Terra

Aardrijkskunde vmbo kader gemengd theoretisch 2
tweede editie

Uitdraai van hoofdstuk 1 tot en met 6 van de
digitale docentenhandleiding

http://www.terra.wolters.nl

Met medewerking van
Pieter van Hof
Yoran Wanningen

ISBN 9001 86071 0

Wolters-Noordhoff Groningen

Wat biedt deze uitdraai?

In deze uitdraai vindt u de digitale docentenhandleiding voor Terra vmbo kgt 2 tweede editie. De
volledige en geactualiseerde digitale docentenhandleiding is te vinden op www.terra.wolters.nl.
In deze uitdraai zijn de volgende onderdelen opgenomen:
- uitgangspunten
- handreikingen voor inkorten, uitbreiden en variëren van de lesstof
- voorbeeldplanningen
- goed uitgewerkte lestips met een verantwoording van de kerndoelen per hoofdstuk
De links bij de verschillende hoofdstukken zijn niet opgenomen; deze worden regelmatig ververst.

Wij wensen u veel plezier met Terra!

De samenstellers

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 2

Inhoud

Uitgangspunten van Terra vmbo kgt 2 4
Inkorten, uitbreiden en variëren 5
Voorbeeldplanningen 6

1 Een wereld van verschil 9
1.1 Maakt het uit waar een gebied ligt? 10
1.2 Hoe verschillen klimaten op aarde? 11
1.3 Hoe verschillen plantenzones? 12
1.4 Hoe verschilt ontwikkeling? 13
Bijlagen 14

2 Arm en rijk 21
2.1 Hebben alle mensen een menswaardig bestaan? 22
2.2 Groeit de bevolking overal even snel? 23
2.3 Hoe werken de mensen? 24
2.4 Hoe proberen arme landen hun situatie te verbeteren? 26
Bijlage 27

3 Wereldwijde milieuproblemen 28
Intro 29
3.1 Welke soorten milieuproblemen zijn er? 30
3.2 Wat is ontbossing? 31
3.3 Is luchtvervuiling een wereldwijd milieuprobleem? 32
3.4 Heeft de mens problemen met water? 33

4 Landschappen in Nederland 34
Intro 35
4.1 Wat zijn bouwstenen van landschappen? 36
4.2 Welke landschappen heeft Nederland? 37
4.3 Hoe bouwde de natuur aan het landschap? 38
4.4 Hoe veranderden mensen landschappen? 40
Bijlage 41

5 Nederland in 2030 43
Intro 44
5.1 Ruimte genoeg? 45
5.2 Hoe blijft Nederland ook in de toekomst sterk? 46
5.3 Hoe zijn steden op weg naar de toekomst? 47
5.4 Landelijk gebied opnieuw inrichten? 48
Bijlage 49

6 Het nieuwe China 52
Intro 53
6.1 Hoe ziet het landschap van China eruit? 54
6.2 Welke economische veranderingen zijn er in China? 55
6.3 Hoe verandert de bevolkingsgroei? 56
6.4 Hoe veranderen platteland en stad? 57

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 3

Uitgangspunten van Terra vmbo kgt 1

1 Leerlingen hoeven met mate verband te leggen tussen verschillende onderdelen (dus weinig te
bladeren).
2 Sturing voor de leerlingen is eenvoudig.
3 Taal, zinnen en typografie zijn aangepast aan het kgt-niveau.
4 Leerlingen worden af en toe beloond.
5 Hulp voor de leerlingen bij moeilijke opgaven (voorbeeld).
6 Grote variatie in opdrachtvormen.
7 Bronnen zijn tweedimensionaal.
8 Evenwichtige verhouding tekst en beeld.
9 Beperkt gebruik van vaardigheden.

Hoe werkt Terra vmbo kgt 2?
In de Methodewijzer leest u meer over hoe de methode werkt.

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 4

Inkorten, uitbreiden en variëren

De vier basisparagrafen behoren tot de verplichte stof.

De onderstaande onderdelen zijn facultatief:
 de hoofdstukopening en TERRA TOPO
 de ict-paragraaf @WORK
 de REGIO-paragraaf
 de AARDEWERK-opdrachten
 presentatie van de AARDEWERK-opdrachten
 het onderdeel TEST JEZELF kan gebruikt worden als voorbereiding op de toets.

Basisparagrafen
Als u meer lesuren wilt besteden aan de paragrafen kunt u een of meer van de facultatieve onderdelen
laten vallen of u kunt de opdrachten geheel of gedeeltelijk thuis laten maken.

Variatie in de les
Als u meer lesuren aan de facultatieve onderdelen wilt besteden kunt u de opdrachten bij de
basisparagrafen als huiswerk opgeven.

Klassikaal werken
Ook als u er voor kiest om de leerstof uit het informatieboek klassikaal te behandelen kunt u de
opdrachten uit het werkboek geheel of gedeeltelijk als huiswerk opgeven.

De opdrachten van de ict-paragraaf @WORK kunnen ook thuis gemaakt worden, als de leerlingen
beschikken over een computer met internetaansluiting of over de cd-rom met de i-module.
Als voorbereiding op een proefwerk kunt u de leerlingen thuis TEST JEZELF en de digitale
oefentoetsen van de i-module laten maken.

Inkorten en uitbreiden
U kunt een hoofdstuk in minder uren doorwerken en toch alle onderdelen behandelen door de
opdrachten als huiswerk op te geven.
U kunt er ook voor kiezen om de facultatieve onderdelen te laten vallen of thuis te laten maken.

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 5

Hoofdstukplanning met alle onderdelen klassikaal en zelfstandig werken zonder huiswerk in 13 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 hoofdstukopening + TERRA TOPO 2 §1 introduceren en opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 2 1 §1 nakijken. opdrachten maken 2 REGIO-opdrachten nakijken. opdrachten maken 2 §3 nakijken. Deze planningen zijn uitersten om te laten zien wat mogelijk is aan variatie in werkvormen en tijdsbesteding. §4 introduceren §3 5% week les in de klas huiswerk toets 4 1 §4 opdrachten maken en nakijken §4 5% 2 @WORK-opdrachten maken en nakijken week les in de klas huiswerk toets 5 1 REGIO introduceren.Voorbeeldplanningen Volgens de formele planning zijn er 80 lesuren beschikbaar voor het vak aardrijkskunde in leerjaar twee. AARDEWERK opstarten week les in de klas huiswerk toets 6 1 AARDEWERK presenteren 2 TEST JEZELF maken week les in de klas huiswerk toets 7 1 hoofdstuktoets maken toets 80% Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 6 . In de praktijk zijn niet alle uren beschikbaar voor de reguliere lessen. De voorbeeldplanningen variëren van 10 tot 13 uur per hoofdstuk. §2 introduceren §1 5% 2 §2 opdrachten maken en nakijken §2 5% week les in de klas huiswerk toets 3 1 §3 introduceren.

introduceren @WORK opdrachten REGIO 5% @WORK 2 @WORK nakijken. introduceren REGIO opdrachten REGIO week les in de klas huiswerk toets 4 1 nakijken REGIO. introduceren opdracht @WORK 5% AARDEWERK AARDEWERK week les in de klas huiswerk toets 5 1 presentatie AARDEWERK TEST JEZELF + AARDEWERK 5% digitale oefentoetsen 2 hoofdstuktoets maken toets 60% Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 7 . introduceren §3 opdrachten §3 week les in de klas huiswerk toets 3 1 nakijken §3. introduceren §2 opdrachten §2 2 nakijken §2. opdrachten §1 TERRA TOPO 5% introduceren §1 week les in de klas huiswerk toets 2 1 nakijken §1.Hoofdstukplanning met alle onderdelen klassikaal en de opdrachten als huiswerk in 10 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 introduceren hoofdstukopening + TERRA opdrachten TERRA TOPO TOPO 2 nakijken opdrachten TERRA TOPO. introduceren §4 opdrachten §4 2 nakijken §4.

TEST JEZELF maken + nakijken 2 digitale oefentoets + hoofdstuktoets maken Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 8 . §4 introduceren 2 §4 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 5 1 §4 nakijken.Hoofdstukplanning uur met de nadruk op de basisparagrafen zonder huiswerk in 10 contacturen week les in de klas huiswerk toets 1 1 hoofdstukopening en §1 introduceren 2 §1 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 2 1 §1 nakijken. §3 introduceren 2 §3 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 4 1 §3 nakijken. §2 introduceren 2 §2 opdrachten maken week les in de klas huiswerk toets 3 1 §2 nakijken.

welvaart en levensomstandigheden. De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. politiek en cultuur.1 Een wereld van verschil In dit hoofdstuk krijgt de leerling een goed beeld van de verschillen en de overeenkomsten tussen delen van de wereld. Ze leren een aantal manieren om de wereld op verschillende manieren in te delen. economische activiteiten. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 9 . gebiedskenmerken en bevolkingskenmerken van delen van de wereld. De leerlingen kunnen de ligging en ruimtelijke spreiding van natuurlijke 17 Natuur en milieu verschijnselen voor verschillende deelgebieden in Europa en de wereld beschrijven en verklaren. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. Kerndoel Domein Vaardigheden Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. Dit wordt bereikt door het beschrijven van de ligging. zoals 22 ontwikkelingen bevolking. Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren.

Door een rondje te lopen gaat er een jaar aan seizoenen voorbij. kom je toch opeens in westerlengte. Afhankelijk van uw positie is het nu zomer of winter op het noordelijk halfrond. Verduister het lokaal. Dit blijft zo gedurende een half jaar. Geef aan waar die overgang op de globe en op de overzichtskaart van de wereld loopt. Zeker bij het gebruik van coördinaten in de atlas. Laat de leerlingen zien dat dit het makkelijkst gaat door eerst het gebied op te zoeken op de overzichtskaart van de aarde. deze simuleert de zon. Tip 2 Plaatsbepaling Laat de leerlingen oefenen met coördinaten en de atlas.1. U kunt hiervoor de oefening gebruiken uit de bijlage. De leerlingen zien duidelijk het verschil tussen de verlichte kant en de donkere kant. Ook kunt u hierbij een overheadprojector gebruiken als u geen lamp bij de hand hebt. Tip 5 Klimaatgrafiekjes Laat de leerlingen enkele klimaatgrafiekjes bekijken. het zonlicht. Hoe kan dat? Er moet dus ergens een overgang zijn. Tip 3 Lengte dag en nacht Door in een verduisterd lokaal met een lamp of de overheadprojector op een globe te schijnen laat je het verschil in dag en nacht zien. Tip 4 Seizoenen Maak het ontstaan van de verschillende seizoenen duidelijk met behulp van een lamp en een globe.en oosterlengte Leerlingen hebben moeite met de 180o meridiaan.1 Maakt het uit waar een gebied ligt? Tip 1 Wester. Geef de lamp een centrale plaats in het lokaal. Liggen de plaatsen van deze klimaatgrafiekjes op het noordelijk halfrond of op het zuidelijk halfrond? U kunt in de bijlage enkele voorbeelden vinden. Laat dan een leerling de overheadprojector mee draaien. Maak hierbij de evenaar duidelijk zichtbaar door deze te markeren. Houd nu de globe in de lichtbundel. Dat kan door een aantal plaatsen te geven waarvan ze bijbehorende coördinaten moeten vinden of door een aantal coördinaten waarvan ze de bijbehorende plaats moeten noteren. Waar houdt oosterlengte op en waar begint westerlengte? Als je vanuit Greenwich steeds naar het oosten gaat. Laat ze vervolgens dat gebied opzoeken met behulp van de bladwijzer achterin de atlas. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 10 . Laat ook zien dat de polen 24 uur donker of verlicht zijn.

Het zand zal eerder opgewarmd zijn dan het water. Als u de bakken de hele les laat staan. is hierdoor ook beter waarneembaar. Dit kan bereikt worden door de twee bakken op een koele plek te zetten. Verwijs ook naar GB52.bak met water . 63B en 63C) en naar GB52. Voor de leerlingen is dat een overzicht van wat de verschillende klimaten inhouden. Tip 2 Klimaatgrafiekjes Laat de leerlingen aan de hand van de volgende klimaatgrafieken het juiste klimaat erbij noemen.felle gloeilamp(en) .2 Hoe verschillen klimaten op aarde? Tip 1 Schema klimaten Laat de leerlingen een schema maken. Verschillende klimaatgrafieken kunt u vinden in de bijlage. kaart 160) opzoeken. Geef ze vijf minuten de tijd om te bedenken waarom de klimaatgrafiek van Cherrapunji er zo uitziet. U kunt ze gebruik laten maken van het schema dat ze gemaakt hebben bij tip 1. Maak een opstelling waarbij de bak water en de bak zand even veel warmte krijgen van de lamp(en). Laat leerlingen dit controleren door aan het zand en water te voelen of door het temperatuurverschil waar te nemen met een thermometer. Stel de leerlingen de volgende vraag: waardoor is er in Zuid-India een droog klimaat ten oosten van een tropisch regenklimaat? Vervolgens moeten ze Marokko – Neerslag opzoeken in de atlas. kaart 180 (GB51.bak met zand . Tip 4 Opwarming en afkoeling Voor deze tip heeft u nodig: . 39C en 39G) over de temperaturen in Europa en Nederland van januari en juli. Bevindt Cherrapunji zich aan de lijzijde of aan de loefzijde van de Himalaya? Laat de leerlingen ook bron 8 goed bekijken. Het schema kunt u vinden in de bijlage. waarin alle klimaten met bijbehorende kenmerken duidelijk en overzichtelijk bij elkaar komen te staan.1. na de proef.eventueel: thermometer (die waarschijnlijk bij de natuurkundesectie aanwezig is) Zorg dat het zand en het water dezelfde temperatuur hebben. Waardoor is er juist daar veel neerslag? Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 11 . Aan het eind van de les zet u de lamp uit. Het zand zal eerder afgekoeld zijn dan het water. kaart 71B en 71C (GB51. kaart 43C en 43F (GB51. Het verschil in temperatuur. Tip 3 Invloed van zee Leg met behulp van de afbeeldingen in de bijlage de invloed van de zee op het klimaat uit. Tip 5 Stuwingsregen Laat de leerlingen in GB52. In paragraaf 3 kan de laatste kolom worden ingevuld. zal het water ook warm zijn.

Teken daar het continent op. Gebruik hiervoor een stevige ondergrond. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 12 . U kiest een continent (Afrika is zeer geschikt) en gaat dat op het gebied van plantengroei in maquettevorm laten weergeven door de leerlingen. Gebruik vervolgens verschillende kleuren crêpepapier om de verschillende soorten plantengroei weer te geven.2 gebruikt zijn.1. Voor woestijn gebruikt u fijn zand dat op de maquette wordt vastgelijmd.3 Hoe verschillen plantenzones? Tip 1 Vervolg schema klimaten Laat de leerlingen de laatste kolom van de kenmerken van klimaten invullen die bij paragraaf 1. Ze moeten hier de plantengroei beschrijven: dit kan ook met kaart 184 van de Bosatlas (GB51. kaart 163). Tip 2 Maquette vegetatiezones Laat de leerlingen op een speelse manier omgaan met de verschillende vegetatiezones. De leerlingen kunnen er eventueel een plaatje bij zoeken op internet.

Geef ze vijf minuten om erover na te denken. zult u zien dat de leerlingen de stof van de paragraaf meer verwerken in hun tekening. Bespreek de uitkomsten klassikaal. Wat verstaat de leerling onder het begrip ontwikkeling? Kunnen de leerlingen een aantal typerende voorbeelden geven van onderontwikkeling? Deel de leerlingen hiervoor in tweetallen in. U kunt deze tip voorafgaand aan de paragraaf gebruiken of aan het einde van de paragraaf.1. Welke criteria geeft de Bosatlas bij ontwikkeling? Welke criteria komen overeen met die uit de opdracht bij tip 1 en hoe kijkt de Bosatlas hiernaar? Tip 3 (Onder)ontwikkelde tekening Laat de leerlingen een tweetal tekeningen maken met op de ene helft van een A4 een tekening over een ontwikkeld gebied/land en op de andere helft een tekening over een onderontwikkeld gebied/land. Wanneer u het voorafgaand aan de paragraaf gebruikt.4 Hoe verschilt ontwikkeling? Tip 1 Ontwikkeling? Laat de leerlingen een brainstormsessie houden over het begrip ontwikkeling. Wanneer u de tip toepast aan het einde van de paragraaf. Wat wordt het meest met onderontwikkeling geassocieerd? Tip 2 Ontwikkelingskenmerken Laat de leerlingen in De Grote Bosatlas kaarten zoeken die een kenmerk weergeven van ontwikkeling. ziet u wat de leerlingen zoal met ontwikkeling associëren en wat met onderontwikkeling. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 13 .

1 Tip 2 Opdracht plaatsbepaling 1 Zoek het land en de plaats die op de volgende coördinaten liggen op. Coördinaten Land Plaats A 69o NB & 140o OL B 48o NB & 106o OL C 41o NB & 112o OL D 20o ZB & 35o OL E 25o NB & 12o WL F 16o ZB & 70o WL 2 Welke coördinaten horen bij de volgende plaatsen en eilanden? Plaats/Eiland Coördinaten Breedte Lengte A Punta Arenas B Antananarivo C Nordvik D Midway-eilanden E Douglas F Öskemen Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 14 .Bijlagen 1.

Antwoordmodel 1. Coördinaten Land Plaats A 69o NB & 140o OL Rusland Deputatski B 48o NB & 106o OL Mongolië Ulaanbaatar C 41o NB & 112o OL China Hohhot D 20o ZB & 35o OL Mozambique Beira E 25o NB & 12o WL Marokko Bir Moghrein F 16o ZB & 70o WL Peru Puno 2 Welke coördinaten horen bij de volgende plaatsen en eilanden? Plaats/Eiland Coördinaten A Punta Arenas 53 o ZB 72 o WL B Antananarivo 18o ZB 47o OL C Nordvik 74o NB 111o OL D Midway-eilanden 28o NB 177o WL o o E Douglas 54 15’ NB 4 30’ WL F Öskemen 50o NB 82o OL Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 15 .1 Tip 2 Opdracht plaatsbepaling 1 Zoek het land en de plaats die op de volgende coördinaten liggen op.

1.1 Tip 5 Wat valt je op? Hoe kun je dat verklaren? Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 16 .

1.2 Tip 1 klimaatgebieden klimaten temperatuur neerslag plantengroei tropische regenklimaten droge klimaten zeeklimaat landklimaten koude klimaten Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 17 .

2 Tip 2 Naam:…………………………………………………………………………………… Klas:……………………………………………………………………………………… klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 18 .1.

klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… klimaat:……………………………… Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 19 .

1.2 Tip 3 Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 20 .

vaardigheden vraagstukken en processen. Internationale De leerlingen kunnen voor kenmerken van het ontwikkelingsvraagstuk 24 ontwikkelingen oplossingsalternatieven aandragen. De leerlingen kunnen. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 21 .2 Arm en rijk In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld van de verschillen in de wereld. verkeersproblematiek. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. milieu en duurzame ontwikkeling. zoals 22 ontwikkelingen bevolking. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. economische activiteiten. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. politiek en cultuur. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijks leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. Er wordt ingegaan op de omstandigheden en problemen in arme gebieden en gekeken naar mogelijke verbeteringen voor de situatie daar. vraagstukken en processen. Europese integratie. onder andere met behulp van de computer. De leerlingen kunnen informatie. aardrijkskundige verschijnselen. aardrijkskundige verschijnselen. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. welvaart en levensomstandigheden. archieven. kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden.

Laat de leerlingen nu de volgende woorden in de juiste kolom zetten: .elitetoerisme . Laat de leerlingen in vijf minuten een lijstje maken met hún eerste levensbehoeften. Boven de eerste kolom staat het woord massa en boven de andere kolom elite. Op welke punten komt de lijst overeen met de lijst die de Verenigde Naties hebben opgesteld en waarop wijkt deze juist af? Hoe komt het verschil? Tip 2 Millenniumverklaring Welke punten zouden de leerlingen aan de millenniumverklaring van de Verenigde Naties toe willen voegen? Ga daarover in discussie.veel . Tip 3 Elite en massa Maak de volgende begrippen voor de leerlingen duidelijk door ze twee kolommen te laten maken.weinig .massaal .2.massaprotest . Laat daarna een enkele leerlingen zijn of haar verhaal voor de klas voorlezen.mensenmassa . Laat de leerlingen daarna hun levensbehoeften noemen en maak op het bord een top vijf.elite Tip 4 Inleven Laat de leerlingen zich inleven in de positie van een Sudanees.1 Hebben alle mensen een menswaardig bestaan? Tip 1 Basisbehoeften? Introduceer de paragraaf op de volgende manier zonder dat de leerlingen het boek open hebben. Laat ze dit op ongeveer een kantje A4 beschrijven. aan de hand van de vier basisbehoeften van een mens. Hoe is het inlevingsvermogen van de leerling? Op basis waarvan komt deze leerling tot deze uitspraken? Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 22 .

is duidelijk aan te tonen wat de gevolgen zijn van een hoog geboorteoverschot. Deze animatie kunt u met de beamer laten zien of u laat de leerlingen individueel achter de computer zitten. Tip 2 Schematische weergave bevolkingsgroei Met de Excel-bestanden die hier gedownload kunnen worden. Door de gegevens van een bepaald land in te voeren in de geel gekleurde cellen is te zien hoe de bevolking zich zal ontwikkelen als het geboorte... aantal geborenen Start deze animatie aan het begin van de les. Tip 4 Aantal geborenen Maak het aantal geboortes tijdens de les duidelijk door een van de volgende animaties te laten zien. De teller is groot genoeg en dus ook achterin de klas goed zichtbaar.en het sterftecijfer constant blijven. Hoe groot is de bevolking na.2 Groeit de bevolking overal even snel? Tip 1 Poster Laat de leerlingen een poster maken die moet aanzetten tot geboortebeperking. Deze animatie kunt u met behulp van een beamer projecteren. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 23 .. De teller maakt de leerlingen bewust van de hoeveelheid kinderen die erbij komt. Hoe groot is de bevolking in.. Deze maakt duidelijk hoe dichtbevolkt een land wordt wanneer de bevolkingsgroei even groot is als dat nu het geval is. gebruikt u wanneer u de bevolkingsgroei wilt berekenen van bijvoorbeeld 2000 tot 2050. U kunt het ook laten zien op één computer die voor alle leerlingen duidelijk zichtbaar is. Gedurende 40 minuten loopt de teller van het aantal geborenen op. Tip 3 Bevolkingsgroei in een ontwikkelingsland Laat de volgende animatie aan de leerlingen zien.2. aantal geborenen met personen Deze animatie maakt duidelijk hoeveel kinderen in vier minuten geboren worden. Deze animatie heeft kleinere tekens dan eerstgenoemde animatie. gebruikt u wanneer u de bevolkingsgroei wilt berekenen over bijvoorbeeld 50 jaar.

2. Tip 4 Verhaal Laat de leerlingen een verhaal schrijven over hoe een dag in hun leven eruit zou zien wanneer hier ook nog steeds kinderarbeid zou zijn. hout. Om daar iets mee te kunnen. Laat ze hun verhaal illustreren met zelfgemaakte tekeningen. maar er is maar één aanbieder van pennen en deze heeft nog steeds maar één pen om te verkopen. Geef aan dat door de grote hoeveelheid aanwezige arbeidskrachten de kosten voor die arbeid niet hoog zijn. Stel eerst één leerling aan die het papier (tien velletjes) bezit. Geef nu vijf leerlingen een stapel met tien velletjes papier. heeft hij of zij papier nodig. Dat papier wordt gemaakt door de arme landen. Laat nu de twee leerlingen onderhandelen over het uitwisselen van elkaars product. Maak dit met een rollenspel duidelijk. door de werking van vraag en aanbod. zoals koffiebonen. deze bezit twee pennen. Tip 2 Goede producten? Neem zelf enkele producten mee die door middel van kinderarbeid geproduceerd zijn. Koppel dit aan paragraaf 2. door de werking van vraag en aanbod. Vergroot nu het aantal aanbieders van papier. Stel een leerling in de positie van de industriële landen. zullen de leerlingen elk met één pen en vijf velletjes papier uit de onderhandeling komen. of als dienst van bijvoorbeeld een bank. Om daar iets mee te kunnen doen. katoen. Daar hebben ze geleerd dat er veel mensen zijn in arme landen. heeft hij of zij een pen nodig. Laat de zes leerlingen onderhandelen. De producten uit industriële landen worden duurder door technologische vooruitgang. Hebben zij zelf ook producten die door kinderen gemaakt zijn? Hoe kijken ze daar tegenaan? Begin een groepsgesprek. Deze hebben allemaal een pen nodig. Omdat van beide producten maar één aanbieder op de markt is. Laat de leerlingen op internet producten zoeken die door middel van kinderarbeid geproduceerd zijn. Laat de leerlingen enkele producten op het bord schrijven die door kinderen gemaakt zijn. De pen kan worden gezien als industrieel product als vrachtauto. computer en dergelijke.2. De prijzen gaan steeds verder uit elkaar lopen. cacaobonen. Tip 5 Ruilvoetverslechtering Verduidelijk bron 18 over ruilvoetverslechtering door aan te geven dat de producten uit de industriële landen steeds duurder worden en producten uit arme landen steeds goedkoper worden. Steeds meer boeren verbouwen koffiebonen en dus daalt de prijs. dus krijgt die aanbieder meer dan vijf velletjes papier voor zijn of haar pen.3 Hoe werken de mensen? Tip 1 Door kinderen gemaakt Neem klassikaal de intro door en bespreek wat er op de afbeelding te zien is. Geef aan dat de velletjes papier ook gezien kunnen worden als primaire producten. Worden de producten ook door de leerlingen gebruikt? productenlijst kinderslavernij Tip 3 Arbeidsintensief Geef aan waarom het werk in arme landen vaak arbeidsintensief en kapitaalsextensief is. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 24 . Waarschijnlijk wordt nu de prijs van de pen hoger.

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 25 . Het tweede rijtje gaat over de landbouw. Laat ze beginnen bij een land met het hoogste BNP per inwoner en eindigen bij het land met het laagste BNP per inwoner. Laat ze beginnen bij een land met het grootste aandeel werkenden in de diensten en eindigen bij het land met het kleinste aandeel werkenden in de diensten. Ze krijgen een indruk van de relatie tussen het aandeel werkenden in een bepaalde sector en het BNP per inwoner. Het eerste rijtje gaat over het BNP per inwoner.Tip 6 Sectoren Laat de leerlingen drie rijtjes maken van de landen in bron 14. Vraag de leerlingen wat hun opvalt als ze de drie rijtjes af hebben. Het derde rijtje gaat over de dienstensector. Laat ze beginnen bij een land met het kleinste aandeel werkenden in de landbouw en eindigen bij het land met het grootste aandeel werkenden in de landbouw.

geen kinderarbeid .infrastructuur (bijvoorbeeld wegen en communicatie) . weeshuizen) . gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen . Elk groepje kan een project nemen dat toegespitst is op een thema: .2. Enkele goed bruikbare sites staan hieronder: Faro Foundation Stop Aids Now Triodos Unicef Greenpeace Tip 3 Vicieuze cirkel Voor arme landen is het vaak moeilijk om hun situatie te verbeteren. Maak dit de leerlingen duidelijk door de tekening in de bijlage op het bord te zetten of te projecteren met de overheadprojector of beamer. tegengaan van kinderarbeid. De ontwikkeling komt moeilijk tot stand doordat sommige factoren die de ontwikkeling remmen. moeilijk doorbroken kunnen worden.fysieke opbouw (bijvoorbeeld goede huisvesting en werkgebieden) Laat de leerling de volgende vragen in hun presentatie verwerken: . Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 26 . Tip 2 Projecten Laat leerlingen een presentatie voorbereiden over projecten die in ontwikkelingslanden uitgevoerd worden.4 Hoe proberen arme landen hun situatie te verbeteren? Tip 1 Mogelijke oplossingen Laat de leerlingen hun boek dichthouden en schrijf de titel van de paragraaf op het bord.gezondheidszorg . Tip 4 Koffie Wat kunnen wij doen om arme landen te helpen? Organisaties als Fair Trade willen de situatie in arme landen verbeteren door de vicieuze cirkel te doorbreken. verbetering van de positie van minderheden .Wat vind je van het project? De leerlingen kunnen gebruikmaken van internet. een faire beloning voor gedane arbeid . het duurzaam omgaan met het milieu Dit is aan de hand van de opbouw van de prijs van koffie duidelijk te maken.Welk gebied betreft het? . Het volgende tabelletje in Word of Excel geeft dit weer.milieu .Hoe is het project opgezet? .Welke organisatie(s) zit(ten) achter het project? .onderwijs .sociaal (bijvoorbeeld vakbonden.Op welke doelgroep is het project gericht? . maar gaan uit van andere principes: . Een dergelijk land bevindt zich in een vicieuze cirkel. Zij werken niet volgens het vraag-en- aanbodprincipe.Wat is het doel van het project? . het naleven van mensenrechten .Op welk thema is het project gericht? . Laat de leerlingen in groepjes nadenken over mogelijke oplossingen om het armoedeprobleem op te lossen.Welke gevolgen uit bron 21 hv bron 15 kgt zijn van toepassing op het project? .

Bijlage 2.4 Tip 3 Vicieuze cirkel Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 27 .

De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. De leerlingen kunnen informatie. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 28 . kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden.3 Wereldwijde milieuproblemen In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld over hoe de mensen omgaan met het milieu. De leerlingen kunnen. onder andere met behulp van de computer. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. vraagstukken en processen. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen voorbeelden van belangrijke milieuvraagstukken in 18 Natuur en milieu Europa en de wereld beschrijven en verklaren.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. vaardigheden vraagstukken en processen. verkeersproblematiek. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. archieven. milieu en duurzame ontwikkeling. De leerlingen kunnen effecten van veranderingen in natuurlijke en De eigen 7 maatschappelijke verschijnselen op de ruimtelijke inrichting en omgeving leefbaarheid van hun eigen omgeving beschrijven en verklaren. Er wordt ingegaan op bestaande milieuproblemen en mogelijke oplossingen. aardrijkskundige verschijnselen. Europese integratie. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. aardrijkskundige verschijnselen.

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 29 . Hier kunt u de trailer bekijken. De film schetst een doemscenario over de gevolgen van klimaatveranderingen.Intro Tip 1 The day after tomorrow Laat de film The day after tomorrow zien over de gevolgen van klimaatverandering.

waar bossen en meren sterk vervuild worden. de overhead of met de beamer. Maak de samenhang van de verschillende onderdelen van het ecosysteem aan de leerlingen duidelijk door middel van een tekening op het bord. Maak dit de leerlingen duidelijk door de industrie in Nederland en het Ruhrgebied in Duitsland als voorbeeld te nemen. Tip 4 Actie! Laat de leerlingen per viertal een actie bedenken hoe de vervuiling verminderd kan worden. Tip 3 Vervuiling direct zichtbaar? De directe gevolgen van industrie zijn niet altijd zichtbaar. Geef als voorbeeld een opruimactie. waarbij een gedeelte van een berm wordt schoongemaakt door al het vuil op te prikken.1 Welke soorten milieuproblemen zijn er? Tip 1 Ecosysteem Levende en niet-levende elementen vormen samen het ecosysteem. Tip 2 Zichtbare milieuproblemen Laat de leerlingen zelf een tekening maken waarin de verschillende soorten milieuproblemen worden uitgebeeld.3. Bespreek de artikelen klassikaal of laat de leerlingen het geheel als werkstuk presenteren. waarbij alles met elkaar in verbinding staat. Laat ze andere voorbeelden bedenken dan die in het boek staan. De tekening voor de overhead vindt u hier. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 30 . Laat ze hierbij zoeken naar krantenartikelen die gaan over milieuproblemen. Laat ze vervolgens enkele oplossingen bij elk artikel bedenken. Tip 5 Slecht nieuws? Laat de leerlingen gedurende één week de kranten nauwlettend bijhouden. Het plan moet in de praktijk goed uitvoerbaar zijn. Deze fabrieken zorgen met hun hoge schoorstenen dat de vervuilende stoffen niet in de directe omgeving terechtkomen maar in Scandinavië.

Daarop is te zien hoe tropisch regenwoud wordt aangetast. U kunt de sheets of animatie van tip 1 van paragraaf 1 gebruiken. Tip 4 Ontginning in het tropisch regenwoud Bekijk samen met de leerlingen GB52. zullen de duinen dus verdwijnen. kaart 178.2 Wat is ontbossing? Tip 1 Kringloop ecosysteem Maak de leerlingen duidelijk welke functie planten hebben binnen het ecosysteem. Tip 3 Duinen en helmgras Gebruik helmgras in de duinen als voorbeeld hoe planten de bodem vasthouden. Tip 2 Kaal en begroeid Laat de leerlingen het verschil in stevigheid zien tussen een stuk grond met begroeiing en een stuk grond zonder begroeiing.3. Wanneer het helmgras niet geplant wordt. Maak dit concreet door met een tuinslang op een kaal stuk grond te spuiten en op een stuk grond met gras. De verschillende fases van ontginning en de manier waarop worden zichtbaar gemaakt. Het gras zorgt ervoor dat de grond vastgehouden wordt en dat dat de grond minder erosiegevoelig maakt. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 31 .

Ze geven aan dat het duurzaam kan en niet-duurzaam. Tip 3 Animatie broeikaseffect Laat de leerlingen met behulp van de beamer de animatie op de site over het broeikaseffect zien. De kaartjes geven een beeld van wat de veranderingen nu zijn en hoe die door zullen zetten in de toekomst.nl/~llb044 worden oplossingen gegeven voor het energieprobleem. Bespreek in de les de uitkomsten. Tip 2 Duurzame energie Op http://proto.thinkquest. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 32 .3 Is luchtvervuiling een wereldwijd milieuprobleem? Tip 1 Eigen omgeving Laat de leerlingen op zoek gaan naar schone energiebronnen in hun eigen omgeving. Laat de leerlingen discussiëren over wat zij de beste manier van energieopwekking vinden.en nadelen daarvan. Tip 4 Bosatlas Bespreek de gevolgen van de klimaatveranderingen aan de hand van GB52. met de voor. kaart 183.3.

Houd hiervoor een koud stuk glas boven het schaaltje. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 33 . Na enkele minuten is het water niet meer aanwezig in het schaaltje.rivm. Komt dit overeen met de gegevens op de internetsite van het RIVM? Tip 4 Rivierloop Op de internetsite http://www.nl/kennismaken/rijn%20en %20maas/oberrheinbreisach. Vervolgens zullen er druppeltjes ontstaan en uiteindelijk zou het zelfs kunnen gaan ‘regenen’. Tip 3 Verbruik Laat de leerling een dag of week bijhouden hoeveel water hij of zij verbruikt.htm is te zien hoe de mens een rivierloop heeft veranderd. kunt u een excursie organiseren naar dit bedrijf.3. Tip 2 Excursie Wanneer uw school nabij een waterzuiveringsbedrijf is gevestigd. Neem hiervoor een schaaltje met water op een statief en plaats daaronder een gasbrander. Tevens kunt u bij dit proefje condensatie aantonen.4 Heeft de mens problemen met water? Tip 1 Verdamping en condensatie Laat de leerlingen door middel van een proefje zien wat verdamping is.natuurdichtbij. U kunt de leerlingen ook laten schatten hoeveel water ze per week gebruiken. Laat ze dit vervolgens in een les met elkaar vergelijken. het is verdampt.html worden enkele cijfers gegeven. Op de internetsite van het RIVM http://www. In het begin zal de plaat wazig worden. Er zijn verschillende stadia waar te nemen. U kunt ze als maatstaf bijvoorbeeld een 1½ literfles laten gebruiken.nl/milieuennatuurcompendium/nl/i-nl-0037-03.

En welke landschappen hierdoor zijn ontstaan en welke kenmerken die landschappen hebben. vaardigheden vraagstukken en processen. De leerlingen kunnen informatie. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen het ontstaan en de ruimtelijke spreiding van 16 Natuur en milieu belangrijke landschapstypen in Nederland beschrijven en verklaren. onder andere met behulp van de computer. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. gebruik Aardrijkskundige maken van atlassen. De eigen De leerlingen kunnen de ruimtelijke opbouw van hun eigen omgeving 6 omgeving beschrijven en verklaren. De leerlingen kunnen. vraagstukken en processen. kaarten en remote-sensingbeelden (met 2 vaardigheden name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 34 . aardrijkskundige verschijnselen.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden.4 Landschappen in Nederland In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld over hoe Nederland is gevormd door natuurlijke en menselijke invloeden. aardrijkskundige verschijnselen. archieven. De leerlingen kunnen de ligging en ruimtelijke spreiding van natuurlijke 17 Natuur en milieu verschijnselen voor verschillende deelgebieden in Europa en de wereld beschrijven en verklaren.

Het moet een afbeelding zijn waar zij iets mee hebben. omdat ze het gewoon mooi vinden of omdat er voor hen iets heel speciaals in zit en laat ze vertellen waarom dat is.Intro Tip 1 Ontdek je plekje Laat de leerlingen op zoek gaan naar een landschapsafbeelding binnen Nederland. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 35 .

Tip 4 Mens of natuur? Bekijk samen met de leerlingen de acht bouwstenen. Het is mogelijk om het gebied in te richten met menselijke bouwstenen.1 Wat zijn bouwstenen van landschappen? Tip 1 Bouwstenen De mens gebruikt natuurlijke bouwstenen.43 meter boven NAP. Laat ze hierbij ook aangeven welke natuurlijke bouwstenen en welke menselijke bouwstenen aanwezig zijn.SimCity Classic is online te spelen op de site van electronic arts . De basis is een omgeving met alleen natuurlijke bouwstenen. zijn hoogte was (afgerond) 1. Bij het spelletje SimCity moet de speler een landschap inrichten. de windroos en de legenda vermelden. Later is een bout op 0 meter NAP aangebracht in de Amsterdamse Stopera. De bout bevond zich op negentig centimeter onder het plaveisel. Het spelletje is in de winkel verkrijgbaar. Laat ze hierbij de schaal. Wat heeft het meeste invloed op die bouwstenen: zijn dat menselijke of natuurlijke factoren? Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 36 .4. Het NAP ligt dus vast verankerd en kan dus nooit stijgen of dalen.SimCity 2000 is te downloaden op de site van 5star-shareware Tip 2 Kaart maken Laat de leerlingen een topografische kaart maken van de school en omgeving. Op internet zijn ook gratis versies verkrijgbaar: . Tip 3 Normaal Amsterdams Peil Het Normaal Amsterdams Peil werd vastgelegd door de hoogte van de bovenkant van een bronzen bout op een 22 meter lange heipaal op de Dam in Amsterdam. De zeespiegel kan wel stijgen ten opzichte van dit vaste peil.

De afbeeldingen van een bepaald landschap plakken ze binnen de grenzen van het betreffende landschap. De landschappen kunnen later bij elkaar gevoegd worden tot Nederland. Van elke provincie moeten ze bekijken welke landschappen daarin voorkomen.nl of op minlnv.nl of andere bronnen. Ieder groepje krijgt een landschap toegewezen. Dat kan op verschillende manieren gebeuren.hoogveenlandschap . Elk groepje zoekt afbeeldingen van het toegewezen landschap en maakt daar een poster van.en Laag-Nederland Op deze animatie van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat is te zien wat er gebeurt als de zeespiegel stijgt. 1 De klas wordt in groepjes onderverdeeld en ieder groepje krijgt een provincie toegewezen. Ieder groepje krijgt een landschap toegewezen.nl.2 Welke landschappen heeft Nederland? Tip 1 Laagste. minvenw. 3 De klas wordt in groepjes onderverdeeld in groepjes.nl Over het laagste punt van Nederland is een website gemaakt: laagste.lösslandschap . Laat ze vervolgens afbeeldingen van de landschappen zoeken.rivierkleilandschap . Tip 3 Hoog.duinlandschap Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 37 .zeekleilandschap . Later kunnen alle provincies bij elkaar gevoegd worden tot Nederland.laagveenlandschap . . Vul de postcode in en je ziet hoe hoog of laag het daar is. Ook is goed te zien dat Nederland licht gekanteld is.4.nl Tip 4 Collage Nederlandse landschappen Laat de leerlingen een collage maken van de landschappen in Nederland. Tip 5 Beeldbank School-tv Laat de leerlingen de volgende filmpjes over het Nederlandse landschap zien. De afbeeldingen van de diverse landschappen kunnen de leerlingen vinden met google. Tip 2 Hoogteligging school Hoe hoog of laag ligt de school? Ben je op school of thuis veilig als de dijken doorbreken? Kijk op de site van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat. 2 De klas wordt onderverdeeld in groepjes. Elke groepje zoekt afbeeldingen van het toegewezen landschap die ze in de vorm van het landschap plakken.zandlandschap .

Wanneer er vijf voetbalvelden achter elkaar liggen. is de wildwaterbaan minder wild.Het Pleistoceen begon 2.000 jaar geleden. Verhouding 2 Totale lengte is 460 meter (het Pleistoceen is daarvan 25 cm en het Holoceen 1 mm) Hierbij kunt u een vergelijking maken met een bekende afstand. is de stroomsnelheid groter en kunnen ze dus grotere stukken steen meenemen.3 Hoe bouwde de natuur aan het landschap? Tip 1 Tijdbalk De tijdbalk geeft een goed beeld van de korte periode dat Nederland bestaat. dus de stroomsnelheid is erg laag. is het Pleistoceen ongeveer twee (zij-)lijnen dik en het Holoceen heeft de dikte van één grassprietje. bijvoorbeeld Tropicana in Rotterdam. (zie bijlage voor een groter formaat) Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 38 . In die wildwaterbaan wordt je meegesleurd.De aarde bestaat ongeveer 5 miljard jaar. Hierbij kunt u met de klas de tijdbalk met behulp van een touw maken. Tip 3 Sortering door rivieren (1) Maak de leerlingen de sortering door rivieren duidelijk met een tekening.5 cm en het Holoceen 0. Wanneer dit op een tijdsbalk wordt uitgezet.500. Op deze foto is te zien hoe rivieren sorteren.5 centimeter het Pleistoceen en het uiterste puntje (de dikte van een velletje papier) het Holoceen. kan gekozen worden voor meerdere verhoudingen: Verhouding 1 Totale lengte is 46 meter (het Pleistoceen is daarvan 2. wanneer deze op schaal wordt gemaakt.1 mm). .Het Holoceen begon 10. waardoor de rivier minder groot materiaal mee kan nemen.4. Tip 4 Sortering door rivieren (2) Gebruik deze foto bij de uitleg over sedimentatie door rivieren naar grootte. Dichterbij de monding van de rivier is de rivier veel breder en is het verval minder. Dit is in een bocht waar de stroomsnelheid bij de binnenbocht of glij-oever laag is en in de buitenbocht of stootoever de stroomsnelheid hoog is. Tip 2 De kracht van water Vraag aan de leerlingen of ze wel eens in een wildwaterbaan van een zwembad zijn geweest. Doordat rivieren dicht bij de bron smaller zijn en schuiner lopen. als de stroomsnelheid hoog genoeg is.000 jaar geleden. maar wanneer je bij het brede gedeelte komt. Van een touw van 46 meter is de laatste 2. Zo transporteren rivieren ook allerlei materiaal en kunnen ze het materiaal ook ergens achterlaten: sedimentatie. . heel wat gewicht vervoeren. De stroomsnelheid is minder. je wordt niet meer meegesleurd. Water kan dus. Tekent u hiervoor het volgende beeld uit voor de leerlingen: . bijvoorbeeld een voetbalveld.

zeeklei Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 39 . wanneer de boor uit het veen wordt gehaald. Daarbij kan gebruikgemaakt worden van tip 3 en 4. Tip 9 Beeldbank School-tv . Op de site van het Nationaal Park staat nog meer beeldmateriaal van dit landschap.hoogveen . Sluit na het boren het gat even af en houd daarna bij de opening een vuurtje bij het gat: het gat zal gaan branden.Tip 5 Veenaangroei Op deze foto is te zien hoe het veen nog aangroeit.laagveen .stuwwal . Tip 7 Klei en zand in het rivierengebied Leg de leerlingen uit hoe het komt dat er in het rivierengebied zand en klei wordt afgezet. (zie bijlage voor een groter formaat) Tip 6 Methaangas Bij een boring in het laagveen komt er gas vrij. De planten sterven en komen onder water te liggen. De foto is genomen in het Nationaal Park Het Drents-Friese Wold.

uiterwaard . . drinkwater. hoofden. bloembollen Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 40 .duinlandschap. plassen droogleggen .rivierklei. molens. Tip 2 Kwelders Leg uit wat kwelders zijn en waarom de mensen daar gingen wonen.4 Hoe veranderden mensen landschappen? Tip 1 Zit het in de genen? Neem de leerlingen in gedachten mee op vakantie naar een idyllische omgeving. kwelders .zeekleilandschap.hoogveen.4. Tip 3 Beeldbank School-tv Laat de leerlingen de volgende filmpjes over het Nederlandse landschap zien. Nederlanders willen altijd de natuurlijke omgeving inrichten of veranderen. Geef aan dat het willen veranderen van de natuurlijke omgeving grote invloed heeft gehad op het Nederlandse landschap. Wat doen de leerlingen wanneer ze een beekje zien? Ongetwijfeld zal een aantal leerlingen een dam gaan bouwen in het beekje. turfwinning .laagveen.

Bijlage 4.3 Tip 4 Sortering van rivieren Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 41 .

4.3 Tip 5 Hoogveen aangroei Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 42 .

gebieden Stedelijke en De leerlingen kunnen de betekenis van toegenomen verkeersmobiliteit 10 landelijke voor stedelijke en landelijke gebieden in Nederland beschrijven en gebieden verklaren. milieu en duurzame ontwikkeling. De leerlingen kunnen informatie. archieven.5 Nederland in 2030 In dit hoofdstuk krijgt de leerling te maken met hoe Nederland ingericht wordt. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. onder andere met behulp van de computer. Stedelijke en De leerlingen kunnen een vergelijking maken tussen het ruimtegebruik in 9 landelijke stedelijke en landelijke gebieden in Nederland. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. Kerndoel Domein Vaardigheden De eigen De leerlingen kunnen de ruimtelijke opbouw van hun eigen omgeving 6 omgeving beschrijven en verklaren. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 43 . Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. ontwikkelingsproblematiek en -samenwerking. Er wordt hierbij gekeken naar verschillende keuzes die gemaakt moeten worden voor het inrichten van Nederland. De leerlingen kunnen zo zelfstandig mogelijk een eenvoudig Aardrijkskundige 5 aardrijkskundig onderzoek van beperkte omvang in de eigen omgeving vaardigheden verrichten en daarbij bovenstaande vaardigheden toepassen. Europese integratie.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. De leerlingen kunnen effecten van veranderingen in natuurlijke en De eigen 7 maatschappelijke verschijnselen op de ruimtelijke inrichting en omgeving leefbaarheid van hun eigen omgeving beschrijven en verklaren. kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. verkeersproblematiek. aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. vraagstukken en processen. Stedelijke en De leerlingen kunnen met voorbeelden gevolgen van maatschappelijke 11 landelijke veranderingen voor de (her)inrichting van stedelijke en landelijke gebieden gebieden in Nederland verklaren. aardrijkskundige verschijnselen. aardrijkskundige verschijnselen. De eigen De leerlingen kunnen (her)inrichtingsvraagstukken in hun eigen 8 omgeving omgeving beschrijven en beoordelen. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. vaardigheden vraagstukken en processen. De leerlingen kunnen.

Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 44 .Intro Tip 1 Hoe lang nog? Op de volgende site treft u een verhaal aan dat een beeld schetst over hoe Nederland in de toekomst functioneert.

Kijk daarna met de leerlingen onder welke noemer de verschillende dingen te plaatsen zijn. Tijdens dit rollenspel komen de volgende partijen aan het woord: . Elke groep vertegenwoordigt een belangengroep. Hoeveel ruimte hebben we nu per inwoner en hoeveel zal dat in de toekomst zijn? Laat de leerling onderstaande bronnen gebruiken voor het beantwoorden van de vraag.nl/nl/publicaties/publicaties/maatschappij/bevolking/b-15/b-15-04-01.de milieuorganisatie . Hoe ziet Nederland eruit? Hoe is de ruimte verdeeld? Waar zal de meeste aandacht naar uitgaan? Laat ze aan het einde ook aangeven of het een werkelijkheid zou kunnen zijn of toch niet. De belangengroepen moeten uiteindelijk een gebied op papier in kunnen richten. Tip 5 Welke belangen? Verdeel de klas in vijf groepen. Worden ze het eens? Lukt het ze om het gebied in te richten? Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 45 .5.de overheid De leerlingen krijgen ongeveer 15 minuten voorbereidingstijd.pdf (pag. Tip 2 Ruimte per inwoner De bevolking groeit. Wanneer de antwoorden worden verwerkt. Tip 4 Kwaliteitseisen bij jou? Laat de leerling de omgeving van hun gemeente beoordelen aan de hand van bron 6.nl/nl/cijfers/bevolkingsteller/popclocknl.asp http://www.de sportclub . 73-75) http://www.nl/public/demos/dm010121. Schrijf op het bord: 'Welke dingen gebruiken ruimte?'. hoe komt het totaalbeeld van de omgeving er dan vanaf? Een scoreformulier kunt u in de bijlage vinden.de bedrijven .gif Tip 3 Toekomstverhalen Laat de leerlingen een verhaal schrijven over de toekomst.de burger . Zo kom je uiteindelijk bij de verschillende functies zoals in bron 5.1 Ruimte genoeg? Tip 1 Welke dingen gebruiken ruimte? Laat de leerlingen de boeken gesloten houden. http://www.cbs. maar Nederland niet. Laat de leerlingen om de beurt verschillende dingen die ruimte gebruiken op het bord schrijven.cbs.nidi.

2 Hoe blijft Nederland ook in de toekomst sterk? Tip 1 Export Wat zijn de producten waar Nederland bekend om staat? Laat de leerlingen per tweetal een lijstje opstellen met enkele producten die volgens hen door Nederland geëxporteerd worden. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 46 . Laat de leerlingen de zes landen ook opsporen. In de Nota Ruimte gaat men in op de ontwikkelingen van Schiphol en de Rotterdamse haven. Op pagina 5 en 12 van de Samenvatting van de Nota is daar informatie over te vinden.5. We spreken van een multinational wanneer een bedrijf vestigingen heeft in minstens zes landen. Laat ze de gegevens die ze hebben gevonden. kunt u er eventueel het volgende aan toevoegen. Tip 2 Multinationals Laat de leerlingen op internet zoeken naar multinationals. Op de tweede plaats staat de export van XTC. Wat zijn de plannen voor de toekomst? U kunt hier informatie over vinden in de nieuwe Nota Ruimte. Wanneer u de lijstjes gaat bespreken. Tip 3 Rotterdamse haven en Schiphol Ga dieper in op de twee mainports die Nederland rijk is. samenvatting Nota Ruimte kaart Schiphol Tip 4 Excursie U kunt op excursie gaan naar de Rotterdamse haven of Schiphol. klassikaal kort presenteren. Kaas is nog steeds exportgoed nummer 1.

U kunt de vragen bij het fragment die de leerlingen moeten beantwoorden in de bijlage vinden. Het eerste fragment over de verschillende standpunten van politieke partijen ten aanzien van de Nota (zelfde fragment als bij tip 1). Hier kunt u het fragment starten of de link kopiëren door met de rechter muisknop erop te klikken. In het tweede fragment komt aan de orde wat het voordeel is van bouwen in het Groene Hart.5. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 47 . Tip 2 Mogen steden eindeloos uitbreiden? Laat twee fragmenten van NOVA zien. Laat de leerlingen discussiëren over wat zij wenselijk vinden. Tip 3 Stedelijke netwerken Bij de Nota Ruimte is een kaart over Nationale stedelijke netwerken te vinden Die kunt u hier downloaden.3 Hoe zijn steden op weg naar de toekomst? Tip 1 Verschillende standpunten Laat het fragment van NOVA zien over de Nota Ruimte. Daarin komt aan de orde hoe verschillende mensen tegen deze Nota aankijken.

Tip 3 Ruimte voor water Op de volgende foto is te zien dat de dijk is weggehaald en is vervangen door een dijk die meer landinwaarts is geplaatst.themeatrix. Tip 4 Uiterwaarden Laat het fragment van School-tv-beeldbank nog eens zien over het rivierengebied met de verschillende onderdelen. waaronder de uiterwaard.com/meatrix.themeatrix. om de rivier meer ruimte te geven.5. Tip 2 Waarheid of bedrog? Laat deze parodie op de film The Matrix zien: http://www.nl.swf http://www.com/meatrix.swf http://www. Voor meer informatie kunt u de site van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat bekijken en ruimtevoorderivier.4 Landelijk gebied opnieuw inrichten? Tip 1 Hoge Veluwe Het Nationaal Park De Hoge Veluwe laat op de volgende link een impressie zien van haar landschap. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 48 .com/meatrix. Het is een animatie over de schaalvergroting in de veeteelt.swf .themeatrix.

Bijlage 5. Giskes van D66 dat het misgaat? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 5 Waarom maakt de heer B. Duyvendak van GroenLinks? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 4 Waarom denkt mevrouw F. wat is dat verschil? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 2 Waar is B. Feis van Stichting Groene Hart bang voor? Wat verwacht hij dat er gaat gebeuren met het Groene Hart? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 3 Welke zaken krijgen de meeste ruimte volgens de heer W. van Bochove van het CDA zich zorgen? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 6 Hoe had oud-minister Pronk de dingen waar bovenstaande personen bang voor zijn opgelost? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 7 Wat vindt meneer Pronk van de nieuwe Nota? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 49 .3 Tip 1 Nota Ruimtelijke Ordening Verschillende Standpunten 1 Is er een verschil in de rol van de overheid van vroeger en die van nu? Zo ja.

8 Waarom moet volgens Pronk de Ruimtelijke Ordening door de centrale/rijksoverheid geregeld worden? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 9 Hoe gaat Nederland eruitzien volgens Pronk? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 10 Heeft Pronk gelijk volgens minister Dekker? Wat zegt minister Dekker over de mening van Pronk? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… 11 Wat zegt minister Dekker over de kritiek op de nieuwe Nota? ………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………… Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 50 .

Scoreformulier kwaliteitseisen 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Is er voldoende ruimtelijke afwisseling? O O O O O O O O O O Is er voldoende culturele afwisseling? O O O O O O O O O O Wordt de ruimte zinvol gebruikt voor de economie en O O O O O O O O O O samenleving? Is de inrichting van de omgeving sociaal en rechtvaardig O O O O O O O O O O verdeeld? Is er bij de inrichting gelet op de duurzaamheid? O O O O O O O O O O Is de ruimte aantrekkelijk ingericht? O O O O O O O O O O Totaal aantal punten Gemiddelde score = totaal aantal punten gedeeld door 7 Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 51 .

aardrijkskundige 3 vaardigheden verschijnselen en vraagstukken aardrijkskundige werkwijzen toepassen. Kerndoel Domein Vaardigheden De leerlingen kunnen in de wereld belangrijke deelgebieden Internationale onderscheiden op grond van sociaal-geografische kenmerken. Internationale De leerlingen kunnen voor kenmerken van het ontwikkelingsvraagstuk 24 ontwikkelingen oplossingsalternatieven aandragen. Zo wordt gekeken naar het landschap. Aardrijkskundige gebruikmaken van atlassen. met name op het gebied van Aardrijkskundige herinrichting van stedelijke en landelijke gebieden. De leerlingen kunnen uitleggen hoe zij in het dagelijkse leven te maken hebben met aardrijkskundige vraagstukken. archieven. onder andere met behulp van de computer. Internationale De leerlingen kunnen aan de hand van een ontwikkelingsland kenmerken 23 ontwikkelingen van het ontwikkelingsvraagstuk beschrijven en verklaren. aardrijkskundige verschijnselen. vaardigheden vraagstukken en processen. etnische en ruimtelijke 4 vaardigheden segregatie en/of integratie. demografie en centrum/periferie-tegenstellingen. zoals 22 ontwikkelingen bevolking. vraagstukken en processen. ontwikkelingsproblematiek en samenwerking.6 Het nieuwe China In dit hoofdstuk krijgt de leerling een beeld van China en worden de geleerde begrippen en vaardigheden uit vorige hoofdstukken toegepast. Aardrijkskundige De leerlingen kunnen bij de bestudering van gebieden. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 52 . verkeersproblematiek. kaarten en remote-sensingbeelden 2 vaardigheden (met name luchtfoto’s) bij oriëntatie in gebieden en bij beeldvorming over gebieden. De leerlingen kunnen. milieu en duurzame ontwikkeling. De leerlingen kunnen informatie. economische ontwikkeling. economische activiteiten. aardrijkskundige verschijnselen. Europese integratie.en communicatietechnologie toepassen Aardrijkskundige 1 bij de bestudering van gebieden. politiek en cultuur. welvaart en levensomstandigheden.

Intro Tip 1 Beeldvorming Laat de leerlingen in tweetallen een presentatie houden van ongeveer vijf minuten. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 53 . Gebruik van krantenartikelen. Laat ze het beeld schetsen dat zij van China hebben. foto's en boeken zorgen voor een goede presentatie. Tip 2 Volkslied Hier kunt u het Chinese volkslied en animatie downloaden.

Hoe hoog is de Mount Everest? Ligt die in China of in een ander land? Wanneer het een ander land is.terrassering . Hier kunt u de contouren van de verschillende gebieden downloaden. Bespreek ze daarna klassikaal. Tip 2 Terugkoppeling Laat de leerlingen de volgende begrippen herhalen: . Ook is de uitspraak te beluisteren. Laat de groepjes informatie verzamelen over hun toegewezen gebied over zowel het natuurlijke als het ingerichte landschap.centrum en periferie Laat ze de begrippen in hun schrift noteren met een omschrijving van het begrip erachter.extensieve en intensieve veeteelt .1 Hoe ziet het landschap van China eruit? Tip 1 Poster Verdeel de vier gebieden van China over een aantal groepen. Laat ze vervolgens de Mount Everest opzoeken. welk land? Tip 4 Chinese woorden Met deze link komt u op een site waar veel Chinese tekens staan uitgelegd.6. Tip 3 Himalaya Wat weten de leerlingen van de Himalaya? Wat zegt hen de Mount Everest? Laat ze de Himalaya opzoeken in de atlas. De verschillende gebieden kunnen later samengevoegd worden tot de vorm van China. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 54 . De gevonden informatie verwerken ze in een poster die de vorm heeft van hun gebied.

Zo ja. Laat de leerlingen enkele slogans bedenken die nu van toepassing zijn op China. Dazhai was een klein dorpje dat door Mao als voorbeeld werd genomen voor het communistisch leven in China. dus het duurt even voordat het te zien is) Tip 3 Statistieken over China Voor verdieping over statistische gegevens over China sinds 1985 verwijzen wij u naar adb. Tip 4 Made in China Laat de leerlingen thuis kijken of zij producten die in China geproduceerd zijn. welke? Inventariseer in de klas welke producten ze gevonden hebben. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 55 . nasa1 nasa2 (dit is een erg groot bestand van 17 MB.2 Welke economische veranderingen zijn er in China? Tip 1 Vroeger en nu Laat de leerlingen een schema maken met daarin de verschillen van China van voor 1980 en daarna. Laat ze hierbij gebruikmaken van de tekst A en B. Laat ze ook een argumentatie geven voor hun slogan(s).org.6. Laat ze dit in groepjes van vier leerlingen per groepje doen. leer van Dazhai'. Tip 2 Ruimtemuur? De Chinese Muur is te zien vanuit de ruimte! De volgende link kunt u gebruiken om de leerlingen daar enkele afbeeldingen van te laten zien. in huis hebben. Tip 5 Slogans… 'Boeren.

Tip 3 Hoe groot is de bevolking van China in… Laat de leerlingen het volgende bestand zien. met de leerlingen in gesprek over dit verhaaltje. In het bestand is te zien hoe groot de bevolking van China is met de bevolkingsgroei die het nu heeft.3 Hoe verandert de bevolkingsgroei? Tip 1 Vuil? Ga. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 56 .6. na de introtekst klassikaal gelezen te hebben. De leerling krijgt zo een goede indruk over de (vooral absolute) bevolkingsgroei van China. Tip 2 Rekenen Maak als vergelijking hetzelfde rekenvoorbeeld als in bron 17. U kunt hierbij gebruikmaken van het Excel-bestand. waarbij ook de bevolkingsontwikkeling van de twee landen met elkaar worden vergeleken. maar dan met gegevens over Nederland. Wat vinden de leerlingen hiervan? Laat ze eens nadenken over eventuele oplossingen om dit te voorkomen.

Tip 3 Welvaart en welzijn Wat heeft de welvaart met welzijn te maken? Laat de leerlingen deze vraag beantwoorden met behulp van de gegevens van bron 12.6. 13 en 17.4 Hoe veranderen platteland en stad? Tip 1 Een dag uit het leven van… Laat de leerlingen een verhaal schrijven waarin zij een dag uit het leven van een Chinese stadsbewoner beschrijven. Terra 2 vmbo kgt docentenhandleiding © Wolters-Noordhoff 57 . Daarbij kan bron 10 gebruikt worden. Laat ze hierbij de problematiek van steden genoemd in C verwerken. Tip 2 Armoede in sectoren? Koppel de armoede op het platteland met het werken in de verschillende sectoren. Daaruit is op te maken wat de levensverwachting in bepaalde gebieden is en wat het gemiddelde inkomen is. Dit doen de leerlingen op een apart blaadje.