl Dier Aralar:


AIDR platform33: Bilgisayar ve insan kaynakl iletim sistemiyle Twitter izleme arac.
Ban.jo34: Btn sosyal medya platformlarnda yer alan grsel ve etkinlikleri karlkl
dorulama ile bir araya getiren ara.

111
Geofeedia35: Belli bir blgeden o anda herhangi bir sosyal medya hesabna yklenen
grsellerin veya gnderilen iletileri grmenize yarayan ara. stediiniz blgeyi harita
zerinden seerek gerek zamanl sosyal medya takibi yaplabiliyor.
HuriSearch36: 5 binin zerinde insan haklar temelli web sitesinde arama yaparak
gvenilir kaynaklar bulmanza yardmc oluyor.
InformaCam37: Farkl kiilerin bir birlerine dorulama iin dosya gnderebildikleri bir
site. TOR ve PGP gibi kriptolu aralar kullanarak dorulanmasn istediini dosyalar
gnderebilrisiniz.
PeopleBrowsr38: Kitle takibi yapabileceiniz ve sosyal medyadaki kiilerin doruluk
skorlarn elde edebileceiniz bir ara.
SearchSystems.net39: Halka ak kaytlar listeleyen uluslararas bir liste.
Snopes.com40: Farkl kaynaklardan dorulama yaparak internet sylentilerini listele-
yen web sitesi.
Verily platform41: Kullanclara spesifik sorular sormasn salayan ve kullanc reti-
mi ieriin salamlatrmasna alan platform.
YouTube Face Blur42: Filenme, iddete veya tehdite maruz kalma ihtimaline kar,
Youtubea yklediiniz videolarda gzken kiilerin yzlerini mozaikleyebildiiniz bir
Youtube arac.

112
Ek:
GRSELLETRLEN ADALET: nsan Haklar
Videolarnn Kantsal Deerini Artrmak in
Saha Rehberi
Bu paha biilemez el kitabndaki hikayeler ve vaka almalarndan grdmz kadaryla
insan haklar ihlallerini vurgularken eer dorulanabiliyorsa, kullanc retimi ierik nemli
bir enstrman olabiliyor. Ancak ou film yapmcs ve aktivist daha fazlasn umuyor. Onlar
oluturduklar grsel ierikleri ihlallere adalet getirmesi beklentisindeler. Ne yazk ki yurtta-
lar tarafndan oluturulan video ve dier ieriklerin ok az bir ksmnn mahkeme nne delil
olarak karlacak kadar iyi kalitede olduunu gzlemliyoruz.

Yurttalar ve aktivistlerin ounlukla yakalamak iin hayatlarn tehlikeye attklar grnt-


ler adaletsizlii vurgulamaktan tesini yapabilir bir sre olarak adalete delil niteliinde
hizmet salayabilir. Yaknda kacak olan Grselletirilen Adalet: nsan Haklar Videolarnn
Kantsal Deerini Artrmak in Saha Rehberi (Visualize Justice: A Field Guide to Enhancing
the Evidentiary Value of Video for Human Rights) kitab yurtta tankl ve insan haklar
aktivizmine video kullanmnn yalnzca kat zerinde bir ihlal ortaya karm olarak deil
ayn zamanda uzun soluklu bir mcadele olarak adaletin salanmasnda nasl yardmc ola-
bileceini anlatyor.

Neden bir saha rehberi?


Grsel maniplasyonu kolay hale geldike ve yanl ieriin yaygnlamas kolaylatka, e-
kilen grntlerin adaletsizlii vurgulamak iin yeterli olamayaca aikar. Aktivistler tarafn-
dan kaydedilen grntlere yalnzca gazeteciler tarafndan deil ayn zamanda mahkemeler
ve soruturmaclar tarafndan da Dorulama El Kitabndaki sorular yneltilmeli: Bu video
dorulanm m? Bu videonun ne zaman ve nerede kayda alnd yeterince ak m? zerin-
de oynanm veya deitirilmi mi? Ayrca adalet sistemi iin daha geerli dier sorular da
sormallar: Bu grnt insan haklar ihlaliyle ilgili mi? Kkeni ispatlanm m? Adaletin ortaya
karlmasna yarayacak potansiyelde mi?

Kimin iin?
Rehber ncelikle sahada insan haklar ihlallerini grntleyen veya grntleyecek olanlar
iin. Bunlar yurtta haberciler, aktivistler, topluluk muhabirleri veya insan haklar sorutur-
maclar olabilir. Bazlar hali hazrdaki ilerinde bu tarz ihlalleri grntlyorlar ve yarat-
tklar videolarn deerini aa karmak iin bu rehberi kullanabilirler. Dierleri ise belki
de insan haklar ihlallerine dair soruturmalar daha geleneksel yollardan yrtyorlardr

113
ancak hak ihlalleri raporlamalarna videolar dahil etmek ve topladklarnn deerini artrmak
istiyor olabilirler.

WITNESSin insan haklar alannda alan kiilerce ortaklaa hazrlad kapsaml Grselle-
tirilen Adalet rehberi unlar ierecek:

Ceza adaletinde videolarn rol


Kantsal deeri artrlm video yakalamak iin teknikler
Hangi grntnn nceliklendirilecei
retilen medyay hapishane parmaklarndan korumak
Videolarn adalet araynda nasl kullanldna ilikin vaka almalar

Gazetecilik ve adalet
Dorulama El Kitab gazeteciler ve kriz alanlar iin yurtta videolarnn nasl analiz ede-
ceine ilikin yeni yaklamlar sunarken WITNESSin hazrlad nsan Haklar Videolarnn
Kantsal Deerini Artrmak in Saha Rehberi ayn konuya madalyonun dier yznden
bakacak ve sahada grnt yakalamak iin alanlara ektikleri materyalin hak ihlallerini
ortaya karabilecek ve hatta adaleti salayabilecek kadar nemli hale getirecek metodlar
nerecek. Mterek bir almayla bu iki kaynak, daha fazla elde, daha fazla kamerann daha
iyi bir gazetecilii ve daha fazla adaleti getirebilmesini salayacak.

Daha fazla bilgi


El kitabnn hemen yanna WITNESSin websitesini yer iareti olarak ekleyin:
http://www.witness.org/

114
Ek B:
Dipnotlar

Blm 1: Son Dakika Haberlerinde Dogrulama

1. http://www.poynter.org/category/latest-news/regret-the-error/
2. http://www.newsu.org/courses/veri cation
3. https://www.spundge.com
4. https://twitter.com/CraigSilverman
5. http://veri cationhandbook.com
6. http://emergencyjournalism.net
7. http://ejc.net
8. https://internews.org/sites/default/les/resources/InternewsEurope_Report_Japan_
Con- necting%20the%20last%20mile%20Japan_2013.pdf
9. https://twitter.com/wild yingpanda
10. http://www.psychologytoday.com/articles/200810/the-8-laws-rumor-spread
11. http://www.nieman.harvard.edu/reports/article/102764/Inside-the-BBCs-Veri cation-
Hub.aspx

Vaka alsmas 1.1: Nijeryadaki atsma Blgesinde Sylenti ve


Geregi Birbirinden Ayrmak

1. http://www.unaoc.org
2. https://twitter.com/ste durand

Blm 2: Dogrulamann Temelleri: Uyulmas Gereken Kurallar

1. http://www.poynter.org/latest-news/mediawire/101059/buttry-named-editor-publishers-
editor-of-the-year/
2. http://stevebuttry.wordpress.com
3. https://twitter.com/stevebuttry
4. http://www.scribd.com/doc/58714751/Belles-of-the-Ball-Part-1
5. http://www.scribd.com/doc/58714751/Belles-of-the-Ball-Part-1
6. http://www.nytimes.com/2006/01/04/national/04cnd-mine.html?pagewanted=all&_r=2&
7. http://articles.chicagotribune.com/1991-10-20/news/9104040559_1_city-news-bureau-
night-city-editor-jack-fuller
8. http://ajrarchive.org/article.asp?id=1088
9. http://www.nytimes.com/1998/10/30/us/chicago-will-lose-a-storied-bastion-of-double-
checked-facts.html
10. http://articles.baltimoresun.com/1999-03-06/features/9903060357_1_city-press-city-
news-bureau-pronoun
11. http://www.highbeam.com/doc/1P2-4078730.html
12. http://articles.chicagotribune.com/1988-01-12/news/8803210686_1_city-news-bure-
au-night-city-editor-journalism

115
Vaka alsmas 2.1: Sosyal Medyay Polis Telsizi Gibi Kullanmak

1. http://cir.ca
2. https://twitter.com/AntDeRosa

Blm 3: Kullanc retimi Ierigi Dogrulamak

1. http://storyful.com
2. https://twitter.com/cward1e
3. http://clairewardle.com
4. http://www.gartner.com/newsroom/id/2623415
5. https://www.youtube.com/yt/press/en-GB/statistics.html
6. http://www.soupsoup.net/the-disconnect-between-traditional-media-and-ugc/
7. https://twitter.com/roygrubb/status/381784746155446274
8. http://www.senate.gov/isvp/?type=arch&comm=intel& lename=intel090613
9. http://storyful.com/stories/63718
10. http://lemmetweetthatforyou.com
11. http://www.hu ngtonpost.co.uk/2013/02/27/pig-rescues-goat-viral-video- fa-
ke_n_2773145.html
12. http://www.buzzfeed.com/chrisstokelwalker/how-golden-eagle-snatches-kid-ruled-the-
internet
13. http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/syria/8976925/Confusion-
over-responsibility-for-Damascus-suicide-bombs.html
14. http://www.poynter.org/latest-news/mediawire/199637/pelosis-o ce-releases-doc- to-
red-photo-of-female-lawmakers/
15. http://storyful.com/stories/26986
16. http://www.wolframalpha.com
17. http://blog.witness.org/2013/02/citizen-video-for-journalists-veri cation/
18. https://internews.org/sites/default/ les/resources/
InternewsWPSyria_2012-06-web.pdf 19. http://downloads.bbc.co.uk/bbctrust/assets/ les/
pdf/our_work/
arabspring_impartiality/ follow_up.pdf
20. http://downloads.bbc.co.uk/bbctrust/assets/ les/pdf/our_work/arabspring_impartiality/
arab_spring.pdf

Vaka alsmas 3.1: Ukrayna Parlamento Seimleri Srecinde Izleme ve Dogrulama

1. https://innovation.internews.org
2. http://crisismapper.wordpress.com
3. https://twitter.com/anahi_ayala
4. http://www.umedia.kiev.ua
5. https://internews.org/where-we-work/eurasia/ukraine
6. http://gazeta.ua/articles/politics/_uboz-zatrimalo-cholovika-yakij-zalyakuvav-kandidata-
opozicionera-z-cerkaschini/458372
7. http://nazarbo.blogspot.nl/2012/10/blog-post_1.html

116
Blm 4: Grselleri Dogrulamak

1. http://www.bbc.com/news/
2. https://twitter.com/trushar
3. http://www.google.com/imghp
4. http://www.tineye.com
5. http://www.fotoforensics.com
6. http://www. ndexif.com
7. http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2012/10/29/163875922/photo-despite-sandy- sol-
diers-stand-guard-at-tomb-of-the-unknown-soldier
8. https://www.google.com/maps/preview
9. http://www.bing.com/maps/
10. http://wikimapia.org/#lang=en&lat=52.607218&lon=5.783615&z=7&m=b
11. http://www.wolframalpha.com/examples/WeatherAndMeteorology.html
12. http://translate.google.com/#auto/en/
13. http://www.free-ocr.com
14. http://geofeedia.com
15. http://ban.jo
16. http://www.snopes.com
17. http://creativecommons.org/licenses/

Vaka alsmas 4.1: Frtnadaki Garip Deniz Topunu Dogrulamak

1. https://twitter.com/carlanine
2. https://twitter.com/philonski
3. https://witness.theguardian.com/assignment/526df0dae4b0ac030bfe39 /620080

Vaka alsmas 4.2: Sandy Kasrgasndaki Iki Spheli Sokak Kpek Balgn
Dogrulamak

1. http://www.buzzfeed.com
2. http://metro.co.uk
3. http://uk.msn.com
4. http://usvsth3m.com
5. http://istwitterwrong.tumblr.com
6. https://twitter.com/ ashboy
7. https://twitter.com/sisypheantask/status/263112881330089985
8. http://www.snopes.com/photos/natural/sandy.asp

Blm 5: Video Dogrulamak

1. http://storyful.com
2. http://politico.ie
3. https://twitter.com/malachybrowne
4. https://www.youtube.com/watch?v=VEWxYvXMIqw
5. http://rt.com/news/syria-chemical-prepared-advance-901/

117
6. https://www.youtube.com/watch?v=AbSsVwurkFA&feature=youtu.be
7. https://www.youtube.com/watch?v=CE0Q904gtMI&feature=youtu.be
8. http://www.videolan.org/vlc/
9. http://avidemux.sourceforge.net
10. http://www.sonycreativesoftware.com/vegaspro

Vaka alsmas 5.1: Boston Bombalamas: Kilit neme Sahip Videoyu Dogrulamak

1. http://storyful.com
2. http://politico.ie
3. https://twitter.com/malachybrowne
4. https://www.youtube.com/watch?v=WIAfyYQzZaM&feature=youtu.be

Vaka alsmas 5.2: Fildisi Sahilinde Ihbar Edilen Katliam Sorusturmak

1. http://storyful.com
2. http://politico.ie
3. https://twitter.com/malachybrowne
4. https://www.youtube.com/watch?v=KA1lk9TQ_CY&feature=youtu.be
5. http://www.ivorian.net/English/?p=48
6. https://www.youtube.com/watch?v=HhI8K1Wo0ig&feature=youtu.be
7. https://www.youtube.com/watch?v=dc-82bYEFd0&feature=youtu.be
8. http://eburnietoday.mondoblog.org/2011/03/04/7-manifestantes-du
hdp-tuees-a-abo- bo/
9. http://www.nytimes.com/2011/03/04/world/africa/04ivory-coast.html?_r=0
10. http://www.ivorian.net/English/?p=48
11. http://eburnietoday.mondoblog.org/2011/03/04/7-manifestantes-du-
hdp-tuees-a- abobo/
12. http://www.abidjan.net/m/actualites/article.asp?ID=452978
13. http://www.abidjan.net/avantgo/actualites/article.asp?ID=392024
14. https://twitter.com/search?q=Gbagbo%20AND%20femmes&src=typd&f=realtime
15. https://twitter.com/mediaimmediat/status/43277405669953537
16. https://twitter.com/oeil_de_verite/status/43277818221699072
17. https://twitter.com/sixtem63/status/42690206050160640
18. http://telly.com/RXXB5
19. https://twitter.com/search?q=from%3Asixtem63%20RHDP&src=typd
20. http://news.abidjan.net/h/393131.html
21. http://www.google.com/imghp
22. http://www.theguardian.com/world/2011/mar/03/ivory-coast-women-killed
23. http://observers.france24.com/fr/content/20110304-massacre-contre-femmes-pro- ou-
attara-quartier-abidjan-abobo
24. http://www.boston.com/bigpicture/2011/03/ivory_coast_continued_unrest.html
25. https://www.youtube.com/verify_controversy?next_url=/watch%3Fv%3DJKCKDOdx6Jc%
26feature%3Dyoutu.be\
26. https://www.youtube.com/watch?v=0rlnDX457Vc&feature=youtu.be
27. https://www.youtube.com/watch?v=dc-82bYEFd0&feature=youtu.be

118
28. http://www.ivorian.net/English/?p=48
29. http://www.hrw.org/sites/default/ les/reports/cdi1011frwebwcover.pdf
30. http://globalvoicesonline.org/2011/03/04/cote-divoire-who-killed-the-seven-women-
protestors-videos/

Vaka alsmas 5.3: Videonun Konumunu ve Ierigini Onaylamak

1. http://sxsw.com
2. https://twitter.com/ckoettl
3. https://www.youtube.com/watch?v=6l7XeYdELNA&feature=youtu.be
4. https://www.youtube.com/watch?v=9pIjK32ts1k&feature=youtu.be
5. http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/08/14/shocking-photos- vi-
deo-show-egyptian-protesters-pushing-armored-police-vehicle-o -bridge/
6. http://www.amnesty.org/en/news/egypt-s-disastrous-bloodshed-requires-urgent-impar-
tial-investigations-2013-08-16
7. https://www.youtube.com/watch?v=OeTQJrFMzns&feature=youtu.be
8. https://maps.google.com/maps?t=h&ll=30.0557128%2C31.30479950000002&q=30.0527
33%2C++31.310596&spn=0.003653333755797143%2C0.005627845407169734&
output=cla ssic
9. https://maps.google.com/maps?t=h&ll=30.052419000000004%2C31.310941000000003&
q=30.052733%2C++31.310596&spn=0.0017822634682803508%2C0.002745427327840524
6&output=classic
10. https://maps.google.com/maps?ll=30.058565%2C31.302990000000005&cbp=%2C0.0%
2C%2C0%2C-0.0&layer=c&spn=0.18000000000000152%2C0.29999999999999405&output=
classic&cbll=30.058565%2C31.30299&photoid=po-9332873
11. http://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2013/08/15/video-shows-
how- that-egyptian-armored-vehicle-really-fell-o -a-bridge/
Blm 6: Kitleyi Harekete Geirmek

1. http://gigaom.com
2. https://twitter.com/mathewi

Vaka alsmas 6.1: Arapa Gramerin Azizligi

1. http://meedan.org
2. https://twitter.com/Tom_El_Rumi
3. http://checkdesk.org
4. https://www.facebook.com/groups/synews/permalink/705082889516943/#_=_

Blm 7: Bilgisayar Topluluklaryla Insan Topluluklarn Birlestirmek

1. http://qcri.com/our-research/social-innovation
2. http://irevolution.net
3. https://twitter.com/patrickmeier
4. http://irevolution.net/2010/02/20/sms-disaster-response/
5. http://irevolution.net/2012/12/08/digital-response-typhoon-pablo/
6. http://crowdcrafting.org
7. http://irevolution.net/2013/09/27/results-of-micromappers-pakistan-quake/

119
8. http://irevolution.net/2010/06/30/crowdsourcing-detective/
9. https://en.wikipedia.org/wiki/DARPA_Network_Challenge
10. http://irevolution.net/2012/12/03/predicting-credibility/
11. http://irevolution.net/2012/12/10/ranking-credibility-of-tweets/
12. http://irevolution.net/2013/07/01/automatically-identifying-fake-images/
13. http://www.wired.co.uk/news/archive/2013-09/30/digital-humanitarianism

Vaka alsmas 7.1: OpenStreetMap, Haiyan Tayfunu Sonras Etkilenen Alanlar


Haritalamak in Insan ve Makinay Birlikte Nasl Kulland?

1. http://mcld.co.uk

Blm 8: Afet Yayn Iin Hazrlanmak

1. http://www.abc.net.au
2. http://www.abc.net.au/news/2013-09-02/ re-season-outlook-average/4930262
3. http://www.abc.net.au/local/stories/2013/10/29/3879535.htm

Vaka alsmas 8.1: NHK 2011 Japonya Depremini Nasl Haberlestirdi ve Ne grendi

1. http://www3.nhk.or.jp/news/
2. https://google.org/person nder/global/home.html

Blm 9: Bir Dogrulama Sreci Yaratmak

1. http://www.poynter.org/category/latest-news/regret-the-error/ 2. http://www.newsu.
org/courses/veri cation
3. https://www.spundge.com
4. https://twitter.com/CraigSilverman
5. http://veri cationhandbook.com
6. http://emergencyjournalism.net
7. http://ejc.net
8. https://internews.org/sites/default/ les/resources/InternewsEurope_Report_Japan_Con-
necting%20the%20last%20mile%20Japan_2013.pdf
9. https://twitter.com/wild yingpanda

Vaka alsmas 9.1: Kullanc retimi Ierigi Kullanrken Degerleme Ve Riski Azaltma

1. http://globalvoicesonline.org/2009/06/27/iranian-o cials-crowd-source-protester-identi-
ties-online/
2. http://blog.witness.org/2011/02/human-rights-video-privacy-and-visual-anonymity-in-
the-facebook-age/
3. http://blog.witness.org/2013/08/abuse-by-viral-video-break-the-cycle-with-identity-pro-
tecting-tools/
4. http://youtube-global.blogspot.nl/2012/07/face-blurring-when-footage-requires.html

Vaka alsmas 9.2: Travmatik Grntlerle Basa kmak iin Ipular

1. http://dartcenter.org/europe

120
Blm 10: Dogrulama Aralar

1. http://www.anywho.com/whitepages
2. http://www.allareacodes.com
3. https://www.facebook.com/about/graphsearch 4. http://geosocialfootprint.com
5. http://www.hvr.me
6. .mozilla.org/en-US/ refox/addon/identify/ 7. https://www.linkedin.com
8. http://muckrack.com
9. http://www.numberway.com
10. https://google.org/person nder/global/home.html 11. https://pipl.com
12. http://rapportive.com
13. http://www.spokeo.com
14. http://www.webmii.com
15. http://whois.net
16. http://www. ickr.com
17. http://www.free-ocr.com
18. https://www.google.com/maps/preview 19. http://translate.google.com
20. http://www.meteofrance.com/accueil 21. http://earthobservatory.nasa.gov
22. http://www.panoramio.com
23. http://picasa.google.com
24. http://www.unitedstateszipcodes.org 25. http://wikimapia.org
26. http://www.wolframalpha.com
27. http://www. ndexif.com
28. http://fotoforensics.com
29. https://support.google.com/websearch/answer/1325808?hl=en
30. http://regex.info/exif.cgi
31. http://sourceforge.net/projects/jpegsnoop/
32. http://www.tineye.com
33. http://aidr.qcri.org
34. http://ban.jo
35. http://corp.geofeedia.com
36. http://www.hurisearch.org
37. https://guardianproject.info/informa/
38. https://www.peoplebrowsr.com
39. http://publicrecords.searchsystems.net/Other_Nations/
40. http://snopes.com
41. http://veri.ly
42. http://youtube-global.blogspot.nl/2012/07/face-blurring-when-footage-requires.html

121
Vaka almas 3.1: Diyagram

122
NOTLAR