1

Docentenhandleiding Terra 3
havo/vwo
Inhoudsopgave

Uitgangspunten Terra havo/vwo 3...........................................................3
Inkorten, uitbreiden en variëren.............................................................4
Voorbeeldplanning.................................................................................5
Hoofdstuk 1 Zuid-Azië............................................................................8
Algemeen................................................................................................................ 8
Tips.......................................................................................................................... 8
Intro..................................................................................................................... 8
1.1 Hoe gebruik je aardrijkskundige werkwijzen?.............................................8
1.2 Wat kenmerkt het cultuurgebied Zuid-Azië?...............................................9
1.3 Hoe beïnvloedt de moesson het cultuurgebied Zuid-Azië.........................10
1.4 Welke problemen geven verschillen in cultuur?...........................................10
Links...................................................................................................................... 11
Hoofdstuk 2 Rusland............................................................................13
Algemeen.............................................................................................................. 13
Tips........................................................................................................................ 13
Intro................................................................................................................... 13
2.1 Hoe beantwoord je een beschrijvende aardrijkskundige vraag?..................13
2.2 wat is de positie van Rusland in de wereld?.................................................14
2.3 Hoe gaat Rusland om met het nabije buitenland?........................................15
2.4 Olie, motor van de economie.......................................................................15
Links...................................................................................................................... 16
Hoofdstuk 3 De Verenigde Staten..........................................................19
Algemeen.............................................................................................................. 19
Tips........................................................................................................................ 19
Intro................................................................................................................... 19
3.1 Hoe beantwoord je een verklarende aardrijkskundige vraag?......................20
3.2 Waardoor zijn er verschillen in natuurlijke omstandigheden in de VS?........21
3.3 Waardoor zijn er zo veel verschillen in bevolking in de VS?.........................21
3.4 Hoe verklaar je de macht van de Verenigde Staten?...................................22
Links...................................................................................................................... 23
Hoofdstuk 4 De islamitische wereld.......................................................24
Algemeen.............................................................................................................. 24
Tips........................................................................................................................ 24
Intro................................................................................................................... 24
4.1 Hoe beantwoord je een waarderende aardrijkskundige vraag?....................24
4.2 Wat maakt de islamitische wereld tot één cultuurgebied?...........................25
4.3 Hoe gaat de islamitische wereld met water om?..........................................25
4.4 Wat is de betekenis van de aardolie uit de islamitische wereld?..................26
Links...................................................................................................................... 27
Hoofdstuk 5 Afrika ten zuiden van de Sahara.........................................29
Algemeen.............................................................................................................. 29

2

Tips........................................................................................................................ 29
Intro................................................................................................................... 29
5.1 Hoe werk je met verschillende soorten kaarten?.........................................30
5.2 Welke klimaatkenmerken heeft Afrika?........................................................30
5.3 Waarom trekken mensen weg uit de Sahel?.................................................31
5.4 Waarom zijn er zo veel vluchtelingen in Midden-Afrika?...............................31
Links...................................................................................................................... 32
Hoofdstuk 6 Latijns Amerika.................................................................34
Algemeen.............................................................................................................. 34
Tips........................................................................................................................ 34
Intro................................................................................................................... 34
6.1 Hoe doe je een aardrijkskundig onderzoek?.................................................35
6.2 Welke verschillen in ontwikkeling zijn er in Brazilië?....................................35
6.3 Hoe Nederlands zijn Aruba en de Nederlandse Antillen?..............................36
6.4 El Niño.......................................................................................................... 36

3

Uitgangspunten Terra havo/vwo 3
1 Leerlingen moeten verbanden kunnen leggen (dus bladeren).
2 Aansturing van leerlingen is beknopt.
3 Er is geen specifiek taalbeleid zoals bij vmbo.
4 Leerlingen krijgen geen 'weggevertjes'.
5 Er is variatie op hoog niveau.
6 Gebruik van meerdimensionale bronnen.
7 Accent op tekst.
8 Uitgebreid gebruik van vaardighedenoverzicht.

vmbo theoretische leerweg
Bij het havo/vwo informatieboek kunt u behalve met een havo/vwo werkboek ook
met een werkboek speciaal voor vmbo t/havo werken. Dit werkboek voor th-klassen
heeft eenzelfde aantal opdrachten als het havo/vwo werkboek, de opdrachten zijn
echter minder complex. Bovendien zijn er geen opdrachten voor de EXTRA-
paragraaf.

uitbreiden en variëren De vier basisparagrafen behoren tot de verplichte stof. De onderstaande onderdelen zijn facultatief: · de hoofdstukopening en TERRA TOPO · de ICT-paragraaf @WORK · de REGIO-paragraaf · de AARDEWERK-opdrachten · het onderdeel TEST JEZELF in het werkboek en de digitale oefentoetsen op de leerlingensite Basisparagrafen Als u meer lesuren wilt besteden aan de basisparagrafen kunt u een of meer van de facultatieve onderdelen laten vallen of u kunt de opdrachten geheel of gedeeltelijk thuis laten maken. De EXTRA-paragraaf biedt mogelijkheden voor differentiatie voor vwo-leerlingen. Variatie in de les Als u meer lesuren aan de facultatieve onderdelen wilt besteden. Klassikaal werken Ook als u er voor kiest om de leerstof uit het informatieboek klassikaal te behandelen. . Inkorten en uitbreiden U kunt een hoofdstuk in minder uren doorwerken en toch alle onderdelen behandelen door de opdrachten als huiswerk op te geven. U kunt er ook voor kiezen om de facultatieve onderdelen te laten vallen of thuis te laten maken. indien de leerlingen beschikken over een computer met internetaansluiting of over de cd-rom met de i-Module. kunt u de opdrachten bij de basisparagrafen als huiswerk opgeven. 4 Inkorten. kunt u de opdrachten uit het werkboek geheel of gedeeltelijk als huiswerk opgeven. ICT De opdrachten van de ICT-paragraaf @WORK kunnen ook thuis gemaakt worden. Als voorbereiding op een proefwerk kunt u de leerlingen thuis TEST JEZELF en de digitale oefentoetsen van de i-Module laten maken.

1 afmaken Introductie 1.2 maken t/m Introductie 1. kunnen deze uren gevuld worden met facultatieve (praktische) opdrachten.3A 1.3 B+C 2 Huiswerk nakijken 1. zodat er ruimte is om naar eigen inzicht meer toetsen af te nemen.1 2 1 Huiswerk nakijken 1. Alleen topografie overhoringen en hoofdstuk repetities zijn ingevuld. Dit geeft u 33 uur voor 3 hoofdstukken: 11 uur per hoofdstuk met een maximum van 13 uur. 5 Voorbeeldplanning Onderstaande planner is gemaakt voor 3 HAVO maar kan eveneens voor 3 VWO gebruikt worden.1 afmaken Introductie 2. Door het hogere tempo in het VWO kunnen opdrachten uit de extra paragraaf worden ingepast.2 C Topo leren 3 1 TOPO SO maken TOPO SO Huiswerk nakijken 2 Introductie 1.4 A+B 48 5 1 Huiswerk nakijken 1.3 maken t/m 33 4 1 Huiswerk nakijken 1. Als er meer uren beschikbaar zijn.2 afmaken Introductie 1. Bij deze voorbeeldplanning is uitgegaan van 66 uur in het derde leerjaar. Daarnaast wordt er ook een suggestie gedaan voor de toetsmomenten.2 A+B 22 2 Huiswerk nakijken 1. Volgens de formele planning zijn er 80 uur beschikbaar. week les in de klas huiswerk toets 1 1 Inleiding hoofdstuk 1 De 1 t/m 6 en Regio Terra Topo maken 2 Huiswerk nakijken 1.4 afmaken Introductie 1.3 afmaken Introductie 1.4 C 2 Huiswerk afmaken Repetitie leren @work of test jezelf 6 1 REPETITIE H1 REPETITIE H1 2 Repetitie bespreken 7 1 Inleiding hoofdstuk 2 De 1 t/m 9 en Regio Terra Topo maken 2 Huiswerk nakijken 2.4 maken t/m Introductie 1. De voorbeeldplanningen zijn uitersten om te laten zien wat mogelijk is aan variatie in werkvormen en aan tijdsbesteding.1 .

4 maken t/m .3 2 Huiswerk nakijken 2.2 maken t/m Introductie 3.2 31 Topo leren 2 TOPO SO maken 2.2 C Topo leren 2 TOPO SO maken TOPO SO Huiswerk nakijken 15 1 Introductie 3.2 afmaken Introductie 4.1 19 1 Huiswerk nakijken 4.3 afmaken 21 1 Huiswerk nakijken 4.3 afmaken Introductie 3.2 maken t/m Introductie 2.1 afmaken Introductie 4.2 2 Huiswerk nakijken 4.3 A 34 Topo leren 20 1 TOPO SO maken TOPO SO Huiswerk nakijken 2 Introductie 4.1 afmaken Introductie 3.3 C 16 1 Huiswerk nakijken 3.3 afmaken Introductie 2.3 maken t/m Introductie 4. 6 8 1 Huiswerk nakijken 2.2 A+B 27 14 1 Huiswerk nakijken 3.2 afmaken TOPO SO Huiswerk nakijken 9 1 Huiswerk nakijken 2.1 2 Huiswerk nakijken 3.4 2 Huiswerk nakijken Repetitie leren @work of test jezelf 17 1 REPETITIE H3 REPETITIE H3 2 Repetitie bespreken 18 1 Inleiding hoofdstuk 4 De 1 t/m 6 en Regio Terra Topo maken 2 Huiswerk nakijken 4.3 B+C 4.3 maken t/m 39 2 Huiswerk nakijken 3.3 A+B 3.4 10 1 Huiswerk nakijken Aardewerk 2 Aardewerk 11 1 @work of test jezelf Repetitie leren 2 REPETITIE H2 REPETITIE H2 12 1 Repetitie bespreken 2 Inleiding hoofdstuk 3 De 1 t/m 6 en Regio Terra Topo maken 13 1 Huiswerk nakijken 3.4 afmaken Introductie 3.2 afmaken Introductie 3.4 afmaken Introductie 2.

3 A maken Topo leren 2 TOPO SO TOPO SO Huiswerk nakijken 27 1 Introductie 5.3 afmaken 2 Huiswerk nakijken 5.4 afmaken Introductie 5.4 B 22 1 Aardewerk 2 Aardewerk Repetitie leren 23 1 REPETITIE H4 REPETITIE H4 2 Repetitie bespreken 24 1 Inleiding hoofdstuk 5 De 1 t/m 9 en Terra Regio Topo maken 2 Huiswerk nakijken 5.3 t/m 31 Introductie 5. 7 Introductie 4.4 2 Onderzoek doen 32 1 Onderzoek doen 2 Presentaties 33 1 Presentaties Repetitie leren 2 REPETITIE H6 REPETITIE H6 .2 afmaken Introductie 5.3 B+C 5.1 t/m 6.2 B 26 1 Huiswerk nakijken 5.2 t/m 23 Introductie 5.4 28 1 @work of test jezelf Repetitie leren 2 REPETITIE H5 REPETITIE H5 29 1 Repetitie bespreken 2 Inleiding hoofdstuk 6 De 1 t/m 7 en Regio Terra Topo maken 30 1 Huiswerk nakijken Terra Topo leren Terra Topo leren 2 TOPO SO TOPO SO 31 1 Introductie 6.1 afmaken Introductie 5.1 25 1 Huiswerk nakijken 5.4 afmaken Introductie 4.2 A maken 2 Huiswerk maken 5.4 A 47 2 Huiswerk nakijken 4.

De invloed van de moesson op de landbouw en op Bangladesh wordt besproken. lokale schaal: de sloopschepen op de stranden van onder andere India. Tips Intro Laat een van de afleveringen van BNN at Work in Azië zien. waardoor de biodiversiteit minder wordt .4 gaat over conflicten in de regio: Kashmir en de problemen op Sri Lanka. mondiale schaal: klimaatverandering Tip 2 Analyseniveau Maak het begrip indelen duidelijk door de klas groepen te laten vormen op basis van: 1 (sub)cultuur . regionale schaal: ontbossing in de Himalaya .  De EXTRA behandelt de relatie tussen cultuur en toerisme in Nepal en Bhutan. Deze zijn vanaf de site te bekijken.  1. poster of kaart maken. met veel aandacht voor het hindoeïsme. 1. nationale schaal: huisafval in India . 8 Hoofdstuk 1 Zuid-Azië Algemeen Dit hoofdstuk gaat over het cultuurgebied Zuid-Azië.3 wordt uitgelegd wat de moesson is.1 Hoe gebruik je aardrijkskundige werkwijzen? Tip 1 Schaal Om de aardrijkskundige werkwijze van veranderende schaal duidelijk te maken.2 kijkt naar de gemeenschappelijke kenmerken van het cultuurgebied Zuid- Azië. verband tussen verschijnselen zoeken.  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: voorlichtingsmateriaal schrijven.1 gaat over het gebruik van aardrijkskundige werkwijzen: veranderen van schaal en analyseniveau.  In 1. een presentatie houden. internationale schaal: zure regen en de uitbreiding van de landbouwarealen. Pakistan en Bangladesh . verschijnselen in gebieden vergelijken en verschijnselen vanuit verschillende invalshoeken vergelijken.  1. gebruikt u milieuproblemen. een werkstuk. U kunt de volgende voorbeelden nemen: .  1.

1 Waardoor is de bevolkingsgroei zo hoog in ontwikkelingslanden? 2 Wat wordt bedoeld met cultuurgebieden? En welke cultuurgebieden zijn er? 3 Wat is het verschil tussen natuurlijke en sociale bevolkingsgroei? 4 Wat zijn de vier basisbehoeften en hoe worden deze gemeten? 5 Wat is het verschil tussen arme landen en rijke landen wanneer je kijkt naar de productiesectoren? 6 Wat zijn de voor. De twee groepen gaan met elkaar in discussie. PowerPoint- presentatie of spreekbeurt. Tip 4 Verschijnselen in gebieden met elkaar vergelijken Vergelijk de Himalaya met het West-Ghats in het zuidwesten van India en de invloed die zij hebben op hun omgeving.en nadelen van het gebruik van BNP per hoofd als indicator van ontwikkeling? 7 Leg uit waarom het begrip arbeidsintensief van toepassing is op ontwikkelingslanden. Laat hen een debat voorbereiden over de heilige koe. Wat zijn de overeenkomsten en wat zijn de verschillen? Tip 5 Verschijnselen vanuit verschillende invalshoeken bekijken Bekijk de rivier de Ganges op verschillende manieren: fysisch en sociaal. Laat de leerlingen groepjes vormen en geef elk groepje een onderzoeksopdracht. 8 Waardoor is de informele sector erg groot in ontwikkelingslanden? Geef de groepjes de tijd om hun begrip uit te werken. Tip 3 Heilige koe Stel een groepje leerlingen aan dat de Indiase bevolking vertegenwoordigt en een groepje dat de Westerse bevolking vertegenwoordigt.2 Wat kenmerkt het cultuurgebied Zuid-Azië? Tip 1 Introductie Start met het activeren van de voorkennis. Tip 3 Verbanden tussen verschijnselen Maak het begrip horizontaal verband duidelijk door de delta Bangladesh te koppelen aan de verwering van de Himalaya. Tip 2 Urine en mest? Laat de leerlingen uitzoeken waarom de urine en mest van de koe kostbaar zijn voor de mensen in India. Maak het begrip verticaal verband duidelijk door de oorzaak van de Himalaya als hooggebergte te koppelen aan de hevige regenval door stuwingregens. De andere leerlingen uit de klas maken daar aantekeningen van. 9 2 seizoen van geboorte Maak het begrip toedelen duidelijk door de klas te vragen bij welke grotere eenheid de klas ingedeeld kan worden. 1. Dit kan in de vorm van een collage. Tip 4 Even India bellen… . Laat vervolgens de groepjes hun bevindingen presenteren.

Klimaat voor zich nemen. 1 Hoe is de moesson hierin zichtbaar? 2 Wat is de belangrijkste factor bij het ontstaan van de moesson? 3 Welke natuurlijke barrière komt de luchtstroom in juli tegen? Tip 3 Weetje Laat de leerlingen de kaart De aarde .3 Hoe beïnvloedt de moesson het cultuurgebied Zuid-Azië Tip 1 Luchtstromen Herhaal de basiskennis over luchtstromen door middel van de volgende vragen. Dit houdt in dat er 2900 liter water op een vierkante meter valt in die maand. Luchtdruk en winden in januari en de kaart De aarde . straf ze daarvoor. sporten zoals hockey en cricket. 1.4 Welke problemen geven verschillen in cultuur? Tip 1 Schaalniveaus Laat de leerlingen voorbeelden bedenken van problemen van verschillende culturen op verschillende schaalniveaus. Peil hoe de grote groep zich voelt wanneer de .Klimaat. Wanneer die dat succesvol doet. Documentaire van De Nieuwe Wereld Tip 5 Cultuurinvloeden als gevolg van kolonisatie Laat de leerlingen met hulp van de computer uitzoeken welke Britse cultuurkenmerken in India nog herkenbaar zijn. Maak ook duidelijk wat neerslag in mm inhoudt. Laat ze het verschil in neerslag in de maanden januari en juli verklaren. krijgt de groep daarvoor een beloning. Luchtdruk en winden in juli bekijken. Denk hierbij aan de taal. Zo niet. Tip 2 Verdeel-en-heerspolitiek Pas de verdeel-en-heerspolitiek toe in de klas. links rijden en gebouwen.Klimaat. In Cherrapunji valt in de maand juni ongeveer 2900 mm neerslag. U legt daarvoor de verantwoording bij een kleine groep. Verlaat de klas even en zorg dat de leerlingen tijdens uw afwezigheid rustig blijven. 10 Laat de documentaire van De Nieuwe Wereld zien over de opkomst van callcenters in India. De documentaire laat zien dat door de goede beheersing van de Engelse taal en de goedkope arbeidskrachten de helpdesks van Westerse bedrijven zich daar vestigen. 1. 1 Wat zijn hogedrukgebieden en lagedrukgebieden? 2 Wat zijn de kenmerken van koude en warme lucht? 3 Waardoor ontstaat neerslag? 4 Wat zijn de kenmerken van aflandige en aanlandige luchtstromen? 5 Wat is de invloed van natuurlijke barrières zoals gebergten? Tip 2 Moesson Laat de leerling kaart De aarde . Laat ze daarbij de neerslaggrafiek van Cherropunji bekijken.

Wanneer uw gezag niet meer zou gelden. Het eerste debat laat u tussen de eerste drie groepen plaatsvinden en het tweede debat tussen de laatste twee groepen. Links Adres Documentaire van De Nieuwe Wereld Even India Bellen Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Callcenters in India voor de engelstalige consument g Adres BNN at Work Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin Verschillende presentatoren krijgen tijdens hun werk te maken met de g cultuur in Azië.Wikipedia Taal Nederlands Leerling + Docent +/- Omschrijvin Online enceclopedie over Zuid-Azië g Adres Unicef .Zuid-Azië economische groei verdrijft armoede niet Taal Nederlands Leerling + Docent + . Adres Zuid-Azië . bijvoorbeeld buiten school. wat zouden dan de consequenties kunnen zijn voor de kleine groep? Tip 3 Discussie Stel vijf groepen leerlingen samen die de volgende groepen vertegenwoordigen: 1 de regering van Pakistan 2 de regering van India 3 de bevolking in Kashmir 4 Singalezen 5 Tamils Laat hen een debat voorbereiden. 11 kleine groep bevoordeeld wordt.

Adres Welkom bij de Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie India Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Klimaat in India g Adres Welkom bij de Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie Bangladesh Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Klimaat in Bangladesh g Adres KNMI Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin over de moesson g . taal. bevolking. g planten. landschap. godsdienst. 12 Omschrijvin artikel over armoede g Adres Landenweb. politiek etc. dieren.com Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin INDIA Uitgebreide informatie over geografie. klimaat.

een collage maken. Tips Intro Tip 1 Russisch Volkslied Beluister hier het Russisch volkslied.  2. Belangrijk is de aanwezigheid van aardolie en aardgas.2 kijkt naar de positie van Rusland in de wereld. 13 Hoofdstuk 2 Rusland Algemeen In dit hoofdstuk leert de leerling hoe Rusland in de wereld staat en hoe mensen in Rusland leven. Rusland – Ðîññèÿ Russische federatie . Tip 2 Rusland Laat de leerlingen de Russische naam voor Rusland en de Russische schrijfwijze opzoeken.3 gaat in op de relatie van Rusland met het nabije buitenland: de Sovjetrepublieken.  2.Ôåäåðèðîâàíèå Ðîññèÿ Tip 3 Russisch praten Laten we Russisch praten! Препятствуйте нам поговорить русскому! Doen jullie mee? Вы с мной? Ja of nee? Да или нет? Bron: http://babelfish.4 gaat over het leven van de Russen in de steden en op het platteland.altavista.1 gaat over beschrijvende aardrijkskundige vragen: wat voor vragen zijn dat en hoe beantwoord je deze vragen?  2. Wat is er aan de hand en waarom bemoeit Rusland zich ermee?  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: een reis door Rusland ontwerpen.  De EXTRA richt zich op afscheidingsbewegingen in de Kaukasus.com/tr Tip 4 Najib Amhali Fragment van Najib Amhali in een Russisch vliegtuig… .  2. een krantenartikel schrijven of een stadsontwerp maken.

Elke groep moet één vraag beantwoorden.Hoe wordt aardgas gewonnen? Tip 3 Meren van olie In de Russische bodem zit dertig procent van alle gas en dertien procent van alle olie ter wereld.Hoe ontstaat aardgas? . kapitalisme Schrijf de woorden communisme en kapitalisme op het bord. 14 2. Klimaten Zijn de winters in Rusland overal koud? Rusland Is Rusland het grootste land ter wereld? Natuurlijke Waar in Rusland vinden we grote hoeveelheden aardolie? hulpbronnen Rusland toen Wat was het politieke systeem in Rusland voor 1991? Rusland nu Wie heeft nu de macht in Rusland? De federatie Rusland Wat kenmerkt het Russisch bestuur? Laat de leerlingen de vijf stappen die zij zetten duidelijk noteren. Ze kunnen daarbij gebruikmaken van de SchoolTV beeldbank (zie ook tip 4). . Ook naar Nederland. Het voornaamste pijpleidingnetwerk in Rusland (50.000 kilometer pijpleiding voor olie en 150. Tip 2 Vraag beantwoorden Laat de zes groepen een beschrijvende vraag beantwoorden over de stukjes tekst uit het onderdeel REGIO. Tip 2 Experts Verdeel de klas in vier groepen.000 kilometer voor gas) is verouderd en verroest. Laat de leerlingen begrippen opnoemen en die bij ééen van de twee economische systemen plaatsen. Tip 4 Video Winning aardgas in Nederland Ontstaan aardgas in Nederland . Elke groep krijgt een stukje tekst toegewezen uit het onderdeel REGIO.Hoe wordt olie gewonnen? . met als gevolg vele lekkages. Hierbij kunnen de beschrijvende vragen van tip 1 gebruikt worden.Hoe ontstaat aardolie? . 2.1 Hoe beantwoord je een beschrijvende aardrijkskundige vraag? Verdeel de klas in zes groepen. Vooral in West-Siberië.2 wat is de positie van Rusland in de wereld? Tip 1 Communisme vs. één van de twee de vragen van tekst A of onderstaande vragen. De enorme productie is vooral bestemd voor de export naar het westen. Laat elke groep een beschrijvende vraag bij hun stukje tekst bedenken.

4 Olie. Waar gebruiken we olie voor? 2. 2 aanwezigheid. Wat zijn de cultuurkenmerken van dat volk? Tip 2 Russificatie en Nederlandificatie? Deponeer de volgende stelling in de klas.4 6 Delhi 14.1 7 Kolkata 13.3 Hoe gaat Rusland om met het nabije buitenland? Tip 1 Het Russische volk Laat de leerlingen uitzoeken waarom de Russen één volk zijn.8 . Kijk hierbij naar de vier punten van tekst B: 1 cultuur. Tip 3 Nabije buitenland vergeleken Vergelijk het Russische nabije buitenland met de voormalige kolonies van Nederland. 15 Opsporen aardgas in Nederland Ontstaan aardolie Winning aardolie in Nederland Olie en macht Wat heeft het hebben van fossielenbrandstoffen te maken met macht? Landen kunnen niet meer zonder olie. motor van de economie Tip 1 Inwonertal steden Is Moskou de grootste stad? De top 25: Agglomeratie Aantal inwoners in miljoenen 1 Tokyo-Yokohama 35 2 Mexico-Stad 18. Tip 4 Video Anti-Russische sfeer in Oekraïne Tsjetsjenië Revolutie in het nabije buitenland 2. ‘Russificatie is net zoiets als de inburgeringcursus in Nederland.8 8 Buenos Aires 13 9 Shanghai 12. 3 economische afhankelijkheid en 4 veiligheid.7 3 New York 18.’ Op welke gebieden kun je deze dingen met elkaar vergelijken en welke niet? Laat de leerlingen argumenten voor en tegen deze stelling bedenken.9 5 Mumbai 17.3 4 São Paulo 17.

klimaat. dieren.welzijn .8 19 Manilla 10.4 20 Lagos 10.2 15 Rio de Janeiro 11. taal. godsdienst. be Adres CIA .com Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin RUSLAND Uitgebreide informatie over geografie.1 17 Beijing 10. andere steden in Rusland en het platteland van Rusland. Laat ze kijken naar: . Tip 3 Collage Laat de leerlingen een collage maken over de verschillen tussen Moskou.1 Tip 2 Yukos De directeur van Yukos is inmiddels veroordeeld door de rechtbank. landschap. Critici twijfelen of hij wel een eerlijk proces heeft gehad.8 18 Cairo 10.The World Factbook -.cultuur .Russia . 16 10 Jakarta 12. politiek. bevolking.6 14 Osaka-Kobe-Kyoto 11.3 11 Los Angeles 12 12 Moskou 12 13 Dhaka 11.2 16 Karachi 11.welvaart . Speelden politieke belangen ook een rol? Laat het fragment van RTL nieuws zien.productiefactoren en -middelen Tip 4 Video Aids in Rusland Dakloze kinderen Kaliningrad Noorden in verval Presidentsverkiezingen? Parlementsverkiezingen Georgië: het opstandige Adzjarië Links Adres Landenweb. g planten.

co. 17 Taal Engels Leerling + Docent + Omschrijvin Basis gegevens over Rusland g Adres bbc.uk Taal Russisch Leerling + Docent + Omschrijvin Russisch volkslied g Adres Najib Amhali Taal Nederlands Leerling + Docent + Omschrijvin Najib Amhali over het vliegen met een Russisch toestel g Adres Winning aardgas in Nederland Taal Nederlands Leerling ++ Docent +/- Omschrijvin filmpje over winning van aardgas in Nederland g Adres Opsporen aardgas in Nederland Taal Nederlands Leerling + Docent +/- Omschrijvin Filmpje over opsporen van aardgas in Nederland g Adres Ontstaan aardolie Taal Nederlands Leerling + Docent +/- .

com-tr Taal erg veel Leerling + Docent + Omschrijvin vertaal machine g . 18 Omschrijvin Filmpje over ontstaan van aardolie g Adres Winning aardolie in Nederland Taal Nederlands Leerling + Docent +/- Omschrijvin Filmpje over winning van aardolie oin Nederland g Adres Twee vandaag Olie en macht Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Gaat in op de macht die het bezitten van olie geeft g Adres http--babelfish.altavista.

 3. het is een staatje op zich zodat het een vereniging van gelijkwaardige staten is. melting pot is de samensmelting tot één cultuur.1 gaat over verklarende aardrijkskundige vragen: wat voor vragen zijn dat en hoe beantwoord je deze vragen?  3.4 leert de leerling hoe je de macht van de VS kan verklaren. 5 De 'fall line' bestaat uit een serie watervallen tussen de Appalachen en het . Onjuist. Onjuist. Ook de rol die de VS in de wereld spelen komt aan de orde. 2 De gebergten aan de oostkust zijn geologisch gezien jonger dan die aan de westkust.  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: onderzoek doen. 1 De hoofdstad van de Verenigde Staten is New York. Tips Intro Tip 1 Amerikaans volkslied Hier kunt u het Amerikaanse volkslied beluisteren.  De EXTRA verklaart de stedelijke ontwikkelingen in de VS: het noordoosten en de opkomst van Californië. Hawaï bestuderen of een reisfolder maken. Onjuist. de Appalachen aan de westkust zijn veel ouder. ‘frontier’ is de natuurlijke grens die de immigranten aanhielden. een spreekbeurt houden. Washington ligt niet in een staat.2 kijkt naar de verschillen in natuurlijke omstandigheden: welke verschillen zijn er en hoe kun je dat verklaren? Belangrijk zijn de orkanen en tornado's.3 kijkt naar de verschillende bevolkingsgroepen in de VS: welke groepen zijn er en wat zijn de gevolgen van die culturele verschillen?  In 3. Indien onjuist laat ze aangeven wat er fout is aan de stelling. Tip 2 Stellingen Laat de leerlingen de volgende vragen met juist of onjuist beantwoorden.  3. 19 Hoofdstuk 3 De Verenigde Staten Algemeen Dit hoofdstuk gaat over de gebieds. 4 Onder 'frontier' (grens) verstaat men het uitgestrekte grensgebied tussen de Verenigde Staten en Canada.en bevolkingskenmerken van de Verenigde Staten. Washington in District of Colombia is de hoofdstad. 3 Onder melting pot wordt de grote culturele diversiteit binnen de Verenigde Staten verstaan. 'frontier spirit'. Onjuist.

Onjuist. Onjuist. de Grand Canyon is een [lidwoord?] fluviatiel door de Coloradorivier. Juist. . Juist. 10 De Afro-Amerikanen maken ongeveer 25% uit van de totale bevolking van de Verenigde Staten. 8 Door het uiteenvallen van de USSR vormen de Verenigde Staten qua oppervlakte de grootste staat ter wereld. ongeveer 12%. Juist. Juist. 20 kustgebied van de Atlantische Oceaan. Onjuist. deze breuk ligt in Californië. Onjuist. deze zijn ontstaan als gevolg van verregaande bodemerosie (beruchte stofstormen). 6 De San-Andreasbreuk veroorzaakt aardbevingen en vulkaanuitbarstingen in met name Alaska. Onjuist. 3. Juist. New York ligt ongeveer op dezelfde breedte als Madrid. 7 De Grand Canyon is het resultaat van endogene krachten en eolische erosie. 9 De bevolkingsdichtheid in de Verenigde Staten schommelt rond de 135.of internationale vraagstukken. 13 Lokale en regionale vraagstukken 'leven' voor de gemiddelde Amerikaan meer dan nationale. 16 Traditioneel vind je de grootste concentratie Afro-Amerikanen in de zuidelijke staten van de Verenigde Staten. Juist.1 Hoe beantwoord je een verklarende aardrijkskundige vraag? Tip 1 Vraag bedenken Verdeel de klas in vijf groepen. 11 Door de enorme oppervlakte van de Verenigde Staten komen er alle klimaatsoorten voor. daaarna de Verenigde Staten. de VS hebben ongeveer 25 personen per km2. 12 De meeste Amerikanen wonen in kleinere steden tot 100. 15 De stad New York ligt op ongeveer dezelfde geografische breedte als Amsterdam. 14 Ten westen van de 100 graden-meridiaan vind je de zogenaamde 'bad lands'.000 inwoners. eerst Rusland het grootst. Elke groep krijgt een stukje tekst toegewezen uit het onderdeel REGIO. Laat elke groep een verklarende vraag bij hun stukje tekst bedenken. Onjuist. dan Canada en China.

geologische tijdtafel combineren) Laat de leerlingen de gegevens koppelen.Geologie. 3.Geologie. Hierbij kunnen de verklarende aardrijkskundige vragen van tip 1 gebruikt worden.2 Waardoor zijn er verschillen in natuurlijke omstandigheden in de VS? Tip 1 Verschil in gebergten Laat de leerlingen uitzoeken wat het verschil is tussen de twee gebergten in de VS. U kunt deze op sheet zetten. geologische bouw en gebergtevorming en de kaart De aarde . Appalchen Rocky Mountains 2 de hoogte (maak gebruik van de kaart Verenigde Staten en Mexico in De Grote Bosatlas) 3 de periode waarin ze gevormd zijn (laat ze de kaarten De aarde .nl op afbeeldingen te zoeken. Tip 3 Orkaanschaal Hier vindt u de orkaanschaal van Saffir en Simpson. Tip 4 Nieuwstikker over orkanen Verwoestende orkaan Ivan eist eerste levens in VS Al 600 doden in Haïti door orkaan Jeanne Tip 5 Video . VS of USA Waarom staat het Witte Huis in het District of Columbia? VS en VN Waarom staat het hoofdkantoor van de VN in New York? Stars and Stripes Waarom kwam Alaska in 1876 bij de Verenigde Staten? Gebiedskenmerke Waarom zijn er grote droge gebieden in de VS? n Bevolkingskenme Waarom zijn er grote verschillen in bevolkingsdichtheid in de VS? rken Laat de leerlingen de vijf stappen die zij zetten duidelijk noteren. Laat ze kijken naar: 1 het uiterlijk door via google. Kunnen ze een verband leggen tussen de ouderdom van de gebergten en de vorm? Tip 2 Gebergte en klimaat Laat de leerlingen de animatie over stuwingregens zien en de afbeeldingen over de windstromen van de VS. de vragen van tekst A of onderstaande vragen. 21 Tip 2 Vraag beantwoorden Laat de vijf groepen een verklarende aardrijkskundige vraag beantwoorden over de stukjes tekst uit het onderdeel REGIO. Laat de leerlingen de droge gebieden ten oosten van de Rocky Mountains verklaren.

nl/bijzonder/film/chase2004_webkl. Tip 4 Minderheden De minderheden in de Verenigde Staten kennen nog steeds een achterstand op economisch en demografisch gebied. Economisch: het inkomen per week van minderheden ligt nog steeds lager dan dat van de blanke Amerikaan. Laat ze in Amerika zelf een afbeelding plakken waarop te zien is hoe de culturen naast elkaar leven. Laat de leerlingen in De Grote Bosatlas de kaarten Verenigde Staten - Kolonisatiehindernissen en Verenigde Staten .gov 3.4 5.weer.9 76. Leeftijdsverwachting Kindersterfte Inkomen per 1993 2004 week (2004) Blank man 73. te weten ruimtelijke en sociale. Demografisch: de leeftijdsverwachting bij minderheden ligt nog steeds lager dan die van de gemiddelde blanke Amerikaan. 22 Hier treft u enkele filmfragmenten over orkanen.0 5. Laat ze de afbeeldingen op de juiste plaats in het wereldkaartje plakken. Breng de ruimtelijke segregatie in verband met de getto’s.3 Waardoor zijn er zo veel verschillen in bevolking in de VS? Tip 1 Collage Laat de leerlingen afbeeldingen zoeken van verschillende culturen die naar Amerika gekomen zijn. Tip 2 Segregatie Leg de leerlingen uit dat er twee soorten segregatie zijn.5 $599 Afro-Amerikaan man 66.8 80.wmv http://webcam. http://www.1 $492 Hispanics man 74.Opschuiving kolonisatiefront met elkaar vergelijken.6 $433 Bron: Census. Laat de leerlingen een verklaring zoeken voor dit verschijnsel.paanstra.4 Hoe verklaar je de macht van de Verenigde Staten? Tip 1 Vriendjespolitiek .8 $751 vrouw 78.2 14. Tip 3 Frontier Spirit Het ‘vechten’ tegen de natuurlijke hindernissen hebben bijgedragen aan de intergratie.1 $555 vrouw 73.7 75.nl/?id=2%2C8 3.0 69.9 $488 vrouw 76.

U kunt ook enkele videofragmenten laten zien om de discussie meer inhoud te geven.Poltiek. Hier kunt u de tekst van het Kyotoprotocol bekijken. Samenwerking l. Kyoto en klimaatverandering 1 Kyoto en klimaatverandering 2 Links Adres Amerikaans volkslied Taal Engels Leerling + Docent + Omschrijvin Amerikaans Volkslied g Adres KNMI Orkaan Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin Orkaan nader verklaard g Adres Jeugdjournaal .Orkanen2 Taal Nederlands Leerling ++ . Is dit Amerikaanse invloed in een bepaald gebied of heeft de cultuur in het gebied invloed gehad op het Amerikaanse bedrijf? Start de discussie over globalisering en de gevolgen voor culturen. Samenwerking ll en Politieke bondgenootschappen.Orkanen1 en Jeugdjournaal . culturele diversiteit en culturele intergratie. 23 Bekijk kaart De aarde . Tip 3 Kyotoprotocol Bespreek met de klas het Kyotoprotocol en ga de discussie aan. Tip 2 Amerikaanse invloed? Laat de leerlingen de volgende afbeelding zien met het Coca-Colabord. Aan welke bondgenootschappen en samenwerkingsverbanden nemen de Verenigde Staten deel? Welke bondgenootschappen en samenwerkingsverbanden komen de leerlingen bekend voor? Weten ze ook wat de bondgenootschappen en samenwerkingsverbanden inhouden? Laat ze de G8-landen in een rijtje noteren in hun schrift.

24 Docent + Omschrijvin Overe het ontstaan en de kracht van orkanen g Adres Kyoto en klimaatverandering 1 en Kyoto en klimaatverandering 2 Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin Nova over kyoto en klimaatverandering g Adres NOS.nl Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Dossier van de NOS over orkaan Katrina die in New Orleans veel schade g heeft aangericht. .

Welke termen op het bord waren van toepassing op het fragment? Wis de trefwoorden die niet van toepassing zijn. meso.1 gaat over waarderende aardrijkskundige vragen: wat voor vragen zijn dat.2 legt uit wat de islamitische wereld tot één cultuurgebied maakt. 25 Hoofdstuk 4 De islamitische wereld Algemeen In dit hoofdstuk staat de islamitische wereld centraal. een artikel schrijven of woestijnen beschrijven aan de hand van foto's.en macroniveau.  De EXTRA kijkt naar segregatie op micro-. Wat blijft er nog over?Welke nuance moet hier wel bij gemaakt worden? 4. Tip 2 Vraag beantwoorden .  4.  4.1 Hoe beantwoord je een waarderende aardrijkskundige vraag? Tip 1 Vraag bedenken Verdeel de klas in vijf groepen. Maak ten slotte een overzicht op het bord met enkele trefwoorden die uit het gesprek zijn gekomen.4 gaat in op de rol van aardolie in de islamitische wereld. Kom na het fragment even terug op de brainstormsessie. Tips Intro Tip 1 Mentalmap Welk beeld hebben de leerlingen van het islamitisch cultuurgebied? Houd een brainstormsessie met de leerlingen over het islamitisch cultuurgebied.3 gaat over de rol van water in de islamtische wereld: waarom valt er zo weinig neerslag. Start daarna het volgende fragment over Dubai. Laat elke groep een verklarende vraag bij hun stukje tekst bedenken.  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: onderzoek doen naar ruimtelijke segregatie. Elke groep krijgt een stukje tekst toegewezen uit het onderdeel REGIO. terwijl er ook wordt gekeken naar de verschillen binnen de islamitische wereld. Belangrijk is de OPEC. hoe wordt het beschikbare water gebruikt en welke milieuproblemen bedreigen het water?  4. wat is de invloed van waarden en normen en welke invalshoek gebruik je?  4.

Wat houdt de zuil in? Wat betekent die zuil voor moslims? Welke symbolen. Tip 2 Vijf presentaties Verdeel de klas in vijf groepen. Iedere groep gaat informatie zoeken over één van de vijf zuilen.3 Hoe gaat de islamitische wereld met water om? Tip 1 Drukgebieden Laat de leerlingen de volgende animatie zien. 26 Laat de vijf groepen een verklarende aardrijkskundige vraag beantwoorden over de stukjes tekst uit het onderdeel REGIO. handelingen worden erbij gebruikt? Tip 3 Islam en christendom Laat de leerlingen enkele overeenkomsten zoeken tussen islam en christendom (en nog een andere godsdienst of levensbeschouwing). waarin de tekst verschijnt bij elk onderdeel van het proces. Anders is Vind jij de islamitische wereld een leuk en interessant gebied om interessant naartoe te gaan? Nieuwe Wat vind jij ervan dat de moskee steeds meer bij het Nederlanders Nederlandse straatbeeld hoort? Politieke Wat vindt jij ervan dat een bevolkingsgroep minder brandhaarden bestaansmogelijkheden heeft dan een andere bevolkingsgroep? Mens en milieu Hoe denk jij over de manier waarop de mensen in Arabische landen omgaan met het milieu? Olie als Wat vindt jij ervan dat de economie afhankelijk is van aardolie? smeermiddel voor de economie Laat de leerlingen de vijf stappen die zij zetten duidelijk noteren. Laat ze nauwkeurig beschrijven welk proces er gaande is. Wie zat er het dichtst bij? Tip 2 Gebergte en klimaat Laat de leerlingen de animatie zien over stuwingregens. . 4. Laat de leerlingen het verschil in neerslag verklaren tussen het noorden van het Atlasgebergte en het zuiden van het Atlasgebergte.2 Wat maakt de islamitische wereld tot één cultuurgebied? Tip 1 Moskeebezoek Moskeeën staan open voor bezoekers. Hierbij kunnen de verklarende aardrijkskundige vragen van tip 1 gebruikt worden of onderstaande vragen. 4. Laat vervolgens de tweede animatie zien. Een bezoek aan een moskee met een gids is bij veel moskeeën mogelijk. attributen.

Ga hiervoor naar: U kunt ook het volgende fragment uit dit programma laten zien. Zie hier wat ze ontdekten. Mogelijke aandachtspunten kunnen daarbij zijn: . tot 16:00 min. U kunt de leerlingen ook de nieuwstikker over Rusland laten maken. sociale en regionale ongelijkheid door aardolie . verwerking van aardolie . Tip 3 Olierijk . transport van aardolie . productie van aardolie . Hierdoor ontstaan uiteindelijk grotere druppels met neerslag tot gevolg. oliebelangen Laat ze een duidelijke argumentatie/verantwoording schrijven over hun collage waarom ze aardolie op die manier willen presenteren. Tip 6 De woestijn anders gebruiken Yorintravel is in Dubai naar de woestijn geweest en vroeg zich af of je daar op vakantie kon. waarin econoom en adviseur Jeremy Rifkin van de Amerikaanse president Bush aan het woord is. toepassing van aardolie . 27 Tip 3 Bodemerosie Laat de leerlingen een onderzoekje uitvoeren. Tip 2 Verslaafd aan olie Laat de leerlingen het volgende videofragment uit het tv-programma Twee vandaag zien. 4. (vanaf ongeveer 8:20 min.) Tip 5 Irrigatie? In enkele landen probeert men de neerslag te beïnvloeden door kristallen van zilverjodide aan de lucht toe te voegen. OPEC . Vraag de leerlingen of zij dit een vorm van irrigatie vinden. Laat ze hun observaties noteren en een conclusie trekken. De kristallen fungeren als condensatiekernen. De leerlingen besproeien met een tuinslang of gieter het oppervlak. Tip 4 Irrigatie Laat het filmfragment van het VARA-programma De ontdekking zien over een nieuwbouwproject in Egypte dat mogelijk gemaakt wordt met behulp van een enorm irrigatiestelsel. Laat ze het verschil onderzoeken tussen het effect van water op een begroeid oppervlak (bijvoorbeeld een grasveld) en op een kaal oppervlak (bijvoorbeeld een zandbak).4 Wat is de betekenis van de aardolie uit de islamitische wereld? Tip 1 Collage aardolie Laat de leerlingen een collage maken over hun mening ten aanzien van aardolie. De kleine druppeltjes in de wolk zetten zich af om de kristallen.

thepalm. g Adres verslaafd aan olie1 en verslaafd aan olie2 Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin Documentaire over hoe verslaafd de maatschappij aan olie is.dubaipropertyauction.burjalarab-hotel-dubai.swf http://www.wmv Tip 4 Nieuwstikker Laat de leerlingen de vragen bij de tekst ‘Onrust in Nigeria’ maken Links Adres irrigatie in Egypte Taal Nederlands Leerling ++ Docent ++ Omschrijvin De woestijn bewoonbaar maken g Adres Yorin Travel in Dubai1 en Yorintravel in Dubai2 Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin Geeft een andere kijk op het Arabisch cultuurgebied.com- Taal Engels Leerling + Docent +/- Omschrijvin Nieuwe goudmijn: de toeristen. Deze rijkdom is goed te zien aan de bouwprojecten waarmee zij bezig zijn. g Adres http--www. 28 Dubai in de Verenigde Arabische Emiraten is rijk geworden met het geld. http://www. Hier vindt u enkele videofragmenten over Burjalarab Hotel en The Palm.burjalarab-hotel-dubai. verdiend uit de olieproductie.com/palmsales/video/palmmain/PMBUILD.ae/mov/Palm_Version_2. g .com http://www.

com-palmsales-video-palmmain- Adres PMBUILD.ae-mov-Palm_Version_2. g .swf Taal Engels Leerling + Docent +/- Omschrijvin Nieuwe goudmijn: de toeristen. 29 http--www.thepalm.wmv Taal Engels Leerling + Docent +/- Omschrijvin Nieuwe goudmijn: de toeristen. g Adres http--www.dubaipropertyauction.

Ga aan de hand van punt 4 van deze opdracht in gesprek met de klas.  In 5. Geef de leerlingen de volgende opdracht: 1.. Zoek op Google afbeeldingen op ‘Honger’. stippen.4 gaat over vluchtelingen in Midden-Afrika. choropleet. waar je aan denkt bij het woord Afrika.  5. Tips Intro Tip 1 Mijn beeld van Afrika. Komen deze afbeeldingen overeen met wat jouw beeld is over Afrika? 4. Zoek op Google afbeeldingen op ‘Afrika’. Geef kort aan.3 leert de leerling waarom mensen wegtrekken uit de Sahel.  De EXTRA richt zich op Zuid-Afrika als multicultureel land. een werkstuk of kaart maken.  5.2 behandelt de klimaatindeling van Köppen. Ook Rwanda wordt besproken.. . bewegings. 30 Hoofdstuk 5 Afrika ten zuiden van de Sahara Algemeen Dit hoofdstuk gaat over Afrika ten zuiden van de Sahara. Komen deze afbeeldingen overeen met wat jouw beeld is over Afrika? 3. waardoor jouw beeld van Afrika het best bij 1 of 2 past. een rollenspel spelen.1 gaat over het werken met verschillende soorten kaarten: mozaïek-. Verder is er aandacht voor de neerslagverschillen in de seizoenen. De migratiestromen binnen het land en de internationale migratiestromen worden besproken.  5. 2.  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: een debat voeren. Geef aan. Centraal staat de migratie in dit gebied.en diagramkaart.

Laat ze hierbij gebruikmaken van de statistieken achter in de atlas en de kaart van Afrika.010.2% België 4.000.8% Nederland 4.1 Hoe werk je met verschillende soorten kaarten? Tip 1 Mozaïekkaart Laat de leerlingen in de kaart van Afrika de verschillende landbouwgebieden intekenen. 5.3 Tip 4 Diagramkaart Laat de leerlingen een kaart over de beroepsbevolking van enkele landen in Afrika maken. Laat ze vervolgens zelf nagaan wie er het dichtste bij zat.0% Zuid-Afrika 4. Laat ze hierbij gebruikmaken van de statistieken achterin de atlas en de kaart van Afrika.1% Japan 4.4% Duitsland 4. Tip 3 Bewegingskaart Laat de leerlingen een kaart maken over de import en export van Ghana. In de legenda moet duidelijk zijn waar welk klimaat volgens het systeem van Köppen voorkomt.000 Totaal $ 3.8% Nederland 11.2% Duitsland 4.1% China 10.3% Verenigde Staten 6. Tip 2 Choropleet Laat de leerlingen een kaart over de bevolkingsdichtheid van landen in Afrika maken.9% Koninkrijk Frankrijk 5.000 Uit: Naar: Nigeria 12.699. 31 5. Laat ze onderstaande gegevens gebruiken: Import Export Totaal $ 3. . Laat ze deze afbeeldingen op de juiste plaats in de kaart van Afrika plakken.2 Welke klimaatkenmerken heeft Afrika? Tip 1 Klimaten Laat de leerlingen afbeeldingen over de verschillende klimaten in Afrika zien.1% Verenigd 10. Tip 2 Draaierig? Laat de leerlingen een berekening maken hoe snel een punt op de evenaar draait (in kilometers per uur).000.0% Frankrijk 6.9% Koninkrijk Verenigd 7.

Laat de leerlingen een berekening maken hoe snel een punt in Nederland draait (ook in kilometers per uur). Tip 2 Veeteelt Verdeel de klas in drie groepen. Kijk eens op http://earth. Geef de leerlingen een demonstatie van het programma en spits dit toe op het Sahelgebied.000 km . Tip 3 Vicieuze cirkel Laat de leerlingen uit de leertekst een vicieuze cirkel halen. Stel vier leerlingen aan die tijdens uw absentie de orde bewaren in de klas. Hoek van inval Weg door de atmosfeer 5. van kennen.com/.Nederland ligt ongeveer op 52 graden noorderbreedte Tip 3 Breedteligging en klimaat Bespreek de invloed van de breedteligging op het klimaat met behulp van de volgende animaties. Verlaat het lokaal met het smoesje dat u koffie gaat halen.van de evenaar naar de polen is 90 graden . 5. stelt u de tweede vraag.3 Waarom trekken mensen weg uit de Sahel? Tip 1 GPS en satellietbeelden op de computer Vraag de leerlingen waar ze GPS. 32 Als er na vijf minuten nog geen idee is ontstaan bij de leerlingen. Satellietbeelden op de computer zijn steeds makkelijker toegankelijk. Laat ze deze cirkel op het bord tekenen en goed toelichten.de aarde draait in 24 uur om haar as Na dit opgelost te hebben. global position system. kunt u de volgende gegevens één voor één geven: .omtrek aarde: ongeveer 40. Laat vervolgens de leerlingen op deze cirkel reageren. Wanneer hen dat lukt. Hoe reageert de rest van de klas? Zouden zij dit pikken als u dit elke les zou herhalen? .4 Waarom zijn er zo veel vluchtelingen in Midden-Afrika? Tip 1 Verdeel en heers Pas de politieke strategie ‘verdeel en heers’ toe op de klas. krijgen zij van u een koek. Na 15 minuten gaat iemand van elke groep naar de andere groep en geeft zijn uitleg met behulp van de tekening. geeft u het viertal de beloning en vraagt u hoe het in het lokaal is gegaan.google. Laat elke groep zich verdiepen in één van de drie soorten veeteelt. Wanneer u terugkomt met uw koffie. Laat ze de ideale uitleg maken door middel van een tekening. Hier kunt u de volgende hints geven: .

In hun mobieltjes zit namelijk de grondstof coltan. Laat daarbij de volgende diavoorstelling zien over coltan en mobieltjes. Welke gebieden vallen de leerlingen het meest op? Tip 6 Coltan De leerlingen zijn ook onbewust schuldig aan geweld in Congo.com .Vluchtelingen bekijken. De zwarte grenzen geven de grenzen aan van de etnische groepen.com Taal Nederlands Leerling +/- Docent + Omschrijvin filmvragment over Rwanda g Adres www. Dit heeft als gevolg dat verschillende belanghebbende partijen strijden om de inkomsten. Dit schaarse metaal is nodig voor het produceren van deze mobieltjes. Tip 4 Vluchtelingen Laat de leerlingen de kaart Afrika . Deze film geeft een kijk op de situatie in 1994 in Rwanda. Links Adres driebit. de rode die van de multinationale staten.hotelrwanda. Laat ze onderzoeken welke bevolkingsgroep het hier betreft. Tip 5 Multinationale staten De volgende animatie laat zien hoe de grenzen over de verschillende etnische groeperingen zijn getrokken.hotelrwanda. Tip 3 Hotel Rwanda Onlangs is een film gemaakt met als titel Hotel Rwanda. trailers en fragmenten vindt u op www. 33 Tip 2 Kans op herhaling? Op het volgende videofragment is te zien wat de twee jongeren denken over de herhaling van een genocide. wat de oorzaak van hun vlucht is en wat een mogelijke oplossing zou kunnen zijn om weer terug te kunnen keren naar hun eigen land. Tip 7 Nieuwstikker Rwanda Held Rwanda wil nooit meer toezien.com . In tweetallen nemen de leerlingen een pijl uit de kaart die staat voor vluchtelingen. Meer informatie over de film. Er zijn verschillende groepen die deze inkomsten van de delfstof wel willen hebben.

dds.nl Taal Nederlands Leerling ++ Docent + Omschrijvin Ivloed van mobieltjes op het conflict in Congo g Adres Hate Radio Rwanda Taal Engels Leerling + Docent ++ Omschrijvin Over de invloed van de radio tijdens het conflict in Rwanda g . 34 Taal Engels Leerling +/- Docent ++ Omschrijvin De site vand e film Hotel Rwanda met informatie over het conflict. Adres Congonet. g beeldmateriaal en lesmateriaal.

2 biedt bronnen waaruit blijkt dat de ontwikkeling van regio's in Brazilië nogal verschilt. tentoonstelling of kaartenwand maken.html? programmas/zomercarnaval/contentzomercarnaval.  6. Bij 6.  6. Kijk voor meer informatie en beeldmateriaal hierover op de site van de NPS.1 vindt u enkele mogelijkheden voor het onderzoek van de leerling.3 geeft informatie over Aruba en de Nederlandse Antillen.omroep.nl/nps/flyer/welcome.4 gaat over El Niño. Dit hoofdstuk dient als afsluiting van de onderbouw aardrijkskunde.1 zet de aanpak van dit hoofdstuk op een rijtje: onderzoek doen. Bij de andere paragrafen vindt u handige links voor de leerlingen die zij kunnen gebruiken bij hun onderzoek. Tips Intro Tip 1 Inheemse bevolking Hier vindt u meer informatie over de inheemse bevolking van Latijns Amerika voor de kolonisatie door Europeanen.  AARDEWERK biedt praktische opdrachten: een verslag of krantenartikel schrijven. een werkplan maken. een folder. Tip 2 Kolonisatie Hier vindt u meer informatie over de manier waarop de Europeanen Latijns Amerika koloniseerden.  De EXTRA gaat over de ontwikkeling van Chili. De leerlingen passen doormiddel van een eigen onderzoek hun kennis en vaardigheden toe. Dat betekend dat ze zelfstandig een aardrijkskundige vraag stellen. Tip 3 Latijns Amerika in Nederland Elk jaar hangt de sfeer van Latijns Amerika even in Rotterdam.  6. bronnen zoeken en onderzoeksresultaten presenteren. samenwerken.  6. http://www. 35 Hoofdstuk 6 Latijns Amerika Algemeen Dit hoofdstuk gaat over Latijns Amerika.html~contentframe Tip 4 Afsluiting Als afsluiter van het jaar kunt u met de klas naar het Rijksmuseum van volkenkunde .

cfm?LandID=123 .bbc.html BCC country profile Brazilië http://news. Laat ze daarbij de juiste aardrijkskundige vraag bedenken als hoofdvraag en onderverdelen in deelvragen.landenweb.rmv.1 Hoe doe je een aardrijkskundig onderzoek? Tip 1 Onderzoek Laat de leerlingen voordat ze met hun onderzoek beginnen de Algemene vaardigheden op pagina 134. Tip 2 Presentatie Laat de leerlingen verschillende mogelijkheden bekijken om hun onderzoek te presenteren.org/wiki/Brazili%EB Diverse links met betrekking tot Brazilië: http://brazilie.com/l. muziekalepresentatie (bijvoorbeeld rappen) .gov/cia/publications/factbook/geos/br. striptekening Tip 3 Vergelijken Laat de leerlingen hun onderzoeksgebied vergelijken met een ander gebied. rollenspel . collage / poster . 36 in Leiden gaan. 6.wikipedia. videopresentatie (met Windows Moviemaker) .stm Informatie over Brazilië met allerlei doorlink mogelijkheden: http://nl.2 Welke verschillen in ontwikkeling zijn er in Brazilië? De leerlingen kunnen gebruik maken van informatie gegeven op de volgende sites: CIA factbook Brazilië http://www. 135 en 136 doornemen. internetsite (zie ook www.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/1227110. Laat ze de overeenkomsten en verschillen onderzoeken met betrekking tot hun onderzoeksvraag.nl) . PowerPoint presentatie . Laat de leerlingen daar een onderzoek over doel.websitemaker. Denk hierbij aan: .kennisnet. 6. Waar alle cultuurgebieden waar ze over geleerd hebben terugkomen.nl/.nl/ Veel informatie over Brazilië en het amazonegebied: http://www. Tip 4 Onderverdelen Verdeel de bronnen 6 t/m 28 (of 6 t/m 37) onder leerlingen uit de klas. Zie voor meer informatie kunt u kijken op http://www.co.pagina.cia.

Welke leerling kan uitleggen wat dit met zeestromen te maken heeft? Ga er daarna zelf op in en leg uit dat Mervin. de East Australian Current.curacaoinfo.bbc.cia. Laat daarvoor een stukje uit de film Finding Nemo zien waarin de vader van Nemo samen met de schildpadden in de East Astralian Current zitten.com www.dutch-caribbean.net www.nl/de_nederlandse/algemene_informatie Toerisme: www.com www.html BBC Country profile Aruba http://news.antiano.mov Praat er ook over met de leerlingen waar de invloed van zeestromen aanwezig is in de volgende trailer: .com www.gov/cia/publications/factbook/geos/aa. CIA factbook Nederlandse Antillen http://www.nl/ 6.thinkquest. de vader van Nemo.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/4547635.google.com www.curacao.aruba.nl/article/view/543/1/2 Site met veel foto’s over het amazonegebied en het tropisch regenwoud: http://proto.nl www. Dit stukje is ook kort te zien in de trailer van de film Finding Nemo.html Voor afbeeldingen gerelateerd aan deze paragraaf: http://images.nl/ 6.bbc.gov/cia/publications/factbook/geos/nt.com www.globalinfo.apple.stm Ministerie van Binnenlandse Zaken http://www.org/ Artikel over het neerslaan van milieuactivisten: http://www. samen met Dorthy en de schilpad en de andere dieren in de EAC.fscnl.minbzk.html BBC Country profile Nederlandse Antillen http://news.uk/1/hi/world/americas/country_profiles/3975701.visitaruba.com Voor afbeeldingen gerelateerd aan deze paragraaf http://images.stm CIA factbook Aruba http://www.co.nl www. 37 Informatie over verantwoord hout kappen: http://www.co.3 Hoe Nederlands zijn Aruba en de Nederlandse Antillen? De leerlingen kunnen gebruik maken van informatie gegeven op de volgende sites. http://movies.nl/~jrb046/land/zuidamerika/amazone.cia.com/movies/disney/finding_nemo/finding_nemo-tlr_480. zitten.curacao-tourism.google.aruba-info.aruba.4 El Niño Introduceer op een humoristische wijze zeestromen.

vwkweb.nl/ .html Voor afbeeldingen gerelateerd aan deze paragraaf: http://images.html Informatieve site over El Niño met duidelijke afbeeldingen: http://noorderlicht.be/geowisvlio/Aardrijkskunde/klimaten.vwkweb.nl/index.telenet.html? http://www.knmi.google.vpro.html? http://www.apple.nl/weerinfo/weerinfo_enso.vwkweb.html Site over El Niño en veel doorlink mogelijkheden: http://www.htm Klimaten naar de indeling van Koppen: http://www.wikipedia. 38 http://movies.nl/index.html? http://www.nl/onderzk/oceano/special/nino/nino_nl.nl/index.com/movies/fox/day_after_tomorrow/day_after_tomorrow_480.nl/dossiers/5475301/hoofdstuk/5475725/ Site over zeestromen en animaties: http://www.html Informatie over de Passaatwind en diverse doorlink mogelijkheden: http://nl.org/wiki/Passaatwind Schematisch overzicht van enkele klimaten: http://users.m ov Site van het knmi over El Niño: http://www.nl/weerinfo/weerinfo_zeestromen.vwkweb.nl/weerinfo/weerinfo_klimaat_algemeen.vwkweb.vwkweb.