กรอบแนวคิดทฤษฎี

และ สมมุตฐ ิ าน
ในการวิจัยเชงิ คุณภาพ

พิมลพรรณ อิศรภ ักดี


สถาบ ันวิจ ัยประชากรและสงคม มหาวิทยาล ัยมหิดล
20 พฤษภาคม 2557

1
การออกแบบการวิจัย
• คือแผนทีท ่ างความคิดของนักวิจัยทีจ ่ ะบอกว่าในการวิจัยเพือ ่
บรรลุถงึ คาตอบทีส ่ นใจนัน้ จะต ้องทาอะไรบ ้าง จะทาอย่างไร มี
แนวทางการทางานอย่างไร และจะเกีย ่ วข ้องกับใคร เพือ
่ ให ้
บรรลุจดุ มุง่ หมายของการวิจัยทีว่ างไว ้ ซงึ่ องค์ประกอบต่างๆ
นัน
้ จะมีความเกีย ่ วข ้องกัน เมือ
่ มีการเปลีย่ นแปลงใน
องค์ประกอบใดๆ จะมีผลในทางตรงหรือทางอ ้อมถึงอีก
องค์ประกอบหนึง่

• ในการวิจัยเชงิ คุณภาพมีความแตกต่างจากเชงิ ปริมาณในด ้าน
ความยืดหยุน่ ทีส ่ ามารถปรับเปลีย ่ นได ้ตามความจาเป็ นและ
สถานการณ์ ทีต ่ ้องเกิดจากความจาเป็ นตามหลักการหรือ
แนวคิดทฤษฎี ไม่ใชค ่ วามจาเป็ นหรือความสะดวกของผู ้วิจัย

2
การออกแบบการวิจัยเชิงคุณภาพ

• ทาในเบือ้ งต้ นก่ อนจะลงมือทาการวิจัย
• การออกแบบการวิจัยเชิงคุณภาพไม่ ควรป็ นการออกแบบ
ที่มีโครงสร้ างเคร่ งครัด มีข้อกาหนดตายตัว สามารถ
ปรับเปลี่ยนได้

3
องค์ประกอบสาค ัญของการออกแบบ
ั ันธ์ (Maxwell, 1996)
การวิจ ัยเชงิ ปฏิสมพ

วัตถุประสงค์ กรอบแนวคิด ทฤษฎี
purpose Conceptual context

คาถามการวิจัย
Research questions

วิธีการวิจัย ความถูกต้ อง ตรง
methods ประเด็น validity

4
กรอบแนวคิดหรือแนวคิดในการวิจ ัย
(Conceptual Framework)

 คือ ความเชอ ื่ หรือข ้อสรุปเบือ
้ งต ้นของนั กวิจัยว่าสงิ่ ที่
จะศกึ ษานั น
้ น่าจะเป็ นอย่างไร
 เป็ นการประมวลความคิดรวบยอด (Concept) จาก
การทบทวนองค์ความรู ้ ทฤษฎี ผลงานวิจัยที่
เกีย ่ วข ้อง รวมทัง้ ประสบการณ์และแนวความคิดของ
ผู ้วิจัย มาสร ้างเป็ นแบบจาลอง เพือ
่ ให ้แนวทางการ
วิจัย

5
การสร้างแนวคิดของการวิจ ัย

สร้างได้จากการนาความรูจ
้ ากแหล่งต่างๆ
มาปร ับใชใ้ ห้ตรงก ับว ัตถุประสงค์และ
บริบทของกลุม
่ ต ัวอย่าง
– ทฤษฎีตา่ งๆ ทีเ่ กีย
่ วข้องก ับปัญหาทีศ ึ ษา
่ ก
– ทบทวนองค์ความรู ้ / งานวิจ ัยทีม
่ อ
ี ยู่
– ประสบการณ์ของผูว้ จ
ิ ัย

6
การสร้ างแนวความคิดของการวิจัย

แนวคิดทฤษฎีที่เกีย่ วข้ อง

การทบทวนผลงานวิจัย
กรอบแนวความคิดในการวิจยั
ตัวแปร และข้ อมูลทีต่ ้ องการ
ประสบการณ์ ในอดีต
กรอบแนวคิดและสมมติฐานในการวิจัยเชิงคุณภาพ
• การวิจัยเชิงคุณภาพถือว่ ามโนทัศน์ สมมติฐาน และกรอบ
แนวคิดสาหรับอธิบายปรากฏการณ์ ท่ ศี ึกษา จะต้ องมาจาก
ข้ อมูลโดยตรง ไม่ ใช่ มาจากแหล่ งอื่น

• นักวิจัยจะสร้ างมโนทัศน์ สมมติฐาน และกรอบแนวคิด
สาหรับอธิบายปรากฏการณ์ ท่ ศี ึกษา ในขณะที่กระบวนการ
เก็บข้ อมูลและวิเคราะห์ ข้อมูลกาลังดาเนินไป
ิ านในการวิจ ัยเชงิ คุณภาพ
กรอบแนวคิดและสมมุตฐ

 กระบวนการวิจัยเชงิ คุณภาพจึงไม่เริม ่ ด ้วยการตัง้ กรอบ
ความคิดทฤษฎีหรือสมมติฐาน
 แต่เริม
่ ด ้วยการเข ้าไปสม ั ผัสข ้อมูลเพือ
่ ค ้นหารูปแบบ
ความสม ั พันธ์ และความหมายของปรากฏการณ์ทศ ึ ษา
ี่ ก
จนได ้ข ้อมูลทีเ่ พียงพอเพือ ่ หาทิศทางในการตอบคาถาม
การวิจัย โดยการพิสจ ู น์และปรับสมมุตฐ ิ าน ซ้าแล ้วซ้าอีก
กับข ้อมูลทีไ่ ด ้มาจากสนาม
 เมือ
่ สมมุตฐ ิ านอยูต่ วั แล ้ว จึงสรุปและตีความ เพือ ่ หา
คาอธิบายเชงิ แนวความคิดหรือทฤษฎีทวั่ ไปทีจ ่ ะใชได ้ ้กับ
ประชากรหรือบริบททีค ่ ล ้ายกัน
9
กรอบแนวคิดและสมมติฐานในการวิจัยเชิงคุณภาพ

• สมมติฐานหรือกรอบแนวคิดที่ได้ จะมีลักษณะเป็ น
เพียงข้ อสรุ ปชั่วคราว และจะต้ องถูกนามาตรวจสอบ
กับข้ อมูลชุดใหม่ ซ่ งึ นักวิจัยรวบรวมมาจากกลุ่ม
ตัวอย่ างที่เลือกมา เพื่อตรวจสอบและปรับปรุ ง
สมมติฐานที่ได้
• ดาเนินการตรวจสอบจนมั่นใจว่ าถึงจุดอิ่มตัวข้ อมูลนิ่ง
สมมติฐานไม่ ได้ ถูกท้ าทายจากข้ อมูลใหม่
10
กรอบแนวคิดในการวิจ ัยเชงิ คุณภาพ

 Maxwell (1996) เรียกว่าเป็ น ทฤษฏีชวั่ คราว
่ วกับสงิ่ ทีเ่ ราศก
(tentative theory) เกีย ึ ษา จะเป็ น
แนวทางในการอธิบายปรากฏการณ์ทเี่ ราศก ึ ษา ว่า
เพราะเหตุใดจึงน่าจะเกิดขึน้ และเป็ นไปอย่างทีเ่ รา
คิด ขณะเดียวกันก็ให ้แนวทางในการทาวิจัยว่าเรา
จะต ้องหาข ้อมูลอะไรมาพิสจ ู น์ให ้ประจักษ์ตาม
แบบจาลองคาอธิบายในกรอบความคิดของเรา

ิ า (2547)
ชาย โพธิสต

11
วิธีการแบบนิรนัยในการวิจัยเชิงคุณภาพ

 ในทางปฏิบัติ นักวิจัยเชิงคุณภาพในปั จจุบันหลายท่ าน
ดาเนินการวิจัยด้ วยวิธีการแบบนิรนัย คือ เริ่มจากกรอบ
แนวคิดทฤษฎี และสมมติฐาน แล้ วจึงลงสู่การเก็บข้ อมูล
(แบบเดียวกับที่นักวิจัยเชิงปริมาณทากันโดยทั่วไป)
 ข้ อต่ างอยู่ท่ นี ักวิจัยเชิงคุณภาพเปิ ดกว้ างให้ ปรับแนวคิด
ทฤษฎี และสมมติฐานได้ เท่ าที่จาเป็ น แม้ การวิจัยจะได้
ดาเนินไปแล้ วก็ตาม (ยืดหยุ่นได้ )
รูปแบบการนาเสนอกรอบแนวความคิด

• คาบรรยาย
• แบบจาลอง
• สมการคณิตศาสตร์
• สมการสถิติ
• แผนภาพ
ตัวอย่างกรอบแนวความคิด
ปัจจัยด้ านประชากร เศรษฐกิจ สั งคม
-เพศ อายุ สถานภาพสมรส
-จานวนบุตรทีอ่ ยู่ / ไม้ อยู่ในบ้ าน
-จานวนสมาชิกในครัวเรือน
-อาชีพ สุ ขภาพจิต
-รายได้ ของผู้สูงอายุ
-ความมัง่ คั่งของครัวเรือน

ปัจจัยด้ านครัวเรือนและสั งคม
-การตัดสิ นใจในครัวเรือน
-การเข้ าร่ วมกิจกรรมในครัวเรือน ปัจจัยด้ านสุ ขภาพอนามัย
-การเข้ าร่ วมกิจกรรมในชุ มชน -โรคประจาตัว

-การมาเยีย่ มของบุตรหลาน -ความวิตกกังวล
ต ัวอย่างกรอบแนวคิดการวิจ ัยแบบคาบรรยาย

การศกึ ษานีต ้ งั ้ อยูบ
่ นแนวคิดเกีย่ วกับ “ระบบสุขภาพแบบ
ใหม่” ทีว่ า่ การมีสข ุ ภาพดีนัน
้ นอกจากจะอยูก ่ บ
ั ตัวเราเอง
แล ้ว ยังจะต ้องมีกลไก หรือระบบสุขภาพทีส ่ ามารถจัดการ
สง่ เสริม ป้ องกัน ดูแลรักษา และแก ้ไขฟื้ นฟู ทัง้ ทางกาย
ทางใจ ทางสงั คม และจิตวิญญาณได ้ ไม่วา่ คนเหล่านัน ้ จะ
มีสถานภาพทางสงั คม เศรษฐกิจ การศกึ ษา เพศ วัย หรือ
ภาวะความบกพร่อง เจ็บป่ วยของร่างกายเยีย ่ งใดก็ตาม

15
การมีกรอบแนวคิดก่อนการทาวิจ ัย

่ ยเป็ นแนวทาง และคอยกากับการวิจัยให ้ไปสู่
++ ชว
เป้ าหมายทีต
่ งั ้ เอาไว ้

-- อาจทาให ้มองไม่เห็นสงิ่ ทีอ
่ ยูน
่ อกกรอบแนวคิด และ
ทาให ้ไม่เห็นความสาคัญและมองข ้ามได ้

ิ คุณภาพถือว่า กรอบแนวคิดทฤษฏีไม่ใชส
“การวิจ ัยเชง ่ งิ่ ทีจ
่ ะ
ยึดตายต ัว แต่ถอ ื เป็นเพียงแนวทางสาหร ับหาคาตอบในการ
วิจ ัยทีส่ ามารถยืดหยุน ่ หรือปร ับได้ เมือ
่ มีหล ักฐานคือข้อมูลที่
ชวี้ า่ ควรปร ับ ”

16
สมมุตฐิ าน (Hypothesis)

คือ ข้ อความที่เสนอความสัมพันธ์ ท่ คี าดหวัง
ระหว่ างตัวแปร (variables) หรื อข้ อความคิด
(concept) ตัง้ ขึน้ เพื่อให้ พสิ ูจน์ ว่า “ยอมรั บ” หรื อ
“ไม่ ยอมรั บ”

17
สมมุตฐิ านในการวิจัย จาเป็ นต ้องมีหรือไม่ ?

• จาเป็น
– ถ้าในกรอบแนวความคิดระบุความสมพ ั ันธ์ท ี่
คาดหว ังไว้
ึ ษาเพือ
– ว ัตถุประสงค์ของการศก ่ การอธิบาย
• ไม่จาเป็น
– ถ้าในกรอบแนวความคิดไม่ระบุความสมพ ั ันธ์ท ี่
คาดหว ังไว้
ึ ษาเพือ
– ว ัตถุประสงค์ของการศก ่ การพรรณนา
สมมุตฐิ านในการวิจัยเชิงคุณภาพ
 เป็ นประเด็นถกเถียงว่ าควรมีหรือไม่
 ส่ วนหนึ่งเห็นว่ า การทาวิจัยเชิงคุณภาพจะต้ องไม่ มีการตัง้
สมมุตฐิ านไว้ ล่วงหน้ าก่ อนที่จะทาการเก็บข้ อมูล
 กลุ่มนีม้ องว่ าการวิจัยเชิงคุณภาพเป็ นการวิจยั เพื่อการ
ค้ นหาประเด็นหรือสมมุตฐิ านมากกว่ าเพื่อพิสูจน์
สมมุตฐิ านหรือทฤษฎี
สมมุตฐิ านในการวิจัยเชิงคุณภาพ

 ส่ วนหนึ่งเห็นว่ า สมมุตฐิ านไม่ ใช่ ส่ งิ ต้ องห้ ามในการทาวิจัย
เชิงคุณภาพ แต่ ขนึ ้ อยู่ว่านักวิจัยสร้ างสมมุตฐิ านอย่ างไร
 การสร้ างแบบนิรนัย (deductive method) สร้ างสมมุตฐิ าน
จากความรู้หรือแนวคิดทฤษฎีท่ มี ีอยู่ก่อน
 การสร้ างแบบอุปนัย (hypothesis grounded in the data)
สร้ างสมมุตฐิ านจากข้ อมูลที่เก็บมาในการวิจยั นัน้
โดยเฉพาะ
การทดสอบสมมุตฐิ านในการวิจัยเชิงคุณภาพ

 โดยทั่วไปไม่ ทดสอบสมมุตฐิ าน เพราะต้ องการหา
ความหมายหรือแบบแผน แต่ ก็อาจทดสอบได้
 ถ้ าทดสอบสมมุตฐิ านต้ องมีการปรับเปลี่ยนได้ ยืดหยุ่น
 อาจเรียกว่ า working hypothesis
ประโยชน์ของกรอบแนวคิดและสมมติฐาน

 กาหนดขอบเขตของการวิจ ัยให้ ตรงเป้าหมาย

 ่ ยประมวลความคิดให้เป็นระบบ
ชว

 ั
เห็นประเด็นหรือคาถามการวิจ ัยชดเจน

 ่ ะใชใ้ นการวิเคราะห์
แสดงให้เห็นถึงต ัวแปรทีจ

 ั ันธ์ระหว่างต ัวแปรต่างๆ
แสดงความสมพ

 เป็นแนวทางและกาหนดวิธก
ี ารเก็บข้อมูล

 เป็นแนวทางในการวิเคราะห์ แปลความจากข้อค้นพบ

 ประหย ัดเวลา และทร ัพยากรในการวิจ ัย
22