Terra

Aardrijkskunde vmbo basis kader 2
tweede editie

Uitdraai van hoofdstuk 1 tot en met 6 van de
digitale docentenhandleiding

http://www.terra.wolters.nl

Met medewerking van
Pieter van Hof
Yoran Wanningen

ISBN 9001 86062 1

Wolters-Noordhoff Groningen

Wat biedt deze uitdraai?

In deze uitdraai vindt u de digitale docentenhandleiding voor Terra vmbo bk 2 tweede editie.
De volledige en geactualiseerde digitale docentenhandleiding is te vinden op www.terra.wolters.nl.
In deze uitdraai zijn de volgende onderdelen opgenomen:
- uitgangspunten
- handreikingen voor inkorten, uitbreiden en variëren van de lesstof
- voorbeeldplanningen
- goed uitgewerkte lestips met een verantwoording van de kerndoelen per hoofdstuk
De links bij de verschillende hoofdstukken zijn niet opgenomen; deze worden regelmatig ververst.

Wij wensen u veel plezier met Terra!

De samenstellers

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 2

Inhoud

Uitgangspunten van Terra vmbo bk 2 4
Inkorten, uitbreiden en variëren 5
Voorbeeldplanningen 6

1 Een wereld van verschil 9
1.2 Maakt het uit waar een gebied ligt? 10
1.3 Hoe verschillen klimaten op aarde? 11
1.4 Hoe verschilt de plantenwereld? 12
EXTRA Hoe verschilt ontwikkeling? 13
Bijlagen 14

2 Arm en rijk 16
Intro 17
2.2 Hebben alle mensen een menswaardig bestaan? 18
2.3 Groeit de bevolking overal even snel? 19
2.4 Hoe werken mensen? 20
EXTRA Hoe proberen arme landen de situatie te verbeteren? 21
Bijlagen 22

3 Wereldwijde milieuproblemen 25
Intro 26
3.2 Welke soorten milieuproblemen zijn er? 27
3.3 Wat is ontbossing? 28
3.4 Wat is luchtvervuiling? 29
EXTRA Heeft de mens problemen met water? 30

4 Landschappen in Nederland 31
Intro 32
4.2 Wat zie je allemaal in een landschap? 33
4.3 Hoe ziet Nederland eruit? 34
4.4 Welke rol speelde de natuur? 35
EXTRA Hoe veranderden de mensen Nederland? 37
Bijlage 38

5 Nederland in 2030 39
Intro 40
5.2 Ruimte genoeg? 41
5.3 Hoe blijft Nederland ook in de toekomst sterk? 42
5.4 Wat gebeurt er met stedelijk gebied in de toekomst? 43
EXTRA Landelijk gebied opnieuw inrichten? 44
Bijlage 45

6 Het nieuwe China 47
Intro 48
6.2 Hoe ziet het landschap van China eruit? 49
6.3 Welke economische veranderingen zijn er in China? 50
6.4 Hoe verandert de bevolkingsgroei in China? 51
EXTRA Hoe veranderen platteland en stad? 52

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 3

Uitgangspunten van Terra vmbo bk 2

1 Leerlingen hoeven niet te bladeren.
2 Sturing voor de leerlingen is simpel.
3 Taal, zinnen en typografie zijn aangepast aan het basis-niveau.
4 Geen ‘toeters en bellen’, recht-toe-recht-aan.
5 Leerlingen worden regelmatig beloond.
6 Een paragraaf vakvaardigheden per hoofdstuk.
7 Grote visuele variatie in werkvormen.
8 Veel doe-werkvormen.
9 Simpele structuur.
10 Bronnen zijn eendimensionaal.

Hoe werkt Terra bk?
In de Methodewijzer leest u meer over hoe de methode werkt.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 4

Inkorten, uitbreiden en variëren

Ieder hoofdstuk begint met een paragraaf vakvaardigheden.
De drie daaropvolgende basisparagrafen behoren tot de verplichte stof.
De EXTRA-paragraaf biedt mogelijkheden voor differentiatie voor kader-leerlingen.

De onderstaande onderdelen zijn facultatief:
 de hoofdstukopening en TERRA TOPO
 de ICT-paragraaf @WORK
 de REGIO-paragraaf
 de AARDEWERK-opdrachten
 presentatie van de AARDEWERK-opdrachten
 het onderdeel TEST JEZELF kan gebruikt worden als voorbereiding op de toets.

Basisparagrafen
Als u meer lesuren wilt besteden aan de basisparagrafen, kunt u een of meer van de facultatieve
onderdelen laten vallen of u kunt de opdrachten geheel of gedeeltelijk thuis laten maken.

Variatie in de les
Als u meer lesuren aan de facultatieve onderdelen wilt besteden, kunt u de opdrachten bij de
basisparagrafen als huiswerk opgeven.

Klassikaal werken
Ook als u er voor kiest om de leerstof uit het informatieboek klassikaal te behandelen kunt u de
opdrachten uit het werkboek geheel of gedeeltelijk als huiswerk opgeven.

De opdrachten van de ICT-paragraaf @WORK kunnen ook thuis gemaakt worden, als de leerlingen
beschikken over een computer met internetaansluiting of over de cd-rom met de i-Module.
Als voorbereiding op een proefwerk kunt u de leerlingen thuis TEST JEZELF en de digitale
oefentoetsen van de i-Module laten maken.

Inkorten en uitbreiden
U kunt een hoofdstuk in minder uren doorwerken en toch alle onderdelen behandelen door de
opdrachten als huiswerk op te geven.
U kunt er ook voor kiezen om de facultatieve onderdelen te laten vallen of thuis te laten maken.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 5

§2 introduceren. De voorbeeldplanningen variëren van 10 tot 13 uur per hoofdstuk. opdrachten maken 2 §REGIO opdrachten nakijken. inclusief de EXTRA-paragraaf voor kaderleerlingen. In de praktijk zijn niet alle uren beschikbaar voor de reguliere lessen. §4 introduceren en §3 5% opdrachten maken 2 opdrachten §4 nakijken. §1 introduceren en opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 2 1 §1 nakijken. opdrachten §2 §1 5% maken 2 opdrachten §2 nakijken. Deze planningen zijn uitersten om te laten zien wat mogelijk is aan variatie in werkvormen en tijdsbesteding.Voorbeeldplanningen Volgens de formele planning zijn er 80 lesuren beschikbaar voor het vak aardrijkskunde in leerjaar twee. §3 introduceren en §2 5% opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 3 1 opdrachten §3 nakijken. Hoofdstukplanning met alle onderdelen. klassikaal en zelfstandig werken zonder huiswerk in 13 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 hoofdstukopening + TERRA TOPO en opdrachten maken 2 TERRA TOPO nakijken. AARDEWERK opstarten week les in de klas huiswerk toets 6 1 AARDEWERK presenteren 2 TEST JEZELF en digitale oefentoetsen maken week les in de klas huiswerk toets 7 1 hoofdstuktoets maken toets 80% Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 6 . §EXTRA introduceren §4 5% week les in de klas huiswerk toets 4 1 opdrachten §EXTRA maken en nakijken 2 @WORK opdrachten maken en nakijken week les in de klas huiswerk toets 5 1 §REGIO introduceren.

opdracht opdracht @WORK 5 % AARDEWERK introduceren AARDEWERK. introduceren opdrachten @WORK @WORK week les in de klas huiswerk toets 5 1 opdrachten @WORK nakijken. introduceren §3 opdrachten §3 week les in de klas huiswerk toets 3 1 nakijken §3. introduceren §2 opdrachten §2 2 nakijken §2. TEST JEZELF + digitale oefentoetsen 2 opdracht AARDEWERK presenteren TEST JEZELF + AARDEWERK 5% digitale oefentoetsen week les in de klas huiswerk toets 6 1 hoofdstuktoets maken hoofdstuktoets 60 % Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 7 . introduceren REGIO opdrachten REGIO EXTRA 5% 2 opdrachten REGIO nakijken. introduceren §4 opdrachten §4 2 nakijken §4.Hoofdstukplanning met alle onderdelen klassikaal inclusief de EXTRA-paragraaf voor kaderleerlingen en de opdrachten als huiswerk in 11 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 introduceren hoofdstukopening + TERRA opdrachten TERRA TOPO TOPO 2 nakijken opdrachten TERRA TOPO. introduceren EXTRA opdrachten EXTRA week les in de klas huiswerk toets 4 1 nakijken EXTRA. opdrachten §1 TerraTopo 5% introduceren §1 week les in de klas huiswerk toets 2 1 nakijken §1.

TEST JEZELF maken 2 TEST JEZELF nakijken. §3 introduceren 2 §3 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 4 1 §3 nakijken. §2 introduceren 2 §2 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 3 1 §2 nakijken. digitale oefentoets maken week les in de klas huiswerk toets 6 1 hoofdstuktoets maken hoofdstuktoets 100 % Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 8 .Hoofdstukplanning met de nadruk op de basisparagrafen zonder huiswerk en zonder EXTRA- paragraaf voor de kaderleerlingen in 10 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 hoofdstukopening en §1 introduceren 2 §1 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 2 1 §1 nakijken. §4 introduceren 2 §4 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 5 1 §4 nakijken.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 9 . Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren. gebiedskenmerken en bevolkingskenmerken van delen van de wereld. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. De leerlingen kunnen de ligging en ruimtelijke spreiding van natuurlijke 17 Natuur en milieu verschijnselen voor verschillende deelgebieden in Europa en de wereld beschrijven en verklaren. Dit wordt bereikt door het beschrijven van de ligging. economische activiteiten. Kerndoel Domein Vaardigheden Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. zoals 22 ontwikkelingen bevolking.1 Een wereld van verschil In dit hoofdstuk krijgt de leerling een goed beeld van de verschillen en de overeenkomsten tussen delen van de wereld. welvaart en levensomstandigheden. politiek en cultuur. Ze leren een aantal manieren om de wereld op verschillende manieren in te delen.

Afhankelijk van uw positie is het nu zomer of winter op het noordelijk halfrond.2 Maakt het uit waar een gebied ligt? Tip 1 Lengte dag en nacht Door in een verduisterd lokaal met een lamp of de overheadprojector op een globe te schijnen laat je het verschil in dag en nacht zien. Door een rondje te lopen gaat er een jaar aan seizoenen voorbij. het zonlicht. Tip 2 Seizoenen Maak het ontstaan van de verschillende seizoenen duidelijk met behulp van een lamp en een globe.1. Houd nu de globe in de lichtbundel. De leerlingen zien duidelijk het verschil tussen de verlichte kant en de donkere kant. Geef de lamp een centrale plaats in het lokaal. Laat ook zien dat de polen 24 uur donker of verlicht zijn. Verduister het lokaal. deze simuleert de zon. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 10 . Dit blijft zo gedurende een half jaar. Ook kunt u hierbij een overheadprojector gebruiken als u geen lamp bij de hand hebt. Laat dan een leerling de overheadprojector mee draaien. Maak hierbij de evenaar duidelijk zichtbaar door deze te markeren.

3 Waardoor verschillen klimaten? Tip 1 Schema klimaten Laat de leerlingen een schema maken. zal het water ook warm zijn. na de proef.bak met zand .bak met water .eventueel: thermometer (die waarschijnlijk bij de natuurkundesectie aanwezig is) Zorg dat het zand en het water dezelfde temperatuur hebben. Tip 3 Opwarming en afkoeling Voor deze tip heeft u nodig: . Het zand zal eerder opgewarmd zijn dan het water. Voor de leerlingen is dat een overzicht van wat de verschillende klimaten inhouden. waarin alle klimaten met bijbehorende kenmerken duidelijk en overzichtelijk bij elkaar komen te staan. In paragraaf 3 kan de laatste kolom worden ingevuld. Laat leerlingen dit controleren door aan het zand en water te voelen of door het temperatuurverschil waar te nemen met een thermometer. Tip 2 Invloed van zee Leg met behulp van de afbeeldingen in de bijlage de invloed van de zee op het klimaat uit. Het verschil in temperatuur. Het zand zal eerder afgekoeld zijn dan het water.1. Aan het eind van de les zet u de lamp uit. Het schema kunt u in de bijlage vinden. is hierdoor ook beter waarneembaar. Als u de bakken de hele les laat staan. Dit kan bereikt worden door de twee bakken op een koele plek te zetten. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 11 .felle gloeilamp(en) . Maak een opstelling waarbij de bak water en de bak zand even veel warmte krijgen van de lamp(en).

Ze moeten hier de plantengroei beschrijven: dit kan ook met kaart 184 van de Bosatlas (GB51. kaart 163). Tip 2 Maquette vegetatiezones Laat de leerlingen op een speelse manier omgaan met de verschillende vegetatiezones. Voor woestijn gebruikt u fijn zand dat op de maquette wordt vastgelijmd. Gebruik hiervoor een stevige ondergrond.2 gebruikt zijn. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 12 .4 Hoe verschilt de plantenwereld? Tip 1 Vervolg schema klimaten Laat de leerlingen de laatste kolom van de kenmerken van klimaten invullen die bij paragraaf 1.1. U kiest een continent (Afrika is zeer geschikt) en gaat dat op het gebied van plantengroei in maquettevorm laten weergeven door de leerlingen. De leerlingen kunnen er eventueel een plaatje bij zoeken op internet. Gebruik vervolgens verschillende kleuren crêpepapier om de verschillende soorten plantengroei weer te geven. Teken daar het continent op.

zult u zien dat de leerlingen de stof van de paragraaf meer verwerken in hun tekening. Wanneer u het voorafgaand aan de paragraaf gebruikt. Wanneer u de tip toepast aan het einde van de paragraaf. ziet u wat de leerlingen zoal met ontwikkeling associëren en wat met onderontwikkeling. Welke criteria geeft de Bosatlas bij ontwikkeling? Welke criteria komen overeen met de opdracht bij tip 1 en hoe kijkt de Bosatlas hiernaar? Tip 3 (Onder)ontwikkelde tekening Laat de leerlingen een tweetal tekeningen maken met op de ene helft van een A4 een tekening over een ontwikkeld gebied/land en op de andere helft een tekening over een onderontwikkeld gebied/land. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 13 . Bespreek de uitkomsten klassikaal.EXTRA Hoe verschilt ontwikkeling? Tip 1 Ontwikkeling? Laat de leerlingen een brainstormsessie houden over het begrip ontwikkeling. U kunt deze tip voorafgaand aan de paragraaf gebruiken of aan het einde van de paragraaf. Wat wordt het meest met onderontwikkeling geassocieerd? Tip 2 Ontwikkelingskenmerken Laat de leerlingen in De Grote Bosatlas kaarten zoeken die een kenmerk weergeven van ontwikkeling. Geef ze vijf minuten om erover na te denken. Wat verstaat de leerling onder het begrip ontwikkeling? Kunnen de leerlingen een aantal typerende voorbeelden geven van onderontwikkeling? Deel de leerlingen hiervoor in tweetallen in.

3 Tip 1 klimaatgebieden klimaten temperatuur neerslag plantengroei tropische regenklimaten droge klimaten zeeklimaat landklimaten koude klimaten Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 14 .Bijlagen 1.

1.3 Tip 2 Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 15 .

Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. aardrijkskundige verschijnselen. Internationale De leerlingen kunnen voor kenmerken van het ontwikkelingsvraagstuk 24 ontwikkelingen oplossingsalternatieven aandragen. Europese integratie. Er wordt ingegaan op de omstandigheden en problemen in arme gebieden en gekeken naar mogelijke verbeteringen voor de situatie daar. Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren.2 Arm en rijk In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld van de verschillen in de wereld. De leerlingen kunnen. zoals 22 ontwikkelingen bevolking. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijks leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. vraagstukken en processen. onder andere met behulp van de computer. welvaart en levensomstandigheden. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. politiek en cultuur. De leerlingen kunnen informatie. archieven. kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. aardrijkskundige verschijnselen. milieu en duurzame ontwikkeling. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 16 . ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. verkeersproblematiek. economische activiteiten. vaardigheden vraagstukken en processen.

Verdeel de klas in twee groepen: één groep bestaat uit ongeveer 20% van de klas en één groep uit ongeveer 80% van de klas. Dit voorbeeld gaat uit van de volgende inkomensverdeling: de rijkste 20% van de wereldbevolking bezit 80% van de welvaart. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 17 . Tip 2 Bill en Nkombo Laat twee leerlingen de dialoog opvoeren die u in de bijlage kunt vinden. maar dit maakt het probleem wel duidelijk. Ga hierna in discussie met de klas over het belang van welvaart bij welzijn.Intro Tip 1 Chocolade Maak de inkomensverdeling op aarde duidelijk door het verdelen van chocolade. Verdeel nu de chocolade over de twee groepen: de groep van 20% van de leerlingen krijgt 80% van de chocolade en de groep van 80% krijgt 20% van de chocolade. Dit zal waarschijnlijk enig protest oproepen van de grootste groep. De dialoog zorgt voor een genuanceerde kijk op welvaart.

2. Laat de leerlingen daarna hun levensbehoeften noemen en maak op het bord een top vijf. Op welke punten komt de lijst overeen met de lijst die de Verenigde Naties hebben opgesteld en waarop wijkt deze juist af? Hoe komt het verschil? Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 18 . Laat de leerlingen in vijf minuten een lijstje maken met hún eerste levensbehoeften.2 Hebben alle mensen een menswaardig bestaan? Tip 1 Basisbehoeften? Introduceer de paragraaf op de volgende manier zonder dat de leerlingen het boek open hebben.

en het sterftecijfer constant blijven. is duidelijk aan te tonen wat de gevolgen zijn van een hoog geboorteoverschot. Tip 2 Schematische weergave bevolkingsgroei Met de Excel-bestanden die op de site staan. De teller is groot genoeg en dus ook achterin de klas goed zichtbaar. Deze animatie kunt u met de beamer laten zien of u laat de leerlingen individueel achter de computer zitten. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 19 . gebruikt u wanneer u de bevolkingsgroei wilt berekenen over bijvoorbeeld 50 jaar. gebruikt u wanneer u de bevolkingsgroei wilt berekenen van bijvoorbeeld 2000 tot 2050. U kunt het ook laten zien op één computer die voor alle leerlingen duidelijk zichtbaar is. Deze animatie kunt u met behulp van een beamer projecteren.. Tip 4 Aantal geborenen Maak het aantal geborenen tijdens de les duidelijk door een van de animaties te laten zien..2.3 Groeit de bevolking overal even snel? Tip 1 Poster Laat de leerlingen een poster maken die moet aanzetten tot geboortebeperking. Deze maakt duidelijk hoe dichtbevolkt een land wordt wanneer de bevolkingsgroei even groot is als dat nu het geval is. Tip 3 Bevolkingsgroei in een ontwikkelingsland Laat de animatie aan de leerlingen zien.. Hoe groot is de bevolking na. De teller maakt de leerlingen bewust van de hoeveelheid kinderen die erbij komt. aantal geborenen met personen Deze animatie maakt duidelijk hoeveel kinderen in vier minuten geboren worden. Door de gegevens van een bepaald land in te voeren in de geel gekleurde cellen is te zien hoe de bevolking zich zal ontwikkelen als het geboorte. aantal geborenen Start deze animatie aan het begin van de les. Deze animatie heeft kleinere tekens dan eerstgenoemde animatie. Gedurende 40 minuten loopt de teller van het aantal geborenen op.. Hoe groot is de bevolking in.

Worden de producten ook door de leerlingen gebruikt? Tip 3 Verhaal Laat de leerlingen een verhaal schrijven over hoe een dag in hun leven eruit zou zien wanneer hier ook nog steeds kinderarbeid zou zijn. Laat ze hun verhaal illustreren met zelfgemaakte tekeningen. Laat ze beginnen bij een land met het grootste aandeel werkenden in de diensten en eindigen bij het land met het kleinste aandeel werkenden in de diensten. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 20 . Het eerste rijtje gaat over het BNP per inwoner. Tip 4 Sectoren Laat de leerlingen drie rijtjes maken van de landen in bron 13.4 Hoe werken mensen? Tip 1 Door kinderen gemaakt Neem klassikaal de intro door en bespreek wat er op de afbeelding te zien is.2. Laat ze beginnen bij een land met het hoogste BNP per inwoner en eindigen bij het land met het laagste BNP per inwoner. Laat ze beginnen bij een land met het kleinste aandeel werkenden in de landbouw en eindigen bij het land met het grootste aandeel werkenden in de landbouw. Hebben zij zelf ook producten die door kinderen gemaakt zijn? Hoe kijken ze daar tegenaan? Begin een groepsgesprek. Vraag de leerlingen wat hun opvalt als ze de drie rijtjes af hebben. Ze krijgen een indruk van de relatie tussen het aandeel werkenden in een bepaalde sector en het BNP per inwoner. Het tweede rijtje gaat over de landbouw. Laat de leerlingen enkele producten op het bord schrijven die door kinderen gemaakt zijn. Tip 2 Goede producten? Neem zelf enkele producten mee die door middel van kinderarbeid geproduceerd zijn. Het derde rijtje gaat over de dienstensector. Laat de leerlingen op internet producten zoeken die door middel van kinderarbeid geproduceerd zijn.

Laat de leerlingen in groepjes nadenken over mogelijke oplossingen om het armoedeprobleem op te lossen.Wat is het doel van het project? . Elk groepje kan een project nemen dat toegespitst is op een thema: . Enkele goed bruikbare sites staan hieronder: Faro Foundation Stop Aids Now Triodos Unicef Greenpeace Tip 3 Vicieuze cirkel Voor arme landen is het vaak moeilijk om hun situatie te verbeteren.gezondheidszorg . Een dergelijk land bevindt zich in een vicieuze cirkel. tegengaan van kinderarbeid. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 21 .Wat vind je van het project? De leerlingen kunnen gebruikmaken van internet.milieu .Hoe is het project opgezet? .fysieke opbouw (bijvoorbeeld goede huisvesting en werkgebieden) Laat de leerling de volgende vragen in hun presentatie verwerken: .sociaal (bijvoorbeeld vakbonden.EXTRA Hoe proberen arme landen de situatie te verbeteren? Tip 1 Mogelijke oplossingen Laat de leerlingen hun boek dichthouden en schrijf de titel van de paragraaf op het bord.onderwijs .Op welke doelgroep is het project gericht? . Tip 2 Projecten Laat leerlingen een presentatie voorbereiden over projecten die in ontwikkelingslanden uitgevoerd worden.Welk gebied betreft het? . moeilijk doorbroken kunnen worden. Maak dit de leerlingen duidelijk door de tekening in de bijlage op het bord te zetten of te projecteren met de overheadprojector of beamer.infrastructuur (bijvoorbeeld wegen en communicatie) .Welke organisatie(s) zit(ten) achter het project? .Op welk thema is het project gericht? . De ontwikkeling komt moeilijk tot stand doordat sommige factoren die de ontwikkeling remmen. weeshuizen) .

De deur zwaait open en daar komen twee roze beentjes naar buiten. Er zijn heel veel mensen die voor mij werken. Wat moet ik met dat geld? Daar kun je een net mee kopen om nog meer vissen te vangen. Elke vis die jij te veel vangt. Waarom hier? Ja. Dan verdien je na een tijdje zo veel dat je mensen in kunt huren om die boot te besturen en die vissen te vangen. jonge. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 22 . Het is die man…. Wat? Ik haal al zeker 15 jaar vissen uit deze rivier. de rijkste man van de wereld en Nkombo. je moet niet met een hengel vissen. maar dan zijn er genoeg bessen om de maaltijd aan te vullen. Ik verdien zelfs zoveel dat ik het niet meer uit kan geven. En wat doe jij allemaal met die vrije tijd? Het liefst ga ik lekker naar Afrika waar het altijd mooi weer is. Ja. Elke dag gaat hij vissen in de rivier die vlak langs zijn hut loopt. Wij gaan ons helemaal dik vreten met al die vissen. In de herfst is er minder vis. Een paar meter verderop gaat de man ook aan het water zitten en het lijkt alsof hij ook aan het vissen is. vakantie. En kun je met die boot over de rivier en nog meer vissen vangen. Wat moet ik met nog meer vissen? Bewaren kan ik ze niet lang. Moeten jullie niet je achterstand inhalen en hard werken? Ik ben aan het werk. lekker zonnetje hier. wat nog meer vissen betekent. De tijd die je vrij bent om van alles te doen. Je hebt dus helemaal niets te doen! Dat noemen wij vrije tijd. De rivier zit vol vis. Hé Bill. Wat moet ik met al die vissen?! Je verdient zo steeds meer en meer. Zoals hier dus? Ja. zoals hier. Nee. die in een grote stofwolk tot stilstand komt. Elke dag werk ik hard om genoeg vissen uit die rivier te halen voor mijn kinderen. Je kunt dan een nog grotere boot kopen. Maar dat doet je helemaal verkeerd. van die computers…. ja die man…. Op een gegeven moment vraagt Bill: Ik wist niet dat jullie nog tijd hadden om te vissen. dus hoeft hij niet lang aan het water te zitten om genoeg vis te vangen voor zijn familie. Zo zijn ze een tijdje in gesprek. Je moet met twee hengels vissen. dude. Dan komt er een grote jeep aangereden. Op een goede dag zit Nkombo weer aan het water en tuurt naar zijn dobber. Maar ik vang elke dag genoeg voor mijn zes kinderen en vrouw. Dan herkent Nkombo de man van tv. wat doe jij hier in Afrika? I’m here on holydays. in de stad hadden sommige kroegen zo’n ding. het is Bill. En jij gaat mij vertellen dat ik dat helemaal verkeerd doe? Yes man. Nkombo is visser.Bijlagen Intro Tip 2 Bill en Nkombo Dit verhaal gaat over Bill. you know. die bijna niets bezit. dan haal je in een dag twee keer zoveel vissen uit de rivier. Die roze man pakt een koffer en drie langwerpige dingen die een beetje op de hengel van Nkombo lijken. net als ik. want dat gaat stinken. En wat moet ik dan doen? Je hoeft niets meer te doen. kun je verkopen. you know. al die vissen kun je ook gaan verkopen op de markt en na een tijdje heb je genoeg geld verdiend om een boot te kopen.

net zoals nu lekker vissen in het zonnetje. Bill. je bent met een omweg naar Afrika gekomen. Je bent niet zo slim als je lijkt. Dat had ik niet verwacht van jou. Ik zit toch altijd lekker te vissen. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 23 . Bill.En wat ga je hier doen met al die vrije tijd? Nou.

EXTRA Tip 3 Vicieuze cirkel Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 24 .

kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden.3 Wereldwijde milieuproblemen In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld over hoe de mensen omgaan met het milieu. ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. aardrijkskundige verschijnselen. verkeersproblematiek. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. Er wordt ingegaan op bestaande milieuproblemen en mogelijke oplossingen. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. De leerlingen kunnen informatie. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. Europese integratie.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. vraagstukken en processen. vaardigheden vraagstukken en processen. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen voorbeelden van belangrijke milieuvraagstukken in 18 Natuur en milieu Europa en de wereld beschrijven en verklaren. De leerlingen kunnen. aardrijkskundige verschijnselen. onder andere met behulp van de computer. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 25 . archieven. De leerlingen kunnen effecten van veranderingen in natuurlijke en De eigen 7 maatschappelijke verschijnselen op de ruimtelijke inrichting en omgeving leefbaarheid van hun eigen omgeving beschrijven en verklaren. milieu en duurzame ontwikkeling.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 26 . De film schetst een doemscenario over de gevolgen van klimaatveranderingen. Hier kunt u de trailer bekijken.Intro Tip 1 The day after tomorrow Laat de film The day after tomorrow over de gevolgen van klimaatverandering zien.

Tip 4 Slecht nieuws? Laat de leerlingen gedurende één week de kranten nauwlettend bijhouden. Tip 2 Zichtbare milieuproblemen Laat de leerlingen zelf een tekening maken waarin de verschillende soorten milieuproblemen worden uitgebeeld. Laat ze vervolgens enkele oplossingen bij elk artikel bedenken. waarbij alles met elkaar in verbinding staat. Laat ze andere voorbeelden bedenken dan die in het boek staan.3. de overhead of met de beamer. Laat ze hierbij zoeken naar krantenartikelen die gaan over milieuproblemen. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 27 . Maak de samenhang van de verschillend onderdelen van het ecosysteem aan de leerlingen duidelijk door middel van een tekening op het bord. waarbij een gedeelte van een berm wordt schoongemaakt door al het vuil op te prikken. Tip 3 Actie! Laat de leerlingen per viertal een actie bedenken hoe de vervuiling verminderd kan worden. Het plan moet in de praktijk goed uitvoerbaar zijn. Hier ziet u de tekening voor de overhead. Geef als voorbeeld een opruimactie. Bespreek de artikelen klassikaal of laat de leerlingen het geheel als werkstuk presenteren.2 Welke soorten milieuproblemen zijn er? Tip 1 Ecosysteem Levende en niet-levende elementen vormen samen het ecosysteem.

Tip 2 Kaal en begroeid Laat de leerlingen het verschil in stevigheid zien tussen een stuk grond met begroeiing en een stuk grond zonder begroeiing. Tip 3 Duinen en helmgras Gebruik helmgras in de duinen als voorbeeld hoe planten de bodem vasthouden.3. U kunt de sheets of animatie van tip 1 van paragraaf 2 gebruiken. Tip 4 Ontwikkelingslanden Waarom is het probleem van verdwijnende plantengroei juist zo groot in ontwikkelingslanden? Laat de leerlingen in groepjes van vier mogelijke oorzaken verzinnen. Ga vervolgens de diverse oorzaken na door een overzicht te maken op het bord. zullen de duinen dus verdwijnen.3 Wat is ontbossing? Tip 1 Kringloop ecosysteem Maak de leerlingen duidelijk welke functie planten hebben binnen het ecosysteem. Wanneer het helmgras niet geplant wordt. Het gras zorgt ervoor dat de grond vastgehouden wordt en dat dat de grond minder erosiegevoelig maakt. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 28 . Maak dit concreet door met een tuinslang op een kaal stuk grond te spuiten en op een stuk grond met gras.

Maak dit de leerlingen duidelijk door de industrie in Nederland en het Ruhrgebied in Duitsland als voorbeeld te nemen. Tip 3 Bosatlas Bespreek de gevolgen van de klimaatveranderingen aan de hand van GB52. waar bossen en meren sterk vervuild worden. De kaartjes geven een beeld van wat de veranderingen nu zijn en hoe die door zullen zetten in de toekomst.4 Wat is luchtvervuiling? Tip 1 Vervuiling direct zichtbaar? De directe gevolgen van industrie zijn niet altijd zichtbaar. Tip 2 Animatie broeikaseffect Laat de leerlingen met behulp van de beamer op de site de animatie over het broeikaseffect zien. kaart 183. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 29 . Deze fabrieken zorgen met hun hoge schoorstenen dat de vervuilende stoffen niet in de directe omgeving terecht komen maar in Scandinavië.3.

Neem hiervoor een schaaltje met water op een statief en plaats daaronder een gasbrander. Er zijn verschillende stadia waar te nemen. kunt u een excursie organiseren naar dit bedrijf.natuurdichtbij. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 30 .EXTRA Heeft de mens problemen met water? Tip 1 Verdamping en condensatie Laat de leerlingen door middel van een proefje zien wat verdamping is. Tevens kunt u bij dit proefje condensatie aantonen. het is verdampt. Tip 2 Excursie Wanneer uw school nabij een waterzuiveringsbedrijf is gevestigd. Tip 3 Rivierloop Op de site http://www. In het begin zal de plaat wazig worden. Na enkele minuten is het water niet meer aanwezig in het schaaltje. Vervolgens zullen er druppeltjes ontstaan en uiteindelijk zou het zelfs kunnen gaan ‘regenen’. Houd hiervoor een koud stuk glas boven het schaaltje.nl/kennismaken/rijn%20en%20maas/oberrheinbreisach.htm is te zien hoe de mens een rivierloop heeft veranderd.

Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen het ontstaan en de ruimtelijke spreiding van 16 Natuur en milieu belangrijke landschapstypen in Nederland beschrijven en verklaren. vraagstukken en processen. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. archieven. vaardigheden vraagstukken en processen.4 Landschappen in Nederland In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld over hoe Nederland is gevormd door natuurlijke en menselijke invloeden. aardrijkskundige verschijnselen. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. De eigen De leerlingen kunnen de ruimtelijke opbouw van hun eigen omgeving 6 omgeving beschrijven en verklaren. De leerlingen kunnen.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. De leerlingen kunnen informatie. onder andere met behulp van de computer. kaarten en remote-sensingbeelden (met 2 vaardigheden name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. De leerlingen kunnen de ligging en ruimtelijke spreiding van natuurlijke 17 Natuur en milieu verschijnselen voor verschillende deelgebieden in Europa en de wereld beschrijven en verklaren. aardrijkskundige verschijnselen. En welke landschappen hierdoor zijn ontstaan en welke kenmerken die landschappen hebben. gebruik Aardrijkskundige maken van atlassen. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 31 .

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 32 . omdat ze het gewoon mooi vinden of omdat er voor hen iets heel speciaals in zit en laat ze vertellen waarom dat is.Intro Tip 1 Ontdek je plekje Laat de leerlingen op zoek gaan naar een landschapsafbeelding binnen Nederland. Het moet een afbeelding zijn waar zij iets mee hebben.

Op internet zijn ook gratis versies verkrijgbaar: . Het NAP ligt dus vast verankerd en kan dus nooit stijgen of dalen. zijn hoogte was (afgerond) 1. De bout bevond zich op negentig centimeter onder het plaveisel.SimCity 2000 is te downloaden op de site van 5star-shareware Tip 2 Kaart maken Laat de leerlingen een kaart maken van de school en omgeving. Later is een bout op 0 meter NAP aangebracht in de Amsterdamse Stopera.SimCity Classic is online te spelen op de site van electronic arts . Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 33 .4.43 meter boven NAP. Het spelletje is in de winkel verkrijgbaar. Laat ze hierbij ook aangeven welke natuurlijke bouwstenen en welke menselijke bouwstenen aanwezig zijn. De basis is een omgeving met alleen natuurlijke bouwstenen. Tip 3 Normaal Amsterdams Peil Het Normaal Amsterdams Peil werd vastgelegd door de hoogte van de bovenkant van een bronzen bout op een 22 meter lange heipaal op de Dam in Amsterdam. Bij het spelletje SimCity moet de speler een landschap inrichten. de windroos en de legenda vermelden.2 Wat zie je allemaal in een landschap? Tip 1 Bouwstenen De mens gebruikt de natuurlijke bouwstenen. De zeespiegel kan wel stijgen ten opzichte van dit vaste peil. Het is mogelijk om het gebied in te richten met menselijke bouwstenen. Laat ze hierbij de schaal.

Elke groepje zoekt afbeeldingen van het toegewezen landschap die ze in de vorm van het landschap plakken.nl. Tip 5 Beeldbank School-tv Laat de leerlingen de volgende filmpjes over het Nederlandse landschap zien. Later kunnen alle provincies bij elkaar gevoegd worden tot Nederland. zeekleilandschap . duinlandschap Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 34 . De landschappen kunnen later bij elkaar gevoegd worden tot Nederland. Ieder groepje krijgt een landschap toegewezen. Tip 3 Hoog.nl Over het laagste punt van Nederland is een website gemaakt: www.nl op minlnv. laagveenlandschap . Tip 2 Hoogteligging school Hoe hoog of laag ligt de school? Ben je op school of thuis veilig als de dijken doorbreken? Kijk op de site van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.nl/parken of andere bronnen.4. Ministerie van Verkeer en Waterstaat Tip 4 Collage Nederlandse landschappen Laat de leerlingen een collage maken van de landschappen in Nederland. Dat kan op verschillende manieren gebeuren. Vul de postcode in en je ziet hoe hoog of laag het daar is. 1 De klas wordt in groepjes onderverdeeld en ieder groepje krijgt een provincie toegewezen.en Laag-Nederland Op deze animatie van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is te zien wat er gebeurt als de zeespiegel stijgt. Ieder groepje krijgt een landschap toegewezen. 3 De klas wordt in groepjes onderverdeeld in groepjes. Elk groepje zoekt afbeeldingen van het toegewezen landschap en maakt daar een poster van. Van elke provincie moeten ze bekijken welke landschappen daarin voorkomen. De afbeeldingen van de diverse landschappen kunnen de leerlingen vinden met google. hoogveenlandschap . lösslandschap . Laat ze vervolgens afbeeldingen van de landschappen zoeken. 2 De klas wordt onderverdeeld in groepjes. Ook is goed te zien dat Nederland licht gekanteld is.3 Hoe ziet Nederland eruit? Tip 1 Laagste. zandlandschap . rivierkleilandschap .laagste. . De afbeeldingen van een bepaald landschap plakken ze binnen de grenzen van het betreffende landschap.

Zo transporteren rivieren ook allerlei materiaal en kunnen ze het materiaal ook ergens achterlaten: sedimentatie.5 cm en het Holoceen 0. .000 jaar geleden. . De stroomsnelheid is minder. Van een touw van 46 meter is de laatste 2. Sluit na het boren het gat even af en houd daarna bij de opening een vuurtje bij het gat: het gat zal gaan branden. Wanneer dit op een tijdsbalk wordt uitgezet. Het Pleistoceen begon 2. kan gekozen worden voor meerdere verhoudingen: Verhouding 1 Totale lengte is 46 meter (het Pleistoceen is daarvan 2. bijvoorbeeld Tropicana in Rotterdam.4 Welke rol speelde de natuur? Tip 1 Tijdbalk De tijdbalk geeft een goed beeld van de korte periode dat Nederland bestaat. Het Holoceen begon 10. Water kan dus. De aarde bestaat ongeveer 5 miljard jaar. Verhouding 2 Totale lengte is 460 meter (het Pleistoceen is daarvan 25 cm en het Holoceen 1 mm) Hierbij kunt u een vergelijking maken met een bekende afstand bijvoorbeeld het voetbalveld. maar wanneer je bij het brede gedeelte komt. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 35 . Tip 2 De kracht van water Vraag aan de leerlingen of ze wel eens in een wildwaterbaan van een zwembad zijn geweest. is het Pleistoceen ongeveer twee (zij-)lijnen dik en het Holoceen heeft de dikte van één grassprietje. De planten sterven en komen onder water te liggen. Tekent u hiervoor het volgende beeld uit voor de leerlingen: . is de wildwaterbaan minder wild. Op de site van het Nationaal Park staat nog meer beeldmateriaal van dit landschap. heel wat gewicht vervoeren. In die wildwaterbaan wordt je meegesleurd.500.1 mm) Hierbij kunt u met de klas de tijdbalk met behulp van een touw maken. Wanneer er vijf voetbalvelden achter elkaar liggen. als de stroomsnelheid hoog genoeg is. wanneer deze op schaal wordt gemaakt. wanneer de boor uit het veen wordt gehaald. je wordt niet meer meegesleurd.4. Tip 3 Veenaangroei Op deze foto is te zien hoe het veen nog aangroeit. (zie bijlage voor een groter formaat) Tip 4 Methaangas Bij een boring in het laagveen komt er gas vrij.5 centimeter het Pleistoceen en het uiterste puntje (de dikte van een velletje papier) het Holoceen. De foto is genomen in het Nationaal Park Het Drents-Friese Wold.000 jaar geleden.

stuwwal . laagveen . hoogveen . Daarbij kan gebruikgemaakt worden van tip 3 en 4. . Tip 6 Beeldbank School-tv Laat de leerlingen de volgende filmpjes over het Nederlandse landschap zien.Tip 5 Klei en zand in het rivierengebied Leg de leerlingen uit hoe het komt dat er in het rivierengebied zand en klei wordt afgezet. zeeklei Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 36 .

Geef aan dat het willen veranderen van de natuurlijke omgeving grote invloed heeft gehad op het Nederlandse landschap. plassen droogleggen . molens. . zeekleilandschap. Daarbij kan gebruikgemaakt worden van een sheet die hier gedownload kan worden. rivierklei. uiterwaard . turfwinning . kwelders . Nederlanders willen altijd de natuurlijke omgeving inrichten of veranderen. bloembollen Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 37 . Tip 3 Beeldenbank School-tv Laat de leerlingen de volgende filmpjes over het Nederlandse landschap zien. Tip 2 Kwelders Leg uit wat kwelders zijn en waarom de mensen daar gingen wonen. hoofden. drinkwater. Wat doen de leerlingen wanneer ze een beekje zien? Ongetwijfeld zal een aantal leerlingen een dam gaan bouwen in het beekje. duinlandschap.EXTRA Hoe veranderden de mensen Nederland? Tip 1 Zit het in de genen? Neem de leerlingen in gedachte mee op vakantie naar een idyllische omgeving. hoogveen. laagveen.

4 Tip 3 Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 38 .Bijlage 4.

vraagstukken en processen. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. verkeersproblematiek. Kerndoel Domein Vaardigheden De eigen De leerlingen kunnen de ruimtelijke opbouw van hun eigen omgeving 6 omgeving beschrijven en verklaren. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 39 . met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. Stedelijke en De leerlingen kunnen met voorbeelden gevolgen van maatschappelijke 11 landelijke veranderingen voor de (her)inrichting van stedelijke en landelijke gebieden gebieden in Nederland verklaren. Stedelijke en De leerlingen kunnen een vergelijking maken tussen het ruimtegebruik in 9 landelijke stedelijke en landelijke gebieden in Nederland. ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. aardrijkskundige verschijnselen. De eigen De leerlingen kunnen (her)inrichtingsvraagstukken in hun eigen 8 omgeving omgeving beschrijven en beoordelen. onder andere met behulp van de computer. De leerlingen kunnen. aardrijkskundige verschijnselen. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. De leerlingen kunnen informatie. vaardigheden vraagstukken en processen. De leerlingen kunnen zo zelfstandig mogelijk een eenvoudig Aardrijkskundige 5 aardrijkskundig onderzoek van beperkte omvang in de eigen omgeving vaardigheden verrichten en daarbij bovenstaande vaardigheden toepassen. De leerlingen kunnen effecten van veranderingen in natuurlijke en De eigen 7 maatschappelijke verschijnselen op de ruimtelijke inrichting en omgeving leefbaarheid van hun eigen omgeving beschrijven en verklaren. archieven. Er wordt hierbij gekeken naar verschillende keuzes die gemaakt moeten worden voor het inrichten van Nederland. gebruik Aardrijkskundige maken van atlassen.5 Nederland in 2030 In dit hoofdstuk krijgt de leerling te maken met hoe Nederland ingericht wordt. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. milieu en duurzame ontwikkeling. gebieden Stedelijke en De leerlingen kunnen de betekenis van toegenomen verkeersmobiliteit 10 landelijke voor stedelijke en landelijke gebieden in Nederland beschrijven en gebieden verklaren. Europese integratie. kaarten en remote-sensingbeelden (met 2 vaardigheden name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 40 .Intro Tip 1 Hoe lang nog? Op de volgende site treft u een verhaal aan dat een beeld schetst over hoe Nederland in de toekomst functioneert.

cbs.gif Tip 2 Toekomstverhalen Laat de leerlingen een verhaal schrijven over de toekomst. De belangengroepen moeten uiteindelijk een gebied op papier in kunnen richten.nl/public/demos/dm010121.nidi. Hoeveel ruimte hebben we nu per inwoner en hoeveel zal dat in de toekomst zijn? Laat de leerling onderstaande bronnen gebruiken voor het beantwoorden van de vraag.pdf (pag.de milieuorganisatie . 73-75) http://www.de burger . maar Nederland niet.2 Ruimte genoeg? Tip 1 Ruimte per inwoner De bevolking groeit.nl/nl/publicaties/publicaties/maatschappij/bevolking/b-15/b-15-04-01. Tijdens dit rollenspel komen de volgende partijen aan het woord: . http://www. Worden ze het eens? Lukt het ze om het gebied in te richten? Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 41 .asp http://www.cbs.de sportclub .de overheid De leerlingen krijgen ongeveer 15 minuten voorbereidingstijd. Tip 3 Welke belangen? Verdeel de klas in vijf groepen. Elke groep vertegenwoordigt een belangengroep.de bedrijven .nl/nl/cijfers/bevolkingsteller/popclocknl. Hoe ziet Nederland eruit? Hoe is de ruimte verdeeld? Waar zal de meeste aandacht naar uitgaan? Laat ze aan het einde ook aangeven of het een werkelijkheid zou kunnen zijn of toch niet.5.

Kaas is nog steeds exportgoed nummer 1. Wat zijn de plannen voor de toekomst? U kunt hier informatie over vinden in de nieuwe Nota Ruimte.3 Hoe blijft Nederland ook in de toekomst sterk? Tip 1 Export Wat zijn de producten waar Nederland bekend om staat? Laat de leerlingen een lijstje opstellen per tweetal met enkele producten die volgens hen door Nederland geëxporteerd worden. Op pagina 5 en 12 van de Samenvatting van de Nota is daar informatie over te vinden.5. Op de tweede plaats staat de export van XTC. In de Nota Ruimte gaat men in op de ontwikkelingen van Schiphol en de Rotterdamse haven. kunt u er eventueel het volgende aan toevoegen. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 42 . samenvatting Nota Ruimte kaart Schiphol Tip 3 Excursie U kunt op excursie gaan naar de Rotterdamse haven of Schiphol. Tip 2 Rotterdamse haven en Schiphol Ga dieper in op de twee mainports die Nederland rijk is. Wanneer u de lijstjes gaat bespreken.

Die kunt u hier downloaden. Het eerste fragment over de verschillende standpunten van politieke partijen ten aanzien van de Nota (zelfde fragment als bij tip 1).5. In het tweede fragment komt aan de orde wat het voordeel is van bouwen in het Groene Hart. U kunt de vragen bij het fragment die de leerlingen moeten beantwoorden in de bijlage vinden. Daarin komen aan de orde hoe verschillende mensen tegen deze Nota aankijken.4 Wat gebeurt er met stedelijk gebied in de toekomst? Tip 1 Verschillende standpunten Laat het fragment van NOVA zien over de Nota Ruimte. Tip 3 Stedelijke netwerken Bij de Nota Ruimte is een kaart over Nationale stedelijke netwerken te vinden. Laat de leerlingen discussiëren over wat zij wenselijk vinden. Hier kunt u het fragment starten of de link kopiëren door met de rechter muisknop erop te klikken. Tip 2 Mogen steden eindeloos uitbreiden? Laat twee fragmenten van NOVA zien. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 43 .

EXTRA Landelijk gebied opnieuw inrichten? Tip 1 Hoge Veluwe Het Nationaal Park De Hoge Veluwe laat op de volgende link een impressie zien van haar landschap. Tip 2 Waarheid of bedrog? Laat deze parodie op de film The Matrix zien. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 44 . om de rivier meer ruimte te geven. Tip 4 Uiterwaarden Laat het fragment van School-tv beeldbank nog eens zien over het rivierengebied met de verschillende onderdelen. Voor meer informatie kunt u de site van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat bekijken en ruimtevoorderivier. Tip 3 Ruimte voor water Op de volgende foto is te zien dat de dijk is weggehaald en is vervangen door een dijk die meer landinwaarts is geplaatst. waaronder de uiterwaard.nl. Het is een animatie over de schaalvergroting in de veeteelt.

Bijlage 5.4 Tip 1 Nota Ruimtelijke Ordening Verschillende Standpunten 1 Is er een verschil in de rol van de overheid van vroeger en die van nu? Zo ja. Duyvendak van GroenLinks? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 4 Waarom denkt mevrouw F. van Bochove van het CDA zich zorgen? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 6 Hoe had oud-minister Pronk de dingen waar bovenstaande personen bang voor zijn opgelost? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 7 Wat vindt meneer Pronk van de nieuwe Nota? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 45 . Feis van Stichting Groene Hart bang voor? Wat verwacht hij dat er gaat gebeuren met het Groene Hart? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 3 Welke zaken krijgen de meeste ruimte volgens de heer W. Giskes van D66 dat het misgaat? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 5 Waarom maakt de heer B. wat is dat verschil? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 2 Waar is B.

8 Waarom moet volgens Pronk de Ruimtelijke Ordening door de centrale/rijks -overheid geregeld worden? ………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………… 9 Hoe gaat Nederland eruitzien volgens Pronk? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 10 Heeft Pronk gelijk volgens minister Dekker? Wat zegt minister Dekker over de mening van Pronk? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 11 Wat zegt minister Dekker over de kritiek op de nieuwe Nota? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 46 .

kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. aardrijkskundige verschijnselen. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. economische activiteiten. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. milieu en duurzame ontwikkeling. De leerlingen kunnen informatie. zoals 22 ontwikkelingen bevolking.6 Het nieuwe China In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld van China en worden de geleerde begrippen en vaardigheden uit vorige hoofdstukken toegepast. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. Europese integratie. politiek en cultuur.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. Internationale De leerlingen kunnen voor kenmerken van het ontwikkelingsvraagstuk 24 ontwikkelingen oplossingsalternatieven aandragen. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. welvaart en levensomstandigheden. demografie en centrum/periferie-tegenstellingen. Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. Zo wordt gekeken naar het landschap. verkeersproblematiek. aardrijkskundige verschijnselen. archieven. economische ontwikkeling. onder andere met behulp van de computer. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 47 . De leerlingen kunnen. vraagstukken en processen. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. ontwikkelingsproblematiek en samenwerking. vaardigheden vraagstukken en processen.

Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 48 . Laat ze het beeld schetsen dat zij van China hebben.Intro Tip 1 Beeldvorming Laat de leerlingen in tweetallen een presentatie houden van ongeveer vijf minuten. Gebruik van krantenartikelen. Tip 2 Volkslied Hier kunt u het Chinese volkslied en animatie downloaden. foto's en boeken zorgen voor een goede presentatie.

welk land? Tip 3 Chinese woorden Met deze link komt u op een site waar veel Chinese tekens staan uitgelegd. Tip 2 Himalaya Wat weten de leerlingen van de Himalaya? Wat zegt hen de Mount Everest? Laat ze de Himalaya opzoeken in de atlas.6.2 Hoe ziet het landschap van China eruit? Tip 1 Poster Verdeel de vier gebieden van China over een aantal groepen. De gevonden informatie verwerken ze in een poster die de vorm heeft van hun gebied. Laat de groepjes informatie verzamelen over hun toegewezen gebied over zowel het natuurlijke als het ingerichte landschap. Laat ze vervolgens de Mount Everest opzoeken. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 49 . De verschillende gebieden kunnen later samengevoegd worden tot de vorm van China. Ook is de uitspraak te beluisteren. Hier kunt u de contouren van de verschillende gebieden downloaden. Hoe hoog is de Mount Everest? Ligt die in China of in een ander land? Wanneer het een ander land is.

Dazhai was een klein dorpje dat door Mao als voorbeeld werd genomen voor het communistisch leven in China.3 Welke economische veranderingen zijn er in China? Tip 1 Vroeger en nu Laat de leerlingen een schema maken met daarin de verschillen van China van voor 1980 en daarna. Laat de leerlingen enkele slogans bedenken die nu van toepassing zijn op China.6. welke? Inventariseer in de klas welke producten ze gevonden hebben. Laat ze ook een argumentatie geven voor hun slogan(s). Zo ja. dus het duurt even voordat het te zien is) Tip 3 Statistieken over China Voor verdieping over statistische gegevens over China sinds 1985 verwijzen wij u naar adb. Tip 4 Made in China Laat de leerlingen thuis kijken of zij producten die in China geproduceerd zijn. Tip 5 Slogans… 'Boeren. Laat ze hierbij gebruikmaken van de tekst A en B.org. Laat ze dit in groepjes van vier leerlingen per groepje doen. leer van Dazhai'. in huis hebben. Tip 2 Ruimtemuur? De Chinese Muur is te zien vanuit de ruimte! De volgende link kunt u gebruiken om de leerlingen daar enkele afbeeldingen van te laten zien. nasa1 nasa2 (dit is een erg groot bestand van 17 MB. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 50 .

Wat vinden de leerlingen hiervan? Laat ze eens nadenken over eventuele oplossingen om dit te voorkomen. U kunt hierbij gebruikmaken van het Excel-bestand. De leerling krijgt zo een goede indruk over de (vooral absolute) bevolkingsgroei van China. Tip 2 Rekenen Maak als vergelijking hetzelfde rekenvoorbeeld als in bron 17. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 51 . maar dan met gegevens over Nederland. waarbij ook de bevolkingsontwikkeling van de twee landen met elkaar worden vergeleken. In het bestand is te zien hoe groot de bevolking van China is met de bevolkingsgroei die het nu heeft. Tip 3 Hoe groot is de bevolking van China in… Laat de leerlingen het volgende bestand zien.4 Hoe verandert de bevolkingsgroei in China? Tip 1 Vuil? Ga. met de leerlingen in gesprek over dit verhaaltje.6. na de introtekst klassikaal gelezen te hebben.

EXTRA Hoe veranderen platteland en stad? Tip 1 Een dag uit het leven van… Laat de leerlingen een verhaal schrijven waarin zij een dag uit het leven van een Chinese stadsbewoner beschrijven. Daaruit is op te maken wat de levensverwachting in bepaalde gebieden is en wat het gemiddelde inkomen is. Tip 2 Welvaart en welzijn Wat heeft de welvaart met welzijn te maken? Laat de leerlingen deze vraag beantwoorden met behulp van de gegevens van bron 15. Dit doen de leerlingen op een apart blaadje. Terra 2 vmbo bk docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 52 . 16 en 23. Laat ze hierbij de problematiek van steden genoemd in C verwerken.