Docentenhandleiding Tweede

fase havo
Inhoudsopgave

Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS...............................3
Achtergrondinformatie.................................................................................. 3
De grenzen van de EU: filmfragment en begrippenlijst.................................6
Opdracht voor leerlingen...........................................................................6
Oriëntatie voor de docent........................................................................12
De grens oversteken: samen besluiten nemen...........................................14
Opdracht voor leerlingen.........................................................................14
Oriëntatie voor de docent........................................................................20
Hoofdstuk 2 Globalisering............................................................22
Achtergrondinformatie................................................................................ 22
Het groeperen van landen: de expertmethode...........................................27
Opdracht voor leerlingen.........................................................................27
Oriëntatie voor de docent........................................................................30
Europese import van Chinees textiel..........................................................33
Opdracht voor leerlingen.........................................................................33
Orientatie voor de docent........................................................................38
Hoofdstuk 3 De Europese landbouw..............................................41
Achtergrondinformatie................................................................................ 41
Duurzame landbouw: documentaire en posterpresentatie..........................44
Opdracht voor leerlingen.........................................................................44
Oriëntatie voor de docent........................................................................50
Landbouw in Nederland: een opinielijn maken............................................53
Opdracht voor leerlingen.........................................................................53
Oriëntatie voor de docent........................................................................56
Hoofdstuk 4.................................................................................59
Achtergrondinformatie................................................................................ 59
Het Middellandse Zeegebied geanalyseerd: Waar zie je wat?.....................61
Opdracht voor leerlingen.........................................................................61
Oriëntatie voor de docent........................................................................64
Hoofdstuk 5 De aarde als natuurlijk systeem.................................66
Achtergrondinformatie................................................................................ 66
Vulkanisme op Java: filmfragment & opdracht............................................71
Opdracht voor leerlingen.........................................................................71
Oriëntatie voor de docent........................................................................77
Werkwijze voor de docent........................................................................78
Hoofdstuk 6 Natuur bedreigt VS...................................................79
Achtergrondinformatie................................................................................ 79
Een rampscenario: een mind movie............................................................84
Opdracht voor leerlingen.........................................................................84
Oriëntatie voor de docent........................................................................86
Wat een ramp!: filmfragment en informatie verzamelen............................90

1

Opdracht voor leerlingen.........................................................................90
Oriëntatie voor de docent........................................................................94

2

Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS

Achtergrondinformatie

Verenigde Staten en Mexico
Op de website Amerika Informatie vindt u alles over de VS, van de
geschiedenis van het land tot alle nationale feestdagen. Tevens staan er op
deze website mooie foto’s van Amerikaanse natuurlijke en culturele
landschappen die goed te gebruiken zijn in de les. Bijvoorbeeld door
afbeeldingen van New York in de klas te vergelijken met afbeeldingen van de
Great Smoky Mountains die ‘slechts’ 700 kilometer zuidelijker liggen.
Sluit aan op paragraaf 1.1

Een Amerika startpagina met daarop links naar verschillende websites met
informatie over de Verenigde Staten, voor afbeeldingen, kaartjes en foto’s die
leerlingen kunnen gebruiken bij het zoeken naar informatie.
Sluit aan op paragraaf 1.1

Een Mexico startpagina met daarop links naar verschillende websites met
informatie over Mexico, voor afbeeldingen, informatie, kaartjes en foto’s die
leerlingen kunnen gebruiken bij het zoeken naar informatie.
Sluit aan op paragraaf 1.1

Vluchtelingen
Op beeldbank schooltv zijn een aantal korte filmfragmenten te vinden over
de opvang van vluchtelingen. Het bekijken van deze filmpjes neemt weinig
tijd in beslag, er kunnen dus meerdere fragmenten achter elkaar bekeken
worden. De volgende filmpjes kunt u vinden over het thema vluchtelingen en
grenzen:
De opvang van vluchtelingen
Illegaal werken, hoe kan dat?
Noord-Afrikaanse vluchtelingen willen graag naar Europa
Vluchteling
Paragraafoverstijgend

Dit internetartikel op Wikipedia gaat over Mexicaanse vluchtelingen die vast
zijn komen te zitten in een tunnel tussen Mexico en de VS. Het is een korte
tekst, maar geeft de leerlingen een beeld van de illegale reis naar de VS.
Paragraafoverstijgend

Het persoonlijke verhaal over de illegale reis van een Guatemalteekse man
naar de VS op de site van stichting Antenna geeft de leerlingen een beeld
van de familiedrama’s die zich voordoen bij illegale vluchtelingen. Dit verhaal
is in twee delen te downloaden op de site.
Sluit aan op paragraaf 1.3

Grensgebieden

3

Het korte schooltv beeldbank filmpje ‘Cueta hoort bij Spanje. maar ligt in Marokko’ gaat over de enclave Cueta en de vluchtelingenproblematiek in dit staatje. Enkele berichten en filmfragmenten die betrekking hebben op het beleid dat gevoerd wordt omtrent illegale arbeiders in de VS: Amerikaanse immigranten massaal in actie Bush tekent voor muur met Mexico Akkoord over illegale immigranten in VS Paragraafoverstijgend Deze Wikipedia website over de NAFTA legt kort uit wat de functie is van deze overeenkomst. Zij kwamen 4 . Dit educatieve programma gaat over vluchtelingen en het vluchtelingenbeleid in de EU en vormt een brug tussen de situatie van vluchtelingen in de EU en de VS. De aflevering duurt veertien minuten. Bij veel berichten hoort een kort filmpje dat op de pc bekeken kan worden. Op deze manier vindt u makkelijk actuele berichten per thema. hun geschiedenis en hoe het is om Nederland binnen te komen zonder iets over het land te weten. Sluit aan op paragraaf 1. Paragraafoverstijgend Het schooltv-beeldbank fragment ‘Immigratie vroeger en nu’ gaat over de Turkse en Spaanse immigranten in Nederland in de jaren zestig. Dit schooltv-programma gaat over immigranten in Nederland.2 Gastarbeid De aflevering Nederland migratieland van 18-01-2007 is te vinden bij de omroep TELEAC/NOT. Paragraafoverstijgend ‘Een verslag vanuit de woestijn aan de Amerikaanse kant van de grens’ is een fragment van de NOS over een illegale migrant uit Mexico. Paragraafoverstijgend De aflevering ‘Open en gesloten grenzen’ van de serie EU-geografie uitgezonden op 28-09-2006. Het filmpje kan gebruikt worden om een vergelijking te maken tussen de situatie in de EU en de VS. Over deze barrière zijn veel (actuele) nieuwsberichten te vinden op het internet. In het filmpje komen bewoners van het Noord-Amerikaanse grensgebied aan het woord die de vluchtelingen helpen en opvangen en burgerleden van de grenspatrouille. Sluit aan bij paragraaf 1. Deze aflevering kunt u vinden bij de omroep Teleac/NOT.nl is het mogelijk om per onderwerp naar nieuwsberichten te zoeken in het archief.3 Beleid Op de website van nu.3 Dit krantenartikel uit NRC Next gaat over de muur tussen Mexico en de VS. Sluit aan op paragraaf 1.

de circa 3. inmiddels hebben veel van hen hier kinderen die volledig geïntegreerd zijn.230 kilometer lange grens tussen de VS en Mexico over. Paragraafoverstijgend Volgens de website Las Americas zijn de VS voor vele Latijns-Amerikanen nog steeds het beloofde land. Sommigen legaal. Paragraafoverstijgend 5 . het merendeel Mexicanen. maar een aanzienlijk deel ook illegaal.hier in eerste instantie om een paar seizoenen te werken. Dagelijks trekken er zo'n 1 miljoen Latijns- Amerikanen.

Werk bij het maken van de opdrachten goed samen.De grenzen van de EU: filmfragment en begrippenlijst Extra opdracht bij 1. Zoek met je groepsgenoot alvast Ceuta op in de Grote Bosatlas. Heeft het andere tweetal het gedaan zoals jullie in gedachte hadden bij het maken van de opdracht? En wat hebben ze anders gedaan? 6 . Hierover gaat de aflevering van ‘EU-geografie’ (Teleac/NOT).lees paragraaf 1. waarin de vraag behandeld wordt: is Europa een fort? Voorbereiding: . Belangrijke punten hierbij zijn:  vluchtelingenproblematiek in Ceuta  de vluchtelingen  en het beleid van de EU met betrekking op de vluchtelingen . Werkblad . In deze opdracht ga je een vergelijking maken tussen de situatie in Noord-Amerika en in de EU.3 heb je gelezen over de verschillen tussen Mexico en de VS en de migratiestromen tussen deze twee landen.3 zorgvuldig door Uitvoering: Tweetallen . ga je samen met je groepsgenoot de opdrachten maken die op het werkblad staan.3 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 1.1 en 1.Nadat de film is afgelopen. zodat je weet waar het ligt en met welke gebieden het relaties heeft.1 en 1. Ook buiten de EU wonen mensen die hier illegaal binnen proberen te komen. word je in tweetallen verdeeld. Maak eventueel korte aantekeningen tijdens de film om de belangrijkste onderwerpen en informatie te kunnen onthouden. dus overleg en beargumenteer je mening! Afronding . Jullie maken nu elkaars opdracht. Na het afronden bespreek je dit samen met de andere groep. Deze opdrachten gaan over de film en de paragrafen die je in Terra gelezen hebt.Na het maken van het werkblad wissel je opdracht 4 uit met het groepje dat naast jullie zit. tot en met opdracht 4.Voordat je de film gaat bekijken. In je groepje maak je afspraken over wie waarop let tijdens het bekijken van de film.1 en 1. .voor de film begint.

Denk tot slot eens na over de vraag ‘Zou Europa een fort met gesloten grenzen moeten zijn?’. Bespreek opdracht 5 samen met het groepje naast je.. . Beargumenteer je mening hierover. waarover ook in de documentaire gepraat wordt. 7 .

8 . Welk nummer hoort niet in de opsomming thuis? Omcirkel dit nummer en schrijf erachter waarom je denkt dat dit zo is. REGEL 4 11 – 24 –16 ……………………………………………………………………………………… REGEL 5 20 – 19 – 3 ……………………………………………………………………………………… REGEL 6 8 – 10 – 15 ……………………………………………………………………………………… REGEL 7 16 – 17 – 1 ……………………………………………………………………………………… REGEL 8 12 – 25 –13 ……………………………………………………………………………………… Opdracht 2 Voeg nu een begrip uit de begrippenlijst in de bijlage toe aan de twee begrippen die je hebt laten staan in iedere regel.. Er zijn meerdere antwoorden mogelijk. REGEL 6 ………………………………………………………………………………………………………. als je je keuze maar goed onderbouwd. REGEL 2 20 – 12 – 9 ……………………………………………………………………………………….. Beargumenteer je keuze.Werkblad Opdracht 1 Bekijk samen met je groepsgenoot de onderstaande opsommingen van drie nummers die verwijzen naar de begrippenlijst (zie bijlage). Denk hierbij volgens uitsluiting (welk begrip past hier het minst bij?) en aansluiting (welke begrippen passen het best bij elkaar?). REGEL 5 ……………………………………………………………………………………………………….. REGEL 2 ………………………………………………………………………………………………………… REGEL 3 ………………………………………………………………………………………………………… REGEL 4 ………………………………………………………………………………………………………. REGEL 3 18 – 1 – 14 ………………………………………………………………………………………. ARGUMENTATIE REGEL 1 5 – 13 – 24 ……………………………………………………………………………………….. REGEL 8 ……………………………………………………………………………………………………….. NIEUW BEGRIP ARGUMENTATIE REGEL 1 …………………………………………………………………………………………………………. REGEL 7 ………………………………………………………………………………………………………..

BEGRIPPEN: BEGRIPPEN: BEGRIPPEN: …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………. …………………………………. BEGRIPPEN: BEGRIPPEN: BEGRIPPEN: …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………… …………………………………. TITEL:…………………………. TITEL:…………………………. Verzin voor iedere groep een bijpassende titel.. Maak minimaal drie groepen en maximaal zes. Geef vervolgens de lijst aan het tweetal dat naast je zit en maak elkaars opdracht. 9 . TITEL:…………………………. Opdracht 4 Maak nu zelf een lijst met vier regels van drie begrippen. …………………………………. …………………………………. waarbij telkens één begrip niet thuis hoort.. Je hoeft hiervoor niet de begrippenlijst te gebruiken. Het is de bedoeling dat een ander groepje jullie begrippenparen bekijkt en nagaat welk begrip er niet in de rijtjes thuishoort. TITEL:…………………………..Opdracht 3 Verdeel hieronder de 25 begrippen uit de lijst over groepen van bij elkaar horende begrippen. TITEL:………………………….1 en 1. TITEL:…………………………. Maar gebruik hierbij de twee paragrafen die je hebt gelezen (1...3) en de Grote Bosatlas en zoek nieuwe begrippen. …………………………………..

Zou het beleid voor vluchtelingen (denk aan de mogelijkheid tot het krijgen van een visum). hoe zou het moeten zijn? Wat zien jullie voor overeenkomsten en verschillen tussen de situaties in Mexico en de VS en in Europa (Ceuta) en Afrika? .Terra Tweede Fase havo Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS Opdracht 5 Bespreek samen met het groepjes naast wat jullie vinden van het vluchtelingenbeleid in de EU. anders moeten zijn? Zo ja. bijvoorbeeld zoals dat in Ceuta gaat.

shared poverty 21. BNP 18. enclave 14. risico 16.transmigranten 11.illegale migrant 9.Terra Tweede Fase havo Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS Begrippenlijst: 1.uiteenlopende wetten 7.grensarbeiders 12.hoog geboortecijfer 24.Ceuta 4. tweelingsteden 17.borderlanders 23.mobiliteit 5.Tijuana 13. onzekere toekomst 19.Ivoorkust 22.overschrijding ecologische bevolkingsspreiding draagkracht .zoeken naar werk 10.sociale voorzieningen 3.je ‘Europeaan’ voelen 6. Europese Unie 2.ongelijke 25. vluchtelingen 20.werkvergunning 8. visum 15.

. . Tijdens de les bekijken de leerlingen de film ‘Open en gesloten grenzen’ over vluchtelingen in de EU. Groep/Individueel: . .3 gelezen. Uitvoering: Voordat de leerlingen in de les de film gaan bekijken. EU. en J. gesloten grenzen.uitzendinggemist. van der Schee (2004).Leerlingen gebruiken de Grote Bosatlas effectief. migratie Inleiding: Paragraaf 1. worden ze in tweetallen verdeeld.Leerlingen kunnen aan de hand van de betekenis van begrippen deze begrippen classificeren en relaties leggen tussen begrippen. open grenzen. Naar: Vankan.nl. . Ook buiten de EU wonen mensen die hier illegaal binnen proberen te komen. Nijmegen. 3e druk.1 en 1.3 gaan over de verschillen tussen Mexico en de VS en de migratiestromen tussen deze twee landen.Deze opdracht wordt in groepjes van twee gemaakt Benodigde hulpmiddelen: . Leren denken met aardrijkskunde. definities en verzamelingen van begrippen. Hierover gaat de aflevering van ‘EU-geografie’ van de Teleac/NOT waarin de vraag behandeld wordt: is Europa een fort? Naar aanleiding van deze korte informatieve aflevering gaan de leerlingen begrippen bij elkaar voegen aan de hand van relaties. L.De aflevering ‘Open en gesloten grenzen’ van de serie EU-geografie op 28-09-2006 van de Teleac/NOT. Doelen: . In de groepjes maken de leerlingen afspraken over wie waarop let tijdens het bekijken van de film.Per tweetal een exemplaar van de Grote Bosatlas Benodigde tijd: 1 lesuur Voorbereiding: De leerlingen hebben paragraaf 1. Deze aflevering is te vinden op www.Leerlingen kunnen verschillende classificaties verklaren. Stichting Omgeving en Educatie. In deze opdracht zullen de leerlingen een vergelijking maken tussen de situatie in Noord-Amerika en in de EU. wanneer u zoekt bij de omroep Teleac/NOT.Terra Tweede Fase havo Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: vluchtelingen.1 en 1.

Vraag de verschillende groepjes kort toe te lichten waarom ze voor deze samenstellingen van begrippen gekozen hebben. te maken moeten hebben. De opdrachten op het werkblad zijn gebaseerd op het ordenen en definiëren van begrippen die te maken hebben met de film en de paragrafen 1. Het is van belang te benadrukken dat de leerlingen binnen het tweetal goed moeten overleggen. De laatste twee opdrachten van het werkblad zijn al tussen twee groepjes besproken. Na het maken van opdracht 4 op het werkblad. De opdrachten op het werkblad wijzen zich vanzelf. komen in de documentaire terug:  vluchtelingenproblematiek in Ceuta  de vluchtelingen  en het beleid van de EU met betrekking op de vluchtelingen Na het bekijken van de documentaire krijgen de leerlingen per tweetal een werkblad en een begrippenlijst. De volgende onderdelen waar de leerlingen op moeten letten. Waarom zagen ze in opdracht 1 juist tussen die begrippen aansluitings. Stimuleer dat leerlingen uitvoerig antwoorden en argumenteren en confronteer leerlingen met elkaars mening die uiteenlopend kan zijn. Variatiemogelijkheden: Bij opdracht 5 op het werkblad kan de docent aangeven met welke onderwerpen de begrippen die de leerlingen gaan zoeken. wisselen de groepjes hun gemaakte opdrachten uit en maken ze elkaars opdracht. Hierbij hebben de groepjes gezocht naar verschillen en overeenkomsten tussen de situatie in het grensgebied tussen Mexico en de VS en het grensgebied tussen de EU en Afrika. Evaluatie/Afronding: Nadat alle opdrachten op het werkblad zijn afgerond.Terra Tweede Fase havo Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS Vertel de leerlingen waar de documentaire over gaat.1 en 1. Daarnaast gaan de leerlingen het verband leggen tussen de situatie in Mexico en de VS waarover ze hebben gelezen en de situatie in Ceuta die ze in de film hebben gezien.3. Aan de hand van de film kan ook besproken worden: ‘zou Europa een fort met gesloten grenzen moeten zijn?’. zodat ze weten over welke onderdelen ze afspraken kunnen maken. Is dit met het thema van deze les? Zijn de leerlingen vrij een ander thema te kiezen? .of uitsluitingmogelijkheden? Voornamelijk opdracht 5 van het werkblad vraagt om een klassikale bespreking. kunnen de antwoorden besproken worden.

Terra Tweede Fase havo Hoofdstuk 1 Grensgebied tussen Mexico en VS .

Bij aankomst in de VS heb je niets en moet je alles nog kopen (BRON 4). Overleg met elkaar over ieder punt en zorg dat je het met elkaar eens wordt. Lees ook het tekstkader op bladzijde 15 . In deze opdracht gaan jullie in groepjes besluiten nemen die een Mexicaanse migrant. 15 De grens oversteken: samen besluiten nemen Havo: Paragraaf 1.Stel je voor dat je Francisco Cabrera (BRON 1) bent.3 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 1. Welke baan kiest Francisco als hij in de VS is aangekomen en waarom? . .Je hele bezit bij vertrek is 40 dollar. Wat neemt Francisco mee op zijn reis vanuit Mexico aan bagage en waarom? . Hierna ga de geplande reis van Francisco bespreken binnen je groepje.3 zorgvuldig door.3 heb je gelezen over de risico’s en kansen die verbonden zijn aan het vluchten naar de VS. Je bent nog nooit de grens overgestoken en je weet dus niet goed wat je te wachten staat! Onlangs heb je met andere Mexicanen gesproken die de reis naar de VS gemaakt hebben. want boodschappen doen in Mexico kost de helft van de prijs die je in de VS betaalt. Door het maken van de opdracht zul je ervaren welke moeilijke beslissingen een migrant neemt. Je krijgt twintig minuten om over de volgende onderdelen van de reis te overleggen: . 30-jarige Mexicaan uit Agua Prieta. voordat hij werkelijk zijn oude leven achterlaat. Via welke route zal Francisco naar de VS reizen vanuit Agua Prieta? Naar welke plek in de VS vlucht hij en waarom kiest hij deze route? . Francisco weet nog niet precies hoe hij de grens over zal gaan steken. een arme. Zij vertelden je over vier verschillende banen (BRON 3).en risicofactoren (BRON 2). Francisco Cabrera. Je hebt besloten om naar de VS te vluchten om daar geld te verdienen. ook moet nemen voor hij vertrekt uit zijn vaderland. Wat koopt Francisco in de VS voor de 40 dollar die hij heeft en waarom? .Lees de bronnen die je gekregen hebt goed door. Bronnen . Voorbereiding: . er verschillende manieren met verschillende succes. Dit valt nogal tegen.lees paragraaf 1.lees de bronnen die je van de docent hebt gekregen Uitvoering: Francisco Cabrera .

Zorg dat jullie. 16 Gebruik de Grote Bosatlas. landen die vlakbij de EU liggen of motieven voor vluchtelingen van buiten de EU. om plaatsen.Bespreek ook binnen je groepje op welke wijze dezelfde situaties tussen de EU en vluchtelingen uit landen buiten de EU voor zouden kunnen komen? Kun je met behulp van de Grote Bosatlas ook andere gebieden aanwijzen waar deze situaties voorkomen? Denk daarbij bijvoorbeeld aan grensgebieden van de EU. als de antwoorden straks klassikaal besproken worden. een mogelijke route of extra gegevens op te zoeken. Afronding .Vul het antwoordblad in aan de hand van de onderwerpen die je hiervoor hebt besproken met de andere groepsleden. . deze duidelijk kunnen beargumenteren en uitleggen. .

3. 3. 2. 2. in de VS via: Francisco kiest voor de volgende Omdat: baan: Francisco neemt mee: Omdat: 1. . 17 ANTWOORDBLAD Namen leerlingen: De vluchtroute van Francisco van Omdat: Agua Prieta naar ………………. 6.. Andere grensgebieden waar de Omdat: situatie van Francisco zich afspeelt: 1. 4. 4. 7. 5.

waren afhankelijk van vrienden of familie die vaak al op een kluitje woonden. De Mexicaanse vluchtelingen die Francisco kent. en waar een slimme vent rijk kan worden en zijn Cadillac heeft en een blondje aan zijn arm. 18 BRON 1 Het verhaal van Francisco Cabrera Migranten uit Mexico die in de VS aankwamen. maar meestal word je gevangen genomen of teruggestuurd. soms de Rio Grande overzwemmend en soms dwars door de prikkeldraad-versperringen. maar na een paar dagen moest iedereen zichzelf redden. Niemand werd eten of een slaapkamer geweigerd. waar het geld aan de bomen groeit. Wanneer je onder het prikkeldraad probeert door te kruipen is deze kans 1 op 3. was dat tegenover elk succes vijftig anderen terugkeerden naar huis en nóg eens vijftig in de goot terecht kwamen. Maar ook als ze het wel geweten hadden. Ze kwamen in grote getale uit de steden ten zuiden van de grens op zoek naar werk in de VS met niet veel meer bij zich dan hun kleren en een bundeltje op hun schouders. is er een kans van 1 op 10 dat je gepakt wordt. hadden ze de tocht naar het noorden van de grens gewaagd! Andere vluchtelingen die Francisco Cabrera kent noemden zichzelf de ‘grensglippers’ en vonden het leuk om te vertellen hoe vaak ze de grens al waren overgestoken. Als je de Rio Grande overzwemt. hoe ze door sommige werkgevers zouden worden misbruikt. Als je gepakt wordt door de immigratiedienst kun je soms een vrije doortocht krijgen als je 50 dollar betaalt. hoe moeilijk het was hun gezin te herenigen en hoe pijnlijk het zou zijn om afscheid te nemen van hun vrienden en geliefden. maar een avontuur. zo werd hen ten minste verteld. Ze hadden geen idee van de ontberingen ver van huis. BRON 2 De grens over Hoe kom je van Mexico de VS binnen? Je kunt de Rio Grande overzwemmen of je kunt het prikkeldraad doorknippen. Voor hen was de grens overglippen geen misdaad. Wat hen echter niet verteld werd. . hebben nog het idee dat ze hun gebied in de VS en Amerika aan het heroveren waren. Ze wilden wat bereiken in het ‘beloofde land’.

 Je baas zal je zonder werkvergunning laten werken.  In de zomer is het er gemiddeld 30 graden. . die kun je kopen voor 200 dollar als je eenmaal aan het werk bent. ’s zomers is het er gemiddeld 28 graden en valt er geen regen.  Je verdient 10 dollar per dag. Een baan in een bar:  Je werkt als ober in Caesars Place Tacos Bar in San Antonio. Een baan op een fruit. 19 BRON 3 Vier verschillende banen Een baan op een veeteeltbedrijf:  Je werkt als knecht in de Sacramento Mountains. droog en stoffig. maar er is wel wat neerlag. vlakbij de grens met Mexico.  Je baas wil dat je een werkvergunning hebt.en katoenbedrijf:  Je moet fruit en katoen plukken op een boerderij langs de Colorado River.  Het werk is vermoeiend en je moet elke dag lang werken.  Je kunt er niet werken zonder officiële werkvergunning.  Het werk is zwaar en je moet elke dag lang werken.  Je verdient 5 dollar per dag en mag de fooien houden. niet ver van El Paso.  De arbeidsomstandigheden zijn er goed.  Je baas zal je zonder werkvergunning laten werken.  Je verdient 30 dollar per dag.  Het werk is er zwaar en je moet elke dag lang werken.  Je verdient 10 dollar per dag.  De zomers zijn er heet. Een baan in een fabriek:  Je werkt als arbeider in de Ford fabriek in San Diego.

00 Kookspullen (pannen.50 Kaartspel 1.50 Foto van je familie 2.00 Boek 2.00 Avondeten 2.00 Sombrero 3.00 Bijbel 2. messen.00 Een stevig shirt 1.00 Landkaart 1. tandenborstel) 3.00 Lucifers 0.00 Maaltijden Ontbijt 0.50 Een stevige broek 2.00 Sokken 0.00 Ondergoed 1.00 Trui 2.00 Slaapplaats (2 personen per kamer) 2.25 Een mooi shirt 2.00 Veiligheidslaarzen 4.00 .00 Kleren en gereedschap Werkhandschoenen 2.50 Gitaar 7.00 Slaapplaats (1 persoon per kamer) 4.00 Waterfles 1.50 Mes 1. 20 BRON 4 Boodschappenlijst in de VS (in dollars) Verblijfkosten Slaapplaats (6 personen per kamer) 1.00 borden) Slaapzak 5.50 Sigaretten 1.00 Een mooie broek 3.75 Lunch 1.00 Toiletartikelen (zeep. 5.50 Cowboylaarzen 5.

. Stichting Omgeving en Educatie. en J. economische vluchtelingen.PC met internetaansluiting om het NOS-filmpje ‘Een verslag vanuit de woestijn aan de Amerikaanse kant van de grens’ te laten zien op: http://www. Door over de situatie die zich afspeelt tussen de VS en Mexico na te denken met de leerlingen.html . Doelen: . 3e druk. Nijmegen. In deze groepjes gaan zij aan de opdracht werken en overleggen.3 hebben de leerlingen kunnen lezen over de risico’s en kansen die verbonden zijn aan het vluchten naar de VS vanuit Mexico. Leren denken met aardrijkskunde.De opdracht wordt uitgevoerd in groepjes van drie leerlingen Benodigde hulpmiddelen: . Op deze manier ervaart de leerling hoeveel beslissingen een migrant neemt. In deze opdracht gaan de leerlingen in groepjes besluiten nemen die een Mexicaanse migrant ook moet nemen voor hij of zij vertrekt uit het vaderland. 21 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: grensgebied.Leerlingen denken na over migratiemotieven. voordat hij werkelijk zijn oude leven achterlaat.Leerlingen maken en beargumenteren keuzes en afwegingen over vestigingsplaatsen.Voor ieder groepje leerlingen een Grote Bosatlas .3 en het tekstkader op bladzijde 15 gelezen. van der Schee (2004). banen en vluchtroutes.nos. VS. Ieder groepje krijgt een Grote Bosatlas om te gebruiken bij het nemen van de besluiten. Groep/Individueel: . verschillen tussen gebieden op het gebied van arbeidsmogelijkheden en de risico’s die verbonden zijn aan migratie . Naar: Vankan. migratie Inleiding: In paragraaf 1. kunnen zij deze situatie ook plaatsen binnen andere ruimtelijke contexten (bijvoorbeeld de EU of vluchtelingenkampen in Sudan).Voor de nabespreking een grote wandkaart van Noord-Amerika Benodigde tijd: 1 lesuur Voorbereiding: De leerlingen hebben paragraaf 1. L. Uitvoering: Tijdens de les worden de leerlingen in groepjes van drie gedeeld. armoede.nl/nosjournaal/artikelen/2005/6/5/050605marcb. Mexico.

mits deze maar goed onderbouwd worden. Per groepje wordt één antwoordblad uitgedeeld. Hierbij kan de Grote Bosatlas gebruikt worden. Vertel de leerlingen dat ze de opdrachten gaan maken vanuit het perspectief van Francisco Cabrera. Evaluatie/Afronding: Nadat ieder groepje de opdrachten gemaakt heeft. Bespreek met de leerlingen of er in de EU ook sprake is van vluchtelingen in grensgebieden. de persoon die beschreven wordt in het tekstkader op bladzijde 15 van Terra. maar de vraag is: welke route kan hij het beste kiezen? Wat kan hij het beste meebrengen en wat voor baan gaat Francisco in de VS zoeken? De antwoorden op deze vragen hangen met elkaar samen. Francisco is 30 jaar. Laat de leerlingen in de Grote Bosatlas eens kijken naar de straat . Leg uit aan de leerlingen dat Francisco Cabrera in Agua Prieta in het noorden van Mexico woont. Ook wat voor baan Francisco zoekt is van invloed op de plaats die hij kiest om heen te vluchten. 22 Ter voorbereiding op het maken van de opdrachten. Als iedereen de bronnen gelezen heeft. Hierna krijgt iedere leerling een bronnenset en opdrachtenblad. kunnen deze klassikaal besproken worden. Variatiemogelijkheden: De nabespreking kan uitgebreid worden door ook andere voorbeelden aan te halen van grensgebieden of enclaves waar veel illegale vluchtelingen proberen over te steken. arm en heeft besloten om naar de VS te gaan om daar geld te gaan verdienen. Welke spullen hij meeneemt is afhankelijk van welke route hij kiest. Daarnaast moeten ze zich voor deze opdracht goed inleven in de situatie van een economische vluchteling. krijgen de leerlingen het korte NOS-filmpje ‘Een verslag vanuit de woestijn aan de Amerikaanse kant van de grens’ te zien. Vervolgens gaan de leerlingen de opdracht en de bronnen lezen. Hij wil proberen om illegaal de grens over te steken. dient in de nabespreking goed beargumenteerd te worden. De leerlingen moeten binnen de groepjes samen tot een antwoord op de vragen komen. kan er binnen de groepjes overlegd gaan worden over de vragen. Iedere keuze die gemaakt wordt aan de hand van de opdrachten. hiervoor hebben ze ongeveer twintig minuten de tijd. Het beantwoorden van een aantal vragen zal binnen de groepjes tot een discussie leiden. Zorg ervoor dat de leerlingen rekening houden met deze samenhang. Waarom hebben de leerlingen voor deze route gekozen? Waarom kiezen ze deze baan voor Francisco? Waarom neem je juist deze bagage mee? De wandkaart van Noord-Amerika kan van pas komen bij de uitleg en argumentatie voor de gekozen vluchtroute. Op alle vragen zijn meerdere antwoorden goed.

De antwoordvellen kunnen ingeleverd worden. voor nadere beoordeling. 23 van Gibraltar. . als in het grensgebied tussen de VS en Mexico. Laat de leerlingen bedenken op welke wijze zich hier hetzelfde af kan spelen.

oecd. Ook vergelijkingen tussen landen.nl/ De website van het Ministerie van Financiën is informatie beschikbaar over de financiële aspecten van het Nederlandse beleid nu en in het verleden.org/home/ De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling OESO biedt veel mogelijkheden om aan relevante gegevens te komen.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/55/bijz55.org De VN-organisatie die zich bezighoudt met Human Development is de UNDP.nationmaster.com/index. urbanisatie etc.undp.cpb.cpb. is het Centraal Planbureau. in statistische en encyclopedische vorm alsmede kaartmateriaal.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/49/ www. Ook op internationaal niveau is er aandacht voor Europese financiën en links naar overige internationale financiële instellingen. www.org Het World Resources Institute heeft veel statistische informatie over levensomstandigheden. Met heel veel doorlink-mogelijkheden.cpb. Op de website zijn tal van publicaties te vinden met daarin prognoses en scenario’s op nationale en Europese schaal. Hier is meer informatie te vinden over de Human Development Index.1 Rijke en Arme landen www. (Engelstalig) www. (Engelstalig) www.wri. Enkele zeer relevante publicaties zijn: “4 Vergezichten op Nederland” (uit 2004) www. . 24 Hoofdstuk 2 Globalisering Achtergrondinformatie Paragraaf 2. www. Zowel per land als thema kan informatie opgezocht worden.php De Nation Master geeft economische en politieke (statistische) informatie per land. Jaarlijks geven zij ook een rapport uit over de stand van zaken wereldwijd.nl Een website die binnen de Nederlandse context met name op de (financiële) toekomst gericht is.minfin.pdf ‘‘Four futures on Europe” (uit 2003) www.

Zeer interessant. Op de site van het Office of Population Research kan worden gezocht naar allerlei bevolkingsonderzoeken. De IDB geeft snel toegang tot gespecialiseerde informatie.prb.edu/ De universiteit van Princeton doet veel bevolkingsonderzoek. Denk hierbij aan bevolkingssamenstelling. Op deze website is vooral veel demografische informatie in kaartvorm beschikbaar. www.net .htm Een andere uitstekende zeer actuele site is het Population Reference Bureau. Er zijn gegevens beschikbaar vanaf 1950.nl/nl/demos/ Actuele trends in de demografische ontwikkeling zijn te vinden in het tijdschrift van dé Nederlandse onderzoeksinstelling op het gebied van demografie: het NIDI.vwo-campus. (Engelstalig) http://opr.uk De wereldwijde organisatie OXFAM houdt zich bezig met veel sociale en economische aspecten in de Derde Wereld.rivm. (Engelstalig) www.knaw.gov/ipc/www. Er zijn ook afbeeldingen als bevolkingspiramides. www. Statline geeft via een boomstructuur en verschillende zoekfuncties de mogelijkheid per tijdseenheid en geografische regio gegevens te analyseren.un.asp?lp=Search/Search De meeste demografische informatie van Nederland is nog altijd beschikbaar via de website van het CBS. Dit is een gids met allerlei informatie over bevolking zoals die te vinden is op verschillende sites van de VN.idbnew.html De International Data Base van het US Census bureau heeft demografische en socio-economische statistische gegevens over maar liefst 228 landen en gebieden.org/popin/ Veel informatie is verkrijgbaar via het bevolkingsnetwerk van de VN. (Engelstalig) www. met nadruk op demografische gegevens. Er kan informatie over allerlei organisaties binnen de VN opgevraagd worden.cbs. geboorte. Volle en lege gebieden www. levensverwachting enz.oxfam. http://statline.princton. Op de kaart kunnen alle Nederlandse gemeenten worden aangeklikt voor de exacte data.org/DataFind/datafinder7. en prognoses tot 2050. Op deze site is veel te vinden over allerlei onderwerpen romdom bevolking en gezondheid.nl/StatWeb/start.nl/vtv/object_document/o4236n21143.en sterftecijfers. Informatie is afkomstig vanuit de verschillende landen zelf en gegevens van de VN.org. (Engelstalig) www.html Specifieke bevolkingskenmerken met betrekking tot gezondheid zijn te vinden op de webste van het RIVM.census. 25 www.nidi.

Paragraaf 2. www.interculturelecommunicatie.asp.2 Handel http://www. Binnen het thema demografie: ‘We zijn nog nooit met zoveel geweest’ www.net/dossier/59 www.org/public/english/employment/multi/index. (Engelstalig) Cultuurgebieden www. een begrippenlijst rondom het thema migratie en enkele aanvullende opdrachten.net/dossier/114 ‘Vergrijzing in Nederland’ www.htm] De Internationale Arbeidsorganisatie ILO heeft een special programma voor multinationals MULTI.knaw. www.kit. een uitgebreid onderzoek gedaan naar internationale migratie en de achtergronden daarvan.nl Het Koninklijk Instituut voor de Tropen biedt een schat aan bronnen over culturele en interculturele onderwerpen. 26 De Universiteit Wageningen heeft op de website specifieke dossiers met veel links naar extra materiaal. Hier vind je verschillende projecten over de problematiek van steden.org/Pubs/CyberSchoolBus/habitat/index. .nl/eigenwijzer/projecten/?project=1046126 Teleac/NOT heeft een aparte website waar veel materiaal van SchoolTV online beschikbaar is.com/ De afdeling Culturele Antropologie van de Universiteit van Tilburg heeft een website in de lucht met veel informatie over intercultureel contact. De focus ligt met name op de islam in de Westerse wereld. Verschillende boeken en andere publicaties zijn online in PDF formaat beschikbaar. Het Push & Pull Team heeft hiervan uitgebreid verslag gedaan op een eigen website. Eén van de projectpagina’s gaat specifiek in op Nederland Migratieland met een vierdelige videoserie. Maar ook een bezoek aan het Tropenmuseum zelf (Amsterdam) is zeer de moeite waard.schooltv. Daarin hebben zij richtlijnen afgesproken voor multinationale ondernemingen en hun sociale politiek. het statistische bureau van de EU. www.un.nidi.vwo-campus. cities of tomorrow van de Cyberschoolbus van de VN.vwo-campus.ilo. Informatie over verstedelijking en gegevens over grote steden is te vinden via het project Cities of today.nl/web/html/pushpull/ Het NIDI heeft samen met Eurostat.

De makers van het blad houden naast de algemene tijdschrift website ook nog een speciale site bij over het thema Globalisering.htm www. …) Globalisering www.nl/ Ook de EU heeft een eigen Startpagina.wto. het dagelijks bestuur.onzewereld.nl/eigenwijzer/projecten/index. een begrippenlijst rondom de EU en de werking van de belangrijkste organen (parlement.eu/index_nl. Zeer actueel.startpagina.com/en/HomePage EurActiv is de Europese organisatie die de politieke ontwikkelingen van de EU bijhoudt en documenteert. Wederom zijn niet alle (particuliere) sites volledig betrouwbaar. de lidstaten.org/index.com/ De EU-Observer is een heel informatieve website.htm “The Doha Round” www. Op deze Nederlandstalige portaal zijn .org/english/tratop_e/dda_e/dda_e.htm De Wereldhandelsorganisatie WTO is actief betrokken bij het maken van handelsafspraken tussen verschillende landen.htm Eén van de meest belangrijke handelsblokken in de moderne tijd is ongetwijfeld de EU.schooltv. Eén van de projectpagina’s gaat specifiek in op Nederland en de EU met een vierdelige videoserie.euractiv. Op de website is veel informatie te vinden over de projecten van de WTO en de werkwijze. http://eu.gats. Handelsregels (EU als Handelsblok) http://europa. De website beschrijft het doel van de instelling en de achterliggende gedachte. http://euobserver. Via de website zijn ook speciale rapporten te downloaden van: “The Uruguay Round” www.wto. met veel actueel nieuws over de EU www.wto.nl Een voorbeeld van een multilaterale handelsovereenkomst via het WTO is het GATS. 27 www.nl/ Het tijdschift Onze Wereld is hét lijfblad voor de Nederlandse wereldburger. www. De Europese Unie heeft een uitgebreide website met veel informatie over de werking van de organisatie en de actuele ontwikkelingen. het General Agreement on Trade in Services.jsp?project=917076 Teleac/NOT heeft een aparte website waar veel materiaal van SchoolTV online beschikbaar is.org/english/thewto_e/whatis_e/tif_e/fact5_e.

discussies e. gelijke rechten en vrede en komen op voor ‘werkelijke democratisering’. economische en democratische rechtvaardigheid. milieu.unric.org/ Ook het Worldwatch Instituut is een non-profitorganisatie die zich bezighoudt met duurzame handel en een sociaal rechtvaardige wereld.org/html/nederlands/un/abc. http://sociaalforum. Op hun site zijn de documentaires. Er is zelfs een aparte Startpagina over globalisering. Onder de kop ‘NEWS’ zijn actuele ontwikkelingen te vinden die op de BENELUX van toepassing zijn. Uitgangspunten zijn hun betrokkenheid op mensenrechten. www. onderdeel van het Wereld Sociaal Forum. .globalisering.nl/index. Niet alle (vaak particuliere) sites zijn volledig betrouwbaar. gezondheid.en tegenstanders. Zij zijn voor de globalisering van solidariteit.d. milieu.maketradefair. Zij geven veel informatie over voedsel.worldwatch.nl/ Het internationale OneWorld-netwerk is hét onafhankelijke en toonaangevende internet nieuws. OneWorld Nederland is onderdeel hier van.oneworld. lezingen. veiligheid.nl/ Globalisering kent voor. samengevoegd tot een dossier globalisering.org/ Het Regionale Informatiecentrum van de VN heeft een aparte website met daarop veel informatie over de verschillende doelstellingen van de VN. evenals hun overtuiging dat het hele netwerk van de partners meer is dan de som der delen. http://globalisering.unric.vpro. 28 nieuws en achtergronden te vinden met betrekking tot globalisering en de gevolgen daarvan voor samenlevingen ver weg en dichtbij. sociale rechtvaardigheid.nl/programma/tegenlicht/dossiers/14337257/ Heel interessant zijn de programma’s die de VPRO de afgelopen jaren maakte over globalisering.org/trade/ Global Trade Watch is een non-profit organisatie die zich kritisch bezighoudt met de globalisering en de gevolgen daarvan.nl/ Over eerlijke en duurzame wereldhandel geeft ook de NOVIB de nodige informatie. www. Eenheid of Verbrokkeling www. Zij houdt zich bezig met de vele relaties die er zijn tussen economie. Via deze website is ook “het ABC.citizen. www.startpagina. wil zich inzetten voor een andere globalisering waarbij mens en milieu boven winst gaan.html www. de verdragen en de organisatie. handboek voor de VN” te downloaden via: www. duurzame ontwikkeling en sociale rechtvaardigheid. energie en bevolking. www.en informatiepunt van de 'global civil society'.php?sectie=faq&fcid=5 Het Nederlands Sociaal Forum.com/ www.

1.Maak nu met de klas 5 groepjes van ongeveer gelijke grootte.Zorg ervoor dat je jullie conclusie visualiseert: maak bijvoorbeeld een aantal grafieken waarin je laat zien hoe de 6 landen scoren op de kenmerken die jullie hebben geformuleerd. Het groeperen van landen: de expertmethode Extra opdracht bij paragraaf 2. Zorg ervoor dat ieder groepslid een kopie van jullie conclusie heeft. . sociale en politieke wereldbeeld.Laat ieder groepslid één van de landen kiezen.nl/ Een Nederlandse organisatie die zich actief bezig houdt met alternatieven voor het huidige neoliberalisme is de organisatie Voor de Verandering. 2. 29 www. aan de hand waarvan landen in categorieën kunnen worden ingedeeld. Ieder groepje heeft dus een eigen wereldbeeld: ‘demografisch. . Voorbereiding: .globalternatives.Verdeel de 5 wereldbeelden uit het tekstboek over de 5 groepjes. De paragraaf stelt 5 wereldbeelden centraal.lees paragraaf 1. . Maak hierbij gebruik van de Grote Bosatlas (en eventueel het internet zoals De Grote Bosatlas Online of het CIA Worldfactbook. cultureel. .Je docent geeft jullie 5 landen en een lijstje met kenmerken dat hoort bij jullie wereldbeeld. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het demografische. .3 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In de eerste paragraaf van hoofdstuk 1 worden landen en regio’s in de wereld steeds op een andere manier gerangschikt.1 zorgvuldig door . economisch. economische. Zoek aan de hand van deze kenmerken voor de 5 landen uit hoe zij passen binnen het wereldbeeld van jouw groepje. Op de website is onder andere de petitie te vinden die zij indienden bij de leden van de Tweede Kamer. culturele. sociaal of politiek’.).kijk extra goed naar de vergelijking van het Verenigd Koninkrijk met India en Tanzania De opdracht: De verkenning van een wereldbeeld .

Komen zij tot dezelfde conclusies? . Leidt de positie binnen het sociale wereldbeeld tot een specifieke positie binnen het demografische wereldbeeld? 3. Hebben de wereldbeelden afzonderlijk voor jullie land invloed op elkaar? Hoe? Geef antwoord met behulp van de volgende deelvragen: 1. Zorgt de positie binnen het politieke wereldbeeld bijvoorbeeld voor een bepaalde positie binnen het economisch wereldbeeld of omgekeerd? 2. Welke verschillen/overeenkomsten zie je voor jullie land tussen de verschillende wereldbeelden? . 30 De verkenning van een land . maar per land. Bestaat er een relatie tussen het sociale en politieke wereldbeeld? 4. Heeft de positie binnen het politieke wereldbeeld invloed op de positie binnen het demografische wereldbeeld? 5.Luister ook goed naar de presentaties van de andere landen.Bereid een korte presentatie voor waarin je je groepsland presenteert en ook ingaat op de conclusies aan de hand van de laatste 6 deelvragen. Als het goed is zijn er nu 6 groepjes: niet per wereldbeeld.Vergelijk het land van je groepje per wereldbeeld en beantwoord de volgende vragen: . Op welke andere wereldbeelden heeft de positie binnen het culturele wereldbeeld invloed? 6. . Wat zijn de redenen dat jullie land op die manier in een bepaald wereldbeeld past? .Vorm nu nieuwe groepjes. . Wat zijn de gevolgen van de positie binnen het economische wereldbeeld voor de positie binnen het sociale en demografische wereldbeeld? De presentatie . waarbij je per land bij elkaar zit.

Urbanisatietempo .Verhouding primaire/secundaire/tertiaire sector (van BNP) .Arbeidsverdeling .Staat van de infrastructuur .Vergrijzingcijfer .Migratiesaldo .Percentage allochtonen .Geschatte aandeel van de informele sector (in procenten) Demografisch wereldbeeld (volle en lege gebieden): .Percentage onder de Armoedegrens .Sterftecijfer .Multi-culturaliteit . 31 Bijlage 1 Kenmerken van wereldbeelden Economisch wereldbeeld (rijke en arme landen): .Taal en schrift .Eetgewoonten .Bevolkingsdichtheid .Godsdienst .Corruptiecijfers .Koloniale geschiedenis .Politieke stabiliteit .Opleidingsniveau bevolking .Urbanisatiegraad .Kleding .Bruto Nationaal Product .Percentage vluchtelingen Culturele wereldbeeld (cultuurgebieden): .Geboortecijfer .Verhouding primaire/secundaire/tertiaire sector (in aantal werknemers) .

. cultureel of demografisch wereldbeeld. Doelen: .1. Leerlingen leren te denken in rijke en arme landen. In deze opdracht gaan leerlingen met drie typen indelingen van de wereld aan de slag. Ze leren verschillende landen met elkaar te vergelijken en deze te plaatsen in een economisch. De opdracht eindigt met een klassikale landpresentatie (in groepjes) waarin alle aspecten uit de verschillende wereldbeelden aan bod moeten komen. Behandeling van de opdracht (exclusief behandeling van paragraaf 2.leerlingen leren samenwerken en de resultaten van de samenwerking vervolgens te communiceren naar derden. maar in principe wordt uitgegaan van 6 groepjes in totaal (uitgaande van een klas van 30 leerlingen). expertmethode. In de tweede fase van de opdracht wordt van leerlingen verwacht dat zij eerdere resultaten presenteren aan hun medeleerlingen met behulp van de expertmethode. . volle en lege gebieden en verschillende cultuurgebieden.leerlingen inzicht geven in de complexe samenhang van de verschillende wereldbeelden Groep/Individueel: . noodzakelijk voor de opdracht) neemt ongeveer een heel lesuur in beslag.leerlingen kennis laten maken met verschillende landen en de kenmerken van deze landen.Tenminste 6 Grote Bosatlassen (voor ieder groepje 1) Benodigde tijd: Voor deze opdracht hoeven leerlingen thuis in principe geen specifieke voorbereidingen te doen. landenvergelijking Inleiding: In de eerste paragraaf van hoofdstuk 2 wordt op verschillende manieren naar landen en regio’s van de wereld gekeken.de omvang van de groepjes in afhankelijk van de grootte van de klas.de opdracht vindt in groepjes plaats van wisselende samenstelling . Benodigde hulpmiddelen: . . 32 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: wereldbeelden.

Vervolgens gaat ieder groepje de 6 door de docent geselecteerde landen rangschikken naar dit wereldbeeld. 33 HAVO: Paragraaf 2. De kenmerken per wereldbeeld zijn te vinden in bijlage 1. Ieder groepje krijgt één van de 3 ‘wereldbeelden’ als thema: economisch. De leerlingen gaan nu op basis van land bij elkaar zitten. één land gekozen worden: Groep 1 Groep 2 Groep 3 Groep 4 Groep 5 Groep 6 Noorwegen Saoedi-Arabië Thailand China Zimbabwe Polen Zweden Koeweit Vietnam Rusland Ethiopië Slowakij e Finland Venezuela Maleisië Wit-Rusland Somalië Servië Zwitserland Iran Zuid-Korea Noord-Korea Bolivia Roemen ië Luxemburg Libië Taiwan Cuba Nicaragua Bulgarij e Uitvoering: Tijdens de les moeten er 6 groepen leerlingen van ongeveer gelijke grootte worden gevormd. In feite is ieder land geschikt. cultureel of demografisch. 2.3 Werkwijze Voorbereiding: De docent kiest 6 landen die hij/zij relevant acht dan wel leuk vindt om centraal te stellen in deze opdracht.1. kiest ieder groepslid één van de behandelde landen. Tijdens de presentatie kan bewust gevraagd worden naar mogelijke verbanden tussen . Dit doen zij aan de hand van kenmerken die bij een bepaald type wereldbeeld horen. daardoor zijn deze landen minder geschikt: het gaat erom nu eens andere landen onder de loep te nemen. Zodra de leerlingen per groepje overeenstemming hebben over de positie van de verschillende landen in het wereldbeeld. Bij selectie van verschillende landen moet geprobeerd worden zoveel mogelijk uiteenlopende landen te kiezen. waarbij de positie van het desbetreffende land voor de verschillende wereldbeelden vergeleken moet worden. Nu moeten de leerlingen de discussie per land aan. Aan de hand van de discussie moeten zij een antwoord vinden op de vragen: Wat zijn de overeenkomsten in positionering? Wat zijn de verschillen? En vooral: is er een relatie tussen de verschillende wereldbeelden? Hoe is die relatie te verklaren? Evaluatie/Afronding: Na de discussies per land. Daarom kan het beste uit elk van onderstaande groepen landen. In het tekstboek wordt in paragraaf 3 al extra aandacht besteed aan Het Verenigd Koninkrijk en India. Zo ontstaan er 6 nieuwe groepjes waarin ieder groepslid expert is van een ander wereldbeeld. volgt nog een klassikale terugkoppeling waarin resultaten per land aan de rest van de klas kunnen worden gepresenteerd.

deze klassikaal te behandelen en daarna pas toe te laten passen op de verschillende landen. Voor een extra uitdaging kan van leerlingen eerst gevraagd worden zelf kenmerken per wereldbeeld op te sommen. . Komen de conclusies van de verschillende landengroepjes overeen? Variatiemogelijkheden: Allereerst kan er al gevarieerd worden door de landenselectie. De docent kan er ook voor kiezen de leerlingen zelf 6 landen te laten selecteren uit het schema. 34 bijvoorbeeld het economische wereldbeeld en het politieke.

welke typen vervoermiddelen geschikt/nodig zijn om van de bedrijfslocatie naar Florence te reizen .Eén voor één presenteren de 4 buitenlandse bedrijven een hun offerte. Wat is de beste strategie? . Lees de rolkaart van je groepje. Vorm groepjes van ongeveer 5 personen. Zoek extra informatie die je kunt gebruiken tijdens de onderhandelingen.Bespreek vervolgens hoe je je bedrijf wil presenteren tijdens het aanstaande overleg.Maak de opdrachten uit bijlage 1. De eerste onderhandeling . Wie sluit de deal en gaat de productie overnemen? . De EU is een voorbeeld van zo’n economisch blok. . Maak hiervoor gebruik van de Grote Bosatlas. Vul in het schema in: .lees paragraaf 2.hoe de infrastructuur georganiseerd is in het land van jullie bedrijf . Welke invloed de EU als handelsblok nu precies heeft op een schoenenindustrie.Bepaal wie van jullie groep ‘hoofd onderhandelingen’ wordt. . 35 Europese import van Chinees textiel Extra opdracht HAVO: Paragraaf 2. Uiteindelijk maakt de schoenenfabrikant een selectie van vier bedrijven uit vier verschillende landen. ga je in deze opdracht onderzoeken.De ronde eindigt met enkele vragen (door Stromboli te stellen). .2 Opdracht voor leerlingen Inleiding: Economische blokken zijn in een tijd van globalisering een belangrijke rol gaan spelen voor de welvaart van landen.wat de absolute afstand is van jullie bedrijf tot het bedrijf in Florence .2 zorgvuldig door . In verschillende landen verspreid over de wereld zijn hier mogelijkheden voor. Wat hebben zij Stromboli te bieden? . De opdracht: Introductie De Italiaanse schoenenfabrikant Stromboli uit Florence wil de productie van schoenen uitbesteden. .Het ‘hoofd onderhandelingen’ van Stromboli zit de onderhandeling voor. Voorbereiding: . Ook leer je hoe onderhandeling werkt tussen verschillende bedrijven als de productie van een Westers bedrijf wordt verplaats naar lagere lonenlanden.

Pas aan de hand van zijn/haar tips de strategie aan en bereid je voor op ronde 2 De tweede onderhandeling . Wat heeft in jullie ogen de doorslag gegeven voor de keuze van Stromboli? 3. Eindevaluatie . Denk daarbij goed om argumenten. Het proces van de onderhandelingen (vanuit de ogen van jullie bedrijf gezien). Dit keer zal ook jullie docent een rol spelen: hij zal afwisselend de rol van EU en WTO op zich nemen en het proces beïnvloeden: opgepast dus! . 2. Wat was er sterk en zwak aan jullie eigen optreden tijdens de onderhandelingen? . Hoe verliep de onderhandeling? 2. Schrijf gezamenlijk een kort persbericht (250 woorden). waarin je ingaat op: 1. 36 Terugkoppeling .Bespreek de mening van jullie groepje kort met de docent . Op welke argumenten moet nu worden ingezet? . Wat kan er beter? 3.Tijdens deze ronde moet Stromboli het bedrijf selecteren waar ze mee in zee willen gaan. Zodra Stromboli de keus bekend heeft gemaakt ga je voor de laatste keer in groepjes uiteen.Bespreek in je groepje na: 1.Het ‘hoofd onderhandelingen’ van Stromboli zit opnieuw de onderhandeling voor.

Deze heffingen liggen lager dan de huidige. Eén van de mogelijkheden om de import vanuit China te beperken is via het instellen van een quotabeleid. zoals een aantal Scandinavische lidstaten en Nederland. tijdelijke boetes. De Europese Commissie besloot eerder dit jaar na lange discussies tot een tijdelijke maatregel die begin april inging en die in oktober afloopt. Leg uit wat zo’n beleid inhoudt. waarin China een betere concurrentiepositie heeft). Het afgelopen jaar exporteerden China en Vietnam in totaal 1. Waar staat de afkorting ‘WTO’ voor en wat doet deze organisatie? 2. 37 Bijlage 1 Opdracht Europa Educatief De EU is in 2005 en 2006 druk aan het onderhandelen met China over de import van Chinese producten. Opdracht 2 – Schoenen en concurrentie Rem EU invoer schoenen Oorspronkelijk afkomstig uit ‘NRC’. Maar de landen die traditioneel optimale vrijhandel voorstaan. Daarvoor is toen uiteindelijk een quotaregeling uit de bus gekomen die van kracht blijft tot 2008. De roep om beschermende maatregelen komt van landen als Italië en Spanje die veel schoenen produceren. die bijna 20 procent voor China en 17 procent voor Vietnam bedragen.5 procent voor schoenen uit China in voorbereiding. Noem een reden waarom de Chinezen zich op een voordelige en efficiënte manier kunnen specialiseren in meer dan alleen textiel. Het dagelijks bestuur van de Unie. (Met andere woorden. Een jaar geleden woedde er een soortgelijke strijd tussen de Europese Unie en China over de invoer van goedkope textielproducten.5 miljard paar schoenen naar de Europese Unie. Geef twee voorbeelden van industrietakken waarin China een comparatief voordeel heeft. De lidstaten van de Europese Unie zijn zelf sterk verdeeld over de noodzaak van heffingen. 27-07-2006 (Bert Lanting) BRUSSEL – De Europese Unie wil met het instellen van permanente strafheffingen een nieuwe poging ondernemen om de toevloed op de Europese markt van goedkope schoenen uit China en Vietnam te beperken. heeft strafheffingen van 10 procent voor schoenen uit Vietnam en van 16. De maatregelen veranderden voortdurend en veranderen nog steeds. Waarin verschillen importquota van invoerrechten? 3. de Europese Commissie. Is het voor Portugese producenten van textiel voordeliger dat de EU met quota werkt of met invoerrechten? Licht je antwoord toe. Het argument voor de heffing was dat China en Vietnam schoenen op de Europese markt dumpen. . zijn juist tegen heffingen die tot doel hebben de eigen markt te behoeden voor importen van buiten. Opdracht 1 – Textiel en handelsbeperkingen 1.

38 http://www.nl/documenten/TweedeFaseVwoAK51w.europaeducatief.pdf .

Roemenië Aantal werknemers 800 Loonkosten per uur per arbeider 4 euro Betrouwbaarheid leveranties Redelijk Voldoet aan arbeidsregels Meestal Voldoet aan milieuregels Nee Infrastructuur in het land Absolute Afstand tot de afzetmarkt Typen vervoermiddelen . Italië Aantal werknemers 100 Loonkosten per uur per arbeider 50 euro Betrouwbaarheid leveranties Goed Voldoet aan arbeidsregels Ja Voldoet aan milieuregels Ja Infrastructuur in het land Absolute Afstand tot de afzetmarkt Typen vervoermiddelen Bedrijf B Wislabuta Land Katowice. 39 Bijlage 2 Rollenstrookjes Bedrijf A Stromboli Stad. Land Milaan. Polen Aantal werknemers 500 Loonkosten per uur per arbeider 5 euro Betrouwbaarheid leveranties Goed Voldoet aan arbeidsregels Meestal Voldoet aan milieuregels Nee Infrastructuur in het land Absolute Afstand tot de afzetmarkt Typen vervoermiddelen Bedrijf C Piedrovic Land Timisoara.

Indonesië Aantal werknemers 3000 Loonkosten per uur per arbeider 30 eurocent Betrouwbaarheid leveranties Matig Voldoet aan arbeidsregels Nee Voldoet aan milieuregels Nee Infrastructuur in het land Absolute Afstand tot de afzetmarkt Typen vervoermiddelen . 40 Bedrijf D Wong Shu Land Shanghai. China Aantal werknemers 5000 Loonkosten per uur per arbeider 50 eurocent Betrouwbaarheid leveranties Matig Voldoet aan arbeidsregels Nee Voldoet aan milieuregels Nee Infrastructuur in het land Absolute Afstand tot de afzetmarkt Typen vervoermiddelen Bedrijf E Bintang Bandung Land Bandung.

groepjes van ongeveer 5 leerlingen Benodigde hulpmiddelen: . Hierin wordt ook verwezen naar de rol van de WTO. dus bij 30 leerlingen 6x (bijlage 2) Benodigde tijd: . De leerlingen maken kennis met de verschillende begrippen rondom handel en het functioneren van de Europese Unie. Tijdens het spel moeten de 4 bedrijven hun locatie vervolgens zien te ‘verkopen’ aan het Italiaanse bedrijf. Eén groep vertegenwoordigt een Italiaans bedrijf dat de productie van haar kleding naar het buitenland wil verplaatsen. globalisering en outsourcing.leerlingen zien in dat bij besluitvorming niet alleen de inhoudelijke maar ook de sociale component een belangrijke rol speelt Groep/Individueel: .Een Europa Educatief Opdracht voor elke leerling (bijlage 1) . 1e druk.leerlingen actief kennis laten maken met ‘fort Europa’ . Later in de paragraaf is aandacht voor zaken als internationalisering.leerlingen kunnen met behulp van een rollenspel verschillende dimensies van globaliseringprocessen analyseren. De docent legt als WTO en EU af en toe maatregelen op die invloed hebben op mogelijke deals. Het spel werkt vervolgens met 5 groepen die elk een bedrijf vertegenwoordigen. Meer leren denken met aardrijkskunde.2 opent met een alinea over handel. Op de website van Europa educatief (bijlage 1) is extra lesmateriaal te vinden over de EU en vrije handel. Nijmegen. De andere 4 bedrijven zijn mogelijke nieuwe kledingproductiebedrijven in verschillende landen. L. Globalisering Inleiding: Paragraaf 2. Europese markt. en J.Twee lesuren . Deze opdracht functioneert als introductie voor het latere spel. Deze opdracht gaat hierop door. China. Allereerst moeten de bedrijven een inventarisatie maken van de eigen situatie. Naar: Vankan. 41 Orientatie voor de docent Kernwoorden: WTO. Iedere pagina bevat de 5 verschillende bedrijvenschetsen.leerlingen de EU als blok laten vergelijken met de republiek China . Outsourcing. Handelsbelemmeringen. van der Schee (2006). Stichting Omgeving en Educatie. Doelen: . waarbij de focus ligt op outsourcing .Strookje met de verschillende rollen.

42 Werkwijze: Voorbereiding: Als voorbereiding op het eerste lesuur moet de docent voldoende exemplaren van de verschillende bijlagen hebben (zie benodigdheden). Eerst alleen de groepjes zelf. Evaluatie/Afronding: De evaluatie vindt veelal plaats tijdens de opdracht. Indonesische schoenenfabriek bij Bandung De leerlingen gaan met behulp van de Bosatlas per groepje informatie zoeken over de ligging van hun bedrijf (relatief/absoluut) en daarmee de bereikbaarheid. Ook na de eerste onderhandeling vindt een evaluatie plaats (terugkoppeling). Uiteindelijk moet voor één oplossing gekozen worden. directie Italiaanse schoenenfabriek Stromboli . Chinese schoenenfabriek bij Shanghai . Het tweede lesuur De leerlingen vervolgen in de eerder gevormde groepjes van 5 de opdracht vanaf het punt ‘de eerste onderhandeling’. Uitvoering: Het eerste lesuur De leerlingen kunnen in kleine groepjes aan het werk gezet worden met opdrachten van Europa Educatief (bijlage 1). waarbij extra aandacht aan de gebruikte begrippen gegeven moet worden. Daaromheen moet de rest van de leerlingen zich kunnen verdelen. Daarna moeten de leerlingen in 5 groepjes verdeeld worden (uitgaande van 30 leerlingen). Bij tijdgebrek kunnen ze deze zoektocht eventueel thuis verder zetten. pas vanaf de tweede onderhandelingsronde. Ieder groepje moet één van de onderstaande rollen toebedeeld krijgen: . Poolse schoenenfabriek bij Katowice . Meer specifieke informatie over hun bedrijf vinden ze op hun rollenstrookje (bijlage 2). Voor het tweede lesuur moet de docent de banken in het klaslokaal zo opstellen dat er in het midden een vergadertafel ontstaat voor 6 personen. Zo kan de docent bijvoorbeeld importbelasting van 20% instellen voor producten van buiten de EU. Roemeense schoenenfabriek bij Timisoara . Tussentijds verandert de EU haar quota en invoerrechtenbeleid. maar later ook in contact met de docent. . Na het eerste deel functioneert de nabespreking van de opdracht natuurlijk als evaluatie. Vervolgens moeten deze opdrachten klassikaal behandeld worden zodat alle leerlingen de in de opdracht gebruikte begrippen ook echt beheersen. dit geeft de docent aan tijdens de onderhandelingen (als 6 e gesprekspartner). Het is de bedoeling dat de verschillende groepjes daar vervolgens op reageren.

43

Tot slot vindt een evaluatie plaats bij het schrijven van het persbericht. Belangrijk is
om ook dit goed klassikaal na te bespreken.

44

Hoofdstuk 3 De Europese landbouw

Achtergrondinformatie

Veranderingen in de landbouw

Het nieuwe boeren is een documentaire over het veranderende leven van de boer,
mede door vernieuwde landbouwmethodes in Nederland.
Deze afleveringen duren 50 minuten en zijn te downloaden op de website van
www.uitzendinggemist.nl. U kunt de uitzending vinden onder de omroep HUMAN bij
De Donderdag Documentaire van 22-07-2004.
Sluit aan op paragraaf 3.1

Op schooltv beeldbank zijn meerdere korte filmfragmenten te vinden over de
intensivering en veranderingen in de landbouw. Bijvoorbeeld het filmpje
Het ontstaan van de intensieve landbouw in Nederland
Sluit aan op paragraaf 3.1

Het Centrum Biologische Landbouw organiseert ieder jaar open dagen. Iedereen is
dan welkom om een kijkje te nemen achter de staldeuren van biologische bedrijven
in Flevoland.
Sluit aan bij paragraaf 3.1

Het ministerie van LNV besteedt op haar website veel aandacht aan verschillende
vormen van duurzaam ondernemen. Onder andere biologische landbouw en de
Nederlandse agribusiness krijgen uitleg op deze website.
Sluit aan op paragraaf 3.1 en 3.2

www.agriholland.nl richt zich op professionals in de agrische business en de
organisaties daaromheen, die behoefte hebben aan korte overzichtelijke informatie.
Op deze website staan verschillende dossiers met als hoofdthema de agrarische
sector in Nederland.
Paragraafoverstijgend

Landbouw in Nederland

Op de website van Wikipedia is uitgebreide informatie over de landbouw in
Nederland te vinden. Er zijn veel links naar verwante artikelen in deze website
opgenomen.
Sluit aan op paragraaf 3.2

Op de site van het ministerie van LNV zijn onderwerpen die gerelateerd zijn aan
landbouw naar thema gerangschikt. Op deze manier kunt u makkelijk informatie
vinden op de website.

45

Sluit aan op paragraaf 3.2

De website van de Universiteit Wageningen bevat dossiers over verschillende
onderwerpen. Het dossier over veranderende landbouw (onder andere door
klimaatomstandigheden), ook zijn er links naar gerelateerde websites te vinden.
Sluit aan op paragraaf 3.1 en 3.2

Een opiniërend artikel over de landbouw en agrisector in Nederland kunt u vinden
op de website van de LTO Noord . Het stuk is geschreven door de voorzitters van
provinciale LTO’s.
Sluit aan op paragraaf 3.2

Op schooltv eigenwijzer vindt de leerling veel informatie over de landbouw en
grarische sector in Nederland.
Paragraafoverstijgend

Het samenwerkingsverband van de Nederlandse agrariërs lto.nl/ informeert op de
website over landbouw gerelateerde thema’s en projecten.
Sluit aan op paragraaf 3.2

Landbouw in Oostenrijk

De educatieve website van Tellus, een initiatief van de Europese Unie, geeft
informatie over de fysieke kenmerken van landbouwgebieden en landbouwproductie
van Oostenrijk.
Via deze website zijn tevens informatieboekjes en werkbladen te downloaden.
Sluit aan op paragraaf 3.3

De EVD, agentschap van het ministerie van Economische Zaken, ondersteunt
ondernemers en publieke organisaties bij het internationaal ondernemen en
samenwerken. Op deze website kunt u uiteenlopende informatie over Oostenrijk en
de agrarische sector van Oostenrijk vinden. Tevens kan er worden doorgelinkt naar
de websites van andere landen.
Sluit aan op paragraaf 3.3

Invloed van de Europese Unie

Op schooltv beeldbank http://beeldbank.schooltv.nl is een aantal korte
filmfragmenten te vinden over de invloed en interventie van de Europese Unie in de
landbouwsector.
EU en de handelsconflicten
EU en de landbouw
EU en de landbouwsubsidie
EU en de landbouwoverschotten
Europees landbouwbeleid
Paragraafoverstijgend

nl is de kennis en expertise over Europees recht en de juiste toepassing ervan bij de decentrale overheden te vergroten. De gevolgen zijn moeilijk te overzien. Onder de knop van de omroep TELEAC/NOT is de documentaire EU-Geografie te vinden. Paragraafoverstijgend Op schooltv eigenwijzer wordt het thema landschappelijk landbouwbeleid van de EU behandeld.nl gaat over de economische invloed van de EU op de agrarische sector.europadecentraal. Paragraafoverstijgend Doel van www. Op deze website zijn onder het kopje dossiers links te vinden naar verschillende dossiers over landbouw. 46 De website over de landbouw in de Europese Unie belicht de veranderingen en de vooruitzichten in de landbouwsector door invloed van de EU. De grootste lijnen in de aanpassingen in het landbouwbeleid die de laatste vijftig jaar gedaan zijn.uitzendinggemist. maar die zijn in 2006 teruggedraaid. De EU en de landbouw documentaire van 14-09-2006 op de website van www. Paragraafoverstijgend . Paragraafoverstijgend De suikerbietenteelt kon lage tijd rekenen op subsidies van de Europese Unie. worden op de website uitgelegd. Dit thema is gekoppeld aan andere onderwerpen die te maken hebben met algemeen EU beleid. subsidies en milieu.

en nadelen voor de boer en de consument. Poster Zoek op de links die je bij je onderwerp gekregen hebt naar nuttige informatie. of het veranderende beleid. Hoofdvraag Vervolgens ga je in je groepje overleggen over het onderwerp dat je van je docent gekregen hebt. 47 Duurzame landbouw: documentaire en posterpresentatie Extra opdracht bij 3.uitzendinggemist. ook de werkwijze binnen de agrarische sector heeft zich aangepast aan nieuwe technieken en kennis. . Maak eventueel aantekeningen. specialisatie en verduurzaming zijn hier voorbeelden van.Bekijk (klassikaal) de aflevering over de landbouw van 14-09-2006 van EU- Geografie op www. Samen met je groepsgenoten ga je straks een poster maken over een onderdeel van de landbouw en de invloed hierop van de EU. Laat jullie hoofdvraag goedkeuren door je docent voor je de poster in elkaar gaat zetten. Voorbereiding: . Niet alleen zijn bedrijven in Nederland groter geworden. Let hierbij vooral op de aandachtspunten/vragen die achter jouw onderwerp staan (bijlage). Denk hierbij bijvoorbeeld aan de voor. Stel hier eerst een duidelijke hoofdvraag over op die jullie zullen beantwoorden op de poster. intensivering. Dit ‘besluitvormingsproces’ gaan jullie bijhouden in de vorm van het evaluatieproces. krijg je van je docent te horen. Aan de hand van deze opdracht ga je je samen met je groepsgenoten verdiepen in de invloed van de EU op de landbouw. Maak daarna een poster waarin je jullie hoofdvraag beantwoordt aan de hand van de bijlage ‘Hoe maak ik een duidelijke poster?’.1 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 3. Schaalvergroting.nl Uitvoering: Documentaire Je docent deelt de klas in groepjes van drie leerlingen. Je gaat een poster maken over de veranderingen die hebben plaatsgevonden met betrekking tot jullie onderwerp onder invloed van de EU. Het is belangrijk dat jullie binnen je groepje goed overleggen en samenwerken bij het maken van de poster.1 heb je gelezen over de verandering van de agrarische sector de laatste jaren.1 zorgvuldig door . Eerst bekijk je de documentaire EU-Geografie over de veranderingen die hebben plaatsgevonden in de landbouwsector.lees paragraaf 3. Wat jullie onderwerp wordt.

. Leg kort uit wat jullie willen vertellen met de poster en beantwoordt de vragen van je klasgenoten. Vul de beoordeling individueel en serieus in en zorg dat je de gegeven cijfers in de volgende les kunt onderbouwen met argumenten. 48 Evaluatie Om je te helpen met het maken van de evaluatie. In de tweede les gaan jullie met je groepje de poster presenteren aan de rest van de klas. is er in de bijlage een tabel opgenomen waarin je jullie eigen groep een beoordeling gaat geven.

htm http://europa.europa. 49 Bijlage De onderwerpen en bijbehorende links die verdeeld worden over de groepjes: .eu/agriculture/qual/organic/reg/index_nl.eu/pol/agr/index_nl.eu/pol/agr/index_nl.eu/agriculture/foodqual/index_nl.en nadelen? http://ec.htm http://ec.europa.htm .htm http://europa.landbouwsubsidies Aandachtspunten: Hoe werken landbouwsubsidies? Wat is het doel van de subsidies? Wat zijn de voor.europa.htm http://europa.eu/pol/agr/index_nl.htm http://ec.eu/pol/agr/index_nl.eu/agriculture/foodqual/index_nl.europa.htm http://europa.biologische landbouw Aandachtspunten: Wat zijn de kansen en bedreigingen voor biologische landbouw door de invloed van de EU? Wordt biologische landbouw makkelijker gemaakt door de EU? http://ec.europa.eu/agriculture/foodqual/index_nl.concurrentiepositie van Nederlandse boeren Aandachtspunten: Wat is de invloed van de EU op de concurrentiepositie van de Nederlandse boeren? Maken subsidies dit makkelijker óf juist moeilijker? http://ec.eu/agriculture/foodqual/index_nl.eu/agriculture/qual/organic/ben/index_nl.htm http://europa.htm .htm .htm .de consument van landbouwproducten Aandachtspunten: Wat merkt de consument van de invloed van de EU? http://ec.europa.europa.htm .specialisatie en schaalvergroting Aandachtspunten: Is dit een gevolg van de invloed van de EU? Wat betekent specialisatie en schaalvergroting voor de boeren? http://ec.eu/agriculture/foodqual/index_nl.eu/pol/agr/index_nl.

eu/pol/agr/index_nl.htm .nl/NL/nieuwsagenda/nieuws/Europese_consument_weinig_eensgezin d_over_dierenwelzijn_in_veehouderij.htm http://europa.htm http://europa. 50 http://www.htm .wur.eu/agriculture/foodqual/index_nl.eu/pol/agr/index_nl.dierenwelzijn in de agrarische sector Aandachtspunten: Wordt er meer of minder rekening gehouden met het dierenwelzijn in de agrarische sector.eu/agriculture/foodqual/index_nl.htm .wur.europa. sinds de toenemende invloed van de EU? Wat zou hieraan gedaan kunnen worden? http://ec.europa.nl/NL/nieuwsagenda/nieuws/Europese_consument_weinig_eensgezin d_over_dierenwelzijn_in_veehouderij.de situatie voor de boeren na 2013 Aandachtspunten: Hoe zal de situatie er na 2013 uitzien voor de boeren? Kun je je voorstellen hoe dat geweest zou zijn zonder de invloed van de EU? http://ec.htm http://www.

gelijke delen (bijvoorbeeld vier blokken of drie kolommen). De poster moet op een afstand van 1 tot 2 meter nog goed leesbaar zijn. de werkwijze. duidelijke letters). Het is aan te bevelen om de poster eerst op papier te ontwerpen voordat je een definitieve versie maakt. Vermeld boven aan de poster een titel. Dit is uiteraard ook afhankelijk van de hoogte waarop de poster aan de muur wordt bevestigd. kunnen belangstellenden snel een goed beeld krijgen van het project. Door de poster te bekijken. Hoofdzaken zijn onder andere: het doel van de opdracht.nl/e.ruiter/poster. Zorg er ook voor dat de tekst op ooghoogte op de poster staat (dus niet helemaal onder aan de poster). en van boven naar onderen). De poster kan ingedeeld worden in een aantal denkbeeldige. De poster is op een duidelijke en logische manier ingedeeld (van links naar rechts.de. De foto's. Neem in ieder geval de namen van de makers van de poster in de poster op. Een goede poster voldoet aan een aantal basis eisen: Formaat en de lay-out van de poster De poster moet de afmetingen van een A2’tje hebben. Zorg voor een overzichtelijke opbouw van het verhaal. De poster bevat slechts enkele regels tekst (grote. visuele presentatie van een project.hccnet.html . 51 Hoe maak ik een duidelijke poster? Een poster is een korte.De opmaak van de poster ziet er verzorgd uit. Pas de grootte van de figuren en letters aan deze eis aan. De poster moet op eenvoudige wijze op te hangen zijn. Bron: http://home. de resultaten en eventueel de conclusies. Inhoudelijk Vat de hoofdaspecten van het project samen in enkele regels tekst of maak deze duidelijk met behulp van tekeningen of foto's. tekeningen en schema's zijn overzichtelijk en verhelderend.

52 Beoordeling Onderdeel Beoordeel hoe Waarom? Wat zijn de dit onderdeel oorzaken van deze binnen jullie beoordeling? groepje verliep (geef de groep een cijfer tussen de 1 en 10) Informatie halen uit.en opletten op de documentaire Overleggen na de documentaire Naar elkaar luisteren Beslissen hoe de poster eruit zou komen te zien De poster maken De verdeling van het werk? (was deze verdeling eerlijk?) Het eindresultaat De samenwerking tijdens het hele proces .

.Materialen om posters mee te maken Benodigde tijd: 2 lesuren + huiswerktijd Voorbereiding: De leerlingen hebben ter voorbereiding op de les paragraaf 3.Deze opdracht wordt uitgevoerd in groepjes van drie leerlingen Benodigde hulpmiddelen: . Cambridge: Chris Kington Publishing Doelen: . Uitvoering: De leerlingen worden tijdens de les in drietallen verdeeld. L. Naar: Taylor. Schaalvergroting. verduurzaming landbouw. (2004).De ‘EU en de landbouw’-filmpjes op www.Leerlingen maken samen een poster Groep/Individueel: . daarbij letten ze tijdens het bekijken van de aflevering specifiek op de vragen bij hun onderwerp: .Leerlingen selecteren en gebruiken bronnen over landbouw . De aflevering over de landbouw van 14-09-2006 is nodig in deze les. Re-presenting Geography. Aan de hand van deze opdracht zullen leerlingen zich verdiepen in de invloed van de EU op de landbouw. invloed EU Inleiding: In paragraaf 3. specialisatie en verduurzaming zijn hier voorbeelden van.1 hebben de leerlingen gelezen over de verandering van de agrarische sector de laatste jaren. Niet alleen zijn bedrijven in Nederland groter geworden. 53 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: agrarische sector.PC’s met internetaansluiting . ook de werkwijze binnen de agrarische sector heeft zich aangepast aan nieuwe technieken en kennis.Leerlingen krijgen inzicht in verschillende duurzame landbouwmethoden .nl Bij de omroep TELEAC/NOT is de documentaire EU-Geografie te vinden.1 gelezen. Alle groepjes krijgen één van de volgende onderwerpen toegewezen. nieuwe methoden.Papier op A2 formaat . intensivering.uitzendinggemist.

dierenwelzijn in de agrarische sector (Wordt er meer of minder rekening gehouden met het dierenwelzijn in de agrarische sector. Deze hoofdvraag dient eerst goedgekeurd te worden door de docent. 54 . biologische landbouw (Wat zijn de kansen en bedreigingen voor biologische landbouw door de invloed van de EU? Wordt biologische landbouw makkelijker gemaakt door de EU?) . Om deze vraag te beantwoorden. concurrentiepositie van Nederlandse boeren (Wat is de invloed van de EU op de concurrentiepositie van de Nederlandse boeren? Maken subsidies dit makkelijker óf juist moeilijker?) .en nadelen?) . De leerlingen vullen individueel een tabel in (bijlage). Wat zijn de voor. Het is de bedoeling dat ze in de poster verwerken wat de invloed van de EU is geweest op hun onderwerp. die ze willen beantwoorden op de poster. Hierna kan als huiswerkopdracht de poster afgemaakt worden. Evaluatie/Afronding: Het eerste lesuur wordt besteed aan het kijken van de documentaire. Ook kunnen er vragen gesteld worden en kan eventueel de eigen beoordeling besproken worden. klassikaal een conclusie te laten trekken uit alle posters die ze gezien hebben. de situatie voor de boeren na 2013 (Hoe zal de situatie er na 2013 uitzien voor de boeren? Kun je je voorstellen hoe dat geweest zou zijn zonder de invloed van de EU?) . Waarna deze in het tweede lesuur gepresenteerd worden aan de klas. De leerlingen krijgen enkele handige links van websites (bijlage) die te maken hebben met hun onderwerp. gaat ieder groepje een poster maken aan de hand van hun toegewezen onderwerp. Tijdens de posterpresentaties hangen alle posters in het lokaal en mag ieder groepje kort aan de rest van de klas toelichten wat ze met hun poster willen vertellen. het opstellen van de hoofdvraag en eventueel het zoeken naar relevantie informatie. voordat de leerlingen met de postermaterialen aan de slag mogen. sinds de toenemende invloed van de EU? Wat zou hieraan gedaan kunnen worden?) Na het bekijken van de aflevering van EU-Geografie. stelt ieder groepje eerst een hoofdvraag op. de consument van landbouwproducten (Wat merkt de consument van de invloed van de EU?) . Probeer de leerlingen tijdens de afronding van de les. Aan de hand van de gevonden informatie. waarin ze de samenwerking binnen hun eigen groepje beoordelen tijdens het proces.en nadelen van de toenemende invloed van EU op de landbouw? Wie ziet deze invloed als iets positiefs en wie niet? . landbouwsubsidies (Hoe werken landbouwsubsidies? Wat is het doel van de subsidies? Wat zijn de voor. gaan ze een poster maken waarin de verandering door de EU duidelijk wordt. specialisatie en schaalvergroting (Is dit een gevolg van de invloed van de EU? Wat betekent specialisatie en schaalvergroting voor de boeren?) .

zodat dit onderdeel mee kan wegen in de beoordeling. en daarna de gelegenheid te geven om vragen aan elkaar te stellen over de posters. kunnen worden ingeleverd bij de docent. . De beoordelingen die de leerlingen zichzelf hebben gegeven. 55 Variatiemogelijkheden: De posterpresentaties kunnen ook aangepast worden door de leerlingen zelf naar alle posters te laten kijken. Eventueel kan ieder groepje een vraag opstellen bij hun zelfgemaakte poster die door de andere groepjes beantwoord moet worden. Op deze manier zijn de leerlingen ‘intensiever’ met elkaars posters bezig.

en waarom? De horizontale lijn in een waardekwadrant staat voor twee uiteenlopende normen (in het voorbeeld zijn dat enten versus ruimen) en de nuanceringen die daar tussenin liggen. De verticale lijn staat symbool voor de waarden die ten grondslag liggen aan de normen (in het voorbeeld zijn dat efficiëntie versus leven) en de tussenliggende nuanceringen. ga je eerst klassikaal met je docent een waardekwadrant opstellen voor de vraag: Moeten dieren die een risico vormen voor besmetting met MKZ afgemaakt worden of niet.2 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 3. Dit is een schema waarin je verschillende meningen indeelt en ordent op de achterliggende waarden. Nu je met bovenstaand voorbeeld en de hulp van je docent geoefend hebt.2 zorgvuldig door Uitvoering: Klassikaal Je docent deelt de klas in groepjes van vijf leerlingen. 56 Landbouw in Nederland: een opinielijn maken Extra opdracht bij 3. Omdat dit nogal ingewikkeld klinkt. ga je met je groepje aan de slag! Hieronder staat stap voor stap uitgelegd hoe je het waardekwadrant tekent. omdat iedere actor en betrokkene vanuit een andere visie denkt. Iedere betrokkene heeft andere normen en waarden. . Met dit groepje ga je een waardekwadrant maken. blijkt het misschien toch meer met jou eens te zijn dan je dacht! Voorbereiding: . In deze opdracht ga je aan de slag met het verschil tussen normen en waarden en hoe je deze onderscheidt en nuanceert. Houdt de sheet in de breedte. Hierdoor krijg je meer inzicht in de nuancering van een mening.2 heb je gelezen over de veranderingen die de laatste jaren hebben plaatsgevonden binnen de landbouwsector. Aan deze veranderingen gaat een periode van besluitvorming en overleg plaats.lees paragraaf 3. Iemand met een mening die lijnrecht tegenover jouw mening lijkt te staan. Kwadrant tekenen Teken op een transparante sheet het figuur zoals je docent dat zojuist op het bord heeft gedaan.

kruis door middel van denkbeeldige lijnen de twee overeenkomende initialen met elkaar. Op deze manier vormt iedereen een eigen mening en wordt niet beïnvloed door meningen en argumenten van anderen. schuif je blijkbaar richting van de mening van een ander! Bij de klassikale nabespreking laat je jullie kwadrant zien aan de rest van de klas. Schrijf met een stift in afwijkende kleur de initialen op het kruispunt (zie bijlage). kun je de initialen duidelijk langs de lijn schrijven. Als jullie het hierover eens zijn. Iedereen binnen je groepje doet dit voor zichzelf en schrijft zijn of haar mening en één argument op een apart papiertje. Waardekwadrant Als alle initialen langs de opinielijn staan. voordat je een mening hierover kunt vormen. Overleg vervolgens waar langs de horizontale lijn de initialen geplaatst moeten worden. vullen jullie nogmaals op dezelfde manier de initialen van ieder groepslid in langs de verticale lijn. Evaluatie Je zult zien dat meningen die ver van jouw mening af leken te liggen. in de vlakken van het waardekwadrant toch dichter bij elkaar geplaatst zijn. Initialen hoeven immers niet helemaal naar links of rechts geplaatst te worden. Waarin zitten de verschillen of overeenkomsten? Wie in het groepje leken het met elkaar eens te zijn na het . maar kunnen ook richting het kruispunt van de lijnen staan. Trek door het midden van deze lijn een verticale lijn van twaalf centimeter. Aan weerszijden van de horizontale lijn schrijf je de volgende uitspraken: Links: WIJKEN (Nederlandse boeren moeten wijken voor natuurontwikkeling en – bescherming) Rechts: UITBREIDEN (Nederlandse boeren moeten de ruimte krijgen om uit te breiden) Aan weerszijde van de verticale lijn schrijf je de volgende uitspraken: Boven: ECOLOGIE (natuur is waardevoller voor Nederland dan een groeiende economie) Onder: ECONOMIE (een groeiende economie is belangrijker voor Nederland dan natuurontwikkeling) Zelf een kwadrant maken Je gaat een waardekwadrant tekenen voor de vraag: Moeten Nederlandse boeren wijken voor natuurontwikkeling en -bescherming of andersom. Opinielijn Nu laat iedereen zijn of haar mening op het papiertje zien en gaat iedereen één voor één uitleggen waarom ze deze mening hebben. Door nuancering van een mening. Bespreek met je groepje in hoeverre de meningen ‘voor’ of ‘tegen’ zijn. en waarom? Over bovenstaande vraag moet je goed nadenken. Kruisen Als ook langs deze lijn alle initialen staan. 57 Trek een horizontale lijn van twintig centimeter met boven en onder tien centimeter vrij. Vergelijk jullie kwadrant met die van andere groepjes.

en andersom? . van mening te verschillen. 58 invullen van de opinielijn. maar bleken na het invullen van het waardekwadrant.

Het zijn de motieven en idealen waarop de concrete normen gebaseerd zijn. Ze kijken vooruit. het is zielig om ze te ruimen en uiteindelijk leveren geënte dieren die overleven meer geld op dan dode. praten of lachen niet. ze regelen het dagelijks sociale verkeer. 59 Bijlage Normen en waarden Normen zijn concrete richtlijnen voor het handelen. Normen zijn gedragsregels. Zo bestaat er geen handleiding die zegt hoe je je in de lift moet gedragen. lezen de nummers van de verdieping. Er zijn normen en regels om idealen (waarden) te bereiken Bron: www. Ze vormen de verbinding tussen de algemene waarden (zoals vrijheid. het zijn opvattingen over hoe men zich wel of niet moet gedragen in concrete omstandigheden. vrijheid en gelijkheid. raken elkaar niet aan. rechtvaardigheid) en de concrete gedragingen. zieke dieren. EFFICIËNTIE initiaal initiaa l RUIMEN initiaal ENTEN . Vaak gaat het over ongeschreven regels.nl Het waardekwadrant Mening: Dieren zouden ingeënt moeten worden. maar de meeste mensen gedragen zich toch hetzelfde. Bij waarden moeten we denken aan zaken als gerechtigheid. Waarden zijn de achterliggende idealen en motieven voor de normen. liefde. Normen kunnen positief zijn (geboden) of negatief (verboden).wikipedia. Het zijn ook de grootheden die met de normen bereikt willen worden.

60 LEVEN .

besluitvorming Inleiding: In paragraaf 3. ecologische uitbreiding. . Hierdoor krijgen de leerlingen inzicht in de verschillende waarden die ten grondslag liggen aan het vormen van een mening over natuur versus economie. Uitvoering: In de landbouwsector is de afweging tussen ecologie en economie (die gemaakt moet worden) een onderwerp dat altijd speelt.Leerlingen maken een opinielijn en waardekwadrant voor de landbouwsector.Leerlingen verdiepen zich in de tegengestelde belangen tussen economische en ecologische groei in de landbouwsector.Leerlingen krijgen zicht op de samenhang en verschillen tussen waarden en normen. De grote druk door concurrentie. Nijmegen. en J.watervaste stiften om op de sheets te schrijven . L.overheadprojector Benodigde tijd: 1 lesuur Voorbereiding: De leerlingen hebben paragraaf 3. Aan deze veranderingen gaat een periode van besluitvorming en overleg vooraf.2 gelezen als voorbereiding. Doelen: . Naar: Vankan. omdat iedere actor en betrokkene vanuit een andere visie denkt.2 hebben de leerlingen gelezen over de veranderingen binnen de landbouwsector. Leren denken met aardrijkskunde. In deze opdracht gaan de leerlingen aan de slag met het verschil tussen normen en waarden en hoe deze kunnen worden onderscheiden en genuanceerd.voor ieder groepje een watervaste stift in afwijkende kleur . veranderend landgebruik en invloed van EU maakt de landbouwsector tot een dynamische sector. Groep/Individueel: .doorzichtige sheets (A4) . waarden. Iedere betrokkene heeft andere normen en waarden. Stichting Omgeving en Educatie. normen. 3e druk. 61 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: landbouw in Nederland. . van der Schee (2004).De opdracht wordt uitgevoerd in groepjes van vijf leerlingen Benodigde hulpmiddelen: . Bij deze opdracht gaan de leerlingen .

Aan weerszijden van deze lijn staan de volgende uitspraken: Boven: EFFICIËNTIE (een dier is een economisch product) Onder: LEVEN (een dier is een waardevol levend wezen) Laat de leerlingen voor zichzelf hun standpunt in deze kwestie innemen. Door nu twee dezelfde initialen langs de twee lijnen op één punt te projecteren. en waarom? Teken een horizontale lijn op het bord met minstens vijfentwintig centimeter ruimte boven en onder de lijn. Dit kan aan de hand van het voorbeeld van de MKZ-crisis in Nederland: Moeten dieren die een risico vormen voor besmetting met MKZ afgemaakt worden of niet. Leg de leerlingen eerst uit wat het verschil is tussen waarden en normen (zie bijlage). wordt het duidelijk door welke norm en waarde deze mening gevormd wordt. 62 klassikaal een opinielijn en waardekwadrant maken over dit onderwerp. Pik zes leerlingen uit de klas waarvan de meningen verdeeld zijn (bijvoorbeeld drie om drie). op basis van één argument die in de lijn liggen van de waarden ‘efficiëntie’ en ‘leven’. Vraag de leerlingen wie er voor ruimen is en wie voor het enten van de dieren. Plaats nu de initialen van deze leerlingen langs de (horizontale) opinielijn. De verticale lijn staat symbool voor de waarden die ten grondslag liggen aan de normen (efficiëntie versus leven) en de tussenliggende nuanceringen. Neigen de bijbehorende argumenten meer richting de linker. De klas wordt in groepjes van vijf leerlingen gedeeld. Schrijf kort de mening met één argument en de initialen van deze zes leerlingen op het bord. overleg met de leerlingen waar de meningen het best thuishoren op de lijn. . Doe dit door een eenvoudig voorbeeldkwadrant op het bord te tekenen en aan de hand van dit figuur te vertellen dat de horizontale lijn in een waardekwadrant staat voor twee uiteenlopende normen (enten versus ruimen) en de nuanceringen die daar tussenin liggen. Aan weerszijde van de lijn staan de volgende uitspraken: Links: RUIMEN (evenhoevige dieren in een gebied met MKZ moeten geruimd worden) Rechts: ENTEN (evenhoevige dieren in een gebied met MKZ moeten geënt worden) Trek nu een verticale lijn door het midden van de (horizontale) opinielijn heen.of rechterkant? Plaats daarna weer. Maak de leerlingen duidelijk wat het verband is tussen het waardekwadrant en normen en waarden. In deze groepjes gaan ze na de uitleg van de docent een waardekwadrant maken aan de hand van hun eigen meningen. zo ontstaat het uiteindelijke waardekwadrant. Leerlingen leren op deze manier om een beargumenteerde mening te vormen over een onderwerp op basis van waarden en normen. in overleg met de leerlingen. In de bijlage is hier een vereenvoudigd voorbeeld van te vinden. de initialen van de zes betrokken leerlingen langs deze verticale (waarden-) lijn. Vertel over de nuancering van een mening en wat een waardekwadrant.

zodat de groepjes naderhand ter vergelijking de sheets over elkaar heen kunnen schuiven. Zorg dat ieder groepje de afmetingen van het kwadrant in hun instructie aanhouden. Evaluatie/Afronding: Nadat ieder groepje een complete kwadrant heeft ingevuld. De groepjes vullen het kwadrant in zoals dat net klassikaal is voorgedaan. gaat de groep het waardekwadrant invullen aan de hand van de vijf meningen. maar bleken na het invullen van het waardekwadrant van mening te verschillen. Hierin moeten de meningen uit het kwadrant verwerkt worden. Hierbij is het belangrijk dat iedere leerling zijn of haar mening goed toelicht en dat er bij het invullen van het kwadrant overlegd wordt.meer subsidies voor biologische boeren . Hierna schrijft iedere leerling in het groepje zijn of haar mening op een apart papiertje. waarop de groepjes een waardekwadrant met bijbehorende normen en waarden tekenen. 63 De leerlingen hebben gezien hoe ze een waardekwadrant moeten tekenen. Andere thema’s zouden kunnen zijn: . en andersom? Variatiemogelijkheden: Na het afronden van de waardekwadranten binnen de groepjes. Als ieder groepslid zijn of haar mening heeft opgeschreven.bio-industrie . en waarom? Deel aan ieder groepje een transparante sheet uit. De twee groepjes vergelijken hun waardekwadranten door de doorzichtige sheets over elkaar heen te schuiven. kunnen twee groepjes samengevoegd worden. Dit doen ze op de transparante sheet. Vraag de groepjes wat de grootste verschillen zijn binnen het kwadrant. Zijn er meningen die in de twee kwadranten op elkaar komen te liggen? Vergelijk deze meningen die eerder op de papiertjes zijn geschreven door de leerlingen met elkaar. Wie in het groepje leken het met elkaar eens te zijn na het invullen van de opinielijn. nu gaan ze dit in hun eigen groepjes doen aan de hand van een nieuwe vraag: Moeten Nederlandse boeren wijken voor natuurontwikkeling en -bescherming of andersom.landbouwsubsidies .stop op de visvangst Als aanvulling kunnen leerlingen na het afronden van het waardekwadrant een essay schrijven over de stelling. . Komen deze meningen echt zoveel overeen? De waardekwadranten kunnen voor verschillende stellingen of thema’s ingevuld worden.handelsbarrières . zodat alleen zij zelf het kunnen lezen. vertellen de groepjes aan de rest van de klas hoe hun kwadrant er uitziet.

Naast tekst is het ook mogelijk panorama’s van het continent te bekijken. het EU programma voor onder andere het Middellandse Zeegebied.europa. Waarin de EU de strategie voor het Middellandse Zeegebied in 2000 presenteert.eu Beleidsdocument van de EU.thinkquest.consilium. een quiz te maken of een woordenlijst in te zien met relevante begrippen rondom Antarctica. www.nl Engelstalige informatie over MEDU. Paragraaf 4. de expedities en de dieren die er leven. www. www.nato. www.vwkweb.int De NAVO over terrorisme in het Middellandse Zeegebied. de geschiedenis.schooltv.nl/ Think Quest heeft een interactieve website in de lucht met allerlei informatie over Antarctica.nl/ De vereniging van Weerkunde en Klimatologie heeft onder het kopje <klimaat> in het hoofdmenu klimaatgegevens van een groot aantal landen. www.nl Digischool biedt aanvullend lesmateriaal aan (gratis) waardoor leerlingen zelf aan de slag kunnen met het maken van een klimaatgrafiek.2 Klimaatgebieden http://mediatheek. Ook is er een pagina waar uitgebreid aandacht is voor het klimaatsysteem van Köppen.nato. www.int De NAVO over samenwerking Middellandse Zeegebied – Midden-Oosten.nl Geografie (Juni 2007) Middellandse Zee Special Paragraaf 4. 64 Hoofdstuk 4 Achtergrondinformatie Paragraafoverstijgend www.3 http://beeldbank.geografie. Op de website is aandacht voor het landschap.evd.digischool.nl/ .

erosie en tsunami’s.edu Een overzicht van de aardbevingen van betekenis tussen 1995-2005 is online beschikbaar op de website van CIRES. het Cooperative Institute for Research in Environmental Science. US Geological Survey ook nog een specifieke website over aardbevingen. zo ook in het Middellandse Zeegebied www. vulkanisme.smate. fluviale.colorado. Het proces. kaartmateriaal van de seismologische activiteit en resultaten van (recent) seismologisch onderzoek.net/ De Soil Erosion Site is een informatieve site over bodemerosie. te weten aardbevingen.gsfc. heeft het USGS. eolische en glaciale landschapsvormen. Hierdoor wordt direct een link naar informatie over de desbetreffende aardbeving getoond.edu Op de website van het departement Geologie van Washington University kan heel eenvoudig gezocht worden naar allerlei foto en filmmateriaal met betrekking tot verschillende natural hazards.nasa. de effecten en de toekomstperspectieven. http://earthquake.gov Naast een website met informatie over platentektoniek in het algemeen en vulkanisme. de aardbevingshistorie.noaa.gov Ook op de website van het National Geophysical Data Centre kan zeer eenvoudig allerlei fotomateriaal worden gezocht bij verschillende natuurrampen. waarna informatie volgt over de vorming van deze regio.gov Op de website van de NASA kan de Middellandse Zee regio worden aangeklikt. De filmpjes gaan onder andere over aardbevingen en vulkanisme.noaa. Op deze website is een lijst te vinden met de actuele aardbevingen.usgs. ook in het Middellandse Zeegebied. vulkanische.4 http://soilerosion. De verschillende aardbevingen zijn te klikken op een kaart.ngdc. ook van het Middellandse Zeegebied http://disc.wwu. . www. 65 Op de website van Teleac/NOT Schooltv staan korte (vrij eenvoudige) filmpjes over verschillende aspecten die aan de orde komen in de derde paragraaf.ngdc. Er wordt onderscheid gemaakt tussen onder andere tektonische. (Engelstalig) www.gov Op de website van het National Geophysical Data Centre zijn zeer gedetailleerde reliëfkaarten beschikbaar. Paragraaf 4. Ook voor specifieke regio’s als het Middellandse Zeegebied http://cires.

ook wel mediterrane regio. etc. Geef voor elk van de foto’s uit bijlage 1 op de kaart aan waar deze gemaakt zou kunnen zijn. Schrijf je redenering op. Zouden de argumenten ook tellen voor het land dat jullie zelf gekozen hebben? . . 1. Voorbereiding: . Verschillend.Bijlage 2 bevat een topografische kaart van een regio in het Middellandse Zeegebied. bodemgebruik. Kijk vervolgens met de totale klas naar de locaties die jullie op de kaart hebben gekozen (bijlage 2). In deze opdracht ga je verder kijken naar het mediterrane landschap. In bijlage 1 staan een aantal foto’s uit het Middellandse Zeegebied. Let goed op hoogteverschillen. Hoofdstuk 4 gaat over het Middellandse Zeegebied.Bespreek met een ander tweetal het land dat zij kozen in het eerste deel van de opdracht. Schrijf jullie redenering op. . waar en waarom daar? .1 zorgvuldig door De opdracht: Wat zie je? Middellandse Zee. maar tegelijkertijd ook vergelijkbaar.lees paragraaf 4. Praat met elkaar over de juistheid of onjuistheid van de redeneringen. Kies één land buiten het Middellandse Zeegebied en geef per foto één argument waarom de foto daar wel gemaakt zou kunnen zijn en één argument waarom de foto daar niet gemaakt zou kunnen zijn. Middellandse Zee. Wat zegt de rest? . Luister naar de redenering van je klasgenoten. Ben je het eens met het argument voor en het argument tegen? 2. maar waarom? . Probeer samen met je buurman/buurvrouw aan te geven waarom een foto uit het Middellandse Zeegebied komt. . 66 Het Middellandse Zeegebied geanalyseerd: Waar zie je wat? Opdracht voor leerlingen Inleiding: Rondom de Middellandse Zee liggen ruim 20 verschillende landen. Hoe kun je een mediterraan landschap omschrijven en herkennen? En vooral: wat vind je waar in het Middellandse Zeegebied? Hiermee ga je oefenen met behulp van foto’s en een topografische kaart uit de regio.

67 Bijlage 1 Foto’s A B C D E F .

net/storage/maps/Montenegro.valek.jpg . 68 BRON: http://travel.

Het is daarbij niet zozeer van belang welke keuze de leerlingen maken.Leerlingen leren landschapsbeelden te analyseren .Leerlingen leren een regionale typering te koppelen aan landschapsbeelden Groep/Individueel: .Leerlingen leren landschapsbeelden te koppelen aan kaartmateriaal . buiten het Middellandse Zeegebied. 1e druk. kaartgebruik Inleiding: Paragraaf 4. Topografische kaart van Middellandse Zeegebied aan de wand (ter verduidelijking) Benodigde tijd: . In een extra uitdaging aan het einde van dit gedeelte wordt leerlingen gevraagd de foto’s in de context van een ander land te plaatsen. maar vooral waarom leerlingen ergens voor kiezen. Er wordt ingegaan op de ruimtelijke samenhang van het gebied en de verschillen binnen de regio. Het tweede deel van de opdracht laat leerlingen de verschillende foto’s uit de Mediterrane regio plaatsen op de kaart. Doelen: .Evt.Atlassen . Stichting Omgeving en Educatie. en J. Op verschillende manieren leert de leerling zo het Middellandse Zeegebied af te bakenen. Meer leren denken met aardrijkskunde. Naar: Vankan. In het eerste deel moeten leerlingen beredeneren waarom de foto uit het Middellandse Zeegebied afkomstig is.Bespreking van de opdracht gebeurt klassikaal Benodigde hulpmiddelen: . Ook hier gaat het weer om het geografisch redeneren van de leerlingen en dus niet zozeer om die ene waarheid.Een half lesuur .1 stelt het Mediterrane landschap centraal. In deze opdracht gaan leerlingen werken met foto en kaartmateriaal van het Middellandse Zeegebied.Voor elk tweetal een exemplaar van de bijlage . Nijmegen.De opdracht wordt bij voorkeur in tweetallen uitgevoerd. L. maar is ook geschikt als individuele opdracht . van der Schee (2006). 69 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: Middellandse Zeegebied. fotoanalyse.

Zet nu de leerlingen in tweetallen aan het werk met de opdracht. Er moeten voldoende exemplaren van de bijlagen beschikbaar zijn. Uitvoering: Een goede start van de opdracht zelf is om de eerste foto klassikaal behandelen. Het tweede deel van de opdracht moet zeker klassikaal worden behandeld. Door een klassikale behandeling van de eerste foto kunnen leerlingen gewezen worden op de zaken waar ze extra op moeten letten. Daarnaast moet een korte instructie gegeven worden over het gebruik van topografische kaarten (gericht op het tweede deel van de opdracht). Evaluatie/Afronding: Bij het eerste deel van de opdracht kijken de tweetallen in kleine groepjes naar de overeenkomsten in de argumenten voor en tegen een land buiten de Middellandse Zeeregio. 70 HAVO: Hoofdstuk 4 Werkwijze Voorbereiding: De opdracht vereist weinig voorbereiding. Wat zou daar een goede locatie voor zijn en waarom daar? . de stedelijke bebouwing. Waarom hebben ze voor een bepaalde locatie gekozen? En is die vergelijkbaar met andere locaties op de kaart waar andere tweetallen wellicht voor gekozen hebben? Welke foto was het moeilijkst te plaatsen en waarom? Welke kenmerken gaven per foto de doorslag voor de locatiebepaling? De nadruk moet in deze nabespreking liggen op het proces en niet zozeer op de uitkomst. Stel er moet een nieuwe stad/nieuw industriegebied/vliegveld ontwikkeld worden. Eventueel kunnen de vergelijkingen in de kleine groepjes klassikaal worden afgerond. Hang een topografische wandkaart op in het klaslokaal en bespreek de verschillende aspecten die uit deze kaart op te maken zijn: De hoogteverschillen op de kaart. het bodemgebruik en de invloed van water (rivier/kanaal/zee). Hoe zijn de leerlingen tot de verschillende conclusies gekomen? Variatiemogelijkheden: Een extra vraag bij de topografische kaart zou kunnen zijn. Leerlingen zullen erachter komen dat het niet eenvoudig is ieder beeld op de topografische kaart te plaatsen. Belangrijk daarbij is een nabespreking waarin veel aandacht is voor de achterliggende redenering van de leerlingen.

Paragraaf 5.edu/ De RESGI. Resources for Earth Sciences and Geography Instruction.1 http://beeldbank.cmich. staat op de website ook een aparte link naar <Earth Science Animations>.nl Op de website van Teleac/NOT Schooltv staan korte (vrij eenvoudige) filmpjes over verschillende aspecten die aan de orde komen in de eerste paragraaf. de structuur van de aardkorst.Het ontstaan van vulkanen en eilanden . US Geological Survey.Plooiingsgebergten Platentektoniek Het Don Bosco College in België heeft een mooie website in de lucht met informatie over de structuur van de aarde.nl/ Een korte overzichtelijke website Geoclopedie met geologische begrippen via het vakgebied <geologie> in het hoofdmenu.3. Deze moeten ze al dan niet met behulp van internet beantwoorden. heeft ‘This Dynamic Earth’ met veel geologische informatie online. 71 Hoofdstuk 5 De aarde als natuurlijk systeem Achtergrondinformatie Paragraafoverstijgend www.De opbouw van de aarde . Via het vakgebied <meteorologie> volgt een begripsomschrijving interessant voor paragraaf 5. bewegingen van de lithosfeer en links naar animaties van vroegere en toekomstige bewegingen. De website gaat zowel in op de puur geologische aspecten (het ontstaan en de ontwikkeling van de aarde) als op de relatie tussen geologie en de .nu/ De website van de Samenwerkende Universiteiten rondom het thema aarde geeft suggesties voor goede profielwerkstukken per vak. www. http://webs. aansluitend op de paragrafen 5.geoclopedie.schooltv.aarde.usgs. http://pubs. De filmpjes gaan achtereenvolgens over: . is een grote databank bestaande uit links in verschillende aardwetenschappelijke disciplines. De oefeningen gaan meestal nog iets verder dan de opgaven uit het werkboek en laten leerlingen ook daadwerkelijk fysisch geografische data analyseren.2.gov/ Het USGS. Naast links naar zeer informatieve websites op vrijwel alle deelvlakken van de aardwetenschappen. Via deze link volgt een nieuwe databank met daarin tal van links naar Animaties van geologische en fysisch geografische verschijnselen.Vulkanen . Bij ieder onderdeel is ook een oefening beschikbaar voor leerlingen.Aardbevingen .1 en 5.

72 mens. Aardbevingen http://earthquake. de vorm en soms ook fotomateriaal. Op deze website is een lijst te vinden met de actuele aardbevingen. het Cooperative Institute for Research in Environmental Science.thinkquest. Hier kunnen leerlingen oefenen met verschillende vulkaantypen en een eigen vulkaan ‘bouwen’. US Geological Survey ook een specifieke website over vulkanisme. De verschillende aardbevingen zijn te klikken op een kaart.vulkanen. (Engelstalig) www. US Geological Survey ook nog een specifieke website over aardbevingen. Onder andere de laatste bevingen. Op de website van het KNMI zijn een aantal gegevens samengebracht. In het archief zijn verschillende grotere vulkaanuitbarstingen terug te vinden tot in 2000.usgs.discovery. heeft het USGS.nl Ook van Nederland wordt door seismologen nauwkeurig de bodem in de gaten gehouden. Hierdoor wordt direct een link naar informatie over de desbetreffende aardbeving getoond.gov/ Naast een website met informatie over platentektoniek in het algemeen. http://library. . http://cires. kaartmateriaal van de seismologische activiteit en resultaten van (recent) seismologisch onderzoek. Hier is niet voor iedere vulkaan informatie beschikbaar. de actuele bodembeweging in Zuid-Limburg en tips voor het maken van een werkstuk zijn hier beschikbaar.com/ Op de website van Discovery Channel is een speciaal gedeelte ingericht voor jongeren. (Engelstalig) http://kids.nl/ De website Vulkanen. Op een aparte pagina wordt aandacht besteed aan de relatie mens- platentektoniek.knmi.edu/ Een overzicht van de aardbevingen van betekenis tussen 1995-2005 is online beschikbaar op de website van CIRES. (Engelstalig) Vulkanisme Op de website van het Global Vulcanism Program is te zien welke vulkanen actief zijn (geweest) per maand en per regio. de aardbevingshistorie. www.usgs. maar wel voor de meest interessante. Op deze website is een lijst te vinden met de actuele vulkaanuitbarstingen.org Een website met een zeer uitgebreide begripsomschrijving rondom het thema vulkanisme is de website van Think Quest. Verder heeft de website als homepage ook een kaart met de huidige vulkaanactiviteit.nl is het Nederlandstalige alternatief voor de website van het Global Vulcanism Program. http://volcanoes. de vulkanische historie en kaartmateriaal van de vulkanische activiteit. Ook is letterlijk per vulkaan informatie beschikbaar over de activiteit.gov Naast een website met informatie over platentektoniek in het algemeen en vulkanisme.colorado. heeft het USGS.

<dossiers> in het hoofdmenu. www. NWO en Nemo.gov Op de website van het National Geophysical Data Centre zijn zeer gedetailleerde reliëfkaarten beschikbaar.noaa.thinkquest. Diergaarde Blijdorp. neerslag.nl Op de website Natuurinformatie. Paragraaf 5. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis. Diergaarde Blijdorp. Klimaatgebieden http://mediatheek.geobronnen.natuurinformatie. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis.nl/ Er bestaat ook een Landelijk informatiepunt voor vragen over bodemdaling en aardbevingen in Nederland. Paragraaf 5. is een aparte pagina met informatie over het ontstaan van Tsunami’s en de uitwerking ervan. Op deze website wordt de werking van een seismisch station uitgewerkt en is aandacht voor de oorzaken en gevolgen van bodemdaling voor Nederland.natuurinformatie. Gebergtevorming www.ngdc.geofoon. klimaatverandering en weersvoorspellingen. wolken. NWO en Nemo. worden aparte pagina’s besteed aan onderzoek aan de kust en zee. luchtdruk. Informatie over temperatuur. Duinbehoud. 73 www. zijn speciale opdrachten te downloaden waarbij leerlingen vragen moeten beantwoorden aan de hand van bronmateriaal dat ook via de website beschikbaar is.thinkquest. Er is een apart dossier aardbevingen en een dossier tsunami.nl Think Quest heeft een aparte pagina met veel informatie binnen het domein meteorologie. de Hollandse Kustlinie (hoe beweegt zand langs onze kust?) en de Waddenzee (hoe zitten ecologische relaties in elkaar?).com Op de website Geobronnen. Via deze portal is informatie beschikbaar over de Zeeuwse Delta (hoe verdedigt het leven ons tegen de zee?). www.nl Op de website Natuurinformatie.3 De zon als motor http://mediatheek. Duinbehoud.2 Erosie & Verwering www.nl .

4 Systeem aarde MUSEA www.museon. www. maar zeker goed te combineren met biologie is een bezoek aan het Natuurhistorisch Museum te Maastricht. mineralen en zwerfstenen die gerangschikt zijn naar model van Zandstra.naturalis.geologischmuseum. www.nl In het Planetarium te Artis Amsterdam is ook een deel gewijd aan de geschiedenis van de aarde. zeestromingen en begroeiing. Paragraaf 5.nl/ Het museum Naturalis te Leiden heeft een aparte tentoonstelling over het Systeem Aarde. de geschiedenis. 74 Think Quest heeft een interactieve website in de lucht met allerlei informatie over Antarctica. www. die een onderdeel uitmaken van het Systeem Aarde. De tentoonstelling gaat specifiek in op de effecten van de geologische tijdschaal voor Zuid-Limburg.nl/ De vereniging van Weerkunde en Klimatologie heeft onder het kopje <klimaat> in het hoofdmenu klimaatgegevens van een groot aantal landen.nhmmaastricht. In totaal worden acht ecosystemen onderzocht.‘kwartairgeologie van Nederland’ (themazaal: hoogland/laagland) www. Ook is er een pagina waar uitgebreid aandacht is voor het klimaatsysteem van Köppen. .nl Digischool biedt aanvullend lesmateriaal aan (gratis) waardoor leerlingen zelf aan de slag kunnen met het maken van een klimaatgrafiek. In het museon is het mogelijk speciale lessen te boeken over deelthema’s binnen aardwetenschappen. Naast tekst is het ook mogelijk panorama’s van het continent te bekijken.vwkweb.nl Iets minder relevant voor aardrijkskunde als enige vak.digischool. De tentoonstelling probeert de bezoeker inzicht te geven in het ontstaan van de aarde en het leven op aarde in de verschillende geologische tijdschalen. www.‘herkennen van gesteenten’ (thema: actieve aarde) .nl Het Gelders Geologisch Museum te Velp heeft een vaste collectie fossielen. de expedities en de dieren die er leven. Enkele voorbeelden van deze lessen zijn: .‘de aardkorst in beweging’ (themazaal: vulkanen & aardbevingen) . De resultaten van het onderzoek van elk van de onderzochte ecosystemen worden door de leerlingen kort samengevat in een aantal algemene factoren zoals klimaat.nl Het Museon in Den Haag heeft een aparte afdeling ingericht voor de geologische collectie. een quiz te maken of een woordenlijst in te zien met relevante begrippen rondom Antarctica. Op de website is aandacht voor het landschap. Zo is er aandacht voor de krijtzee en het ontstaan van steenkool in de regio. www.artis.

lenntech.ngdc. hitte en droogte.6 Milieuramp www.com Op de website van lenntech waterbehandeling en luchtbehandeling worden de exacte aspecten van verschillende kringlopen behandeld.noaa. te weten aardbevingen. fluviale. vulkanisme. http://mediatheek.natuurinformatie.wisc.5 Vorming van landschappen http://disc. Achtereenvolgens komen de hydrologische. fosfor. erosie en tsunami’s. Paragraaf 5. http://geoimages.ssec. Kenmerken van landschapszones http://www.net/ De Soil Erosion Site is een informatieve site over bodemerosie.thinkquest.gsfc. Het proces. zwavel en koolstof cyclus aan bod. Paragraaf 5. 75 De rol van kringlopen www. Er wordt onderscheid gemaakt tussen onder andere tektonische.gov Op de website van de NASA kunnen per werelddeel bepaalde regio’s worden aangeklikt. Diergaarde Blijdorp. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis. worden aparte pagina’s besteed aan leven in extreme omstandigheden.nasa. vulkanische. waarna informatie volgt over de vorming van deze regio. Duinbehoud.edu Actuele dikte ozonlaag http://soilerosion. www.edu Berkeley University heeft een website met fotomateriaal van vrijwel alle landschapsvormen gerangschikt op vormingstype.edu/A> Op de website van het departement Geologie van Washington University kan heel eenvoudig gezocht worden naar allerlei foto en filmmateriaal met betrekking tot verschillende natural hazards. stikstof.nl .gov Ook op de website van het National Geophysical Data Centre kan zeer eenvoudig allerlei fotomateriaal worden gezocht bij verschillende natuurrampen.wwu. NWO en Nemo.nl Op de website Natuurinformatie. Hoe gaan verschillende organismen hiermee om? De website gaat onder andere in op extreme kou.berkeley. eolische en glaciale landschapsvormen. (Engelstalig) www. de effecten en de toekomstperspectieven.smate.

tornado’s en overstromingen. . 76 Ook Think Quest besteedt aandacht aan natuurlijke gevaren. aardbevingen. Er zijn verschillende modules met uitgebreide informatie over vulkanen.

Beantwoord nu in tweetallen de volgende vragen met behulp van de Grote Bosatlas en de bijlage: 1. Om welk type vulkaan gaat het dus hier? 3.Bandung . Teken op de kaart (figuur 2) de volgende steden in: . De vulkanen liggen in één lijn aan de zuidkant van beide eilanden.Surakarta . Op figuur 1 in de bijlage is heel duidelijk de rij vulkanen zichtbaar op Sumatra en Java. Figuur 1 geeft een overzicht van de vulkanen in Indonesië. Voorbereiding: .Jakarta . Ook op kaarten zijn ze soms waar te nemen. In deze opdracht ga je kijken naar de ontwikkeling van vulkanen op het eiland Java.1 Opdracht voor leerlingen Inleiding: Paragraaf 5. Als gevolg van de vulkanische activiteit op Java zijn hier caldera’s ontstaan.1 gaat over processen die de aarde van binnenuit veranderen. Probeer tenminste één caldera te ontdekken. Met behulp van de Grote Bosatlas zul je een klein onderzoekje doen naar de invloed van die vulkanen op de vorming van het eiland Java. De caldera’s zijn vaak duidelijk herkenbaar in het landschap. Hoe kun je de vulkanen daar herkennen? 4.Bekijk het filmfragment http://beeldbank.jsp?id=26151# Vragen . Wat is een caldera? 5.Surabaya .1 zorgvuldig door De opdracht: Filmfragment . Waarom juist hier? 2.nl/oneclip. Op de overzichtskaart van Indonesië in de Grote Bosatlas zijn deze vulkanen ook herkenbaar. hoewel ze niet direct zo genoemd worden. Aardbevingen en vulkanisme hangen hiermee samen. 6.lees paragraaf 5. 77 Vulkanisme op Java: filmfragment & opdracht Extra opdracht bij paragraaf 5.schooltv. Zo ook op de kaart van figuur 2.

Malang en hun directe omgeving hebben echter ook voordeel aan deze ligging.Malang 7. Wat zijn belangrijke voordelen van deze ligging? . Welke gevaren dreigen hierdoor voor deze steden? 9. Waarom is de ligging van de laatste 3 steden opmerkelijk? 8. Bandung. Surakarta. 78 .

79 Bijlage 1 Figuur 1 .

80 Bijlage 1 Figuur 2 .

81 Bijlage 2 Antwoordmodel 1. Zie volgende pagina *(rood). 6.Vulkanische grond is vruchtbaar: goed voor landbouw . . .Bandung . Hier zijn ook alle bergtoppen te vinden. Daarbij wordt in dit geval een hele rij vulkanen gevormd. Bij Java is er sprake van subductie. Een caldera ontstaat wanneer een dode (strato)vulkaan plotseling onder hoge druk tot uitbarsting komt en daarbij de vulkaantop wordt weggeblazen. Zie volgende pagian *(geel)=> van west naar oost: . 5. 4.vrijkomende gassen . 8.Surakarta . Stratovulkaan 3.Jakarta .De hoge ligging van de steden maakt dat deze minder kans lopen op verstrekkende gevolgen van een vloedgolf/tsunami.Surabaya 7. . Het zijn de hoger gelegen delen van het eiland. Sumatra en Java liggen precies op de grens van een continentale plaat (de Euaziatische plaat) en een half-continentale/half-oceanische plaat (Indisch-Australische plaat).lavastromen .Vulkanen zijn interessante natuurverschijnselen: goed voor toerisme .Malang . Er ontstaat een enorme krater van tien tot soms wel vijftig kilometer doorsnede. de Indisch-Australische plaat duikt onder de Euraziatische plaat.rondslingerend peroklastisch materiaal (asregen/vulkanische bommen) 9. 2. Dit is te verklaren met behulp van de platentektoniek. De steden liggen allen aan de voet van een vulkaan of zelfs meerdere vulkanen.

82 Bijlage 2: Antwoordmodel Figuur 2 .

Caldera. Java.w.leerlingen kunnen het proces van (strato)vulkaanvorming beschrijven .leerlingen kunnen verklaren waarom steden op Java zich ontwikkelen bij vulkanen Groep/Individueel: Het eerste deel is klassikaal (d. vervolgens zijn de opdrachten geschikt voor tweetallen.1 gaat in op tektoniek en vulkanisme. Doelen: . Daarbij oefenen zij vooral met het gebruik van kaarten en het herkennen van patronen.leerlingen kunnen de structuur van het landschap koppelen aan het principe van vulkaanvorming . 83 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: Vulkanisme.Tenminste voor ieder tweetal 1 Grote Bosatlas . Tektoniek. Met behulp van de Grote Bosatlas moeten leerlingen vragen beantwoorden over vulkanisme en de oorzaken en gevolgen voor Indonesië/Java.z. Sumatra. Als aanvulling op deze paragraaf start deze tip met een vereenvoudigd filmfragment over het ontstaan van vulkanen en eilanden (nieuw land).Uitdraai van de opdracht . Daarmee sluit de opdracht ook aan op het gedeelte over natuurrampen in het Middellandse Zeegebied in hoofdstuk 4. Aan het eind van het filmpje wordt iets gezegd over de ontwikkeling van vulkanen op het eiland Java. Benodigde hulpmiddelen: . De opdracht gaat hiermee verder en gaat tevens in op de gevolgen voor de mens. het introductiefilmpje). Indonesië Inleiding: Paragraaf 5. maar nu in de context van Indonesië/Java.

Evaluatie/Afronding: Zodra de tweetallen de opdracht hebben afgerond.schooltv. Laat ook twee tweetallen zich bezig houden met het plaatsen van de 5 steden op de kaart.jsp? id=26151# Uitvoering: Het onderdeel begint met het afspelen van het filmfragment. Daarna wordt de klas opgedeeld in tweetallen. De opdrachten op het werkblad wijzen zich vanzelf.nl/oneclip. Met behulp van de Grote Bosatlas en het kaartmateriaal in de bijlage gaan leerlingen in tweetallen vragen beantwoorden over vulkanisme op Java. Laat ieder groepje (voor zover mogelijk) een gevonden Caldera op deze grotere kaart intekenen. Zodra de leerlingen hiermee klaar zijn kan met behulp van het antwoordmodel (bijlage 2) de rest van de opdracht klassikaal behandeld worden. Het is van belang te benadrukken dat de leerlingen binnen het tweetal goed moeten overleggen. . De leerlingen krijgen hiervoor een opdrachtenvel met daarin een bijlage bestaande uit 2 kaarten. 84 Werkwijze voor de docent Voorbereiding: Downloaden van het filmfragment: http://beeldbank. kunnen met behulp van een grote uitdraai van figuur 2 uit de bijlage de antwoorden van de verschillende groepjes worden gecombineerd.

cmich.edu/ De RESGI. bewegingen van de lithosfeer en links naar animaties van vroegere en toekomstige bewegingen. De oefeningen gaan meestal nog iets verder dan de opgaven uit het werkboek en laten leerlingen ook daadwerkelijk fysisch geografische data analyseren. staat op de website ook een aparte link naar <Earth Science Animations>.nu/ De website van de Samenwerkende Universiteiten rondom het thema aarde geeft suggesties voor goede profielwerkstukken per vak.schooltv. is een grote databank bestaande uit links in verschillende aardwetenschappelijke disciplines.De opbouw van de aarde . De filmpjes gaan achtereenvolgens over: . Bij ieder onderdeel is ook een oefening beschikbaar voor leerlingen. Resources for Earth Sciences and Geography Instruction.3. www.1 http://beeldbank. aansluitend op de paragrafen 5. De website gaat zowel in op de puur geologische aspecten (het ontstaan en de ontwikkeling van de aarde) als op de relatie tussen geologie en de . Paragraaf 5.nl/ Een korte overzichtelijke website Geoclopedie met geologische begrippen via het vakgebied <geologie> in het hoofdmenu.Het ontstaan van vulkanen en eilanden .1 en 5.2.Plooiingsgebergten Platentektoniek Het Don Bosco College in België heeft een mooie website in de lucht met informatie over de structuur van de aarde. Deze moeten ze al dan niet met behulp van internet beantwoorden.nl Op de website van Teleac/NOT Schooltv staan korte (vrij eenvoudige) filmpjes over verschillende aspecten die aan de orde komen in de eerste paragraaf.gov/ Het USGS. US Geological Survey. Via het vakgebied <meteorologie> volgt een begripsomschrijving interessant voor paragraaf 5. Naast links naar zeer informatieve websites op vrijwel alle deelvlakken van de aardwetenschappen. 85 Hoofdstuk 6 Natuur bedreigt VS Achtergrondinformatie Paragraafoverstijgend www.usgs. http://pubs. de structuur van de aardkorst.Vulkanen .Aardbevingen .aarde. http://webs.geoclopedie. heeft ‘This Dynamic Earth’ met veel geologische informatie online. Via deze link volgt een nieuwe databank met daarin tal van links naar Animaties van geologische en fysisch geografische verschijnselen.

www. Onder andere de laatste bevingen. In het archief zijn verschillende grotere vulkaanuitbarstingen terug te vinden tot in 2000.vulkanen. de vulkanische historie en kaartmateriaal van de vulkanische activiteit. Op deze website is een lijst te vinden met de actuele vulkaanuitbarstingen. De verschillende aardbevingen zijn te klikken op een kaart. heeft het USGS.edu/ Een overzicht van de aardbevingen van betekenis tussen 1995-2005 is online beschikbaar op de website van CIRES. Hierdoor wordt direct een link naar informatie over de desbetreffende aardbeving getoond. de aardbevingshistorie.colorado. maar wel voor de meest interessante.nl Ook van Nederland wordt door seismologen nauwkeurig de bodem in de gaten gehouden.usgs.gov Naast een website met informatie over platentektoniek in het algemeen en vulkanisme. Aardbevingen http://earthquake.thinkquest. Op de website van het KNMI zijn een aantal gegevens samengebracht. http://library.nl/ De website Vulkanen. Hier is niet voor iedere vulkaan informatie beschikbaar. het Cooperative Institute for Research in Environmental Science.nl is het Nederlandstalige alternatief voor de website van het Global Vulcanism Program. (Engelstalig) Vulkanisme Op de website van het Global Vulcanism Program is te zien welke vulkanen actief zijn (geweest) per maand en per regio. http://volcanoes. kaartmateriaal van de seismologische activiteit en resultaten van (recent) seismologisch onderzoek.usgs. http://cires.gov/ Naast een website met informatie over platentektoniek in het algemeen. (Engelstalig) http://kids. US Geological Survey ook nog een specifieke website over aardbevingen. Ook is letterlijk per vulkaan informatie beschikbaar over de activiteit. de actuele bodembeweging in Zuid-Limburg en tips voor het maken van een werkstuk zijn hier beschikbaar.discovery. Op een aparte pagina wordt aandacht besteed aan de relatie mens- platentektoniek. heeft het USGS. de vorm en soms ook fotomateriaal. (Engelstalig) www. Hier kunnen leerlingen oefenen met verschillende vulkaantypen en een eigen vulkaan ‘bouwen’.knmi.org Een website met een zeer uitgebreide begripsomschrijving rondom het thema vulkanisme is de website van Think Quest.com/ Op de website van Discovery Channel is een speciaal gedeelte ingericht voor jongeren. . Op deze website is een lijst te vinden met de actuele aardbevingen. 86 mens. US Geological Survey ook een specifieke website over vulkanisme. Verder heeft de website als homepage ook een kaart met de huidige vulkaanactiviteit.

noaa. klimaatverandering en weersvoorspellingen. neerslag.nl/ Er bestaat ook een Landelijk informatiepunt voor vragen over bodemdaling en aardbevingen in Nederland.thinkquest. 87 www. Via deze portal is informatie beschikbaar over de Zeeuwse Delta (hoe verdedigt het leven ons tegen de zee?). de Hollandse Kustlinie (hoe beweegt zand langs onze kust?) en de Waddenzee (hoe zitten ecologische relaties in elkaar?). Klimaatgebieden http://mediatheek. Op deze website wordt de werking van een seismisch station uitgewerkt en is aandacht voor de oorzaken en gevolgen van bodemdaling voor Nederland. www.nl Op de website Natuurinformatie.gov Op de website van het National Geophysical Data Centre zijn zeer gedetailleerde reliëfkaarten beschikbaar. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis.geobronnen. <dossiers> in het hoofdmenu.3 De zon als motor http://mediatheek.natuurinformatie.natuurinformatie.nl Think Quest heeft een aparte pagina met veel informatie binnen het domein meteorologie.ngdc. Paragraaf 5. Paragraaf 5.com Op de website Geobronnen. Duinbehoud. www. Diergaarde Blijdorp.geofoon. zijn speciale opdrachten te downloaden waarbij leerlingen vragen moeten beantwoorden aan de hand van bronmateriaal dat ook via de website beschikbaar is. NWO en Nemo. Gebergtevorming www. wolken. Duinbehoud. is een aparte pagina met informatie over het ontstaan van Tsunami’s en de uitwerking ervan. worden aparte pagina’s besteed aan onderzoek aan de kust en zee.2 Erosie & Verwering www.nl . NWO en Nemo. Informatie over temperatuur. Diergaarde Blijdorp.thinkquest. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis. Er is een apart dossier aardbevingen en een dossier tsunami. luchtdruk.nl Op de website Natuurinformatie.

de expedities en de dieren die er leven. www. die een onderdeel uitmaken van het Systeem Aarde. Naast tekst is het ook mogelijk panorama’s van het continent te bekijken. Enkele voorbeelden van deze lessen zijn: . maar zeker goed te combineren met biologie is een bezoek aan het Natuurhistorisch Museum te Maastricht. Ook is er een pagina waar uitgebreid aandacht is voor het klimaatsysteem van Köppen.‘de aardkorst in beweging’ (themazaal: vulkanen & aardbevingen) .‘herkennen van gesteenten’ (thema: actieve aarde) .naturalis. www. In totaal worden acht ecosystemen onderzocht. www. Op de website is aandacht voor het landschap.nl Het Museon in Den Haag heeft een aparte afdeling ingericht voor de geologische collectie.digischool. mineralen en zwerfstenen die gerangschikt zijn naar model van Zandstra. De resultaten van het onderzoek van elk van de onderzochte ecosystemen worden door de leerlingen kort samengevat in een aantal algemene factoren zoals klimaat.nl Het Gelders Geologisch Museum te Velp heeft een vaste collectie fossielen. www.vwkweb. .nl Digischool biedt aanvullend lesmateriaal aan (gratis) waardoor leerlingen zelf aan de slag kunnen met het maken van een klimaatgrafiek.‘kwartairgeologie van Nederland’ (themazaal: hoogland/laagland) www. 88 Think Quest heeft een interactieve website in de lucht met allerlei informatie over Antarctica. De tentoonstelling gaat specifiek in op de effecten van de geologische tijdschaal voor Zuid-Limburg.nl/ De vereniging van Weerkunde en Klimatologie heeft onder het kopje <klimaat> in het hoofdmenu klimaatgegevens van een groot aantal landen.nhmmaastricht.artis. zeestromingen en begroeiing. De tentoonstelling probeert de bezoeker inzicht te geven in het ontstaan van de aarde en het leven op aarde in de verschillende geologische tijdschalen.geologischmuseum. Paragraaf 5. een quiz te maken of een woordenlijst in te zien met relevante begrippen rondom Antarctica. de geschiedenis.museon. Zo is er aandacht voor de krijtzee en het ontstaan van steenkool in de regio. In het museon is het mogelijk speciale lessen te boeken over deelthema’s binnen aardwetenschappen.4 Systeem aarde MUSEA www. www.nl In het Planetarium te Artis Amsterdam is ook een deel gewijd aan de geschiedenis van de aarde.nl/ Het museum Naturalis te Leiden heeft een aparte tentoonstelling over het Systeem Aarde.nl Iets minder relevant voor aardrijkskunde als enige vak.

89 De rol van kringlopen www.berkeley. te weten aardbevingen. Kenmerken van landschapszones http://www.lenntech. fluviale.ssec. NWO en Nemo. Achtereenvolgens komen de hydrologische. www. eolische en glaciale landschapsvormen.gsfc. een samenwerkingsproject tussen onder andere Naturalis.edu/A> Op de website van het departement Geologie van Washington University kan heel eenvoudig gezocht worden naar allerlei foto en filmmateriaal met betrekking tot verschillende natural hazards.gov Ook op de website van het National Geophysical Data Centre kan zeer eenvoudig allerlei fotomateriaal worden gezocht bij verschillende natuurrampen. http://mediatheek. http://geoimages.wisc. stikstof. Hoe gaan verschillende organismen hiermee om? De website gaat onder andere in op extreme kou. fosfor.gov Op de website van de NASA kunnen per werelddeel bepaalde regio’s worden aangeklikt.edu Actuele dikte ozonlaag http://soilerosion. (Engelstalig) www. Paragraaf 5.5 Vorming van landschappen http://disc. waarna informatie volgt over de vorming van deze regio.com Op de website van lenntech waterbehandeling en luchtbehandeling worden de exacte aspecten van verschillende kringlopen behandeld. zwavel en koolstof cyclus aan bod. erosie en tsunami’s.noaa. vulkanisme.thinkquest.natuurinformatie. Duinbehoud.6 Milieuramp www.net/ De Soil Erosion Site is een informatieve site over bodemerosie. Het proces. Er wordt onderscheid gemaakt tussen onder andere tektonische.ngdc.nl Op de website Natuurinformatie.nasa.wwu. de effecten en de toekomstperspectieven. worden aparte pagina’s besteed aan leven in extreme omstandigheden. hitte en droogte.smate.nl . Diergaarde Blijdorp.edu Berkeley University heeft een website met fotomateriaal van vrijwel alle landschapsvormen gerangschikt op vormingstype. Paragraaf 5. vulkanische.

Er zijn verschillende modules met uitgebreide informatie over vulkanen. 90 Ook Think Quest besteedt aandacht aan natuurlijke gevaren. tornado’s en overstromingen. aardbevingen. .

alleen dan is het mogelijk om een goed vervolg te schrijven.lees de paragrafen 6.1 en 6. Voorbereiding: .medische voorzieningen . 91 Een rampscenario: een mind movie Extra opdracht bij 6. Denk hier een paar minuten over na en schrijf dan tot in detail op wat je voor je zag. Enkele kernwoorden die je zouden kunnen helpen bij het opstellen van die vragen zijn: .1 en 6.2 zorgvuldig door Uitvoering: Voorbereiding Je docent deelt de klas in tweetallen.1 en 6. Vragen Overleg nu met je groepsgenoot over vier vragen die je zou kunnen stellen naar aanleiding van dit verhaal.geografische kennis . Sluit je ogen en leef je zo goed mogelijk in (in het verhaal).beleid . Hoe liep dit rampscenario in jouw gedachten af? Uitwisselen Wissel vervolgens jouw afloop uit met je groepsgenoot en lees elkaars verhaal. beleef jij in je hoofd de afloop van dit verhaal. Eerst pak je pen en papier dat je voor je neerlegt. In deze opdracht ga je zelf nadenken over de mogelijke gevolgen van een natuurramp. Door je in te leven in een verhaal en na te denken over de gevolgen van een natuurramp. politieke en culturele.2 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 6.2 heb je gelezen over het ontstaan van natuurrampen in de VS. ga je de afloop van een natuurramp beschrijven en vergelijken met andere ideeën van klasgenoten.mobiliteit . De gevolgen van natuurrampen zijn vanuit verschillende perspectieven beschreven. Probeer je nu goed te concentreren op het verhaal dat je docent voorleest. Overleg over de verschillen tussen jullie verhalen en licht toe wat je precies voor je zag. waarin je straks gaat overleggen. Afloop Wanneer je docent opeens stopt met het voorlezen van het verhaal. de natuurlijke.

. Kostte het je veel moeite om je in de situatie in te leven? Vertel over de vragen die jullie zouden stellen naar aanleiding van het verhaal.Hoe denken jullie die vragen te kunnen beantwoorden? Wat hebben jullie daarvoor nodig? . 92 .Wat willen jullie weten naar aanleiding van het verhaal? .Welke stappen zouden jullie nemen bij het zoeken naar het antwoord op de vragen? Huiswerk Vervolgens gaan jullie dit (kleine) ‘onderzoeksplan’ als huiswerk uitvoeren. mens versus natuur Werk deze vragen uit aan de hand van deze punten: . De volgende les worden de gevonden antwoorden en wat jullie geleerd hebben van deze opdracht besproken. Hebben jullie de antwoorden hierop kunnen vinden. hoe hebben jullie dat gedaan? Denk hierbij aan de stapjes die je hebt genomen voor het beantwoorden van de vragen. Evaluatie In de volgende les worden de ideeën voor de afloop van het verhaal geïnventariseerd.

2 hebben de leerlingen gelezen over het ontstaan van natuurrampen in de VS. In deze opdracht gaat de leerling zelf nadenken over de mogelijke gevolgen van een natuurramp. van der Schee (2006). Meer leren denken met aardrijkskunde. gevolgen. Uitvoering: In de les verdeelt u de klas in groepjes van twee leerlingen en vertelt u de leerlingen dat u ze een verhaal voor gaat lezen. Naar: Vankan. Doelen: . en J. Door zich in te leven in een verhaal en na te denken over de gevolgen van een natuurramp. U kunt een verhaal kiezen uit de bijlage.en beargumenteren hun gemaakte keuzen t. Groep/Individueel: . 93 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: veiligheid. De gevolgen van natuurrampen zijn vanuit verschillende perspectieven beschreven.Leerlingen overleggen over. de natuurlijke.Deze opdracht wordt in tweetallen uitgevoerd. natuurramp.Leerlingen gebruiken hun kennis over de ligging van gebieden en natuurrampen om zich een voorstelling van een fictieve ramp te maken en de gevolgen daarvan te beschrijven . deze verhalen hebben allemaal betrekking op een natuurramp en sluiten aan op de gelezen paragrafen. risico. politieke en culturele.a. Nijmegen. zodat u het in de les met spanning kan voorlezen. gaat de leerling de afloop van een natuurramp beschrijven (een mind movie) en vergelijken met andere ideeën van klasgenoten. 1e druk. L.v. hazard management Inleiding: In paragraaf 6. Stichting Omgeving en Educatie. .1 en 6. de gevolgen van een fictieve ramp .Naar aanleiding van een tekst over een natuurramp stellen leerlingen vragen en zoeken hier zelf een antwoord op. Benodigde hulpmiddelen: - Benodigde tijd: 1 lesuur en huiswerktijd Voorbereiding: Eén van de teksten uit de bijlage een paar keer goed doorlezen.

94

Iedere leerling (individueel) heeft alleen een pen en papier nodig. Vertel de
leerlingen dat ze zich goed moeten concentreren voor deze oefening. Vraag de
leerlingen vervolgens om allemaal hun ogen dicht te doen, terwijl u een kort verhaal
voor gaat lezen. Vertel de leerlingen dat ze zich zo goed mogelijk in moeten leven in
het verhaal. Ze moeten zich het verhaal helder proberen voor te stellen, omdat zij
moeten bedenken hoe dit af gaat lopen.

Lees één van de verhalen uit de bijlagen voor en laat de leerlingen vervolgens drie
minuten (met hun ogen dicht) nadenken over de afloop van het verhaal.
Na drie minuten schrijven de leerlingen individueel op wat ze voor zich zagen. Laat
ze een zo gedetailleerd mogelijke beschrijving maken.

Laat de leerlingen vervolgens in het tweetal de opgeschreven gedachten
uitwisselen.
Hadden de leerlingen een heel verschillend beeld van de afloop van het verhaal?
Vraag hierna ieder tweetal in tien minuten op te schrijven:
- Wat willen ze weten naar aanleiding van het verhaal?
- Hoe denken ze die vragen te kunnen beantwoorden? Wat hebben ze daarvoor
nodig?
- Welke stapjes zouden ze nemen bij het zoeken naar het antwoord op de
vragen?

Vervolgens gaan leerlingen het kleine ‘onderzoeksplan’ als huiswerk uitvoeren.
De volgende les worden de gevonden antwoorden en wat de leerlingen geleerd
hebben van deze opdracht besproken.

Evaluatie/Afronding:
In de volgende les worden de ideeën voor de afloop van het verhaal
geïnventariseerd. Hierbij wordt klassikaal aandacht besteed aan de vraag of de
leerlingen de opdracht moeilijk vonden. Kostte het ze veel moeite om zich in de
situatie in te kunnen leven?
De leerlingen vertellen over de vragen die zij hadden opgeschreven na het verhaal.
Deze vragen kan de docent aanvullen met bijvoorbeeld:
- Hoe belangrijk is geografische kennis (locatie, relatieve ligging, verbindingen,
etc.) bij het afmaken van een verhaal als dit?
- Welke rampen kun je in Nederland verwachten?
- Zijn er kaarten beschikbaar van de risico’s die we lopen?
- Zijn we goed voorbereid op rampen? Wat is het overheidsbeleid?
(terugkoppeling naar hazard management in Terra)
- Kan de mens het winnen van de natuur?

Variatiemogelijkheden:
Omdat de verhalen die gebruikt worden kort zijn, kunnen er ook meerdere ‘mind
movies’ gemaakt worden in een les. Op die manier gaat de leerling zich steeds
beter inleven. Dit vergt wel concentratie van de leerlingen.

95

Er kunnen meer of andere verhalen uit bijvoorbeeld de krant of Quest gehaald
worden.

96

Bijlage voor de docent

Overstroming
Stel je voor: je leeft in het jaar 2020. Je bent op je kamer en pakt je tas in om naar
school te gaan. Je radio staat op 538 en je zingt hard mee. Plotseling wordt het
muziekprogramma onderbroken voor een nieuwsbericht. Hmm… daar zit je niet op
te wachten.
Een indringende stem van de nieuwslezer klinkt in je kamer:
“Dit programma wordt onderbroken voor een belangrijk nieuwsbericht. De hevige
storm die vannacht plaats heeft gevonden, heeft ernstige duinafslag als gevolg
gehad. Vanochtend om half acht heeft langs de gehele Nederlandse kust een
duindoorbraak plaatsgevonden. Door de enorme zeespiegelstijging van het laatste
decennium, als gevolg van de temperatuurstijging, is de druk op het Nederlandse
kustgebied sterk toegenomen. Deze morgen gebeurde, waar we al jaren bang voor
zijn, het land loopt onder water.

Het ministerie van Volksgezondheid, Ruimtelijke Ordening en Milieu heeft in
samenwerking met de Nederlandse Marechaussee besloten dat er een
grootschalige evacuatie plaats moet vinden.
Iedereen die zich binnen een straal van vijf kilometer van de Nederlandse kust
bevindt, wordt verplicht per direct te vertrekken.

Voor mensen zonder eigen vervoer worden bussen ingezet. Deze zullen direct na dit
bericht door het gebied gaan rijden en zijn te herkennen aan een bord met
EVACUATIE erop. Politie en leger- en marechaussee-eenheden zullen over een half
uur beginnen met het ontruimen van alle huizen en gebouwen in dit gebied.

Sta klaar om te vertrekken! Iedereen die met een bus meegaat, kan één tas met
bagage meenemen, absoluut niet meer.
Ik herhaal: het naderende zeewater, als gevolg van de storm van vannacht,
betekent dat iedereen binnen 5 kilometer van de kust zijn of haar huis dient te
verlaten. Bussen komen u ophalen.

Dit is het einde van dit nieuwsbericht, radio en televisieprogramma’s zullen
onderbroken worden als er nieuwe mededelingen zijn.”

Aardbeving
Stel je voor: je bent met vijf vrienden of vriendinnen op vakantie aan de Turkse
westkust bij Izmir. Je bent de hele week al aan het feesten en genieten! Na weer een
leuke dag vol zon, zee en lekker eten en drinken lig je op bed te slapen.
Plotseling valt er iets op je hoofd en je schrikt wakker. Je ziet dat er een stuk uit het
plafond naar beneden is gekomen. Het stuk kalk dat naast je bed ligt, wekt je
verbazing.
Het volgende ogenblik begint je hotelkamer te schudden, is dit een nachtmerrie?
Dan hoor je je vrienden vanuit de kamer naast je roepen. Het is geen droom.
Allemaal spullen om je heen vallen om. Er klinkt een oorverdovend geluid. Een
zwaar geluid, erger dan onweer. Daar doorheen hoor je het geluid van brekend glas.

Het licht gaat uit en alles wordt aardedonker… . Niets lijkt meer op zijn plaats te willen blijven. 97 Muren en deuren bewegen om je heen. Je realiseert je dat er nog meer verdiepingen boven je zijn.

twee broers. "God bescherme ons". was in 1969. drie zusjes en oma in een klein. aldus de eerste burger van de toeristenstad. Daardoor is de stad extra kwetsbaar voor zware regenval en bijbehorend hoog water. ik wou dat ik beter nieuws voor jullie had". Ik wil geen paniek zaaien. The Big Easy ligt in een soort kom op twee meter onder de zeespiegel. houten huisje in een drukke achterstandswijk in New Orleans. Duizenden inwoners hebben de stad de afgelopen dagen al verlaten. . maar ik wil wel dat de burgers begrijpen dat dit een serieuze zaak is. Naar verwachting zal Katrina maandag of dinsdag New Orleans bereiken. kan dat enorm veel schade veroorzaken.” Katrina is zondagochtend in kracht toegenomen en is nu een orkaan van de zwaarste categorie. Burgemeester Ray Nagin heeft alle inwoners van New Orleans opdracht gegeven de stad te verlaten.000 inwoners af. "maar we hebben te maken met een storm waar we allen bang voor waren. op zo'n 400 kilometer van de kust van Mississippi. De laatste keer dat een orkaan van de zwaarste categorie de VS trof. "Dames en heren. Katrina raast met windsnelheden van 250 kilometer per uur boven de Golf van Mexico. De krachtige orkaan Katrina komt volgens de voorspellingen recht op de stad van bijna 500. begon Nagin een persconferentie. Toen kwamen 250 mensen om. 98 New Orleans vlucht voor Katrina Stel je voor: je woont met je ouders. Als Katrina New Orleans aandoet. Nagin zei tijdens de persconferentie dat "onze ergste vrees bewaarheid kan worden". Het heeft de hoogste prioriteit vandaar deze onvermijdelijke beslissing". aldus de burgemeester.

2 Opdracht voor leerlingen Inleiding: In paragraaf 6.2 zorgvuldig door . kenmerken en effecten van deze ramp opzoeken met behulp van verschillende bronnen.jsp?povo=vo#u=18926. Iedere natuurramp heeft andere oorzaken en brengt andere gevolgen met zich mee.nl/hi/index. de informatie uit de filmfragmenten die je gaat bekijken en hoofdstuk 6 uit Terra Filmfragmenten Thuis ga je op de pc de twee korte filmfragmenten bekijken die horen bij ‘jouw’ natuurramp.nl/news/740849/29/rss/%27Zeker_1325_doden_door_aardbeving_Java %27.nl/news/1027921/24/rss/Tsunami_overspoelt_westen_Salomonseiland en.nl/hi/index.jsp?povo=vo#c=2108.nu. waarover je deze opdracht gaat maken. Deze korte filmfragmenten zijn te vinden via de volgende links: ‘Tsunami’: http://beeldbank.t=18922.schooltv.u=26234 . een internetsite.lees paragraaf 6.jsp?povo=vo#c=2108. Vooraf krijg je enkele korte filmfragmenten over natuurrampen te zien.html ‘Cycloon: http://beeldbank.nl/hi/index.nu. In deze opdracht ga je van één natuurramp de oorzaken.schooltv.schooltv.html ‘Aardbeving’: http://beeldbank.maak het eerste deel van deze opdracht (het zoeken van informatie en invullen van de tabel) als huiswerk Uitvoering: Huiswerk Je krijgt van je docent één soort natuurramp toegedeeld. Thuis vul je de tabel (bijlage) in. dit doe je met behulp van de Grote Bosatlas.2 heb je gelezen over de effecten die natuurrampen kunnen hebben en hoe we met natuurrampen omgaan.q=ramp http://www.t=18922.u=26165 http://www. Voorbereiding: . 99 Wat een ramp!: filmfragment en informatie verzamelen Extra opdracht bij paragraaf 6.

Reageer op andere groepjes wanneer je het niet eens bent met hun antwoorden op de vragen. Iedere groepsgenoot heeft thuis de informatie over een andere natuurramp opgezocht. . Als je een mooie afbeelding of duidelijk figuur hebt uitgeprint. Omdat je nu veel afweet over slechts één ramp. Vertel maar! In de les word je door je docent in een groepje van vier ingedeeld.nl/news/732234/84/rss/Activiteit_vulkaan_Merapi_blijft_toenemen. Vertel aan de rest van je klas tegen welke ramp jullie denken dat de mens zich het best kan beschermen. Overleg Als iedereen zijn of haar uiteenzetting heeft gegeven. Dit doe je door een korte uiteenzetting aan de rest van je groepje te geven over jouw natuurramp. en hoe? En hoe denken jullie over het doen van investeringen door de rijke regeringen in hazard management om arme landen beter te beschermen tegen natuurrampen? Gebruik in jullie argumenten de gevonden informatie.jsp?povo=vo#u=26160. gaan jullie de volgende vragen bespreken:  Tegen welk soort ramp kan de mens zich het best beschermen?  Zouden de regeringen van rijke landen moeten investeren in hazard management in arme landen die hier geen geld voor hebben? Verwerk in je argumenten zo goed mogelijk de informatie die jullie gevonden hebben over de rampen. Evaluatie Bespreek daarna de laatste vragen klassikaal met je docent. mag je deze afdrukken om ook mee te nemen naar de les. bevatten.q=ramp http://www.jsp?n=580340&c=22 ‘Vulkanen’: http://beeldbank.schooltv. Maak de antwoorden zo compleet mogelijk en vul ook de bron waar je het antwoord gevonden hebt in. ga je de tabel in de bijlage invullen. mag je deze hierbij gebruiken. 100 http://www. Deze uiteenzetting duurt ongeveer drie minuten en moet natuurlijk zoveel mogelijk van de belangrijkste informatie die je gevonden hebt. Neem de ingevulde tabel mee naar de volgende aardrijkskundeles. gaan jullie binnen je groepje elkaar over de rampen vertellen.nl/news. Wanneer je bij het zoeken naar de antwoorden mooie afbeeldingen of figuren tegenkomt. Probeer uiteindelijk tot een consensus binnen je groepje te komen. De vragen in de tabel hebben betrekking op ‘jouw’ natuurramp.htm l Informatie zoeken Nadat je de filmpjes hebt bekeken.nl/hi/index.nu.nu.

org/wiki/Tsunami De aardbeving: http://nl. Geef ook aan welk gebied je hebt beschreven Wat zijn de gevolgen van de natuurramp? .wikipedia.wikipedia.org/wiki/Aardbeving De orkaan: http://nl. 101 Bijlage Onderwerpen met bijbehorende internetsite: De tsunami: http://nl.org/wiki/Orkaan De vulkaan: http://nl.wikipedia.org/wiki/Vulkaan Soort natuurramp: Vraag Gevonden antwoord Bron? Wat is de oorzaak van de natuurramp? Waar komt deze natuurramp veel voor? (je mag meerdere gebieden noemen) Beschrijf aan de hand van je Grote Bosatlas hoe één van deze gebieden er uitziet (bevolkingsdichtheid/ bevolkingssamenstelli ng/ soort landschap/ economische situatie).wikipedia.

102 Hoe is deze natuurramp te voorspellen of meten? Hoe kunnen inwoners van een gebied waar deze natuurramp wel eens voorkomt. zich beschermen? Waar en wanneer vond het meest recente geval van dit soort (deze) natuurramp plaats? Kan deze natuurramp ook in Nederland voorkomen? Waarom wel of waarom niet? .

schooltv. kenmerken en effecten opzoeken met behulp van verschillende bronnen. Iedere natuurramp heeft andere oorzaken en brengt andere effecten met zich mee. Doelen: .nl/news/1027921/24/rss/Tsunami_overspoelt_westen_Salomonseiland en.t=18922.nl/news.nl/hi/index.t=18922. ‘Een cycloon’ en ‘Vulkanen’ op Schooltv-beeldbank en beeldfragmenten op NU. effecten van een ramp.Deze opdracht wordt deels individueel (thuis) en in groepjes van vier uitgevoerd Benodigde hulpmiddelen: .2 hebben de leerlingen gelezen over de effecten die natuurrampen kunnen hebben en hoe we met natuurrampen omgaan.jsp?n=580340&c=22 .jsp?povo=vo#u=18926.Leerlingen vergelijken de oorzaken en effecten van verschillende soorten natuurrampen met elkaar .nl/hi/index.Leerlingen verdiepen zich in verschillende soorten natuurrampen .u=26234 http://www. 103 Oriëntatie voor de docent Kernwoorden: natuurrampen. Vooraf krijgen ze korte filmfragmenten over natuurrampen te zien.Leerlingen discussiëren. hazard management Inleiding: In paragraaf 6. In deze opdracht gaan leerlingen van verschillende natuurrampen de oorzaken.html ‘Cycloon: http://beeldbank. ‘Aardbevingen’.nl/news/740849/29/rss/%27Zeker_1325_doden_door_aardbeving_Java %27. Deze korte filmfragmenten zijn te vinden via de volgende links: ‘Tsunami’: http://beeldbank.nu.nu.nu.jsp?povo=vo#c=2108.nl.nl/hi/index.schooltv.q=ramp http://www.jsp?povo=vo#c=2108.u=26165 http://www.html ‘Aardbeving’: http://beeldbank. voorspellingen. aan de hand van de gevonden informatie over de mogelijkheid tot het beschermen tegen rampen Groep/Individueel: .De filmfragmenten ‘Tsunami’.per leerling een Grote Bosatlas .schooltv. Hierdoor krijgen ze een beeld van de situatie wanneer zich een ramp afspeelt.

q=ramp http://www.nl/hi/index.htm l . 104 ‘Vulkanen’: http://beeldbank.schooltv.nu.jsp?povo=vo#u=26160.nl/news/732234/84/rss/Activiteit_vulkaan_Merapi_blijft_toenemen.

informatie uit de filmfragmenten en hoofdstuk 6 van Terra. Zorg ervoor dat in iedere groep alle vier de verschillende natuurrampen vertegenwoordigd zijn. De te verdelen onderwerpen zijn: de tsunami. mag hij deze natuurlijk gebruiken. zodat er gelegenheid is om in het groepje de antwoorden te bespreken. Laat leerlingen in hun . de orkaan en de vulkaan.nl fragmenten die bij hun onderwerp horen op de pc bekijken. De groepjes gaan bij elkaar zitten. de aardbeving.en NU. Na het bekijken van de filmpjes gaan de leerlingen thuis (individueel) de vragen in de tabel (bijlage) invullen. In de les verdeelt u de leerlingen in groepjes van vier personen. De leerling bekijkt dus alleen de fragmenten die bij zijn of haar eigen onderwerp horen. de Grote Bosatlas. binnen het groepje. een korte uiteenzetting houden van ongeveer drie minuten over zijn of haar ramp. gaan de leerlingen elkaar informeren over de verschillende rampen. Het is de bedoeling dat de leerlingen thuis de twee beeldbank. zodat ze in de volgende les aan hun groepsgenoten kunnen vertellen over ‘hun’ natuurramp. bespreken de leerlingen binnen de groepjes de volgende vragen:  Tegen welk soort ramp kan de mens zich het best beschermen?  Zouden de regeringen van rijke landen moeten investeren in hazard management in arme landen die hier geen geld voor hebben? Evaluatie/Afronding: Bespreek daarna de laatste vraag klassikaal. Hierbij kan de leerling de gemaakte vragen als leidraad gebruiken bij het vertellen over de natuurramp. Nadat iedere leerling over zijn of haar ramp verteld heeft. Iedere leerling gaat. De ingevulde tabellen nemen de leerlingen de volgende les weer mee. De leerling is natuurlijk vrij om ook de andere fragmenten bekijken. 105 Benodigde tijd: 1 lesuur en huiswerktijd Voorbereiding: De leerlingen hebben paragraaf 6. Laat de groepjes vertellen welke ramp zij denken dat de mens zich het best tegen kan beschermen. Iedere leerling krijgt een ‘soort’ natuurramp. Dit doen ze aan de hand van de gegeven website. Zorg ervoor dat alle vier de soorten rampen eerlijk verdeeld zijn over de klas. waarover zij de opdracht thuis gaan maken. Wanneer de leerling een mooie afbeelding of duidelijk figuur gevonden heeft.2 gelezen en het individuele gedeelte van de opdracht thuis gemaakt Uitvoering: Deel deze opdracht uit als huiswerkopdracht. Het is belangrijk dat de leerlingen de vragen uitgebreid beantwoorden. Omdat iedere leerling alleen de gegevens heeft opgezocht over zijn of haar natuurramp.

schooltv.org/wiki/Bosbrand ‘Droogte’: http://beeldbank. Vraag de groepjes of er bij het bespreken van deze vraag makkelijk tot een antwoord werd gekomen binnen het groepje.html http://nl.jsp?povo=vo#u=23822.nu. Enkele aanvullende soorten rampen en bijbehorende bronnen om te gebruiken in de opdracht: ‘Overstroming’: http://beeldbank.schooltv.nl/news/779116/22/rss/Grote_bosbrand_Californi %EB_breidt_zich_verder_uit.wikipedia. door iedere leerling meerdere verschillende soorten rampen te laten bestuderen. of was iedereen het al met elkaar eens? Variatiemogelijkheden: Als er tijd over is. kunnen er binnen de groepjes aanvullende vragen besproken worden over natuurrampen.wikipedia. Bijvoorbeeld:  Welke ramp richt volgens de leerlingen de meeste schade aan?  In welke werelddelen komen de meeste natuurrampen voor? De ingevulde antwoordbladen kunnen ingeleverd en beoordeeld worden. Op deze manier kunnen de leerlingen individueel al een vergelijking maken.p=25 http://nl.nl/hi/index. 106 argumenten de gevonden informatie gebruiken.q=droog http://nl. voordat ze de gevonden informatie in de groepjes gaan bestuderen. De opdracht kan aangepast worden.org/wiki/Droogte . Was er snel sprake van consensus.org/wiki/Overstroming ‘Bosbrand’: http://www. Laat de groepjes ook op elkaar reageren wanneer ze het niet met elkaar eens zijn.q=water.jsp?povo=vo#u=23856.nl/hi/index.wikipedia.