W i e s z , ˝ e u m i e s z

Biologia

repetytorium
dla maturzystów
i kandydatów na wy˝sze uczelnie

................. Elementy genetyki klasycznej ..............4......... Tkanka i narzàd ...............2.. 320 3........................................6..................................... 334 2........................................................................... 328 1..................... 40 4.. 80 2........... Biogeografia .............. Podstawy systematyki i taksonomii.................. Wp∏yw cz∏owieka na Êrodowisko ................6...7..................................... 89 3. Anatomia i fizjologia roÊlin naczyniowych..1............................ Lizosomy. 61 1....... 52 3.............. DNA...............1................................................. 173 1......... Mechanizmy ewolucji ................6...... Pochodzenie i historia ˝ycia na Ziemi ...........1. Podstawowe poj´cia genetyczne .. 113 4....... Rozród i rozwój ................5.......... 30 1... 233 4........ 83 2.............. 156 3.....................3...4......... 67 1........1........ 331 1..... Mitochondria ....5..................5... 303 4.... Sposoby dziedziczenia chorób genetycznych..................................................3................................. 49 4. 242 4...13............... Grzyby . Struktury bioràce udzia∏ w wytwarzaniu i transporcie bia∏ek ...... Protisty ........................................... 309 4... Jàdro komórkowe ..............................7.............................................5.... 142 Dzia∏ I....................... 178 1...............................2........... 162 1.....4..... 348 3.. Woda..... 323 Dzia∏ II....... 76 2..................... 305 4.. Elementy ekologii .................4...... 81 2........................... Zwierz´ta............... Termoregulacja ..... Powstanie i ewolucja ˝ycia na Ziemi...................pl .... 303 4.................................................. 90 3......... W´glowodany ..........3. 307 4.......... Drugie prawo Mendla – analiza krzy˝ówki 2................................. Gospodarka wodna.. 248 4.............. 14 3.............. Ekologia populacji ... Lipidy..........5.......1........... Barwniki .............6... 76 2.. 202 1............... Âciana komórkowa .. 212 2........... Mechanizmy odpornoÊci .. Tkanki roÊlinne ....... 67 1...........1............. 72 1............... 94 3.. Sk∏ad chemiczny organizmów ....7....... 213 2.................... Homeostaza i koordynacja funkcji ˝yciowych 5....3............4..... 230 4........................................ Sk∏adniki chemiczne i ich funkcje w organizmie .. Antropogeneza ......1........................ 265 4....................9...........................1....... 33 4.........6........ 4 3.............................1........... Cytoplazma.......... Tkanki zwierz´ce.......... 212 informacji genetycznej .... 348 3.................. RoÊliny...................................... Budowa i funkcje ˝yciowe komórek ......... Mutacje i naprawa DNA . Przemiany anaboliczne ... Podstawowe poj´cia ekologii.. Oddzia∏ywania cz∏owiek–Êrodowisko......3.....1.............................................. 316 4......2............ Uk∏ad krà˝enia i p∏yny ustrojowe ........................ 127 Indeks....... Rodzaje zmiennoÊci organizmów .............. Wakuola ....... 94 a powstawanie gatunków .. Chromosomowa teoria dziedzicznoÊci Morgana 216 4................11....................... Pobieranie........................ Typy powiàzaƒ mi´dzy gatunkami . 220 3. 77 2..com................ Porównanie budowy komórek Prokaryota 1..............2..... 193 1..2................. 303 4....................5...........4......................... Fizjologia cz∏owieka i zwierzàt ............................. Organizm a otoczenie – bodziec i reakcja ..... trawienie i wch∏anianie pokarmu.....................................................8.............. Metabolizm.... Tkanki roÊlinne i zwierz´ce ......................1. Biologia stosowana ..................... Metody biologii stosowanej.... 228 i Eukaryota ... 27 3.......................... KOMÓRKA 3...................... Zjawiska genetyczne w populacjach 1... Przeglàd systematyczny organizmów ......... Plastydy ................ mineralna i azotowa ustroju..........................2......................10............... Aminokwasy i bia∏ka...................... Koncepcja i dowody ewolucji...3........ 224 4.....12.. Cykl komórkowy ................. BIOSFERA 3. 43 dwugenowej....... Cytoszkielet .........6. 55 Dzia∏ III.........................2.................3.......5..... Ekspresja informacji genetycznej ..... 94 3.............. Nukleotydy i kwasy nukleinowe.................... 37 4............................... 221 3............ RNA ..9. Biologia kwasów nukleinowych i ekspresja 4...... 52 4........2.................. 334 2.. 127 5......... 320 4........ 185 1..3............................. 74 1.. Ochrona Êrodowiska .......... 6 3............ 200 1................ 23 3.......2........... Bakterie .......................7..... 100 4....................................................................8.............2...................................................4..................... 326 1.....wsip..... peroksysomy i glioksysomy............................... Ekologia ekosystemów .................................2.. ORGANIZM 3....................................................4................... 224 4....... Przemiany kataboliczne..........................1................................................14.....1................... 339 2....................................... Budowa i fizjologia aparatu ruchu ..................10. Wirusy ........................... 113 4........3.. B∏ony biologiczne..................3.....Spis treÊci Od Autorów ...............2. 6 3. Fizjologia roÊlin.......... Elementy anatomii roÊlin ...... 120 5............. 72 1..... Uk∏ad oddechowy i wymiana gazowa ............ 215 2................................. Praktyczne zastosowania wspó∏czesnej biologii 354 organizmu ........ 37 jednogenowej. Przekazywanie sygna∏ów w komórce...... 12 3........ 68 1.................. W∏aÊciwoÊci procesów metabolicznych ................................... 81 2......... Czynniki Êrodowiska ......................... 358 www.............................2... Ruch w komórce ..... Pierwsze prawo Mendla – analiza krzy˝ówki 2...

 zahamowanie lub spo- inowych.  zaburzenia wzro- Fosfor minera∏u budujàcego z´by  zahamowanie wzrostu stu koÊci prowadzàce P i koÊci i rozwoju roÊlin. barwni.  Êluzowacenie ko. N (wchodzi w sk∏ad pierÊcienia  chloroza (˝ó∏kni´cie) liÊci puryn i pirymidyn). spowodowane brakiem zdol- ków.  chloroza. decydujàcy (od wierzcho∏ka i brzegów skutek zmniejszenia kurczli- o utrzymaniu potencja∏u blaszki). witamin.  czynnik nów spichrzowych i kwiatów) g∏adkich i szkieletowych Potas decydujàcy o ciÊnieniu K osmotycznym p∏ynu we- wnàtrzkomórkowego.in. chania.com. rola oraz objawy niedoboru pierwiastków w organizmach roÊlin i zwierzàt Nazwa Objawy niedoboru u: i symbol Wyst´powanie i rola zwierzàt pierwiastka roÊlin (w tym cz∏owieka) MAKROELEMENTY  sk∏adnik bia∏ek (element  zaburzenia gospodarki  zaburzenia metabolizmu grupy aminowej). Êcian komórkowych p´du. pancerzy. oddy- ment hydroksyapatytu – z niedoborem energii. zwiàzane metabolicznych.  zaburzenia szlaków me.2. fotosyn.  re- gulator intensywnoÊci trans- piracji. do krzywicy cie brzegów liÊci. tezy.  kluczowy ele.  próch- ków otwornic. noÊci do syntezy chlorofilu alkaloidów  sk∏adnik koÊci.  zamieranie wierzcho∏ków nica z´bów. 1. Wyst´powanie.wsip.  zasy.  krzywica. ciemno- zielona barwa górnej cz´Êci blaszki liÊciowej.  zmniej- roÊlin (zwiàzany z pektyna. muszli mi´. wzrostu (szczególnie orga. kwasów azotowej prowadzàce do za. oddychania).pl 7 .  zahamowanie woÊci mi´Ênia sercowego. tabolicznych (m. np. nukleotydów. czaków.  osteoporoza.  zahamowanie wzrostu. b∏onowego i stanu pobudli. auksyn.  ∏amliwoÊç koÊci.  aktywator enzymów www.i funkcji ˝yciowych Azot nukleinowych i nukleotydów hamowania wzrostu roÊliny.  aktywator enzymów. Wapƒ mi). wolnienie tempa przemian enzymów.  t´˝yczka Ca  czynnik bioràcy udzia∏  martwica w procesie krzepni´cia krwi.  regulator pobudliwoÊci komórek tkanki mi´Êniowej i nerwowej  sk∏adnik kwasów nukle. kation cytoplazmy komórek twicze w starszych liÊciach  os∏abienie akcji serca na zwierz´cych.  ˝ó∏kni´.  os∏abienie organizmu. Sk∏adniki chemiczne i ich funkcje w organizmie R Tabela I. szona krzepliwoÊç krwi. ko. purpuro- wienie spodu liÊci  jako K+ – podstawowy  plamy chlorotyczne i mar. rzeni.  ogólne os∏abienie mi´Êni woÊci komórki. chanie wierzcho∏ków liÊci.

19.wsip. R Rys.2. I. Metabolizm 3.com. Katabolizm jest równie˝ êród∏em sk∏adników do procesów syntezy. Energi´ t´ komórka wykorzystuje do podtrzymania funkcji ˝yciowych. Przebieg glikolizy (zielonymi strza∏kami zaznaczono trzy praktycznie nieodwracalne reakcje) www.pl 55 . Przemiany kataboliczne Glikoliza W wyniku reakcji katabolicznych dochodzi do uwalniania energii w formie entalpii swobod- nej zawartej w wiàzaniach chemicznych. 3.

38.Dzia∏ I. Podzia∏ mejotyczny 86 . Komórka Rys. I.

mineralokorty (ACTH) koidów oraz androgenów  przysadka gliko.  hamuje wydzie- Somatostatyna  jelito.  tarczyca.  reguluje przysadki) zachowania reprodukcyjne i macierzyƒskie  podwzgórze peptyd  mi´Ênie  powoduje zw´˝enie obwo- Wazopresyna (VP. Dzia∏ II. – p∏at przedni.7. podczas porodu. lanie hormonów i enzymów (SOM. peptyd  przysadka  hamuje wydzielanie  ˝o∏àdek. z wydzieleniem substancji dzia∏ajàcych parakrynowo i autokrynowo Miejsce Charakter Miejsce Nazwa hormonu Funkcja wytwarzania chemiczny dzia∏ania  podwzgórze peptyd  przysadka  stymuluje syntez´ Gonadoliberyna (GnRH)* – p∏at przedni i uwalnianie LH i FSH  podwzgórze peptyd  przysadka  stymuluje syntez´ Kortykoliberyna (CRH) – p∏at przedni i uwalnianie ACTH Peptyd uwalniajàcy  podwzgórze peptyd  przysadka  stymuluje syntez´ prolaktyn´ (PrRP) – p∏at przedni i uwalnianie PRL  podwzgórze peptyd  przysadka  stymuluje syntez´ Somatoliberyna (GHRH) – p∏at przedni i wydzielanie STH  podwzgórze peptyd  przysadka  stymuluje syntez´ Tyreoliberyna (TRH) – p∏at przedni i uwalnianie TSH  podwzgórze.  pobudza Oksytocyna (OT) w p∏acie tylnym  OUN wydzielanie mleka. Organizm Tabela II. STH i TSH. wysp przewodu  hamuje czynnoÊç dokrewnà trzustkowych pokarmowego trzustki  podwzgórze peptyd  mi´Ênie  stymuluje skurcze macicy (magazynowany g∏adkie. hormon antydiuretyczny.  stymuluje syntez´ hormo- – p∏at przedni proteina  jàdra nów p∏ciowych. Najwa˝niejsze hormony organizmu cz∏owieka.  poÊrednio stymuluje rozwój i dojrze- Folikulotropina (FSH) wanie p´cherzyków jajnikowych. SRIF)  komórki D  gruczo∏y przewodu pokarmowego.  reguluje  kanaliki resorpcj´ wody w koƒcowych nerkowe odcinkach nefronu R  przysadka peptyd  komórki  stymuluje syntez´ i uwal- – cz´Êç barwnikowe nianie barwnika skóry i w∏osów Melanotropina (MSH) poÊrednia (melanocyty) (melaniny) skóry i w∏osów  przysadka peptyd  kora  stymuluje syntez´ gluko- Adrenokortykotropina – p∏at przedni nadnerczy kortykoidów.  reguluje spermatogenez´ 134 .  jajniki. w p∏acie tylnym naczyƒ a tym samym zwi´ksza ADH) przysadki) krwionoÊnych ciÊnienie krwi. AVP (magazynowany g∏adkie dowych naczyƒ krwionoÊnych.

53.  b∏on´ surowiczà – cienkà b∏on´ ∏àcznotkankowà. www.pl 163 . Fizjologia cz∏owieka i zwierzàt Rys. II.wsip. 3. Prze∏yk i koƒcowa cz´Êç odbytnicy nie sà pokryte b∏onà surowiczà. le˝àcà bezpoÊrednio pod b∏onà Êluzowà i zapewniajàcà jej du˝à elastycznoÊç.com. W krezce przebiegajà nerwy. po- krywajàcà zewn´trznà powierzchni´ narzàdów przewodu pokarmowego. Budowa Êciany poszczególnych odcinków przewodu pokarmowego cz∏owieka powierzchni´ przewodu pokarmowego.  b∏on´ mi´- Êniowà – sk∏adajàcà si´ zwykle z dwóch warstw mi´Êni g∏adkich: warstwy zewn´trznej – u∏o- ˝onej pod∏u˝nie – oraz warstwy wewn´trznej – u∏o˝onej okr´˝nie. W mi´Êniówce ˝o∏àdka wyst´puje jeszcze jedna warstwa – mi´Ênie g∏adkie uk∏adajàce si´ skoÊnie. W miejscu po∏àczenia blaszki trzewnej ze Êciennà otrzewna jest nazywana krezkà. Krezka przytwierdza narzàdy wewn´trzne do Êciany jamy brzusznej. B∏ona surowicza narzàdów jamy brzusznej stanowi tzw. Fale skurczów b∏ony mi´Êniowej (tzw. ruchy perystaltyczne lub robaczkowe) sà odpowiedzialne za ruch treÊci w przewodzie pokarmowym.  b∏on´ podÊluzowà – warstw´ ∏àcznotkankowà. blaszk´ trzewnà otrzewnej. naczynia krwionoÊne i naczynia ch∏onne zaopatrujàce i unerwiajàce uk∏ad pokarmowy.

57. a wi´c nast´puje tzw. www. II. przesuni´cie chlorkowe). 3. Oko∏o 20 % CO2 wià˝e si´ tak˝e z grupami aminowy- mi ∏aƒcuchów polipeptydowych hemoglobiny.pl 177 . a wi´kszoÊç jonów HCO3– (wodorow´glanowych) przechodzi do osocza (w celu zachowania równowagi jonowej do erytrocytów nap∏ywajà jony Cl–.wsip. Fizjologia cz∏owieka i zwierzàt Rys. Jony H+ ∏àczà si´ z hemo- globinà. Transport gazów oddechowych zwiàzkiem nietrwa∏ym i natychmiast dysocjuje na H+ i HCO3–. stosunkowo niewielka iloÊç tych jonów jest transpor- towana w cytoplazmie erytrocytów. tworzàc karbaminiany. Transport dwutlenku w´gla odbywa si´ wi´c g∏ównie w osoczu w formie jonów wodorow´glanowych.com. Hemoglobina po∏à- czona z CO2 nosi nazw´ karbaminohemoglobiny (HbCO2).

Fizjologia cz∏owieka i zwierzàt (rys. T´tnice ∏àczà si´ z ˝y∏ami za poÊrednictwem systemu naczyƒ w∏osowatych.wsip.60): zewn´trznej (∏àcznotkanko- wej). ze wzgl´du na du˝e ciÊnienie przep∏ywajàcej krwi. II. warstwa mi´Êniowa jest gruba. II. Âciany ˝y∏ i t´tnic sà zbudowane z trzech warstw (rys. Budowa uk∏adu krwionoÊnego cz∏owieka – g∏ówne naczynia krwionoÊne www. które zapobiegajà cofaniu si´ krwi. W t´tnicach.59. 3.com. Istotna ró˝nica mi´dzy tymi dwoma typami naczyƒ krwiono- Ênych wià˝e si´ z ich funkcjà.pl 181 . natomiast w ˝y∏ach cienka.59). II. Rys. Ruch krwi w uk∏adzie krwionoÊnym odbywa si´ jednokierunkowo dzi´ki obecnoÊci w ˝y- ∏ach i sercu zastawek. Êrodkowej (mi´Êni g∏adkich) oraz wewn´trznej (osadzonego na b∏onie podstawnej Êródb∏onka i tkanki ∏àcznej).

Dzia∏ II. Przedstawione przez niego prawa nie 216 .4. II.74. szachownica Punnetta (b) 4. Chromosomowa teoria dziedzicznoÊci Morgana Za∏o˝enia teorii Morgana W latach dwudziestych XX w. amerykaƒski genetyk – Thomas Morgan. Analiza krzy˝ówki dwugenowej na przyk∏adzie dziedziczenia barwy kwiatów i wysokoÊci roÊliny (a). twórca chromo- somowej teorii dziedzicznoÊci – sformu∏owa∏ podstawowe prawa opisujàce charakter za- le˝noÊci mi´dzy genami pojedynczego organizmu. Organizm Rys.

23). haczyki. 1. www. III. zaopatrzone w ró˝norodne twory – np.23. skrzyde∏ka. Przeglàd systematyczny organizmów R Rys. III. Owoce w zale˝noÊci od budowy mo˝na podzieliç na mi´siste (których owocnia zawiera tkank´ mi´kiszowà) i suche. które z kolei dzieli si´ na p´kajàce i niep´kajàce (patrz rys.pl 263 . Cykl rozwojowy roÊlin okrytonasiennych na przyk∏adzie tojeÊci jest ukrycie zalà˝ków w zalà˝ni.com. w∏oski – bardzo ∏atwo przemieszczajà si´ z wiatrem lub przyczepione do sierÊci zwierzàt.29). II. a owoce suche. III.wsip. G∏ównà funkcjà owoców jest nie tylko ochrona nasion. ale tak˝e u∏atwienie ich rozsiewania: owoce mi´siste najcz´Êciej sà rozprzestrzeniane przez zjadajàce je zwierz´ta.8). aparaty lotne. W nasieniu roÊliny okrytonasiennej znajdujà si´ zawiàzki mi´sistych organów zapasowych siewki zwanych liÊcieniami. która po zap∏odnieniu przekszta∏ca si´ w owoc (rys. Ze wzgl´du na liczb´ rozwijajàcych si´ liÊcieni podgromad´ t´ podzielono na dwie klasy: roÊliny dwuliÊcienne i roÊliny jednoliÊcienne (tab.