You are on page 1of 748

Genel Yayiri: 332

Sosyal ve Felseti Dizi: 37


zgnAdt The Prize / The Epic Quest for Oil, Money and Power
Copyright 1991, Daniel Yergin
Kesim Telif Haklan Ajansi kanahyla ahnmigttr.

Trkiye 14Bankast Kltr Yayinlan


IstanbulMerker
Megelik Sokagi 2/3 Seyoglu 34433 stanbul
Ankara Merkez
Atatrk Bulvari 199/41 Kavakhdere 06680 Ankara

YayinaHazirlayan Mrgit Balabanhlar

Kapak Tasarimi Mehmet Ulusel


Sayfa DzenTipograf (0212)249 01 01
Birinci BasimMart 1995, Ankara
lkinciBastm Subat1999, Ankara
ncBastmMayis 2003, 1stanbul
ISBN 975-458-063-4
OTM 10703703
Basirnev$efik Matbaasi (0212)551 55 87
Matbaacilar Sitesi40 Gnegli 34212 lstanbul
TRKiYE BANKASI

Kltr Yayinfari

etro
PARAVE G ATISMASININ
EPIK YKS

Daniel Yergin

eviren
Kamuran Tuncay

Inceleme
\

":
: S-:Y:-.N .63'.- .%b".M.- :, J1:n"M:Midat wei=T.f"".1 EMee. 1-9: t-T:r'riMG .! (:i- ..kil..MMA :J.
.?-5773&:;
P:Eft ':R:-r
Bu eserimi
Angela, Alexander ve Rebeka'ya
ithaf edtporum.
I

I
lindekiler

nsz 9

Birinci Blm
KURUCULAR
1. Kafamizdaki Petrol 17
2. "Planimiz" 33
3. Rekabete A1kTicaret 54
4. Yeni Bir Yzyil 76
5. Eiderin Katli 95
6. Petrol Savaglan l 12
7. Acem lkesinde "Zevk- Sefa" 132
8. Kaderinizdigi Tehlikeli Dah; 146

ikinciBliim
GLOBAL MCADELE
9. Zaferin Kam: Birinci Dnya Savagt 163
10. Ortadogu Kapistnm Ailmasi 180
11. Kitliktan Bolluga 202
12. Yeni retimlin Sava; 223
13. Petrol Seli 237
14. Dostlar ve Dgmanlar 252
15. Arap imtiyazlan 270

ncBlm
VE STRATE)I
SAVAQ
16. Japonya'yiSavayaGtren Yol 293
17. Almanya'nm Savag Forml 314
18. Japonya'nmAgilTopugu 335
19. Mttefikler Savagi 350
Drdnc Blm
HDROKARBON
Al
20. Yeni ekimMerkezi 373
2 l. SavagSonu Petrol Dzeni 389
22. YariYarlya:Petrolde YeniUzlagma 409
23. "htiyarMossy" ve raniin Mcadele 427-
24. Sve; Krizi 454
25. Filler 473
26. OPEC ve YeniBir Dalgalanma 491
27. Hidrokarbon Adam 510

Beginci Blm
DNYADAEGEMENLIK SAVASI

28. Gerileme Ylllart 531


29..Petrol Denen Silah 554
30. "YagamamiziinPazarhk" 576
31. OPEC imparatorlugu594
32. Uyum Saglama 613
33. lkinciSok:Byk Panik 632
34. "Gidiyoruz"655
35. Siradan Bir Ticari Meta m1? 670
36. Ter Dklyor. Daha Ne Kadar inebilir? 697

Sonsz 720
Kronoloil 737
Tegekkr 740 -- - -
nsz

Winston Churchill neredeyse br gecede fikrini degigtirdi. 1911 yazma kadar zamanin ligleri Ba-
kam olan gen Churchill, Ekonomistler" diye amlan ve aslmda ingiltere-Almanya arasmdaki
"

deniz kuvvetleriyariginda nde gelmek ugruna bazi kigilerin krkledigi aginaskeri harcamala-
n eleptiren kabine yelerinden biriydi. Giderek byyen bu yarigma, iki ulus arasmdaki dgman-
hgi pekigtiren en gl etken olmutur. Ama Churchill Almanya ile bir savagtan kaimlabilece-
gindeIsrar edlyor ve Almanya'am niyetinin ille de saldirgan olmadigi tezini vurgulayarak savu-
nuyordu. Ona gre para, agirisayida sava; gemisi satin almak iin degil, lkenin sosyalprogram-
lan iin harcanmaliydt
Ancak, l Temmuz 191l'de Kaiser Wilhelm, Alman donanmasmm "Panter" adindaki gemi-
sini Fas'm Atlantik ktyismdaki Agadir limanma gnderiyordu. Kaiser Wilhelm bunu Fransa'nm
Afrika'daki nfuzun anlamak ve Almanya'nin buradaki konumu iin gerekli stratejiyi sapta-
mak amactyla yapmigti. "Panter" kk bir sava; gemist, Agadir ise, ikinci derecede nemli bir
liman kentlydi.Yine de geminin buraya geligiciddi bir uluslararas1bunahma yol ati. Alman or-
dusunun toparlanmasilkenin Avrupah kompulari arasmda zaten bir hayli huzursuzluk yarat-
m1;ti. Simdi bir de "Panter"i gndermekle, Almanya'nm
"gnegte
bir yer kapma" abasmda ol-
dugunu, Fransa ve ingiltere'nin dnya yzndeki konumlarma aika meydan okudugunu d-
gnyorlardi. Su olayi izleyen birka hafta Avrupa savag korkusuyla alkalandi.Ancak temmuz
ayi bitmeden bu korku yenilmig, gerginlikazalmigti ve Churchill'in deyimiyle "Zorba artik yuka-
rlya dogru tirmanmlyor,_aagi dogru inlyordu." Bu szlerine kargin yaganan kriz Churchill'in
dnya grgn degigtirmigtfr. Almanya'nin niyetleri konusunda evvelce yapttgtdegerlendirme-
nin aksine artik bu lkenin egemenlik (hegemonya) peginde olduguna, bu egemenligi kazanmak
iin askeri gcn kullanmakta tereddt etmeyecegine inanmaya baglamigtt.Artik savagm ger-
ekten kamilmaz ve baglamasimn da sadece bir zaman sorunu oldugu kanisina varmigti.
Agadir olaymdan hemen sonra Donanma Bakanhgl'na.atanan Churchill, ngiltere'yikal-
mlmaz grdghesaplagma gn iin askeri ynden hazirlayacagma ve bu ugurda elinden ge-
len her geyiyapacagina ant iti. Grevinin ingiltere'nin emperyalist gcnn sembol ve kendi
z varligt olan kraliyet donanmasmi, aik denizlerde kendisine kala tutan Almanya'yla bag ede-
bilecek gce getirmek olduguna inanlyordu. Kargilagtigisorunlar iinde en nemli ve en kap-
samh olanlardanbirisi, grngteyapi bakimmdan tekniksayllacak bir konuydu. Yirminciyzyil
iin byk anlamlar taglyanbu sorun guydu: O gne kadar ngilizdonanmasimn geleneksel
enerjikaynagi olan kmrden acaba petrole dnerek, kmr yerine petrol kullanimma geilme-
li miydi? Birok kigibyle bir dngn tam anlamiyla ilgmlikolacagt kamsindaydi. Onlara gre
donanmanm o gne kadar emniyetle, gvenle kullandigi GallerBlgesi kmrnn kullammi-
na devam etmek gerekirdi.Kmr yerine artik "Pers lkesi"nden, (Iran'mo zamanki adi) ok
uzaklardan gelen, gveniliralmaktan yoksun petrol rezervleri kullanmak tam bir ilglnlktL
Churchill'in deyimiyle donanmayi geri dnmemek zere petrole baglamak aslinda "dertler
de-

9
nizine kargi silablanmak". (Shakespeare'inHamlet oyunundan) gibi bir yeydi. Ancak petroln
saglayacagl,daha fazla srat ve insan gcnn daha verimli kullanimi gibi stratejik yararlar o
denli belirgindi ki, Churchilldaha fazla tereddt etmedi. Ingiltere'nin kuvvetlerindeki
"deniz

stnlgn petrole dayandirmasi" gerektiginekarar verdive bu nedenle de kendisini, tm ener-


ji ve cogkusuyla bu amacin gereklegmesineadadi.
Zaten bagka bir seenek de yoktu. Churchill'in ifade ettigi gibi"Bu riskli iyten elde edilecek
tek dl stnlk saglamakt1."
Bu grgyleChurchillI. Dnya Savagi'nm arifesinde, ok temel olan bir geregi yansitmig
oluyordu.Bu gerek sadeceo gnleri izleyen yangLn srecinde degil, daha sonra da, yillar boyun-
ca geerli olacakti. Artik petrol tm yirminci yzyilboyunca stnlk ve efendiligin simgesi ola-
cakti. tebu kitabm konusu budur: stnlkiin yapilan atigmamnyks.
1990'h ylllarm bagmda, Churchill'in petrole baglamgmdan yaklagik seksen yll sonra, iki
Dnya Savagi ve uzun bir SogukSavafm bitiminde, insanlarm yeni ve daha bani bir srecin ,

bagladigLna inandigt bir anda, petrol yeniden bir kez daha tm dnyada gndemegeliyor ve e-
kigmelerin odak noktasi oluyordu. 2 Agustos 1990'da, yirminci yzytlin bit bagka diktatr,
Irak Devlet BagkamSaddam Hseyin, kompusu Kuveyt lkesini iggal ediyordu. Amact sadece bir
krallyet devletini ele geirmekle kalmaylp, aynt zamanda lkenin zenginliklerine de el koymak-
tt. Bu onun iin ok muhtegem bir dl sayihrdi. Bagartholmasi halinde Irak dnyanin en nde
gelen petrol gc olmakla kalmayacak, hem Arap dnyasimn hem de gezegenin en byk pet-
rol rezervine sahip olan Krfez'in tek hkimi konumuna gelecekti. Irak'm kazanacagi bu yeni
g, servet ve petrol konusundaki egemenligt, dnyanm geri kalan tm lkelerini Saddam H-
seyin'in doymaz hirsma kle edecekti. "Irak Kuveyt'in kaynaklanni kullanarak kendisini
sgr-

kemli bir nkleer silah devleti haline getirebilecek,hatta daha da ileri gidip belk de bir sper
g olacakti. Bu ise, uluslararasi g dengesinde, kugkusuz dramatik degigikliklerlesonulamr-
di." Kisaca, stnlk ve hkimiyet bir kez daha.dln ta kendisi oluyordu.
Ancak, ottaya konan dl arilagdacagigibi fazlaca bykt. Bu nedenle Saddam Hseyin'in
tahminininaksine, dnyanm teki lkeleri Kuveyt'in bir oldu bittiye getirilerekiggalinekayitsiz
kalamazdi. Kuveyt'in iggalinin dnyadaki tepkisibyk olmugtur Bu tepki, Hitler'in Rhinland'i
silahlandirmasinda ya da Mussolini'ninHabegistan'a saldirmasmda grlen pasif tr bir tepki
degildi. Nitekim, BirlegmigMilletler derhal Irak'a kargi ambargo koydu ve Bati dnyast ve Arap
dnyasmm birok lkeleri, Irak'm kompusu Suudi Arabistan't savunmak ve Saddam Hseyin'in
ihtiraslarina kargi koymak in dramatik bir askerl g olugturdular. Bu' devletlerden Birlegik
Devletler ve SovyetlerBirligi arasmdakigbirligio gne kadar benzerine rastlanmamig trdendi.
Aynca askeri gler blgeye yayilma konusunda grlmemig bir hiz ve karar11hkla hareket etti-
olmaktan tktigmi sylemekadeta moda ol-
"nemli"

ler. Son birka ylldan beri, petroln artik


mustu. Nitekim 1990 ilkbaharmda, Irak'm iggalinden sadece. birkaay nce, Amerika'mn st
dzey kurmay subaylarina petroln stratejik nemini kaybettigi nutku ekilmigti.Ancak Ku-
Irak'in Kuveyt'ten bari; yoluyla ekilmesiney-
"1991

veyt'in iggali bu imaji sildi. ylh baglarmda


nelik girigimler baansizhkla sonulanmca, Amerika BirlepikDevletleri nderliginde otuz alti l-
ke bir koalisyon yaparak beg haftallk bir hava ve yz saatlikkara savagisonunda Irak'm yikici g-
yzyihn sonunda petrol
cn yok edip, bu devletin Kuveyt'ten ekilmesinisagladilar."Yirminci
bir kez daha gvenligin, refahin ve kugkusuz uygarhgm merkezi oldugunu kamtladi.
Petroln modern antamdaki tarihi geligmesi on dokuzuncu yzylhn ikinci yarismda bagla-
masma kargin, tam anlamtyla etkiledigi ve degigtirdigi yzyil,yirminci yzyil olmutur. Petroln
yks aslmda byk agamaya dayanmaktadir.
Bunlardan birincisi kapitalizm ve modern i; yaaminm doguu Ve geligimidir.Petrol giderek
dnyamn en byk ve en yaygin igi konumuna geliyordu. On dokuzuncu yzythn son yillarmda
treyen byk endstriler iinde petrol, bu endstrilerin en byg olmugtu. yleki, daha yz-

10
yll bitrneden petrol endstrisine tmyle egemen "StandardOil", dnyanm okuluslu girketleri
arasmda ilk kurulanlardan birisi ve en byg konumuna geldi.Yirminciyzyllda petrol kapsa-
mmm bu derece geniglemesi onun igletmeciligtnin serven dgkn petrol arayicilardan agzi laf
yapan mtegebbislere, byk ipverenlere, okuluslu girket brokrasilerine ve devlet girketlerine
kadar her alanda yayilmasmayol amigtitBu devrimde, byk girketstratejileri, teknikdegigme
ve pazarlamadakigeligmeler ve kugkusuz, hem mill hem de uluslararast ekonomiler teker teker
ait olduklan yeri buldular. Tm gemigiboyunca petrol daima pazarhklara konu olmuy ve haya-
ti nemde kararlarda merkez tegkil etmigtir. Bazen byk hesaplarla bazense neredeyse bir ras-
lanti sonucu byk anlagmalar yapiliyordu [insanlar, girketlerve uluslar arasmda]. Petrol digmda
hibir iq
"risk" "dl"
Ve szcklerinin anlamim -ve gans ve yazgimn ok byk etkisini- bu
denli btnyle ve tam anlamlyla tammlayamaz.
Yirmi birinci yzylla bakarken stnlk kavrammm bir petrol varilindenoldugu kadar bir
bilgisayardan da gelebilecegi aika grlyor Yine de petrol, sanayideki grkemli yerini koru-.
maya devam edecek. Unutmayalim ki "Fortune 500" dergisinin rekortmen olarak gsterdigiyir-
mi girkettenyedisi petrol girketleridir.Enerji kaynagt olarak yerini tutacak bagka bir seenek bu-
lununcaya kadar, petrol dnya ekonomisi zerinde eripilmesi ok g olan etkisini daima koru-
yacaktir. Byk flyat hareketleri iktisadi bymeyi krkleyebillr veya tam tersi, enflasyon bagi-
m alip gider ve durgunluk devri baglayabilir. Bunlarm hepsi olasidir. Bugn petrol, sebep oldugu
olaylar nedeniyle i; hayatiyla ilgili tm yaymlarda dzenli olarak yer alan, bununla da kalmayip
yaymlann en n sayfasmda kendinden sz ettiren tek metadtr. Gemigte oldugu gibi bugn de
-kipiler, girketlerve tm dnya uluslan iin- servet denilen zenginligin mutlak ve tartigmasiztek
ieneratrdr. Kisaca, ok zengin ve nfuzlu bir igadammm deyimiyle "Petrol Paradir." ,

kincigrge gre, petrol, mill stratejilerle ve dnya politikalari ile sikica kucaklagmig bir
mal olarak grnyordu.Birinci Dnya Savagisirasmda, yurtiinde kullanilan "iten

patlamall
motorlat'", atlann ve kmrle aliganlokomotifin yerini almca, petrolmilligcn bir-simgesi ha-
line geldi ve nemi bir kez daha kanitlandi. Gerek Uzakdogu'da gerekse Avrupa'da IL Dnya
Savagl'mn gikipive geligmesinde petrol en nemli etken oldu. Nitekim JaponlarPearl Harbour'a,
Dogu Hint Adalan'ndaki petrol kaynaklanna el koyan ordularmi korumak amaclyla saldirmigtir.
Hitler'inSovyetler Birligi'ni iggal etmesindeki en nemli stratejik hedel, Kafkasya'daki petrol ya-
taklarmi ele geirmekti.Ancak, zamanla Amerika'nm petrol konusundaki stn1g ve kararlih-
giortaya ikacakve savag henz son bulmadan Almanya'nm ve Japonya'ninpetrol tanklari tam-
takir bogalacakti. Soguk Sava; ytllarinda uluslararast girketlerle geligmekte olan lkeler arasinda
petroln denetimini elde tutmak iin yapilan sogukatigmalarkorkun bir dramm olugmasinda
en byk etken olmu tur. Bu, smrgecilikten kurtulug ve milliyetilik hareketlerinin getirdigi
bir olguydu. 1956 yllinda Svey; Krizi -ki gerekte agdtgiemperyalist Avrupali glerin izledl-
gi slyasetin artik sonuna gelindiginin bir igaretiydi- bagka nedenlerle oldugu kadar petrol nede-
niyle de meydana gelmigtir. "Petrol gc"nn nfuz ynnden en etken ve hissedilir olmasi
1970'li ylllara rastlar. Su yillarda; o gne kadar uluslararasi politika konusuna kayitsiz kalmig
devletler bile, byk servet ve nfuz simgeleyen petrole dogru birbirleriyle yang edercesine ko-
ar oldular. Bu durum endstriye agirhk vermig ve iktisadi geligmelerinipetrole dayamig ulusla-
nn arasmda birbirine kargi
"derin
bir gvensizlik" yaratmigti. Sonu olarak petrol, 1990'larda,
Soguk Sava; sonrasi ilk bunalimda, yani Kuveyt'in iggalinde can daman konumundaydL
Ancak, petrole sadece avantal saglayan bir rn gzyle bakmak dogtu olmaz. nk olay-
lar petroln zaman zaman ancak bir ilgm iin altin sayilabilecegini de kanitlamigtir. rnegin
ranSahi'niele alahm.Iran Sahiyagaminm en byk ihtirasi olan petrol zenginligine kavugmug-
tu; ne var ki bu onun sonu olmugtur. Meksika iin de aym geysylenebilir. Geri petrol Meksi-
ka'nm iktisadi yagammi kalkmdirmitir, ama yalnizcayeniden y1kmak iin... SovyetlerBirligi
dnyanin en byk ihracati lkeleri arasmda ikinci olmasma karym, petrolden elde ettigi ka-

11
zancm hemen tmn 1970 ve 1980'lerde askeri kalkinma iin ve ige yaramaz, hatta zaman
zaman teblikeli ve yikici sayllabilecek bir sr uluslararasi serven ugruna heba etti. Birlesik
Devletler se zamanlar dnyanin en byk tketicisiolan lke- bugn petrol tketiminin
-bir

yansmi digandan ithal etmek zorunda kaldigi iin, lkenin genel stratejik konumu giderekzaylF
liyor ve zaten dert kaynagi olan bte aigi .daha da byyor. Su da kugkusuz -sper bir g
olan Amerika iiribile- tehlikelibir durumdur.
SogukSavag'msona ermestyle birlikte uluslararam ve milli alanda yeni bir dnya dzeni
gekillenmeyebagladt Bugne degin daima atigmalann odak noktasmi olugturan ideoloji yle
anlagillyorki yerini ekonomikyarigmalara, blgesel atigmalara ve etnik rekabete birakacak. Su
rekabet ve atigmalarmodern silahlanmanin da geligmesinden cesaret almarak kigkirtilmigtir,
Ancak, uluslararasidzende oluganbu yeniligin geligmesinasil olursa olsun petrol stratejik meta
olmaya devam edecek ve uluslararasi politikalar iin tehlikeli olma niteligini koruyacaktir.
Petroln tarihininnc tezi de toplumumuzunnasil ol'up da bir "Hidrokarbon Toplu-
mu"na dngtgn ve bizlerin antropologlar dilinde nasil birer "Hidrokarbon Adam" oldugu-
muzu aildlyor. lkgeligtigiyillarda petrolclk sanayilegmekte olan bir dnyanm doguuna ne-
den olmuytu. Bunun sorumlusu yakigtirma adlyla kerosin, yani gazyagi denen ve
"yeni
ty1k" an-
lamma gelen, gndz uzatip geceyi geciktiren, bu yzden de allgma saatlerini uzatan bir
rnd. On dokuzuncu yzyil sonunda BirleikDevletler'in en zengin adami olan John D. Roc-
kefeller bu zenginligini gazyagtsatigma borluydu. O gnlerde benzine yararsizbir yan rn g-
zyle bakillyor, ender de olsa alici bulabildiginde ok ucuza, galonu sadece iki sente satihyordu.
Hi satdamadigt gnlerde, yre halki geceleripetrol nehire dkerdi.
Elektrik ampulnn icadi lle birlikte petrol modasmm getigineinamllrken, yeni bir gag
a11di.ltenpatlamah motor agi. Bylece petrol endstrisi yeni bir pazar buluyor ve yeni bir uy-
garlik doguyordu.
Yirminci yzyilda petroln, dogal gaz ile birlikte sanayidnyasom g kaynagi olan "Ya-
kitlar Krali Kmr" tahtindanindirdigini gryoruz. Daha da tesi, petrol, sava;sonrasiolugan
byk kentleme hareketinde bu hareketin temeli sayilir. Kentlegme hareketinin gerek agdag
grnm gerekse modern yagantimiz aismdan birok degigmelere neden oldugu bilinlyor. Bu-
gn petroleo denli bagliytz ve petrol.yagantimiza o denli girdi ki, artik onu yagantimizm dogal
bir parasi olarak kabul ediyoruz ve olaganst nemi zerinde durup dgnmyoruz bile... Bi-
ze oturacak yer saglayan, nasilyagayacagimiz konusunda etken olan, igimize nasil ydecegimizi,
nasil yolculuk yapacaglmlzi belirleyen, hatta flrt ederken bunu nerede yapacagimiza karar ve-
ren sadece petroldr. Petrol gerektenkentsel toplumlarinhayat veren kamdir. Petrol ye dogal
gaz, tarimm dayandigi gbreciligin en temel bilegimini olugtururlar.Petrol sayesinde dnyanm
kendi kendisini besleyemeyecek olan metropollerine glda taginabilir. Aynca, agdag uygarligm
yapitaglari olan kimyasal maddeleri saglar. Unutmamaliy1z ki bir gn dnyadaki petrol kuyulan
aniden kuruyuverse, agdag dedigimiz bu uygarlik bir gn bile yagayamaz ve kmeyemahkm
olur.
Yirmlnciyzyihn byk kesitinde petrole duyulan gven ve bagimlillk hissi giderekartmig-
tir. Petrol artik tm dnyada insanm ilerleme sembol olarak algilaniyor ve itibar gryor. An-
cak, bugn durumun degigtigini gryoruz. evre bilincinin dogmasiyla birlikte endstriyel top-
lum prensipleri zaman zaman tartigilabiliyor ve petrol sanayii tm boyutlanyla scrupturulan,
elegtirilen ve itiraz gren taallyetdallan listesinde ilk sirayi aliyor. Bugn dnyanm her yerinde
kmr ve dogal gaz gibi fosil kaynakli yakitlannkullammim azaltma abalari gzlenlyor
,petrol,

ve bu abalartm dnyada giderek yogunlagiyor. Bu abalar kugkusuz geerli olan nedenlere


dayanmaktadir; fosil kaynakli yakitlar kullantidiginda is ve hava kirliliginin artmasi, asitli gazla-
rm havaya kangmasi, ozon tabakasmm. incelmesi ve iklim degiikliginin olugturdugu olumsuz
etkenler gibi.Dnya ekonomisinin bu denli odak noktasi olarak tanman petrol, bugn artik ev-

12
resel kirlenmeye neden olmakla ve evreyi olumsu2 etkileyip kirletmekle sulanlyor. Bugne ka-
dar sahip oldugu teknolojikstnlk ve ylgitlikten ve modern dnyayi. gekillendirmedeki katki-
smdan tr kendisiyle daima gurur duymuy olan petrol artik kendini savunur duruma dgt.
Petrolbugnk kugak ve gelecek kugaklar iin bir tehdit unsuru olmakla sulanlyor.
Ama gnmzn "Hidrokarbon Adami", otomobillerini okseviyor ve vazgemeyehi de
niyetli degil; banliydeki evinden ve yaammi kolaylagtirmak iin part grdg egyalarindan z-
veride bulunmayi h istemiyor. yleanlagillyorki her alanda geligme gsteren dnya insanlan
gevresel sorunlar ne olutsa olsun, kendilerini petrol gcyleigleyen bir ekonominin yararlann-
dan yoksun birakmaya hi niyetli degiller. Aynca, dnyanin petrol tketiminigerlye ekmekiin
girigilecekherhangi bir hareket, nmzdeki senelerde beklenen olaganst nfus patlamasm-
dan olumsuz ynde etkilenecek ve sonuta baansiz kalacaktir. 1990'll ylllarda dnya nfusu-
nun bir milyar daha artmasi bekleniyor. Bu, nmzdeki on yll iinde, nfusun 1990'll y1llarm
bagma oranla yzde yirmi daha artacagt anlamma geliyor. Demek ki gelecek on yll iinde dnya-
da bugne oranla yzde yirmi daha fazla insan yayacak ve dnya yznde yaayan bu irtsan-
Iar
"tketim

yapma haklarini" talep edecekler. Endstriyel dnyanm evresel sorunlara ait prob-
lemleri nfus artigmin baskist ile llerek degerlendirilecek. Bu arada 1990'h yillann korkun
ve zmsz atigmalarindan biri iin pimdiden gerekli ortam hazirlanmig grnyor. atigacak
taraflardanbiri, evreselkorunmaya daha fazla nem verilmesini ve evre koruma tedbirlerinn
daha da arttmlmasini savunan grup olacakken, digeri de ekonomik geligmeye katkida bulunul-
masmiisteyen, Hidrokarbon Toplum ikarlannm korunmasi ve enerii gvenliginin geregine ina-
nan grup olacaktir.
Kitabm flerleyen sayfalannda anlatilan yknn ayn kahramam bu tez olacak. yk
hepimizin hayatim etkilemig olaylan epik bir anlatimlave olug tarihlerinegre strasiyla veriyor.
Bu eserde hem ekonomi ve teknolojiningenel ynlerine, hem de igadamlannm ve politikacila-
rin strateji ve entrikalanna deginilmigtir.Kitabin sayfalarmda petrol dnyasino en zengin ve n-
fuzlu kigileriyle tamgacaksmiz.Bunlar arasmda, rnegin bir Rockefeller'i bulacagmi2 kugkusuz.
Aynca Henri Deterding, Calousto Glbenkyan, J. Paul Getty, Armand Hammer, T. Boone Pickens
ve daha bagka birok isimlerle kargilaacaksmiz.Eu ykde en az yukarida saydiklarimiz kadar
nemli bagkaisimler de var. Bunlar arasinda Churchill, Adolf Hitler, JosephStalin, ibniSuud,
Muhammed Musaddik, Dwight Eisenhower, Anthony Eden, Henry Kissinger, George Bush ve
Saddam Hseyinsayllabilir.
Yirminciyzyll haklt olarak
"petrol
yzyill" olarakamliyor. Petroln gemigindeher ne ka-
dar egitli anlagmazliklar ve zit grgleregemense de, zaman zaman "tek

grg"tede birlegildi-
gi oldu. Gr birligi daha ok kargit taraflarmeskiye dayanan olaylara bugn agdag bir yakla-
Imla bakabilmesi
ve bunu yaparken de yeni geligen olaylarda gemigten gelen derin yankilar
bulabilmesi geklinde olugtu. Bu kitap aym zamanda insanlan kipiset olarak ele alan, kipilerin y-
ksn anlatan, gl ekonomik kuvvetlerin, teknololikdegigmenin, politik atigmalarm,ulus-
lararasi anlagmazliklann ve bu arada olugan epik degigimin de hikyesidir. Yazarm umudu, dn-
yamizm petrole olan bagimliligtnt ekonomik, sosyal,politik ve stratejik sonulari yrinden arag-
tiran bu belgeselin gemige lytk tutarak, bizlerin bugn daha iyi anlamamizi saglamasi ve gele-
cek hakkmda plan yaparken bizlere yardimci olmasidir.

13
max.o.mweaEmmmm9ce. : e.ersetze.ww.mo.em-a.oamwram.ortsu.set.o.rwaroit
BIRINClBLM .

KURUCULAR
77,17 5 75 TT in i
*.: "a -
. :_ _:.m- -a
: :-, .-_
:-c .ra -ra
1
Kafamizdaki Petrol

Baglangi .

Ortadaki sorun 526 dolar 8 sentin hl denmemig olmasiydl.


1850'll ytllarda profesrleredenen cret doyurucu olmaktan uzakt1. Bu yzden nl bir
kimyagerin oglu ve kendiside Yale niversitesi'nde degerli bir kimya profesrolan Benjamin
Silliman Jr. 526,08 dolar cretle bir aragtirmaprojesindealigmakzere ikinci bir ige girdi. An-
cak 1854 yllmdahir grup mtegebbis tarafmdanige alman Silliman, proje aligmasimtamamla-
mig olmasma kargm kendisine vaat edilen paray1 hl alamamigti. Kizginhgi giderek artan Silli-
man sonuta bu paranmne oldugunu anlamak istedi. fkesiyatmmci grubun liderlerini hedef
- allyordu. zellikle de New York'lu bir avukat olan George Bissell ve New Haven'de bir banka
mdr olan James Townsend, Silliman'm fkesinin odak noktalanydi. BunlardanTownsend
kendi hesabmagre geriplanda kalmayi yegledi; nk kanisma gre, mdr oldugu banka-
n1nmgterilerinin, bu denli. speklatif bir servende parmagt oldugunugrenirlerse, bunu hi
de iyi kargilamayacaklarmdan korkuyordu.
Asimda Bissell,Townsend ve grubun tek yeleri o gnlerde "kayayagt"
adlyla bilinen bir
maddenin gelecek gnlere ait grkemlihayalinikurmaktaydilar. Eu maddeye "kayayagt"
den-
mesinin nedent, sz konusu maddeyibitkisel yaglardan ve kati hayvan yaglardan ayltt etmekti.
Asllnda Bissell, Townsend ve grubun teki yeleri kayayagmm trmaklardan pskrp iktigim
veya Pennsylvania'nmkuzeybatismda tecrit edilmig gibiduran Oil Creek dolaylanndaki tuz ku-
yularmdan sizmigoldugunu Ve aranmasi gereken yerin bunlardan biri olabilecegini bilmekteydi-
ler. Oil Creek blgesinin arkalannda bir yerde, gayet likel yntemlerle bu koyu renkli ve kokulu
maddeden nce sadece birka varil ikanld1. Bu yntemleriki taneydi.Biri bu maddeyi trmak-
lardan ve kayalannyzeyindensiy1rarak1karma yntemi, teki petrol yagi ieren sulara bez
paralan ve battaniyegibipaavralar atarakbunlan islatmak ve sonra sikmakmetoduydu. Bu ge-
kilde elde edilenok az miktarda rn ila yap1mmda kullamllyordu.
Grtip giderekkayayagLmn ok daha byk miktarlarda elde edilipiglenebilecegi kanisma
vardi. Onlara gre byle byk miktarlarda elde edilecekkayayagi lambalarda aydmlaticiolarak
kullanilacak bir eitsivlya dngtrlebilirdi. Grup, bu yeni aydmlaticmm 1850 yillarmda yeni
pazarlar kazanmakta olan
"kmr
yagiyla" etkin bir gekilde yarigabilecegineinamyordu. Kisaca
qu kamya vard11ar: Kayayagt yeterlimiktardaelde edilebildigi takdirde,on dokuzuncu yzyil or-
tasmda yagayaninsamn o denli ihtiya duydugu ucuz ve yksek kaliteliaydmlaticinihayet te-
min edilmig ve pazara.srlmg olacakti. Su yolu uygulayarakKuzey Amerika'dakive Avru-
pa'daki gehir ve iftlikleriigiga kavugturacaklarma tam anlamiyla inanlyorlardi. Grubun, zerin-
de nerdeyse ayni nemle durdugu bagka bir konu da guydu: Yeni geligmekteolan
mekanik-d-
nemde bu kayayagt acaba
"mekanizmalarm

hareketli paralariiin" kullamlabilirmiydi?Byle-


ce hayal kuran trn girigimcilergibi, onlar da sonuta ok zengin olacaklanna inandilar. Eu ara-

17
da onlara inanmayanlar ve alay edenier de oluyordu. Ancak bu girigimcileryllmadtlarve sebat
ederek insanlik tarihindeyepyeni bir aginilk nclgn yapmayi baardilar.Bu yeni ag Pet-
rol ag1'ydi.

"Acilarimizi Dindirmek" in
Petrol serveni aslmdabirbirini izleyen bazi tesadflerkadar tek bir adamm sebat ve iradesin-
den de kaynaklanmigtir. Su adam petrol endstrisinin yaratihymdaherkesten ok payi olan Ge-
Bissellevresine
orge Bissell'den bagkasi degildi. Uzun bir kuleyi andiran yz ve genigalmyla,
entelektel g ifade eden bir anlam sergillyordu. Yine de aikgz ve ipf1rsatlanm degerlendiren
biti oldugu her halinden belliydi. Su niteligini de yagadtgi deneyimler sonucu kazanmitl. Haya-
gretmenlik yaparak ve makaleler yazarak
tml kazanmaya daha on iki yagmda baglayan Bissell,
Dartmouth Koleji'ndegrenim yapmay1 bagarmigti. Mezun olduktan sonra bir sre -Latince ve ,

Yunanca.profesr olarak aligan Bissell,daha sonra gazetecilik yapmakiin Washington DC'ye


gitti. Ve bir gn kendisini New Orleans'dabuldu. nceNew Orleans'da bir lisede okul mdr
olarak aligti;daha sonra da devlet okullan mfettigligi yaptL Avukat olmakistedigi iin bog za-
manlarinda hukuk aliglyor,bu arada yeni birka yabanc1 dil daha grenmek-iin devam11aba
gsteriyordu. Bylece zamanla Fransizca, Ispanyolcave Portekizce dillerini ok lyi grenmigtl.
lbraniceve Sanskrite,eski ve modern unanca,Latinceve Almancadillerini ise ancak okuyup
yazabilecek kadar grendi. 1853yllindasagliknedenleriylelkenin kuzeyine dnmek zorunda
kaldi. Su dng yolculugu sirasmda Pennsylvania'dan geerken bir raslanti sonucu ilkel yn-
temlerle toplandigmi"yan yzeyden petrol siyrildigim ve kayayagma bulanmig paavra
"petrol

ynteminin uygulandigim grd. Bu olaydan kisa bir sre sonra New Hampshire'm Hanover
kentinde oturan annesiniziyarete g[ttiginde, mezun oldugu okul olan Dartmouth Koleli'neug-
rad1. Burada bir profesrnodasmdaotururken, gigeiinde durmakta olan bir madde dikkatini
ekti. Bu gayet lyi bildigt Pennsylvania kayayagmdan bagka bir geydegildi. Eu rnegi oraya bir-
ka hafta evvel, o gnlerde Bati Pennsylvania'da pratisyen doktorluk yapmakta olan bagka bir
Dartmoutlflu getirmigti.Su raslanti sonucu Bissell, kayayaginm agri dindirici bir ila olaraky-
renin insanlannfa birok hastaliktayaygin olarak kullamldigim grendi. Bu hastallklar arasmda
bag agns1,dig agrisi, sagirhk,mide bozukluklan, bagirsak kurtlan ve dropsi hastaligt sayllabilir.
Kayayagtaynca at ve katirlarm sirtindaolugan yaralann tedavisindede kullanillyordu. Su yre-
de kayayagma, blgede yagayan Kizilderililer'in adma ve Ktzilderiligefiiken ilacm yararlanm be-
deniliyordu. "Seneca
yaz insanlara da atkladiginainamlan Red Jacketonuruna "Seneca yagi"
yagt" ahm satimlyla meggulbiri, ilacm olaganst iyi edici gcn o gnlerdegu glirle reklam
ediyordu.
Doganin glzlpmanndan 1kanbu saglik-kaynagt
Insanasagliginfilzini ve yagami getirir.
Derinliklerinde akan gizemlsu
Tm acilan dindirir, istirabimizi yatigtirir.

Bissell,bu yapigkan, kara renkli sivimn tutugur trden oldugunu billyordu. Su yzden ka-
yayagt rnegini Dartmouth'da grdg an, onun ila olarakdegil, aydinlaticiolarakkullamlabi-
lecegini anlamigtt Bundan kugku duymuyordu. Kugku duymadigt bagka bir gey de, bu madde-
kesesinin" acitarini dindirecegiydi. Artik sefaletle geen gnleri geridebi-
"kendi
nin en azmdan
rakabilirdive bu madde zerinde aligaraksonuta ok zengin olabilirdL izleyenalti yll iginde
Bisselldaima sezgisinegvendi ve onun yol gsteren igigindan gagmadi,sezgisive yazgtsi bu s-
re iinde zaman zaman aclyla sonulanan smavlar geirdi.Su sre iinde sik sik d kinkligma
glgeledi.
"umudunu"

ugradt ve d kinkligt devamli olarak

18
Kayiplara Karigan Profesr
Acaba kayayagi gerekten aydmlatici olarakkullamlabilir miydi? Bissellszleriyle teki yatinm-
cilann ilgisini uyandirmigti, Bu yzden 1854 yllt sonunda bir grup yatmmci Yale'de profesr
olan Silliman'abagvurarak kendisini bu yagm aydmlaticive yaglayiciolarak nitelikleriniincele-
mekle grevlendirdi. Daha da nemlisi Silliman'danbu proje iin ok degerli sayilacak onayim
vermesini ve projeyidesteklemesini istediler. Silliman'in projeyi resmen onaylamasi halinde var
olan stoklanm satabileceklerinden ve projenin geligtirilmesiiin gereken sermayeninkolayca
saglanacagmdan emindiler. Amalanm gergekleptirmek iin Silliman'dan daha uygun birini see-
mezlerdi.SonutaSilliman tm kararbligi ve cogkusuyla ige girigti ve
"lyi

ve neelibir yze sa-


hip olan" bu kigi bylece on doku2uncu yzyll bilim hayatinin en byk ve en gerefli isimleri
arasindaki yerini aldi. Bir Amerikan kimya sanayii kurucusunun oglu olan Silliman,hem zama-
nin en sekin bilim adamlanndan birlydi, hem de fizikve kimya konulannda en nde gelen okul
.
kitaplanmn yazanydi.On dokuzuncu yzyil ortalannm Amerika'daki bilim bagkenti sayilan Yale
niversitesi'nde baba ogul Sillimanlarbu bagkentin odak noktasmi olugturuyordu.
Ancak Silliman soyut kavramlarla ilgilenmeyen, kesin gekildepratik olan konulara daha
ok ilgi duyan bir yapidaydi. lghayatina da bu nedenle attimigtL Aynca itibar ve salt bilim ona
ekicigelmekleberaber ek bir gelire de ihtlya duyuyordu. Akademik kipilere denen cretin
dgk olmasive Silliman ailesinin giderekbymesi nedenleriyle,iginin di1nda danigmanlik g-
revi almayt adet edinmigti. egitli meslekleiden birok mgteriye Jeolojik ve kimyasal degerlen-
dirme grevistleniyordu. Pratik olana kargiduydugu egilim onu zamanla speklatifig-serven-
lerine dogrudan katilmaya zorladL Bu katilimlar onu ba
arlya gtryordu.Silliman bu baari-
lardan, kendi deyimiyle
"bilim
iin gerekli olan imkm bol bol" kazanacakti. Ancak, kayinbira-
derlerinden biri hi de byle dgnmyordu ve bu konuda olduka kugkuluydu. Ona gre Ben-
jaminSilliman
"srekli

olarakbir geylern pegindeydi, ancak bu geyne yazikki bilim degildi."


Sillimankayayagt analizinegirigirkenmgterilerineistedikleri trden rapor hazirlayacagma
dair gvence verdi. Daha aragtirmalannmbagtnda onlara "sonucun
beklentilerine cevap verece-
ginive bu maddenin degerini ortaya ikaracagini" syledi. Bundan ay sonra, aragtirmanm bit-
mesine yakin heyecan ve cogkusudaha da artmig olarak raporunda pu satirlariyazdi: 'Damitil-
ml; kayayaglrnnde, bu rnn kullanimi konusunda beklenmedik byklkte bagart sag-
landt." Aragtirma igine yatmm yapmig olanlar byk heyecanla son raporun gelmesini bekleme-
ye bagladilar,ancak tam bu stradakargilanna ciddi bir engel ikti. Yatinmcilar Silliman'a aragttr-
ma aligmasikargiligtnda 526,08 dolar (bugnn parastyla yaklagik 5000 dolar) demeyi kabul
etmiglerdi. Ancak Silliman bu paramn 100 dolarmin pegin deme olarakderhal denmesini ve
bu tutarm avans geklinde New York City'deki banka hesabmayatmlmasmi istlyor
ve bu konun-
da rsrar edlyordu... Silliman'in gnderdigi fatura onlann tahminininkat kat stndeydi. Eu ge-
rekeyle istenen avansi demediler. Silliman buna kizmigti.Kanisma gre projeyi salt entelekt-
el amalastlenmediginden ve paraya dehgetli lhtlyaci oldugundan, bu paranin acele denmesi
gereklyordu.Sonutayatinmcilara kesin bir dille, para kendisine deninceye kadar aragtirmala-
rma ara verecegini bildirdi. Dedigt gibi de yapti; gikyetini fleride kamtlamak amactyla raporu
gizlicemuhafaza etmesi iin bir arkadagma teslim etti. Rapor,kendisine yeterli deme yapilinca-
ya kadar bu arkadagtakalacakt1. Daha sonra, kendisine kolayca erigemeyecekleri bir yer olarak
dgndg Gney'e dogru geziyeikti.
Projeyeyatmmyapmig kipiler bu durum kargisinda aresizkalm1lardt.Ek sermaye elde ede-
bilmek iin son raporun mutlakagerektigikanisindaydilar. Parayibulmak iin saga solabagvurdu-
lar, ancak bu abalansonu vermedi. Sonutaortaklardan biri "gimdiye
kadar tastlanmig en zor
gnleri yagiyoruz"demekle beraher, gerekenparayi kendi imknlan ile sagladl. Bylece16 Nisan
1855 tarihinde, son derece gerekligrlenrapor yatinmcilann eline geiyor ve hi vakit kaybet-

19
meden basimcilara ulagtinliyordu. Sonuta,Silliman'mtalep ettigi astronomik ctet kargismda
hl koruyan yatinmcilar, geyekargm koyduklan parayi kat kat faziaslylagerial-
.her

akin11ldarmi
biriliin syledigi gibi bir dnm
"petrolclkte

mig oluyorlardL Silliman raporu, tarihilerden


noktasi"olugturmutur, Kayayagimn birok yeni alanda kullamlabilecegi ve bunun potansiyel ge-
leceginin var oldugukonusunda Silliman'inhibir kugkusu yoktu. Bu arada mgterilerine yeni bir
bildiri gnderip kayayagmm gerektiginde degigikseviyelerdekaynama noktasmagetirilebilecegni
ve bylece, hepsi de karbon ve hidrojenden olugmuydegigikbirka fonksiyon halinde antilabile-
cegni duyurdu. Su fonksiyonlardan biri ok yksekkaliteli aydmlaticlyag olacakti. Mgterilerine
gnderdigi bir yazida Silliman gunlan sylyordu: "Baylar,anladigima gre,girketinizde hammad-
denin yle bir niteligi var ki, basit ve pahall olmayan iglemlerle bu hammaddeden son derece kiy-
metli rnler imal etmek mmkndr." Ve, mgterileriyle arasindaki iqiligkilerinihayetdzelmig
oldugundan, i huzuru lle kendisini nnde beklemekte olan yeni projelere adadi.
Diger taraftanSilliman'molaganst inandtrici bir reklam yerine geen bildirisiyle g bul-
muyve yreklenmig olan grup yeleri, hibir engelle kargilagmadan,teki yatmmctlardan gerek-
li mali fonu fazlas1ile sagladilar. Silliman'mbizzat kendisi, artik Pennsylvania Kayayagl$irketi
diye amlan bu girketteniki yz hisse alarak bu igkolunun saygLnllglm artlfdl. Ancak nlerinde
birbuuk ylllik zorluklarla dolu bir dnem onlan bekliyordu. Tehlikelerle dolu olan bu'birbuuk
yll dolmadan, yatirimcilar yeni bir adim iin hazir olmadiklarm1 dgnyorlardi.
Silliman'm aragtirmalan sonucu artik en az bir konudaki kuktilan giderilmigti ve kayaya-
gindantatmin edici nitelikte bir aydmlatici sivi ikabilecegine inanir olmuglardi. Fakat pimdide
bagka bir konu zihinlerini kurcalamaya bagladi. Acaba yeterli miktardakayayagt var m1ydt?Bazi-
"sizmtilardan"

larma gre, mevcut kayayagi, yeraltindaki kmr yataklanndan gelen ibaretti.


Bu kipilere gre, kaya paralarinin yzeyinde birikmig yag birikintilerini yzeyden skp almak-
la veya kayayagma batinlmig paavralari elde sikip yag ikartmak gibi ciddiyettenurak yntem-
lerie bu 14yapilamazdi ve br sanayikurulamazdi. Ancak,sonunda, bu kritik konu da zmlen-
di. Yeterlimiktarda ve elde edilebilir trden kayayagi stokununvarligt kamtlanarak, projeyi des-
tekleyiciek denek saglanabildi.

Fiyat ve Yenilik
Kayayagmm nitelikleri hl'a bilinmiyor ve bu nedenle yag esranm korumakta devam edlyordu.
Ancak, tri mitler bu esrarengiz niteliklerdeodaklanmigtt. Bunun nedeni kugkusuz kayayagi-
na duyulan byk ihtiyatan ileri geliyordu. Dnya nfusunun giderekogalmasive endstriyel
devrimdeki iktisadi geligmeninyayllmasinedenleriyle yapay aydinlatmaya kargi duyulan talep
gndengne artmaktaydi. Artik basit bir lamba fitilinin hayvani veya nebati yaga daldmlmastyla
elde edilen aydmlatma metodutalebikargilamaktan ok urak.kahyordu. Insanlarm ogu yzyil-
lardan beri bu ucuz yntemin masraflannibile zorlukla kargillyordu. Hatta bicoklan bunu bile
yapam1yordu. Parah kipiler,balina baliginm kafastnda bulunan bir cins yag (ispermeet yagt) olan
maddeyiaydmlatmaaract olarakkullanmaktaydt. Bu madde, aydinlatmaaralart iinde yzyil-
lardan beri en stn kaliteli standart olarakkabul edilmigti.Ancak, talebinartmasina karm At-
lantik'teki balna sayisiazalmayabagladt.Bylece balina avina tkmiggemiler karadan giderek
ok daha uzaklarda seyretmeye zorlandi. Artikyalmzca mitBurnu evresindeve Pasifik Okya-
nusu'nun ok uzak blgelerinde yeterli av vardi. Fyatlarher gn biraz daha arttigindan balina
avcilan lin tam bir altm agt baglamigti.Ancak, tketicileriin aymeysylenemezdi. nk
onlar galon bagina 2,50 dolar demek zorundaydi ve bu da onlara pahallgeliyordu.Aynca gelig-
meler bu fiyatin daha da ykselecegini gsteriyordu.Bu arada daha ucuza malolan bazi
igiklan-

Ama bunlann hepsi de ikincikalite aydinlatic11ardi.lle-


dirici sivilar bulunmuy ve geligtirilmigti.
rinde en tutulant terebentindenikanlan neftyagi (camphere) idi. Ancak iyi igik veren neftyagi-

20
nm bu stnfgne kargin ok ciddi bir de sakincasi vardi. Neftyagi yksek derecelerde ate; al-
ma ve tutugma zelligine sahipti.Aynca belki bundan daha da ciddi ve sevimsiz olan bir bagka
zelligi de ev iinde patlama egilimiydi. Diger bir aydmlatici da kmrden antilarak elde edilmig
"Havagazi" idi. Havagazi, nce kentsel blgelerde sokak Ve caddelere borularla sevk ediliyor,
daha sonra, sayllan giderek artan orta sinif ve yksek smif ailelerin evlerine veriliyordu. Ama
kent gazi okpahahydi ve insanlar artik gvenilirve nispeten daha ucuz bir aydmlaticlyapiddet-
le gereksinim duyuyorlard1. Aynca yeni tr bir yaglaylclyada gereksinim vardi. Endstriyel gell-
irn sonucu enerii ile alian tezghlarve buhar makineleri ortayaikmigve bunlann yaglantna
gereksinmeleri iin domuz yagi fyi bir yaglama aract olma zelligini kaybetmigti.
1840ylllansonunda ve 1850 ytllan bagmda igyerleri bu gereksinmelerin iyice hissetmeye
bagladilar. Nitekim kmrden ve diger hidrokarbonlardan aydmlatici ve yaglaylcimaddeler i-
kartma igi de bu ylllara rastlar. Hem Ingiltere'de hem de Amerika'da birok kigi ileride petrol en-
dstrisinin de yararlanacagiaritma teknoloiisinibu yillarda geligtirdiler.Maregalligekadar yk-
selmigbir IngilizDonanma Amirali olan Thomas Cockrane -Byron'un "Don Juan"'adh eserin-
de ondan esinlendigi sylenir- asfalt konusuna aklmio denlikaptirmigti ki, kendisini proieyi ge-
ligtirmeye adadi ve Trinidad'daok byk bir katran kuyusu satm aldi. Thomas Cockrane Ka-
ve
nadali Dr. Abraham Gesnerasfaltkonusunda bir sre ibirligi yaptilar..Gesner genligindeAntil-
ler'e at ihraci igine girmek istemig fakat bu girigimi sonulanmamigt1. Bunun nedeni ise tam iki
kez, ihracat yapan gemilerinin batmig olmasiydi.Su yzden ihracat iginden vazgeerek Lond-
ra'ya yerleptive Guy'sHospital'detip grenimine baglad1,Kisa sre sonra Kanada'yageri dnd
ve bir kez daha meslekdegigtirerek New Brunswick'te blge jeologuolarak ahymayabaladi. Su
arada Gesner asfalttan veya asfalt benzeri maddelerden yag ikarmave bunu kaliteli bir aydinla-
tic1yagolarakrafine etme metodunu bulmutu. Bu yaga Yunanca iki szckkeros ve elaion'dan
olugan
"kerosene"

admi verdi. Keros Yunanca'da


"mum", "elaion" "yag"
ise anlamma geliyor-
du. Gesner
"elaion" "ene"
szcgn kisaltarak yapti ve bylece buldugu rnri teden beri
"camphene"
bilinen (neftyagl) szcgyle ayni sesi ikarmasim sagladi. 1854'te Birlegik Devlet-
1er'e bagvurarak "Kerosene (kerosin) admlverecegive aydmlatmada veya yaglamada veya daha
bagka amalarda kullanilacak yeni bir sivi hidrokarbon imali iin" patent istedi.
Bylece,Gesnersayesinde New York kentinde gazyagiigletmesi kurulmutu.. Igletmedaha
1859 yllma gelmeden gnde beg bin galon gazyagi retir oldu. Boston'da da benzer bir igletme
kurulmugtu. Aynca, iskoyalikimyager JamesYoung Britanya'da tagkmrnhammadde ola-
rak kullanan benzer bir rafinerinin nclgn yapiyordu. Su rada Fransa da bog durmamig ve
shale rock (Sist'li kaya) kullammiyla igletilen diger bir rafineri daha kurmugtu yleki 1859 ylli-
na gelmeden, Amerika'da yakla1kotuz drt girketsenede 5 milyondolar degerinde
"kerosin"

veya yaygm adlyla "coa oils" (kmr yaglan) retir duruma geldi.nlbir ticaret dergisi yaza-
szleriyle,k mr iginin bu denli abuk bymesi
"bu

nnm yagi igin ok hizli geligen bir enerji


oldugunun ve Amerikan zihniyetinin abuk byyen tm enetjilergibi bunu da arabukkavra-
yacagLmn
ve aynca bunun iyi kazan getiren bir i; oldugunun kesin kanitlydi." Ga2yag1mnok
ufak bir kismi Pennsylvania'dan geleneksel metotlarlatoplanankayayagLndan ikanllyor Ye za-
man zaman New York rafinerilerine gnderiliyordu.
Gazyagtartik insanltk iin bilinmez olmaktan ikmigti. Zaman zaman Ortadogu'nun egitli
yerlerinde yagayaninsanlar
"bitumen"
denen yan kati ve amurlu bir maddenin atlaklar arasm-
dan sizdigini gzlyorlardi. Su egit sizmalar daha milattan nce 3000 yillarmda Mezopotam-
ya'da da gzlenmigti. Sizinti kaynaklannm en nls Babil gehrindenfazla uzak olmayan Firat
zerindeki Hit blgesiydi (Bugnk Bagdat'm bulundugu yer} Milattan- evvel birinci yzytlda
Yunanli tarihi Diodor eski bitumen sanaylindencogkuyla bahsedlyor ve gunlari sylyordu:
"Babil lkesinde gimdiye dek olugmuy birok inamlmaz mucizelerarasmda, burada bulunmuy
byk miktarda asfalt olayikadar ilgin olanma rastlanmamigtir." Bu asfalt sizmtilannm bir kis-

21
mi sizan petrol gazlanylabirlikte devamli yandigi iin Ortadogu'da atege tapma gelenegi ynn-
den lyi bir ortam olugturuyordu.
Eski Ortadogu'da, bitumen ticari bir meta saythyor ve ingaatlarda har olarak kullatullyor-
du. Filistin'deki Eriha kenti ve Mezopotamya'daki Babil'in duvarlan bu harla rlmgtr. B-
yk olasilikla Nuh'un Gemisi ve Musa Peygamber'insepeti, zamamnmodasma uyaraksu geir-
mez duruma gelmeleriiin bitumenle kalafat edilmigti. Bitumen yol yapimmda da kullamliyor-
du. Aydinjatma amaclylada kullan11maklaberaber, bu alandaki kullanimi kisilli kalmig ve genel-
likle tatminedici olmamigtir.Bitumen zaman zaman ila olarak da kullan11migtir.Milattansonra
birinci-yzyllda yagamig olan Romall natralist Phiny'nin eczacihk aisindanbitumenin degeririi
anlatan tammlamast1850'lerde Birlegik Devletler'dekiuygulamalara da uyuyor.Phiny'nin de-
gerlendirmesine gre, bitumen kani durduruyor, yaralari iyilegtiriyor,gz kataragimtedaviedi-
yor, nikris hastallgmda cilt zerinde lla olarak kullamllyor, dig agrisma iyi geliyor,mzmin ks-
rg yatigtmyor,nefes darligmt geirlyor,diareyi durduruyor, gevyemigadaleleri derleylp toplu-
yor, romatizmayi geirlyor ve yksek ategi dgryordu. Diger bir niteligi de
"gzler
iin engel
olugturankirpikleri dzlegtirme" zelligiydi.
Su yagm diger nemli bir kullammi da sava; alanlarmdagrlyor. Sizmt11ardan elde edi-
len bu rn ategeverildiginde,savag alamnda zaman zaman sonuca gtren bir rol oynuyordu.
11yadaadli eserinde Homeros, "Truvalllar'inhizla seyreden gemiye usanmadan ate; atigim,
ategten hemen sonra gemininburnunda alevdenbir gl olutugunu ve ategi sndrmenin mm-
kn olmadigmi" bildirir. Pers Krah Sirus, Babil kentini almayahazirlandigtnda sokak kavgalari-
nm dogurabilecegi tehlikeye kary uyanlmigtl. Su uyarilaraSirus, sokak kavgasi halinde kenti
elimizde de yeteri kadar zift var. Zift,'alev-
"izim
ategleyecegi yamtim verdi ve gunlarisyledi:
leri sratle her yere yayacaktir.Bylece evlerin damma 1kmigkipiler ya bulunduklari yerleri a-
bucak terk edecek ya da bunu yapmadiklarmda lp gideceklerdir."Yedinciyzylldan itibaren
Bizanslilar "Oleum Incendiarum" Yunan Ategi- dedkleri bir maddedenyararlanmaya bag.
--yani

ladilar.Petrolve kire karigim1olan bu maddenemlendirildigindeate; allyordu.Yunan Ategi'nin


reetes bir devlet sirn gibi gizli tutuldu. BizanshlarYunan Ategi'ni kendilerinesaldirangemilere
kargi silah olarak kullandilar. Okla yaptiklan vuruglarda oklarmm ucuna koydular ve o gekilde
kulland11ar.Aynca, ilkel el bombalarinm yapiminda uyguladilar. Bu maddeye yzyillar boyunca
baruttan daha mthig bir silah gzyle bakildi.
Petroln Ortadogu'da ok eskiye dayanan ve degigik olaylarla dolu bir gemigi oldugunu
gryoruz.Uzun yillar boyunca Bati, petroln uygulanigi hakkindaki bilgiden, bilinmeyen ne-
denlerden dolayi yoksun kaldi. Bunun nedeni bir olasilikla, bitumenin bilinen ana kaynaklan ve
kullamm1 hakkmdaki bilginin Roma imparatorlugu'nun smirlan diginda kalmasiydi. Ayrica, bu
bilgiyi Batt'ya degrudan aktaracak bir geigyolunun olmamasi da bagka nedendi.Ortaaglardan
baglayarak Avrupa'mn birok blgesinde zaman zaman petrol sizintilangzlenmigve bu konu-
da grgler bildirilmigti. Bavyera, Sicilya, Po Vadisi,Alsak, Hanover ve Galiyabu lkelerden sa-
dece birkatdir. Daha da nemlisi Rafineri Teknolojisi artik Araplar yoluyla Avrupa'ya sizmtti.
Ancak, ogu zaman petrol sadece her derde deva tibbi bir ila olarakdgnlyor ve kullammi
tip alamyla kisitlanlyordu. Petrolngifaverici nitelikleri bilge papazlarca ve o zamamn hekimle-
rince bilimsel aragtirmalaryoluyla pektiriliyordu. Tip alanlyla kisitli olmasma karym Bissell'in
dy kurmaya bagladigt gndenve Benjamin raporundan gok daha nce, Galiya'da (kio zaman-
lar GaliyaPolonya'nin, Avusturya'nm ve Rusya'ninbirer parasiydi) ve Romanya'dayagayan
kyller elleriyle kuyular kaztyor ve ham petrol ikarmaya ahylyotlardi. Gnn birinde Lvov
blgesinden bir eczact, bir su tesisatismmda yardimiyla,gazyagmi yakit olarak kullanabilen el-
verigli ve ucuz bir lamba icat etti. ]854 yilmdaartik petrol Viyana'da, baghca ticaretmetai konu-
mundaydi; 1859 yllmda Galiya da gitgide byyen bir gazyagtmerkezi olmuytu. Su merkezde
petrol i iyle ugra an 150'yl a kin ky bulunuyordu. Toplam olarak 1859'da, Avrupa'nm ham-

22
madde redmi otuz alti bin varil tahmin ediliyordu ve bunun da ogunlugu Galiyate Roman-
ya'dan ikiyordu.Eu dnemde Dogu Avrupa petrol endstrisinin yoksun oldugu ve her geyden
ok gereksinim duydugu tek bilginin petrol rafineri-teknoloilsioldugu 80ylenebilir.
1850'll ylllarda Amerika'da gazyagmin yayginlagmasi belli bagli iki engellekargilagti. Elde
ne yeterli miktarda gazyagtne de bu gazyagmmkullanimma uygun ucuz bir lamba tr vardi.
Eldekimevcut lambalar kisa zamanda isleniyor ve yanan yagin hi de hop olmayan bir koku 1-
karmasma neden oluyordu. Sir gn New York'lu br gazyagi saticisiViyana'da Galiya gazyagini
yakan bir tr lamba yapildigmi grendi. Edindigi bilgiye gre, bir eczaci ve bir su tesisatlsicam-
dan gigesiolan bir lambayi tasarlayipimal ederek is sorununu kknden zmglerdi.Bylece
New York'lu satici lamba ithaline bagladi ve ok gemeden yeni bir pazar, yani ithal lamba paza-
n olugmugoldu. Daha sonra her ne kadar bu lambanm tasarimt tekrar tekrar ele almip geligtiril-
migse de, Vlyana'da yapilan bu ilk lamba Amerikan gazyagtretiminin ilk esin kaynagt olmutur.
Ilerikiyillarda geligtirilmigolan Amerikan gazyagt lambalan yeniden dnyanm drt bir yanma
ihra edilmeye baglandi.
Su yzderi,Bissellservenininbagladigiana kadar, nispeten dgk kaliteli bir yag olan gaz-
yagmiil bazi evlerde zaten kullamlmakta oldugu sylenebilir.Petrol gazyagma dngtrerek
aritma tekniklerikmr yagi kullanarak zaten uygulamyordu ve ticarialana yerlegmigti.Aynca
gazyagmiistendigi gekilde yakan ucuz bir de lamba vardi. Bissell ve Pennsylvania KayayagtSir-
keti'ndeki yatinmci arkadaylannmyapmak istedigi, bu hammadde kaynagmm yeni bir kullamm
yanmi kegfetmekti-.Bunu halen var olan bir ikolu iin kullanmak
istiyorlardL l dnp dolagip
bunun mallyetine geliyordu.Kanilarma.gre, yeterikadar bol kayayagL bulduklari takdirdebunu
daha ucuza satarak, ya ok daha pahallolan veya ok daha az tatminkt rnlerden aydinlatict
yag-pazarmi ele geirmelerimmkn olabillrdl.
Bu, petrol igin topragtkazmakla yapilamazdL Ama belki bunun da bir seenegi vardt Amm-
bin beg yz yll nceden daha esklye dayanan gnlerde,
"bir

sadiklanna.gre, in'de, tuz ikar-


ma" igi iin topragidelme yntemi gelitirilmig, gbin feet derinlige kadar inen kuyulardan tuz i-
kanlmigtl. Sonutain'de geligtirilenbu metot l 830 yllinda Avrupa'ya glrdi ve kopya edildi. Belki
de bunun gereklegmesi Amerika'da tuz kuyulannda yapilan tuz-sondajlama igini hizlandirmigtin
Bu rada George Bissell hl iglerini toparlamayaaligtyordu, lite bu gnlerin birinde,
1856 ylhmn sicak bir yaz sabahi New York'ta,yakicignegten kaip Broadway'deki bir eczane-
ye sigmdigi bir sirada pencereden bakarken, kayayagmdan yapilan bir ilacin reklamt gzne
arptl. Reklamkuyu kazmada kullamlan ve tuz kazilarmda uygulanan trden makinelerle all-
an bazi iskeleleri gsteriyordu. Bissell o an punu dgnd. Patentti ilag yapmada kullamlan ka-
yayagt, tuz tkarmaiin yapilan kazida yan rn oluyordu. Tesadfengrdgve daha nce de
Bati Pennsylvania ve Darmouth Koleji'nden bildigi bu gerekle eksikolan geykalasmda alt oldu-
gu yeri bulmugtu. Acaba bu kazi teknigipetrol 1karmada da uygulanamaz miydi?Bu scrunun
oldugu takdirde bu teknik ona byk bir servet kazandiracaktl.
"evet"

yamti
nceBissell ve sonra Pennsylvania Kayayagi Sirketi'nin teki yeleri hemen, tuz ikarma
tekniginidogrudan petrol zerinde denemeye karar verdiler. Kaztyikayayagtyerine petroliin ya-
pacaklardL
Bu iyte yalniz degildiler. Birlepik Devletler'den,Kanada'mn Ontario.kentinden daha
birok kigibu fikri benimseyip aym ama uguruna denemelere baglam1tl.Bissellve grububu ka-
darla kalmayip harekete gemegeregini duydular. Profesr Silliman'mraporu onlardaydi ve rapor
sayesindesermaye de onlarda sayllirdi.Yinede nceleri pek ciddlyealmmadilar.JamesTownsend
admda bir banker sondajfikrindensz edip bunun tartigmasimyaptigt zaman, New Haven'deki
birok kigi tu fikre karyl iktive "Pompalayarak su ikanldigigibi,pompalayarak petrol ikarila-
cak yle mi? Ne samabir fikir.Sen gerekten ildirmigsm!" dediler. Ancak grup yeleri ige de-
vam konusunda karar11ydive petroln mutlaka gerekli olduguna ve bu firsatm geldigine inamyor-
lardi. Yine de kendilerine bu gigm projeyi kime emanet edeceklerini sormaktan alamlyorlardi.

23
"Albay"
Bu i iin aday olarak d ndkleri kipi Edwin L. Drake isimli biriydi. Adayliga seilmesi tama-
men bir raslanti idi. Grngndedikkati eken hibir olaganst zellik veya belirgin bir nite-
lik yoktu."Belirli bir igiolmayan ama her igten biraz anlayan Drake, bir zamanlar tren yollarinda
kondktr olarak aligmty,sonradan saghk durumunun bozulmasiyla galigamazduruma gelerek
igten ayrilm14ti.O stralarkiziyla beraber New Haven'de eski bir otel olan Tontine Otell'nde kalt-
yordu. Tesadfen New Haven'li banker James Townsend de aym otelde kallyordu. Bu otel, salo-
nunda erkek mgterilerin toplamp gnn haberlerini tartigtiklart,havadan sudan konugtuklan
rden bir oteldi. Bu yzden de dost canlisi, nepeli, konugkan bir insan olan ve yapacak bagka
bir igide bulunmayan otuz alti yagindaki Drake iin ideal bir atmosfer olugturuyordu. Drake ge-
celerini bu otelde arkadaylarlyla bulugup onlara kendi renk1lhayatmdan hikyeler anlatip onlan
eglendirerek geirirdi. okcanl1 bir hayal gcne sahip olan Drake yklerinde daha ok dra-
matik, abartih konular seer Ye bunlarm tmnde kendisini hikyenin merkezi ve bag kahrama-
ni olarak gsterirdi. Bu arada sik sik Townsend'le grgpkayayagi serveninden bahsediyorlar-
di. Hatta Townsend sonunda Drake'i girketindenbir miktar hisse senedi almayabile ikna. etti.
Birsre sonra bu projede aligmasi iin Drake'e neride bulundu. Nasilsa Drake o gnlerdebog-
tu ve bu nedenle de her iy iin uygundu. Tren kondktrlg hl devam ettigindenve demir-
yollarmdan izinli sayildigindan demiryollannda bedava yolculuk etme olanagmasahipti. Mali
ynden metelksiz olan bu serven meraklisi iirl bu olanak bile ok byk bir avantaj sayllirdi.
Ayrica, Drake'in son derece degerli say1labilecekbagka bir niteligi daha vard1: Takipiligi.Drake
istedigi zaman iginde ok sebatlive israrli olabiliyordu.
Drake'i Pennsylvania'ya yolcu ederken, Townsend ona, ileride ok kiymetli olduguanlagila-
cak bir de armagan veriyordu.Ileridedegerli bir armaganoldugu anlagilan bu eybanker Town-
send'in Drake daha Pennsylvania'ya varmadan orayagnderdigi bazi mektuplardL Orada kogul-
larm nasil oldugunubilmeyen ve bundan kaygt duyan oradakikipilerietkilemek isteyen ban-
ve
ker, bu mektuplari"Albay E.L Drake" adresine gnderiyordu.Asimda Drake'in albayhklauzak-
tan yakmdan bir fligkisi yoktu. Albayhgl uydurulmugtu. Yine de bu strateji tuttu ve 1857nin
Arallk aymda, bir amur deryasmdan geerekgeldigiyorucu bir yolculugunbitiminde "Albay"
sicak bir konukseverlikle kargilandi. Haftada iki kez sefer yapan posta vagonunun arka kismm-
da yolculuk ederek geldigibu kk ve fukara Titusville kynde sadece 125 kigi ya1yordu.
Pennsylvania'nm kuzeybatismdaki tepeler iine sikigml;bu kyn sakinlerigogunlukla kereste-
cilikle ugraglyorve kereste girketine ait yredeki dkkna srekli bor yapiyordu. evredeki
agalardevamli kesildiginden, halk bir gn kesecek agakalmadigmda kyn lp gidecegive o
zaman tm yrenin Kizilderililer'in elinegegecegikorkusu indeydi.
Drake'in burada yaptigi ilk ig, gelecegin petrol topraklari.saydigt ve bir iftlikzerinde ku-
rulu bu araziye yeni bir isim bulmakti. Bunu hemen gerekleptirdi.Daha sonra New Haven'e
. dndgnde o zamana kadarki faaliyetlerine gre ok daha ylldinci buldugu ikinci adimi atma-
ya -yani bu petrol sondajlama line girmeye- kesin karar vermigti. Bu kararmi pu szlerle ifade
etmigtir:"Karartmlvermigtim. Tuzlu su ikarmadauygulanan kazi yntemini petrole de uygula-
yarak bol miktarda petrol ikarilacagina inanlyordum. Bu arada ikinci bir karar daha almigtim.
Bu igi yapacakkigiben olacaktim. Ancak ok gemeden anladimki, bu konuyu kendisine ati-
gitnkipilerden hibiri fikrime katilmlyor, hepsi birden, mevcut petrol birikiminin ok byk bir
kmr yatagmdan gelen alentilar oldugundaisrar ediyordu."
Ama Drake bu iddialardan ylimadi ve kararmi degigtirmedi. 1858 ilkbaharmda ige devam
etmek iin Titusville kyne dnd. Bu arada petrole yatirim yapmig grup yeleri Seneka Petrol
irketi adim verdikleri yeni bir girketkurmuglar ve bagma geneltemsilciolarak Drake'i getirmig-
lerdi. Drake ilk aligmalarmyapilacagi yer olarak Titusvillekynderi yaklagtk iki mil tedeki Oil

24
Creek (Petrol Deresi) blgesinde karar kild1.Burasi, iinde bir petrol kaynagt bulunan bir iftlik-
ti ve buradan gnde, geleneksel metotlarla ila alti varilpetrolikarilabillyordu.Su agamadan
birka ay sonra yeniden Titusville'e dnen Drake, Townsend'e yazdigi bir mektupta gunlan sy-
lyordu: "Bundan byle kartyt el ile yapmaktan vazgeiyorum, nk sondal yapmanm en ucuz
yntem oldugunuanladim."Bu arada New Haven'll bankerden kendisine derhal daha fazla pa-
ra gndermesiniistedi ve bunun iin neredeyse yalvardi."Eger herhangibir sonu almak istiyor-
sak, mutlakaparaya ihtlyacimiz var... Kararm1ziltfen bana derhal bildirin. Elimizdeok az pa-
ra kald1." Olduka uzuri bir gecikmeden sonra Townsend nihayet beklenen parayi gnderebil-
migti. Bindolar olan bu paraylaDrake, igi yrtmekiin gerek duydugu iki adet "tuz

ikariclyi"
ige angaje etti. Ancak, bu iilerin kt bir ghreti vardi; viskiye kargi agirl d knlklerlyle tani-
myor, siksik sarhop oluyorlardi. lealacagtadamlar konusutida ok dikkatli olmak isteyen Drake
bu iilere prim vaat etti. Kazilan her
"feet"
uzunluk iin kazi baarlyla son buldugunda bir do-
lar prim deyecekti. Buna ragmen ige aldigi ilk iki ii kay1plara kantilar. Aslinda, bu adamlac
yzne kargi sylemeye cesaret etmemekleberaber, Drake'indeli olduguna inanmiglardi. Titus-
ville'degeirdigiilk bir yilliksrede Drake'in elinde bagarl clarak gsterecegi hibir gey yoktu.
Ayrica, karakig da egiktebekliyordu. Sonunda Drake kendisini sondaFdonammma enerji veren
buhar makinestnin kurulmasma adadi. New Haven'deki yatinmc11ara gelince, onlarm burada
yapabildikleri tek geykizmak ve beklemekten ibaretti.
Nihayet l 859 ylliilkbahannda Drake aradigt kazictyi buldu. Bu William A. Smith admda,
"BilliAmca" diye amlartve ige gelirken iki ogluna da yamnda getiren bir demirciydi. Eu adam
daha nce tuz ikaric11arlaaligtigtve onlara gereken aletleri imal ettigiiin bu igte ne yapilmasi
gerektiginibiliyordu. Byleceolugan kk ekip artik iskele kurup ige girgecek ve gereken do-
nammi baglayabilecekti. Tahminlerine gre toprak inde brka yz
"feet"
derinlige inmeleri
gerekiyordu. Ancak iy yava yryordu. lerlemekaydedilmedigini gren New Haven'li yatinm-
cilar gidereksabirsizlanmaya bagladilar.Ancak Drake planmdangagmad1ve kararmdan vazge-
medi. Aradan geen zaman iinde, girgimcilerintm projeye olan inanlarim yitirdilet Bu kigt-
ler iinde gvencini kaybetmeyen tek kipi Townsend'di. yleki, gnn birnde elde tek kurug
kalmadigmda, Townsend gelen faturalan bizzat kendi cebinden demeye bagladl. Sonunda are-
sizlik iinde Drake'e son bir para havalest gnderip igi kapatmasini, operasyona ait faturalart
deyip derhal New Haven'e dnmesi talimatml verdi. Su strada takvimler1859 senesi Agustos
aymin son gnlerinigsteriyordu.
1859 ylli Agustos ayimn 27sinde, bir cumartesi gn gleden sonrasi, altmlydokuz feet
derinlikteki bir kuyuda kazi yapildigi bir sirada, aniden, sondaj aletinin bir atlagagirdigini ve
hemen sonra tekrar bir alti in daha derinlige indigini fark ettiler. Sagkinliga ugrayan ekip artik
hafta sonunun geri kalan kisminda altymamayakarar verdi. Ertesi gn, ki gnlerden pazardi,
BillAmca kuyuyugrmekisteyerek kuyunun bulundugu yere geldi. Egilip boru iinden apaglya
bakt1. Grdggey su zerinde yzmekte olan keyu renkte bir sivlydi. Sividannumune almak
iin kuyu iine teneke bir kova sarkitildi. BillAmca gagkinadnmgt; ikarilan yogun agtrlikta-
ki sivly1incelerken duydugu heyecan yznden kolayca okunuyordu.Pazartesi sabahi olup da
Drake kuyunun bulundugu yere gelince ilgin bir manzarayla kargilaytt.Bill Amca ve ogullan
kuyunun hemen yanmda duruyor ve yant baslanndaki ii petrol dolu ok sayida fl1, legen ve
varil gibikaplarin nbetini tutuyorlardi.Sagkmhgint kisa zamanda atan Drake hemen alelade bir
el pompasmi kuyuya baglayarak pompalamaya bagladt. Yaptigi gey projeyle alay eden kipilerin
alay konusu ettikleri iglemin ta kendisiydi. Sivinm pompalanmasi, garip bir rastlantiyla Town-
send'in gnderdigi para ihbarnamesi ve igi kapatma emrinin Drake'e ulagmasi ile aym gne rast-
11yordu... Su emir eger bir hafta evvel gelmig olsaydi, byk olasihldaigyeri bugn kapatilmig
durumda olatakti. Fakat artik bunu yapamazdi. Kendikafasinm dikine gitmesinin dln gr-
mg ve tam zamamnda petrol bulmu tu. Oil Creek'teyapyan tm iftiler vakit kaybetmeden

25
Titusville'e akm etmeye bagladt Bir taraftan da durmadan haykirlyorlardi: "Yankee petrol bul-
dul" Haber byk bir yangmm etrafa yayllmasigibi,yreye yayildtve yer kapip petrol ikarmak
iin sz konusu blgeyeilgmbir hcum bagladt.
Ancak, petrol iin yapilankazida elde edilen baan parasal alanda ayni oranda olmadi ve
petrol baansmm, parasal baariyi garantilemedigt anlagildi.Su durum kugkusuz ileride yeni bir-
taktm sorunlara yol aacakti.rneginakip giden petrolle Drakeve BillyAmca nasil bag edecek-
lerdi? nceleriblgede bulduklari tm viski fiilarinael koyup her birini teker teker petrolle
doldurdular. Dolduracak bagka fii kalmaymca, bu defa tahtadan bir miktar f1iyapip konuyu
zmek istediler. Ancak byk bir ganssizhkeseri, bir gece kullandiklar1 fenerden sirayan bir
alev aniden petrol gazlanni tutugturarakpetroln biriktirildigi blgenin tmylehavaya umasi-
na ve kizgm alevler iinde yanip kl olmasma neden oldu, Bu arada komu evrelere yeni yeni
kuyular aihyor,giderekdaha ok kayayagi ikarillyordu.Su durum, petrol arzinm petrole du-
yulan talebi ok agmasi, fiyatm srekli degigmesiyle sonulanlyordu.Petrol ikarmada uygula-
nan kazi yntemlerinin geligmesiyleartik kayayagi sikintisison bulmuytu..Simdi sikmtisi ekilen
tek geyviski fiisiyokluguydu.Nitekim ok gemeden viski f1ilarmmmaliyetio denli ykseldi
ki bir viski ftismin flyati, iindeki petrol fiyation yaklagikiki katma ulatl.

"agtnIgigi"
Pennsylvania kayayagmin rafine edilmig gazyagthalinde pazara srlmesi ok vakit almadi.
Gazyagmm erdemleri abukanlagilmigt1, Drake'in kegfizerinden henz bir yll bile gemeden
petrolkonusundaAmerika'nm ilk el kitabml yazmig olan bir yazar,kitabinda gunlarisylyondu:
"Biraydmlatici olatak petrolgekilsizdir.Sekilden yoksunolan bu madde aslmda 'agmIgigt'dir."
Yazar,aynca pu tammlamaytda ekliyordu: "Petrolyanar halde grmemigolanlarrahat etsinler.
Onun tigt ay 1;igi degildir. Su igik olsa olsa gn igigina benzetilebilir, nk gn lylgi kadar te-
miz, kuvvetli, parlakbir igiktir. Petro1nsattgt igikta karanliga yer yoktur... Kayayagiok m-
kemmel, ok ince bir igik saar. Dnyadaki en parlakve aym zamanda en ucuz olan bu igik, an-
cak Krallarave Kral ailelerine yaraan, Cumhuriyetlere ve Demokratlara ise hi yaragmayan
bir igiktir."
eilk tegebbsetmigolanlardan George Bissellkye ilk gelenlerdenve en acelecidavra-
nanlardan biriydi. Oil Creek yresinde yz binlerce dolar harcayarak ilgmcaaligverigyap1yor,
iftliklerkirahyor, araziler satm allyordu. Egine yazdigi mektupta gunlan sylyordu:"Burada
egine rastlanmayan bir heyecan yagiyoruz.Yre sakinlerinin tm yan 11gtn durumda... Haya-

umdahl byle bir beyecan grmedim. Tm bati yresi sakinleri burada toplamyor.Eu arada,
yrenin petrol vaat eden kesimlerinde toprak satm alabilmek iin astronomik flyatlar teklifedi-
llyor." Bu noktaya gelebilmek igin Bissell yaammmalti yllim vermigtive yagadigt servende
kargilagtigi inig ve ikiglar ona pu szleri sylemek hakkim veriyordu: "SagligLm
oldukaiyi, an-
cakok fazla ylprandim. Yolumuz ok zor engellerle dolu. Ama emin oldugum bir geyvar; gele-
cegimiz ok parlakve ok gvenli, bundan hi kugkum yok... Byk bir servet kazanacagimiz
anlagthyor."
Bissellgrgnde hakllydi, nitekim gerekten de ok zengin oldu. Para bagigi yapan birok
haytrseverarkadagtgibi o da Dartmouth'da bir jimnastiksalonu kurulmast iin gereken parayi
bagigladi. Dartmouth'usemesininnedent, projesindekendisine ilham vermig olan kayayagi gi-
esini ilk defa burada grmgolmasiydt.grencilik
"bowling"
yillarmda Bissell sporuna gok
dgknd. Bu agin dgknlk zaman zaman sorunlar yaratiyor ve Bissell'indisiplin cezasma
arptirilmasma neden oluyordu. Kendi ifadesiyle disiplin sorunlarmm amsma" Bissell lim-
"bu

nastikhanede alti adet bowling salonu yapilmasim istedi ve bunda israr etti. Hayatmm daha ileri
ve nnn" kltamn bir ucundan br ucuna, yagayan tm petrol-
"isminin

kl yillarmda Bissell

26
clercetanmdigisylenir. Eu aligmada,parasal ynden en byk katkly! saglamigolan banker
Townsend'egelince, yazik ki kendisi hakki olduguna inandigi gan ve.yhrete kavugamamigtir.
"Bu igin tm planmiben yaptim,benim nerilerim yrrlge kondu" diyor ve buruk bir ifadey-
le ekliyordu: "Gerekenpara benim tarafimdan ortaya kondu ve ait oldugu yere gnderildi.Sy-
leyecegim qu szleregoistoldugumlin degil, geregi yansittigi iin sylenmigtir.Petrol ikarma
ugruna yapmt; olduklanmi eger yapmamig olsaydim, bugn petrol kesinlikle tkanlmamigola-
cakti." Ve szlerine gunlan da ekliyordu: "YagadiglmBCl Ve Raygllanbir servet ugruna dahi bir

kez daha yinelemek istemem."


Drake'e gelinceonun hesabma igler hi de lyi gitmedi.ncepetrol alic111gl yapti, daha son-
ra da petrol hisseleri konusunda ihtisas yapan bir Wallstreet firmasma ortak oldu. Tedbirsiz, lyi
bir igadamt niteliklerinden uzak ve konu ticaret oldugunda gerekten kumarbaz gibi hareket
eden bir kipiydi. 1866 yllma gelindiginde tm servetinikaybetmig Drake, losa sre sonra yan
ktrm oldu ve hayatmin geri kalan y111armi aci ekerekyaadt ve sefalet iinde ld. Bir dos:
tuna yazdigt mektupta gunlari sylyordu:"Eger iinizde hl biraz insanhk kirintist kalmtysa ve
ben ve ailemiin en ufak bir merhamet duygusu taylyorsamz,bana para gnderin. Acmacak de-
recede parayaihtlyacim var, ayrica hastayim." Sonunda1873yllmdaPennsylvania Eyaleti ken-
disine gemighizmetleri amsinahayat boyu devam edecek kk bir maag bagladt Bu sayede
Drake yagamtmn son y1llarmdafiziki acilan degilse bile parasal acilarmindndirilmesi konusun-
da az da olsa rahata kavugmuy oldu.
Yaammm son ylllarma dogru Drake, petrol tarihindelay1koldugu yeri alabilmeabasma
girigti. Su konuda gu szleri sylemigtir: "Iddiaedlyorum; petrol 1karmada kullamlan Petrol
Borusu'nun mucidibenim.Onu ilk ige uygulayan klgi de benim. Eger ben bu icad1 yapmamig
olsaydim,topraksuyla dolu oldugu zamanlarda insanlar derindeki topraklardakazi yapamaya-
caklard1.Yine iddia ediyorumki, Amerika'da petrol ikarmak iin ilk defa kazilan ilk petrol ku-
yusu kazisim da bizzat ben yaptim,hatta bu kuyuyu sizleregsterebilirim." Bu iddiasmi peki-
tirmek iin gu szleri ekliyordu:"Eger ben bunu yapmamig olsaydim, bu iq bugne dek yapil-
mamigolacakti."

lkPatlayly
Gerekten de rafine etme igi, gazyagt ile denemeler, uygun olan lambamn seimi gibi yeni tre-
yen bir endstrinin tm elemanlan, bir tanesi digmda, tamamlanmig,yerli yerini bulmugtu.Ek-
sik olan tek gey, Drake'in kazi sirasinda anlaylpispalladigi gibi,yeni geligenendstrinin son ge-
reksinimi olan el altmdayeterli birikim bulundurma igiydi. Su saglandigt takdirdeartik insanog-
lu, geceningeliginigeciktirme yetenegine sahip olacakti. Drake'in keyfidnya nfusuna hareket
yetenegi ve g kazandiracak, uluslarm ve imparatorluklarin ykseligve dgglerinde en nem-
li rol oynayacak,bununla da kalmaytp insan toplumunungeirdigi evrimde en etkin unsur du-
rumuna gelecekti.Kugkusuz bu geligmeler henz yaanmamigt1,ama yaanacakti.
Su geligimi izleyen gnlerde yle bir yey oldu ki, meydanagelen olay tipki altma hcum
gnleriniammsatti. Oil Creek blgesinin dar vadisinde birdenbire btn evlerkapigilircasina tu-
tuldu ve daha 1860 Kasim ayi gelmeden, yani Drake'in kegli zerinden on be; ay sonra, yakla-
gik yetmig beg kuyu retime geti. Toprak yzeyinde yara izini andiran kuru ukurlar olugtu.
1860 yllma gelinceyedek bir yazarm dedigi gibi "Titusville artik speklasyona susamig yabanc1-
lann randevu yeri" olmugtu.Ayn1 yazargunlarida sylyordu: "Bu insanlar birbiriyle flyat konu-
sunda iddialaglyor, hisse senedialiyor,toprakalipsatlyor, kuyularmderinligi, grnm veyave-
rim kapasitesiv.s. gibi konularda birbirlerlyle tartigiyorlar.
Yreyibugn terkeden biri ertesign
kargisma ilk ikan kiglye hemen bu konuyu aiyor,kuyunun gnde rnegin 50 varil saf petrol
verdlgini sylyor... Su sylentilerin etkislyle, ertesi gn yreye yeni bir insan akimi oluyor ve

27
bunlann sayist belki de gidenlerdenok... Hareket halindeki bir an kovamnda bile bu denli cog-
ku grlmemig, bu kadar ok grlt duyulmamigttr."
Oil Creek yresinin eteklerinde, yrenin Allegheny Nehri'neuzandigi yerde, admi Seneka-
11bir Kizilderili geftenalmt; Cornplanterisminde kk bir kent vardt. Zamanla kentm ismi de-
gigtirilmig ve Oil City (Petrol Kentil admi almigti.Petrol Kentigiderek Titusville'leheraber bu-
gn Petrol Blgeleri diye amlan araziyi.olugturdu ve bu ara2inin en byk merkezi haline geldi.
Ham petrolgazyagmaevirenrafineriyi kurma iglemi ucuza mal oldugundan, 1860 yilmagel-
meden Petrol Blgeleri'nde en az on beg rafineri faaliyetegemigdurumdaydL Ayrica Pittsburgh
blgesinde be; rafineri daha kurulmugtu. 1860 ylbnda yreyi gezen bir kmr yagi rafinericisi,
sregelen yangmalarikendi gzylegrmgve gunlansylemigti: "Eger bu igteki baan devam
ederse, bu kmr madenciligininsonu demektir." Gerektende zamanlabu szlerin dogrulugu
kanitland1. 1860 yllisona ermeden kmr yagi rafinericileri ya igibirakmak zorunda kaldilar ya
da sratlemeslekdegigtiripham petrol rafinericiligine yneldiler.
O gne kadar bulunmug olan kuyular sadece mtevazimiktarda petrol retebildigi iin
pompalanmasi gerekiyordu. Eu durum 1861 ylh Nisan ayma kadar devam etti. Nisanaylridabir
gn durum degigtl. Yapilanbir kazida, kazicilar ilk defa olarak petrol pskrten bir kuyuya rast-
lad11ar.Kuyuinamlmaz bir hizia petrol pskrtyorve gnde bin varil petrol veriyordu. Bir
gn kuyudan gelen petrol havayla tutugtu Ve byk bir patlama duyuldu. Sonuta,oluganate;
duvarmda on dokuz kigi ld. Eu yangin gn devam etti. Su durum dnyaya bir mesajveri-
yor Ye yeni treyen endstri iin bol miktarda hammadde temin edilebilecegini duyuruyordu.
Ancak bu arada daha nemli bir haberin ortaya 1kmasi,yani Gney'inkonfederasyon kuvvetle-
rinin Sumter Kalesi'ne ate; aip i savagi baglatmalari, bu mthig haberin en azmdan bir sre
iin yeterincekigi tarafmdanduyulmasm1 engellemigti.
Bati Pennsylvania'da petrol retimi yle abukgeligiyorduki, 1860'ta 450.000 varil olan
retim 1862'de 3 milyon varili bulmugtu. Ne var ki bu igin pazarlamasi yavag oluguyordu ve ha-
cim itibariyle abukgenigleyenpetrol kargismda ona yetecek, cevap verecek hlza erigemiyordu.
Sonutaflyatlar dgmeye ba1ad1ve rnegin 1861 Ocak aymda varili 10 dolar olan petrol hazi-
ran ayina kadar 50 sente kadar dgt. Sonradan daha da dgerek 1861 ylh bitmeden 10 sente
kadar indi. Bu birok retici iin mahvolmaanlamma geliyordu. Flyatlarm bu gekilde ucuzlay1g1
Pennsylvania petrolne pazar yerinde abuk ve kesin zafer sagladi; tketici kitlelerini arkasm-
dan srkledive kmr yagiyla teki aydmlaticilan saf digt etti. Kisazamanda talep arzla denge-
lendi ve fiyatlar 1862 yih bitiminde varil bagma 4 dolara ykseldi. 1863 Eyll'ndeise varil ba-
Ina 7,25 dolara kadar ykselmigth Fiyatlardakihu akil almaz dalgalanmalara kargm
"bir

gnde
zengin olundugu" hikyeleri kitleleri Petrol Blgeleri'ne ekmeyedevam ediyordu. Aradan iki
yll gememigti ki, sonradanbyk n kazanan bir kuyu, yatinlan her dolar kargihgi 15.000 do-
lar kt saglar oldu.
Amerikan l Savagt,Petrol Blgeleri'ndeki ilgmpatlamay1olumsuz ynde etkilemek bir
yana, petrolclgn gelmesinde belli bagli itici g olmugtur.Bunun nedeni de gyleagiklana-
bilir: avag nedeniyle Gney'den yapilan petrol sevklyati durmuytu. Bu da terebentindenikan-
"camphene"

lan ucuz aydinlatict yag (neftyag1)gereksiniminipiddetleartirmigtive aradakibog-


luk arabuk Pennsylvania yagmdan elde edilen gazyagt ile dolduruldu. Bylece Kuzey'de ok
abuk geligenyeni pazarlar oltigtu. Gney'in federasyondan ekilmesi zerine Kuzey,Ameri-
ka'mn en byk ihra maddelerinden biri olan pamugun getirdigigellrdenyoksun kaldt. Bu ge-
lir boglugu da Avrupa'ya yapilan petrol ihracatinm hizla arttnasi yoluyla dolduruldu ve bylece
yeni bil gelir kaynay saglanmig oldu.
Savagmbtn alkantilari ile birlikte sona erigiyz binlerce emekli askerin Petrol Blgele-
ri'ne alan etmesine neden oldu. Bu askerlerkendilerine yeni bir yayanti kurmak ve yeni geligen
speklatif ortamda bir servet edinmek amacmdaydilan Bu speklatif patlama, flyatlarin srekli

28
oynamasi ve varil bagma l3,75 dolara kadar ykselmesi yznden giderek kiziglyordu,Bu kar-
maganmetkileritm Dogu Yakasinda hissedillyor,yeni tremigyzlercepetrol girketi fiyatlar-
daki inig ikiglarlaalkalanlyordu.ylebir zaman geldi ki bu yeni girketler New York'un mallye
merkezi sayllan kesitinde kendiferine aligacak bro bulamaz oldular. Hisseleriolaganst bir
hizla satillyordu, yleki bir gn yeni girketlerdenbiri sahip olduguhisselerin tmn sadece
drt saat iginde elden ikardi.Durumdanetkilenen bir ingilizbanker ga kmligmi pu szlerleifa-
de ediyordu:"Yz binlerce insan gryorsunuz. Bunlarm hepsi petroln sagladigtkazanci ban-
kalann verdigi kk faiz oramna tercih ediyorlar." Washington D C'de esen ilgm havadan
New Yorkda etkilenmigti. Petrol topraklarmabyk yatirim yapmig olan ve sonradan Amerika
BirlegikDevlelleri Baykani olanJames Garfield,petrol arama belgesi saticist birine, bu konuyu
kendisi gibi Kongre yesi olan teki bazi kipilerle konugtugunu, herkesin "bu
igin iinde oldu-
gunu, humma hastaligim andiran bu akimdan Kongre'ninde giddette etkilenmigoldugunu"
syledi.
tlgmcasma sregelen bu speklasyonbelki de en fyl gekilde, Titusville'den on beg mil
uzaktaki Pithole Creek mevkiindeki Pithole kasabasma ait ykyle aiklanabilir. Bu kasabada,
ilk kuyu 1865 y111 Ocak aymda, yogun ormanhk bir arazide ailmigti. Daha haziran ayi gelme-
den dtt kuyudan birden, hem de gnde iki bin varil petrol ftkirmayabagladi. Petrol Blgele-
ri'nin verdigi tm randimanm te biri kadardi.Artik yollari dolduran insanlar ve petrol ykl
vagonlarla tam bir karmaa gzleniyordu.O gnlerde yreyi gezen biri aynen gunlan sylemig-
tir: "Tm evre bit kita dolusu askerin diate olduklan zaman duytilan koku gibi kokuyor." Arazi
speklasyonu hibir smir tanimiyordu,Birka ay evvel gerekten hibir degeri olmayan bir iftli-
gin,birka ay sonra, 1865 Temmuzu'nda1,3 milyondolara satildigi, Eyll aymdatekrar,,bude-
fa iki milyon dolara yeniden satildigi oluyordu. Aym yllmayni ayinda, Pithole Creekevresinde
uretim gnde alti bin varili bulmutu. Bu, Petrol Blgeleri'nin tm retiminin te ikisiydi. Ve
ayni yllni eyll ayma kadar balta girmemigormanlardabir vakitler yeri bile bilinmeyen toprak-
larda artik on be; bin nfuslu bir kasaba dogmutu. New York Heraldgazetesininyazdigma g-
re, Pithole kasabasmm en nde gelen igi
"iki
imek ve kira" igleriydi. Nation gazetesi ise gr-
n u szlerle ifade ediyordu: "Bu kasabada ucuz cins iilen lkinin tm dnyada aym byk-
lkteki kasabalardan herhangi birinde iilen ikiden daha fazla oldugurahata iddia edilebilir."
Tm bunlara kargm Pithole kasabasi sahip oldugu iki banka, iki telgrafhane,bir gazete, blr su ge-
bekesi, itfaiye teykilati,dzinelerle pansiyon ve iq sahalanyla, tanesizamanm byk gehirza-
rafet standardina uygun on begten fazla oteli ve gnde be; bini agkmmektup muamelesiyapan
postanesiyle, oktan saygm bir kent olmayaynelmigti.
.Ancak birka ay sonra, birdenbire, tipkt ba1adigt zamanki hiz1yla,retim dgmeye baglad1.
Pithole halki iin bu bir felaket, yani, kutsal kitapta yazili veba gibi bir geydL 1866 Ocak aymda,
petroln kegfedildigignden sadece bir yll sonra, binlerce kasabah yeni umutlar ve firsatlar pe-
ginde kasabadan kaar oldular. Hemen bir
gece iinde vahgi ormanlardan figkirmigolan kasaba
artik tamamen-terk edilmigti.Ateg emberiyle sarilan binalar kl olup gitmig,.geride kalan ahgap
iskeletler, ya bagkayerlerde kullanmak iin paralanmig, da civartepelerde
ya yagayaniftilerce
ira yerne kullanilmigtl. Bylece Pithole yeniden sessizlik ve vahgete brnyordu.1865'te Pit-
hole'de 2 milyon dolara satilan bir parselarari, 1887de 4,37 dolara, hem de mzayede ile sati.
11yordu.
Pithole snerken, speklatifpatlama bu kez bagka bir yerde doguyor, tm kompu blgeleri
bagrinda topluyordu.Petrol Blgeleri'ninretimi 1866'da 3,6 milyon varile s1radL Anlagildigt-
na gre petrol cogkusuhibir smtr tanimayacaktive giderek petrol salt bir aydmlatmave yagla-
ma kaynagi degil, aym zamanda poplerkltrn bir parastolacakti.Artik Amerikal11ar"Ame-
rikan Petrol Polkasi" ve "Petrol Hummasi Drtnala" melodileriegligindedans ediyor, "nlPet-
rol Firmalan" ve "Kafamizdaki Petrol" ark11armi dillerinden dgrmyorlardi.

29
Kafamizdaki Petrol

Trl trl yaglarvar


"tatli."

Balikyagi,kastor, ayiekgibi
Hastay: ayaklandiran
Vede yapan kanatti.
Bizimki ise garip bir yag
Elde ettigimiz Kuyu
nsanlancopturmaktir
onun Huy
Sarkimizla
Kafamizdakipetrol...
Kafamizdakipetrol...
Bir kompumuz var
Adi Bay Smith.
Metelige kurgun atardi
Yirtikglysilerleyatardi
abuktoparlad1kendini
Bu fakir gen...
Birde gimdigrn onu
Nasil da degigti sonu
Artik ok gik giyinlyor
Spor yapip vnyor.
Elmas, ocukhepsi onda
Bayarisigarkimizda
Kafamizdaki petrol...
Kafamizdakipetrol...

Grlt, Patirti
Petrol bulma yanymi bagka bir yang izliyordu. Petrol olanakverdigi oranda abuk ve ok mik-
tarda retme yangi, "Flagrn" elde etme abasi genellikle petrol rezervlerini bozuyor, gaz ba-
smcmin zamamndan nce tkenmesineyol aiyor, bylece rezervlerinonanlmasinigleptiri-
yordu. Yne de bu yntem standart uygulama olarak kabul edilmigti ve bu da bazi gerekelere
dayamyordu. Bunlardan biri jeoloyikbilgi eksikligiydi. Bir digeri vaat edilen byk ve abuk
dller, ncs ise kiralama kogullanmn yapist gereginceretimi mmknoldugu kadar a-
buk yapana prim denmesiydi.
Ancak, Amerikan petrol retimi megruitihadimn ve bizzat petrolendstrisiyapisinm ge-
"ele

killendirilmesindeen byk etken Ingiliz rf ve adet hukukuna dayali bir doktrin olan ge-
lrme" yasasiolmugtur.Su yasayagre, eger bir av hayvantveya kug, belirli bir arazidenbagka
bir araziye geecek olsa, gem oldugu arazinin sahibi av hayvanim kendi topraklan zerinde
ldrme yetkisine sahip oluyordu. Buna benzer bagka bir yasaya gre de, topraksahipleri kendi
topraklanaltindabulunan herhangi bir hazineyi, eger varsa, ekiptkarmakhakkina sahipti. Bir
Ingilizyargicm yargisma gre, bu sakli damarlan iinden nelerin getiginden hi kimse
"arzm

emin olamazdi."
Petrolretimine uygulandigmda ele geirmekuralmin arazi sahipleri ynnden anlamiise
kendi arazileriiginde petrol iktiginda, alabilecekleripetroln hepsine kendilerinin sahipolma-
larlydi. Bu, kuyuyu ey oranda kazmadildari ve civar kuyulann ve kompu reticilerin verimini
dgrdkleri zaman da aynen geerli oluyordu.

30
Bu nedenle kamilmaz olarak yalon olan kuyularm sahipleri,mmkn oldugu kadar ok
petrol ikarmak iin birbirleriyle ateglibir rekabet iindeydi.
Amalari petrol kendilerinden ev-
vel bir bagkasimn \karmasmiengellemekti. Ancak hizil retme bu gekildeagirlik verilmesi
hem retimde hem de flyattarzerinde tutarsizligayol ati. Petrol kugkusuzav hayvanlarlyla bir
tutulamazdt.Dolayislyla ele geirme kurah bir hayli zarar ziyana neden olup, belli bir kuyudan
ekilen retimi olumsuz ynde etkiledi. Buna karo kapka kurali bazi bakimlardan avantaj da
saglamigttr.Ele geirmekurah sayesindebirok insan bu endstride kendilerineyer buldu ve ku-
ral olmasaydi asla grenemeyecekleri bazi gerekli becerileri grendiler. Kapka kuralinm bagka
bir avantajida, firetimi daha abuksaglama yoluyla, daha genigalan11pazarlarkurulmasma yar-
dim etmig olugudur.
Ele gegirmekuralinin -ve servet yangimn- daha da biledigi bu karmayada Petrol Blgele-
ri'nde iinden ikilmaz bir manzaraolugtu. stste insan ylginlan, irili ufaklikulbeler, gece-
kondu tipiahyapbinalar, hepsi bir tek odada drt, beg, alti hatta yedisaman yataktan otel, ina-,
at iskeleleri, stoklama tanklarive hepsi de umut ve sylentilerle enerjilerine enerji katmig insan-
lar, petroln yaydigi keskin koku; hepsi birden bu manzaradayer allyordu. Ayricakainilmasi as-
la mmknolmayanve srekli olarak varligtm gsterenbir de amur olgusu vardi. O gnlerde
yagamigiki ayn yazarm gzleminegre "Oil Creek amuru" kendine zg bir n kazanmigti.
Su n, amuru gren ve amur iinden geip kendilerine yol aanlann bellegiride her zaman ta-
zeligini koruyacakti. Derinlere kadar iglemig, tarifedilmezderecede stkmti veren bu amur yag-
mutlu havalarda ana caddeleri tamamen kapliyor, kasabalannana sevkiyat merkeziolan yollari
amurdanolugmu sivi bir gl veya amur alam grnmne sokuyordu.
Btn bu grlt patirtiyi ve abuk para kazanma hirs1ylagelmig "vurgunculari"
grp de,
petrol sahneye ikmadannceki sakin Pennsylvania tepelerinive kylerini animsayanlar,zle-
mini ekenlerde yok degildi. Bu kipiler insan dogasmm nasil olup da bu denli degigebilecegini
ve servete konma hayaliyle onurlarmiyitirebilecegini birbirlerine soruyordu.Yrede yagayanbir
yazar 1865 y11mda punlan yazmigti: "Petrol ve arazi opkusu bu blgede artik salgmbir hastallk
oldu. Su salgin her siniftan,her yagtan ve her trl kogullar altmdayaayan insanlan tmyle
sarmig durumda. Bu insanlar alti ay evvelki grnmlerinden okfarklilar.Konumalan, bakigla-
n, davranilari tamamenbagka. Anladiklan tek geyarazi, kiralama, kontrat, uyugmazlik, anlag-
ma, faiz gibikonular. Bunlann diginda hibir geyialgilamlyorlar.Her kgede garipsuratli insanla-
ra rasthyoruz.Yre halkmm asilsakinleriburayi terk edip New York'a veya Philadelphia'ya gitti-
ler, hempehrilerimizin yandan fazlasi pimdioradalar. Mahkeme binamiz tam bir durgunluk iin-
de; banmiz yozlagnily,sosyal evremiz dagilmig, mabedimiz unutulmuy gltmig. Servetekonma
ugrunda yap11anbu dolu dizgin hcumda, yanm yzyildanbu yana egemen olmuytm delleri-
miz, fikirlerimiz, derneklerimiz alaagt oldu. Bazi fakir kimselerzengin oluyor; zengin kimseler
daha zengin oluyor; fakirve zengin bazi kigilerse yapmig olduklan tm yatinmi bir anda kaybe-
diyorlar. Igtebyle yaglyoruz."
Aym yazarson olarak gunlansylyordu;"yle grnyorki kaynamakta olan kazantn s-
tndeki damlaaklar ok yakmda patlayacaktir."
Damlac1klargerekten de patladi; bu patlama speklasyonun ve ilginbir akiglaoluganagi-
n retimin kamilmaz bir tepkislydi.1866 ve 1867 ytllarmda petrolendstrisidepresyon geiri-
yordu; flyatlar varil bagma 2,40 dolara dgmgt. Su arada bazi kipiler kazi igini biraktilarsa da,
bazilan devam etti ve zamanla Oil Creek arkalarmdayeni kuyular aildi.Bu sanayiden artik ba-
zt yenilikler ve organizasyondzeltmeleri beklenir oldu.
lik petrol kegfiyleberaber, bazi kipiler yk arabalanmnatlarmi kamilayarak bog varil yk-
leri lle bfrlikte petrol blgelerine dogru doludizgin akin edip petrol tagimact11gi
yapmayabagladt-
lar. Fonksiyonlan ynnden sadece bir vasita olmaktan fa21aanlam taglyanbu kipiler,kendilerini
igin tekeliniellerinde tutar grdklerinden ok agin flyat talepediyorlardi.yleki bir varil pet-

31
roln amurluyollariagip birka mil tedeki tren istasyonuna taginmasi,aym varili Pennsylva-
nia'dan New York'a trenle nakletmekten daha pahahyageliyordu.Araba srclerininnakliye
konusundaki baskilan o derece bunalticlydt ki, sonunda bir alternatif bulmaya karar verild ve
nakliye iginin boru hattiyla yapilmasi karara bagland1. 1863 11e 1865 ylllari arasmdatoplumdan
gelen tm alaylara ve kmsemelere kargin tahtadan yapilan boru hatlannm petrol tagimacill-
gindaok daha verimli ve ucuza geleceglartik anlagilmigti.Konumlartmn degigtigini gren ara-
ba srcleri buna tehditler savurarak, silahltsaldinlardabulunarak, kundak1lik ve sabotajlar
yaparak tepkigsterdiler.Fakat ok ge kalmiglardi. l 866 yihna gelinceye kadar Petrol Blgele-
ri'ndeki tm kuyulara petrol hatti dgenmigti. Gelen petroln demiryoluna bagh daha genigbir
boru hattma akmasi da saglanmltl.
Rafinericiler petrol satin almak istlyordu. Ancak bu da bir hayli kargaadan sonra gerekle-
gebildi.Petrol satin alma igi, nceleri at stnde gelip kuyu kuyu' dolagan, kagla gz arasinda
ahm igini bitiren alicilarca yapillyordu. Fakatendstrinin bymesiyle daha dzenli bir pazarla-
ma sistemiolugtu. Artik alicilar ve satictlar gayri resmi olarak bir araya gelipflyat zerinde anla-
tyor,yle aligveri; yaplyorlardt.Bu lisl Titusville'de bir otelde veya demiryoluna yakm bir ku-
yu kenarmda yapilan.bir pazarliktansonra benimseniyordu. 1870'li yillarin bagmdanitibaren
petrol alim satim1 daha resmi esaslara baglandi ve bu ilk kez Oll City, Titusville'de, Petrol Blge-
leri'nde ve New York'ta uygulandi. Petrol alim sattml ayn sistemle yapillyordu. Birincisi
satiplardenen, petrolnderhal almip demenin derhal yapildigt sistem.Ikincisi
"spot" "normal"

satig dedikleri ve tm iglemlerin mutlaka on gn iinde bitirilmesini gerelttirensistem, nc-


alt" satiglardauygulanan sistemdi.Su sonuncu sistembelirlimiktarda petroln be-
"gelecege
s
lirli bir fiyatta belirli bir zaman iinde satilmasmi ngryordu. Gelecegeait flyatlar speklasyo-
na son derece elveriliydi.Eu yzden zamanla petrol
"gnn

en revata speklatif metai" olup


ikti. Alicimn nnde seebilecegiiki yol vardi. Yapetrol hemen almak ve kontratta yazili fiya-
ti hemen demek; veya petrolsonradanalmak ve bunu yaparken kontrattaki fiyatla o gnk
fiyat arasmdaki farkt -eger varsa- saticlya demek, ya'da gerektigindegeri almak. Sa-
"normal"

dece bunu yapmakla, daha petro1 almadan, ahctlarhatiri sayihrbir kr saglamig oluyordu.Tabii
bazen de korkun bir zaran gzealmalangerekiyordu.
1871 yllmda, daha "Titusville Petrol Allm Satim Sirketi" kurulmadan nce petrol ok b-
yk bir iq olma yolunda bir hayli yol kat etmig, milyonlarca insanin yagantisimdegltiren bir en-
dstri olmutu. Eu arada 1860'tan 187l'e kadarki son on yll iinde olugan geligmeler, zellikle
Drake'in akla durgunluk veren deneyiminin sagladigt bag dndrc geligme unutulmamalidir.
Drake'in deneyimi gerekten, Amerikan kafasmin, ileride lyi kazan getirecegineinandi ,1
herhangi bir endstri dalinda ne denli enerjik hareket edebileceginigsteren ve sonsuza dek
yaayacak bir kamt sayllmalidir. GeorgeBissell'in igds, Edwin Drake'in kegfi ve her ikisi-
nin birlikte gsterdigi sebat, alkantih bir devrin atligmaneden olmutur. Su aga zek ve yeni-
lik; pazarlik ve kgittlik; kazamlan servetler,kaybedilen servetler;hibir zaman kazamlma-
mig servetler; ylpratici aligmave aci dg kiriklari; ve son olarakda akil almaz bir byme agi
denebilir.
Btn bunlar gzden geirildiginde, acaba petroln geleceginden ne beklenebilirdi? Olan
bitenlerebir kez daha bakip Bati Pennsylvania'da o denli yogun yaganan olaylariyeriiden dg-
nenler, gelecekteok daha lyi firsatlar ikacaglbeklentisine girdiler.Petrol endstrisinin gelece
gininson derece byk ve ok parlak oldugunudgnyorlard1. Bu Petrol Blgeleri'nde yaa-
yanlardan sadece pek azinm dgnebilecegi kadar byk hacimde ve parlak bir gelecek olacak-
ti. Ancak te yandan da etrafta dnen karmaa ve dzensizlik, dalgalanmalar diglanlyor,redde-
diliyor ve hakaret gryorlardi. Yinede girigimcilerbenimsedigi, petrol iginin nasilorganizeedi-
lecegi ve geligtirilecegihakkinda ok kuvvetli ve inandiklan fikirlere sahipti. Bu fikirlere uyarak
kisazamanda harekete geip, kendi planlarmi esas alarak uygulamaya getiler.

32
2
"Planimiz"

John D. Rockefeller ve Amerikan Petrolnn Birlegmesi


1865 yllinin bir pubat gn, Cleveland, Ohio'da garip bir mzayede yapillyordu. Kent yll
o en
aall gnlerini yagtyor,hem Amerikan Savasi'ndan ve hem de petrol vurgunundan byk ka-
zanlar saglayarak iktigtiin, refah iinde yagayarak Amerika'nin byk endstriyel geligme
a-
gminkeyfini ikartyordu. Kentin en bagarili sayilan petrol rafinerilerinin birinde, st dzeyden
iki ortak, her zamanki gibi byme hizi hakkmda
tartiglyorve her zamanki anlagmazhklanndan
birini daha yaglyorlardi.Ortaklardan daha tedbirliolam, Maurice Clark arkadagmt ortakligtboz-
makla tehdit etti. Ama bu kez diger ortak, JohnD. Rockefeller arkadagini agkinlikiinde biraka-
Tak
ayrilmanerisini kabul etti. Sonundabu iki kigi ortaklaga zel bir aik arttirma dzenlemeyi
kararlagtird11ar.Aik arttirmada en yksek flyatt hangisi verirse girketonun olacakt1.Agik
arttir-
mayihemen oracikta, ofiste yapmaya karar verdiler.
Aik arttirma 500 dolarla bagladlysa da miktar abucak ykseldi. Maurice Clark kisa za-
manda 72.000 dolara ikti. Rockefeller ise serinkantiliklahareket ediyordu. Clark'in 72.000 do-
larma kargin 72.500 dolar verdi, Bunun zerine Clark teslim oldugunu
gsterircesineellerini
yukarl kaldirarak "Ben artik yokum, daha fazla vermeyecegim,bu ip senin" szlerlyle kargilik
verdi. Rockefellerhemen orac1kta
ona bir ek yazmayi teklifettiyse de Clark bu teklifi,parayt
daha sonra da alabilecegini syleyerek geri evirdi. Sonutahemen oracikta birbirlerinin elini
siktilar ve ortakliktan aynldilar.
Yarimyzyil sonra Rockefeller o gne alt dgncelerini gu szlerle aikllyordu: "Yagadigim
o gne ben tm hayatim boyunca kazandigim baanlarm bagladtgi ilk gn gzyle bakanm."
Iqte bu tek tokalagma,vahqi Pennsylvania ormanlarmda yaganmig karmaaya disiplin geti-
ren modern petrol endstrisinin baglamasimn ilk igareti sayilabilir.Bu baglangt zamanla Stan-
dard Oil ismini alacak ve dnya petrol ticareti zerinde mutlak bir
egemenlikkuracakti. Stan-
dard Gil bu ticaretin efendisi olarak, zamanla dnyanm en cra kgelerine "Yeni lg1k" dene.n
ucuz aydmlatmaynetimini tagiyandnya apinda kompleks bir endstriye dnecekti. Sirket
nceleri on dokuzuncu yzy11sonu kapitalizminin acimasiz metotlarma
ve gem vurulmasiim-
knsiz hirsma uygun bir gekildeidare ediliyordu. Yine de dnyadaki ilk ve en byk okuluslu
iyerlerinden biri olarak geligtigi iin, yeni bir igir
agmly sayilabilirdi.

"Son Derece Metotlu"


StandardOil'in beyin adamt 1865'te Cleveland'daki mzayedeyi kazanan gen adamdl. Daha
o
zaman, henz yirmi beg yaglarmdayken, John D. Rockefeller ismindeki bu kigi etrafina antipatik
bir izlenim b1rakiyordu. Uzun boyu, zaylf vcuduyla evresindekilerce konugmay1
sevmeyen,
insanlardan uzak bir adam olarak grnyordu. Her zamanki sessizligive
uzun yzndeki sivri

33
enesiyle,soguk ve insan1 deler gibi grnen baloglanyla evresinitedirginediyor ve korkutu-
yordu. Bakiglan sanki insanlann ilerini okur gibiydi.
Rockefeller tek bagma, petrol endstrisinin gekillendirilmesindeki en nemli kigidit.Ameri-
ka'nin endstriyel geligmesindekitarihi yeri ve modern girketlegmedeki konumu iin de ayni

ey sylenebilirsede, bu ikincisi tartigma gtrebilir. dareve organizasyon ynnden bazi


kim-
selerce bir dahi oldugu iddia edilen ve hayranlik duyulan Rockefeller,ayn1zamanda, en ok nef
edilen kfr yiyen Amerikall iadamlarinm birincisi olma unvanma da sahiptir.Kendisine
ret ve
yneltilen bu nefret iki nedene baglanabilir. Kismen ok acimasiz oluguna, k1smen de ok baa-
nli oluguna. Petrol endstrisindeki egsiz nfuzu ve kapitalizmin geligmesindeki.zel yeri sonsu-
za dek bir miras gibi, gelen kugaklarca daima hissedilecektir. Rockefeller hay1rseverligi
ile de
evreyi etkilemig oldugu iin, bu yndeki n de her zaman devam edecektir. Rockefeller bu ay-
dinlik imajla oldugu kadar, olduka karanhk ve glgeli olan diger imajlyla da sonsuza dek daima
anilacaktir.
Rockefeller.1839'da New York Eyaleti'nin kirsal kesiminde dnyaya geldive yaklagik b-
tn bir yzytl, 1937 yllma kadar yagadt BabastWilliam Rockefeller,kereste Ve tuz ticaretiyleug-
ra an, sonradan allesiyleOhio'ya g etmig biriydi. Ohio'yayerlegtikten sonra, ismini "Dr. Willi-
Rockefeller"e dngtrp bitkisel ve patentli ila satimma bagladi. Baba Rockefeller sik sik
am
aileyi birakip uzun zaman ortadan kayboluyordu. Bazilarimn syledigine gre, Kanada'da ikinci
bir egi ve bagka bir ailesi daha vardi.
Ogul Rockefeller'in karakteri ise daha ok kk yagtan belliydi. Dindar, kafasima dildne
giden, sebath, ok dikkatli, ayrmtilara nem veren, hesap iglerine -zellikle parayla ilgili olan-
lara- akh eren ve merakh birisiydL Yedi yagina geldiginde,bagarlyla sonulanan ilk servenine
ynelmigti bile. Bu hindi satigi igiydi. Daha gok kkken babasi hem ona hem de diger kardeg-
"ocuklara

lerine ticaret iin gereken becerileri Ogretmeye koyuldu. Bir sylentiye gre, ticaret
gretiyorum" diye sagda solda vnr, "Onlarm camna okuyup her firsatta dayak atiyorum.
Onlan adam etmek istiyorum" derdi. Ortaokuldayken gen Rockefeller'in en baanlt oldugu
dets matematikti. Okul idatesi zihin aritmetigine yani toplay1p ikarmayiakildan abucakyap-
ma yetenegine, ncelikle nem veriyordu. Su konuda ise Rockefeller en nde gellyor, rakip ta-
mmlyordu.
"Byk bir geyleri"yapabilmek dilegiyle Rockefeller on alti yagmdayken bir sevkiyat firma-
sinda alignak zere Cleveland'a gitti. 1859 ylhnda kendi igini kurup ticaret yapmak iin Ma-
urice Clark'la ortak oldu. l Sava; nedeni ile ve Bati'nin iskna aihymdandolay1 o gnlerde .
artmigt1. Rockefeller firmasi bu durumdan yararlanarak refah yolunda ilerlemeye bagla-
"talep"

d1.Daha sonraki gnlerdebir gn Maurice Clark, deneyimlerine dayanarak, Rockefeller'in


"son

Rockefeller'in kendine konugmak" gi-


"kendi

derece metotlu bir insan" oldugunu 50yleyecektir.


bi bir huyu vardi. Kendi kendine konuqur, kendine danigir, dualar okur, tuzaga dgmemesi iin
kendi kendini uyarirdi. Pratik oldugu kadar da drst bir insandt Firma bydke Rockefeller
bu huyuna giderek daha fazla sanldi. Firma Ohio'da bugday, Michigan tuzu ve Illinois domuz
eti ticaretiyaplyordu. Albay Drake'in kegfinden sonrakiiki yll iinde, artik Clark ve Rockefeller
firmast da, digerleri gibi Pennsylvania petrol igine girigmigve bu igten para kazantr duruma gel-
migti.
1863 yllmda Cleveland'a yeni bir demiryolu hatti baglanmigt1.Bu baglanti nedeniylekent-
te yagayan i; sahipleri hayallerini bir kez daha petrol konusuna ve abucakzengin olma ykle-
rine yneltmigti. Cleveland'a giden demiryolu raylan boyunca her bir istasyonda yeni rafmeriler
aillyordu..Rafinerilerden birogu sermaye ynnden-ok aresiz durumda oldugu halde, bir tek
rafineri bunlardan tarkhydi.Su Rockefeller ve Clark'in sahip olduklan rafineriydi. Baglang1ta
Rockefeller rafineri iginin retim iginde sadece yeni bir yan i; olacagim dgndyse de, bir sene
iinde rafinerinin kr getirdigini grerek bu fikrini degigtirdi. Gnler geiyor Ye takvimler1865

34
yilmi gsteriyordu. Aik arttirma igi oktan geride kalmig ve Rockefeller Clark'i saf digt etmigti.
Artik orta derecede varhkh gen bir adamdi ve Cleveland'daki otuz rafinerinin en bygnn
sahibi, tek hkimi ve efendisiydi.

Byk Oyun
I. Rockefeller rafinericilikteki ilk zaferini ok uygun bir zamanda gerekleptirdi. 1865 yilmda
Savagbitmigti. Savagin bitmesiyle birlikte BirlepikDevletler'de byk bir ekonomik byme ve
hizl1 geligme gzlendi.okategli speklasyonve giddetlirekabetin
yanisira byk ottakliklann
kurulmasi ve tekellegmeagt baglamig oldu. Teknolojik geligmelere paralel olarak ok byk
apta ve tamamen farkl1rnler 1karanyenl bazi endstriler tredi. Bunlar arasinda elik en-
dstrisi, et ambalajlama, ulagttrma.gibibirbirleriyle hi ilgisi olmayanendstriler sayllabilir. te
yandan pazarlar da hizla bymeye baglamigt1.Bu bymede lkeye giren yogun galom ve
Bati'nin yerlegime ailmig olugu iki nemli etkendir. Gerekten de on dokuzuncu yzyilin son
otuz beg ylh iinde, Amerikan tarihindeo zamana kadar rastlanmamig derecede i; merkezi ku-
rulmutu. Artik Amerika'da gereklegen14 yapillyor denebilirdi. te gen adamlarm enerjisini,
hirsmi ve kafasmi buraya ekenmiknatisda buydu. Bu ekime kargi koyamiyorlard1. Bir igi ba-
parma ve kurma abasi; parayi hem para oldugu iin hem de baannm kaniti olarak kazanma
drts. Rockefeller'in "Byk Oyun" dedigi igte buydu ve insanlar bu akima dogru kendilerini
kaptirmig, koguyordu.
Diger taraftangazyagt ve yaglayicipazarlan da bymgt. Ama bu byme rafineri kapa-
sitesinin ihtiyalarma cevap verecek kadar degildi. Aym mgteriler iin birbirleriyle yarigan ok
fazla sayida girketvardi. Rafinerici olmak iin pek fazla sermaye veya beceri gerekmlyordu. Roc-
kefeller'in sonradan sylediginegre,
"bu
ige her meslekten insan" girmiti.Hatta Rockefeller
ve arkadaylarmm igini begendigi bir finnci, bir gn bir ilgmhkyapmig ve koskoca fmmm dgk
kalite bir rafinerlyi satm alma ugruna, satia ikarmigtt. Sonunda, buna zlen Rockefeller ve ar-
kadaylan firmclyteski igine dndrebilmek iin ona para demiglerdi.
Zamanla Rockefeller kendisini igini gl.endirmeye adadi
ve bunu da eldeki tesislerigenig-
leterek, kaliteyi koruyup lyilegtirerek ve bu arada mallyeti de her zaman kontrol altmda tutarak
yapti. Birikim ve dagitim fonksiyonlanni teykilatm iinde zme iglemi olan entegrasyona dog-
ru ilk adimi attu Entegrasyondan iki ama gdyordu.Tm operasyonlaripazarlarm oynakligi-
na karti korumak ve bu yangmada konumlanm daha da iyilegtirmek. Kendi varillerini kendile-
ri yapmak iin Rockefeller firmasi yeni araziler satm alarak buralarda beyaz megeyetigtirdiler.
Aym zamanda yalniz kendilerinin kullanacagt tanker arabalari, New York'ta kendilerine mah-
sus depolar, Hudson Nehri zerinde petrol taglyacakteknelersatm aldtlar. Rockefeller daha igin
baginda, kendisine bir ilke edindi ve bu ilkesine de sonuna .kadar sanki kutsal bir geymig gibi
sadik kald1.Bu ilkesi, firma iin kuvvetli bir nakit para pozisyonu kurmak ve her zaman iin el-
de bol miktarda para bulundurmak ilkesiydi. Aynca daha 1860'larda bile yeteri kadar finans
kaynagt da kurmutu. Bunu yapmasmdaki ama da, demiryollan ve bagka byk girketlerin ug-
radigi akibete ugramamak, girketinin sermayedarlara, bankerlere ve speklatrlere muhta du-
ruma gelmesini nlemekti. Nakit para sayesindegirket, hem rakiplerini yerden yere vuran gid-
detli karmaa ve depresyonlardan daima uzak kald1hem de bu gibi durumlardan kendisine ya-
rar sagladi.
Rockefeller'in byk yeteneklerinden biri de, girketininve genel olarak da endstrininne-
reye gittigini,dogru tahmin etme yetenegiydi. Bunu yaparkenaym zamanda, kendi girketnin ip-
lerini gn gnne, ayrmtilanyladenetlemekten geri kalmiyordu. "Ige muhasebeci olarak bagla-
digim iin rakamlara ve gereklere,ne kadar kk olurlarsa olsunlar byk saygt gstermeyi
grenmigimdir" derdi. indeki her trl ayrmtiyla ve iginher ynyle mutlaka ilgilenir, bunlann

35
I

iine glrerdi.Bu igler ne kadar can sikici olursa olsun, bu prensibinden asia vazgemezdi. Petrol
Blgeleri'nde, amurlu tarlalarda dolagip petrol satin ahrken giydigiok eski bir giysiyidaima
muhafaza etmigtir. Btn bunlann sonucunda tek-merkezdenyneltilerek igleyen bu firma,
1860'lann ikinci yansma gelmeden, dnyanm belki de en byk rafinerisi olacaktl.
186Tde, Rockefeller gen bir adamla ortak oldu. Henry Flagler adindaki bu ortagin Stan-
dard Oil'in kurulmasmdaki etkisi neredeyse Rockefeller'inki kadar byktr, On drt yaginda
aligmayabaglayan Flagler daha yirmi beg yayma gelmeden Ohio'da viski imalatmdan kendisine
ufak bir servet edinmigti bile. Ancak 1858'de alkol yapimma pek lyi gzlebakilmadigt gereke-
siyle, bu igteki alle hisselerini kendininkileri degilse de papaz olan babasinin hisselerini satti.
-

Daha sonra Michigan'da tuz imalatihgtna atildi. Fakat durumun son derece kangik olugu ve
arzm agiri dzeyde olugu yznden iflasa srklendi. Bu iflas onun gibi parayi ok kolay kazan-
mig biri iin yarath bir deneyim yerine gemigti.
Aslinda Elagler doguitan iyimserdi. Gemigten aldigt derslerle daha da olgunlagrm; olarak
yeni bir attlim yapmaya karar verdi. Yaamigoldugu iflas olayi ona yeni bir inan getirmigti. Ar-
ne denti degerli oldugunu anlamig ve bunun bilincine var-
"igbirliginin"

tik reticiler arasmda


mtti. Yaammmdaha ileri y1llarmda yangma" diye nitelendirdigi olaya kargl ise aym de-
"ktsitsiz

recede derin bir neftet duyar olmugtu. Edindigi kamya gre igbirligi ve birlegme, gvenceden
yoksun kapitalizm dnyasinda mevcut riskleri en alt dzeye ekmekiin mutlaka gerekiyordu.
"nce
Deneyimlerlyle grendigi bir konu- daha vardi. Sonradan syledigi gibi, kafam suyun s-
tnde tut; ondan sonra lkenin byyecegi hakkmda bahse gir" diyordu. Nitekim Flagler, l Sa-
vag sonrastnda Amerika zerine bahse girmeye hazir ve istekliydi.
Zamanla Flagler, Rockefeller'in en yakm meslektagi ve en yakin dostu oldu. nsanlardan
"ig

uzak yagayan Rockefeller iin gnn birinde, atasz sayilacak Quszleri sylemigtir: zeri-
ne kurulan bir dostluk, dostluk zerine kurulan bir igten daha saghkhdir." Enerjik ve mcadele-
ci karakteriyle Flagler,asik suratli, agtn temkinli Rockefeller iin biilmigbir ortakti. Rockefeller
denli gayretli ve itici gce sahip" bir ortaga sahip olmaktan mutluluk duyuyordu. Ancak
"bu

eleptirmenlerden birinin gzyle Flagler farkli bir imaj verir: "Kstah, temkinsiz,kendi ikarim
dgnen, vicdan sahibi olmayan biri." okseneler sonra, Rockefeller'le ortakhgtndan ok b-
yk bir servet edindikten sonra, Flagler ikinci bir zaferin pegine dgt. Florida Eyaleti'nin geligti-
Tilmesi, Dgledigi ve "Amerikan Rivierast" dedigi imaji gereklegtirmek iin Florida'mn dogu ki-
yllan boyunca, Keys blgesine kadar uzanan demiryolu dgedi, hem Miami'yi hem de Bati Palm
Beach'i kurdu ve kalkmdirdi. .

Kugkusuz tm bu iglerin yapilmast zaman aldi ve ileriki ylllarda gereldeyti. Daha nceki
kurulug yillarinda, Rockefeller Ve Flagler birbirlerine ok yakin bir mesai iinde ahytilar.Aym
olisi paylagiyor,arka arkaya yerleptirilmig masalannda, sirtlan birhirine dnk olarak oturuyor,
mgterilerin ve petrol aldiklari kipilere yazdiklan mektup taslaklanmdevamli olarak ne arkaya,
birbirlerine geiriyor, istedikleri sonucu elde edinceye kadar bu gekildeahylyorlardi. Arkadallle
lan ige dayamyordu ve devamli olarak ve sabit fikir halinde konugtuklan tek konu igti. Ofistey-
ken, Union Kulp'te yemek yedikleri sirada, ofisten birbirine yakm olan evlerine yrrken, da-
ima iq konuqurlardi. Rockefeller gunu sylemigtir: "Konugmalanmizin dig etkenlerle sik sik kesil-
digi ofis atmosferinden uzak oldugumuz bu yryglerde, dgnce, konugma, bir arada planla-
ma iglevlerimizi yerine getirdik."
Standard Oil'de, baan ynnden can daman oldugu artik kanitlanmig naklyat igini Flag-
ler yklenmigti. Nakliye iginin dzenli yrmesinin tm rakiplere kargi girketi daha bagarth ya-
pacagina, mutlak g kazanacagma inamyorlardi. Olaylarda bunu kamtlamtyttr. Bu prensibe g-
re hareket eden pirketin konumu giderekdaha da lyilegmig, zaten sahip oldugu arpici gce ye-
niden taze g kattlmigtL
Flagler petrol alamnda kupkusuz bir uzmandi. Konu petrol oldugunda Flagler'in biraz da sal-

36
l

dirgan olmaya yneldigt sylenebilir. Ancak gunu da kabul etmek gerekirki, petroldnyasi, eger
Hagler'in bu iki niteliginden yoksun kalmig olsaydi, bugn tm dnyamn tamdigiStandard Oil
SirketiKralhgivarligini devam ettiremezdi.
Tren yollari idaresi, Rockefeller tesislerininbyklg, etkinligi ve mkemmel ekonomik
durumunu gz nne alarak bu girkete tagimacretinde indirim uygulamigti. Bylece rakipleri-
nin dedigi tagima cretinden daha dgk cret deyen pirketin toplamnakliye masraftazalmig-
ti. Su durum fiyat ve kazan aismdan girketeek bir avantal kazandtriyordu. 11eriki y1llarda bu
indirim konusu byk anlagmazliklara yol amigtir. Birok kigi ortaya ilop girketin,rakiplerinin
fiyatlanni indirmelerini saglamakiin indirim uygulamasi yaptirdiglDl, demiryollarmi buna zor-
ladigtni iddia etti. Onlara gre bu adaletsizlikti. Ancak tagimaaisindan demiryolu idareleri bir-
birleriyle byk rekabet halinde olduklanndanher ne gekildeolursa olsun indirim uygulamast
tm lkede yaygin olarak devam etti. zellildebyk aptadzenli sevklyat garantisi verebilen
herhangi bir kigi iin demiryollan byk indirimler yapti. Sonu olarak Standard Oil Teykila-
t1'ningrkemli gcn arkasma alan Flagler, bir kez daha mmkn olan en lyi pazarligi gerek-
leptirmigoluyordu.
Ama Standard Oil yalmz indirim saglamakla yetinmedi. Rakiplerinin "dezavantajh"
du-
rumlarmdan da kazan saglamayoluna gltti. Su avantaj gu gekildesaglamyordu: rnegin,gir-
ketin rakibidurumunda bir sevkiyati, petroln trenle New York'a gndermek istediginde de-
miryollanna varil bagma bir dolar deyecek olsa, demiryollan derhal bu paramn yirmi beg sen-
tini geri dyordu, ama sevktyat1ya degil, sevklyatmm rakibine, yani Standard Oil Sirketi'nel
Kugkusuz bu durum petroln zaten ucuza mal eden girket iin rakiplerine kargi olaganstii
ek bir mali avantaj daha sagliyordu. Bu uygulamamn gerek sonucu olarak, girketinrakibi olan
teki girketler farkmda olmaksizinStandard Oil'i beslemig oluyorlardt Ancak sirket dezavan-
tajlardanfaydalanma ve buna benzer diger uygulamalari ile artik kamuoyunun antipatisiniek-
meye baglamigti.

"Haydi Planimizi Hayata Geirelim"


Petrol pazan olaganst bir hizla geliirken, petrol arayan pazarlarm sayisida giderek daha b-
yk bir hizla artlyordu. Bu durum byk fiyat dalgalanmalanna ve sik sik olugan bunahmlara
yol aiyordu.1860'laradogru agin retim nedeniyle flyatlar yeniden dgmeye baglamig, yeni
ge-
ligen endstri depresyona girmigti.Bunun nedeni ok aikti: Kuyularm ve petroln de ok fazla
olugu. Bunalimdan rafinericiler de reticiler kadar etkilenmigti. 1865-1870 yillan arasmda gaz-
yagmm perakende fiyati yaridan daha apagt dgmgt. Tahminiere gre, rafinerilerin gazyagl
retme kapasitesi pazarlann kaldirabileceginin fazlaslydt
.kat

Rockefeller, kapasitenin stnde retim yapildigini ve 13ununmaliyetini anlamakta gecik-


meyerek, bu elverigsiz kogullar altinda, rafinericilerden ogunun para kaybma ugradigt bir sira-
da, abalarmi endstriyi birleptirmeye ve kendi kontrol-altma almaya yneltti. Kendisinin Flag-
ler ile birlikte istedigi, daha fazla kapital edinmekti; ancak bunu kontrol elden kairmadan yap-
mak istiyorlardt. Bunun gereklegmesinde kullandiklan teknik,ortakligt bir anonim girkete dn-
drmekti ve bunu gereklegtirdiler. 10 Ocak 1870tarihinde,bagta Rockefeller ve Flagler oldugu
halde, diger be; adamla birlikte Standard Oil Companykurulmuy oluyordu.
irketeisim verilir-
ken, tketicileringven duygusunun saglanmasi istenmig, "standart
kaliteli rn" imajmi veren
isim bu nedenle seilmigti. O gnlerde piyasada satilan gazyagtegitleri birbirinden ok farkhy-
d1; bu nedenle ok dikkatti olmak gerekiyordu. nk, agiri miktarda benzin veya nafta ieren
gazyagi, bu iki maddenin abuk tutugurolugu nedeniyle, bu tr gazyagim yakmaya kallgan bir
.
kimse.belki de hayatmm da son amm yaamig olacakti. Nitekim, gerekten de zaman zaman bu
tr olaylarya anmigttr. Rockefeller mevcut stokunun drtte birini, artik Amerika'daki
tm rafi-

37
neri endstrilerinin onda birini kendi kontrol altmda tutan yeni girketinde muhafaza ederdi. Yi-
ne de bu yalnizca bir baglangi sayllabilir. Nitekim ok seneler sonra Rockefeller gemige,eski
gnlere bakarken gunlartsylyordu: "Bu igin bu kadar byyecegini kim bilebilirdi?"
Yenikurulmug haliyle ve daha fazla kapitalle donanmig olan Standard bir kez daha gcn
demiryollannda indirim konusuna yneltti ve buna eskisinden daha fazla aglrlik verdi. Bundan
amaci rakiplerine kargi daha fazla avantaj
saglamaktL Fakat bir yandan da i; kopullanmn genel
durumu gitgideyozlagmaya baglamigti. yleki daha takvimlerl871 yll1mgstermedenrafineri
endstrisi tam bir panik iine dgmgt. Kr marjlan tmden yok oluyor, rafinerilerin ogu de-
vamli para kaybediyordu. En kuvvetli girketinbagi olan Rockefellerbile durumundan endige du-
yar oldu. Rockefelleraradan geen sre iinde Cleveland'daen nde gelen adami olmug, aym
zamanda da Euclid Avenue Baptist Church isimli yre kilisesinin nde gelen erknlan arasma
katilmigtt. 1864 yllmda Laura Celestia Spelman'la evlenmigti. Bu gen kiz okulu bitirirken yaz-
digt mezuniyet makalesinde aynen gunlan yazmigti: "Kendi KaylgiminKreklerini Kendim e-
kerim. Kadm, dgncede, icraatta, iradede bagtmsiz ve zgr olmalidir, ama ne yazik kl zgr
degildir. Bu, agm kary1karglya oldugu en byk sorunlardanbiridir." Laura her ne kadar Rocke-
feller'le evlendikten sonra kendi kay1gminkreklerini kendi ekmekten vazgetiyse de, kocast-
mn en yakm sirdagt olmayi bagardi. Rockefeller'in i; mektuplarimbile gzden olmug-
geirdigL

tur. Yatak odalarma ekildikleri bir gn Rockefeller kansina bir konuda sz vermigti. Eger bir
gn i; durumu haklanda herhangt bir endigeye kapilirsa, bunu ilk olarak kanstna syleyecekti.
Simditakvim 1872'yigsteriyorduve rafineri bunalimimn ortalanndaydilar. tebyle bir gn-
Rockefeller kansmm endigelerini yatigtirma ihtiyacim duyarak ona punlarisyledi: "Sunubil
.de

ki, biz petrole yapilan yatino diginda da, bagimsiz ve zenginiz."


Rockefeller'inhemen tm petrol rafinerilerini bir att altinda dev bir kombinasyonda bir-
kurtarmak" iin
"igi

legtirme fikri iyte bu zntl gnlere rastlar. Daha sonra syledigi gibi
mutlaka bir geyler yapmak gerekiyordu. Gerek bit birlesme, salt bir kuyunun veya dernegin
tek bagma yapamayacagi geyiyapabilir diye dgnyordu. Fazla kapasiteyi yok etmek, fiyatlar-
daki ilgmcadalgalanmay1 bast1rmak ve esas olarak da endstriyi kurtarmak. Rockefeller ve
meslektaglanmn derken kastettikleri buydu. Ancak aslmda plan Rockefeller'den ge-
"planimiz"

liyordu ve icraatm1 da kendi ynlendirdi. okdaha sonra, Rockefeller bu konuda gunlan syle-
migtir: "Fikir benden gelmigti ve bazilarmm itirazma kargm destek de grd. nceden itiraz
edenler sonradan bu igin heybetini, devamli olarak daha bydgn grerek yuinugadtlar ve
bize katildilar."
Standard Oil bu konuda bir de kampanya aarak katilmalan kolaylagtirmak iin kendi ser-
mayesini artirdi. Fakat olaylar aym zamanda aksi yne de geligiyordu.1872 Subati'nda bir gn,
kafasi karigan Pennsylvania'll bir demiryolu sahibi aniden, flyatini ykseltti; Petrol Blgele-
ri'nden New York'a kadar denen ham petrol tagimacretini-birden bire iki katina ikardL Sy-
lentiye gre fiyat artigtadi sam bilinmeyen South Improvement Company isimli bir topluluktan
geliyordu. Bu esrarengiz girket neyin nesiydi?Arkasmda kimler vardi? Tm bu sorular sorulur-
ken Petrol Blgeleri'ndeki bagimsiz reticiler ve rafinericiler hop oturup hop kalkiyor, byk pa-
nik yagiyorlardi.
South Improvement Company(CneyiGeligtirmeSirketi) petrol endstrisine istikrar ka-
zandirmak iin yrtlen allgmalarlaugraan bagka bir kutulugtu. Su kurulug ileriki yillarda te-
kellegme kontrolnn gereklegmesiabalannm sembol olmuytur. u aligmalarla ilgill olarak
Rockefeller'inadt sik sik gese de ve her ne kadar kendisi projenin en ileri gelen uygulayicst ol-
mugsa da, asimda fikir demiryollarmdan gelmigti. Bunun sebebi savag sonunda demiryollannda
act bir fiyat politikasi uygulanmasiydt. Bu proje demiryollan ile rafinericileri kartellerin kanad1
altmda bir araya getirmeyi ve pazarlari blgmeyi ngrmekteydi. Bylece rafinericiler yapacak-

lan sevklyat iin indirim grmekle kalmayacak, - dezavantajli durumlarda denen geri deme-

38
leri de - ye olmayan rafinericilerin dedigi tam cretten pay alacaklardi. Rockefeller'in biyog-
rafisini yazanlardan biri, qu szleri sylemigtir: "Bu uygulama o zamana kadarki uygulamalar
iinde en acimasizve ldrc olani, ayni zamanda Amerikan sanayicileri tarafmdan en kabul
grenive benimseneni olmuytur."
Esrarengiz tutumunu devam ettirmekle beraber Gneyi GeligtirmeSirketi, Petrol Blgeleri
halkinca hop kargilanmamig, hatta onlari kizdtrmigti. Basm bu olay1degigik gekildeyorumladi.
Pittsburgh'da ikan bir gazete "Bu girketbtn petrol blgesi iinde olsa olsa tek bir ahci bulabi-
lir" derken, Titusville gazetesi, bu girketin sirf "Titusville'i kurutmak iin" bir tehdit unsuru ola-
rak kuruldugunu ileri sryordu. Subatayi sonunda bir gn, Gneyi Geligtirme Sirketi'ni pro-
testo etmek amaclyla gz dnm bin kipilik bir kalabahk ellerinde pankartlar oldugu halde
Titusville Opera Binasi'm bastilar. Iqte, ileride Petrol Savaglan denen hareket bu gekilde baglamig
oldu. Demiryollan, Rockefeller ve diger rafinericilerin hepsine artik dgman gzyle bakillyor-
du. Tm reticiler kasaba kasaba dolagip "Canavar","Kirk Haramiler" lgliklanyla protestolanm
haykirmaya baglad11ar.Artik reticiler tekelciligekargi g birligi yapmiglardi ve birlegmig halde,
rafinericilere ve demiryollanna kargi boykot uyguladilar. Bu boykot ok etkili olmugtur. rnegin
Cleveland'daki StandardOil rafinerilerine bir anda ok az ham petrol gelir oldu ve sonuta, nor-
mal olarak iki yz ii ahyttratibu girket,yalmzca yetmig ii ahytmrduruma dgt. Fakat
Rockefeller yaptigt lyin dogrulugundan kuku daymuyordu. Petrol Savaglan sirasinda egine yaz-
digt bir mektupta yylesyler: "Gazeteleremakale yazip elegtiride bulunmak kolay bir igtir, ama
bizim yapacak bagka iglerimiz var. Dogru olani yapmaya ve gazetelerin yazdiklarmdan sinirlen-
memeye, zlmemeye kararliyiz." Yine, petrol savagmm bagka bir agamasmda egine yazdigt
mektupta, hayatt boyunca sadik kaldigt ilkelerinden birini yazlyla ifade ediyor ve "Bizim 14 an-
lagmalanmizi degigtirmek kamuoyuna dgmez" diyordu.
Rockefeller'in bu szlerine karym, 1872 yllinm Nisan ayi geldiginde kendisi de dahil, rafi-
nericiler Ye demiryollan, Gneyi Geligtirme Qirketi'ni gzdenikarmayave batirmaya karar ver-
mig durumdaydi. Petrol Savaglarisona ermig, grgne grereticilerin zaferiyle bitmigti. Ileriki
yillarda Rockefeller,GneyiGeligtirmeSirketi'nin baansiz olacagtmteden beri bildigini, fakat
amacma erigmek iin byle hareket ettigini sylemigtir. "Biliyorduk ki, girket eninde sonunda
batacaktt: qteo zaman biz uygulama' durumuna geecektik" demigtir. Aslmda Roc-
'planimizi

kefeller harekete gemek iin Gneyi Geligtirme Sirketi'nin batmasim bile beklememig, ok da-
ha nceden harekete gemigti.Takvimler 1872 yilmm ilkbahanm gsterirken o artik Cleveland
rafinerilerinin ogunun ve New York rafinelerinin de bazilarmin kontroln eline geirmigti. Bu
durum da onu dnyanm en byk rafineri grubununefendisi konumuna getiriyordu. Artik dn-
yadaki tm petrol endstrisini ele geirmeye ve hkmetmeye hazirdi...
1870 yllinm dikkate deger bir zelligi bu yll iinde rnn devamli artmast olay1dir.Geri
reticiler rn kisitlamak iin bikmadan aba sarf ettiler ama baan11olamadilar. retimo deri-
li oktu ki, petrol depolayan tanklar dolup tagiyor,topragiham petrolle kapltyordu. Gnn birin-
de petrol fazlasmin a1r1dzeyi buldugu, flyatlarm son derece dgk seviyeye indigi saptandi.
Artik petrol depolayacak daha bagka yer de kalmadigmdan, ham petrol irmaklara ve tarlalara
dkmek zorunda kaldilar. ylebir an geldiki flyat varil bagma kirk sekiz sente kadar indi. Bu fi-
yat ev kadmlarmin ime suyuna dediklerinden sent daha azdi. u arada retimin kisillan-
masi iin tekrar tekrar birok girigimler yapildlysa da bagarl saglanamadt. Devamli olarak kazi
yapildigt ve yeni yeni petrol yataklari bulundugu in endstri bir trl istikrar kazanamtyordu.
Etkili bir k1sitlama hareketini engelleyen bagka bir faktr de, ortahkta mevcut retici sayismm
gerekenden ok daha fazla ol.uuydtt.Tahminlere greon dokuzuncu yzyilm son yirmi beg ylh
iinde, Petrol Blgeleri'nde retim yapan firma sayisi on alti bini buluyordu, Bu reticilerderi
birogu speklatrler, digerleri ise iftiydi. Biroklari da, geoigleri hangi meslekten olursa ol-
sun, agirl derecede bireysel, grme yetenegi" olmayan, halkm lyiligini dgnmeyen kipi-
"uzagi

39
Lerdi. Bu son gruptakiler kendilerine sunulan plan iyi bile olsa, igbirligine yanagmtyorlardi. Disip-
line kargi lyice duyarli olan Rockefeller ise reticiler arastnda dnen karmaa ve blnmeye, on-
lara katilmadigim gsteren bakiglarla baklyordu. Su konuda daha sonra aci bir hognutsuzltikla
unlari sylemigtir:"O gnlerde Petrol Blgeleri tam bir maden ikarmakamplydi." Bunlan sy-
lerken kugkusuz rafinerileri hedef almigt1.

Savag ya da Bang
Rockefeller'in byk bir cesaretle girigtigtsavag plani, kend szcklerlyle qu gekilde ifade edil-
migtir: "Kr etmeme politikasini biak keser gibikesmek ve sona erdirmek." Ayrica, kendi kont-
rol altmda
"petrol
igini gvenli ve krh hale getirmek."Bu savagta Rockefeller hem bir strate-
jist gibi, hem de orduyu idare eden bagkomutan gibi hareket etmigtir. Emrindekikurmaylardan
byk bir gizlilik ve sratle icrada da uzmanliklanm gsterecek gekilde hareket etmelerini iste-
di. Eu kogullarda, kardepi William'm diger rafinerilerle olan iligkilerini
"savag

ve bang" diye ta-


mmlamasma gagmamak gerekir.
eher blgede belli bagh rafinerileri ve en nemli firmalan satin almakla bagladilar. Rafine-
ricilerle olan iligkide, Rockefeller ve arkadaylari saygt,nezaket ve pohpohlamaesaslannagre
hareket ettiler. Kendi girketlerinin br girketlerlekargilagtinldiginda ne kadar ok kr getirdigi-
ni etrafa sergilemek istiyorlardi; nk diger girketlerin birogu kt gnler geiriyor, varliklan-
m srdrme mcadelesi veriyordu. Rakip tarafi kendi tarafmadostane bir gekilde ekmek iin
bizzat Rockefeller aba gsteriyor, bu ugurda yksek dzeyde olan ikna yetenegini seferber edi-
yordu. Dgncesine gre bu politika lye yaramasa bile hi degilse etin bir rakibi dize getirm
"bir
olacaklar, ya da en azmdan agritacak" ve hayli terleteceklerdi."Aynca bu durumda-
"bagmi

ki firmanm pazarinda rakibin


"zararda"
fiyatlan dgrecek, bylece aligmasmisaglayacakti.Bu-
nunla da yetinmeyen Standard Oil plyasadaki btn varilleri toplayarakbir tr yapay "Varil ali-
gi"yaratarak rakiplerini bag egmeye zorlamigt1.Su ugurdaki bir bagka mcadele sirasmda, kendi
ynlerine ekmek istedikleri rakip yola gelmeyince,Henry Flagler adamlarma pu talimativeri-
yordu: "Baktimz ki adam yeteri kadar ter dkmemig, daha ok terletmek iin zerine yorgan
atm. Ona bir kurug kaptirmaktansa avu dolusu parayi kaybetmeyi yeglerim."
frket mensuplan, byk bir gizlilik iinde hareket ederek dig dnyaya kargi bagimsiz g-
rnmek isteyen fakat aslmda girketin bir parasi olmuyfirmalarla ige girigtiler.Birgok rafineri, fi-
yatlari dgren, kendilerine baskt uygulayan yerel rakiplerin, aslmda gnden gne bymekte
olan Rockefeller imparatorlugunun adamlan oldugunu hibir zaman anlamadilar. Kampanya de-
vam ettigi srece, her agamada, girket mensuplari gifreylehaberleptiler. StandardOil "Morose"
gifreadim kullanlyordu. lerikignlerde Rockefeller ne zaman bu derece gizli hareket ettigini sa-
vunmak zorunda kalsa, gizlilige bagvurdugunu her zaman kabul etmig, hibir zaman saklama
yoluna gitmemigtir.Bir defasmda yyledemigti: "Hepsi de dogrul Ama size soranm, bir Mttefik
Kuvvetler Komutanom savaga karar verdigi zaman taarruz tarihini dgmana bildirdigi grlm
ey midir?"
1879 y11lanndasava; artik tamamen sona ermigti ve bu savagtan Standard Oil muzaffer
olarak ikmigtl. Artik Amerika'daki rafineri kapasitesinin yzde doksani kontrol altindaydt Bo-
ru Hatlan ve Petrol Blgeleri toplamagebekeside kontrolne gemigti. Aynca nakliyecilikte de
artik egemendi. Gerek gudur ki, Rockefeller kazandigt zaferi duygusal tepkilerle kargilamamig
ve asla kin gtmemigtir.O kadar ki zamanla, yenilglye ugrayan rakiplerden bazilari Standard
Oil'de grev aldilar. Ynetim Kurulu'na girdiler ve kampanyamn ilerideki agamalarmda girketin
sadik birer mttefiki olarak hareket ettier. Buna kargin 1870'lerin sonuna dogru girketkuman-
dayi tam anlamtyla ele gegirdigi zaman bile, arada bir beklenmedik kargi koymalar grlmyor
degildi.
Yeni Tehditler
1870'lerin son y llarmda Rockefeller'in artik igleri kendi kontrol altma aldigina inandigt bir si-
rada Pennsylvania firmalan Standard Sirketi'nin kendilerini artik bogmakta olan baskismdan
kurtultnak iin son bir girigirnde bulundular. Bunu ok cretli sayllabilecek bir fikri gerekleptir-
mek yani uzun menzilli boru hatti dgemek amactylayapmiglardi. Bu fikir dnyada ik dela de-
nenecek bir atihmdi ve daha evvel hibir zaman buna benzer bir proje denenmig degildi. Tide-
water (medcezir) adi verilen bu projenin teknik aidan mmkn olacagi konusunda da hibir
garanti yoktu. Proje, petroln Petrol Blgeleri'nden doguya dogru 110 mil kadar naldini, orada
Pennsylvaniave Reading demiryollarina baglanmasmi ngryordu. Sonunda ige giripildi.Boru
hatti ingaati byk bir gizlilikiinde yrtld. Bu arada bazi engelleme girigimleride oluyordu.
Boru hattmm yola engel olacagi gerekesiyle girketbinasinm istimlakiin uydurma araziincele-
meleri bile yapildi. Boru hattmm gereklegip igletmeye ailacagindanson dakikaya kadar kugku
duyanlar olmuytur. Tm bu kukulara karym boru hatti gerekleyti ve aild1. 1879 Mayis ayi gel-
diginde artik boru hattimn iinden petrol aklyordu. Bu olay gerekten kmsenmeyecek, ok
byk bir teknolojikagama sayilir. Bu boru hattmm dgenmesi ancak drt yll sonra gereklegen
Brooklyn Kprs'yle kiyaslanacak kadar byk bir baan say11abilir.Aynca, boru hattmm ger-
eklegmesiylepetrolclktarihinde de yeni bir sayfa ailmig oluyordu. Zamanla, boru hatti
uzun mesafeli nakliyatta da nemli yer tutacakve demiryolunun en byk rakibi olacakti.
Tidewater'm. bu apaik baansi ve nakliyecilik ynnden ifade ettigi devrim kargismda
Standard Sirketi yalmz byk bir gagkinligaugramakla kalmiyor, aynca bu sektr zerinde sahip
oldugu kontroln de bir kez daha tehlikeyeatmig oluyordu. Artik bu girketebir alternatif bu-
lunmugtu ve bunu da reticiler yapmigt1.Tidewater Sirketi derhal harekete geti ve kisa srede
Petrol Blgeleri'ndenCleveland'a, New York'a, Philadelphia'ya ve Buffalo'ya kadar uzanan tam
drt petrol hatti kurdu. iki yll iinde Standard,Tidewater
.irketi

iinde azinhkta kalmig bir his-


sedar durumuna dgmgt. Aynca, rekabet saglamak iin sevklyatiyeni boru hatti girketiyle
yapmak zere bir de anlagmayapmigti. Ancak Tidewater operasyonlar ynnden bir dereceye
kadar bagimsiz kalmak istedi. Rafineri iginde birlegme saglandiktan sonra gereklegenbu boru
hatti ile Standard lrketi petrol sanayiinde entegrasyonu saglamig oluyordu.Kisaca sylemekge-
rekirse Tidewater di1nda,Petrol Blgeleri'ne giren ve ikan boru hattmm hemen her santimet-
resi Standard Sirketi'nin kontrolne girmigti.
Artik bu dev tegekklyerinde tutmanin,ona dur demenin bir tek yolu kaliyordu. O da ige
politikayi ve mahkemeleri kangtirmak. 1870'liytllann sonunda, Petrol Blgelerireticileri Pennsyl-
vania'da, ayncahkh fiyat uygulamalanni fleri srerek Standard aleyhine seri halinde hukuki giri-
imlerde bulundular. Sirketi, petrol igini o gne kadar grlmemiggekilde kendi kontrol altina
almakla itham ederek, "Otokrat" olmakla suladilar ve girket mensuplanndan "bu
haydut ete-
si" diye sz ettiler. Bazilan daha da lleri giderekgirketinen st dzey mensuplannin bir cinayet
tertibinin iinde olduklan iddiasinda bulunarak cezalandmlmalanm istediler. O stralarda New
York'ta yer almakta olan ve demiryollarlyla ilgili hukuki bazi oturumlardaStandard Oil'in uygu-
lamig oldugu indirimli nakliye sistemi (rebatesisterni) gndemde bag konuyu olugturuyordu.
Bylece, Pennsylvania ve New York gibiiki eyalette birden srdrlen sorupturmalar hukuki
ve
iglemler, StandardOil faallyetlerini, kuruldugu gnden beri ilk defa, kamuoyuna aika gsteren
igaretler sayilabilir.Bu arada, kugkusuz girketin nerelere kadar uzandigi, ne denli etkili oldugu
Ve kamuoyu nakliye uygulamalanm nasilyaptigi gibi zaylf oldugu ynleri de nnde
aiga iki-
yordu. Eu arada Pennsylvania'da byk jri, Rockefeller, Flagler ve bu ikisinin igle iligkilibirka
yakimni tekel yaratialigi yapmak ve rakiplerine zarar vermekten sulu bulmustu. Aynca, Rocke-
feller'i Pennsylvania'ya srme konusunda da yogun bir faaliyet sregelmekteydi. O kadar ki du-
cumdan alarmakapilan Rockefeller, New York valisine ha vurarak bu konuda ikmasi olast bir

41
1
I
I

karari anaylamamasi iin kendisinden sz alma geregini bile duydu. Sonunda dgmanlannm bu
girigimibagarisizhkla sonulandi.
Fakat yeni aiga ikan bazi gerekler ve birikimler zamanla kamuoyu zerindeki etkisini
gsteriyorve girket hesabina olumsuz srekli- puan kaybma neden oluyordu. Artik girketi
-ve

saran gizemli tl ortadan kaldirilmig ve gerek oldugu gibi meydana ikmigti.Kugkusuz kamu-
oyu bu g0rdklerinden memnun kalmayacak ve fkeye kapilacakti. Standard'akargi yneltilen
tm sumalan yazill clarak ilk ele alan kigi Henry Demarest Lloyd admda bir yazardt. Bu kigi
ChicagoTribune'da yayimlanan bir yazi dizisinde tm bu sulamalan bir btn olarak ele aldi.
Daha sonra bu yazi dizisini "Byk Bir Tekelin yks"bagliglyla 188l'de Atlantic Monthly'de
.
yayimlanan bagka bir makaleizledi. Su yazi o denli dikkat ve ilgiyle kargilandi ki tam yedi kez
basildi. Yazar Lloyd'un bu makaledeki iddiasina gre, Standard Oil Sirketi Pennsylvania Eyale-
ti'ne "Eyalet Kanunlanm dzeltme" digmda yapabilecek her trl olumsuz geyi ve ktlg
yapmttL Cariptir,makaledeki tm sumalara karym, i; ynnden Standardbu iddialardan fazla-
ca etkilenmedi ve igi bozulmad1. Ancak Lloyd'un yazmig oldugu ve Standard'm igleri nasil y-
rttgn aiga ikaran makale, bu tr makalelerin ilk byk rnegi olmakla beraber sonuncu-
su da olmad1. llerideld ylllarda bu trden daha bagka birok yazi daha yaztldt Artik John D. Roc-
kefeller'in kamuoyuna verdigi gizemli imaj, yani grnmez adam olmak sona ermigti. yleki,
zaman zaman, Petrol Blgeleri'nde yaayan anneler, yaramazhk yapan ocuklarmt yola getirmek
iin "Szm dinlemezsen seni Rockefeller'e veririm" diyorlardi.

Trst
Bir taraftan mahkemelerle ve kamuoyu sorunlanyla ugragirken diger taraftan da Rockefeller'in
kurmuy oldugu byk imparatorlukta soylu bir i dzen ve kontrol ele geirmeabasiverili-
yordu Ve bu abadada baanli olunmuqtu. Bir kere, ortada lkeyi epeevresaran ve egitli rafi-
nerileri simgeleyen bir dernegin var oldugunu gsteren aik bir megru zemin mevcut degildi.
Buna dayanarak, ileride bir gn, Rockefeller mahkemedeverdigi yeminli bir ifadede insanlann
yzne baka baka ekinmeden ve yalan yere yemin etmig de olmayarak, sz konusu tm girket-
lerin sahibinin StandardOil olmadigim ve kontroln Standard Oll'in yapmadigim syleyecekti.
Aslmda bunlarm ogunlugununkontrol kendisindeydi. Rockefeller grubundan bir hisse sahibi
gnn birinde New York Eyaleti Yasa Temsilcileri Komisyonu'na lkede mevcut rafinerilerden
yzde 90 kadarinm hallerinden ve aralarmdaki i; iligkilerinden
"memnun
olduklarini, uyum
iinde bir arada ahytiklanm" syleyecekti. Bir bagka hissedar da aym komisyona kendi firmasy
nm Standard Oil'le hibir baglantisi olmadigini ifade edecek ve Standard'laolan tek kipiseliligki-
sinin hisselerinin blnmesinde igirtkanlik yapmaktan" ibaret oldugu hakkmda komisyo-
"kr

na teminatverecekti. Aslmda organizasyonun esas hedefi zaten buydu, Kendi firmalarmdan bag-
ka firmalarda hisse sahibi olanlar Standard Oil'in kendisi degil, Standard'ta hissesi bulunan kipi-
lerdi. O gnlerde, teykilatlarmkendileri bagka tegkilattardahisse sahibiolmak hakkma sahip de-
almma igiOhio Standard Oil Sirketi adma degil, o tegkilatmhissedar-
"emanete"

gildi.Hisselerin
lari adina yapilabiliyordu.
"Trst" deyiminin hukuki kavrami zamanla lyileptirilip bir gekle baglandt ve bu 1882 yill 2
Ocak tarihindeStandard Oil Trst Anlagmasi'nm imzalanmasiyla resmiyet kazandi. Bu anlagma,
1870'lerin sonunda ve 1880'lerin ilk ydlannda yer alan yargisal ve politik saldinlara bir yanit ni-
teligindeydi.Aynca bundan daha bagka bir neden de vardL Artik Rockefeller ve ottaklan yava;
yava; lm kavrami ve miras konulanm da dgnmeye baglamiglardi ve ilerinden bir tekinin
lmyle ne gibi sorunlann ortaya 1kacagtkonusunda bilinlenmig olarak ortak karara varmig-
lardL Mevcut
sisteme gre, ilerinden bir tek kigi bile lse, kargilarina bir sr karigikhk, deger-
ler zerinde karmaga, davalar ve sonu gelmeyen acilarikacakti. Bu inanla ve ortak kararla bir

42
trst kurmaya karar verdiler. Trst kurmakla btn bu olasthklar nlenmis olacak, sahiplik kav-
rami organize edilip tanimlanacak,bylece ileride atigmakonusu olacak herhangi bir sorun
ikmayacakti.
Bu trstn haztrlanma agamasmda byk titizlikgsterildi. "Boru hattinm her bir ayagt te-
ker teker lld ve tugla ile rlm her alan en kk parasina kadar degerlendirildi." Bir
mtevelli heyeti kurularak StandardOil'ce kontrol edilen btn malzeme stoklari bu mtevelli
heyetinin yelerine devredildi. Hisseler de zamanla bu heyetin sorumluluguna emanet edildi.
Toplam sayisi 700.000 olari hisselerin en byk payi 191.700 hisseyle Rockefeller'e aitti. On-
dan sonra sirada Flagler geliyordu ve en ok hisseli ikinc hissedar olarak Flagler 60.000 hisseye
sahipti. Mtevelli heyeti yeleri kendilerine emanet birakilan hisseleri Standard Oil Trst'e bag-
h kirk bir hisse sahibi adma ayn ayn bireysel sirketlerde muhafaza edlyordu. Tmyle sahip ol-
duklan on drt grketinve kismen sahip olduklan yirmi alti girketin
"genel-denetleme"
igi de on-
lara verilmigti. Heyetin birok sorumlulugu vardi; yneticilerin ve memurlann seimi de onlara,
aitti. Bu yetkiyedayanarak gerektigindebizzat kendilerini de seme hakkina sahiptiler. Adi ge-
"trstler"

en bu trst o gne kadar kurulmuy olan byk iinde birinci olamydi ve hukuki yn-
den fevkalade megruydu. Ama bu megruluguna ragmen, nceleri eglerini kaybetm dullari ve
bunlarm yetimlerini koruyucu bir messese olarak tanman
"trst"
deyimi, kisa zamanda ismi
amldigi zaman zillet ve nefretle ammsanan bir kavram haline dngt. Bu arada her eyalette ay-
n StandardOil organizasyonu adlyla, Standard'ineyaletlerdeki nitelerini kontrol amacma y-
nelik birtalom teykilatlarkurulmugtu. Bu egitlinitelerin faaliyetlerini koordine eden ve rasyo-
nel hale getiren merkezi bir ofisin kurulmasi ise sz edilen trst anlagmasiyla mmkn olabil-
di. Bunun gereklegmesi, i; hacminin giderek bymesiyle artik acil bir grev olmugtu. Trstay-
nca Rockefeller ve i; arkadaylan lin bir gegit
"megruluk
kalkam ve idari esneklik" sagllyordu.
Rockefeller ve arkadaglan bu ikisinden, artik gerekten bymg ve tm dnyayi sarmig nitele-
rin daha etkin gekilde igletilmesinde yararlankkt1.
Trst sayesinde iglerin megrulyeti saglanmasma karym ortada zmlenmesi gereken pra-
tik bir sorun kalmigt1.Bu da, yeni nf tenin ne gekildeidare edilecegl sorusuydu. Bu kadar ok
saylda bagtmsiz mtegebbis Ve bu kadar ok egitli rn ikaranbu kadar ok igyeri nasil birleg-
tirilip de bu yeni trste baglanacakti? Sz edilen egitli rnler arasmda gazyagl ve mazottan
bagka yaklagik yz egit yan rn vardi. Su konular zerinde uzun uzun dgndkten sonra
bir karara van1di ve bir idare ve koordinasyon sistemi kurulmasi ve sistemin bir komisyona veril-
mesi kararlagtirildi. Ancak mevcut komisyonlarm sayist bir hayli kabankti. Bunlardan birka1qu
komisyonlardi: i Ticaret Komisyonu, ihracat Ticaret Komisyonu, malatKomisyonu, Fl1 ve
Baghklama Komisyonu, Boru Hatti Komisyonu, Petrol Muhafaza Komisyonu, YaglamaKomisyo-
nu ve daha sonra olugan retimKomisyonu. Bu komisyonlara her gn dnyanin drt yamndan
gnlk raporlar akiyordu. Su komisyonlann hepsinin stnde olan bagka bir komisyon daha
vardi ki en st dzey idarecilerden olugan ve IcraKomisyonu olatak bilinen bu komisyonun g-
revi tm politikalan ve talimatlanbir btn olarak saptamakt1. icra Komisyonu hibir zaman ta-
lep, teldifve tavsiyehalinde emir vermlyordu. Bununla beraber herkes komisyonun otorite ve
kontrol gcnn bilncindeydi ve bundan asia kugku duymuyordu. Yazdigtbir mektupta Rocke-
feller merkez-teykilat ile tagra-tegkilatlan arasmdaki iligkisinin ne gekilde olmasi gerektiginiuy-
gun bir dille ve emir vermeden, sadece bir grg olarak gu szlerle anlatir: "Bu konuda tagrada
bulunan siz saym baylar kukusuz bizden daha Isabetli karara varacaksin12. Fakat politikasim
kontrolmz altma alamayacagimiz konularda fazla ayrmtiya girmesek nasil olur?"
1870'll ylllarda Standard'm ana strateji olarak daima uyguladig1bir olgu l 880'li yillarda da-
ha da belirgin ve yogun olarak uygulanmaya kondu. Bu, retimi dgk flyatla yapma stratejisiy-
di. Su stratejinin devreye sokulmasi kugkusuz birok yenilik gerektirlyordu. gletmedeverimli-
lik, fiyatlarda hkimiyet, hesap ve hacim iglerinde yetenek, teknolojiye kar i srekli ilgi ve niha-

43
yet konu kendilerinden daha byk pazarlar oldugunda, bunlara kargi tkenmezbir ilgi ve arag-
tirma istegi gibi... Bu alanda verimlitik saglamak ugruna ilk agamada rafineri operasyonlankon-
solide edildi. Elde edilen baan son derece bykt; o kadar ki 1880'll yillannortalanna gelindi-
ginde,Standard'a ait sadece rafineriyle dnyamn toplamgazyagi arzmm drtte birinden faz-
lasi saglamr olmugtu.Sz edilen bu rafineri Cleveland, Philadelphia ve New Jersey'deki Ba-
yonne rafinerileriydi. Fiyatsaptamalanson derece tilizlikleyapiltyor, bazen ksurat
gerektiginde
nc ondalik noktaya kadar hesaplamyordu. Bu yzden fiyatlar aynr dzeyde kaliyor, hibir
zaman fazla bir dalgalanma gstermiyordu. Su konuda, strasi geldiginde bir gn Rockefeller'in
"ig

syledigi gu szler ammsanmaya deger: hayatimda her geyisayarakyapmay1 kendime kural


edinmigimdir." Sirketin son derece geligmigbir haberleyme sistemi vardi. Su sistem devreye so-
kularak arbitrajm(haberleyme sistemi baglamak) sagladigtavantaidan yararlamhyor, bylece Pet-
rol Blgeleri'nde, Cleveland'da, New Yorkve Philadelphia'da aynca Antwerp ve Avrupa'ninda-
ha bagka yerlerinde fiyat farklan isabetli gekilde saptamyordu. Aynca girket haber alma ve casus-
luk alanlannda gayet etkin ve olaganst bir sisteme sahipti. Bu sistem sayesinde tm pazar ko-
ullanm ve rakipleri hakkmdaki bilgiyi gn gnne izlemek olanagt vardt lkedevar olan pet-
rol alicilarindan hemen hepsi iin ayn ayn birer kart katalogu tutuluyor, bu kartlarda bagimsiz
petrolclerin ykledigi varillerden hemen hepsinin teker teker nereye gittigi gsteriliyordu.
Rockefeller'in petrol alanmdaki idareciligi temelde merkezi tek bir temaya dayamr. Petrol
konusuna gerekten inanmtytt ve bu inanci hibir zaman sarstlmamigttr. Ona gre ham petrol
konusunda olugabilecek herhangi bir flyat dgg hibir gekilde bir endigeye yol amamallydi.
Tam aksine bu dgg daha ok ham petrol satin almak iin bir firsat say11mahyd1.1884 yilmda
irkete verdigi bir talimatta gyle der: "mitederim ki, eger ham petrolde yeniden bir dg
olursa, Ynetm Kurulumuz ortaya birtakim istatistikler ve bilgiler dkerek ham petrol alimimizi
engellemeye abymaz. Pazarlamaigi sif1ritketip iflas yoluna gittiginde, bazi kimselerin hemen
her zaman yaptiginmaksine, abamizidurdurmamah, sinirlerimize hkim olmahytz." Bu szle-
ri sylediginden kisa bir sre sonra da pu grgn ifade ediyordu: "Eger satm almaktan katmr-
"
sak, hi kugku yok, byk bir hata yapmig oluruz,
Standard Oil st dzey idaresi gu kipilerden oluguyordu: Rockefeller, kardegi William,
Henry Flagler ve bunlardan bagka iki kigdaha, tm hisselerin yedide drdnrt idaresini ellerin-
de tutuyorlardt Bu kipilerin digmda st dzey idatesine kanan, buraya kadar uzanan yaklagik
on iki kigi daha vardi ki, bunlarm hepsi gerekten kendilerinibu ige adamig, sebatla allpan,ge-
mig ylllarda baanli birer mtegebbis olarak kendilerini kanitlamt ve bir vakitler Rockefeller'in
rakibi olmug kipilerdi. Ileride bir gn, bu kipileri ima ederek, Rockefeller'in syledigiqu szler
ammsanmaya deger: "Bu denli kuvvetli, gl kipileri kendiniz gibi dgnmeye, fikrinizi onlara
kabul ettirmeye aligmak zannedildigi kadar kolay bir iq degildir," Bu tr bir gruplamada bagvu-
rulacak tek ve en lyi yntem konsensus yntemiydi (birfikri tartigmayaamak ve sonunda itti-
fakla karara varma yntemi) Bu konsensuslarda tm seenekler ve kararlar teker teker ele ah-
nip tartigibyor,tekrar mnakaga ediliyor, fakat harekete geme igi derhal yapilmlyor;
"eylem"

sonraya birakihyordu. Harekete geme igi Rockefeller'in istedigi gibi, ancak sorunlar tekrar tek-
rar dnp dolayttrildiktan, akla gelebilecekher trl olasilik ayri ayri dgnlp sonunda saghk-
h olan yn hangisiyse o ynde bir karar verildikten sonra bagllyordu. Ileridebir gn Rockefeller,
"igkolu

tu geirilenseneleri animsarken pyle demigtir: ne olursa olsun o igin ne derece sratle


yapilmasma karar vermek nemli bfr sorundur. Bu sorun her lykolu iin geerlidir. Bize gelince,
o gnlerde biz bir hayli abuk hareket etme durumundaydik, dinlenmeye vakit bulmadan n-
mze yeni yeni acildurumlar ikiyorduve bunlarla bag etmek zorundaydik. nsanmsabnm zor-
layan bu konulari ne kadar ok ele aldik ve tartigtik.Bunu anlatmakgerekten zordur! Bazi ko-
nularda igi ne kadar abuk kotarmamiz gerektigi zerinde fikir ayriliklarimiz oluyordu.Aramiz-
dan bazilari igi hemen sonulandtrmak isteyerek ve beklemeye gerek duymadan byk harca-

44
maar yapma egilimi gsteriyordu. Digerleri ise ihmli davranmak yanhslydi. Yine de biz her
za-
man bir orta yolu bulmayi bagarmigizdir. Ne yapip edip bir yolunu buluyor, igi acelecilerin is-
ne
tedigikadar abuk bitiriyor ne de tutuculann diledigi derece dikkatli ve yavag davranlyorduk. 14-
lerin her birini teker teker allyor,bu ikisi arasmda ilimll bir yol izleyerek gzmlyorduk." Bu
aiklamaya pu szleride ekliyordu: "Sonunda aldigimiz karar mutlakaittifakla alinmt; oluyor-
du." stdzey yneticiler arandiklanzaman daima gece ve gndz trenlerinde,Cleveland'la
New York, Pittsburg'la Buffalo ve Baltimore'la Philadelphia arasmda mekik dokur halde bulunu-
yorjardi. 1885 yihnda trst yeni merkez binasma tagmdi.Burasi AgagtManhattan'da, Broadway
26 adresinde dokuz kath bir ofis binastydi. Su bina ok gemeden yalmzca bu endstriye tahsis
edildi. Artik btn tepldlatbagta Ynetim Kurulu olmak zere buradan idare ediliyordu. Yne-
tim Kurulu yelerinden o gn hangisi gehirdeysekurulu o temsil ederdi. stdzey yetldliler g-
le yemeklerini her gn binamn st katinda bulunan kendilerine aynlmigzel yemek salonlarm-
da yerdi. Yemek sirasmda bu kipiler hayati nemde bilgileri birbirlerine aktanr, fikirler incelenir
Ye bir konsensusa vanhrdi. Gerek
gudur ki, Rockefeller'in liderligi altinda, evvelce onun rakibi
olmuy bu kigiler, kendi aralarinda, faaliyetleri ve kapsami ynnden epsiz bir organizasyonolan
ve akillara durgunluk veren abuklukla geligmig bir girket olugturmuglardi. Broadway 26 adre-
sindeki-yemek masasietraftnda toplanan bu kigiler her anlamda olaganstyetenekte insanlar-
di. Bir gn New YorkMerkez Demityolu'ndan William Vanderbilt, New York'taki Devlet Yasa
Temsilcisi'yle konuptugu bir strada,bu kipiler hakkinda gunlartsylemigtir:"Bu adamlar benden
ok daha akilli. okmtegebbisve zeki kipiler. Bugne kadar hayatimda iglerinde bu derece ba-
arihve yetenekli bir insan topluluguylakargilagmadim."

"Kurnaz lhtiyarBaykug"
Yine de bunlarm iinde en akilli olanJohn D. Rockefeller'di. Trstn kuruldugu gnlerde kirk
yaglarmda olan Rockefeller daha o yaita Amerika'nm en zengin alti adammdan biriydi.
Sirketin
yol gsteren gc, kendini onun bymesine adamig ve bu yolda kendi bildiginden
gagmayan;
birlegmey! saglamig, kontrolsuz yarigmanin "kaylp"
olduguna inanan ve bunu kmseyen,
amacinda hakli olduguna gvenci olan bir kiplydi. Garipbir gekildeve kasitli olarak kendisini
"ulagilmaz"

noktada tutuyordu.Yaammm flerki yillarmdaezberindeolan bir drtlg dudakla-


rmdan dgrmez, devamli minldanirdi.

Mege agacmda kurnaz ihtiyar bir baykup


yagtyordu,
Giderekdaha ok gryor, daha az
konuuyordu,

Daha az konugtuka daha ok gey


duyardi,
Niin hepimiz bu ihtiyar kup gibi
olmayahm?
Daha i; hayatmm ilk gnlerinde kararlagtirdigt gibi, gizlilikpolitikasmi yegler, gerekleri
"olanak

verdigince az sergilemek" yoluna giderdi. inceleyici ve gpheciydi.nsanlarlaarasma


mesafe Royardi. Su uzakhgive soguklugu, insan1 deler gibi bakan buz gibi bakiglanyla tedirgin
eden bir imaj yaratiyordu. Bir defasinda Rockefeller Pittsburgh'da bir rafinerici grubuyla
tanig-
mig, onlarla. toplantiyapmigti. Toplanti sonunda gruptan birkai birlikte yemege pktilar. Konug-
malar dnp dolagip asik yzl, insanlarla konugmay1 sevmeyen, tehdit eder gibi bakan Cleve-
land'll Rockefeller'e geldi. llerinden biri Rockefeller iin "Acaba ka ya indadir?" diye ortaya

45
bir soru atti. Rafnericilerden her biri bi.rtahminde bulunuyor, degigik yarutlar veriyordu. Sonun-
da bunlardan biri gyle syleyecekti: "Dikkat ettim. Herkesi konugturuyor, ama kendisi konug-
muyor,hibir gey sylemiyor; sadeceoturup konugulanlan dinliyor. Ama hayrettir, hatirlamadigt
hibir gey yok. Konugmayabagladigi zaman her geyiyerli yerine oturtuyor... ylesaninm ki bu
adam 140 yaginda olmah, nk herhalde dogdugu zaman zaten 100 yagindaydi."
Bundan ok seneler sonra uzun yillar Rockefeller'le beraber aligmigbir i; arkadagi onu gu
szlerle tarif etmigtir: "Hayatimda tanidigiminsanlar arasinda duygusalliktan en uzak olam."
sakliydi.1870-1880 ylilan
"adam"

Ama hi kugku yok ki bu maskenin arkastndagerek bir


meyve vermeye bagladigtyillardi. Birlegme ve entegrasyon ve basmdan gelen h-
"plamm1zm"

cumlann en yogun oldugu bir defasmda Rockefeller'in gylededigi sylenir: "Kazandigim bunca
servetin tmli o devirde yagadigimkaygi ve endigeyi tazmine yetmedi." Egide bu konuda kendi-
dolu gnler" olarak nitelendiriyordu. Bizzat kendi syledigi-
"znt

sine katihyor ve o gnleri


ne gre, gnlerde
"o
uykusu blnmeden geirdigi tek bir gecesi bile yoktu."
Rahat etmek ve gevgemek istedigi zaman bunu degigik ekillerde yapardi. Gnn ge saat-
lerinde yaptiklan iq toplantilanndakendisi bir kanepeye sitt st uzanir, beraberindekilere le
devam etmelerini syler ve kendisi tartigmalarabyle sirt st yatar durumda kat111rdi.Ofisinde
hizh koganlara-zel bir dg-
-ncelikle

her zaman basit bir kas gevgetici alet bulunurdu. Atlara,


knlg oldugu iin bazen akgamlari ge saatte at kogulmugarabastyla gezintiye ikardi.Bir sa-
at kadar sren bu hizh gezintilerde atma
"tms
yaptinr, rahvan gtrr, aha kaldinrdL" Bu ge-
zintiler bitip akyam yemegi yendikten sonra dinlendigini dgnr, kendini yenilenmig bisseder-
di. Bu gekilde geirdigt akgamlardan birinde "Akgampostasmi aip iinden mektuplari ikaracak
zamani bile buldum" dedigi sylenir.
yagami digmda Cleveland'da vaktini Baptist Kilisesi'nin iglerine adamigti. Yneticilerin-
den oldugu Pazar Okulu'nda grenciler zerinde unutulmaz bir imaj yaratmigttr. Bu grenciler-
den, bir vakitler ocuklanmnarkadagi olmuy bir luz grenci seneler sonra Rockefeller'ipu sz-
lerle animstyordu: "Bay Rockefeller'i Pazar Okulu'nda ayinleri ynetirken ammslyorum. Uzun
sivri burnu, biz ocuk grencilere ynelik uzun, keskin aill enesi, ifadesi hi degigmeyen aik
renk mavi gzlerihl gzmn nnde. Her zaman ok ihtlyatli ve dgnerek konutugundan
konugmalan ok yavag olur, fazla zaman alirdi.Ama hi kimse onun bu konumundan gerekten
zevk almadigmi syleyemez. Durumundan ok hognut oldugu aika anla1hrdi.Bu solu gr-
nm sanki onun hobisiydi, O da olmasa bagka hbir habisi yok diyebilirdiniz."
Cleveland diginda Forest Hill maliknesinde yaamayi severdi; bunun igin malikneninay-
nntilanyla meggul olurdu, Bu ayrintilar zel parlak kirmizi tugladan yapilmiggmine yapimi, agag
dikme, ormanlar iinden geen yeni yol yapimiyla ilgilenmek gibi geylerdi.Daha sonra New York
kenti kuzeyindeki Pocantico tepelerinde yaptirdigi grkemli yeni maliknesine tagindigtzaman
bu hobisini daha da genigleterek devam ettirdi. Arazi tanzimi,dekorasyonun man2arayi grecek
ekilde dzenlenmesi gibi ugraglan vardi. Ayrica, elinde bayrak ve direk, yeni yollann yapim igin-
de yorulup tkeninceyekadar ahgirdi. Arazi tanziminebyk merakivardi. Bunu yaparken ken-
disini i; hayatinda bu denli baanli kilan yetenekve kavramciligmdan yararlamyordu.
Amerika'nm en zengin adami olma yolundayken bile ilgintir ki, sadelik ve tutumluluktan
aynlmamigtir.Ailesinden gelentm kargi koymalara kargm, elbiselerini sik sik yenilemeye yanag-
kiyafet tamameneskiyip glyilemeyecek hale
maz, pantolonlanm arkasi parlaymcaya kadar giyer,
ve ekmek"ti. Sylentiye gre bir delasmda Cle-
"st

gelmeden yenisini almazdt. En sevdigi besin


veland'dayken, oramn nl bir iadami ile egini yaz aylanni geirmeleri iin Forest Hill'deki mali-
knesine davet etmig. Alti hafta sreyle burada kahp gzel bir tatil geiren nl ift, evlerine dn-
dkten sonra garip bir srprizle kargilagmiglar. Kendilerini bir fatura bekliyormuy ve fatura Rocke-
feller tarafmdanonun evinde gegirdikleri alti gzel haftanm kargiligt olarak gnderilmig.
Kendine zg, akacthgakadar giden bir espri anlaylgivardi; fakat bunu sadece ok yakm

46
buldugu kimselerle beraber oldugu zamanlarda gsterirdi. Bir defasinda arkadagi Henry Flag-
ler'le gyle akalagtigisylenir: "Bugn diiye gittim. Dii koltugunda oturmak berbat bir
gey.
Inan, sana mektup yazmak, hatta senin mektuplarim okumak bile bundan daha fena olamaz.
Ne yapayimki gitmek zorundaydim." Akgamlari yemekte allesiyleberaberken onlari eglendir-
mekten hoglamr,garki syler,burnunun stne biskvi koyup agzlyla tutar, hatta bazen burnu-
nun stne tabak bile koyup dengeleme numaralan yapardi, Sevdigigeylerdenbiri de ocuklar1
ve ocuklanomarkadaglanyla birlikte n verandada oturup
"buzz"
dedikleri bir oyun oynamak-
ti. Oyuna gre ilerinden biri saymaya bagliyor, iinde
"yedi"
rakami olan saylya geldigindeyedi
yerine
"buzz"
diyor, eger bunu yapamiyorsa oyundanikanhyordu.Kendisi iyi bir matematiki
oldugu halde Rockefeller bu oyunda her zaman yenilir, ancak 71 sayisma kadar gelebilirdi.
o-
cuklar bu oyunu ok sever ve Rockefeller ile birlikte gzel saatler geirirlerdi.
Para kazanmaya bagladiktan kisa bir sre sonra Rockefeller bagli oldugu kiliseye kk ba-
giglaryapmaya baglad1.Seneler getike bagiglarm miktart giderek artlyordu. Kendisinde, birik
tirmigoldugu servetin byk bir losmmi
"vermek"
gibi bir istek uyanmigti ve bu duygu giderek
artlyordu. Hay1ryapma iginde de tipkl ip yagaminda oldugu gibiaym kriterlere bagvuruyor, aym
matematik incelemeyi ve titizligtgsteriyordu.Bagiglarsratle yayildt ve gnn birinde bilim
dallarina, tip ve egitim alantarina kadar uzanarak bu dallan da kapsadt Ancak,
on dokuzuncu
yuzyllda yaptigt hayir igleri daha ok Baptist Kilisesi'ni kapsamig ve bu kiliseyle kisitli kalmigttr.
Rockefeller artik bu kilisenin en byk bagilsi ve en gl koruyucusu durumuna gelmigtir.
1880'll yillar sonunda, kendisini tam anlamlyla byk bir Protestan niversitesinin gerek-
legmesine adadi ve bu ugurda Chicago niversitestnin kurulmasi iin gereken mali destegi sag-
ladi. Bununla da yetinmeyip niversitenin organizasyonu iin gereken ykmllkleri de st-
lendi. Her zaman niversitenin en byk bagtgisiolarak kaldi. lerikiyillarda da daima niver-
siteyekendinden sonra en byk bagigi yapanlarin bag glarmikat kat aan bagiglarda bulunmug-
tur. Universitenin kurulup geligmesiagamasmda byk dikkat ve titizlikgsterdigihalde, kurul-
duktan sonra niversitenin akademik iglerine hibir gekilde kangmamtyttr. Yalniz niversitenin
mutlaka btesinin similan iinde kalmasiru istiyor ve bu konuda israr ediyordu. Universite bi-
nalanndan hibirisine hayatta oldugu srece kendi isminin verilmesme nza gostermedi. Kurul
dugundan sonraki ilk on yll iinde niversiteyi sadece iki kez ziyaret etmigtir. Ilk ziyareti niver-
sitenin beginci ylldnm olan 1896 yllina rastlar. Su ziyaretinde, sylentiye gre,mtevelli he-
yetinden bir niversite yetkilisine gunlansylemigtir: "Benim bu ige gvenimvar. Bu benim ya-
amim boyunca yapmig oldugum en iyi yatinm. Madem ki Ulu Tann bana para verdi, onu nasil
Chicago niversitesi'nden esirgeyebilfrim?" Bu konugma olurken bir taraftanda bir grup ni-
versite grencisinin sesleri duyuluyor, gen grenciler Rockefeller'e serenad yaparak, gu garkiyi
sylyorlardi:

JohnD. Rockefeller, bu mthig adam


Tm bozuk parasmi bize
Chicago niversitesi'ne
Verdi...
Ne var ki 1910 yllina gelindiginde, Rockefeller'in niversiteye vermig oldugu "bozuk
para"
miktari, tm diger kaynaklardan gelen 7 milyon dolara kargm 35 milyon dolan bulmutu;
yap-
mig oldugu tm bagiglann tutan ise 550 milyon dolardl.
igyerindeuyguladigidetleri zel hayatma da ta1migtir. O ylllar "Altin ag"diye anilan
devrin yaklagikon ytllik kesimine rastllyordu. Eu yillarda
"haydut

baronlar" akil almaz servet


yapip gok msrif ve gamatall bir yaam iindeydiler. Bu gnlerde bile Rockefeller ve ailesi New
York'taki evlerinin ve Pocantico'daki maliknelerinin gerekten grkemli olmasina kargin, da-
ima gayaali,gsterigli ve agLn getirdigizevksizliklerle dolu yagam tarzindan olanak verdigince

47
uzak kalmaya zen gstermiglerdir. Kendisive egi, ocuklannadogruluk kavrammdan, kendi
anlayiglanna zg ne anliyorlarsa agilamaya aligmiglar,bylece onlari gelecekte veraset yoluyla
konacaklan zenginligin tehlikelerindenkorumaya gayret etmiglerdir. rnegin,paylagma duygu-
sunun ne oldugunu grenmeleri iin eve btn ocuklariin tek bir tekerleklibisildet allmrdi.
New York'ta oturduklari zaman, tm zengin aile ocuklan okula ssl at arabalanyla ve uaklar
eglignde geldikleri halde Rockefeller'in oglu okula yryerek gidip gelirdi.Cep harllgmi baba-
smm mlklerindeki teki iilerle egit kogullarda, aym gndeligiahp ahgarakikantlardi.
1888'de Rockefeller,ailesini ve iki Protestan rahibi yamna alarak ay iin Avrupa'ya gitti.
- Avrupa'da, Fransizca bilmedigi halde, gittigiher yerde nne gelen faturalan, faturalardaki her
.
kalem masraftbyk bir dikkatle gzden geirirdi. Ornegin, bir seferinde lokantada yemek ye-
szcgn grmg, ne oldugunu bilmediginden oglu
"poulet"

dikten sonra getirilen hesapta


John'a "Poulet ne demek?" diye sormuy,ancak yanitim aldiktan sonra tatmin olmugtu.
"tavuk"

Hesaptaki her yemegi teker teker soruyor, ne olduklanm anlamak istiyordu. Oglti John,daha
-

sonraki ylllarda bu konuda gunlan sylemigtir: "Babam hlbir zaman bir faturay1zerindeki ra-
kamlan teker teker incelemeden, dogrulugundan emin olmadan demezdi. Kk aynntilara
bu kadar zen gstermesi belki bazi evrelerce hasislik olarak nitelendirilir; ancak babamm g-
rgne gre bu hasislik degil, bir yagam prensibinin uygulanmastydi."

Grmeye Deger Harika


Rockefeller'inkurup egi bulunmaz bir refaha erigtirdigi girket, 1880'lerde ve 1890'lara kadarki
sre iinde geniglemeagamasinadevam etti. Bilimsel aragtirma yntemi artik petrolclge de
girmigti. Rafineriden yerel dagitimelya ulagmcaya kadar, hem rnn kalitesine hem de operas-
yonlanntitizlikve temizligineolanakverdigince dikkat gsteriliyordu. Pazarlama sisteminin b-
ytlmesi ve rnn en son tketiclyekadar ulagtinlmasi ama edinilmigti ve bu ama girketin
ngrdg bir emir olarak eksiksiz uygulamyordu. Sirketin, dev kapasitesine cevap verecek ye-
davranarak
"her

ni pazarlara ihtiyaci vardi ve bu yzden biraz da saldirgan toprakta,sonuna ka-


ok pazara gereksinim vardi."
"daha

dar" pazar aramak yoluna gittiler. Rockefeller'in dedi.giglbi


Aslmda bu pazar gnden gne emin ve tutarl1 bir gekilde biraz daha byyordu. Bunun nedeni
olarak petrol kullanimmm daha ok gazyagi geklinde her gn biraz daha artmasi, akil almaz bo-
yutlara uzanmasi gsterilebilir.
Petrol ve gazyagi lambasimn o gnlerdeki Amerikan yagamm1ve Amerikalilar'm saat kav-
rammi degigtirdiginisylemek yanlig olmaz. isterDogu'nun kasaba ve kentleriode yagasmlar, is-
ter Ortabati iftliklerinde, tketicilergazyaglarimogunlukla ya yredeki bakkaldan ya da ecza-
neden allrlardL Buralara gazyagim toptanci verirdi Toptancilarm ogu da gazyaglarin1Standard
Oil'den ahyordu. Daha 1864 ylhnda, New York'lu bir eczacibu yeni aydmlatici yagm zellikle-
tini gu szlerle anlatmigtir: "Gazyagi bir anlamda kirsal kesimde yagayan insanlarm hayatml
uzatti. Balina yagmm yeterli olmamasi nedeniyle erkenden gne batar batmaz yatmaya ve ya-
amlarimn hemen hemen yansmi yatakta geirmeye aligmiginsanlar artik gecenin bir kismmi
okumakla veya eglenceyle geiriyorlar. Bu durum ncelikle log mevsimi iin geerli."
Gazyaginmpratikte nasil kullanilacagt ve dnyada ne kadar abuk kabul buldugu hakkm-
daki ilk bilgiler, 1869 yllmda Uncle Tom's Cabin (TomAmcamn Kulbesi) kitabinm yazan Har-
tiet Beecher Stowe tarafmdan verildi. Aslmda yazar Beecher kendisi gibiyazar olan ve Ameri-
can Woman's Home or Principles of Domestic Science (Amerikan Kadmmm Evil isimli kitabt
yazmig olan kiz kardegine kitabm yazilmasmda yardim ettiginden konu hakkmda fikir sahibiydi.
"lyi

Bu iki yazar, okuyuculanna ne tip lamba alacaklanmgtlerken, gunlanyazmiglardt: cins


verdigi edicidir." Ama yine de kt kalite pis kullan-
gazyagt
gazyagmm igik
tamamen tatmin ve
maya kargi okuyuculanm uyarip "Bu mthigpatlamalar tamamen kt kaliteli pis gazyaglann-

48
dan oluyor" demiglerdir. 1870'lerin ortalarmda bir sene iinde meydana gelmiglm olaylarmin
beg, alti bini bu gibikazalara baglanmigti, Bu konudaki kurallar hem yavag hem de gvensiz ge-
kilde iglediginden, Rockefeller istikrar ve kalite kontrol zerinde bilhassa duruyordu. Sirketine
Standardismi verme nedeni de buydu.
Daha byk kentsel blgelerdeyse kmr, ham petroln bagka bir fraksiyonu olan nafta-
dan ikanlan
"gehir

gazi" gazyagiile hl rekabet ediyordu. Ama gazyagt gebir gazma kargi fiyat
bakimmdan avantajliydi. O gnlerdeki bir yayina gre 1885 yllinda, New York'ta yagayan bir ai-
le senelik gazyagt ihtiyacini sadeceon dolarla kargilarken, "hali
vakti lyi olan aileler bu paray1bir
ayhk aydmlatma mastafi olarak harc1yordu." Kirsal kesimde bu tr yarigma yoktu. Bir grenci-
nin yazdtgma gre
"1876'da
Philadelphia'nin yznc yll kullamalan strasmda, kasabanm iyi i;
yapan bir dkknma girecekolsamzorada sayilamayacak kadar ok lamba ve lamba cami grr-
dnz." Aynca "Gazyaglrnleri dedikleri ve gazyagtkullanan rnlerden de bol miktarda
var-
dl. Su manzara, evvelce etrafi grmek iin donyagma batinlip tabagmkenarma koyulmuy bir pa-
avra parasmdan medet umanlar iin gerektengrmeyedeger bii harikaydi."
O gnlerde,gazyagi, rafinerilerden ikan rnler iinde kugkusuz en nemli olamydi; ama
tek rn degildi. Daha bagka rnler de vardi. Bunlar arasmda Qurnler sayllabilir: Nafta, eri-
tici olarak kullamlan veya binalan teker teker aydmlatmada kullamlmasi iin gazyagina dng-
mggekliylebenzin, mazot, tren motorlan ve demiryolu arabalarmda, tanm aletlerinde ve daha
sonra bisikletlerde, bunlarm oynak kisimlarinda kullamlan yaglayicilar.Ve bunlardan ayn olarak
ticarialanda "Vazelin" denen ve eczacihkta kullamlan petrol jlesive parafin.Parafin mum yap-
mada ve besinlerin korunmasinda kullantidigt gibi
"parafinli

iklet" denen ve devamlt dikig di-


ken hanimlarm pek ragbet ettigi bir mamulnyaptmmda da kullanillyordu.
StandardOil Sirketi tketiclyeerisme abalannda,yani.igin pazarlanmasmda da kontrol
ele geirmigti. 1880'lerde girketinpazarlamadaki kontrol orani neredeyse rafinericilikteki kont-
rol oranma eg, yani %80'lerdeydi.Sunuda belirtmek gerekir ki, Standard Oil pazarlamadaki bu
dev csseli payi alabilmek iin acimasiz taktiklerkullamyordu. rneginsatic11ar "yumruklarim

sikip" hem rakipleri hem de rakip rn tagimakcretinde bulunan perakendecileri rktmek


iin her trl abay1sarf ediyorlardi. Su arada pazarlamanm verimini artirmakve maliyetid-
rmek iin seri halinde indirim yaptilar. Bu arada hantal sizmti yapan irkin ve pahah variller-
den kurtulmamn da bir aresini arad11ar.Bulduklan yntemlerden bir tanesi uzun mesafelere
gazyagtm varillerle tagimakyerine, bu iq iin demiryolu tankerlerinikullanmakti. Standard te
yandan sokaklarda gazyagmi varillerle satmak yerine atli arabalarm stne yklenmig depolar
kullanmaya bagladi. Bylece tketicilerbir litre ile yirmi be; litre arasmda diledikleri kadar gaz-
yagi satm alabilmeye bagladilar.Gnmzde bile petrol ls olarak kullanilan tahta variller ise
lkenin i blgelerine gderilip o blgelerde unutulmaya terk edildi.

"Satin Alabilecegimizin Hepsini Alalim"


O gnlere kadar Standard Sirketi igin en kritik kismim olugturan, petrol retim iginden uzak kal-
may1 bagarmigti. Petrol retimi ok riskli, ok degigken, ok speklatifbir igti. Aynca, bir gn
petrol kuyularmm kuruyabilecegi olasiligtda dgnlyordu. Bu durumda, rnegin belirli bir
kuyunun ne zaman kuruyacagmi kim bilebilirdi? Bu olasihklardgnlerek, Standard Petrol,
retim igine karigmamaya, hu riski reticilere birak1p, kendisi makul olanlara yani rafineri igle-
mi, nakliye ve pazarlama iglerine devam etme karan aldi. Sirketin ynetim kurulundan bir ye
1885 ylhnda Rockefeller'e yardigt mektupta qu satirlara yer vermigti: "Bizim igimiz imalatilik
yapmak.Kamma gre, imalati veya tccar olan birinin, speklasyonluiglere kari1pbunun stre-
sini yaamast talihsizliktir."
Ancak, tm dnyayi epeevre saran gubelerine ragmen, yine de bilin altmda, Standard,

49
ihtiyatli olmak geregini duyuyordu. Petrol bir gn bitebilirdi. Topraktan gelmigolan bu Tann ar-
maganmm bir gn, geldigi kadar abuk ortadan yok olabilecegini dgnyordu. "Fla; retm"
kuyulann retme yetenegini tketmigti.Bundan en byk zaran gren Pennsylvania petrol ol-
du. nsanlar, Pennsylvania'nm d'egigikblgelerinde oluganbu durum belld de tm Petrol Blge-
lerl'nin yazgismda vardir,diye dgnmeye bagladilar.Pithole'de grlen ykselig ve dgg, belki
de olacaklann anlamli bir uyarisiydi. Byle bir durum olugacak olsa acaba bu endstri on yll da-
ha yagar mi, yaamazmi diye dgndler. Hem petrol olmadan tm bc abalar, tm bu sermaye
yatinmi, rafineriler, boru hatlan, tank ve vapurlar, pazarlama sistemleri boga mi gltmig olacakti?
Birok uzman kigiPetrol Blgeleri'nin yakmda tkeneceginedikkat ektiler.1885'te Pennsylva-
nia'da Devlet Jeologuolan biri ilgilileriuyararak gliszleri sylyordu:imdiyekadar grlen
ve akillara durgunluk verip adeta bir petrol panayinni andiran petrol arzi, geicive kaybolmakta
olan bir olaydir.BU olay, genlerin ileride grecegi gibi, bir gn dogal sonucuna ulaacaktir."
Aynt yll iinde, JohnArchbold admda Standard'm st dzey yetkiliterinden birine, yine
.
Standard'da aliganbir petrol uzmam, Amerikan retiminde bir dggn kaimlmaz oldugu ha-
berini veriyordu. Uzmanm grgne gre, daha bagka bir yerde ok byk petrol yataklart bulu-
nacakti ve bu mutlaka olacakti. Archbold bu uyarilara inanmig olacak ki, vakit kaybetmeden
Standard Oil'deki hisselerini zaranna, bir dolarhk hisseyi yetmig bey, seksen sente derhal elden
gikardi. Yine bu siralarda Archbold'a Oklahoma'da petrol olduguna dair igaretler bulundugu ha-
beri geldiginde su szlerle tepkisini gstermti: "Akliniz1mi kairdmiz? Mississippi'nin batism-
da ikan petro1n her galonunuhkir likir ierim."
Ama tam bu gnlerde Pennsylvania dipinda de dramatik gekildebirdenbire- petrol
--hem

ikarildi.urasi Ohio'nun kuzeybatislydt ve ayni yrede Findlay civarmda evvelce de kolayspat-


layan trden bir gaz iktigtbiliniyordu. O zaman ok byk yankilar uyandirmig bu gaz yatagi-
na Lima Indiana Fields (Lima Indiana Petrol Blgesi)adi verilmigti. Yeni keyfedilen bu yataklar
fevkalade verimliydi; o kadar ki, 1890 ylli geldiginde Amerika'mn rettigi petrol toplaminm-
te biri artik bu blgeden 1kan11yordu.
Artik Rockefeller iin durup dgnmek zamani gelmigtlve sonuta yagammin en son b-
yk stratejik kararim aldi ve dogrudan petrol retimine glrmeye karar verdi. Beraber aligtigi
meslektaglannm teden beri petrol retenlere kargi antipati duyduklanm billyordu ve kendisi de
onlarla ayni duygular iindeydi. reticilerin speklatr olduldanm, gvenilecekkigiolmadiklan-
m, tipki altma hcum agmdakiler gibi salt para hirsiyla davrandiklarmt ok lyi biliyordu. Ancak,
tm bu dezavantallara karym, Lima'da girketihesabma birok firsatlarm da bulundugunun bilin-
ci igindeydi. Bylece ham petroln ok byk apta kontrol altina alabilecek, girkette uygula-
nan saghkl1idari mekanizmay1petrol retiminde de uygulayacak, retimi ve envanterleri paza-
rm ihtiyacma gre dengeleyebilecekti Kisaca, petrol retimine girmekle, girketini pazarlamanm
dlgalanmalarmdan, ini ikiplanndan ve her geydenok bir.kaz1 kampimn dzensizliginden
uzak tutmak istedi. de kesin olarak bu yne dogru ynlendirdi.
Sirketini
Pennsylvania'da petroln tkenme igareti verdigi artik bilindiginden, bu igaret girketiinde
bir uyan sayild1;cesur davranma karari almdi. Artik Lima, petrol aismdan yeni bir gelecek vaat
edlyor ve petrol endstrisinin Pennsylvania dipinda da geligebilecegi kanisim veriyordu. Yalmz
ortada iki byk engel vardi. Biri petroln kalitesiydi. nkLima petrol nitelik bakimmdan
Pennsylvania petro1ndenok farkllydl. Bir kere dayamlmaz derecede kt, slfre benzeyen
bir kokusu vardi ve rk yumurta gibi kokuyordu. Hatta bu yzden bazilan Lima petro1ne
"Pis sivi, sansar kokulu sivi" demstir. steliko gn iin bu kokudan anndirma yntemi de bilin-
mediginden, Ohio petrol kendisine pazar hulmada bir hayli glk ekti ve pazar sayisi kisith
kaldi.
kinciengelse, dogrudan Broadway 26 no.dan, Rockefeller'in kendinden daha tedbirliolan
ig arkadaylanndan geliyordu. Bunlar bu igin ok fazia riskli oldugunu dgndler. Buna kar i

50
I

Rockefeller baglang1 olarak girketin alabilecegi kadar ok petrol satin almasive bunun dnya-
nm her ynne dagLlmig
tanklanndadepolanmasi fikrinine srd ve bunda israr etti. Ohio top-
raklanndan figkiran petrol, flyatlann dgmesine neden olacak kadar oktu. O kadar ki 1886'da
varili kirk sente sat11anpetrol, 1887de on beg sente kadar dgmgt. Su arada Rockefeller'iniy
arkadaglan, o anda ige yaramayan petrol gimdidensatm alma fikrine kargi iklyordu. Rockefel-
ler bunlar hakkmda sonradan gunu sylemigtir: "Ynetim Kurulu'ndaki tutucular dehgete kapil-
mig olarak el kaldinyor, fikrimize itiraz ediyor, bu konuda, biz sayisiaz olanlarla amanstz mca-
dele ediyordu." Ama sonuta kazanan Rockefeller oldu ve Standard tam 40 milyon varil Lima
petroln depolamayi bagardi. Daha sonra 1888, 1889 ylllarmda Herman Frasch isimli bir Al-
man kimyager Lima petrolndeki rElk yumurta kokusuna are bulmuy ve bylece bu sorun da
halledilmigtir. Alman kimyagerin ynteminde, ham petrol bakir oksidi ile bir arada rafineri igle-
mine tutuluyor,bylece iindeki slfrdenanndinliyor, bu da rk yumurta sorununu yok edi-
yordu. Kokudan anndirilmig Lima petrol bu yolla kabul edilir bir gazyagt kaynag1 olmugtu.
Rockefeller,Lima petrol konusunda oynadigt kumardan bir kere daha zaferle ikiyordu. Nite-
kim Frasch'in ige girmesiyle, Lima petrolnn flyati birdenbire iki kat ykseldi ve varili on beg
sentten otuz sente ikti ve daha da ykselmeye devam etti. Varil bagma nceden on be; sent
demig olanStandardbu igten yine krh ikmigti.
Bu defa Rockefeller,girketinibagka bir konuda sikigtirmaya baglad1; retimde gereken mal-
zemelerden olanak verdigince ok salm alma konusu. Yeni geligmekte olan endstrinin en kl-
hanbeyi, en dzensiz simfi reticilerdi. Bu nitelikleri, sahip olduklan idare gekillerindede, iq ilig-
kilerinde de aynen belliydi. Rockefeller girketinyapismadaha dzenli, daha tutarli bir nitelik ka-
zatidirmak iin durumun msait oldugunu dgndyse de iy arkadaglan, evvelce oldugu gibi bu
konuda da kararsizdi hatta bu fikre kar1bir tutum gsterdiler.Fakat RockefellerIsrarllyd1, kara-
nndan dnmedi. Satilmak zere bekleyen miktardan
"alabildigimiz
kadar ok almacak" emrini
verdi. 1891 yllmda retim her ne kadar birka yll evvelin dzeyini bulmamlysa da, Standard tek
bagina Amerika'da ikarilantm petrol tutarimn drtte birini kendi bagma tkarlyordu.
itketin bundan sonraki icraatt Indiana'da Michigan Gl k1yisindaissiz kum y1gtnlari ara-
sma sikt;mig Whiting denen yerde, dnyamn en byk rafinerisini kurmak oldu. Burada Lima
ham petro1 iglenecekti. Su proiede de yine Standard'mher zaman prensip edindigi gtzlilikpoli-
tikasiuygulandt ve tm tegkilatta bagtan sona benimsetildi. Geriherkes Standard'm bir rafineri
inga ettirdigini bilmekteydi, ancak ne rafinerisi? Chicago Tribune gazetesinden bir muhabir bu
konuda projenin bagi olan agzi siki Bay Marshall'dan bir geylergrenmek istediyse de, bagara-
madi. Muhabire gre Bay Marshall "Whiting'de olup bitenlerden tamamenhabersiz oldugunda
Israr edlyor, beg milyondolarhk bir rafineri de inga edlyor olabilirler, domuz eti paketleme tesisi
de yapiyor olabillrler" diyor,bagka bir geysylemiyordu. Ingaatindomuz eti paketleme tesisiol-
dugunu pek zannetmedigini ama yine de bundan emin olmadigim szlerine ekliyordu.
zerindedurulmasi gerekenbagka bir konu da flyat 80runuydu. Seneler boyu, Petrol Bl-
geleri'nde ve New York'ta, egitli petrol degig tokuundapetrol sertifikastticaretietken olmugtu.
1889'larda Standard'm satm almadaki kolu JosephSeep Acentasi, petro1herkes gibi aik pazar-
dan, gereklisertifikay1gstererek satin allrdi. Dogrudan kuyu bagmda satm aldlglZamanlarsa,
dedigi flyat o gnk degig tokuglarmen yksek ve en dgk flyatlanmn ortalamasi oluyordu.
Bu itibarla Seep, satm alma igini degrudan reticlyle aracisiz olarak yapmayi yegledi.tekirafi-
nericiler de zamanla bu akima uydular. 1890'lar geldigindedegig tokup esasma gre yapilan
alim satim igleri bir hayli azalmigti.
Sonuta 1895 Ocak aymda JosephSteel yaymladigttarlhibir bildiriyle, petrol degig tokuu
dnemini kknden kapadl. "Petrol reticilerinin Dikkatine" sundugu bu bildiride
"degig

toku-
a dayali allyveriglerinrnn degerini gstermede gvenilr olmaktan iktigim" ilan ediyordu.
Beyanma gre gnden itibaren yapilacak her satm almada, denecek flyat dnya pazarlanmn
"o

51
saptadigt flyat kadar olacakti. Fakat bu fiyatin petrol degigtokup sertifikasmda gsterilen fiyat ka-
ofisten her gn bildiri yaymlanacagini da" szleri-
"bu
dar olmas1da gerekmezdi."Seep ayrica,
ne ekliyordu. Artik petrol ahm satimmm yzde seksen, yzde doksanmda flyati Seep ve Stan-
dard Sirketi saptlyordu, hem de etkili bir gekilde. Ama yine de karar verirken arz Ve talep kurall-
na uyuluyordu. Rockefeller'in i; arkadaylarmdan biri flyat saptama yntemleri hakkmda gunlan
sylemigtit: "Bizeen saglikh istihbarat gellr. Bunlan degerlendirerek en uygun olani zerinde fi-
kir birligi yapar, en lyi flyat hangisiyse cari fiyat olarak onu saptanz. Petroln gnlk fiyatml sap-
tamada uyguladigimiz yntem budur."

Sanayinin Kurucusu
Standard'm gerekleptirdigioperasyonlar, hangL ynden bakihrsa bakilsm, rakipleri a1sindankor-
kutucuydu ve onlan kizdinyordu. Ama yine de Standard'mtutumununrafineri iginde bile tam te-
kelci bir tutum oldugusylenemez. Petroln yzde 15-20'si rakipler tarafmdansatillyorduVe bu
oran Standard yneticilerince itiraz grmyordu. Tutarli durumunun korunmasi iin pazarlann
en az yzde 85'inin kendi ellerinde olmasi yeterliydi, Arazi planlamadakive aga yetigtirmedeki
katkisma deginirken Rockefeller, ileri yalarda bir gn pyle demigti: "Hem ocuk yetigtirmede
hem de bagka alanda ileri byk apta tutmanm yararlan kendini belli ediyor." Bu
"bagka
alan-
lar" listesinde Standard kesin olarak listenin bagmdaydt Rockefellerdikey birleymigbir petrol gir-
ketini gerekleptirmisti. okseneler sonra, Standard'mOhio'daki gubesinde abgan haleflerinden
biri -ki gen bir avukatken kendisiyle ahymigti-Rockefeller'in gerekleptirdigi byk icraatlar-
dan sz ederken gyledemigtir: "Sezgileriyle, igyeri ve kapitalin yalmz ve sadecemerkezikontrol-
le yrtlebilecegibilincine varmigtl. Merkezden idare edilmede tek ama, rnn reticiden
baglayarak tketiciye kadar, dzenli bir akigla saglanmasiydi." i te bu dzenli, ekonomikverimli
akigabiz bugn birlegme" diyoruz. Ben Bay Rockefeller'in bu deyimi kullanip kullanmad1-
"dikey

gim bilmiyorum. Ancak onun bu fikrin ifade ettigi kavrami bildiginden eminim.
Bazi yorumcular ise Rockefeller'in icraatlan kargisinda srekli olarak gagmyordu. Ameri-
kan hkmetinin gvenilir bir kaynagt olan Mineral Resources 1882'de gyleyaz1yordu: "Sir-
ketin byk bir i; bagardigi gphe gtrmez; ayrica petrol rafinericiliginin gereksiz aynntilardan
armdirilip alt dzeye indirilmesi, bir ip haline getirilmesigirketsayesinde olmugtur. Nakliye igi-
nin basitlegtirilmesi de onun sayesindedir; fakat, tm bu iglere ne kadar ktlk kangmig oldu-
gunusorarsamz, kesin bir gey sylenemez."
Bagkalanmn, yani Standard'm rakiplerinin ve halktan olduka byk bir kesitin fikirleriy-
se, tartigilmayacakkadar olumsuzdu. Birok retici ve bagimsiz rafinerici Standard'm
"ruh

ve
"ahtapot"
vcut" olarak tm rakiplerini peneleri iine almak iin olugmuy bir oldugu karusm-
daydilar. Petrol endstrisinin doguundan beri Rockefeller'in yaptiklarmdan yani sonu gelmeyen
ticari baskilar, terlemeler", aldatma ve gizliliktenbezmig olanlarsa, onun ikiyzllkle
"iyice

Tann'ya yakaran ve bunu yaparken insanlann yagantilarmi ve hatta yaamlarmi para ve stn-
lk ugruna mahveden kansiz bir canavar oldugunu sylyordu.
Rockefeller'in bazi ip arkadaylart bi1 eleptirilerden tedirgin olmaktaydt. Bunlardan biri
1887de Rockefeller'e gunlan yazlyordu: "Ticaret tarihindegrlmemigbir baanya ulagtik, adt-
miz tm dnyada n kazandl. Kamuoyundaki yerimizsehi de gipta edilecek gibi degil. Adimiz
tm ktlklerin, acimasizhgin, zulmn ve kati kalpliligin temsilcisiymigiz gibi amhyor. Bence
bu haksizhktir... Bunu yazmaktan aci duyuyorum; nk tm hayatimda ticariyaamda perefli
bir yer edinmenin zlemini ektim."
Rockefeller'in kendisi bu elegtirilerden fazla rahatsiz olmuyordu.O sadece kapitalizm ru-
huyla hareket etmigti. Standard'1 savunmalan iin Protestan din adamlarmi grevlendirmeyibile
dgnd. oguzaman elegtirileri duymamazliktan geldi. Standard'm insanligm daha lyiye git-

52
.
mesi, karmaa ve belirsizlik yerine istikrann saglanmasi, toplumdabyk ilerleme kaydedilmesi
ye karanliklar dnyasma
"yeni
igik" armagani getirilmesi yolunda
aract oldugundan tamamen
emindi ve buna itenlikle inamyordu. Bu inancmi sonuna dek korumugtur. Ona gre irket, ka-
pital, organizasyon ve teknolojiyisaglamig ve bir dnya pazarmin yarattlmasi iin gerekli olan
ok byk riskler stlenmigti. Ynetim Kurulu'ndaki i; arkadaylarma "Fakir insanlara ucuz igik
saglayalim Beyler" dedigi sylenir. Kendiapsindan Standard'mkazandigt bagari gelecege atilmig
cesur bir adim anlammdaydi. Sirketteki aktif dare grevinden aynlipkpeye ekildiktensonra
bir gn pyle demigti: "Birlegme gn artik gitmemek zere geldi. Bireysellik gitti ve artik geri
gelmeyecek." Bu szlerine gunlart da ekliyordu: "Bu lkede gelmigge; tm kuruluglar iin-
de StandardOil en byklerinden biri ve belki de en bygdr."
Altm agadli kitaplarmda Mark Twain ve CharlesDudley Warner, l Savagsonrast yillara
deginirken, agm karakterini
"dev
planlann yapildigi, her tr speklasyonun var oldugu ve...
bir irpida servet kazanma hirsiyla krklenmig ag" olarak tanimllyorlard1. Bazi bakimlardan
Rockefeller agin gerek simgesiydi.Standard Oil,
"ldrmek

iin adam kesen" -acimasiz bir ra-


kip ve kurucusu da dnyadaki en zengin adamdL Yalniz gurasiunutulmamaltdir:Petrol krallan
arasmda soyguncu pek ok kigi sahip olduklan serveti speklasyon, stoklama ve mali bazi dala-
Vereler
ve dpedz hile yoluyla elde ettikleri halde Rockefeller bu gekildehareket etmemigtir. O
servetinikendi elleri ile kurdu. Bunun iin gencecik, vahgi, gelecegtbelirsiz ve gvensiz bir en-
dstriyi seerek, bikip usanmadan kendi mantigma gre yenileptirmigtir.Bu endstriyi ok lyi
.
organize edilmig bir iy durumuna getiren, dnyamn igiga olan ahgini fazlasiyla doyuran odur.
"Plammiz" denilen proje Rockefeller'in en smirsiz hayallerini bile agacak gekildebaganh ol-
mugtur. Ancak bu bagarisi uzun mrl olmad1; nk Amerikan kamuoyu ve politikacilar art1k
birlegme ve tekelciligebag kaldirmaya, kibirlilik ve i; ahlakma uymayandavram; olarakgrdk-
leri bu tutuma kar1 gelmeye baglamigt1.Eu baansizhkta diger bir etken olarak Rockefeller'in
erigemeyecegi kadar uzak yerlerde yeni yeni kigi ve girketlerinfaallyete gemig olmasi gsterle-
bilir. Yeni olugan bu girketler Bak, Sumatra, Burma ve daha sonra da frangibi ok uzak yerler-
de kuruluyor, kendilerini etin ve inati rakipler olarak kanitliyorlardL Bunlardanbazilan sadece
varhklarmi srdrmekle kalmaylp, byyp kk salmiglardir.

53
Rekabete Aik Ticaret

Her ne kadar dnyanm geri kalan k1smiAmerika'dan gelecek


"yeni
1918\" beklemekteyse
de, Avru-
pa'ya yapilan ilk petrol sevklyatthi de kolay olmamtytir.Gemi mrettebati kargo olarak garya ta-
ind1glOl bildigriden bir patlama
veya yangin olasihgim dgnerek korkuyor, igi kabul etmek iste-
miyordu. Nihayet 1861 senesinde Pennsylvania'daki bir sevkiyati buna ilgin bir zmbuldu.
Mrettebat olarak alacagtdenizcileri nce iirip sarhopedlyor,sonra da zor kullanarak gemiye geti-
riyordu. Sarhopolarak gelen denizcilerin bulundugu gemi kargoyu salimen Londra'ya ulagtirabildi.
Bylece dnyada ticaretkapist ailmigve Amerikan petrol dnyanm her yerinde kendine yeni pa-
zarlar bulmutu. Artiktm dnyada insanlar gazyagLndan yararlanmak istiyordu. Bu nedenle, ta
bagmdan beri, petroln uluslararast bir i; oldugunu sylemek yanlig olmaz. Amerikan petrol en-
dstrisi egeryabanc1kaynakh pazarlar bulmamig olsaydt,hibir zaman bugnk kadar byyemez
Ve bugnk konumuna gelemezdi. Amerikan petrolne kargiAvrupa'nin gsterdigitalephizla arti-
yor ve bunda bazi faktrler etken oluyordu. Sanayilegme,ekonomik byme, gehirlegmeve Avru-
pa kitasim nerdeyse bir kugak boyu etkilemigolan kati ve sivi yag eksikligtbunlardan baglicalandir.
Pazarlardan ogununbu denli hizla geligmesindeAvrupa'da grevliAmerikan konsoloslanmn yeri
unutulmamalldir. Bunlar"Yankee icadi" (Amerika'nm kuzeydogusunda yaayanlara verilen isim)
denilen petrol ileride mgteri olmasi mmkn kipilerebenimsetmek iin ellerinden geleni yapi-
yor,hatta bazen bedelini kendi ceplerinden deyerek satm allyor ve mterileredagittyorlardi.
Artik bu maddeye dnya apmda talep gsteriliyordu. Bunun ne anlama geldigini bir dg-
nelim. Aydmlatma konusunda tm dnyada en fazla tutulan bu madde ogunluklaAmerika'dan
ve sadece Pennsylvania Eyaleti'nden 1karillyordu.Nitekim daha sonraki yillarda hammadde ar-
zmi elinde tutan blgelerden hibiri Pennsylvaniadzeyine ulaamamigtir. Bu arada ihracatihk
bir hayli geligme gsterlyordu, hatta ihracat iginin hem yeni geligmekte olan Amerika'mn yeni
petrol endstrisi ynnden hem de milli ekonomi aismdan neredeyse bir gecede son derece
nem kazandigi 80ylenebilir. l870 ve 1880'lerde Amerika'dan 1kanlanpetrol fazlasiyla artmig-
ti. Bu lkeden gikanlan petrol toplamimn yansmdan fazlast gazyagt ihracati olarak digarlya gn-
deriliyordu. Gazyagi, Birlepik Devletler'in ihra mallari arasmda, deger bakimmdan en nde ge-
lenler iinde drdnc sitadaydt Mamul eyalar iindeyse birinci strayi iggalediyordu. Eu mad-
denin srldg en byk pazar ise Avrupa kitasiydL
1870'lerin sonunda, bu endstride egemenlik artik sadece Pennsylvania'da degil, bir tek gir-
ketin elindeydi ve bu girketde Standard Oil'den bagkasi deglldi. Bu y111arda ihra edilen gazyagi-
nm en az yzde doksan1 Standard tarafmdan saglanlyordu. Uygulanan ihra sisteminde Stan-
dard'm rol ihracatin bagladlglherhangl bir Amerikan limanmda son buluyordu ve Standardbu
durumdan memnundu. Saglamtemelleredayandigmr biliyor ve kendine gvenlyordu.Bu neden-
le artik Amerikan temelinedayanarak dnyayi fethetmeye hazirlaniyordu. Gerektende John D.
Rockefellersznde durmug,
"planimit
dedigi projeyi tm dnyada uygulatmay1bagarmigt1. Ay-
nca girket rettigi mamt311erden byk gurur duymaktaydi. Standard Oil'in dig lkelerde grevli
i
I
54

I
belli bagli szleriyle "Petrol, tek kaynaktan ynetilen gelmiggemig tm
temsilclerindenbirinin
endstriler iinde, uygar olan ve olmayan lkelerde, en cra yer ve kpelere kadar sizmig, kendi-
ni kabul ettirmigtir, Oteki endstrilerden hibiri bu konuda onun kadar baanli olamamigtir."
Ama her yeyekarym potansiyel yabanct rekabette tehlikeigareti vermekteydi. Ancak Broad-
way Caddesi26 numarada oturanlar bunun zerinde durmadilar. Onlaragre bu tr bir rekabet
ancak yeni hammaddekaynaklan bulunmasi ve hammaddenin ucuz ve bol olmasi halinde sz
konusuydu. 1874'teyaymlanan Pennsylvania Jeolojik Raporu byk bir gururla bu eyalette reti-
len petroln dnya pazarlarinanasil tam olarak egemen oldugunu yaziyordu, Bu arada, zerinde
pek durmayarak "Bagkalkelerde yapilan kazilardan acaba petrol ikar mi?" konusuna da degini-
yordu. Jeolojik Rapor,bunu uzak bir clasthkolarak gryor, "Bu bizi olsa olsa ok ileride ilgilendi-
rebilir" diyordu. Raporun yazarlari Amerika'nm egemen rolnden o denli emindiler ki, konuyu o
gn iin daha fazla degmek ve izlemek gereginiduymadilar. Ancak, hata yaplyorlardi...

Ceviz Parasi
"Yeni igk" isteyen pazarlar iginde en mit veren lke, sanayilegmeye baglayan ve yapay igigm
kendisi igin zel nem tagidigtkoskoca Rus mparatorlugu'ydu. lkeninbagkenti St. Petersburg
gehtiok kuzeyde oldugundan, ncelikle kig aylannda akgamabukoluyor, kent sadece alti saat
.gn igigt gryordu. Bu nedenle Amerkan gazyagmmRusya'ya ve St. Petersburg'a girmesier-
ken bir tarihte, 1862'de oldu ve girergirmez de hemen genig evrelerce kabul grd. O gne
degin hemen tmyle donyagtyla idare eden Petersburg halla bylece donyagi yerine gazyagi
lambasi kullanmaya baglamigt1.O kadar ki, 1863 Araltk aymda,Amerika'nm St. Petersburg Kon-
solosu "Petersburg'un Amerika'dan ilerideki yillarda giderek artart byk apta talepte buluna-
cagini, bunun kesin oldugunuve hesaplarm buna gre yapilmasim" memnuniyetle bildiriyordu.
Yazikki bunu sylerken imparatorlugun uzak ve girilmesiolanakstz bir kpesinde olugacak degi-
iklikleri dikkate almamigti.Bu degigiklikler yalmzca Rus pazanm Amerikan petrolne kapat-
makla kalmadi, aynca Rockefeller'in dnya apindakiplanlannida altst etti.
Aspheron Yanmadasi'nda bazi petrol sizintilarma rastlandigt sylentileri yzy1llardan beri
duyulmaktaydi. Su yarimada, KafkasDaglan'mn bir parasi olarak Hazar Denizi kiyllarma kadar
uzamr. 13. yzyildaMarco Polo, Bak yakminda yag ikaran bir kaynaktan sz edildigini duy-
"yakma
dugundan hahsederek bu yagm kullanmaya uygun olmadigmi, fakat iginde"
"yemekte"

uygun oldugunu; aynca develerde uyuz hastahgma iyi geldigtni yazar. Bak aym zamanda Zer-
dgt mezhebinden'olanlarintaptiklan
"ebedi
ate; stunu" topraklanydi.Aslmi sylemek gere-
kirse, denilen gey, petrol kalmtilan ieren ve kire tagmmyanklarmdan sizarakgelmig
"stun"

kolay alev alan gazm neden oldugubir olgudan ibaretti.


Bak, on dokuzuncu yzyllm sadece ilk yillarmdan itibaren Rus mparatorlugu'na bagli kal-
mig, bir dkabgtn parastydi.O zamana kadar bu yrede ilkel de olsa bir petrol endstrisi dogmug
ve geligmeyebaglamigtl.1829 y11makadar el ile kazilarak ailmigkuyu sayisi seksen ikiyi buluyor-
du. Ne var ki verim ok azdi. Gerek blgenin geriligt ve yeniliklere uzak kaligi, gerekse ufac1k
petrol sanayiinibir devlet tekeligibi idare eden ylkici,zalimve yeteneksiz arlik idaresi yzn-
den, petrol sanayiinin geligmesi tehlikeligekildekisitlanmigti.Ancak 1870'lerinbaginda Rus h-
kmet tekel sistemini kaldirip blgeyizel tegebbseve rekabeteati. Sonuta, bir zel tegebbs
patlamasioldu. El ile kazilan petrolkuyusu devri attik kapanmigtt. Ilk kuyular l 871-72 y11larinda
kazildi ve 1873 yllma gelinceyekadar yirmi rafineriden faziasi faaliyete geti.
Kisabir sre sonra, Robert Nobel isimli kimyager Bak'ya gelecekti. Robert, degerli isveli
mucit immanuel Nobel'in ogluydu, lmmanuel Rusya'ya gmen olarak 1837 yllinda gelmig ve
gelir gelmezde askeri idare tarafmdansualti madenciliktekiicadi nedeniyle, byk kabul gr-
mgt. Daha sonra hatm say1hrbyklkte bir smai girket kurmug olan hnmanuel'in bu abast

55
Rus hkmetinin kararsizligt, fikir degigticipyerli sanayidenyabanci sanaylegeigiyrnden bo-
a gittL Zamanla Nobel kardeplerden biri, Ludvig, babasmm kurdugu ve artik harabeden olugan
kalmtilar zerinde yeni ve genigkapsamh, silah imal eden bir girket kurdu. Ayrica Ludwig "No-
bel tekerlegl"dedigi ve harap durumdaki Rusya topraklannaok uyan tekerlegiicat etti. Kardeg-
lerden bir bagkasi, Alfred ismindeki gense,hem kimya ve hem de mallye dallarmda gayetyete-
nekliydi. Su yetenekleri sayesinde,St. Petersburg'daki gretmenin de tegvikiyle,nitrogliserin
zerinde aligmalar yapmig ve sonuta, tm dnyada tanmanve kendisinin Pars'ten idare ettigi
byk bir dinamit imparatorlugu kurmutu. ocuklardan en byk olani Robertise, gans y-
nnden kardepleri gibi degildi. Birok ige giripikmig,ama bagari kazanamadigi iin, sonunda is-
temeyeistemeye kardegi Ludwig'le allymaya baglamigt1.
Ludwig silah imall iin Rus hkmetiyle nemli bir kontrat yapmigtl. Silahlarm yapimi iin
keresteye ihtiyac1 oldugundan, gereklistoku ieriden temin etmek amaclyla kardegi Robert'i Rus
cevizi kerestesi aramak zere gneye, Kafkasya'ya gnderdi. Takvimler 1873 Mart aymi gster-
diginde, Robert Bak'ya ulagmigti. Bak o zamanlar Dogu ve Bati arasmda byk bir ticaret
merkezi oldugu halde, minareleri, Iran ahlarmaait eski mzesi, Tatar, franl1 ve Ermeniler'den
olugan nfusuyla hl bir Asya lkesi sayihyordu. Buna karym son zamanlarda petrolde kaydedi-
len geligmeler buraya byk degigikliklergetirmigti. Robert, Bak'ya ayak basiginm daha ilk g-
nnde bu durumun etkisinde kallyor ve o da digerleri gibi petrol tutkusuna yakalamyordu. So-
nuta, babasma danigmadan kardeglerin en byg oldugu ve bunun kendisine bazi ayticahklar
sagladigma inanarak, Ludwig'in kendisine kereste satin almakiin verdigi yirmi be; bin rubleyi
"ceviz
yani parasim"rafineri igine yatmyor ve ceviz kerestesi yerine bir rafineri satin ahyordu.
Robert'in bunu yapmastylaNobel'ler fiilen petrol igine girmigoldular.

Rus Petrolnn Kalkinmasi


Ludwig'in parasi ile rafineriyi satm alan Robert gecikmeden bu rafmerlyi modernleytirme ve da-
ha verimli yapma abasinagirmigti.Kardeginin de ek para desteglyle ok gemedenkendisini
Bak'nun en yetenekli rafinericisi olarak kamtladL l 876 ylh Ekim ayinda Nobel'lerin ilk
"aydm-

latma yag" sevluyati St. Petersburg'a yapihyordu. Ayni sene, olanlari gzleriyle grmek iin Lud-
wig de Bak'ya geldi.mparatorluksistemi konusunda oldukabilglliolan Ludwig, annkarde-
i ve Kafkasya Genel Valisiaym zamanda Dk Hazretlerinin gznegirmekiin gecikmedi. Fa-
kat Ludwig aym zamanda endstri alanmda byk bir liderdi ve Rockefeller'i rnek alarak bir
plan yapabilecek kapasitedeydi. Bundan tr oturup petrolclgn her ynn teker teker in-
celemeyegirigti.Petrolclkte Amerika'nm geirdigi deneyimler hakkmda greni mesi gereken
her geyi grendi. Bilim, yenilik, 14planlamasi kavramlanm verimlilik ve krlilikla bir araya getir-
di. Tm bu servene kendi kipisel nderligini ve dikkatini katti. Bylece ok kisa bir sre iinde
Rus petrol Amerikan petrolne yetigmig ve hatta kisa bir sre iin onu gemi oluyordu. So-.
nuta Ludwig Nobel isimli bu sveli"Bak'nun Petrol Krah" olmuqtu.
ehirleraras1ta1macthko gnlerde ciddi bir sorundu. Petrol nce tahta variller iinde Ba-
k'dan sevk ediliyor,.uzun ve zahmetli bir yolculuktan sonra Astrahan'a ulagiyor,oradan mavna-
lara aktanlip VolgaNehri'ne kadar uzun bir yolculuga 1karillyor, sonucunda yeniden bir veya
birka tren hattma getirildikten sonra tekrar sevk edilmek zere bu istasyonda trene aktanhyor-
du. Su nedenle petrol sevkiyati mastafi ok pahaliya geliyordu. Varillerbile ok pahallydi; yre-
de yeterlimiktarda kereste bulunmadigt iin varil yapimmda kullanilan tahtano imparatorlugun
ok uzak bir kgesinden getirilmesi veya Amerikan varili kullamlmast geregi ortaya 1klyordu. 14-
te Ludwig bu konuyu da ele alarak varil sorununa bir zm bulmugtur. Bu bulug tm evrede
byk yanki uyandirmigt1.Buldugu zm, petrol gemininiine yaptmlacakok byk tank-
larda parti" olarak toptan sevk etme yoluydu,
"byk

56
Bu fikir nce ok ragbet grdysede, uygulamada denge ve gvenlikaismdan pek ok so-
run aratti."Byk parti" petrol tagirken paralanmig olan bir geminin kaptani bu konuda gun-
lan sylyordu: "Paralanma pu nedenle ileri gelmlyclabilir: Anladigtma gre petroln hareket
hizi suyun hareket hizindan daha fazla.Kt havalarda gemi firtinayla ileriye dogru srklendi-
g[nde,petrol harekete geiptekneyidalgalara dogru itiyor." Ludwig denge sorununa da bir -
zm bulma yolunu aragtirarak sonunda bu igi tanker aracillglylayapmaya karar verdi ve Zoroas-
ter isimli dnyamn ilk tankerini ismarlayarak 1878 yilmda Hazar Denizi'nde servise soktu. By-
lece 1890'larm ortalarma gelindigindeartik Ludwig'in Atlantik'te de kendini kamtlamig ve pet-
rol nakliyatmda byk bir devrimi bagarml; oldugu grnr.Bu arada Bak'daki rafinerisini bi-
limsel ynden dnyamn en ileri rafinerisi yapmak iin devamh aba gsteriyordu. Nitekim dn-
yada kadrosuna profesyonel bir petrol ieologualan ilk girketonun pirketidir.
Ludwig'in kurdugu byk ve tam entegre petrol kombinesi kisa zamanda Rus petrol tica-
retini eline geirmigti. Nobel kardeglerin kurmu oldugu "Petroleum Producing Company" (Pet-
rol retimSirketi) tm imparatorluga yayilmi kuyulan, boru hatlart, rafinerileri, tankerlerl,
mavnalanyla, stoklama depolari ve kendine ait demityoluyla ve perakendedagttlm gebekesiyle
bunun en belirgin kanitiydi. irketin aynca bir de okuluslu iggc rgt vardi ki, bu rgtn
kesin olarak Rusya'dak tm iggc rgtleri ilnde en lyi igleyeni oldugu syleniyordu.Eu r-
gtn yeleri kendileriyle gurur duyuyorlar ve kendilerini
"soylular"
adlyla tamtiyordu.Ludwig
Nobel'inkurmuy oldugu petrol kralhgl ilk on yll iinde olaganst bir sratle geligmekteydi. Su
geligmequ szlerle tanimlanmigtir:"Tm on dokuzuncu yzyil boylmca iq tegebbsalanmda
kazamlan en byk zaferlerden biri."
- 1874 yllmda alti yz bin varili bile bulmayan Rus ham petrol retimi, bundan sonraki on
yll iinde 10,8 milyonu bulmuytu. Su ise Amerikan retiminin yaklagik te biri demekti.
1880'lerin bagma gelindigindeBak'nun yeni endstri merkezi olan ve "Black Town" (Kara
Kent) olarak adlandinlan yredeyaklagik iki yz rafineri faaliyet halindeydi ki, bu ihtiyaca cevap
veren bir miktardi. Rafinerilerin etrafa yaydigi ok yogun kata renkli bulutlar ye kokulu petrol
dumani nedeniyle o gnlerde Black Town'da bulunmug biri kasabay1 bacasi"na benzeti-
"soba

yor, kasabadaki yaantlyt bacasina tikilmig olmak" szleriyleanlatiyordu. Igte Nobel kar-
"soba

deplerin egemen oldugu, giderek genigleyen endstri buydu. Sirketleri artik tm Rusya'da reti-
len gazyagnin toplaminm yarismi rettiginden, Nobel kardegler hissedarlarina, zafer kazanmig-
"artik

asina, Amerikan gazyagimn Rusya pazarlanndan tamamendiglandigini" sylyordu.


Ancak, zamanla kardepler arasmda anlagmazlikba gsterdi.Bunlardan Robert, Ludwig'in
kendi stokuna kavugmasmdan hognut degildi. Bu yzden ktzip isve'e dnd. Ludwig'e gelin-
ce o tam anlamiyla bir kurucuydu ve durmadan byyp genipleme pegindeydi. Ludwig'in bu
abasi,Nobel kardeplerin devamli olarak yeni sermaye istedigtnin ve sermayeye kari alik iin-
de oldugunun bir kamtlydl. Kardeplerden Alfred, ilerinden.en tedbirliolamydi. Bir vakiller ba-
basimn agiri yayilma ve .agirl taahhde glrme yznden nasil iflas ettigini gayet lyi ammstyordu.
Kardegini bu agmligi yznden azar11yorve gunlan sylyordu: "Seni en ok Qu ana konuda
eleptiriyorum: Proieyi nceden kuruyor, nereden ne ikar diye bakinmay; sonraya birakiyor-
sun." Yenikapital elde etmesi iin Ludwig'e girkethisseleri lle borsada speklasyon yapmast
gdn verdi. Ancak, Ludwig kardegine "Pazar speklasyonu yapmak kt bir meslektir. Spe-
klasyon yapmak, igi ehil olmayan ellere birakmak demektir" szleriyle yanit veriyordu.Arala-
rindaki gr farkma kargi, yine de Alfred kardegine hayati nemde yardimlar sagladi. Bunu
hem kendi parasim ortaya koyarak, hem de bagka yerlerden bor para saglayarak yaptL Bunun
iinde Lion Kredi Bankasi'ndan sagladigi nemli miktardakredi de vardt Bu para, teminat ola-
rak ileride ikanlacak petrol gsterilerek yapilan ilk bor para verme olaylydl. Bu bakimdan bir
baglangl olugturmutur ve nem tagit
Nobel kardelerin Rus imparatorlugusinirlari iinde petrol dagitimmda egemen olduklari

57
I

dogrudur; ancak bu simrlann digmda Rus petrol fazia bir anlam tagimlyordu.lkecografyasi,
petrol imparatorluk smirlan iinde hapsetmigti. rnegin,Baltik klyismda bir limana ulagmak
olarak 2000 mil mesafelik deniz ve tm Bati Rusya boyunca, karayollarmdange-
"aralikh
iin,
mek gerekiyordu." leridaha da ktlegtirmek ister gibi, etin kig partlarihkm sryor ve
ekim-mart aylan arasmda gazyaginm Hazar Denizi'ne sevkini engelliyordu. Bundan tr rafi-
nericilerdenbirogusenenin yan kismmda igleri resmen kapamak zorunda kabyordu. Petrol
blgelerinin bazilarina girilemiyordu bile. rneginTillis kentine, gazyagmi8000 mil uzaktaki
Amerika'dan ithal.etmek, 341 mil batidaki Bak'dan ithal etmekten daha ucuza geliyordu.
Ayrica, Rusya'daki petrol imparatorlugu iinde pazarlama yapmak bazi kisttlamalarla bag-
hydi. Nfusun ogunlugunuolugturan kyller iin aydmlatmabyk bir ihtiya degildi, en
azindan parayla satin alabilecekleri bir geydegildi. Bu nedenle Bak'daki reticiler, retimin de
devamh artmasi yznden, gzlerinihirsla imparatorluk smirlarimn digma evirmek zorunda
kaldilar. Nobel'lerin hkim oldugu kuzey yoluna bir seenek arayan yeni reticilerden ikisi,
Bungeve Palashkovsky hkmet onaylyla yeni bir demiryolu hatti ingasina girigtiler.Bu demir-
yolu Bak'dan baglaylpbatiyi takiben Hazai' zerinden Batum'a uzanacakt1. Batum, Trkiye'yle
yapilan bir savag sonucunda Rusya'ya kattlmig, Karadenizkiyismda bir limandl. Ancak, ingaat
devam ederken yan yerde petrol fiyati dgt ve Bunge ve Palashkovsky parasiz kaldilar. Durum-
lari gerekten mitsizdi.
Ancak, bir kurtulug aresibulundu. Bu are, grp geirdigt savaglar,hkmetler ve endst-
riler arasmda, Avrupa'mn yeni demiryollarmdan biroguna parasal destek saglamigbir ailenin
Fransiz kkenli kolundan geliyordu. Eu ailenin Adriyatik zerinde Fiume'de bir rafinerisi vardi.
Rafinerilerde dgk fiyath Rushammaddesi iglemek istlyorlardi. Bunge ve Palashkovsky'nitrbag-
ladiklan demiryolunun tamamlanmasiin gereken bor parayiverdilen Kargilik olarak da Rus-
ya'daki petrol tesislerizerinde bir ipotek koydular. Aynca Rus petrolnn cazip flyatlarlaAvru-
pa'ya sevki iin gerekli dzenleme de yapildi. Bu aile nl Rothschild ailesiydi.
O gnlerde Rusya'da Yahudi Irlandan olanlara kar1ategli bir dgmanlik hkm srmek-
teydi. 1882 ylhnda imparatorluk karanyla Museviler'in imparatorluk smirlan iinde daha fazla
toprak almasi veya kiralamasi yasaklanmigt1. Rothschild'ler ise dnyadaki en nl Musevi aile-
siydi. Fakat konu onlar oldugu iin Rothschild'ler olaymda imparatorluk karan dikkate almma-
dl. Rothschild'lere gre Rus petrol Parisli Rothschild'lerin projesiydi. zelliklede Baron Alp-
honse'un, nk Baron Fransa'mn 1871 Prusya yenilgisinden sonra, ortaya lkan onanm bor-
lannin denmesini ayarlamig kipiydi.Baron Alphfonse'a tm Avrupa'mn istihbaratt en kuvvetli
adamlarindan biri gzyle bakihyor ve kitamn en gzel biyiklara sahip kipisi olarak dgnl-
yordu. Kk kardei Baron Edmond ise Musevler'in Filistin'e yerlegmesinde parasal destegi
saglamig kigiydi. Rothschild kredisi sayesinde Bak demiryolu 1883 yilmda tamamlandive bu-
nun sonucunda Batum neredeyse bir gece iinde dnyamn en nemli petrol limanlarmdan biri
oldu. 1886'da Rothschild'ler Hazar Denizi ve Karadeniz Petrol Sirketi'ni kurdular ve girkete
Rus dilindeki bag harfleriyle "Bnito" admt verdiler. Depolama ve pazarlamatesisleriniise Ba-
tum'da kurdular. okgemedenNobel kardepler de aym aloma uyacaktt. Bylece Bak-Batum
demiryolu Rus petrolne Bati'nm kapismi amig oldu. Eu ayni zamanda, dnyanm petrol pazar-
lan arasmda etin bir otuz yll savagmi da baglatmig oluyordu.

Standard Oil'e Bagkaldin


Rothschild'lerin sahneye 1kmasiylaNobel kardegler birdenbire byk bir rakiple kargi karplya
gelmig oluyordu. Su rakip kisa zamanda Rusya'mn en byk ikinci petrol grubunu kurmuytu.
Bu iki grup geri zaman zaman bir araya gelip birlegme konusunu tartiglyorlardi.Fakat dosta
niyetler ifadesi diginda aralannda hbir ottak nokta bulamadiklarmdan, birbirlerinin ategli rakibi

58
olmaya devam ettiler.Petrolcler arasmda niyetleri tamamen dgmanca olantar da vardi. Stan-
dard, Rus petrol endstrisini grmezlikten gelemezdi; nk artik Rus-gazyagi, Avrupa'mn bir-
ok lkesinde Amerika'mn aydmlatma yaglanyla yangir dzeye gelmigti.Standard, bu olayi gr-
mezlikten gelme yerine, yabana pazarlar ve yeni rakipler hakkinda istihbarat toplamaabalannt
yogunlagtirdi. Bu sayede Broadway Caddesi 26 numaraya aralarmda Standard bordrosundaki
Amerikan konsoloslannmki de dahil, istihbarat raporlan akini bagladi. Gelen bilgiler can sikicly-
dl. Anlagildigmagre Standard elinde tuttugu petrol hkimiyetine daha fazla gvenemeyecekti.
Standard'm idari blm bir tahminde bulunarak arhkmetinin Ludwig Nobel tesisleri-
nin tmn satin almalarma hibir zaman izin vermeyecegini dgnd. Ama en azmdan Nobel
hisselerinden epey bir mlktar satin alabilirlerdi.Su arada egsiz Ludwig'i de tipklAmerika'daki
en
iyi rakiplerine yaptiklan gibi, kendi ynetim kurullanna alacaklardi.1885 yllmda Standard'm
en
st dzey i; diplomati sayllanW.H. Libbyadada biri St. Petersburg'da Nobel kardeglerle bu konu-
da bir grgme yapti. Ancak Ludwig Nobelnerlyle ilgilenmemiti. Proieyeevet demektense ken,
di z pazarlama gebekesinidaha da kuvvetlendirmeyi ve Avrupa'da satt; tegkilatikurmay1 yegleye-
rek abalanm bu ynde pekigtirdi. Aslmda kendisinin bagkabir alternatifi de yoktu. Rus petrol re-
tmnininamlmayacak bir hizla artmasi Nobel'i ve Rusya'daki diger petrolcleri imparatorluk digm-
da yeni pazarlar aramaya zorladi. Bak gehrinde hayret verici petrol figkirankaynaklararastlanmig,
bunlara "Kormilitza" (Islak Dadi], Altm Pazar ve Seytan Pazan gibi isimler verilmigti. Bunlardan
"Droozba" (Dostluk) admdakikaynak bey ay sreyle gnde kirk bin varil petrol vermigti. 1kan
petroln ogu ziyari olup gidlyordu. 1886 yllma gelindigndekaynak say1ston biri bulmugtu. Son-
radan yeni ailmigtopraklardabirbirinin ardindan yeni yeni daha bagka kaynak da olugtu. Tm
Rusya dzeyinde retilen toplampetrol miktan 1879-1888 arasion katma ikmig,23 milyon vari-
le erigmigti.Bu, Amerika'daki retimin begte drdnden fazlasina egitti, 1880'lerde petrol akigi
ok fazla oldugundan bu petroln kendisine yeni pazarlarda yer bulmasi artik zorunluolmuytu.
Diger taraftan Standard, Nobel'in Avrupa'da yrttg bu yeni satig kampanyasmdan te-
dirgin olmug, BaktTda retimin giderek artmasi kargismda da ayrica alarma gemigti. Bu yz-
den, artik sadece tartigmalarlavakit geirmekyerine, bazi nlemler almaya karar verdi. Ilkn-
lem olarak 1885 Kasimi'nda, tipki Amerika'daki bir rakibine saldtidigizaman yaptigt gibi, fiyat-
lan dgrd. Avrupa lkelerindeki yerel acentalan araaliglylaortaya Rus gazyagtmn kalitesi ve
gvenligi konusunda gpheuyandinc1 birtakim sylentiler yayd1.Sabotaj ve rgvet yollannabile
bagvurdular. Ancak Standard'myaptigi tm bu saldir11arakargin, Nobel ve Rothschild'lergiddet-
le mcadeleyedevam edip sonunda baanli oldular. Standard yneticileriartik yapacak bir gey
kalmadigindan, "Rus rekabeti" diye niteledikleriblgenin dnya haritasi zerinde gittikegenig-
leylgini seyretmekle yetindiler.
New Yorkkenti Broadway Caddesi26 numarada, bazi StandardYnetim Kurulu yeleri
girketinyabancilkelerde kendine ait pazarlama girketlerikurmasmdan yanaydi ve girketebu
yoldan baski yapmaktaydilar. Yerel pazarlara satly yapmaktan daha iyl olduguna inandiklaribu
yntemle rakiplerle daha etkin bir gekildeyangacaklankanismdaydilar Ayrica tankerlerletoptan
sevk yntemi de artikgeli migoldugundanbu ip sahasmda byk parti sevk daha da ekonomik
olacak diye dgnyorlardi. Hatta John D. Rockefeller'in ynetim kurulunun ge karar almastna
lazarak 188S'te qu eleptirici satirlan kaleme aldigt sylenir:

"Ne ihtiyanz ne de uykuda.


Yazgimizainanan bir yrekle
Kalkipharekete geelim.
Bagaralim,
Arayalim,
ve beklemeyi grenelim."
aligmayi
59
1888 yllmda Rothschild'ler yeni bir adim daha attilar ve ingiltere'de kendilerine ait ithalat
ve dagitim girketleri kurdular. Bu konuda Nobel kardepler de onlari izleyerek ayni geyiyaptilar.
Sonunda Standard sanki elektrik arpmiggibi bir hizla harekete geerek, yabanct bir lkede ilk
ortakhgmi att. "Anglo American Oil Company"adli bu girketinkurulugu Rothschild'lerin Bri-
tanya'da atiklart yeni tegebbsnresmen a111pmdantam yirmi drt gn sonraya rastlar. Stan-
dard aynca Avrupa kitasinda daha bagka yeni ortakliklaralmaya devam etti. Eu yeni ailan or-
takhldarda mlkiyeti yrenin ileri gelen dagitimcilarlyla paylagiyordu. Su itibarla Standard Oil
artik gerekbir
"okuluslu"

tegebbsolmuqtu.
Ancak Standardbu yolla da rakiplerini durduramadl. rneginRothschild'ler devamli ola-
rak Rusya'mn kk reticilerine bor para veriyor, kargiligindabunlarm elde ettigi retim ze-
rinde hak sahibiolma yoluna gidlyor, retimi avantajli fiyatlarla satm almak istiyordu. Bu strada
Bak-Batum demiryolu byk bir zorluklakargilagmigttve bundan ok byk sikmtieklyordu.
Bunun sebebi bin feet yksekligindeki tepenin yetmig sekiz mil'likktsmmda, geigin fevkala-
de zor yapilir oluguydu. Bu engel nedeniyleher yklemede sadece yanm dzine vagona ykle-
me yap11abillyordu.Ancak 1889 ylhnda Nobel kardepler daglarm iinden geirilerekgereklepti-
rilen kirk iki mil uzunlukta bir boru hattim yapip tamamladilar.Ancak ailan tnel durumu pek
degigtirmedi. Bu tnelintek aidan yararli oldugu sylenebilir.O da Alfred kardeye sahip oldugu
dinamit miktarmmdrt yz tonunu kullanma olanagt vermig olmastydi.Yeni ailan bu igirda,
Standard'm ipleri elinde tutan elisi Libby'nin deyimiyle "Tam rekabete aikticaret denen dn-
ya ihracati iginde, aydmlatici yag aismdan Rusya'mn hissesi yzde 22'den yzde 29'a 1karken,
Amerika'mn hissesi 1888'in yzde 78'ine kargin 189l'de yzde 7l'e inmigti.
Bak'nun usuz bucaksiz yeni petrol kaynaklarindan giderek artan miktardapetrol figkmr-
ken, Ruspetrol sanaylinde giderekdramatik bir degigim gzleniyordu.Bitmek tkenmek bilme-
yen engellerkargismda sabir ve iradesnden asla dn vermemig olan LudwigNobelfizikiyn-
den artik tkenmigti.Sonuta, Bak'nun Petrol Kralt Ludwig Nobel, l 888 yllmda, elli dokuz ya-
ginda, Fransiz Rivierast'nda tatilini geirdigi bir sirada, kalp krizinden hayata veda ediyordu...
Bu arada garipbir geyolmug ve Avrupa'da yayinlanan gazeteler yanhghkla Ludwig yerine
Alfred'in ldgn yazmigtl. Daha kendisi hayattayken basilan bu lm ilanlari kargistnda Alf-
krali", insanlari sakat
"dinamit

red znt duymuy ve kendisinin bu ilanlarda savag donanimcist


tccan" olarak sulanmasin-
"lm

yapmak ve ldrmek pahasmamubtegem servet kazanmig


dan tedirgin olmuytu. Sonunda bu lm ilanlari, biyografiler ve sulamalar zerinde durup
uzun uzun dgnmek ihtiyacmi hissetti ve vasiyetnamesini degigtirdi. Yeni vasiyetnamesinde
tm parasom insanligtn geligimine katkida bulunan kipilere dl olarak dagttilmasim istlyor ve
bylece Nobel ismini de lmszleptiriyordu.

Sedef Tccarmin Oglu


Bu arada Rusya gazyagt sorunu devam etmekte ve Batum'dan lkarilan gazyagi giderek artan bir
hizla geligmekteydi. Gazyagt iin yeni pazarlar bulmak artik kesin bir gereksinim olmugtu.No-
bel'ler, Rusya'daki pazarm iplerini ellerinde tutuyordu. Fakat digerleri zellikle Rothschild'ler
"pazarlanacagi"

iin scrun her sene daha da byyor ve gazyagimn ne geklde bir trl bilinemi-
yordu. Yine de Rothschild'ler Standard Oil'le bag etmek ve dnya pazarmdakendilerine yol a-
mak lin bir zm bulmaya kesinlikle kararliydilar. Eu mitle gzlerini,Dogu'ya, Asya'ya evi-
igik" iin yzlerce, mil-
rerek bu yrelere zel bir ilgi gstermeye bagladilar. Bu blgelerin
"yeni

yonlarca potansiyel mgteriyle dolu oldugunu anlamiglardi. Ancak petrol onlara nasil ulagtira-
caklardi?
Rothschild'lerin Paris'te yerlegmig kolu, Londra'da Fred Lane admda petrol sevklyatiko-
misyonculugu yapan ve Rothschild'lerin oradaki petrol iglerlyle ugraan birini tamyordu. Bu

60
adama konuyu atilar ve igbirligi karart aldilar.Her zaman lin arka planda kalmig olan bu adam,
ileride petrol dalinda nclk yapanlarm en nemlilerinden biri olmugtur. Lane, iri csseli, kaba
yapih fakat gayet zeki bir adamdi ve yeni arkadaghklarkurmada, insanlann ikarlanmihmli bir
tutumlabagdagtirmada zel bir yetenegesahipti. Dostlanm ve is alaninda kazanmig oldugu kipi-
leri -ki bu ikisi genellikleaym geydir-desteklemeyi seviyor ve bunu da kismen kendine ait
ser-
mayeyle bagarmak istiyordu. "Mkemmel arabulucu" olarak "GlgeAdam" lakablyla tanmlyor-
du. Fakat bu lakap kendisine herhangi bir gekilde dzenbazlik yaptigt iin verilmig degildi, n-
k asla dzenbaz degildi. "GlgeAdam" diye amligi, zaman zaman belirli ip muamelesinde bir-
birinden ok farkh kipileri aym anda temsil edebilmesinden ileri geliyordu.Aym anda birok
kimseyi temsil ediginden dolay1,aslmda kimin iin aligtiginianlamak mmkn olmuyordu.
Lane sevklyat alanmda gerekten bir uzmandi.Simdi bu uzmanligmi Rothschild'ler iin se-
ferber etme zamani gelmigti. Bunu da pu gekildebaarmigttr:Rothschild'lerin onu tamdigigibi
o
da Marcus Samuel adh nl ve nemi giderek yayilmakta olan bir tccar tamyordtL Rothsc-
hild'lerin Samuellle iletigimlerini sagladi, onlari birbiriyle tamitirdi.Bu tampmaninsonucu, bek-
lentileri de ayan bir proienin gereklegmesi oldu. Bu proie zamanla sadece Ruspetrol sorununu
zmeklekalmayacak, aym zamanda baanh oldugu takdirde,ileride gerek anlamda verilere
dayanan bir anlagmaya dngecekti. ByleceRockefeller ve StandardOil'in dnya gazyagt tica-
reti zerindeki demir gibisaglam otoritelerini de yumuatmig olacakt1.
Takvimler 1880'lerin sonunu gsterirkenartik Samuel Londra kentinde hatiri sayllird-
zeyde nemli bir gahsiyet durumuna gelmigti.Bu bir Yahudi iin -hem de atalari ispanya ve Por-
tekiz'den gelmigSefardikailelerinden degil, Londra'nm dogu ucunda yaayan, 1750 yllmda
Hollanda ve Bavyera'dan gelmig gmenterin torunlanndanolan bir Yahudi iin- hi de km-
senecek bir baari degildi. Samuel babasi Marcus Samuel'le aym ismi taglyorduki bu da Yahudi-
1er'de hi aligilmamigbir geydi.Marcus Samuelilk ticaretineLondra'nin dogusundaki doklarda
girigmigve limana yeni gelen gemicilerden ufak tefek hediyelik egya satm almakla baglamigt1.
1851 yill nfus sayimmda mesleklere ait listede ad1"Sedef tccari" olarak geer. Sattigt mamul-
ler arasmda en tutulani st sedef igleme ile kapli kk cicill bicili "Brighton'dan Hedlyelik Eg-
ya" denilen bu kutular daha ok Viktorya Devri ngilteresi'nin sayfiyeyerlerinde oturan gen kiz
ve hammiar tarafindanbegenilip satin almlyordu. 1860'lara gelindigindeMarcus'lardan byk
olam artik bir miktar servet sahibi olmuy ve sedefiglemeli kutulara ek olarak daha birok mal it-
hal edecek duruma gelmigti. Bunlar arasinda elde yapilmig iglemeli bastonlar, devekuqu tyleri,
baharat ve sac levhalara kadar muhtelif egyalar sayllabilir.Faaliyetleri bununla kisitli kalmaylp
ayni zamanda ihracat igiyle de ugraan Marcus, birok mamul egya da ihra ediyordu. Uzun bir
liste 01ugturan bu ihra mallariarasmda ilk defa olarak yapilan ve Japonya'ya gnderilen meka-
nik tezghlarsayilabilir. Buna ilaveten, byk oglu Samuel de, Ingiltere'ninen ileri gelen ticari
firmalarlyla bunlar lkeleri digmda yagayan iskoyalilarcaidare edillyordu- yakm bir igbirligi
-ki

gebekesi kurmay1 bagarmigti. Eu i teki baarismdan Samuel ilerideki hayatinda ok byk yarar
saglam1ptir.Su ticarifirmalar Kalkta'da, Singapur'da, Barigkok, Manila, Hong Kong ve Uzakdo-
gu'nundaha bagka yerlerinde faallyet gstermekteydi.
Gen Marcus 1853 yllmda dogmugtu, 1869 yllmda, on alti yagmdayken, Brkse] ve Pa-
ris'te geirdigt losa bir tahsilhayatmdan sonra aligmak amaclyla babasimn aligtigliyerine gitti.
Igte tam bu sirada Amerika'da, Samuel'denon drt yag byk olan John D. Rockefeller da yak-
lagik on yll srecek "petrol
endstrisini birleptirme kampanyasma" baglama hazirligi iindeydi.
Artik tm dnyada yeni teknoloji,aligverig uluslararasi ticaret yagantismi radikal olarak degig-
ve
tirmeye baglamigti. 1869 yllinda a11migolan Svey; Kanali, yolu Uzakdogu'ya dogru drt bin
mil daha kisaltmig oldu. Yelkenligemilerin yerini artik buharl1 gemiler almaktaydi. 1870 yllmda
Ingiltere'den Bombay'a kadar uzanan telgraf gebekesi tamamlanmigti,Bundan kisa bir sre son-
ra da Japonya,in,Singapur ve Avustralya gibi lkeler de telgrafgebekesiiine almdilar. Byle-

61
l
-I
:I

ce, ilk defa olarak telgrafteli araciliglyla tm dnyada her yer global haberlegme agl lle sanlmig
oldu. Artik aylarca sren bekleme ve ne yapilacagim bilmeden geen devir geride kalmig ve.ye-
rini akici, kolay bir haberlegmeye birakmigti. Mal sevki sorunu da artik zlmve speklatif
bir macera olmaktan gkmigti. Anlaymalann aynntilan artik kolayca aylar nceden saptanabilir
hale getirilmigti. 4te sayllan tm bu yenilikler gen Marcus Samueliin, ilerideki hayatmda ser-
vetini kurarken yararlandigt unsurlar oldu.
Babasom lmriden sonra, Marcus, kardegi Samuel'le ortak olarak, byk bir ticaret
operasyonuna girigti. Su tegebbslerininilk birka yllinda SamuelJaponya'da oturmaya devam
etti. Samuelkardeglerin ild ayn firmasi vardi. Bunlardan biri Marcus Samuel ve ortagi adlyla
Londra'da faaliyet g0steriyor, teki ise Samuel Samuelve ortagi adlyla Yokohama'da bulunuyor-
du. Samuel Samuel, sonradan firmasim Kobe kentine tagidt.Bu iki kardeg Japonya'mn endstri-
legmesi konusunda nemli bir katkida bulunmuglardir. Sonuta,Marcus, daha otuz yagina gel-
meden Japonya'ylayapttgi ticari allyverigten servetinin ilk kismim gereklegtirmig oldu. Daha
sonra iki kardeg iq yapmak amactyla tm Uzakdogu'yu bagtan baa dolagip buralardaki ticarifir-
malarla igbirligi kurdular. Bilindigi gibi bu igbirliginin temelleridaha nceden babalan tarafmdan
atilmig durumdaydi. O zamanlar, Marcus ve Samuel Samuel, Dogu ile ticaretiligkisinde bulunan
ilk ngiliz Yahudisi'yditer Ye onlardan bagka bu igiyapan bagka ngilizYahudisi yoktu.
Kardeglerden Marcus Samuelher zaman iin ticaretigahsengereklegtiren fikir adamlydl.
Kendisinden iki ya; kk olan Samuel Samuel'se daima kendisine syleneni harfiyen yerine ge-
tiren ve kenarda kalmaya mahkm olaniydt. Byk kardeg Marcus kardegine k1yasladaha eki-
ci bir insand1. Ancak seneler getike bu ekiciliginyerini her nedense bir egit insanlardan
uzaklagma aldi. Sankiyznde bir maske tagiyorgibiydi.Kisaboylu saglam gvdesi, kalm kagla-
nyla ekici olmaktan tamamen uzaklagmig gibiydi. Ama uzagt grmedeki yetenegi, servene
olan dgknlg, aik yrekliligl, harekete gemedeki abukluguve istedigi zaman kafasmdaki
fikre her zaman iin sadik kahy niteliglyle dikkat eken biri olmugtu. O kadar alaksesle konu-
gurdu ki bazen etrahndakiler onu duyamazlardi. Syledigini duymak iin aba gsterir, etrafmi
evirirlerdi.Nitekim bu yetenek sayesinde kredi almakistedigi zamanlar yani tam yirmi yll, ban-
kerlere degil, Uzakdogu'daki skoyah tacirleregvenmigtir. Marcus'un gndeminde sadeceser-
veti servet oldugu iin kazanmak, servet koleksiyonu yapmak diye bir gey yoktu. Mevki sahibi
olmakistiyordu ve bunun zlemi iindeydi. Diplanmigbiri olarak, yani Londra'nm dogu ucunda
dogmug bir Yahudi olarak, gimdide Samuel ismini ingilizsosyetesinin en st katma 1karmakve
orada kabul grmesi iin elinden gelen her abayi gstermek istiyordu. Bu ugurda tm enerjisi-
ni seferber etme kararmdaydi.
Samuel Samuel'e gelince, kardegl Marcus'un aksine, son derece sicakkalpli, bonkr, toplu-
luktan hoglanan biriydi. Ve bir niteligi de i; konusunda daima ge kalmasiydi. lindenlkilmaz,
sama sapan bilmecelerle meggulolur, bunlara kargi zel merak gsterirdi. Bu bilmeceler onu
en az yanm yzyll, hatta daha uzun sre megguletti. rnegin,gnegli gzel bir gn bir konuk
gelecekolsa ona yylebir sz sylemesi ok dogaldi: "Yangigin ok gzel bir gn." "Ne yarigi"
diye soran konuguna verecegi yanit byk olasilikla pu oluyordu: "Insanyangl." Aynca, bu sz-
leri zafer kazanmig bir edayla sylerdi.
Marcus i; hayatmda igleri fazia bytp, bag edemez duruma getirmek istemedi. Tm igini
dogu ucundaki Eloundsditch Mahallesi'ndeki kk brosundan idare ederdi. Bronun arkasm-
da depo olarakkullamlan yet tavana kadar egyadoluydu. Bunlar arasmda Japon vazolan, ithal
mah mobilya ve ipek kumaglar, deniz kabuklan, tyler,hediyelik egyalar ve hatira trnden bir-
ok egya bulunuyordu. Dayaniksiz saydigibir mah depolamaz, hemen elden ikanrdi. Personel
olarak ok az kigiahytirdigi,hatta daha agk sylemekgerekirse, hi personel aligtirmadtgibili-
nir. Sermaye konusundaysa, ok az sermayesi vardi ve bu konuda daha ok,Uzakdogu'dakitica-
ret firmalannm kendisine verdigt krediye gvenirdi. Su ticaretfirmalanm aym zamandakendisi-

62
I

ne ait yabanci acentalar olarakda kullanir, bylece organizasyon ve idare masraflarmdankismig


olurdu. Gemikiralama iginde Lane ve Macandrew nakliyat-komisyonculuk firmaslyla i; yaplyor,
firmamn bagortagi Fred Lane'i, M. Samuel ve ortagi girketineait dar bir pasaj iindeki can sikici
offsinde kolayca bulup iglerini zmlyordu.

1892 Darbesi
hayatinda geirmigoldugu tm deneyimler MarcusSamuel'i, nne bir firsat iktigmdabunu
siki siki yakalamak konusunda kogullandirmigtl. teRothschild'lerle olan i; iligkiside bu kurala
uyarak geligmi ve insana hayret veren bir sonuca ulagmigt1. Bu projede Marcus igin temeliniLa-
ne ile birlikte atmak iin abuk davrandi. I 890 yllmda bu iki kigi Kafkasya'ya, ileriye ynelik
planlannmgerekleesi amaclyla br yolculuk dzenlediler. lte Marcus'un nemli bir gzlem-
de bulunmasi bu yolculuk sirasina rastlar. Yolculuksirasmdabir gn beklenmedik bir anda gz-
ne byk csseli ve ilkel yapidabir tanker iligmigti.I;te o anda Marcus byk csseli tankerle-
rin gemininsu stnde yzen bir gigeye benzemesinden dolayi amacm gereklegmesi balomm-
dan ok daha verimli olacagt karanna vardi. Eu olayi izleyen gnlerdeM. SamuelJaponya'ya
ve
Uzakdogu'ya giderek oralarda dolagtt ve kafasmda olugan yeni prolede katilimlarmt saglamak
iin kendileriyle devamli ig yapmakta oldugu Iskoyah ticaretfirmalarmi ikna etme yollanm ara-
di. Onlar olmadan bu ige devam edemeyecegini anlamigtL Bu defa onlardan bekledigi
gey sade-
ce igbirligidegildi. Henz flkir halindeki bu projeyi mali ynden de desteklemeleri gerekiyordu.
Sonunda iskoyaliticaret firmalan ittifak halinde projeyi destekleme
ve katilma karan aldilar.
Su kipilerlebirlikte, MarcusSamuel firsatm degerlendirilmesi iin gereldi incelemeyisyapti
ve baarmm saglanmasiyolunda gereldiolan ihtlyalan byk bir titizliklesaptadi. Bunu yapar-
ken gsterdigi zen en abuk hareket eden bir tacirin bile normalde g0steremeyecegi kadar b-
ykt. Ancak tm bu nlemlere karym projenin ierdigi risklerin ve kumarm
oynanan ne denli
byk oldugunun bilinciindeydi. lyice inandigi ve bildigi bir bagka konu da guydu: Kendisi
ve
ortaklari Standard Oil'den daha apagtfiyatla satig yapamadiklan srece veya hi degilse, kendile-
rinin StandardOil'ce daha apag1flyatla satilmalanm nleyemedikleri srece, pazara sizmaya
a-
hymanm hibir anlamtve yaran olmazdi. Buna inandi
ve davramplarmi ona gre dzenledi. Eu
sonuca ulagmak amactyla giripilecekkampanyada, kampanyanm yapildigt pazarlarm tmnde,
flyatlarin ayni anda aynt miktardauygulanmastkaran alindi. Eger bu yapilmamig otsaydt, Stan-
dard Oil, Samuel grubunun kendisine rakip olarak bulundugu pazarlarda, flyatlan yapay olarak
dzenleyecek ve fiyat indirimi yapacakti. Samuelgrubunun hazir bulunmadigt pazarlardaysa, fi-
yatlan alabildigine ykseltecekti. Alman diger bir karar da srat ve gizlilik saglanmastkonularm-
daydt Sratli davranmanm ve mmkn oldugu oranda glzlilik iinde hareket etmenin mutlak
gekilde gerekli oldugunainandilar. Marcus Samuelkargismda acimasiz bir rakip oldugunu bili-
yor ve onunla savaga hazirlamyordu.
Ancak Samuelbu savagta nasil hareket etmeliydi? Bunun yanitihenz bilinmiyordu. eilk
nce, ihtiyalann uzun ve ylldinc1bir listesini yapmakla bagladi. Her geyden nce, gazyaginika-
salar iinde nakletmek yerine tanklar iine koyup nakletmelerini saglayacaktankerlereihtiya
vardi. Yer ve agirlikkonulannda iktisat yapmakla
ve hacimden kazanmakla, galonbagina dgen
nakliye mastafinm byk apta azalacagi biliniyordu. Bunu bildigi iin nakliye masrallanna
mut-
laka hkim olmak geregineinandi ve bir vakitler Rockefeller'indemiryollarmda yaptigim
yap-
mak istedi. O gnlerde kullanilmakta olan tanker tipiylebu i; asia yapilamazdi. Yeni, daha b-
yk, teknolojikbakimdan daha ileri tip tankere ihtiyact olduguna inandi ve bu zellikleri ieren
tasanmdagemilerininasi iin siparig verdi. Batum'dan ok miktarda gazyagi gelmesinibekliyor
ve bunu garantilemek istiyordu. Aynca gazyaginm yeterli miktarda olmasmive fiyatimn da, te-
nekeyle nakledilmemig olmasi nedeniyle saglanmi olan tasarrufuyansitmasim istiyordu. Bagka

63
bir arzusu da SveygKanah'na girriek, bylece yolculugu drt bin mil kadar kisaltmak, dolayt-
stylafiyatlan daha aagiyaekmekti. Su yolla Standardirkettne kargi olan avantaili durumunu
daha da saglamlagtirmigolacakti. nko gnlerde Standard,petrol Uzakdogu'ya ulagtirmak
iin yelkenli gemlerden yararlamyor, gemiler mitBurnu'ndan dnp yle seyredlyorlardi. An-
cak M. Samuel bu amacma kolay ulaamadi. Gvenlikgerekesiyletankerlerin Sveyg Kana-
li'ndan gemesiyasaklanmigti. Nitekim Standard Oil tankerlerinede daha nce Sveyften ge-
me msaadesi verilmemig ve tankerlerigeri evrilmigti.Ancak, bu Samuel'idurdurmadt. Kaplyt
mutlaka zorlaylp amak istlyordu, Bu arada ihtiyaci olan diger bir gey de, byk depolama tank-
larlydi. Bunlan Asya'nm belli bagh limanlanmn hepsinde kullanmak istiyordu. Aynca gazyagmi
en cra kgelere kadar tagiyabilecek tanker arabalarma ve tankervagonlarma da gereksinim var-
di. Sonu olarak, Samuelve ortaklan bir araya gelip, depolar kunnak ve buralarda, toplu halde
gelen byk miktar gazyagimblp kaplar iine koydurarak yrenin toptanve perakendeticare-
tine sunmak karan aldilar.Aynca zerinde durduklan ok nemli bir nokta da pararlarm koordi-
nasyonu, mhendislik igleri ve politika gibi faaliyetler de ieren bu ok zor girigimin mmkn
oldugu kadar gizli tutulmasikoguluydul
Rothschild'ler ve Enito ile gerek bir anlagma yapma ve anlagmayihazirlama yolunda Sa-
muel bir hayli zorlukla kargilagti. Rothschild'ler bu konuda farkh dgnyorlardi. Standard
Oil'le rekabet yapmak isteyip istemediklerinden tamamen emin degillerdi. rnegin,Rothsc-
girket"ol-
"gl

hild'lerin petrol konusunda nde gelen kigisi M. Aron, Standard'm her zaman
dugu, kmsenmemesi gerektigi grgndeydi.Buna karym 1891 yllmda, ok uzun sren m-
zakereler sonunda ve flyatlarm da dgmesi nedeniyle, Samuel Rothschild'lerle bir kontrat imza-
latnay1bagardi. Kontrat Samuel'e dokuz yillik bir sre iin, 1900 ylhna kadar, Bnito'nun gazya-
gimSveyfin dogusunda satabilmekiin tam yetki veriyordu. lte bu kontrat onun bagtan beri
istedigi, sonunda mutlaka kazanacagtm bildigi, bundan emin oldugu ve birok yerlerde ugrunda
son sratle mcadele verdigigeydi.
Siparigvermig oldugutankerlerok nemli bir teknolojikgeligmenin simgelerlydi, Fiyatlan
daha da dgrebilmek iin bu tankerlerbuharla temizlenebilir gekildeyapilmigti. ncebuhar te-
mizlemesine tutulacaktankerler daha sonra dng iin yeniden, Dogu'dangelmig malla ykle-
nip yola ikacakti. Yklenen mallar arasinda yiyecek maddesi de bulunuyordu. Bu yiyecekler
petrol kokusundan etkilenmeyecek nitelikteki yiyeceklerdi. Bu tankerler,aynca Svey; Kanah
Sirketi'ningart kogtugu emniyet nlemlerini de ieriyordu. O gne kadar tankerlerdeclugmuy
bazi patlamalar, insanlarda bir korku yaratmig oldugundan, bazi emniyetnlemlerinin almmasi
artik mutlaka isteniyordu. teSamuel'in sagladigtemniyet nlemleri bu ihtlyact tam olarak kar-
gilamigtir.Amerika BirlegikDevletleri'nin dogu kiyislylaAvrupa arasmdaseyreden Standard'a ait
tankerlerinaksine Samuel'intankerleribambagka bir tasarimla
donatilmltL Bu tankerlerdebazi
zel tanklar gibi birok yeni emniyet tertibativardi. Su tanklar,degigik 1silarda gazyagLnm gn-
legmesine olanak verecek tarzda yapilmt; oldugundan, yangm ve patlama riskinien alt dzeye
indirmekteydi.
Ancak, ok gemedenrakipler sesini ykseltmeye bagladi. Bunlar Samuel'e ait tankerlerin
Sveyg Kanall'na girmesine izin verilmemesinisavunuyorlard1. 1891 ylh yaz aylannda, artik ba-
sin bu konuyu diline dolamig, karanlik bazi sylentilerdenbahseder olmugtu. Sylentlye gre,
mallyeci ve tacir" Svey; Kanall'ndan tan-
"lbrani "gl

etkisi" altmda hareket eden bir grup


ker geirmek pegindeydiler. Aynca Londra kentinde, en Onemlikipilerin oluturdugu bir avukat-
hk firmasmm da sz ediliyor ve bu avukatlardan Russell ve Arnholz admda iki kipinin Samuel'e
Sveygiin izin verilmemesi konusunda kuvvetli bir lobi olugturduklan ve kampanya atiklan
syleniyordu. Kampanyamn girigtigifaaliyetler arasmda bizzat DigigleriBakam'yla yapilan uzun
yazlymalar da vardi. Adi geen avukatlik firmasi, Sveyg Kanall'nm emnlyeti konusunda gerek-
ten ok, ama ok tedirgindi.Gemilerene olacak, sicak gnlerde ne olacak, kum firtmasi oldugu

64
gnlerde neler olabilir gibi sorular devamh olarak zihinlerini kurcallyordu. zerindedurup en-
dige edecek o kadar ok sorun vardi ki, nereden baglayacaklanna karar-vermekte glkeki-
yorlardi. DigigleriBakani kendilerine Ingiltere'ninhangi 1karmahizmet ettiklerini sorduguza-
man bile, mvekkillerinin kim oldugunu aiklamak istemediler. Ancak, onlann agtzlarmi bu
denli siki tutmalanna kargi sz edilen mvekkilinStandardOil oldugu herkese biliniyordu.
Aradan ok gemeden bu defa, Russell ve Arnholz yeni bir tehlikeninvarligmi ileri srerek ngil,
tere hkmetini uyardi. Savlarma gre, ingiliz tacirleretankerlerinikanala sokma izni verildigi
takdirde, Rus sevkiyat acentalari da mutlaka aym hakki isteyecek ve bu hakki alacaklardt. Byle
bir durumun gereklegmesi halinde Rus deniz subaylan ve denizcileri bir kere kanala girdiler
mi, tekneleride insanlarla yld oldugundan, kanalda akla gelebilecekher trl ktlg yapa-
bilecektL "Kanalm deniz kuvvetlerini bloke etmek" ve "kanalda

ne kadar gemi varsa hepsini


mahvetmek" gibi her trf ktk gz nnde tutulmallyd1.
Ancak, tm bunlara kargm Samuel'in de.hem Rothschild ailesi iinde ve hem de ok etkin
olan Fransiz Bankasi nezdinde pek ok nfuzlu mttefikleri vardi. Bunlardan Rothschild ailesi-
ne mensup olup da ingiltere'de yagayan ve 1875 yllinda Benjamin Disraeli Svey; Kanali hisse-
1erini alirken ona mali destek vermig olan ingilfereliRothschild'ler de vardi. Ayrica artik Digigle-
ri Bakam da Ingiltere'yealt tankerlerinkanaldan geiginigrmg, bunun ngiltere'ninmenfaati-
ne ne denli uygun oldugunu anlamig olarak bir avu avukattan olugan firmamn kendisine sz
geirmesine izin veremezdi.Sonunda, deniz sigortasi iglerine bakan kurum Samuel'e ait yeni
tanker tasarimmmdogru yapilmt; ve emniyetli oldugunu kabul ve tescil etti.
Aradan geen zaman iinde, M. Samuel ve ortagi firmasi bagka bir kampanyaya daha y-
neldiler. Su yeni kampanya, tm Asya dzeyinde petrol depolama tanklarikurmayi ngryor-
du. Bunun iin Samuel kardegler gereken yerleri hulmak, tanklarmyapimmidenetlemek ve da-
gitimsistemlerinin kurulmasmda ticari firmalarla bir arada allgmak zere, yegenleri Mark ve
JosephAbraham'l grevlendirdiler.Joseph Hindistan'a, Mark Uzakdogu'ya gnderildi. cret
olarak Mark haftada sadece beg pound allyordu. Aynca dl olarakkendisine devamli kusur bu-
lunuyor, elegtiriliyor ve hakaret gryordu.AmcalarMark'a en ok iki konuda baski yaplyorlar-
di. Masraflandgk tutmasmi ve igi htzlandirmasmi istiyorlardi. Ama bu iki hedef birbirleriyle
asla uyugmuyordu. Yegenleri tm vakitlerini sonu gelmeyen mzakerelerde, konsolos konu-
mundakimemurlar, liman yetkilileri, tccarlarve Asyallyetkililerle yapilan toplantilardageirdi-
gi halde, amcalarmdan hibir anlayi; grmyordu. Sonuta bir gn, masraflan dgk tutmak
amactylakendisine elden dgme bir Japonfaytonu aldlgLnda, bu davramgi dah amcalannm kar-
i koymasiyla kargilandi. Aynca, sanki igleri daha da zorlagtirmak ister gibi, sanki Mark'in
yapa-
cak yeteri kadar igi yokmupasina, kendisine ek bir iq verip, bog kaldigt zamanda bunlarla meg-
gul olmasini isteyerek, Japonya'dandigariya ihra etmeye aligtiklarikmr satma grevi yk-
lediler. Btn bu iglerle meggul olan Mark yine de tm Uzakdogu'da gerekli yerleri satm almayi
ve depolama tanldan yaptirmayi bagardi. Yeni yerler arasmda, Singapur aiklarmda Freshwater
Adasi denen yerde salm aldigi yer de vardi. Bu yer iglere daima engel koymak isteyen liman g-
revlilerinin yetkisi digmda kalmasi nedeniyleok nemliydi.
Takvimler 1892 yllmm 5 Ocak tarihini gsterirken, artik Londra kentindeki nfuzlu avukat-
larin tm kargi koymalarma ragmen, Svey; Katiali'ndan tankerleringemesi iin resmi
onay ve-
rildi; ancak, bir tek bir kogul vardi: Tankerler mutlaka M. Samuel'inyeni
tasanmmauygun olarak
inga edilmig olmallydi. Resmi onaym verildiginden drt gn
sonra Economist, stunlarinda pu
szlere yer vermigtir: "Bu yeni proje kendine zg bir cret ve byklk semboldr Projeye
kargi ikanlarmiddiasi dogru bile olsa,proje gerekte salt ibraniruhunun bir esintisi bile olsa, yi-
ne de bizi ilgilendirmez. Bu iddia grldgkadarlyla, dogru bile olsa, onun aleyhine kullamlma-
malldir.Eger sadelik denen gey baanmn unsurlarindan biriyse, bu projenin kesinlikle vaatlerle
dolu oldugu sylenebilit
nkpetrol kargolanm, yapimi bir haylipahahya ikan, idaresi pahali-
65
ya mal olan, kolayca bozulan ve sizinti yapabilenkasalar iinde gndermekyerine, bu projeyi ya-
panlar artik emtlayi tank ta1yanbuharh gemilerle Svey;Kanaliyoluyla gndermeyi amahyor-
lar. Aynca bu petrol ihtlyacin en fazla oldugu yerlerde-rezervuarlar iine aktanp bogaltmak isti-
yorlardt. Tketiciler de bu rezervuarlardan ihtiyalan olan miktardahemen petrol alabilecekler."
O gne kadar Mark Uzakdogu'da bir hayli bagari saglamt; durumdaydi. rneginHong
Kong'da mkemmel bir yer satin almayi bagarmigti. Aynca Sangay'da da yer satm almaya aligi-
yor ve bu konuda aceleci davramyordu. Sangay'daki yeri mutlaka inliler'in yllbagign gelme-
den evvel almak istiyordu ve bunun iin de kendine gremakul bir nedeni vardi. Mark bu ne-
deni gu szlerle ifade etmigtir: "inliler'in detine gre o seneye ait tm borlar yeni yll gelme-
den nce denmeli ve yeni ylla borsuz olarak girilmelidir. Aynca paraya ihtiyalan da olduguno
dan ellerindeki mah yllbagigelmeden elden ikarmak isterler. Su nedenle yllbagmdan evvel ya-
pilan aligveriglerdealici daima mah ucuza mal eder." Uzakdogu'nun teki birok limamna de-
vamh olarak gidip gelmig olan Mark, sonunda 1892 Mart aymdaSingapur'a ulagti. Burada, her .

zaman oldugu gibikendsini amcalanndangelmig azarlarla dolu bir mektup bekliyordu. Amcala-
istiyor, bu konuda israr
n Mark'tan daha abuk davranmasmi, ok daha abuk hareket etmesini
ediyorlardi. Onlaragre saat alarm vermekteydi.Standard Oil'in ne zaman ve nasil kargi taarru-
za geecegini hlkimse bilemezdi.
Eu arada Samuel'lerin ismarladigi ilk modern tanker Bati Hartlespool'da ina ediliyor ve
bitmek zere bulunuyordu. Tankere, bir vakitler deniz kabugu tacirligiyapmig olan ihtiyar Mar-
cus'un amsma bir tr deniz kabugu olan Murex adi verildi. Samuel'ler teden beri sahip olduk-
lari tankerlerin hepsine birer deniz kabugu adi vermeyi det edinmiglerdi. 1892 ylli Temmuz
ayinm 22'sinde, Murex Bati Hartlespool'dan kalkip Batum'a hareket etti. Batum'da, tagimakta
oldugu petrol tankerlerineBrito'nun gazyaginidoldurup bu defa, 23 Agustos'ta SveyKanah'ni
geerek doguya dogru yol aldi. Tagidigi kargonun bir k1smini Singapur'daki Freshwater Ada-
si'nda bogaltti; yk artik bir dereceye kadar haliflemigti. Su nedenle yolu zerinde bulunan
agilmasi ok zor bir sigligiagabildi ve Mark'm Bangkok'ta kurdugu yeni tesise dogru yol aldi.
Bylece artik grevi tamamlanmig oluyordu.
Samuel grubunun bu denli abuk hareket edigi, Standardtemsilcilerini gafil avlamigt1. Sonu-
cu grendiklerinde byk bir gagkmliga ugradilar. Vakit germeden Uzakdogu'ya gitmeyeve sez-
dikleri tehlikeleriyerinde degerlendirmeye karar verdiler. Gerekten etrafta birok tehlikeigareti
grlyordu.Nitekim o gnlerde Economist gazetesinin yazdigt gibi "Bu igin mtegebbisleri eger
ok umut veren beklentilerini g erekleptirebilirlerse,bu Dogu'da yapilan kasayla-petrol-tagimacill-
ginmbitmig oldugu anlamina gelir." Tm acele davraniglarma kat;m Standard grubu temsilcileri
yine de ge kalmig, onlar ige el attiklarmda Samuel'eait gazyagiher yerde bulunur ve satil1rol-
mugtu. Bu durumda Standard'ayapacak pek bir gey kalmlyordu. Artik fiyatlan bir pazarda dg-
rp, br pazarda ykseltmeleri ve bylece denge saglamalan .mmkn olamayacakti.
Yetine getirilmigolan grev gerekten parlak bir baanydi ve mkemmeluygulama ile ger-
eklegmigti.Ancak, tm bu igler yapihrken Samuel grubu ve Uzakdogu'daki ticaret firmalan ok
nemli olan ve tm baanlarini neredeyse mahvedecek bir konuyu gzden kairrniglard1.Ilkgi-
rigimlerinde gazyagtm toptan olarak muhtelifyrelete sevk edeceklerinive mgterilerinkendile-
rine ait kaplarla kuyruk yapip sirada bekleyeceklerini, gazyagmi bu gekilde satin alacaklanm d-
gnmglerdi.Tahminlerine gre mgterifer kap olarak ellerindeki eski StandardOil teneke kap-
lan kullanacaklardi. Halbuki i; byle olmadi; o gnlerdemavi renkli, Standard Oil'e ait bu tene-
ke kaplar bagtan baa tm Uzakdogu'da bagka amalarla kullamlir olmuytuve yerel ekonomiler-
ce ok ragbette olan bir dayanak yerine geiyordu. Tavan ingaatmdan tutun, kug kafeslerine, es-
rar kabi yapimma, ay demliginden ve yumurta irpma aletine kadar her trl geyin yapiminda
kullamliyordu. Bu denli kiymetli sayllan bu rnden durup dururken vazgemeye de Uzakdogu
halla hi niyetli deglldi. Bu durum tm projeyiciddi gekilde tehdit etmekteydive igin garibi teh-

66
dit Standard'tanveya Svey; Kanali politikalarmdan tr de gelmlyor, dogrudan dogruya Asya
halkmm dellerinden ve tercihlerindenkaynaklamyordu. Durum o gekilde geligtiki, sonunda
her limanda yerel bir bunalim halini aldi; gazyagt satilmadan ylece kaldi ve Houndsditch adre-
sine birbirini izleyen karamsar telgraflaryagmaya bagladt
Bu bunahma abuk ve aik yreklilikle yamt veren kipi yine Marcus olmugtur. Marcus bu
konudaki davraniglyla mtegebbislik alanindagerek bir deha oldugunu kanitlamigtir. YaptlgL i
guydu: Ucuza kiraladigt bir gemiyi, teneke levhalarla doldurarak valdt-geirmeden Uzakdogu'ya
sevk etmek ve Asya'daki ortaklanna bunlan kullanarak gazyagiiin teneke kap imal etmeleri ta-
limatam vermek. Bunun nasil yapilacagmi hi kimse bilmiyordu; fakat o buna aldingetmedi. Su
igin yapilmast iin gerekentesisler mevcut olinadigt halde, buna da aldirmadi
ve bunlarm hepsi-
.
ni yapabilecekleri konusunda Asya'daki ortaklarint ikna etti. rneginSingapur'daki bir acenta
Samuel'in Japonya'dakiortaklarma "Tel-tutacaklar kaba nasil yapltin11t?"diye bir soru ortaya
attiginda, kendisine derhal bunun nasil yapilacagt talimativeriliyordu. "Ne renk olmasini istersi-
niz?" sorusunaysa Mark hemen
suyanitt veriyordu: "Kirmizi renk olsun."
okgemeden artik Uzakdogu'daki ticaret firmalarmin hepsi bulunduklan yrelerde tene-
ke kap imal eden yerel fabrikalar kurdular ve tm Asya bir yandan br yana Samuel'inimalati
olan parlak ve pmltili, fabrikadan yeni ikmig kirmizi kaplarla dolmaya baglad1.okgemeden
bunlar StandardSirketi'ninmavi renkli, dnyanm hemen yarisim dolagip yle gelmig eski,yam-
ru yumru paralanmig kaplannin yerini alarak onlarla yarigir duruma geldi.Belki de mgterilerin
bazilan Samuel imalati gazyagmi,gazyagindanok iinde bulundugu ige yarar kirm1zi teneke
kaplar iin satm alir oldular. Nedeni ne olursa olsun, kisa zamanda kirm121renkli damlar ve kir-
mizi kug kafesleri mavi olanlarm yerini almaya bagladl.Aym gekildelarmizi renkli afyonkaplan,
ay szgegleri ye yumurta irpmatellerimavilerle yer deglgtirdi ve her yer bagtan baa kirmiziya
brnd.
Bylece bir 14daha bag'arilmigoluyordu. Samuel'in grevi bir kez daha yerine getirilmigve
rekor sayilacak bir srede tamamlanmigt1. Sene 1893 oldugunda, Samueltam beg gemi daha is-
marlamig durumdaydi. Gemilerin hepsine birer deniz kabugu adi veriliyordu: Conch, Clam,
Flax, Cowrie gibi. 1895 senesi sonunda, Sveyg Kanall'ndan gemigolan gemi sayisi altmig do-
kuzu bulmuytu ve drt tanesi diginda, bu gemilerin hepsi Samuel Sirketi'ne
ait olan veya Samu-
el girketi'ncekiralanmig gemilerdi. 1902 yllma gelinceye kadar, Sveyg Kanah'ndan geirilmig
olan tm petrol miktannmyzde 90'l Samuel Sirketi'ne veya onun grubuna aittir.

Belediye Meclisi yesi


Marcus Samuel artik sadece iq hayatmda byk bir bagarmm epiginde degildi. Kazandigt bagka
bir bagari da Ingilizyaam tarzmdaelde etmekte oldugu konumda kendisini gsteriyordu. 1891
yllinda, dnya apmdaki misyonuna baglamadan evvel yaptigi planlamanin orta yerinde, bagka
bir proje iin de kendine zaman ayirabilmig ve Londra SehriBelediye Meclisi yeligi iin yapi-
lan seimlere katilarak Belediye Meclisi yeligine seilmigti. Bu grevkendisine daha ok onur
yeligi olarak tevdi edilmig olmasma karym o, grevi ciddlye almig ve byk bir zevkle yerine
getirmigtir.Ancak 1893 yilmda, misyonuntamamlanmasmdanbir yll sonra yagammda meydana
gelen talihsizbir olayonu -hem 14hayatmda hem de sosyal yagaminda- her geyinbog ve deger-
siz olduguna inandirdt nk Samuel artik ciddi bir hastaliga yakalamigt1.Doktoru kanser tani-
sini koymug ve en ok alti ay mr kaldigim bildirmigti. Bu teghisinyanilyll oldugunu zaman
gsterecek ve Samueldegil alti ay tam otuz drt yll daha yagayacakt1. Artik doktorunun verdigi
bu yanifyli kisa yagam sresi Samuel'i daha da motive etmig ve iglerini biraz daha dzene koy-
mak ve toparlanmakfirsatini dogurmuytu. Bu toparlam;yeni bir igin daha kurulmastyla sonu-
landt ve Tanker Sendikast faaliyete geirildi. SendikaSamuelkardeq1er,Fred Lane ve Uzakdo-

67
gu'daldticaret firmalarmm mensuplan tarafmdankuruldu. Aralarmdaki anlagma uyarinca, tm
dnyada bagtan baa elde ettikleri tm kr ve Raylbi egit olarak paylaglyortardi.Standard Oil'le,
Standard'm setigi herhangi bir pazarda yangabilmek ve baanh olmak ve gerektiginde meydana
gelen kayiplara dayanabilmek iin byle davranmalan gerekiyordu, Nitekim isabetli olduklan ki-
sa zamanda anlagildi ve Tanker Sendikast hizla byyerek byk bir baan
kazandL

Marcus Samuel'in serveti gnden gne artan bir hizla ig gibibyyordu. Bu byme yal-
mzca petrolden ve tankerlerden ileri gelmiyor, aym zamanda Urakdogu'ylave zellikle Japon-
ya'yla uzun sredir devam etmekte olan ticari baglantilardan da kaynaklanlyordu. Samuelkar-
degler 1894-95 yillannda Japonya'nmin'leyaptigt SVag Slf3Slnda Japonya'ya silah ve mhim-
mat satan belli bagh firmaydi ve para daha ok bu kaynaktan geliyordu. Sonuta, Murex'in S-
veyg Kanah'ndan ilk geiginitakip eden sadece birka yll iinde, bir zamanlar Londra'nm dogu-
sunda yaayan bir Yahudi olan Marcus Samuel artik ok zengin bit adam olmugtu. Simdi her sa-
bah Hyde Park'ta at gezilerine ikan, Kent blgesinde Mote adim verdigi grkemlibir ky evi
bulunan, bu evin beg yz dnmlk arazisinde bir de geyik parki olan, ogullarmdan biri Eton'da
okuyan, br oglu da Eton'a yeni girmig muazzam servet sahibi bir adamdi.
Tm bu baanlanna karo, bir igadami olarak Samuel'inciddi sayllabilecek bir kusuru var-
.
dL Bu da organizasyon
ve idare konusundaki noksamydi. Rakibi olan Rockefeller'in aksine Sa-
muel organizasyon ve idare yeteneginden yoksundu. Dzenli yagama kargi Rockefeller'in duy-
dugu dogal egilim yerine,. Samuelhazirhkl1 yagamay1sevmiyorher geyio an iinden geldigt gibi,
hazirhksiz yapmayi istiyordu. Onun kanisma gre, organizasyon denen gey dgnceden sonra,
dgnme igi bittikten sonra yap11mallydi. Buna inanarak her geyi aklma estigi gibi yaplyor ve
hayrettir bu onun srekli olarak devam etmekte olan baanlarmi daha da arpicikillyordu: Ug-
raglart arasmda bir de, petrol iginin bir parasi saydigt bagka bir is daha vardi: Byk bir buharli
gemi isletmecilig. Bu igi, ofisinde byle bir organizasyonu gerekten idare edebilecek bilgi ve
deneyime sahip herhangi bir kipi bulundurmadan tek bagma yaplyordu.Btn bu igler iin yal-
mz Fred Lane'e gveniyordu. Filonun tm gnlkigleri, iinde bir tek masa, iki sandalye, duva-
ra asth bir dnya haritasi ve iki de ktipten bagka hibir gey olmayan Houndsditch semtindeki
kk bir odadan idare ediliyordu.
Bunu, Rockefeller'in erigilmezligi, maskeli gibiduran yz, sakin ve tedbirlitutumu, 1400
no.lu odadaki baylann fikir birligine dayanarak verdigi hkmler, giddetli tartigmalar, atigmalar
hiddet Ye sulamalarla kargilagttralitn.Rockefeller grubunda Marcus ve Samuel son karara var-
madan nce, tm bu agamalan teker teker yagiyorlardt. Samuel'in ofisinde ise bazen yle olu-
yordu ki, rnegin bir bilgi istendiginde, bunu olise getirmesi iin bir ktip agrdlyor,ktip bilgiyi
"iki
Samuel'e getirinceye kadar orada aligan bir grevlininanlattigina gre karde; yerlerinden
kalkip pencereye gidiyor,orada arkalan kaplya dnk olarak durup, birbirlerine yaklagiyor,kolla-
nm birbirinin omuzuna dolayip, baglan egik, alak sesle konuuyor ve sonra birdenbire yine bir
anlagmazliga dgerek birbirlerinden aynhyor, kavga etmeye baghyotlardi. Su kavgalarda Bay
Sam yksek ve kizgtn sesle baginr, Bay Marcus'sa alak sesle konuqurdu; ancak her ikisi de bir-
birine deli, aptal, geri zekli gibi szle sverlerdt Sonra birdenbire, hangi nedenle oldugu bilin-
meden barigirlar ve fikir birligine vanrlardi. Dalma abuk ve kesin olarak birbirlerlyle son bir fi-
kir aligverigiyaparlardt Bu bittikten sonra Bay Marcus kardegine "Sam, onunla telefondako-
nug" talimatmlverir ve telefonkonu mast devam ettigi srece kardeginin omuz bagmdan aynl-
maz, konugma bitinceye kadar orada ylece beklerdi. Samuel'lerinabyma tarzi ite byleydi.

lesiyeMcadele
Petrol Savaglan olarak adlandinlan mcadele devrinin olugumunda birok faktr rol oynamigtir.
.
Rus petrol retiminin sratle artmasi, StandardOil'in konumunda yet alan byk ykselig, arz

68
stokunun bu denli arttig yillarda mevcut olan ve yeni kurulmuy pazarlan ele geirme mcadele-
si bu etkenlerden bazilandir. l890 ydlarmda, bu mcadeleye katilmig olan drt rakip -Standard,
Rothschild'ler, Nobel'ler ve Rusya'daki teki petrol reticileri- arasinda,devamli,amansiz bir
ekigmehkm sryordu. Su ekigmenin olug tarzi olduka garipti. Bir bakardimz, gu an pa-
zarlan ele geirmek iin etin bir gekildesavagan,flyat indirimi yapan, birbirlerini atlatarak pet-
rol tekilerden daha ucuza satma abasigsterenbu drt takip, hemen be; dakika sonra birbit-
1erine kur yapmayabaglar, dnya pazarlarmi kendi aralarmda paylagmak iin bir ayarlama yap-
mak araylgl iine girerlerdi. Hemen bir dakika sonra bu defa birleyme ve mktesep hak elde et-
me pegme dgerlerdi. Bazi zamanlarbu nn hepsi birden ayni zamanda, byk bir gpheve
gvensizlikatmosferinde i; yaparlar, ancak hibir gekilde nezaket sinirlanmn digina ikmazlardi.
Her seferinde de Standard Oil'in en etin rakiplerini cmerteyutmaya hazir olaganst yapis1
ige karigir veya Standard, yneticilerinin szleriyle rakipleri kendine katmaya
ve asimile etmeye
allgirdi.
1892 ve 1893 yillarinda Nobel'ler, Rothschild'ler ve Standard, dnyadaki tm petrol reti,
mini filli olarak bir tek sistem iine sokmak, bylece dnyay1kendi aralarmda paylagmak yolun-
da birbirlerine yaklagtilar Ye bu amalanm neredeyse gereklegtirdiler. Arada yapilan grgme-
lerde Rothschild'lerin ikarini gzetmekle ykml temsilcisiM. Aron gylesylemigti:
"-ok
kr kriz nihayet sona erdi; nk bu kadar uzun zamandan beri sregelen bu lesiye mca-
deleden Amerika'da ve Rusya'da y-agayanherkes bikkinhk duymaya bagladi." Rothschild'lerin
Fransa'dayagayan kolunun bagkam olan Baron Alphonse ise sorunlan zmek, bir sonuca ulay-
tirmak konusunda, bizzat ok istekliydt Ancak, basmin yazacaklanndan Olesiyekorktugundan,
Standard'm kendisine New York'a gelmesi iin yaptigi ve adeta baski yaparak israr ettigi gagnyi
kabul edemedl. O siralarda Chicago'daDnya Fuan yapillyor, fuan grmekiin dnyamn her
yerinden birok yabanci Amerika'ya alun ediyordu.Bundan yararlanan Standard Oil mensubu
Libby, Baron Alphonse'u Rothschild grubunun Amerika'ya gelmeklefazla dikkat ekmeyecegi
konusunda ikna etti. Sonunda buna inanan Baron New York'a gitti ve Broadway 26 adresinde
Standard yneticileriyle bir toplantiyapti. Toplanti bittikten sonra StandardOil yneticilerinden
biri Rockefeller'e verdigiraporda Baron'un son derece nazik biri oldugunu, ingilizceyi fevkalade
iyi konugtugunu sylyor ve szlerine gunlari ekliyordu: "Rothschild'ler Rusya'da petroln
kontrolne ynelik girigimederhal baglayacaklar ve ilk adimt hemen atacaklar. Onlann bu igi ba-
garmak iin gereken yetenege sahip oldugundan tamamen eminim." Ancak Standard yetkilisi-
nin dikkatinden kaan bir geyvardi. Baron bunlari sylerken bir de kopul lleri srmg, nazik fa-
kat kesin szlerle Standard Oil'in Amerika'da bagLmsiz olarak petrolclk yapaniari da kontrat
iine almast iin israr etmigti, Rothschild'ler Nobel'leri de yanlarina ahp byk gaba gstererek
I

tm Rusya reticilerini ortak bir cephe kurmaya razi ettiler. Ortak cephe Standard'la yapilacak
byk uzlagmada bir baglangi olacakti. Rothschild'ler bu sonu iin her ne kadar byk aba
sarf ettilerse de bu abalan sadece rakiplerince degil o gnlerde Bak'ytt kasip kavuran kolera
salgimyznden engellendi ve sonu istedikleri kadar abuk almamadi. Artik Standard, Ameri-
kan petrolnn yzde 85, yzde 90 kadarim kontrol altma almigtt, Buna ragmen, ok nemli
olan eksik orani bir trltamamlayamlyor, bagtmsiz ahyanAmerikall rafinericileri ve reticileri
bir trl byk projeye katmayi bagaramiyordu. Su yzden Baron Alphonse'la yapmay1 dgn-
dlderi anlagma bir tr1gereklegemedi.
Buna kargin 1894 ylli gz mevsiminde Standard yeniden dnya apmdabir fiyat indirimi
kampanyastna girigti.Rothschild'ler Standard'layapacaklan pazarhkta Samuel'ipazarlik kogulla-
rmi iyilegtirmede kullanacaklari bir ara olarak gryor ve onunla aralarmdaki szlegmenin yo-
rumlanmasi konusunda ok da sert davranlyorlardi. Sonuta Samuel daba fazla dayanamayarak
aci aci ve yksek sesle gikyetebagladt. O derece yksek sesle gikyet etti ki bu Standard Oil'ce
bile duyuldu. Standard Oil, gikyetiSamuel'in Rothschild'lerle arasmdaki bagm zaylfladigini

69
dgnerek onunla anlagmakiin mzakerelere girdi. Amerika'daki rakiplerine yapmig oldugu
tekliflereok benzeyen bir teklifi,daha byk apta olarak ona da yaptl. Adt geen rakipler artik
kavgay1birakmq, Standard'm kardegi olmuglardi. StandardSamuel'eok byk paralar deye-
cegini, girketininStandard Oil'in bir parasi olacagim, kendisinin de Standard'a mdr olarak
atanacagm1 ve eger isterse kendi yurttaglik haklanm korumakta serbest olacagmt sylemigti.T-
myle ele almdtgmda teklifgayet ekiciydi. Fakat Samuel bu teklitireddetti. Sirketin bagimsiz
hviyetini korumasmdan yanaydi; aynca bayragtmn M. Samuel ve girketiadini yagatircasma ge-
mi direklerinde dalgalanmasmi istiyordu. Belki de hepsinden nemlisi, her geyiningilizolarak
kalmastm istiyordu. Dgncesine gre o gne dek elde ettikleri baan ngiliz.kogullanna gre
saglanml; ve ingiltere'yeait olan bir baanyd1.Samuel bunun aynen korunmasmda israr ediyor,
bir Amerikan girketiolan topluluklabirlegmek istemiyordu.
Bu durum kargismda Standard Oil vakit kaybetmeden bir kez daha Rus reticileriyle tema-
sa getive 14 Mart 1895 tarihindeRothschild'lerle ve Nobel'lerle uzun zamandir zlemini ek-
tigt byk ittifak anlagmast imzalandi. Anlagma "Amerika BirlegikDevletleri Petrol Sanayii Adi-
na" ve "Rusya Petrol SanayiiAdma" imzalanmigt1. Anlagma uyarinca dnya ihracat satiplanndan
gelen tm gelirinyzde 75'i Amerikalilar'm, yzde 25'i Ruslar'm olacakti. Fakat nedense bu an-
lagma hibir zaman yrrlge sokulmadi. Grngegrebunun gereknedeni Rushkmetinin
kargi koymastydL 80ylece bir kez daha beklenen ve zlenen byk ittifak, daha yrrlge girme-
den kyordu. Bu kgten sonra Standard yeniden fiyat dgrme kampanyalanna bagvurdu.
Standard Oil'in Rus reticileriyle byk ittifak yaparak,dnya petrol pazart ve uluslararasi
rakipleri zerinde yeniden kontrol ele geirmesi mmkn olmam14tl.Fakat bunun iin bir see-
nek mevcuttu. Standardyneticilerine gre bu, Ruslan kendi oyunlanyla yenilglye ugratmak, di-
ze getirmekti. Aslmda bu konuda Ruslar daha avantajlt durumdaydi. Bu avantaj gu geregedaya-
myordu: Batum'un Singapur'dansadece l l.500 mil uzak olmasma karm, Philadelphia Singa-
pur'dan 15.000 mil uzaktaydi ve kugkusuz bu Ruslar ynnden bir avantaj sayllirdi.Ancak, Stan-
dard durumu tersineevirereklehine kullanmak istedi. Plamna gre, Asya pazanna ve hatta As-
ya'ya ok daha yakm olan yerlerdekiham petrole ulagtigt takdirde,durum kendi leyhlerine dne-
cekti. Su nedenle dikkatini Dogu Hint Adalan'nm Hollanda hkimiyetindeki Sumatra blgesine
evirdi. Malaka yoluyla Singapur'a ulagmakbuharli gemiyle sadece birka saat allyordu. Bu arada
gzlerini, uzun mcadele yillarmdan sonra, balta girmemigSumatra ormanlanndan kendisine
krh bir meslegi adeta yaratmig olan bir Hollanda girketine dikmigti. Eu girket o siralar Ta Petrol
admi verdigi kendi petrol rnyle tm Asya pazarlarinda nfuzunu artirma yolundaydi. Byle
yapmakla, petrol retiminde dnyada en byk olanlar arasmda nc strada gelen blgenin de
kapilanm aiyordu. Bu girkete "Hollanda Kraliyet Petrol" (RoyalDutch) adt verilmigtir.

Hollanda Kraliyet Petrol


Hollanda'ya ait Dogu Hint Adalan'nda yzy1llardan beri petrol sizmtisi gzlenmigti. Yre halki
bu sizmtidan yararlanma yoluna glderek yagi" diye adlandirdiklart bu maddeyi ila yap-
"toprak

makta kullarilid1. "Kas tutulmalarma"lyi geldigine inandiklart bu maddeyi aym zamanda daha
bagka gelenekseltibbi amalarla da kullamyorlardi. 1867 yllinagelinceyekadar Adalar Deni-
zi'nde en az elli iki sizmti olayi saptanmigtir. Ancak bu sizmti ok srmemig, giderek etkisini
kaybetmigti. Amerikan gazyagtise aym ylllardabyk geligme gstererek tm dnyanin kalbini
kazanmigti.
1880 yilmda bir gn Aeilko Jans Zijlker admda Dogu SumatraTtn Sirkett'nn mdr
olan bir kigi Sumatra kiyilanmn bataklik blgesinde bir ttn iftliginde gezinlyordu. Gronin-
gen'in ifti ailelerinden birinin en kk oglu olan Zijlker, ok seneler nce bagmdan gemig
mutsuz bir agk macerasmdan sonra, yaklagik ytrmi yll nce Dogu Hint Adalan'na gelmig, bura-

70
l

daki sakin ve yalniz hayata siginmakistemigti. iftlik civarmda dolagirkertaniden byk bir firti-
na koptugunda, Zijlker geceyi geirmek zere karanhk ve kullamlmayan bir ttn siperlgine si-
gmmakzorunda kaldi. Yanmdabir yre de halkmm Mandur dedigi yerli bir nezareti vardi. Et-
Igik iin bu adam elinde bulunan megaleyiyakt1.Megalenin
raf zifiri karanlik oldugundan, biraz
satigt parlak alev smlsiklam islak Zijlker'in dikkatini ekmigtl. Grdgalevin nereden geldigi-
ni anlamami,ok fazla reine ieren bir tahta parasmdanolugtugunu sanmigt1.Mandur dedik-
leri hu adam acaba megaleyi nereden bulmugtu? Bunu kendisine sordugunda Mandur, elindeki
megalenin bir eyit madeni balmumuyla sivanmig oldugunu syledi. nsanlarm hatirlayamayaca-

gikadar uzak yillardan bu yana, yerli halk bu balmumunu kk havuzlann yzeyinden ikan-
yor, sonra da gemi imali dahil olmak zere egitli alanlarda kullanlyorlardi.
Zijlker ertesi sabah Mandur'u yanina alarakhavuzlardan birinn yanina gitti. Orada ilk his-
setigi geyburnuna gelen bir koku oldu. Su koku birka yll nce adalara sokulmug olan ithal ma-
11gazyagmi andinyordu. Hollandah Zijlker bu amurlu maddeden kk bir miktar alarak tetkik
edilmek zere Batarvia'ya gnderdi. Gelen cevap mit vericlydi; nk rnek zerinde yapilan
analiz, bu maddenin yzde 59'la yzde 62 oranmda gazyagt ierdigini belli etmigti. Sonutan
memnun kalan Zillker bu kaynagt geligtirmeye karar vererek kendisini btn kalbiyle bu serve-
ne adadi. Kafasina yerleptirdigi bu yeni fikir .o gnleri izleyen on seneyi agkin bir sre Zijlker'i
devamh olarak megguletmig, kendisini tm varliglyla bu ige adamasim saglamigtir.
Bundan sonra yaptigt ilk iq Langkat'taki yerel sultandan bu ige destek istemek oldu ve bu-
nu baardi. Sultanin yaptigi bagi Telaga Said diye tamnan,Sumatra'nm kuzeydogusunda, Mala-
ka kiyilarma bogalan Balaban Nehri'ne alti mil mesafede balta girmemig bir araziydi.ilk kuyu-
nun baanyla kazilmasi yillar aldtve ancak 1885 y11mdagerekleti.Kazi teknolojisinino,k ilkel
oluguve araziye hi de uygun olmaylgtyznden iq ok ge ilerliyor, ok fazla zaman allyordu.
Bu durum daha sonrakibirka yll iinde aynen devam etti. Zijlker'in bu iq iin srekli paraya ih-
tiyac1oluyordu.Ve sonunda, bu parayi bizzat kendi lkesinde, Hollanda'da byk itibar kazana-
rak sagladt Para, Dogu Hint Adalan'ndaki Merkez Bankasi'am eski bagkanmdan ve aym lke-
nin eski genelvalisindengelmigti.Aynca, bu gl bagigilann gsterdigi abamn sonucu ola-
Tak, bizzat Hollanda Krah Ill. William "Royal" (Kraliyet)
unvanmmbu speklatiftegebbsadma
kullamlmasma nza gsteriyorve bu unvani bir belgeyle kendisine veriyordu. Normal olarak bu
belgenin yalmzca halen kurulmuy ve kendilerini kamtlamig girketlere verilebilecegl gz nne
almdtgmda, bu olgunun ne denli nemli oldugu kolayca anlagilir.Verilen belgenin degeri ok
bykt ve sonsuza kadar devam edecekti, 1890 senesinde faaliyetegemigolan Hollanda Kra-
liyet Sirketi ilk stokunu denizam gnderdikten sonra o derece ragbet kazandi ki, hemen arka-
smdan sevklyat drt buuk katina ikanldi.
SonundaZillkerzaferi kazanmigtt. nndeuzanan yillarda son on yll iinde sarf ettigi tm
abalarm kargthgim grr gibiydi. Yazdgl bir mektupta fikirlerini qu szlerle dile getirmigtir:
"Bkemeyeceginiz eli kirin. Gemigtekitm arayiglanmda prensibim daima pu olmuytur: Benim
yammda olmayan benim kargimda demektir ve ben de sz konusu kipiyebuna gre davramrim.
Bu prensibin bana dgmanlar kazandtrdigini ok iyi biliyorum. Fakat gunu da biliyorum ki, eger
bu gekildehareket etmemig olsaydim bu te asla baanli olamazdim."Bu szler Zijlker'in mezar
tagmakitabe olarak yazilsa yerinde olurdu. nk1890 gz mevsiminde Uzakdogu'ya dnm
olan Hollandali, girketinfaallyete gemesindenbirka ay sonra, Singapur'augradigmda hi bek-
lenmedik ekildeld. Hayal ettigi ama gereklegmemigti. Mezan bagina gsterigsiz, sade bir
anit dikilmig, yattigi yer bu amtla belirlenmigti.
Zillker'den sonra Sumatra'mn konuk sevmeyenbataklikli ormanlannda liderlik JeanBap-
tiste August Kessler'e geti. 1853 yilmda dogmug olan Kessler,Dogu Hint Adalan'nm Hollan-
da'ya ait kesiminde kendisine baanli bir ticaret hayati kurmugtu. Ancak sonradan 14hayatmda
ciddi bazi tersliklerlekargilagtigindan, kalbi kirilml; Ve saglig!bozulmuy olarak tekrar Hollan-

71
da'ya dnmgt. Hollanda Kraliyet Sirketi'nin kendisine her yeye yeniden baglama f1rsativerip
teldiftebulunmasi bu yillara rastlar. Kessler bu teklifikabul etti. Eu adam gerektendogugtan li-
derdi ve demir gibi bir iradeye sahipti. Aynca hem kendisinin hem de evresindekilerin tm
eneriisini gerektiginde tek bir hedef zerinde yogunlagttrma yetenegi vardt
1891 yllmda sonda] mevkiine vardiginda tm endstriyi karmaa iinde buldu. Avrupa ve
Amerika'dan sevk edilen ara-gere dahil her gey, mali durum da inde olmak zere btnyle
dzensizlik iindeydi. Egine yazdigt bir mektupta bu konu iin punlansyler: "Dgnmeden ya-
pilan ani hareketler yznden byk say11abilecekparalar heba olmug." aligma kopullari da
berbatti. Dinmek bilmeyen yagmurlu gnler sonunda,iiler bazen bellerine kadar uzanan sular
iinde ahymak zorunda kallyordu. Yrede yiyecek pirin de kalmadigmdan inliler'den olugan
-

sekiz kipilik bir ii ekibi, birka uval pirin bulmak iin on be; mil uzakliktaki bir kye amur-
lara batarak, hatta bazen de yzerek gitmek zorunda kallyorlardi. Btn bunlar yetmiyormug gi-
bi bir taraftan da Hollanda'dan gelen nne geilmez baskilarla kargi kar1yayd11ar. Bu baskilar
iglerin abuklagtinlmasim, programa uygun olarak ahgilmasim ve yatinmctlan mutlu etmeleri
ynndeydi. Tm bu zorluklarla mcadele ederek ve gece gndz aligmak suretiyle,ogu za-
man da sitma hummas1yla hastalanan tedirgin Kessler,yine de ne yapip yapip igin gerektirdigi
tempoyuzorla tutturmasinibildi.
I892 yllmda, balta glrmemig ormanlardaki kuyulan Balaban Nehri zerindeki rafineriye
baglayan alti mil uzunluktaki boru hatti nihayet tamamlanmigtl.Takvimler 28 Subat'i gsterir-
ken ekibin hepsi birden bir araya gelmi heyecanli ve sinirli bir halde petroln rafineriye ulagma-
sim bekliyorlardi. Bunun ne kadar zaman alacagini nceden hesapladiklanndan, ellerinde saat,
dakikalan saylyorlardi. Sonunda vakit geldi ve ne yazik ki geti. Bekledikleri petrol ikmamiti.
Dogal clarak endigeyle bekleyen tm seyircileriderin bir karamsarlik sarmlytt. Kessler'egelince,
o, yenilginin kapida bekledigini sezmig, korkarak arkasim dnmgt. te tam o an, beklenme-
dik bir gey oldu ve birden orada bulunanlann hepsi donup kaldilar Tipki
"ok

gl bir firtma-
mn kkremesi" gibi bir ses duyulmug, petrolngeldiginiilan etmigti. Gelenpetrol Hollanda Kra-
liyet Petrol rafinerisinin ilk imbigine byk bir hizla ve "inanilmaz
bir itici gle" akmaya bagla-
di. Oradakikalabalik gimdiartik sevin igliklanatlyordu. Hollanda bayragi havada dalgalamyor,
Kessler ve ekibi Hollanda Kraliyet Petrol'n mstakbel refahi gerefinekadeh kaldinyordu.
Artik, girket fillen ige girmigti.1892 Nisam'na gelindiginde, -ki bu tarihte Marcus Samuel
ilk kargosunu Svey; Kanall'ndan geirerek gnderme hazirligi iindeydi- Kessler, Hollanda
Kraliyet Petrol adlyla kayit edilmig ilk birka kasa gazyagimpazara srmgt. Tm bunlara kar-
gin refahm yani baglannda oldugu sylenemezdi. Srekli devam eden ihtlyaglar yznden Hol-
landa Kraliyet parasal kaynaklan arabuk tkenmly,kendi z varhgi, igletme iin gerekli serma-
yenin saglanamamasi nedeniyle tehdit altma girmigti. Yeni fon bulmak iin yaptigt ilgmcaarayly
iinde Kessler, Hollanda ve Malezya'ya gitti. Ayhk gazyagi satigiyirmi bin kasayi buldugu halde
girkethl zarardayd1.
Sonunda Kesslersermayeyi bulabildi ve 1893 yllmda Telaga Said'e geri dnd. Burada gr-
dkleri gerekten iler acis1ydi. Sirketin btn operasyonlan acinacak durumdayd1. Kessler bu
durumu gu szlerle tarif etmigtir: "Igedrt elle sarilmamak, cehalet, ihmal, bakimsizhk, dzen-
sizlik ve stkmti her yerde aika belli oluyor. tebiz bu kogullar altinda, igimizi genigletmek isti-
yoruz. Tabii igin iki ucunu bir araya getirmek istiyorsak." Bu amala operasyonu mmkn oldu-
gu kadar byk gle ahmayayneitti ve mevcut tehlikeyigu acikl1szlerle zetled: "Dur-
gunlagip gevgemekigi tasfiyeetmek demektir."
nlerindeagmalari gerekenher trl engel vardi. Bunlardan biri Sumatra'ninbir bagka ye-
rinden gelmig olan ve sayilan yaklagik yz bulan apulcukorsanlardi. Bunlarsonda) yeriyle
rafineri arasindaki baglantlyt nee geici olarak kestiler, sonra da yredeki binalardan bazilanm
atege verdiler. Atege verme olaymda ilk defa on ylli aikm bir sre evvel Zijlker'in gzne iligen

72
gelenekselpetrol megatelerini kullandilar. Tm bu glklere kargm Kessler yine de yllmadi ve
aligmalari iin ekibini zorlamaya devam etti. Karisma yazdigi bir mektupta "glerters giderse
igimi ve gerefliismimi kaybederim. Aynca belki de zverilerimiti ve olaganst abalanmm kar-
giligipazarligin engellenmesi gekliyle denecek. Tann beni tm bu acilardan korusun" diyordu.
Kessler karannda sebat gsterdive sonunda baardi. iki yll iinde retimi alti katma ikar-
mig,Hollanda Krallyet Petrol' sonunda kra geirmigti. Hatta ilgililere kr hissesi deyecek du-
ruma bile gelmigti.Ancak yine de retici olmak yetmiyordu. Hollanda Kraliyet Petrol'nvarligi-
ni devam ettirmesi iin Uzakdogu'da, aracisiz olarak kendi pazarlama organizasyonunukurmasi
partti. Bu arada girkettanker kullanmaya ve pazarlann yalonindakendi depolenni da yapmaya
baglamigt1.Ama nlerinde bir tehlike daha bekliyordu. Samuel'in Tanker Sendikasi'nin ok a-
buk hareket ederek nlerine gemesinden, kendilerini oyuna getirmesindenkorkuyorlardi. Ney-
se ki vaktinde yapilan korumaya ynelik bir mdahaleyle Hollanda hkmeti, Tanker Sendika-
si'nm Dogu Hint Adalan limanlarma girmesini yasakladi. Buna gereke olarakda kendi retici-
lerine, Tanker Sendikasi'nm o agamada yerel sanayi iin bir terr unsuru olmamasi gerektigini
gsterdi.
Hollanda Kraliyet Petrol'n igleri hayret verici bir abuklukla geligiyordu. retim1895-
1897 yillan arasinda be; kat artmigti. Ancak, Kessler ve girket,kazamlan bagarinm fazla abartil-
mamasmi,bu konuda fazla grlt yapilmamasmi istediler. Strastgeldigi bir gn Kessler arka-
daylarini uyararak, Hollanda Kraliyet Petrol yeni ilave bagiglar elde edinceye kadar "Fakirmigiz
gibidavranmamiz-gerekiyor" demigtir. Sonra da byle dgngnn nedeni olarak, diger Avru-
pah ve Amerikali girketlerinilgisini Dogu Hint Adalan'na veya Hollanda Krallyet Petrol'e ek-
mek istemedigini sylemigti. Astl byk korkusu StandardOil'den kaynaklanlyordu. Billyordu
ki, eger kizacak olsa, Standard, asil silahmiyani flyat indirimini seferber edecek ve Hollanda
Kraliyet Petrol' kpeye silogtiracakti.

"Hollanda Kaynakli Engeller"


Ancak Hollanda Kraliyet Petrol uzun zaman rakiplerinin dikkatinden kaamazdi. okabukb-
ymesi,Asya'dakiteki reticilerin de bymesiyle bir araya gelince Rus reticilerin sebep ol-
dugu zntye eg yeni bir bag agnsi yaratlyordu. Standardbu nedenle mmkn olabilecek tm
olasthklari teker teker aragtirdt. Vakitgeirmeden Sumatra'da bir imtiyaz ele geirmek iin m-
zakerelere.girigtiyse de, yerliler arasmda ayaklanma bag gstermesi zerine, bu fikirden ara-
buk vazgeti. n'den ve Sakhalin'den California'ya kadar Pasifik'in her kpesinde retim gansi
aramaya koyuldu.
1897 ylhnda Hollanda KraliyetPetrol tehdidinekargi ne yapilabileceginin degerlendirilme-
si iin Standard Oil Sirketi Asya'ya iki temsilei gnderdi. Temsilciler Dogu Hint Adalarl'nda Hol-
landa Kraliyet Petrol'n yerel mdryle grgtler ve girketintesislerinigezdiler. Aynca Hol-
landa hkmetine mensup memurlari da arayip onlarla konugtular. Yrede yurt hasreti ekerek
allgan Amerikah sondajctlardan bilgi topladilar.Bu arada temsilcilerdevamli olarak Broadway
26'yt arlyor, balta girmemig ormanlarda buhar uygulamasi yaparak girigilecek denli kangik
"bu

bir giriglme"yanagmamasihususunda yetkilileri uyarlyordu. Yapilacaken iyi igin halen mevcut


retimi satin alarak itibarh bir Hollanda girketiyleortakhk kurmak oldugunu sylyorlardt Buna
gereke olarak "Hollanda Koloni Hkmetinin" kullandigi yntemleri anlatmakla ge kalmdigi-
ni ileri sryor, bir bagka gerekeolarak da pu fikirleri ifade ediyorlardi: "Siz"diyorlardi,
"idare-

yi yrtecek yetenege sahip yeterli sayidaAmerikah'yi burada tutmakta daima zorluk ekersi-
niz." Standard'in hedefinin, baanh girketleribir araya getirmek olmastgerektiginiIsrarla vurgu-
ladilar. Bu girketlerarasmda, hepsinden nce Hollanda Krallyet Petrol
Sirketigelmeliydi.
Hollanda girketiStandard'ideh et verici bir rakip, korkulu bir rya olarak gryordu. Stan-

73
dard ise, Hollanda girketininyigitligine byk saygi duymaktaydi. Standard'1n adamlan Kess-
lefin liderliginden, izledigi olumlu ekonomi poltikasmdan, yeni pazarlama sistemindenbt-
nyle ve gerek anlamda etkilenmiglerdi. Yazdiklari bir raporda bu konuda gunu sylediler:
"Petrol iginin gelmig gemig tm tarihi boyunca Hollanda KraliyetPetrol'n gsterdigi baan ve
abuk ilerleme bagka hibir olayda bu derece yogun yaganmam14tir." NitekimStandardOil yet-
kilileri Sumatra'da Hollanda Kraliyet Petrol mdrlerine veda ederken, durumlarmdan neredey-
se bir haylflanma seziliyordu. llerindenbir yetkili bu anda su szleri sylemigtir: "Ne yazik, si-
zin ve bizim gibi byle byk sorunlan olan iki girketbirlegemiyor."
lgleri daha da kangtirmak istercesirle, bundan kisa bir sre sonra Samuel'e ait sendikanin
da Hollanda KrallyetPetrol' gzlemekte oldugu ortayaiktl. Her iki grup arastnda1896 yllinda
ve 1897nin baglarmda piddetlitartigmalarolmaktaydl. Fakat hedelleri brbirinden ok farkliydt.
Hollanda Kraliyet Petrol, Asya'da ortak bir pazarlamadzenlemesi istiyordtL Marcus ve Samuel
Samuel ise bundan daha fazlasmm pegindeydiler. Amalari Hollanda Krallyet Petrol' satm al-
makti. Aradaki tartigmalardaher iki taraf birlikte saglanacakikarlardan sz ediyor fakather gey
bundan ibaret kallyordu. Sam, Hague kentinde Hollandah mdrlerleyapttgt ve daha ok ses-
sizliklegeenbuz glbisoguk bir havamn egemen oldugu toplantlytkardegi Marcus'a gu szlerle
anlatlyordu: "Hollandahlar'm yaptigi sadece oturmakve hibir geysylememek. Bu sessizlik is-
tediklerinielde edinceye kadar da srecek. Ama bu durumda istediklerini kugkusuz elde ede-
meyecekler." Zaman _geiyor, hibir ilerleme olmuyordu. Yine de aralarmdaki rekabete karm,
Marcus ve Kessler birbirleriyle dostane iligkiyi koruyabiliyorlardi. 1891 Eyll'nde Kessler'e
yazdigi mektupta Marcusnazik bir dille gylediyordu: "Bana yle geliyor ki gnn birinde ko-
ullarda anlaacagiz. Bunun byle olmasilazim, nk eger anlaamazsak,her iki tarafda birbir-
lerine karytyikici bir yangmayagirigecek,"
StandardOil ise arada geen tartigmalardanhaberdardi ve iki girketiner ge birlegip,kendi
irketinin aleyhine ggl bir beraberlige gitmesindenkorkuyordu. Bu gnlerdeStandardOil y-
neticilerinden biri dgncelerini gyle ifade etmigtir: "Her geen gn, durumu daha glegtiri-
kontrol
yor ve konuya hkim olma olanagtmizitehlikeyesokuyor. Eger hemen harekete geip
ele almazsak egemenlik Ruslar'a, Rothschild'lere veya bagka bir girkete geecek." Daha evvel
Standard, Ludwig Nobel'in ve Marcus Samuel'in girketieriniele geirmekistemig ancak bagara-
mamigtL
Simdi,1897 yazmda ise StandardOil'in Bag DigTemsilcisiolan W.H. Libby,Kessler'e
ve HollandaKrallyet Petrol'e resmi bir teklifgtryordu.Teklife gre, Hollanda Kraliyet Pet-
rol'n sermayesi drt katma tkarilacak, btn ek hisseler Standard'averilecekti. Libby,Stan-
gc altma almaya hibir niyeti olmadigtm" zeri-
"kendi
dard Oil'in, Hollanda KrallyetPetror
ne basa basa vurguladl. Hedefterinin ok mtevazi oldugu konusunda Kessler'eteminatveriyor,
geyinsadece lyi bir sermayeyatmm1" oldugunu israrla sylyordu. Kessler, Libby'nin
"istedikleri

szlerine ve nerisinin samimiyetinekanmamigtl. Kessler'in istarla tekrarladigtgtlere uyan


Hollanda Kraliyet Petrol ynetimi hu neriyi reddetti.
Dg kinkligina ugramt; olan Standard bu defa Dogu Hint Adalari'mn Hollanda kesiminden
yeni blr imtiyaz kazanmak iin yeni grgmelere girigti.Ancak hem Hollanda hkmeti yetkili-
leri hem de Hollanda Kraliyet Petrol'n kendisi duruma mdahale ederek bunun gereklegmesi-
ni engellediler.Amerikah bir yetkili bu konuda, "Hollanda'dan gelen engellemelerin Amerikall-
lar ynnden dnyada zlmesi en zor sorun oldugunu" beyan ederek szlerine gunlariekli-
yordu; "Bunun nedeni Amerikahlar'm her zaman aceleci olugu, Hollandahlar'mise hibir za-
man aceleci olmayigidir." Her geyekargm Hollanda Kraliyet Petrol kendisini gvende hissetmi-
yordu. Sirketin mdrleri ve idare Standard'mAmerika'da nasil ahyttgim,rakiplerinibelli et-
meden tedirginetme pahasma hisseleri nasil satm altp sonradan etkisiz hale getirdigini billyor-
du. Byle bir oyuna gelmemekiin nceden haztrlikli olmayi kararlagtirdilar ve bu amala ter-
cihli hisse denebilecek zel bir hisse senedi tr olugturdular. Ynetim Kurulu'nun kontrol bu

74
tercihlihisse sabiplerinin elinde olacakti.Tercihli hisse sahibi olabilmenin daha da gleptirilmesi
iip bu sekin toplulugaancak davet ile girilebilmesi esas1getirildi.O stralarda, Standard Oil'in
bir yetkilisi mitsizlik iinde Hollanda Kraliyet Petrol'n bir Amerikan virketi olan kendileriyle
hibir zaman birlegmeyeceginisylyordu. Hollanda KraliyetPetrol ynnden yolu kapayan gey
sadece
"duygusal
bir engel" degildi ve igin iinde aynca pratikanlamda da bir sorun vardL Ona
gre gerek quydu: Hollanda Krallyet Petrol yetkilileri girketin knndan yzde 15'l almaktan b-
yk keyif duyuyordu.
.I

75
4
Yeni Bir Yzyil

Bazi bagimsiz reticiler Standard Oil'e kendi aralarmda "Eski Ev" adml takmiglardi. Su girket
kurulduktan sonra byk ve nemli bir varhk olarak serpilmig, glgesiniher ynde hissettirmig-
ti. Artik Amerika'da mevcut petrol arazisinin her santimine egemendi.Yabanct rakipleri dig l-
kelerde "Eski Ev"e meydan okurken, Birlepik Devletler'in her yerinde belirli bir teslimiyetsezili-
yordu. Grnge gre Standard'm her geyesahip olmasi ve her geyikontrol altma almasi kai-
nilmazdi. Yine de 1890 yilmda ve yeni yzytlm ilk on ylli iinde olugan geligmeler"Eski Ev"in
stnlgn tehdit eder nitelikteydi.Petrol endstrisinin asil dayanagt olan pazarlar giddetle
sarsillyor ve dagilma tehlikesigsteriyordu. tetam bu strada BirlepikDevletler'in retim har-
tasinda da dramatik bir degigim gzlendive yeni tremigbazi nemli Amerikah rakipler Stan-
dard'm egemenligine kafa tutar oldular. Artik StandardOil aismdan bile dnya agiriderecede
byyordu ve bu byyg sadecednya iin degil, Birlegik Devletter iin de geerliydi.

Kaybolan ve Kazanilan Pazarlar


19. yzyil sonlarinda yapay igiga kargi gereksinim ogunluklagazyagt, havagazi ve mumla kargi-
lamyordu. .Havagaziyredeki gaz idaresinden, kmr veya petrolden veya dogrudan dogal gaz-
dan retilerek saglaruyor,sonradan gerekli yerlere naklediliyordu. Su kaynagm de birbi-
rinin aym ciddi bazi sorunlar yaratiyordu. Her de kurum, kirlilik ve isi ikanyor, oksijen t-
ketiyordu. Ayrica her zaman iin yangm tehlikesivardi. Yangm tehlikesiyznden birok bina
igiklandinlmlyor,
tamamen karanliklar iinde b1rakihyordu. Bu binalar arasmda Gore Hall ve
Harvard Koleji'nin ktphanesi sayllabilir.
Gazyagi, havagazi ve mumun egemenligi uzun sremezdi. Birok bulugun mucidi ve icat-
lan arasmdamimiograf, fonograf, pil ve sinema da bulunan Thomas Alva Edison 1877 yllindan
beri, elektrikle aydmlatma konusuna egilmigti. iki yll iinde igiga kargi dayamkli akkor elektrik
ampuln icat etmig ve geliptirmigti.Icat etmeyi bir hobi olarak degil, ip olarakgrrd. Yazdigi,
bir mektupta qu szlere yer vermigtir: "Ticari deger igeren geylerzerinde aligmayadevam et-
meliyiz. Bu laboratuvar onun iin yapildi. Tm hayatmi bir annin derisini incelemekle geiren
ve kara ekmekle birasmi buldugu srece durumdan hognut kalan ihtiyar Alman profesre ben-
zememeliyizi" Edison kendisini icatlanm ticari sahaya dkmeye adadi ve bu iglemle ugragirken
elektrik retimi sanayiini yaratti Elektrigin fiyatim belirleme konusunda bile dikkatle aligti.
Bundaki amaci elektrik fiyatmi gehir gazi flyatiyla tipattp ayni dzeye, bin kbik feet iin 2,25
dolara getirmekti. Bunu yapmakla elektrigin gehirgazlylarekabet edecegi kamsmdaydt. simrlan
son zamanlarda Wall Street'i de iine alan Agagi Manhattan'da bu maksatla bir gsteri-proje
merkezi kurdu, 1882 yilmda, bir gn, bankasmin mdr olan dostunun brosunda ayaktadu-
rur durumdayken, bir dgmeye basarak tek bir an iinde retim tesisini aligtirmlyoldu. Bunu
yapmakla sadece yeni bir sanayle kapi amigolmuyor, btn dnyay1 degigtirecek bir icada da

76
kapi amig oluyordu. Elektrikbirok avantallar sagllyor, iyi kalite igik verip, kullamcistnin fazia
dikkatli olmasmi gerektirmiyordu. Bulunabildigi yerlerde kargi diren gstermek
ona mmkn
olamazdt 1885yllma kadar 25.000 elektrik ampul kullanima girmig, bu rakam 1902 yllma ka-
dar 18 milyonu bulrauptu. Artik yeni igik gazyagmdan degil elektrikten tkanhyordu.Dogal
gaz
sanayi pazarlan artik isitma ve pigirme aralarma dngyor, Amerikan petrol sanayiininmerke-
zi sayilan gazyagi kullammi giderekkirsal Amerika yla kisitlamyordu.
Yeni geligenelektrik teknolojisilasa srede Avrupa'ya da yaylldi. 1882 yllmda, Londra'mn
Holborn Viaduct istasyonunda bir elektrikle aydmlatma sistemitesis edildi. Elektrik eneriisi ve
elektrikle igletilen sanayiler Berlin'de o kadar abukyaylldive benimsendi ki, gehir kisa zaman-
da isim degigtirerek Elektropolis adlylatanmir oldu. Londra'da ise elektrigin yayilmasi bu denli
dzenli yapilamadt ve ancak bazi tehlikeliagamalardan sonra gereklepti. Yirminciyzyilm bag- .
larmda Londra'ya elektrik tam altmig beg degigik elektrik idaresinden veriliyordu. "Elektrik kul-
lanmaya parasal gleri olanlar sabah kahvaltisinda, ekmeklerit11belirli bir egit elektrik idaresi,
nin sagladigt elektrikle kizartlyor, ofisleriniayri bir idarenin verdigi enerjiyle aydmlatiyor,yakin-
dald bir arkadagml ziyarete giderken bagka bir idarenin enerlisini kullanlyordu."
Elektrik alabilenler iin bu enerji gerekbir nimetti. Ancak, abuk geligmesiyznden pet-
rol sanaylive zellikle "Eski Ev" iin byk bir tehdit olugturuyordu. Bu nedenle Standard Oil
ok gemeden,en byk pazan olan aydmlatmay1kaybedecek olursa, gazyagi retimindeki de-
vasa yatmmlari, rafineriferi, boru hatlan, depolama tesislerive dagitim teykilatlylakendisini na-
sil bir gelecegin bekledigini dgnmeye bagladi.
Pazarlardan bir tanesiortadan silinip kaybolur gibi olurken, hemen arkasmdan yeni bir sa-
nayi tryordu.Bu,
"atsiz
araba" ya da diger adlyla otomobil sanayilydi. Bu aralarm bazilari, i-
ten patlamah motorunun sagladigi enerjiyle ahglyordu. Su aralar gazyagimn zincirleme patla-
tilmasiyolu ile g saghyor ancak grltl, saghksiz ve gvenilmez bulunduguiin nakliye ala-
nmda pek de kabul grmyordu. Ancak 1895'te yapilan Paris-Bordeaux-Paris yangmdan sonra
iten patlamahmotorla aliannakil vasitalan itibar kazaamaya bagladi. Su yaripta saatte
on be;
mil gibi olaganst bir srat rekoru kinlmigtL Bunu izleyen sene, Rhode Island'm Narragansett
blgesinde dnyamn ilk oto yangi yapildt Aralar o denli yavag ilerliyor ve durum o kadar can
sikiyorduki, ilk defa olarak insanlarin protesto niteliginde, "At bundan okdaha iyidir. Git bir at
getir!"diye bagirdigi duyuluyordu.
Tm bu olumsuz tepkilerekargm hem Amerika'da, hem de Avrupa'da "atsiz
araba" gide-
rek ragbet kazamyor, girigimcimucitlerin kafalarina yerlegiyordu. Bu girigimcilerden biri Henry
Ford admda, Detroit'teki Edison Aydmlatma Sirketi'nin bagmhendisi olan kipiydi. Ford iginden
istifa ederek kendisini, sonradan kendi adini verdigt gazyagi enerjisiyle alianbir nakil vasitasi-
nin tasarim,imal ve satig iglerine adadi. Henry Ford yaptigi ilk arabayi bir adama satmigti. Bu ki-
gi de arabasmi bir bagkasma, A.W. Hall ismindeki birine satmigti. Hall, sonradan Ford'a bu konu-
da "Atsiz Araba Hummasi"na kapildigmi syleyecekti. Hall, ileri yillarda motor srclerinin
kalplerinde, kayitlara geen ilk "kullamlml;
araba alicisi"olarak hak ettigi zel bir yer kazana-
cakti.
1905 yllmda artik benzin enerjisiyle ahyan araba -buhar ve elektrikle ahgan-nakil ara-
lanni tam bir yenilglye ugratmig ve bu alanda ahyan tm rakipleri zerinde kesin bir,egemenlik
kurmugtu. Yine de bazi kimselerde arabanm anza yapacagt ve gvenilir olmadigikonusunda
kugkular vardi. Ancak 1906 San Francisco depremiyle bu kugkularm hepsi -bir daha ele alinma-
mak zere-unutuldu ve bir kenara bitaloldt Depremde, iki yz adet zel araba kurtarma alig-
malanna katilmak iin hizmete zorlandi ve bunlar yakacak olarak Standard Oil'in bagigladigion
be bin galon benzini kullandilar. Deprem sirasmda arabay! yirmi drt saat devamli
aligtir-
mak suretiyle devrede tutmug olan, San Francisco'nun o gnk itfaiye getyardimcist sonradan
bu konuda pu szleri sylemi tir: "Deprem felaketi olmadan evvel otomobil hakkinda olduka

77
i
I

gvensizdimve gphelerimvardl. Simdi ise tm kalbimle mitmettarlik duyuyorum." Aym sene


artik bir paka konusu oltnaktan
"otomobilin
iginde, ileri gelen gazetecilerdenbiri gazetesinde
iktigmi" yaziyor, "Bunun yerine at getir!" diye bagiranlann kigkirtici igliklarmm giderek azal-
makta oldugunu sylyordu.Bundan daha da nemlisi, artik araba bir egit itibat simgesi ol-
mugtu. Gnn yazarlanndan birl bu konuda fikirlerini pu szlerledile getiriyordu: "Artik oto-
mobil modern agiin tapilacakbir gey, bir ilah oldu. Motorlu arabasi olan biri, buna bindiginde
sadece geZLnin keyfine varmlyor, sokakta yrmekte olan hallon da hayranligini eklyorve...
kadmlar aisindan da bir Tann gibi grlyor."Otomobilendstrisinin byyp geligmesiakilla-
ra durgunluk verecek bir hizia oldu. Araba aldiklarina dair kayit yaptiranlarin sayisi BirlegikDev-
letler'de 1900 yllinda 8000 iken, 1912 yllinda 902.000 sayisma ulagti. On yil iinde otomobil
pratik bir fantezi olmaktan 1kmig,insanoglunun grngnve aligkanhklanm etkileyen ve de-
gigtirenbir geyolmutu. Ve tm bunlar petrol sayesinde gereklegmigtir.
O gne kadar benzin, aritmaigleminin nemsiz bir parasi olmaktan ileri gitmemigti. Kim-
yasal zcler aisindan biraz deger tagiyor, sobalardayakacak olarak kullaniltyor, bunlardan
bagka alanlarda pek bir yarar saglamiyordu. 1892 yllinda benzinini galon bagma iki sente satma-
y1bagaran bir petrolc, bu baansmdan tr kendisini kutlamigti. Igtebu durum motorlutagitm
ortaya ikmaslyla deglgti. Artik benzin degeri giderek artan degerli bir rne dngmgt. Bu
arada benzinden bagka, ikinci bir byk pazar daha geligmekteydi, Bu, fabrika kazanlannda,
trenlerdeve gemilerde giderek daha ok mazot kullanilmasi gereksiniminden dogan bir pazardi.
Petrolrl gelecek yillardaki pazarlan konulu zc sorun, sessizce bir zme kavugmuy, fakat
bu dela giderek karamsarliga gtren yeni bir sorun ortaya ikmigti.Geligmeyeelveriglibu pazar-
lar nasil bestenecekti? Pennsylvania blgesi retimde agika inige gemigti.Ohio'dakiLimapet-
rol blgesinden ve Indiana'dan gelen retim ise yetersiz kaliyordu. Acaba yeni petrol kaynaklari
bulunabilecek miydi? Bulunacaksa nereden bulunacak ve kimlerin kontrol altmda olacakti?

Yeni girketler
Standard'mpetrol retimindeki egemenligi daha on dokuzuncu yzy1l son bulmadan agmmaya
baglamigt1.retimcilerve petrol saglayan kipiler bagimsizhlt istiyordu. Bunlardan bazilari gerek
bir bagimsizik kazanma nlemi olarak, trstlerinsistemleri,boru hatlartni ve rafineriteri birley-
tirme yntemi olarak uyguladigi yntemden kamak isteyerek sonunda bunu baarabildiler
1890'lann ilk y1llannda Pennsylvania'da bir petrolc grubu, rafinericilerle bir ekip olugturarak,
. reticiler ve Rafinericiler Petrol Sirketi adlyla bir girketkurdu. Bu kipiler, petrollerni Petrol Bl-
gelerl'nden digarl ikanp, rekabete uygun bir flyatla deniz kiyisma ulagttrmadikga "Eski Ev"e
kargi hibir bir ganslan olmadigmm bilinci iindeydi. Eu nedenle kendi boru hatlanni inga etme-
ye girigtiler.Bir yandan demiryolculann silahh saldmlarmakargi koymaya aligirken, bir yandan
da lokomotillerden zerlerine dklen buhar, kaynar su ve yanar kmrden kainmaya aligi-
yorlardi. Standard Oil'in yumruklu eli" bir kere daha harekete gemigti.Ama boru hatti
"demir

her geye kargin kuruldu.


1895 yllinda egitlibagimsiz kuruluglar bir arayagelerek denizagiri lkelerde ve Dogu Sa-
hili'nde pazarlama teykilatlarimkurmak iin "Saf Petrol irketi" adlyla bir girket kurdular. Saf
Petrol bir trst olarak kurulmus, yelerine "Bagimsizlik Savunuculan" adi verilmigti. Standard
Oil, deti oldugu zere inatla Saf PetroPe ait tesislerintm subelerini satm almak ve girketin
kontroln ele geirmek isttyordu. Ancak yapilan bazi yakmlagma girigimlerinekarym bunu ba-
paramadt. Aradan geenbirka sene iinde Saf Petrol tam anlamlyla entegre olmug, nemli ihra-
cat pazarlanna sabip bir girket haline dngmgt. Standard Oil'le kargilagtirildigmda,onun iri
bir fil byklgndeRi cssesi kargismda kck grnen SafPetrol, bagtmsiz reticileri ve ra-
finericileriyle sonunda kurdugu dg gerekleptirmigti. StandardOil'e baanyla kargi koymu Ve

78
kendisini onun etki sahasmin dipinda birakmayi bagarmigti. Ama Standard,kendi isteginin digm-
daki bu gerege kendini aligtirmakta zorlanlyordu. lkesinde geligmekte olan byk ve sonu
gelmezbir rekabete artik aligmak zorundaydL
Ancak, SafPetrol'n varligt btnyle Pennsylvania blgesine bagliydi. Aynca yasalar pet-
rolclgn BirlegikDevletler'in dogusunda yapilmasmi ngryor ve bagka yerlerde petrol ara-
maciliginl yasakliyordu. Bunun verdigi karamsarlik; yeni petrol arzi konu edildigindedaha da ar-
tarak devam ediyordu. Oysa ki o stralar kitanm ok daha batisinda, Coloradove Kansas'ta, yeni
petrol sahalan kegfediliyordu.
Bunlardan ok daha batida olan California'nm KayalikDaglar dolaylarmda da petrol kay-
naklarl bulunmugtu. O saralarda topraklardabulunan asfaltsizmtilan ve katran kalintilan bazi
kimseler iin burada petrol olasiliginm var oldugu anlammagellyordu. 1860'larda, Los Ange-
les'in kuzeyinde yeni bir petrole hcum olay1yaandl. Yale niversitesi'nin degerli profesrle-
rinden Benjamin SillimanJr. (George Bissell ve Albay Drake'e 1850'lerde petrol aragtirmaruh-
sati veren kipi) devamli olarak kendi iginden bagka iglerde de aligmayi sevdiginden, Califor-
nia'daki petrol tesislerinden bazilannda damqman olarak grev aldi. Itekigevki hibir zaman
kirilmayan bu adam yazdigt bir mektupta, "Bir petrol iftliginindegeri iinden ikanlan en s-
per kalite petroln getirdigi inamlmaz servetten fleri gelir" derken bagka bir mektubunda da
yle yaziyordu: "Burada ikanlmaya elverigli bol miktarda petrol var." Ancak Silliman'in yapti-
gi testlerin bu detece yksek gazyagi potansiyeli gstermesikugkusuz bir nedene dayamyordu.
Analiz ettigi rnek, Gney California'daldbir dkknm raflarmdan alinmty birinci sm1f,rafine
edilmi; Pennsylvania gazyagt ile zenginlegtirilmigti ve Silliman bu numuneyi baz alarak hkm
vermigti. Ancak 1860'lann sonuna gelindigindenLosAngeles'de patlayanpetrol balonu Califor-
nia'mn beklentilerine ciddi bir darbe indirecekti. Su olaydan sonra, Profesr Silliman'm zaten
.
sarsilmigolan itibari daha da ok sarsilacak, bu kipinin kendisini agagilanmig, kltlmg his-
setmesine neden olacakti. Nitekim duydugu apagtlanmave kltlme hissi o denti giddelliydi
ve o kadar agir basti ki, bir zamanlar Amerikan bilim hayation en nde gelen kigilerinden biri
oldugu halde sonunda, Yale niversitesi'ndeki kimya profesrlg grevinden istifa etmek zo-
runda kaldi.
Ancak aradan sadece on yll getiktensonra Silliman yeniden itibar kazanacak, gklere i-
karilacaktL Vaktiyle petrol pkacak diye vdg blgelerde yani Ventura Blgesi ve o zamanlar
sadece sekiz bin nfuslu bir kasaba olan Los Angeles'in kuzeyinde yer alan San FernandoVadi-
si'nin kuzey ucunda mtevazi denilecek miktarda da olsa petrol ikanlmayabaglandi. O gnler-
de evrede yaygin bir korku kk salmig,blgeye dig kaynakh ucuz kalite petrol sokulacagi inan-
ci yayllmigt1.Su korku thal mall petrole koyulmug olan gmrk vergisinin kaldirilmasindan
kaynaklamyordu. Grirk resminin kaldmlmaslyla yerel Californiapetrol sanayiinin nefes ala-
mayacak duruma gelecegi saniliyordu. Ancak el abukluguyla yapilan bir siyasi manevra sonu-
cunda yabarici petrol zerindeki gmrk vergisi azaltilmak bir yana, aksine iki katma tkanldt.
l 890'larm ilk yillarma gelindigindeilk byk parti petrol nce Los Angeles petrol blgesinden
1kanlmig, bunu California'danve SanJuaqin Vadsi'nden 1kanlanteki byk partiler izlemig-
ti. California'daki petrol retimi gerekten dramatik bir geligme gstererek 1893 yllmm
470.000 varillik retimi yerine 1903'te 24 milyon varile ulagti. Bunu izleyen oniki yll iinde
California, petrol 1karmadabirinci duruma geldi. 1910'lara gelinceye kadar Amerika'nm petrol
retimi 73 milyon varile ulaacakti ki bu tm yabanci lkelerin erigtigi retimden daha byk
retim ve tm dnyamn ikardigi toplam petrolnse yzde 22'si demekti.
California petrol retiminde artik egemen olan girket,"Unocol" olarak amlan Union Oil
Sirketi'ydi. Eu girket 1890 yllindan beri, StandardOil di mdaki byk ve entegre girketlerara-
sinda bag1msizligimsrdrebilmig tek irketti. Union Oil
ve Union'dan daha kk olan bazi
California irketleri diger girketlerin tutumunun aksine,i in yrtlmesi iin profesyonel jeolog-

79
lardan yardimistemi ti. Aslmda bu, lkenin Otekiyerlerindeki girketlerintutumuylakargilagtinl-
digmda onlara tamamenters dgen bir davramgti. Gerek gudur ki BirlegikDevletler'de, petrol
jealoglugumeslegi ilk defa olarak California'da hayata geti. 1900-1911 yillari arasmda Califor-
nia girketlerindealigtirilan jeologve Jeolojimhendisi sayisikirki buluyordu. Bu belki de Birle-
gik Devletler'in btn eyaletleri bir araya getirilecek olsa,oralardaahyan toplamjeologsayismi
aan bir saylya ulaglyordu. Belkide dnyanm herhangi bir yerinde, bu igte aliganlarmsayismi
da aglyordu. Union Oil Sirketi her ne kadar Standard'm penelerine dgmemeye abytiysa da
Standard ne yapip yapti ve Batf daki petrol pazarlamaciligma ve petrol dagitimma el koymayi ba-
.gard1.1907 senesinde California StandardOil adi ile dogrudan dogruya retime gemeye bagla-
di. Her ne kadar California, yzyllm dnm noktasmda, en byk petrol eyaleti olarakdogmuy
ve geligmigsede, lkenin teki yerlerinden ok uzak kalmly ve yalmzhga itilmigti. Aynca dig pa-
zarlan da, BirlegikDevletler yurttaglanmn ogununyagamakta oldugu Dogu KayalikDaglar bl-
gesinde degil, Asya'dayd1.lyynnden balaltrsa California'ya baglibagma bir lke demek mm-

knd. BirlegikDevletler'in teki yerlerinde giderek hissedilen petrol susamighma ve hirsma


bir zm bulmak artik partti.Ancak bu zm bagka bir yerde aranmallydive sonuta da Oyle
oldu.

Patillo Higgins'in Ryasi


Patillo Higgins admda, tek kollu bir makinist ve odun tccari olan ve egitimini kendi.kendine
yapmig biri, son gnlerde kafasim bir yeyetakmig,dgnp duruyordu. Texas'm gneydogusun-
da Meksika Krfezi'yle birlegen SabineGl zerinde, Port Arthur'a on dokuz mil uzakhktaki
kk Beaumont kasabasma yakm, dzlk kiyl arazisinin stnde ykselen bir tepenin etekle-
rinde petrol. bulunduguna inanmig, bunun dgn kuruyordu. Su fikir ona ilk defa, Protestan
Pazar Okulu'ndakiderslere katilmak iin digan ikiptepede yry yaptigt bir anda gelmigti.
Yrysirastnda alti kadar kk aya rastlamig, bunlarm iinde gaz damlaciklan oldugunu
gzlemigti. Tam o yerde, topragmiine bir degnek sokarak kaan gazlan tutugturdu.Bunu g-
ren evredeki ocuklar durumdan keyillenmig, glgp duruyorlardi. Higgins'e gelince,aqirip
kalmig, akli karmakarigtk olmugtu. zerindevahgi bogalarm cirit attigt Spindletop adh bu tepe,
sylentlye gre bu ismini ie dnk bir geometrik koni gibi byyen yerel bir agatan almigti.
Higgins tepeye "Byk Tepe" adini verdi. Tepe devamli olarak kafasma takillyor,bu konuyu bir
trl aklmdanikaramlyordu. leridekignlerde, o blgenin bir petrol sahasi olduguna inanma-
sma neden olarak, aylardan 1karipaldigi kk kayalan gsterecek, bu inancm1 kayalarm ya-
rattigini sylecekti. Kayalarin bu olgu ile ne ilglsi oldugunu ise ne o gn, ne de daha sonra hibir
zaman aiklayamadL Ancak gerek Quki kayalann bu olgu ile bir ilgisi vardi.
Artik Byk Tepe'de petrol bulunduguna tamameninanmig olan Higgns bu defa kendisini
eolojiye verdi ve jeolojikonusunda bir kitap satm alarak hevesle okudu. 1892 yllinda da "Glady.
ehir Petrol Gaz ve lmalatSirketi"ni kurdu. Glady,Protestan Okulu'nda beraber oldugu kk
bir kizm adt.ydive Higgins girketini bu kizm ismiyle anmak istemigti. Kendini tamtmak amactyla
yazilan reklam mektuplarinda virket gayet arpici bagliklar kullanarak iki dzine petrol tankinm,
bir dzine dumant ikan bacamn ve birka kiremit binanm izimlerinignderdiysede fayda et-
medi. Sirketin tm abalan boga gitti. Su konuda Higgins ileriki gnlerde yeniden birka girigim
yaptlysa da emekleri boga ikti.
Bu s1ralarbagka bir yerde, Texas'takk apta petrol retimi baglamak zereydi. Corsica-
na adli bu kgk kasabada kentin nde gelen kipileri, su yoklugunun kentin ticari geligmesini
durdurdugu gerekesi ile su kuyulan kazmak iin yeni bir girket olugturdular. Bu yeni girket
1893 yllmda su bulmak iin kazilanna bagladi. Ama su iin kazi yaptiklari halde bulduklari pet-
rol oldu. Izleyengnlerde pek ok sondaj yapildt Artik Texas petrol endstrisi dogmug, by-

80
I

meyi bekliyordu. Corsicana'da, sondai yntemi olarak yeni ve daha randiman verici bir metoda
bagvuruldu. Bu
"burgu
usulyle sondaj" denen ve su kuyusu mteahhitlerindenrnek ahnarak,
petrol arama faallyetlerine uyguladiklari bir yntemdi. Bu ynteminkullamlmastna kargin Corsi-
cana, retimde abuk ilerleyemiyor, ikan petrol yetersizkallyordu. rnegin,1900 yilma kadar
elde edilen retim gnde 2.300 varili gemedi. Bu arada Beaumont'ta Patillo Higgins hl inan-
- digi dgten vazgemiyor, Spindletop petrol potansiyelini ileriye gtrmeabalarmadevm edi-
yordu. Bir gn, Beaumont'a gelen bir trenden birok jeologunindigi-grlmg, bunlar projenin
olanaklarmiinceledikten sonra Higgins'e kafasmdaki dgncenin sama oldugunu bildirmigler-
di. Texas JeololiDernegi isimli kurulugun yesi olan bir kigidaha da ileriye giderek,1898 yllin-
da bir makale yaymladt Bu yazida "Higgins'in hayali" dedigi proieye kanmamalan iin halki
uyarlyor, bis hayali proieye yatirim yapmamalanmgt veriyordu. Ama Higginsyllmlyor, abala-
rina devam ediyordu.Eu arada tepeden dogal gaz ekerekbeg galonluk birka gazyagttenekesi-
nin iine depoladi, sonra da tenekeleri evine ta1yaraklamba iginde yakti. Tm bu davramplar ,

kasabanm sakinlerince "olmayan


bir geyi hayal etmek" diye nitelendiriliyor,Higgins'e deli g-
zyle bakihyordu. Ancak bu Higgins'i inandigi yoldan caydirmaya yetmeyecekti.
aresizlik iinde son bir girigimyaparak bir derglye ilan verdi ve sondait yapacak bagka bi-
rini aradl. Bu ilana sadece bir kigiden, adi Anthony E Lucas olan bir kaptandan yamt gelmigti.
Avusturya-Macaristan imparatorlugu'nunDalmaya sahilinde dogmuy ve mhendis olarakyetig
mig olan Lucas sonradan Avusturya Deniz Kuvvetleri'ne katilmig, daha sonra da gmenolarak
Birlegik Devletler'e gelmigti.Tuz kubbeleri diye amlan ve birer jeolojikyapit olan kubbelerde
hem tuz hem de slfr arama aligmalanna katilmly, bu konuda bir hayli deneyimi olan biriydi.
VeByk Tepe de tam bir tuz kubbesiydi.
Higgins'le anlagan Kaptan Lucas 1899 ylhnda sondajigine bagladi. ilk abalan bagarili ol-
madi. Profesyonel jeologlarprojeyialaya aliyordu.Kaptan Lucas'a vaktini ve parasim boguna
harcadigmi sylyorlardi. Tuz kubbesi olan bir jeolojikyapitin petrol anlaminagelrnedigive pet-
rol ikma gansinm sif1roldugu kamsmdayd11ar. Onlan bunun aksine inandirmak iin Kaptan Lu-
cas'm yaptigt tm girigimlerboga gidiyordu.Profesyonel jeologlarm "hayalim"
dedigi bu projeye
inanmamalari kaptam karamsarhga gtrd. Inancisars11mayabaglamigtt.Aynca para ynnden
de sikmtidaydi. Eger ige devam edecekse yeni fonlar bulmasi gerekiyordu. Geriyardim yapila-
cay konusunda StandardOil'den bir umut verilmigti; fakat sonunda bu da gereklegmedive Lu-
cas eli bog olarak geri evrildi.
Lucas son are olarak Pittsburgh'a gidip lkenin en baanh petrol ikarma firmasi olan
Guffey ve Galey'e bagvurdu. Su girketartik onun son midiydi. 1890 y1llarmdaJamesGuffey'le
Galey, kitamn orta yerinde Kansas'ta dnyamn ilk byk petrol yatagmi geligtirmigler, sonradan
hunu Standard'asatmiglardi lerindegerek sondajct ve aragtinc1olan Galey'di. Sonrakiyillar-
da bir ip arkadagmin syledigt gibi "Petrol John Galey'i sanki bylemigti." Aynca Galey petrol
bulmada ya1rtic1 bir yetenege sahipti. Titizce ahymasma ve gnn leolojikteorilerini uygula-
masma kar1nyine de agday meslektaglan petrol bulamayacagini, petrol sadece koklamakla
kalacaglfil idda edlyordu. Ama Lucas sessizce ve sogukkanhlikla durup dinlenmeden petrol av-
cihgi igine devam edlyordu. Bu hazinenin aranma igi onun a1smdanhazinenin kendisinden da-
ha ok anlam ifade ediyordu. Konugmalarmdan birinde, bir gn, petrol bulunup bulunamayaca-
gmien kesin olarak syleyecek kipinin "Doktor Delgi" oldugunu sylemigti.
Guffey ve Galeyfirmasmm teki ortagi olan James Guffey, daha renkli bir simaydi. Bir de-
fasmda Demokrat. Parti'nin bagkam oldugu gnlerde oturuma Buffalo Bill giysileriyle gelmigti.
Sonradan Amerika'yi ziyaret etmig bir Ingiliz,Guffey iin "ogunluk tarafmdan tutulan Ameri-
kah'nm tipik bir rnegi" diyecekti. Amerika'da ikanlan agdagbir petrol dergisi ise bu ki,yiden
sz ederken, daha bagka bir dil kullaniyor, onu gu szlerle tammliyordu:"Ta bagmdan bu yana
i1eri
'git-yap'

prensibiyle yrten bir kigi.Ne eskiden ne de gimdi,ekspres tren veya uaklayol-

81
culuk yapmanin mmkn oldugu yerlerde, asla bir yk trenine binmeyecek bir kipilik." Guffey
bir hareket adamiydi; itici gc saglayan, anlagmayi yapan kipiydi. Lucas'la olan aligmalarda e-
tin bir pazarliga girerek, Lucas aleyhinde ok olumsuz partlarladolu bir anlagma yaptirmigti.
Guffey ve Galey'insagladigt mali destege kargi Lucas krm yalmzca sekizde birini ahyordu. Hig-
gins ise, Guffey'inesefle bildirdiginegre hibir pay almiyordu. Eger duygusal davramr ve arzu
ederse, Lucas hissesini Higgins'le paylamakta serbestti (!)
Szleymeitnzalandiktan sonraJohnGaley, Beuamont'a giderek araziyiinceledi. Sondajye-
ri olarak Patillo Higgins'inbulmuy oldugu, iinden kaynayan gaz kaynaklan bulunan kk fr-
maklara yakm bir yer seerek ige koyuldu. Su noktayi igaretlemek iin nce zeminin iine bir
degnek daldtrdt O gnlerdeKaptan Lucas sondajci ii aramak iin uzaga gtmigti ve orada bu-
lunmuyordu. Bir ara hi beklenmeyen bir an, Galey'in Bayan Lucas'a dnp qu szleri syledigi
duyuldu: "Kaptammza syleyin, ilk kuyuyu burada, tam bu noktada aaln. Aynca Bak'dan bu
yana en byk petrol kuyusuna rastlayacagtm, bunu bildigimi de syleyin."
Kazi igine 1900 ylli gznde baglandi ve teknik olarak bir vakitler nclg Corsicana'da
yapilmig teknilderinayms1, yani "Burgu teknigiylesondallama" yntemi uygulandi. Beaumont
kasabasimn yerli halki bu siralar Lucas ve ekibinin, zellikle de Patillo Higgins'indpedr birer
deli olduguna inamyor, yaptiklari igin zerinde bile durmaya degmedigini sylyorlardi. Yaptik-
larim seyretmeye, ne olup bittigini grmeye sadece evrenin tavganavina ikmig ocuklan geli-
yordu. Sondajctlar, kumun iinde yzlerce feet derinlige inmeye aliglyor,evvelce bagarisiz kal-
mt; abalann bu defa bagarlya ulagmasim istiyorlardi. Nihayet yaldapk 880 feet derinlikte petro-
le rastlandi. Byk bir heyecana kapilan kaptan, bagsondajci olan Al Hamill'e dnerek rastladik-
lan bu petroln, kuyunun iindeki miktann ne kadan olabilecegini sordu. Al Hamill verdigi ya-
n1ttagnde rahata elli varil petrolikacaginibildirdi. Bu saylyt verirken akhnda,gnde yimi iki
varile ikacagim bildigi Corsicanakuyulan vardl.
Noel tatilindesondajcilaraligmaya ara verip 1901senesiyilbaignne kadar igi durdur-
dular. Yllm ilk gnnde yeniden yorucu iglerin bagmdaydilar. Takvimler ocak ayimnonunu gs-
terirken bellelderden asia silinmeyecek bir olay oldu. Kuyudan digari dogru byk bir kuvvetle
amur figkirmaya bagladt Sanlyelerle sayllabilecek bir sre iinde sondaida kullamlan tagiyici
digari, zemini sanki delerek hrladi, iskele boyunca
- boru, alti ton petrolle dolu olarak zeminden
yukan dogru uzamp iskelenin tepesiniaparak daha da yukanlara ikti. Daha sonra her yer yeni-
den sessizlepti. Figlormastrastnda hayatlarini yitirmekten korkarak canlanm kurtarmak iin ora-
ya buraya kaigmig olan sondajcilar grdkleri geyin ne oldugundan emin degildiler, hatta ger-
ekten grdklerindenbile kugkuluydular. Iskeleninyanma geri dndklerinde orada korkun
bir atik ylgini, pislik ve amur grdler. On beg santim derinliginde bir amur tabakas11skelenin
zerinde bulundugu zemini tamamen kaplamigti. Etrafi temizlemeyekoyulduklannda kuyudan
yeniden amur gelmeye bagladi. ncetop at141na benzer bir sesle geliyor,arkadan srekli,sagir
edici bir kkreme duyuluyordu. ncegaz figkirmaya bagladi, sonra da petrol Yegilrenkli ve agir
olan petrol, giddeti giderek artan bir gle gelerek evredekikayalan havaya, yzlerce feet uza-
gafirlatti. En doruk noktayageliptekrartopragadgmeden evvel bundan daha da ggl bir akly-
la iskele boyunun iki kati yksekligindekimesafeye,evresini zorlayarak figkirdi.
Haberi duydugunda Kaptan Lucas orada degildi, kasabaya inmigti. Haber ulagir ulagmaz,
atli arabasma binerek yarigir gibi bir hizla tepeye dogru yol aldi. Atini lrcesine koituruyor, da-
ha hizli gitmeyezorluyordu. Tepeye ulagtigi zaman bu hiz nedeniyle arabadan dgt. Dgtg
yerde bir yandan zeminde yuvarlamyor, bir yandan da ayaga kalkmaya abaliyordu. Sonunda
kalkip heyecandan nefesi kesiltnig bir durumda, o patirti iinde sesini duyurmaya aligarakora-
da bulunan Hamill'egunlan syledi: "All All bu nedir?" Hamill ise opa gyleyamt verdi:
"Petrol Kaptant Her damlastyla petrol!"
Lucas'm bu s.zlere karyl syledikleri, "Tanrfya gkrlTanrfya kr" szckleri oldu.

82
SimdiSpindletop .arazisinde "Lucasl
"

diye tamnan kuyudan gnde sadece elli varil degil,


yetmig be; bin varil petrol ikiyordu.Su olaym yarattigi cogku ve kkreme kugkusuz Beau-
mont'tan bile, oldukanet olarak duyuluyordu. Bazi kimseler artik dnyanin sonunun geldigini
dgntneye baglamigtt. Bu, petrol kaynaklan ile nl Bak digmda daha evvel dnyanm hibir
yerindegrlmemigbir olaydi. Bu byk olaydan "Byk Amerika figkirmasi"diye bahsedillyor-
du. Haberin bagtan baa tm Amerika'ya yayilmasi ok az vakit aldt Ye hemen sonra da tm
dnyaya yaylldt Texas petrolne hcum baglamak zereydi.
I

Bunu izieyen gnlerdegerekten ok pattrtili olaylaryagandi. Arazi kiralama yolunda der-


hal ilgm bir kapigma bay]adi. Bu arada kira bedellerini daha da ykseltip astronomik dzeye i-
karmak amaciyla ticari zihniyetli kipiler bazi dalavereler de dndryordu. rneginmeslegl p
toplamakolan bir kadin kendine ait domuz otlagini 35.000 dolara sattigi zaman buna ok mem-
nun olmug, sevinten ne yapacagini gagirmigti.Ancak aradan ok kisa bir sre getiktensonra,
sadece iki yll evvel metrekaresi 10 dolara satilan arazinin fiyati bu defa dnm 900.000 dolara ,

ykselmigti. Bu arada pek ok satig yap111yor, ayni arazinin st ste birka kez bile satildig olu-
yordu. Satiplarkk, hatalarla dolu haritalara bakarak ve satilan yerlere anlagilmasi tamamen
imknsiz birtakim yeni isimler yakigtirilarakyapillyordu. Sehirtam anlamtyla yapilan igleri gr-
meye gelen seyircilerle, topraktankismet arayan kipilerle, szlegme yapanlar ve petrol sahas1 ig-
ileriyleadeta istila edilmig durumdaydt. Gelen her trenden Higgins'in "amnda
zengin olma"
hayalinin bu beldeye ektigi birtakim insanlar inlyordu. Bunlar hayallerinin karanlik renkli pet-
rol figkirmasindan olduguna inaniyorlardi. Tek bir pazar gn iinde Beaumont'a gelen gezi tre-
ninden LS00 kipinin iktigioluyor, bu kipiler amur, kahnti ve petrol birikintileri iinden gee-
rek dnyanm bu yeni harikasmi grmek istlyorlardi. Bir sylentiye gre tepede, adirlarda yaga-
yan insan sayision alti bini agmigtL Birkaay gibi kisa bir sre inde Beaumont kasabasmin
kendi nfusu balon glbi gigerek10.000'den 15.000'e ykseldi.
Beaumont'tahareketli bir yaam baglamig, tm evre adirlarla,barakalarla, kulbeler, ku-
marhane ve genelevlerledolmugtu, Yeni kurulan bu yerler kasabanm istekle yanan halkmm e-
itli gereksinimlerini kargilamak zere kurulmustu. Yapilan bir ankete gre bu ilk aylarda
tm
Texas'ta tketilenviskinin yansi sadece Beaumont'ta iilmigti. Dvgme, kavga 1karmasevilen
bir vakit geirme araci olmuytu. Her geceen az veya drt adam ldrme olay1oluyor, bu say1
bazen daha da yksege ikiyordu. Bir seferinde, tek bir dvg gecesi kurbam olarak yredeki ne-
hirden bogazlan kesilerek nehre atilmig on alti ceset 1kanlmlyti. Barlarda en ragbette olan eglen-
me gekli egitliiddialara girmekti. Bunlardan en tutulam da mgirakliyllanin kafese koyulmuy
bir kuu ne kadar zamanda yiyecegi hakkmda iddiaya girmekti. Bundan belki de daha revata
olan eglence kasabaya sizmig olan hayat kadmlanydi. Hazel Hoke, Myrtle Bellvue ve JessieGe-
org adli "Madamlar" Beaumont'ta sanki bir efsane giblydiler.Kirli su dolu bit banyo kvetinde
ylkanabilme mutluluguna ermek iin insanlann berber dkknlari nnde bir saat kuyruga gir-
mesi ve eyrek dolar demesi gerekiyordu. Meggul olacak petrol igi bulundugu srece insanlar
bagka ugragla vakit kaybetmek istemiyordu. Bu yzden yre hallo daha ok aik hava tuvaletle-
rinden yararlanmak iin, upuzun kuyruklarm en bagina yakin yerlere bir dolara kadar ekstra pa-
ra dyorlardi. Bazen insanlann kuyruga girmek igin kirk-elli dolar dedigi bile oluyordu. Bunu
deyenler uzun kuyrukta ayaktadurarak bekleyecek zamanlan olmayan kipilerdi.
Bu arada, dogal olarak kaybedenlerin sayisi kazananiarm sayisindan daha ok oluyordu.
Paranin abuk el degigtirmesini garantilemek iin etrafta bitmez tkenmez oyunlar
oynarnyor,
sahtekrliklar, hileler dnyordu. Ellerinde degerli oldugu gphelihisse senedi bulunduran o ka-
dar ok insan vardt ve bunlar o derece meggul kimselerdi ki, kisa zamanda "Spindletop" kasaba-
sinm adi "Swindletop"a(dolandmcilar beldesine) dngt. Etrafta birok samaliklar dnyor-
du. rneginismi Madam la Monte olan bir falci, cretkrlik isteyen bir davranigla mgterilerine
yeni petrol kaynaklarinin nerede oldugunu syleyebiliyordu. Bazen bundan daha ileri giden

83
gzlere"sahip oldu-
"rntgen

olaylar da grlyordu.evrede yaayan gen bir erkek ocugun


bu gzlerle sadece topragin iine bakarak petroln nerede oldugunu anladlglna nanlyorlar-
guna,
dl. Bu derece yetkill olduguna inandiklan delikanlmm szlerine dayanan bir girket binlerce hisse
senedi aldi.
.
Birka ay gibi kisa bir sre iinde yrede tam 214 kuyu aildi.Bunlar en az yz degigikgir-
kete ait, hatta biri de Gen HanimlarPetrol Sirketi diye anilan girketeait kuyulardi. Su girketler-
den bazilari sondaj igini son derece kk alanlarda, neredeyse bir postapulu byklgnde ve
ancak iskeleyi alabilecek byklkteki yerlerde yaplyorlardt. Spindletopkuyulannin giderek ge-
ligmesi, daha ok randimanvermesine paralel olarak figkiranpetrol miktan da gnden gne arti-
yordu. O kadar ki 1901 yazimn ortalarinda petrol flyatlarl byk dg gsterecekve varil bagi-
na sente kadar inecekti. O gnlerde bir bardak su beg sente satildigma gre su ile klyaslandi-
lnda petrol fiyation
ne kadar dgm oldugu anlagilir.Bylece Patillo Higgins'in Byk Tepe
hakkindaki kehaneti sonunda dogru 1kmigoluyordu.

Asrin Byk Anlagmasi


Spindletop'taen byk retici durumunda olan JamesGuffey'in petrol iin herkesten ok yeni
pazarlara gereksinimivardi. Ancak Standard Oil tarafmdanyutulmaya da hi niyetiyoktu. Bu
yzden bagka mgteriler edinmek istedi. Aradigi lyi mgterlyi bulmasi ok zaman almamigti. Ye-
ni mteri o gn iin Londra gehrininBelediye Meclisi yesiolan ve Belediye Bagkanligt sitasi
gelmi Sir Marcus Samuel'di. Bay Samuel,Spindletop'tan gelen haberlerden en ok etkilenen-
lerden biri oldugu iin mgterilige talip olmutu. Marcus Samuelson gnlerde,sratle by-
mekte olan girketini, tipkttankerlerigibi ikinci kez vaftiz ederek ismini degigtirmig,lmg baba-
simn ilk meslek olarak Deniz Kabugu ticareti yapmasi nedeniyle,babasmm hatirasma sayglyla,
ona yeni isim olarak "Shell Transport" (Deniz Kabugu Nakliyat) admivermigti. tesonunda Sa-
muel ve girketiTexas dzlgnde kopup gelen petroln, Shell'in Rus retimine bagli kalmama-
smi saglayacak bir yoldan akip geldigini gtleriyle gryor, aynca Avrupa'ya dolaysiz olarak ih-
ra edilecek petrol elde ediyordu. Texas retiminn, Samuel'intm rakipleri zerindeki kont-
roln daha da glendirmesi artik dogaldt. Marcus Samuel'in gcn perinleyen bagka bir
faktr de, aydmlatici olarak almdigmdadgk kalitell bir kaynak sayilabilecek Texas ham petro-
lnn yakit olarak gemilerdekullanilmaya ok elveriglioluguydu. Samuel'inh1rsdenebilecek ve
petroly-
-kend

her an kafasmi iggal eden arzularmdan biri de kmrle aligan gemileri petrolle
"okyanusta

le- alian gemilere dngtrmekti. 1901 yilmda byk bir iftiharla, girketinin har-
canan siviyakitin ncs oldugunu rahata iddia edebilecegini" duyurdu.
Spindletop'la ilgili haberler Londra'ya ilk ulagtiginda Shell Sirketi birdenbire ilginca dene-
bilecek girigimlerde bulunmug, her geyden vakit kaybetmeden Beaumont'un nerede oldu-
.nce

gunugrenmek istemigti. Bunun iin ofisteki atlasa baloldlysa da Beaumont atlasta bulunamadi;
ikinci olarak Guffey'letemas kurmaya aligtilar.Shell mensuplarto gne kadar Guffey ismini hi
duymadiklanm sylyordu. Guffeyde tipki onlar gibi davrandi ve kendi hesabma Shellistnini o
gne kadar hi duymadigim syledi. Londra bu szlere lonlm14, sinirlenmigti. Bu dela Shell,
"dev"

Guffey'e telgraf stne telgraf,mektup stne mektup gndererekShell Sirketi'nin bir


girketoldugunu, dnyadaki en byk petrol girketleriarasmda ikinci geldigini ve Standard Oil
Sirketi'nin tehlikelirakibi" oldugunu savunmaya girigti.Bu arada StandardOil tankerlerinin
"en

dzenli olarak Port Arthur limamndan Spindletop'a ait kargolart ahp gtrdghaberi Shell'in
endigelerini daha da artirdi ve girketin daha abuk harekete geme kararim kamiladi. lleriki
gnlerde Samuel kaymbiraderini nce Yeni Dnya'ya, New York'a, sonra da Pittsburgh ve niha-
yet Beaumont'a gnderecekti. Ama lasa bir sre nce tanimadigini syledigi Guffey'denbir
kontrat koparmakti. Alelacele mzakerelere girigildi.Bu arada Shell kendi kendine hibir jeolo-
I

84

I
I.
Jikdegerlendirme yapmamigtt. imzalanankontrati gzden geirmesiiin Amerikall bir avukat
tutma zahmetine bile girmedi. Mzakerelerin bu agamasmda kaymbirader grgmelerikesmig
ve Oteki lkelerdeki Shell faallyetleri konusunda Guffey'i ikna in bir dnya haritasi satm alma-
ya gitmigti.Gulfey'leyapilan mzakereler sona erdikten sonra kaymbirader ok hayati bir konu-
da -retim arzmm dgme olasiligimn olmadigt konusunda- Samuel'l inandiramayacagmdan
emin olaraki rahatliglyla Londra'ya dnd. Korktugu tek geyagm retimdi.
1901 senesi Haziran aymda, Spindietop'takipetrol patlamasmdan yalmzca alti ay sonra iki
girket grgmeleri tamamlayarakbir kontrat imzaladilar. Anlagmaya gre nlerindeki on sene
iinde ShellSirketi Guffey'in retiminin en az yansmi alacakve bunun karghmda varil bagma
yirmi begsent deyecekti. Anlagmaya gre en az on beg milyon varil petrol almacagi ngrl-
yordu. istedigitakdirdedaha da fazlasmi almakta serbestti. Eu anlagma her iki tarafca"YeniYz-
yilin Anlagmasi"olarak kabul edildi. Eu arada Marcus Samuel diger bir byk proje gzyle
baktigi yeni bir darbeyi gereklegtirmekiin hazirbk iindeydi. Yeni Texas Ticaret adim verdigi
proje iin drt yeni tanker ismarlamigti.
Spindletop ilerdeki gnlerde petrol endstrisini yeniden kurdu dense dogru olur. Dev b-
yklgndeki hacmiyle Amerikan retimini Pennsylvania ve Appalachia'dan kopanp gneybati-
ya dogru gtrd. Spindletop'un icraatindan biri de yirminci yzy1lm en nde gelen pazarlarm-
dan biri olan, Marcus Samuel'in bag ektigtbir pazati -mazot pazanm- amig olugudur. Bunun
gereklegmesiise tasarlayarakdegll daha ok bir hata sonucu oldu. Texas petrol son derece d-
k kaliteliydi ve bundan tr mevcut iglemlerin uygulanmastyla gazyagna evrilemiyordu.
Eu nedenle ogunluklaaydmlatmaiin degl, 181, enerji ve nakliye alanlarmda kullamhyordu. O
gnlerde Texas'takiok sayida endstri kullandiklan yakiti derhal kmrden petrole evirdiler.
SantaFe Demiryolu190 1 yllinda petrolle allgan tek bir lokomotile sahipken, 1905 ylhnda 227
lokomotif sahibi oldu. Spindletop nedeniyle olugan tm bu yakit dngmleri endstriyel top-
lumda da byk blr degiglmin varligim simgeliyordu.
Spindletop bir bakimdan Gneybati petrol endstrisinin egitim sahasi da olmutu. Burada-
ki iftlik yanagmalannm hepsi, ayrica gehirdengelmiggenler ve iftlik iileri bu meslegin sirla-
rmi bu kentte grendiler. Spindletop tepesinde yeni bir konugmadili bile tremig,bazi szckle-
rin adidegigtirilmigti."Kuyu-delici" szcg nce
"sondalci" "etin
szcgne, vas1fhirak bo-
yun", yan vasifli 1raksa
"amele"
szcklerine dngt.
Kundurabagt satan meteliksiz saticinin yeni ismi
"fukara

ocuk", gelirini yanmda ahytir-


digt insanlara saan hali vakti yerinde kipininki ise
"arazi
sahibi" olmugtu. Arazi sahibinin evi,
yatill pansiyonu, en sevdigi bann igletmecisi, hatta gerektigiyerde en begendigi "madami"
bile
yeni isimlerle anihyordu.
Birka yll iinde Spindeltop'ta grnen bu petrole hcum, btn ilgmbklan, delilikleri ve
yankilan ile birlikte Gneybati'nmegitliyerlerinde zellikle de Louisiana'da ve Texas'm krfez
kiyismdaki tuz tepeciklerinibarmdiran blgelerinde tekrar tekrar yagandi. Krfez kiyismda olu-
gan petrol olayimn bir egi de ok gemeden Oklahoma'dagrld.Oklahoma'da190 l yllmda
baglayan ve birbirini izleyerek olugan bir dizi petrol Sahasmm kegfi, 1905 yilma gelinceye kadar
Tulsa yakmmdaki byk Clenn Pool Vadisfni kaplamigt1 bile. okgemedenbunu Louisiana'da
olugan yeni petrol sahasi kepifleri izledi. Su arada petroln oradaki varhgmdan haberi olmayan
Kuzey Texas iftileri, su ikarmakamaclyla topragikazdiklarmda zaman zaman su yerine pet-
rol tktigmigryorlardi. Aslmda bu bir baglangiti ve okgemedenKuzey Texas'ta da bir pet-
rol patlamasi oldu. Yine de blgede en egemen petrol retici yre olarak Texas degil, Oklahoma
gsterilir.Nitekim 1906 ylhna gelindigindetm blgede ikanlan petrol retimi toplammmyan-
smdan fazlasmi Oklahoma,tek bagma retiyordu. Yalmz Texas 1928 yllmda, kalitede birincilik
unvamm bir kere daha kazanacak ve bu stnlg tm Amerika'da bugne kadar korumaya de-
vam edecekti.

85
"Izninizle" Demeye Yanagmayan KOrfez
Lucas'1desteklemig ve petrol endstrisinigeligtirmigolan James Guffeyamnda servet szcg-
nn milli sembol olmug, sylentlye gre ikinc bir Rockefeller olma yolunu tutmuytu.En azm-
dan bu grngte byleydi. Belki de Guffey'in kendisi bir sre iin buna inanmigt1r.Ne de olsa
dnyamn en byk petrol anlagmasmi yapmig, Shell Sirketi'nin MarcusSamuel'iyleyirmi yll s-
reyle geerli bir szlgme imzalamayi bagarmigtL Ancak 1902 ylhnm ortalarmda, Spindletop
grevindensonraki bir buuk yll iinde Guffey ve girketi ok sikmtih duruma dgtler. Agin re-
tim nedeniyle ve neredeyse posta pulu byklgndeki araziler zerine yerlegtirilmig bir ylglH
iskele yznden Spindletop'tatoprak altmdan basmla figkiran petrol sona ermig, bu nedenle
Byk Tepe'de retim durdurulmugtu. Ancak Guffey Petrol'n asil derdi bizzat Guffey'in kendi
davramplarmdan kaynaklamyordu. Unutmamak gerekirki James Guffey ok yetenekli bir petrol-
c olmakla beraber asla iyi bir idareci degildi. Bir idareci olarak ifade ettigi deger ancak dgk ,

kaliteli petroln degeri kadardi.


Bu durum Guffey ve Kaptan Lucas'i desteklemek iin ilk sermayeyi koymuy olan Pitts-
burgh'u iki bankeri, Andrew W. ve Richard Mellon'u son derece huzursuz etti. Babalan Yargi
Thomas Mellon, daha Andrew henz yirm alti yagmdayken aileden gelen bankalarmt ona dev-
retmigti. Thomas ve erkek kardegi "Melon ve Ogullan"admdaki bankalanm kisa zamanda lke-
nin en byk bankalanndan birine, Amerika'da ise on dokuzuncu yzyil endstriyel geligmesi-
nin merkezi olan bir bankaya dngtrdler. kikardeg Guffey'in ortagi JohnGaley'e kargi zel
bir baghlik ve sayg1beslemekteydiler. Galey'in babaslyla kendi habalan YargiMellon, onlar da-
ha ok kk birer ocukken rlanda'dan Amerika'ya aym vapurla gelmiglerdi. John Galey'in
byk bir petrol kifi oldugunu biliyorlardi. Galey'inmali bakimdan dikkatsiz olmasma zl-
yor, fakat yine de onun yeteneklerini kabul ediyorlardi. 1900 senesinde Galey'inortagt Guffey,
Spindletop'ta yapilacak bir aramaya yz bin dolar sermaye koymalan iin Mellon'larl ikna et-
ti. Bundan bagka Mellon'lar Spindletop'unyeniden retime gemesinde kullamlmak zere bir-
kamilyon dolar daha vermeyi kabullendiler. Bu anlagmadan sadece birka ay sonra, 1902 se-
nesinde Spindletop'takibasm olaymm bag gstermesiyle Mellon kardepler korkuya kapildi.
Guffey'in kendilerinin verdigi paray1 kaybedeceginden ve bununla da kalmaylp, kendilerinin
buldugu diger yatinmc11armparalarmi da batiracagindan korkuyorlardi.
Sonundaare bulundu. Dgncelerine gre bu are yegenleri William C. Mellon'du. Ban-
ker kardepler Mellon'lardan sadece on yag kadar kk olan William gvenilir bir kiglydi.Daha
on dokuz yagindayken Pittsburgh yaktmndaki Ekonomi kasabasinda bir petrol grevi oldugunu
duymug, petrol kokusu ve igin heyecanlyla sanki bylenmigti. Bu nedenle kendisini bu ige ver-
di. Ileridekibirka ylli Appalachi Blgesini bagtan sona dolagtp petrol arayarak ve petrol bularak
geirdi. Bir defasmda kiliseye ait bir mezarhkta gnde bin varil getiren bir kuyu bile bulmuytu.
Ancak kilise kuyunun orada kalmasim istemeyerek ne yapip yapti ve kuyuyu kapattirdi.
William sanki bir hummaya yakalanmigti ve bunu kendisi de biliyordu. "Petrol Hummasi"
denebilen bu hastaligt petrolclerin ogu adina pu szlerle tanimliyordu:"Petrol igi bulagici ku-
mar oyununa benzer. Kumarda oldugu gibi petrolclkte de esas olan heyecandtr. Petroln ya-
rattigi heyecan bir petrolc iin, elde ettigi petrol damlac1klarina kiyasla, ok daha degerlidir...
limizdenhibiri igi birakmayi, kuyunun sagladigt parayi ahp ekipgitmeyi,evlerimize dnmeyi
istemedik. Baganh olsun veya olmasin her kuyu bizde yeni bir kuyu ama drts uyandinyor-
du." Amcasi Andrew ise aym kamda degildi. Ona gre ciddi bir sanayi bu gekilde idare edilme-
meliydi. William'a bu fikri telkindegecikmedi. Andrew amca amacin entegrasyona gidilmesi, ip-
lerin her agamasmm yakm kontrolle idare edilmesinden yanaydi. Andrew "Petrol gerek bir iq
yapmanm, ondan kt saglamamn tek yolu, onu bir btn olarak ele ahp, bagtan sona incelemek,
bu gekilde geligtirmektir. Topraktan hammadde ikarmak,imalat yapmak, dagttimmi saglamak-

86
I

tir" diyordu. Ona gre unun bagka herhangi bir yolu olamazdi. Bagka trl davranmak leri
StandardOil'in insafma terk etmek olurdu.
William, amcasmm verdigi gtlere uydu ve Standard Oil'den, Pennsylvania Demiryolla-
ri'ndan gelen itirazlari dikkate almayarakentegre ahyan bir petrol.girketi kurdu. Sirket retimi-
ni Batt Pennsylvania'da, rafineri iginlyse lkenin her iki ucunda yapmaktaydt. Petrol, bu b0lgele-
rin hepsinden girkete ait boru hattiyla ulagtirillyor,daha sonra Philadelphia'dan Avrupa'ya satill-
yordu. 1893 yllma gelindigindeMellon Qirketi Amerika'nm yaptigt ihracat toplamminortalama
yzde onunu kendi bagina saglayacak duruma gelmigti.Ayrica fazladan bir milyon varil petrol
stoku vardi. okgemeden Standard Oil Mellon'laratekliftebulunarak girketlerinikendisine
satmalanm nerdi. Mellon'lar karakter itibariyle duygusalliktan uzak yapidaydilar. Bir igi nce
kurar, kurduktan sonra da yeni bir le ynelirlerdi. Standard'm teklifizerine petrol girketlerini
satmanm en uygun zamam oldugunu, girketinsirtmdan hatin sayibr bir para kazanacaklanm
dgnerek satiga razi oldular. Dgndkleri gibi de oldu ve girketin satilmastyla Mellon'larin eli-
ne hi de kmsenmeyecek miktarda para geti. Daha sonra William petrolclg sonsuza
dek biraktiglm syleyip, kendi de buna inanarak bu defa tramvayigine girigtl.Ne var ki yanilmig-
ti. Yenilgisinianlamak iin aradan yedi yll gemesi gerekecekti. Yediyll sonra, daha yirmi yedi
yagtndayken yapmig oldugu hatayt anladi. Amcalanmn emir ve iradesine kargi gelerek durumu
degerlendirmek, aileye ait yattrimi incelemek iin Spindletop'a gitti. Yaptigi incelemeden sonra
amcalannagnderdigi durum degerlendirme raporunda, Guffeyigin baginda oldugu srece pa-
ralanni hibir zaman geri alamayacaklar1 haberini veriyordu.
Bunun zerine, tipkiyedi sene evvel oldugu gibi bu defa Mellon'lar yeni igletmeyi satm al-
masi iin Standard'a teklifte bulundularsa da Standardteklifikabul etmedi ve olumsuz yanit ver-
di. Gereke olarak Texas'm girketaleyhine ve zellkle John D. Rockefeller aleyhine baglattigt
hukuki sulamalar kampanyasmi gsterdi.
Bu 10 kapanip teklifingeri evrilmesi William Mellon'da dg kirikligi yaratmigtt. Bir geyler
yapmak gerektigineinanlyor fakat zm bulamlyordu. Sonunda bunun tek bir aresi olduguna
inand1. "Simdlye kadar ba lma gelmig en kt durumdan birazc1kdaha lyi olan bir gzm bul-
dum. Bu lyi idarecilik, ok aligma ve ham petrolyolundangeer" dedi. nneikan ilk engel
yeteneksiz bir etin ceviz olarak grdg James Guffey oldu. SonundaMellon i ie girmig ve
her ikisi de 1901'de kurulmug Guffey Petrol ve Krfez Rafineri girketlerininidari kontroln
stlendi. Su durum Guffey'iderinden kirmigti. Ne kadar olsa basm onu Amerika'da mevcut en
byk petrolc olarak tanitmigt1. Mellon zaman zaman bu en byk petrolcye sert davranmak
gereginiduyuyordu.
"Asil sorun ham petrol paraya evirme sorunudur" diyen Mellon, Guffey Petrol Sirke-
ti'nin Shell ile aralannda imzaladiklan kontrat konusunda bir geyleryapilmasi gerektigineinani-
yordu. Kontrat hatirlanacagi zere yirmi yll sreliydi ve Amerikan pirketini yirmi yll boyunca
kendi.petrolnn yansmi varil bagma yirmi bey sente Shell'e satmaya zorluyordu. Bu kontrat
retimin smirsiz, adeta durdurulamaz oldugu gnlerde kaleme almmigti. O zaman girketinpara-
ya ihtiyaci vardi. Bu nedenle petrol varil bagma on sente, hatta sente satildigmda, ne gekilde
hesap edilirseedilsin iyi bir kr getirmig oluyordu. Geri kontratm sresi yirmi ylldi; fakat dnya
son iki yll iinde bir hayli degigmigti. 1902'nin ikinci yarismda ve 1903 yllma girerken Spindle-
top'taki retim inanilmayacak kadar azalmig oldugundan petrol flyatlart birden ykselmig, varili
otuz beg sentten satillyordu. Bu nedenle kontrat hkmlerine uymak iin Guffey Petrol ogu za-
man nc ahislardanpetrol satin almak ve sonra da zaran pahasma Shell'e satmak zorunda
kallyordu. Belki de Guffey btn olanlardan sonra hl kontratin yzytlm en byk olayi oldu-
gunainamyordu. Mellon'a gelince, onun dgncesi tamamen farkliydi. Kontratin pis bir anlag-
ma oldugu, ondan derhal kurtulmasi gerektigikamsmdayd1.
Ote yandan Marcus Samuel kontrata ok gveniyordu. Bu nedente Texas'tan kt haber

87
yani Guffey Petrol arzmin baansiz oldugu haberi geldigindekederinden gokgeirdi. Guffeyne
kadar aci ekerseeksin bu durum Shell'i ilgilendirmiyor, o sadece kontrattaki partlannyerine
getirilmesini, eger bu yapilmazsa girketin ykl bir tazminatdemesini istiyordu.
Kt olan partlanolanak verdigiace iyiye evirmekisteyen Samuel,Texas Petrol retimi
petroln sevki iin yaptirmig oldugu drt yeni tankerinin Texas'tan sigir srs ykleyerek
Londra'nm dogu ucuna gnderilmesinive bu tagimaiin tankerlerdegereken tadilatmyapilma-
smi emretti. Ancak, bu petrol sevklyatl yeniden baglayincayakadar geerliolabilecek geici bir
nlemdi. Dsnp sorunu mahkemeye bagvurarak zmlemek istediyse de, Amerikah bir hu-
kuk dangmanmm kargi grg belirtmesi zerine bundan vazgeti. Amerikali danigman mahke-
me salonunda srdrlecek bir savagin ne sonu vereceginden emin olunamayacagtm, bu sava-
ym olumlu sonulanmasminhl de garantili olmadigt grgn savunuyordu. Kanisina destek
olarak her geydenevvel kontratm acemice, uzman olmayan kipiler tarafmdanhazirlanmig olma-
smi gsteriyordu.
Konuyu yerinde gzlemek amaclyla Mellon'un bizzat kendisi Londra'ya, Kent'e gidipMo-
te maliknesinde oturan Samuel'i ziyaret etti ve onunla konugtu. 1903 ylli Agustos aylmn 18'in-
ci gn Samuel gnlgnequ notlan dgyordu: "Bay Mellon maliknenin iinde bulundugu
Park'a hayran kaldi." Ertesi gn gnlgnn teki sayfasma gunlariyaziyordu:"nemlibir i;
zm in sabah 9.20 treniyle Londra'ya indim... okdolu bir gn geirdim. Guffey Sirke-
ti'yle aramizda herhangi hukuki bir girigiminnlenmesi iin Mellon'la anla1p ihtilafm halline
ynelik geici bir anlagma (modusvivendi) saglamak istedim, ancak baaramadim. Sonunda
avukatlara damptim." Nazik, ekici, davramplarlyla yumuak bir kipilik olan Mellon aym zaman-
da ok inati ve kesinlikle sert mizata bir adamd1.Sonunda eyll ayi baglamadan evvel her iki
tarafyeni bir anlagmaya vivendi"ye kavugtu. Marcus Samuel'inryalannda bu denli ha-
"modus

yati nemde olan anlagmast bu defa bagka, yeni bir anlagmayla yer degigtiriyor, ancak
"asnn

petrol konusunda Shell Sirketi'ne hemen hemen hibir gey garantilemiyordu.Guffey Petrol ve
Mellon'lar sonunda Shell'intaktig kancadan tamamen kurtulabilmigti.
Su arada William Mellon, yeni bir stratejipegindeydi. Su petrol endstrisine tm yirminci
yzy11boyunca egemen olacak, bu endstrinin merkezini olugturacak bir stratejiydi. Buna gre
endstri ayri ayn yapilan tm faaliyetleri bir ati altmda toplaylpuyumlu, entegre bir petrol gir-
keti kuracakti. Mellon'un stratejisi niyet bakimmdan StandardOil'inkindenfarkhydt. Mellon'un
gzlemine gre Standard'in gcn hissettirmesi ve konumunu koruyup daha da iyiye gtrme-
si ham petro1nhemen tek aliasi olmasindan ve nakliyede kontro1 elinde tutmasmdankaynak-
lanlyordu. Mellon bu gzlemde yanilmamigtl. "Fiyatlan saptayan Standard'dtr" diyordu. retici
lerin hemen hepsi girketebagtmhyd1. reticiler bu dzenlemeden epeyce yarar sagliyorlarsa da
kendilerini
"bu

girketininsafina terk etmig" durumdaydilar Mellon Texas'ta yeni yeni petrol ya-
taklarikegfedilipgeligtirildikegnn birinde Standard'm boru hatti sistemini buraya da sokaca-
gindanendigeliydi. Byle bir durumda Mellon faaliyetlerinin Standard'mretim sistemlerine e-
kilmesi kaimimazdi. Onun peginde oldugu geybu degildi. Mellon'un ykselme hirst daha genig
bir hedefi kapslyor, Standard'mtalantisi olmaktan ok daha teye uzamyordu. Vaktiyleamcasi-
mn ona verdigi ders ve gtleri bir yanlo gibi yenid,en duyan Mellon sonunda gu karara vardi:
"Kargismdakiyle yarigmanin yolu her geydenevvel, petrol retecek, gerekten retim yapacak
entegre bir girketkurmakla olur. gmdi anladim kl byle bir igin temelimutlaka retim olmalidir.
Bir girketinherhangi bir kimseye
'izninizle'
demeden, msaade istemeden igletilmesinin sadece
tek bir yolu vardir: retim."Mellon'lara gelince, onlarm herhangi bir kipiye, ncelikle Stan-
dard'a
"izninizle"
demeye hi niyeti yoktu.
Mellon'un kargismdaki en byk sorunlardan biri girketinPort Arthur'daki yeni rafinerisi-
nin kapasite aismdan tm Texas Eyaleti'nin retimine egit oluguydu. Aynca hl herhangi bir
zamanda fire verebilecek dgk kaliteli petrole bagimllydi ve bu da diger bir sorunu olugturu-

88
yordu. Ancak sonraki yil 1905'te Oklahoma'da Glenn Pool'un keyflyledaha lyi kalite petrol elde
etmek mmkn oldu. Igtesorunlardan kurtulma yolu bulunmugtu. Bu ig,
"pazarlamaya
elverig-
li Pennsylvania kalitesinde, ama Texas'ta tkarilanpetrol kadar okpetrolpkarmakla" mmkn
olacaktt. Ne var ki girketindaha abuk hareket etmesi gerekiyordu.Su arada Standard Oil de
boy durmuyor, boru hatti gebekesini Kansas, Independence blgesinden, limana uzatmaya ahyl-
yordu. Su konuda Mellon amcalarmi uyarmak isteyerek "Oklahomadenilen
pu petrol blgesine
sizamadikaigletmemiz tmyle iflas eder" dedi. Port Arthur'dan Tulsa'ya uzanan 450 mil
uzunluktaki boru hatti yol ingaatim hizlandirmak iin drt ayrt ekibi birden bu igle grevlendir-
di. Bunlardan biri Tulsa'mn gneyinden, br Port Arthur'un kuzeyinden, son ikisi de orta
yerden baglay1pher iki uca dogru gidecekti.Eu sanki zamana kargi bir yarigtl ve rakip de Stan-
dard Oil'di. 1907 ylli Ekim ay1geldiginde Glenn Pool Vadisi'nden bogallp gelen petrol, boru hat-
tindan geip Port Arthur rafineristne dogru akmaya baglamigtl.ByleceMellon'lar petrol endst-
risinin baaktrleri olarakait olduklarlyere lyice yerlegmigoldular.
Boru hatti ingaatom teki girketlerin de yapacagi anonim bir katihmla yrtlmesi dg-
nldyse de Mellon'lar ok harap, dklr durumda olan byle bir tesisebog yere para ak1tmak
istemediler, llerindenWilliam Mellon, Guffey Petrol ve Krfez Rafineri Sirketi'nin reorganize
edilmesini nererek bu igin mhendislik kismmi stlendi. SonundaKrfez Petrol Korporasyonu
admda yeni bir girket dogdu. Andrew Mellon girketin bagkam, Richard B. Mellon muhasebecisi,
William da ikinci bagkam oklular. Guffey'i tamamen devre digt birakmiglardi. Ileride bir gn
Cuffeybu konuyu aarken aci act gikyetederek "Beni kapi digari ettiler" diyecekti.
YaSpindletop'un petrolde nclk etmig olanlari? Bunlardan Kaptan Anthony Lucas kendi
durumu iin sonradangunlansylemigtir: "BayGuffeyve Mellongrubu artik paracaok,zengin
olmutu; benimse meteligim yoktu. Bu nedenle onlann tekliflerinikabul edip kendi hissem lyi
bir para kargligmda onlara sattim." Daha sonra Washington DC'ye yerlegerek bir sre dam-
man-mhendis ve jeolog01arak aligti.Spindletop'takibyk kefinin zerinden tam yll
ge-
migti. Bir kez daha Beaumont'ad0np BykTepe'yigrmek, yeni bir degerlendirme yapmak
istiyordu. Tepenin bulundugu yer bir vakitler o kadar bol retim vermig olan, gimdiiskelelerle
dolu, fakat tkenmig,petroldenyoksun bir grnmdeydi. Su topraklaribagtan baa bir kez da-
ha dolasip durumu lyice gzlediktensonra, bir mezar tagmayazilmastgereken gu szleri syle-
di: "negisagmadafazla sert davranmiglar; aynca sayna igini de aktllicayapmamiglar."
ikincinc Patillo Higgins'e gelince, o fazla duygusal bir adam olmamasi nedeniyle kendi-
sini diglamigolan Kaptan Lucas't mahkemeyeverip aleyhine dava atl.Su arada Higgins Petrol
Sirketiadlyla bir de girket kurduysa da girketi devam ettiremeyerekkisa zamanda ortaklanna
devretti. Bu defa Higgins Standard Petrol Sirketi adi altmda yeni, entegre bir girket kurma sevda-
sma kapildlysa da, halkm artik Spindletop imzasim taglyanstok-petrol tekliflerindenbikkmlik ge-
tirmig olmasi yznden girigiminde baansiz kaldi. Ama Higginsyine de bu yillar boyunca k-
msenmeyecek bir para yaptl. Bir defasmda Beaumont kasabastndan otuz iki vatandag Hig-
gins'i vmg, imzaladiklari aik mektupta "Spindletop'un kegfedilmesinin ve geligtirilmesinin
tm gerefi yalmzca ona aittir. O bunu hak etmigti" diyen bir deklarasyon yaymlamiglard1.Bu
Higgins'in her geye ragmen o kadar dgncesiz Ve 11gmcahareket etmedigini gsterir.
James Guffey ve John Galey'egelince,bu ikisi hibir zaman para tutmayi grenemediler.
Galey'inyegeni olan bir gen ileride onlar iin qu szleri syleyecekti: "Her ikisini de yaglan iler-
ledike giderekaglflaanzor gnler bekledi ve yeni bir geri dng, bir atilim yapma midi gn-
den gne zaylfladi ve eripilmez oldu. Aslmda ok byk servetler edinmek iin ellerine sayisiz
firsatlar gememigdegildi. Ama onlar belki de kumardaki gibi koz oynamayt ve kararmda oyna-
mayi hibir zaman bilmedikleri iin bu firsatlan kairdilar. Guffeyve Galeybirbirlerinin ortagi
olarak Spindietop'la byle bir firsati yakalamig ancak degerlendirememiglerdir. Sonraki y11larda
yaamlannm geri kalan kismim orada burada ufak tefek sondaj projelerinde ali arak geirdiler."
I

89
Petrol bulmada nc olarak tanman Guffeydoksan bir yillik hayatimn son on, on be yllmi
bor iinde gerdi. Pittsburgh'da beginci cadde zerndeki ikametghi lmne kadar ona tah-
sis edilmigti. Borlu oldugu alacaklilan incelik gstererek gemig hizmellerinin anisma burada
oturmasmamsaade ettiler. Petrol asil bulmuy olan Galeyise Spindletop anlagmasi uyannca
Guffey'inona borlu oldugu 366.000 dolarm ancak birka kurugunu alabildi. Yaamininsonuna
dogru Kansas'a giderek yrenin degigik blgelerini dolagti ve yeni bir 14anlagmasikoparmaya a-
ligti, Bu gezilerinde kendisine bir vakitler Spindletop'ta sondait yapmly olan Al Hamill eglikedi-
yordu. Bir gn onlar digarda oldugu bir sirada birdenbire ok giddellibir kar firtmasi kopmug,
nereye sigmacaklanni bilememiglerdi. Gezintiyikesip eve yollanmaya karar verdiler. Igtebu stra-
da Galeyarkadagt Al Hamill'e act bir itirafta bulundu. Tm hayati boyunca hibir zaman o gn-
k kadar fukara olmadigini syledi. "Acaba Hamill, borcuna mukabil Bayan Galey'in imzaladigt
bir eki kabul eder miydi?"Bu soru zerinde Hamill Galey'den hibir para almadigndan bagka,
tam tersine otel masraflanm da deyerek o karli gnde trene bindirip evinegnderdi.Bu, bir va-
kitler yerini kokusundan bulan adam" diye n salmigJohn Galey'inyeni bir petrol an-
"petroln

lagmasi pegindeki son irpmiglydi. Nitekim ok gemeden ld.


Petrolde nclk yapmig olanlardan William Melon ise, zamanla dnyamn en ileri gelen
petrol girketlerinden biri durumuna geen Krfez Petrol Sirketi'nin bagkani ve ynetim kutulu
bagkani olarakuzun yillar grev yapti. 1940 yllinda, lmnden kisa bir sre evvel syledigi qu
szler dikkate deger: "Krfez Sirketi o denli byd ki, artik izini kaybettim."

Sun Sirketi"Petrol Ne Yapacagimizi Bilmeliyiz" Diyor


Ylllar nce Kaptan Lucas'm petrol kegfini duyup trene atlayarak Texas'in Beaumont kasabasma
kogan binlerce kigi arasinda Robert Pew isimli biri de vard1. Spindletop'ta gereklegmig petrol
olayini ilk olarak alti gn nce amcasi J.N. Pew'dan duymug, buraya onun talimatiylagelmigti.
Robert Pew, nnde bekleyen olanaklarin sadece petroldengelmeyecegi,nakliyatmMeksika
Krfeziyoluyla yapilmasimn da aynca byk imknlar saglayacagigeregini grmekte gecikme-
di. Ne var ki Texas'a ait hibir geydenhoglanmiyor, havasmi, kasabayi, insanlanni, etrafta olup
biten patirti ve grltyhi sevmiyordu. Bu yzden hastalanip eve dnmek zorunda kaldi. Bu
defa aym grevi erkek kardegi J. Edgar Pew yklenecekti. Gelirkenbavuluna kardeginin ve am-
casmm tavsiyesiyleBeaumont'un kaynayan atmosferinde kigisel korunmasmda ige yarayacagtm
sandigt bir de tabancakoymayl ihmal etmemigti...
Pew allesi Beaumont'un yabancislydi; fakat petrolnyabanctsi degildi. O gne kadar belki
yirmi begyll sre hidrokarbon iginde aligmiglardi.1876 senesinde J.N. Pew, Bati Pennsylvania'da
bit ortaglylaberaber dogal gaz igine bagladiysa da ok gemedenbunun boga giden bir rn ol-
dugu dgncesiyle satmayolunagitti. 1883 senesinegelindiginde,imalat yoluyla elde edilen ge-
hir gazi alternatifi olarak byk bir gehre -Pittsburgh'a- dogal gaz veren ilk girketkonumuna.
erigmiglerdi.Bu onlarm ok byk bir i; kurduklan anlamma gelir.Ancak Standard yimdi de gz-
lerini gaza evirmig,1886 yllmda bir de Gaz Trst' kurmutu. Sonunda J.N. Pew da 1890'lar-
da Mellon'larm petrol alanmdakiilk girigimlerinde izledikleri yolun aynmi takip ederek gaz igini
Standard'a devretti.
1886'da Pew bagka bir girigimde daha bulunarak Lima yataklarmdan petrolretmeye bagla-
dl. Kurdugu yeni girketine uzayla ilgili bir isim vermek istiyordu. Gkyzndeki tm uzay isimle-
ri arasmda en nemlisinin Gney olmasi nedenlyle girketine Gney szcg anlamma gelen
"Sun" adim verdi. Ne var ki Sun Sirketi sonraki on beg yll iinde sanayide gnegkadar parlak ol-
mayi bagaramadi. Ama Standard Oil'in glgesi altmda da olsa, saygtn bir petrol iginin atisim ku-
rabildi.
J. Edgar Pew 190l'de Beaumont'a geldigindeyaptigi ilk i; Sun Petrol Sirketi iin aligma

90
izni almak oldu. Ancak, hem kendisi ve hem de allesi geoigteki deneyimlerine dayanarak so-
runlann sadece retim yapmakla zmlenmeyeceginin bilincindeydi. Bu konuda J. Edgar daha
sonra pu sozleri syleyecekti: "Varili beg sentten milyonlarca varil petrol satin almak mmkn-
dr; fakat asil sorun o petrol daha sonra ne yapacagimizi bilmektir." Bunun bilincinde olarak
Sun Sirketi yrede yeni depolama tesisleri kurdu. Aynca, gemiylesevk edilen Texas kaynakli
hammaddeyi teslimalmasi iin Philadelphia dipinda, Marcus Hook'ta bir de rafineri yaptirdi. Bir
taraftan da uzun vadeli pazarlar kurmak istediginden bunun girigimineyneldi. Spindletopyte-
sine gelince,herkesin artik aikagrdggibi burasi retimde dg agamasma gelmigti.Bu d-
olugurkenSun Sirketi Texas'm daha bagka yerlerinde geligipbymekteydi. Uretimigerek-
leptiriyor, blgede kendine ait bir ana boru hatti konuglandirlyordu. 1904 senesine gelindiginde
Sun Sirketi, KrfezYakasipetrol ticaretinde nde gelen bir avu girketiinde lider olmugtu.

"Ksele Surat Joe" ve Texaco


Spindletop'takigirdapiinden byk bir petrol girketinindaha dogmasi sanki yreninyazgismda
vardi. Burast Texas petrol iginin geligmesinde en bagta gelen nclerden biri olan Joseph Culli-
nan'in kendi el emegiyle dogmugtu. Cullinan, Standard'm boru hatti gebekesinde gelecegi ok
parlak olan kariyerinden, 1895 senesinde Pennsylvania'da kendine ait, petrolclkte kullamlan
alet imal eden bir girket kurmak iin ayrilmigti. Saldirganliga varan biktirici kipillgi, bir igin ille
de yerine getirilmesi iin gsterdigi inat ve isran yzndenevredeona "KseleSuratJoe" deni-
yordu. Bu nitelikleri yznden emri altmda aligan kipilerJoe'yugrdklerizaman petrol-arazi-
sinde kullamlan eldiven ve kunduralarm sert derisini ammsarlardL
1897 yllmda Cullinan, petrolde kaydedilen son geligmelerhakkindarahiplere blgivermek
zere kisa bir sre iin Texas'm Corsicana kentine davet edildi. Oraya gittigindesadece bilgi
vermekle kalmaylp bu kente yerlegerek, Corsicana'mn petrol konusunda en sz geen pahsiye-
ti oldu. Kaptan Lucas'm Spindletop petrol patlamasmdan hemen sonra Beaumont'a gelmig, du-
rumu incelemeye baglamigtibile. Bunun bambagka, tekilerden bsbtn farkh bir i; oldugunu,
aynca Corsicana'da yaptigt iten ok byk apta yapildigim anlamakta gecikmedi.Ilk i; olarak
Beaumont'ta ham petrol ahm satimlyla ugragacak Texas Fuel Sirketi'ni kurdu. Eu i e yneldigin-
de alet-eksperligi konusundaki bilglsinden epeyce yararlandi. Eskiden depo tesisleriyapmig olan
Cullinan'm bu alandaki deneyimi ve tesislerinoraya sadece yirmi mil tede oluguTexas Fuel
Sirketi'ne gelecekteldrakiplerine kargi bir avantal sagliyordu.
okgeeden Cullinan eski politikacilarm kurdugu sendikanin Spindletop adma yapip
saklamig oldugu k1ymetlikira kontratlarmm kontroln de ele aldi. Sendika yz kirk kilo agirlik-
ta eski bir vali ve ilerlemeden yana birisi diye tamnan JamesHogg admda biri tarafindanyneti-
liyordu. Bu adam idarecilikte oldugu kadar iq alamnda da ok sert davranan biriydi. "Hogg" sz-
cg dilimizde anlamina gelir. Bu nedenle bir strasi geldiginde Bay Hogg kendisi iin
"domuz"

"Benim adim Hogg'dur. Tabiatim da tipkl domuzunkine benzer" demigti. Anlagma saglama ko-
nusunda Hogg grubu, en nemli ve anahtar konumundaki anlagmayi James Guffey'densagla-
migtl. James Guffey,idarecilik ynnden bazi baansizhklari olduya da, Demokrat Parti Bagkan-
11giyapmig birinden beklenen, ona yakig1rsaglam bir politik igdye sahipti. Daha sonraki gn-
lerde, bu anlagmalan satmasi kargiligmda aldigi paramn, politik karlyerinin sigortabedell oldu-
gunusylemigtir. "O gnlerde Texas'ta Kuzeylilere fazla saygl gStrlmyOrdu. Vali Hogg'un o
yorede nfuzlu oldugunu bildigimden, onu kendi tarafimaekmek istedim; nk harcayaca-
gimparanm ok byk bir tutar oldugunu biliyordum."
Hogg'un aynca kendine zg daha bagka bir erdemi daha vardi; bu, Texas'ta Standard
Oil'in en byk muhalifi olmasmdan kaynaklanlyordu. Vali oldugu dnemde Hogg, Rockefel-
ler'in mahkemeyeNew York't ikmasminlemek iin Rockefeller dava dosyasmi New Yorkdi-

91
l

inda bir yere naklettirmekbile istemigti. Nitekim Hogg'un bu ige el atmaslyla,Standard'myeni


bir hasimla kargi karplya geldigizaman kullandigt aligilmigtaktikleribir dereceye kadar etkisiz
hale getirilebilmigti.
1; anlagmalanmndaha da genigletilmesi iin gereken sermaye ABD Deri Trst'nn can
daman olan Deri igletmelerisahibi, New York'lu Lewis H. Lapham'dan ve Chicago'lubir mall-
yeci olan renkli pahsiyetJohn W. Gates'den saglandt. Laphamher firsatta her gey zerinde bah-
se girmeyi seven biri oldugundan evrede "Milyonluk-Bahis Gates"olarak tamnird1.Sermayenin
kaynaktan" gelmigolmasi ve zamanla stnlk saglayacagiendigesi Texasli ortaklann1
"yabanci

rahatsiz ettigi iin Cullinanonlan teskin eder, "Tammary halki yalanda Gneyliler'de kendi ben-
zerlerini bulacak" derdi. Bu nsezisi zamanla dogrulugunu bir dereceye kadar kanitlayacakti.
Genigdeneyimi ve dogal liderlik yetenegiyle Cullinan kisa zamanda, Beautmont'ta petrol
alanmin en gzde,en nde gelenadami olmuytu, 1902ylliEyllayinda Spindletop'ta cehennemi
andiran byk bir yangn ikmig,tm kasaba bagtan baga alevlerle sanlm14t1. Bu yangindaCulli-
nan, tm abalannyangnm sndrlmesi iin seferber edilmesi komutunu vermigti. Kendisi de
tam bir hafta, bir dakika durup dinlenmeksizin, yangm sndrlnceye kadar bu allymalarakatil-
di. Yangn sndrldgndeartik yorgunluktan bitkin, petian durumdaydi. Gzlerigaz duma-
nmdan krlegmig,hatta birka gn grme duyusunu kaybetmigti.Ancak gzlerisargtlar iinde ya-
taga tutsak oldugu gnlerde bile konferans dzenlemekten, talimat vermekten geri kalmadi.
Onunla ahganlar arasmda, 1893'te Patillo Higgins'in baanstzhklasonulanan ilk girigimindeson-
daji yapan, gimdiise bagsondajci olan Walter B..Sharp vardi. Diger biri de Howard Hugher Sr.
admdaki uzman bir sondajclydi, 1902 ilkbahannda. Cullinan egitlitrdekibirok iginin birleptiril-
mesinive bylece elinde tuttugu kipisel ve otokratik kontroln biraz daha kuvvetlenmesini istedi.
Bir petrol girketininnasil ynetilecegini bilmeyen JamesGuffeylinaksine Cullinanbu igi
gok lyi biliyordu. Su nedenle "Guffey Krfe2l" Sirketi'llin tersine "Texas" $irketiigin bagmdan
beri krda aligtyordu.I; kurulduktan sonraki birinci yll iinde petroln varili ortalama on bey
sent gibi bir flyatla satmay1bagarmigtL retimindoruk dzeyde oldugu gnlerdevaril bagina on
iki sentten petrolalipdepoladigt gz nne almirsa, girketinne denli lyi durumda oldugu anlagi-
lir. Mellon'lar Guffey'learalanndaki sorunlann zmne aligtiklangnlerde Krfez Sirke-
ti'nin Cullinan'm Texas Sirketi'yle birlegmesi igi tamamlanmakzereydi. Fakat daha kk pet-
rol girketlerinin yeni kurulacak bir petrol trstn gzlerinde fazla bytp Texas hukuk yasala-
n ynnden gnn en gncel konusu yapmalan yznden bu birlegmeyi bagaramamiglardi.
Hatta bu tartigmalarsirasmdaher iki taraf bag lobicilerin Austin'deki bir otelde herkesin nnde
yumruk yumrugakavga ettikleri bile olmugtu.Sonunda, Texas yasalan birlegme konusuna kargi
ikti, bylece birlegme firsati da ortadan kalkt1.
Su dela Cullinan dikkatini daha bagka bir yere, Texas Petrol Sirketi'nin genigletilmesi
amac1-
na yneltecekti. Bunun gereklegmesi i in ilk olarak Oklahoma'daki Gleen Pool'dan Texas'ta
Port Arthur'a kadar uzanan kendi boru hattml kurdu. 1906 yllmda da girketine, ticaret unvani
olarak setigt "Texaco" ismini verdi ve bu ismi tescil ettirdi. Eu isim kirmtzi bir ylldiz zerine
Texaco sminin sembo1 olarak kabartma basilml; "T" harfiyle belirlendi. Daha sonra benzin
imaline girigti.1907 yilmda, kurulugundan henz alti yll sonra Dallas Devlet Fuan'nda birbirin-
den farkl1tam kirk rn sergilemeyi baardi. 1913 yllmagelindigindeartik benzin retimi en
nemli rn olarak aydinlatici yaglann yerini almly ve nde gelen rn olmugtu. Bundan ok
daha evvel Cullinan'm gelecekiin yaptigikehanet dogrdlanmig, gerege dngmgt. Cullinan
bu kehanetinde "Bir gn -belki de okyakmda- merkez tegkilattmizm Beaumont'tan Hous-
ton'a naklini isteyecegiz. Bana yle gellyor ki Houston gneybati petrolclgnn ilerideki mer-
kezi olmayolundadit" demigti. Bu szleri syledikten kisa sre sonra da, Houston yazinin nem-
li sicagmacesurca ggsgererekiin en nemli kismmi, ayni zamanda New York'tan da yrt-
lebilecek bir ayarlamayla, Houston'a nakletti.

92
KseleSuratJoe'nun idarecilikte gsterdigisert tutum yatinmcilarda giderekolumsuz etki
yapmayabaglamigve Texas ile New Yorkarasmdailk defa olarak birtakim srtgmelereyol a-
migti. Bu srtgmelerin yakm bir gelecekte girketeyansimast kaimlmazdr. Bu durumdan gik-
yeti olanlardan bir bagynetici, Lapham'a yardigt bir yazida yakmmasmi pu szlerle tanimliyor-
du: "Cullinankendisinin her geyibildigini, her geye bumunu sokmak zorunda oldugunu sam-
yor. Bize, girketinburada New York'ta aliganelemanlarina ise kpegin kuyruguymuuz gibiba-
layor, hem de okkk bir kuyruk." Sonundahissedarlarm nde gelenleriCullinan'm elini ko-
lunu baglaylp etkisiz hale getirmek isteyince, Cullinanbu duruma isyan ederek, kontrol yeni-
den ele geirmekiin bissedarlara kargi amansiz bir mcadeleye girdi.Yerinden kopardip bagka
bir yere nakledilmig olan Pennsylvania'h bu savagi blgesel bir mcadeleye,Texas-Dogu mca-
delesine dngtrmek istedi. Hissedarlara yaymladigi bir yazida, girketin
"gemigteki
.
idare tarzt,
kurumculuga bagh tutumu ve faallyetlerinin Texas ismi ve Texas idealleriyle bir arada geligmig
oldugunu" duyurdu. Aynca duyurusuna
"girketin
merkez tegkilatlarimnve idare otoritelerinin
Texas'tabirakihp, devamli olarak Texas'ta kalmasi gerektigini" ekledi. Ancak gerekte savagm
sregelme nedeni kugkusuz btl degildi. Gerek nedeni Cullinan'm tek-adamolma tutkusundan
ileri gellyordu.
Sonunda, kavga New York'un kazanmasiyla sonulandi. Bu savagta Cullinan byk yenil-
giye ugramigt1.Artik igi ilozoluga vurmaktan bagkayapacak bir geyikalmamigt1.Bu konuda es-
ki bit Pennsylvania'li tanidigmayardigi mektupta Ksele SuratJoe gunlansylyordu: "Yaadi-
gimizolay tam bir yatill okul dalagmasiydi. Eu dalagmada kugkusuz bazi mobilyalar kinldt, an-
cak sonunda blzim taraf yenildi. Ben de bu yzden yalonda kendime yeni bir iq arayacagim."
Dedigi glbide yapti ve petrolclkte yeni yeni birok baanlar kazand1. Ancak, o gnden,sonra
petrol-tarama ve retme igine bagli kalip, rafineri ve pazarlama iglerini bagkalanna biraktt.

"Nasil Kontrol Edebiliriz?"


Bu arada krfezin kiylsi ve kitanm orta yerinde yeni yeni petrol yataklannm bulunmasi Standard
Oil'in grngte sarsilmazgibi duran konumunu zaylflatmaktaydi. Su yeni petrol kaynaklan,
sratle treyen mazot ve benzin pazarlanyla bir araya geldiginde sayilan bir orduyu bulan yeni
rakiplere de kapilarim amig oldu. Aynca bu rakipler,William Mellon'un ifadesiyle, ne Stan-
dard'a ne de bagka birine
"izninizle"
diyecek trde kimseler degildi. Geri Standard'm satiplan
kesinlikle kukuya meydan vermeyecek gekildedevamli bymeye devam ediyordu. Bu arada
yeniagiyansitan benzinin satigi da 1900-1911 ylllan arasmda katmdan fazlaya ikmigve
1911 yllma gelindiginde ilk defa olarak gazyagi satigmi geride birakmigtt. Aynca Standardileri
teknolojikdegigimlere de ayak uydurinay1 ihmal etmiyordu, Wright kardeIerin yaptigi uak
1903'te North Carolina'yabagli Kitty Hawk kasabasmdan ilk havalamymda, motorunda yakit
olarak Standard Oll'in rettigi benzini ve motor yaglanm kullanmigti. Kitty Hawk kumsalma
tahta variller ve mavi renkli teneke kaplar linde getirilenbu benzin ve motor yaglanm oraya ta-
lyan da yine Standard Oil elemanlariydi. Tm bu gereklere karym
gunu da kabul etmek gere-
kiyor ki, btnyle ele almdlglnda BirlepikDevletler'de retilen petrol mamullerinin
pazar his-
seleri, Standard baktmmdan dgmekteydi ve girketinbu konudaki ezici stnlg yava; yavag
etkinligini yitirlyordu. Aynca 1880 yllmdayzde
'90

olan rafineri kapasitesinin 1911 yllma ge-


lindiginde yzde 60-65'leredgtg gzleniyordu.
Krfez kiyismda olugmuy petrol patlamasi sonucunda "Eski Ev", Birlegik Devletler ham
petrol retimindeki kendi nfuzunun ne kadar oldugunu artik anlamigti. Gzledigi bagka bir
gerek de flyatlan
"saptamak"
konusundaki yeteneginin uup gitmekte olduguydu. Bu yetmi-
yormuy gibi dig Blkelerde yeni yeni ham petrol kaynaklari bulunmast da girketin uluslararasi pa-
zarlar aismdan gcn azaltlyordu. Diardan bakanlar iin Standard'mkonumu erigilmez dere-
cede parlak grnyorsa da, Eski Ev'in balog aisindan hi de yle degildi. Su konuda, Standard
mdrlerinden H.H. Rogers bir gn esefle gylediyecekti: "Suduruma balen -Rusya'ya ve
Texas'a balan! Arada sonu gelmeyecekkadar usuz bucaksiz petrol var. Su durumu nasil kont-
Tol edebiliriz? Sanki bir
gey StandardOil Sirkett'nin yakasma yapigmig,ekip duruyor." Daha
sonra falethk yapar gibipu szleri ekliyordu:"Bu her neyse bizi aanbir geyolmali!"

94
I 5
Ejderin Katli

EskiEv artik kugatma altmdaydi. Hem Amerika'daki hem de dnyanm drt bir yanindaki rakip-
lerini yola getirmeyi baaramamigti. Su yetmlyormuy gibi tm Amerika'da Standard'a ve Stari-
dard'in acimasiz iy grme yntemlerine kargi siyasi ve hukuki bir sava; ailmigtl. Geri bu alipil-
maml; bir gey degildi. Petrol Trst'n kurmaktan sorumlu tuttuklariStandardve gubeleridaha
evvel de birok defa bu davramplarindan tr eleptirilmigti.Standard Petrol yneticilerlyse bu .

tr eleptirilerinne iin yapildigim gerekten hibir zaman anlayamamigtir. Su eleptirilerin bagka-


lanna yapilan adi birer dalkavukluk, teykilatsizbir kiskanltk gsterisi ve zel bir yaltaklanma
igareti oldugunusamyorlardi.Kanilanna gre Standard Oil kendi ikarlarmikorumaya
ve girketi
giderek zenginleptirmeye ynelik yaptigi amansiz takiple, sadece bagmi almig giden rekabeti
kontrol etmekle kalmlyor, aym zamanda Rockefeller'inkendisinin de syledigi gibi, Arrierikan
ulusunun o zamana kadar grdg gelmiggemig en byk "kalkmdmci"
oluyordu.
Ancak, halkm byk ogunlugudurumu hi de byle grmyordu. Standard'1 eleptirenki-
giler,girketigl, karmagik, acimasiz, engel tanimayan,tam anlamlyla yayllmig, fakat ok gi-
zemli bir tegebbsolarakgrmekteydi. Onlarm gzyle Standard,bir avu kstah mdr digm-
da, hl kimseye hesap verme zorunda olmayan, yoluna engel olmak isteyen herkesi ve her geyi
acimas12cayok etmeye aligan bir girketti. Bu gr biraz da agm beklentisi dogrultusunda ge-
ligmigti.Kugku yok ki Standard'm bu denli geligmesidurup dururken ortayatkmigdegildi. Ge-
ligme on dokuzuncu yzyilm son yirmi otuz ylliiinde Amerikan ekonomisinin sratle endstri-
legmesinin bir rn olarak octaya tkmig ve olduka kisa sayllabilecekbir sre iinde birok
kk firmayl, trstleradt verilen dev byklkte endstriyelkombinasyonlarin egemenliginde
faaliyet gsteren byk bir firmaya dngtrmgt. Daha nce kk firmalar olarak szn et-
tigimizbu nitelerin her biri belirli bir sanayinin her iki yanma yerlegmigolarak faallyet gster-
migtir. Bunlardan bicogunun da birbiriyle adeta i ieymig gibi duran yatinmcilan ve mdrleri
vardt. Kk firmalann byk firmaya dngme olgusu ok kisa bir srede tamamlandigindan,
bu durumdan ok saytdaAmerikall derin bir korkuya kapilmigti. On dokuzuncu yzyihn yirmin-
ci yzyila yaklagtigt sirada korkuya kapilan bu Amerikalilar, yeniden rekabetin canlandirilmast,
rgvetlerin kontrol altina almmasive bagtan baa tm lkede kocaman birer ejderha gibi
ser-
beste dolagan trstlerinehlileptirilmesi iin gzlerini bir kez daha hkmete diktiler Ye hk-
metten bunlan yapmasmi beklediler. Onlaragre, tm bu ejderleriinde en dehgetlisi ve en ok
korkulam StandardOil Sirketi'ydi.

Holdingli Sirket
Standard aleyhine tazelenmlyolarak yapilan sulamalar ilk nce eyaletlerden ve zellikle Ohio
ve Texas'tan baglatilan tekelciligekargi ailan davalar geklinde olugtu. Hatta Kansas Eyaleti Vali-
si yrede Standardrafinerisi ile rekabet edecek nitelikte devlete ait bir petrol rafinerisi konuglan-
I

dirmak iin bir plan bile hazirlamigti. Valinin planma gre ralineride abgacakkigiler, yre ceza-
evinden seilmig mahkmlar olacakti. Kansas digmda en az yedi eyalette daha ve ayrica Oklaho-
ma blgesinde ju veya bu gekilde hukuki girigimlerde bulunuldu. Ancak Standardkendi i; uygu-
lamalarina kargi halktan gelen bu kargikoymalarm nedenlerini tam olarak anlamakta yavag kall-
yordu. 1888'de, girketin st dzey yneticlerinden olan biri, Rockefeller'e yazdigt bir mektupta
aynen gunlarisylemigti:"Son gnlerdegrlen bu antitrst humma kammca ilgmliktanbagka
bir geydegil Benimdgnceme gre bu tutuma karyl fevkalade vakur davranmahytz ve sorulan
gerege uyan, fakat temeldeki olgulan aiklamayan slidan cevaplarla savugturmahylz." Bylece
.
irkether yeyiolanak verdigince gizlitutmayadevam edecekti. GnnbirindeRockefeller Ohio
mahkemelerinden birinde tamk olarak dinlenirken o derece sessiz davrand1 ki, ertesi gnk ga-
zeteler olay1anlatirken, "John D. Rockefeller'in agzi sanki bir kiskala kapah ve dilsiz taklidiya-
plyordu"diye mangetattilar.
Staridardzamanlagereken tm kaynaklarini, srmekte olan savag iin seferberetmeye ka-
rar verdi. ilk etapta hukuk danigmam olarak lkenin en lyi ve en pahah hukuk dehasmi ige aldi.
Ayrica siyasialanda da mekanizmayi etkilemek iin girigimlerde bulundu ve giderek zamani iyi
ayarlanmig politik katkida bulunmayi mkemmelige varan bir sanat haline getirdi. Szgelimi,
Ohio'dakibir siyasi partiye bagigyaptigmda,bagii bildiren mektubunuyollarken qu szleriekle-
meyi de ihmal etmiyordu:"Arkadaylarimiz CumhuriyetiParti'den hakh olarak laylk olduklan
muameleyi grmediklerikanismdalar, ancak ileride ok daha lyi geyler bekliyoruz." Ancak Stan-
dard Oil yine de bagiglarda bulunmaya devam etti. Ohio'dan seilmig Cumhuriyeti Senatr
senesinde yllik 44.500 dolar cretle- avukat olarak ige al-
-1900

olan bir kigiyiok iyi kopullarla


di. Aynca o zamanlar "Amerika'nm en nde gelen Demokratik Lideri" diye n yapmigok g-
l bir senatre de devamli olarak kredi veriyordu. Saym senatr bu parayi Dallas digmda satin al-
digi alti bin hektarhk iftligin bedeli olarak kullanmigtir. Standard iginin grlmesiiin bir de
reklam acentasmabagvurmugtu. Reklamellann grevi gazetelerinde Standard'a ayirdiklari yerde
reklam yaparken, Standardlehine dostane baz1 haberler, makaleler de yaymlatmakti. O gnler-
de "Kr Kaplanlar" diye amlan bazi girketter vardi ki StandardOil bunlarla da meggul olacak za-
mani bulmugtur. "Kr Kaplanlar" admdaki bu girketler dis dnyaya kargi tamamenbagimsiz bi-
rer dagittmci gibigrnrsede, ashnda hi de bagimsiz degildiler. Szgelimi 190l'de Misuri'de
"Cumhuriyeti Petrol" adinda bir girketkurulmug ve Missouri'de pazarlama ah;malanna bagla-
migt1.Cumhuriyeti Petrol ilanlarmda baglik olarak"Trst'eHaytr", "Tekelcilige karglylz", "Tam
anlamlyla bagtmsizlik" gibiarpicibagliklar atlyordu. Ancak, bir taraftanda gizli gizliNew York
85 no'ya yani Broadway 26'nin arka kapisma ispiyonculuk yapmaktan geri durmuyordu.
Standard'a yapilan hcumlarda bazi eyaletler zaman zaman geici zaferler kazanmigsa da,
bunlann hbiri devamh olmamig, baanlan sonuca ulagmamigtir. Sir rnek vermek gerekirse,
StandardOil'in bagindan gemig olan gu olay animsanabilir: Bir defasinda Standard Oil Sirke-
ti'nin Texas'taki pubelerinin hepsi birden Texas'tan kovulmug, mallannael konmug Ye emanete
alinmigt1.Eu olayt izleyen gnlerde emaneti kipiler Austin'deki Driskill Oteli'nde bir toplanti
yaparak Standard'a ait ne kadar mal varsa satiaikanlmasmiistediler. Ve gerekten de btn
mallarmi sattilar. Ama satigyine Standard Oil acentalarmdan birisine yaptlmigtil
Yasal su1amalarbitmek bilmiyordtL Bu, Standardteykilatmi ister istemez daha bagka degi-
iklikler yapmaya zorladt 1892 ylhnda Ohio mahkemesinin verdigi kararla StandardTrstleri
kaldinldt ve hisseler yirmi ayn girketetransferedildi. Ancak kontrol yine eski hissedarlarda kall-
yordu. Sirketler birlegip "Standard Oil 1karlan" adlyla gruplandilar. Bu yeni ayarlama altmda
Broadway 26'deki Ynetim Kurulu yerini "Standard Oil ikarlan"nt olugturanegitlikurucu fir-
ma bagkanlanna birakti ve bu defa toplanti bu bagkanlarca yapilmaya bagland1. Artik mektuplar
kattaki baylara"
"yukan

Ynetim Kurulu adresine gnderilmiyor, bunun yerine zarfm zerine


cmlesi yazlhyordu, o kadar.

96
Ancak bu
"baylar".
"Standard Oil ikarlan"nm reorganizasyonundan memnun kalmamigti.
Devatn etmekte olan baskilara kargi ve girketindaha saglam hukuk temellerinedayandmlmasi
iindaha bagka koruyucu nlemler almak gerektigL kamsma vardilar. Bu sorularm New Jer-
sey'de zlecegiinancmdaydilar; nk bu eyalet son ylllarda yasalannda yapttgi degigiklikler-
le ve holdinglerin, yant bagka girketlerdehisse sahibi olabilecek girketlerin kurulmasina izin veri-
yordu. Byle bir karar almaklaNew Jersey'in BirlepikDevletler geleneksel ip hukukuna mutlak
olarak ters dgen bir uygulamaya girdigide aynca belirtilmelidir. New Jerseybununla da kalma-
ylp yeni ortaya ikmig bu rgtlenmeye konuksever bir 19 atmosferiyaratmaya da ahylyordu.
Eu nedenlerden yararlanarak 1899 senesinde "Standard Oil ikarlan" sahipleri tm operasyon-
lannin merkezi olarak "New JerseyStandard Oil"i kurdular. New JerseyStandard Oil'in ilk bag-
ta sadece 10 milyon dolar olan sermayesi l 10 milyondolara 1kanldi ve girkete diger kirk bir gir-
kette stok sahibiolma hakki verildi. Bu kirk bir girket aynca daha bagka girketlerive daha bagka
irketler de diger bagka girketlerikontrol ediyordu.
Bu ylllar srecinde Standard OiPin kendi iinde bagka trden fakat kayda deger bir degig-
me daha oldu. John D. Rockefeller artik sayllamayacak kadar byk, dev bir servet sahibi ol-
mustu. Fakat yorgundu ve ekilmeyi tasarbyordu;Daha elli yagmm ortalarmda gen sayilabile-
cek biri oldugu halde,bunca yillik i; stresi, yapilan saldmlarsagligi zerinde etkisini gstermeye
baglamigtt. Nitekim 1890 yllindan sonra, eskiden beri gikyet ettig sindirim sorunlan ve yor-
gunluk igaretleri kendisini daha sik yoklamaya baglamigt1.Rockefeller bu konuda Tann'nm onu
cezalandirdlgLm
sylerdi. Aynca gece yatarken ba; ucunda tahancabulundurmak gibibir de allg-
kanlik edinmigti. 1893 yllinda stresle baglantill bir hastaliga yakalandi. Tiptaki adi "alopecia"

olan bu hastalik nedeniylehem fiziki ynden ok aci ekti hem de kafasmdaki salann tm d-
kld. areolarak iki degigik yol bulmugtu; bazen iplak kafasim bir bereyle rtyor, bazen de
peruk talayordu.Evvelce zayif sayilabilecekvcut yapist gimdiagin bir gigmanligadngmgt.
Bu arada yaammda da birbirini izleyen depresyon devri ve hem yurtiinde hem de yurtdigm-
da giderek artan giddetlirekabet gibi nedenlerle kenara ekilme kararmdaki uygulamayi geici
bir sre iin erteledi. Fakat artik igle zel yagantisi arasma bir mesafe koymugtu ve bunu koru-
maya dikkat ediyordu. Sonunda 1897'de kesin olarak daha altmig yagma gelmedenkpeye ekil-
di ve idari liderligi girketinin diger bir mdr olan John D. Archbold'a devretti.

Petrol Tutkunu Halef

.
John D. Archbold'un halef olacagi eskiden beri beklenlyordu. Cerektende bu kigi Standard'in
kidemli ve en st dzey yneticilerinin hepsinden daha yetenekli ve igin her ynnde uzman bi-
riydi. Son yirmi yll iinde Amerikan petrol sanayiinde rastlanan en gl ahsiyetlerden biri ol-
muqtu. Grevi devraldiktan sonraki yirmi yll iinde ise en. gl ahslyetoldu. Archbold'un
meslek yaamt uzun yillan kapsamigttr.
Kisa boylu, gerek yagindan daha gen gsteren biriydi. okazimliydi ve asla yorulmak
bilmez bir kipiligivardi. Daima gitmek" isteyen, kendisini tam anlamiyla hedefine ada-
"ileriye

mig, bu ugurda gerekeni ve hakli buldugunu yapan biriydi. 1860 ylh Bagkanhk Kampanyasi sira-
sinda henz bir ocukken, zerinde adaylann resmi olan rozet satigi yapmigti. Ayni igi erkek
kardegi de ok daha iyi bir blgede yaptigt halde, Johnondan ok daha fazla rozet satmayt bagar-
migti.On beg yagma geldiginde bagli oldugu Metodist Papazm takdisini aldiktan sonra (Papaz
"Tanri onun gitmesini istiyor" demigti) Archbold yalniz bagina Salem, Ohio'dan trene binip Ti-
tusville'e hareket etti. Bunu yaparken asil amaci sevap kazanmaktan ok, kendisine Titusvil-
le'de petrolden bir servet kazanmaya ynelikti. e kkbir sevkiyat elemani olarak bagladl.
okkk blr cretle ahytigmdanyatacak parall yer bulamiyor, ofisteki tezghmaltma serdigt
yatakta uyuyordu. Zamanla petrol komisyoncusu oldu. okhareketli bir genti. "Petrol tutku-

97
I

su" denen duyguya igte o gnlerde kapildi ve tm hayatt boyunca bu duyguyu korudu. Petrol
tutkusu denen bu duygu o gnlerde byk karigiklikiinde olan Petrol Blgeleri iin ok gerek-
liydi. Gen petrol komisyoncusunu eski gnlerden beri tamyan bir kompusu onun hakkinda
sonradan gunlarisylemigtir: "Onun her gn yaptigi gn1k igi' hi de ko.laybir iq degildi.
'tur

Titusville'in ara sokaklan daima petrole bulagmig ve en az yanm metre derinlignde amurla
kaph olurdu. Creek dolaymdaki durum da ayni derecede ktyd. Buralarda amur bazen insa-
nm ta kalalarma kadar iktigt halde, JohnArchbold buna hi aldirmaz, dudaklarmda bir
ishk,

amuru yanp geerdi. relliklepetrol alacaksa ya da bir pazarhga girigecekse daha da negeli
olurdu..."
Archbold iten bagka bir gey bilmezdi, hibir eglencesi yoktu. Zamanla kritik durumlarda
havay1yumugatmak iin espriye bagvurmayi grendi ki bu ileride kargilagtig atigmalar Ye anla-
gilmazhklarda ok yararh olmugtu. okseneler sonra, olgunluk agmda kendisine Standard
Oil'in het zaman kendi ikarlariiin mi savagtigt soruldugunda, buna kuru bir yanitla kar1hk
vermig ve "Her zaman her geyi hay1rsever amalarla yapttgimiz sylenemez" demigti. Zamanla
yapmayi grendigi bagka bir gey de olaylan, ne derece can sikic1olursa oisun, bir perspektifal-
tinda degerlendirmekti. Kendisini bagkalanna, zellikle John D. Rockefeller'e nasil ok yararli
yapabilecegi, kanitlayabilecegi konusunda uzun uzun dgnr, tahmin yrtrd. Daha 1871
ylli baginda, Titusville'de bir otele kaydml yaptirdigi sitada Rockefeller'in gzne arpmigtl. Roc-
kefeller otel defterine imzastni atarken kendi imzastmn hemen stnde bir bagka imza grmg,
dikkatini ekmigti. Eu gen petrol komisyoncusu ve rafinericisi JohnD. Archbold'un imzastydi
ve imzayi pu gekilde atmigti: "JohnD. Archbold, varili 4 dolar." Petroln hibir yerde bu flyatm
.
yakmma bilesyaklaamadigi yle bir gnde bu denli kendine gvente yapilmig byle bir reklam
Rockefeller'i etkilemigti; bunu defterine not olarak yazdi.
Faal bir adam olan Archbold zamanla Titusville Petrol Mbadele Qirketi'ne sekreter oldu.
Gney Geligim Sirketi olayi strasindave 1872 Petrol Savaglansrecinde Rockefeller ve demir-
yollan, petrol retimi zerindeki kontrol kendi tekellerinealmaya abaladiklan zaman, Arch-
bold Petrol Blgeleri'nde buna kargt 1kanliderlerden biti olarak ortaya iktive kendini gsterdi.
Rockefeller'i en sert gekilde,acimasiz deyimler kullanarak elegtirdi. Ancak Rockefellerbu elepti-
Tilerde Petrol Blgeleri'nin temel sorunlanm yakalamig, kendini
tam anlamiyla ige adamty, gere-
ginde saldirgan ve acimasiz olabilen, fakat her zaman iin esnek ve uyumlu kalacak bir kipilik
sezmisti. Nitekim uyumluluk konusunda isabetli dgndg 1875'teki bir olayla kamtlandi.
RockefellerArchbold'u kendilerine kat11maya agirdiginda, Archbold tm olaylari arkada birakip
agriy1itirazsiz kabul edecekti. Kendisinden ilk istenen Oil Creek'te ne kadar rafineri varsa hep-
sini eksiksiz ele geirmek ve bunu girlice yapmakti. Verilen bu.grevi mutlak kararblikla stlen-
di ve birka ay gibi kisa bir srede yirmi yedi rafineriyisatin almayi veya kiralamay1 bagardi.
Ama bunun bedelini de fiziki ynden bir kntyeugrayarak dedi.
Archbold hizli adimlarla Standard Oil Sirketi'nin tepesine ilerliyordu. Meslektaglarmdan
biri sonraki yillarda onun iin qu szleri sylemigtir: "Bir geyekarar verdigini siyah gzlerinin ki-
v11cimsaan bakiglanndan hemen anlardik, daha sonra yeniden glmsemeye baglardi." Roc-
da
zaafim" dedigi bu engeli gider-
"tallhsiz

kefeller'le arasmda nemli bir engel vardi ve kendisinin


mesi gerektigine inanlyordu. "Talihsiz zaatim" dedigi gey alkole olan agiri dgknlgyd. Bun-
dan kurtulmasi iin Rockefeller ikiye paydos yemini etmesini ve yeminini tutmasimisteyerek
bunda Israr etti Archbold Rockefeller'in istedigini yaptL Artik Archbold tam elli yaginda, arka-
smda petrol sanaylinde geirdigi otuz ylh apkm bir sre birakarak, StandardOffin bir numarall
adami olmugtu. Rockefeller ise Broadway 26 adresiyle temasmikesmemig olmakla beraber, y-
netimi devrettigi gnden itibaren kendisini maliknelerinin bakimma, hayir iglerine, golf oyunu-
na ve devamh olarak her gn biraz daha artan parasmm idaresine verdi. 1893-1901 ytllan ara-
sinda Standard Oll'in dedigi hisse degeri 250 milyon dolardan fazlaydi ki bunun yarismdan da-
ha fazlasi sadece alti adama gitmigtir ve toplam paramn net drtte biri Rockefeller'e denmigtir.
Standard Oil'in ortaya dktg dag byklgndeki banknot ylgim o denli grkemliydi ki, bunu
gu szlerle tammlamigtir:"Gerekten dev kadar byk bir banka. Bir sanayinin iinde kurulmuy
ve bu sanayiitm rakiplerine kargi finanse eden bir banka."
Bu arada, gnlk sorumluluklardan kur tulan Rockefellerbu yeni dzen iinde eski saghgma
yeniden kavugacakti. 1909 ylhnda doktoru bir kehanettebulunarak ona yz yagma degin yaaya-
cagmi sylerken bu kehanetini ayn nedene baghyordu. Doktorun.dedigine .gre, Rockefeller
ok basit olan kurala daima uymugtu. Bunlardan birincisi zntl geylerden daima uzakkal-
mak, ikincisi aik havada yeteri kadar egsersiz yapmak, ncs de sofradan her zaman biraz a
kalkmak glbi basit nlemlerdi. Rockefeller girkette olup bitenlerle temasmikesmiyor, fakat pirke-
tin idatesine hibir zaman faal olarak kanymiyordu. Zaten buna Archbold da razi olmazdi.
Her cumartesi sabahl Archbold, Rockefeller'in ziyaretine gider Ye girketiglerini en byk
hissedar olan Rockefeller'le oturup konugurlardl. Rockefeller igten elini ektigi halde, aslmda ,

haksiz olan bir tutumla


"bagkan"
sifatim daima kendinde tutmugtur Aslmda bu konuda da Stan-
dard'm
"tam

gizlilik"ilkesine uyulmuy ve Rockefeller'in igi biraktigi kesin olarak sakhtutulmu-


tu. Igidevrettigi bilinmedigi iin Standard'in yaptigi her iyten yine o sorumlu tutulabilirdi.Roc-
kefeller ismi artik Standard ile ey anlamli kullanthyordu. Tm eleptirilerin, kizgtnliklarm ve tm
saldinlarmodak noktasi oydu. Rockefeller acaba bagkanhk sitatimne sebeple zerinde tutmu?
tu? Meslektaglarma gre onun ismi bu imparatorlugu hir btn olarak tutmak ve dagLlmaSml
nlemek iin garttive aynca bir korku faktr olarakda gerekliydi. Bazi kimseler ise bunun,
en
byk hissedar oluguna kargi bir saygi igareti oldugu grgndeydiler. Nedeni ne olursa olsun
.
yeni yz yll girdikten hemen sonra girketin st dzey mdrlerinden bir bagkasi, H.H. Rogers
glzlice bagka bir grgortaya atiyor ve yyle diyordu: "Bagkanlik unvanim korumasi gerektigi-
ni ona biz syledik. Mahkemelerde aleyhimize ailmig birok dava vardi ve hbiri sonulanma-
migtl. Rockefeller'e eger iimizden biri bir gn hapsi boylarsa, kendisinin de bagkan olarak bi-
zimle hapse gireceginisyledikve ondan bunu istedik" demigtir.

Pirtmalar Koparan Olay


Standard'a ynelen sulamalar on dokuzuncu yzyilm sonunda bir hayli piddetlendi. O gnler-
de Amerika'da
"ilericilik"
dedikleri yeni ve gl bir reform ruhu dogmuy ve bu akim giderek
ykselme egilimine glrmigti.Ilericilikakimmdaki ana hedef; siyasi reform, tketicininkorunma-
si, sosyal adalet, daha lyi ahgmakogullan ve byk iglerin kontro] ve ayarlanmasigibi kavram-
lardi. Byk iglerin kontro] akimi o gnlerdeAmerika'yi bagtan baa saran girketler birlegmesi
dalgasi geregince acil bir sorun olarak ortaya ikmig ve trst sayismda htzli bir artiga neden ol-
mugtu. Amerika'mn ilk trst olan Standard Oil Trst'n kurulug tarihi 1882'dir.Ancak birley-
me hareketinin gerekten hizlanmasi 1890'lara rastlar.Yapilan sayima gre, 1898'den evvel
toplamkapitalleri 1,2 milyar dolar olan 82 trst kurulmuy durumdaydi. 1898-1904 arasmdaysa
ayrica 234 trst daha kuruldu ve bunlar 6 milyar dolar daha ek sermayeyle ahgti.Bazilarina g-
re trst - veya tekel, kapitalizmin en utaki icraati anlamma geliyordu. Diger bazi kipilerse trs-
t bagka gzle gryor ve sistemin bir geregi, bir patlamasi oldugu grgn savunuyorlardi.
Bunlara gre mevcut sistem yalmz iftilerive ameleleri degil, orta similarf ve mtesebbis iga-
damlanm da tehdit ediyor, bu kipilerin iktisadi ynden kendilerini haklanndan yoksun b1rakilmt;
grmelerine ve bundan korkmalarma neden oluyordu, 1899 yllinda trst yasasi gu szlerle ta-
nimlanmigti: "Tm lkeninkaryt karplya oldugu en byk ahlaki, sosyal ve politik savag." 1900
ylh Bagbakanhk Kampanyasi'nda iglenen en nemli konulardan biri trst konusuydu. Nitekim
Bagkanlik yarigmda zafer kazandiktan hemen sonra Bagkan William Mc Kinley sekreterine
"Trst konusu ciddi ve acil bir sorun olarak derhal ele almmali" demi tir.
Trst konusunu ilk ele alanlardan biri olan Henry Demarest Lloyd, Standard Oil'e sert sal-
ditilarda bulunuyor, elegtirilerini yaztyada dkyordu. 1894ydindaki Wealth Against Common-
wealth (Devlete Kargi Servet) adh kitabi bunun bir rnegidir. Su yazann uyarmasindan sonra
korkusuz bir grup gazeteci, toplumun kt ve saglikliynlerini aragtirip yazili olarak ilan etme-
ye yneldiler. Yeni bir ileric hareket iginni ami sayllabilecek bu yazarlar ileride
"muckra-

ker'ler" (haksizligt bulup ikaran) olarakanilacak ve bu ilerici hareketin merkezinde yer alacak-
Bir
tir. tarihinin gzledigt gibi "Amerikan Ilericilik Hareketi'nin elegtiride baardigL en temel ic-
raat iglerin teghirigeklinde olmuytur."
HaksizligL
bulup ikarmaigine Mc Clure dergisi kendisini btnyle adadt 1kenin nde
gelenyayinlarmdan biri olan bu derginin tiraji yz binleri buluyordu. Yayincisi ise bagma buyruk
hareket eden, kapsamli dgnen, hayal gc kuvvetli Samuel Mc Clure'd. Kendine zg huy-
lari vard1. Paris ve Londra'ya yaptigt bir yolculukta kravat koleksiyonu yapmak istemig ve bir se-
ferde tam bin tane kravat almigtt. New York'a dngnde etrafina yetenekli bir yazarlar grubu
topladi.Eu yazarlar yazacak ok ilgin ve sansasyonel bir konu anyorlardt. 1899'da bunlardan
birine yazdigi bir mektupta Mc Clure qu satirlara yer veriyordu: "okilgin konuyu buldum. Eu
trst konusudur, Firtinalar koparacak bir olay. Halkm bilmek istedigi bir konuyu tm ynleriyle
.
okuyucuya sunan bir dergi kugkusuz byk bir tiraj patlamas1yapacakttr."
Derginin editrleri bu konuyu ele aldiklan zaman girket birlegmesini aiklamak iin agirligt
belirli bir trst zerinde yogunlagtirmayi kararlagtirdilar. Fakat bu hangi trst olmallydi? nce
SekerTrst sonra da Siglr Trst stnde durdularsa da sonradan her ikisinden de vazgetiler.
Bunun zerine yazarlardan biri Californiidaki petrol kegfinden sz etti. Derginin yazi igleri m-
dr olan lda Tarbell buna itiraz etti ve bu konudaki grglerinigylebelirtti: "Planimiz konuya
hcum olmalidir, buna ynelik yeni bir plan yapmallyiz. Endstrilerin ve ticarigeligmelerinsa-
dece byklklern ve lkenin birok yerine getirdigi degigikliklerigstermek yeterli dgLldf.
ylebir plan yapahm ki, okurlar endstri liderlerinin birlegmesini ve bu kaynaklari kontrol alti-
- na almalanm saglayan byk ilkeleri aika grebilsin."

Rockefeller'in "Bayan Arkada1"


lda Minerva Tarbell bu szleri sylemesinden ok daha evvel kendisini Amerika'nin ilk byk
gazetecisi olarak kanitlamigti. Uzun boylu, ciddi, sakin ve otoriter grngl bir kadmdi. Alleg-
heny Koleli'ni bitirdikten sonra Paris'e gitmig,Fransiz htilaliliderlerinden olup yaamt glyotin-
de son bulan Madam Roland'm biyografisiniyazmigti. Tarbell kendisini meslegine adamt ve bu
nedenle de hi evlenmemigti. Ancak hayatmm daha sonraki yillarmda ale yagami ve kadinlarm
ektigtaclar glbi konulan iglemigtir. Yirminci yzyil baglar1nda kirk yaglarmortasmdaydt ve da-
ha o zaman bile Napolyon ve Lincoln'un baanli ve ustahkla yazilmig biyografilerini kaleme al-
mig, taammigbir yazardi. Davraniglari ve grn yle gergek yagmdan daha fazla gsteriyordu,
Mc Clure'de edebiyat kgesini yazan diger bir kadin, Tarbell iin gunlari syler: "Yagami boyun-
ca kendini insanlardan urak tuttu. Onu derinine incelemeyip yzeysel olarak grenbiri iin Tar-
bell kadmca higbir kaprisi olmayan biriydi." Mc Clure trstlerkonusunu iglemeye karar verdigi
gnden beri bu konuyu her zaman gndemdetutuyordu.Tarbell de bu lonuda kendi tahkikati-
ni yapmaya'yneldi. Yalnizbu davada nnde bir engel vardi, Trstlerin Anasi olan engeL Ama
Tarbell yllmadi ve devama karar verdi. Mc. Clure'n onayint almak iin bir amur banyosu yap-
ma pahasma italya'nmeski bir kaplicasina giderek onay aldi. Bylece Tarbell eninde sonunda
Standard'a dayanacak aragtirmasma baglamigoldu.
Yagamsrprizlerle doludur ve bazen insana oyun oynar. Tarbell'in aragtirmalar sonucu yaz-
mig oldugu kitap da Petrol Blgelerl'ni fethetmig olan muzaffer kimselere kargi oynadigt bir
oyun, son bir intikam olmuytur. nklda, Petrol Blgeleri'nin karmagik atmosferinde by-

100
mt.BabastFrank Tarbell, Drake'in keyfinden hemen birka ay sonra tank imalatisi olarak ige
almmig, 1860'larda durumunu olduka dzeltmig, toparlanmig,bir ste kalmak iin grltl
Pithole kasabasma yerlegmigti.Bir gn beklenmedik gekildeoradaki petrol yataklannm kurumasi
ve petrolfigkirankk gehrin mahvolmasi zerine Frank Tarbell altml; bin dolara yeni yapilmig
olan kasabamn en byk otelini alti yz dolara satin aldi. Oteli tmyleytkip Fransiz usulnde
yapilmig pencereleri, gzel kapilan ve ahgap paralan, tahta ve demir tutamaldan bir vagona
ykleyip hepsini birden on mil uzakliktaki Titusville'e tagidi.Su malzemeyi kullanarak Titusvil-
le'de ailesi iin gzel bir ev yapti. lytekk lda ocuklugunukarmaganm en uta oldugu byle
bir atmosferin kalmt11ariiinde geirmigti.(fleriki yagammda Pithole'n yksn yazmak, eseri-
ne de "Petrol tarihinde hibir gey Pithole kadar dramatik olamaz"ismini vermek istedi).
1872'de Frank Tarbell, Petrol Savaglart'nda, GneyiGeligtirmeSirketi kargismda bagimsiz
petrol reticileriyle ittifak kurdu. Daha sonra da, Petrol Blgeleri'nde yagayan biroklan gibi o
da abymahayatml Standard'm flerlemesine kargi devamh mcadelelerle ve mcadelenin getir-
digi acilarla dolu olarak geirdi. Daha sonraki yillarda lda Tarbell'in erkek kardegi William, Ba-
gimsizSafPetrol Sirketi'nin nde gelen yetkililerinden biri olmuy ve girketinAlmanya'daki pa-
zarlama operasyonunu igletmigtir. lda Tarbell hem babasmdan hem de erkek kardeginden bu igin
gvencellolmadigini, tehlikelerierdigini grenmig, kardegi William'm syledigine gre bir e-
"kumar
git oynamak" oldugunu anlamigti. 1896'da yazdigt bir mektuptaWilliam "ogu zaman
baka bir ite olmay1istemigimdir. Eger bir gn zengin olursam bilinsin ki paramm ogunu g-
venceli bir ige yatinr1m" demigti. Ida babasinm yaadigtactlan ve parasal sikmtilan da unutmuy
degildi; ipotekl evleri, baansizhk duygusunu tatmig olmak, etraflanndaki fesat gebekesinekargi
aika grlen aresizlikleri, Standard'la anlagan ve anlagmayanlarin getirdigiburukluk ve gr-
dkleri farkh muamele hl hatirmdayd1.
Art1k yagt bir hayli ilerlemig olan babast kizinm Mc Clure hesabma Standardhakkmda sorug-
"u
turmaya girigtigini grendigt zaman kizina igi yapma Ida, bu inceleme dergiyi mahveder" de-
migti.
Bir akgam Alexander Graham Bell'in Washington'da verdigi bir akam yemeginde Rocke-
feller'e bagli bankalardan birinin 2. Bagkani Ida'yi bir kpeye ekerek Mc Clure dergisinin mali
durumunu sordu. Aslmda yaptigi, Mc Clure konusunda kendisini uyarmak isteyen babasimn de-
digt gibi Ida'yi nazik szlerle tehdit etmekti. Bu soruya Ida'nm yaniti olduka sert oldu: "zr
diferim, fakat bu benim iin hi fark etmez" dedi.
Artik onu hibir gey durduram1yordu. Yorulmak bilmez, kendini tketen bir aragttrmaci
olarak aym zamanda bir egit haflyelik grevini de yklendi. Kendini tamamen incelemeye ver-
di ve ok sansasyonel bir yk zerinde oldugu inancru hibir zaman yitirmedi. Aragtirmalarda
asistanhk yapan bir adamim gemigi hatirlayan kipileri araylp bulmasi iin Cleveland'm arka so-
kaldanna yolladi. Oradan gnderdigi mektupta asistan gunlariyaziyordu: "JohnD. Rockefeller
denilen bu adam, Amerika'am en acayip, en suskun, en glzemli ve en ilgin ahsiyetidir. Su l-
kede yagayan insanlar onun haklanda hibir gey bilmiyor. Rockefeller konusunda yapilacak par-
lak, baanli bir karakter incelemesi Mc Cluer'e en byk kozu kazandiracaktir." Bu szler ze-
rine Tarbell bu kuman oynaylp en byk kozu kazanmayi aldina koydu.
Fakat dogrudan dogruya Standard'a ulagmamn yolu acaba neydi? Bu konuda hi beklen-
medik yerden yardim eli uzatildt O gnlerde Standard'daJohn Archbold'dan sonra gelen en ki-
demli ve en gl kipi, ayni zamanda kendi konusunda tanmmlybir speklatrH.H. Rogers'di.
Standard'm boru hatti ve dogal gaz iglerinden sorumluydu. Ancak Rogers'in igten bagka kigisel
ilgi sahalan da vardt. Yaklagikon yll nce Mark Twain'in arapsama dnmg, iflas durumundaki
mali hesaplarmi ele almig ve bir dzene sokmugtu. BylelikleH.H. Rogers'in Amerikan yazm ta-
rihine kendi apindabyk hizmette bulundugu sylenebilir. Twain'in hesaplarmt dzene sok-
tuktan sonra nl yazann parasmi o kadar iyi idare etti ve o kadar iyi alanlara yatirdi ki, artik

101
Mark Twain sikmtill durumundan tr odada
"be;

apagtbeg yukari" dolagmaktan vazgeti. Bu


konuda Rogers gu aiklamayi yapiyordu: "Kendisikmtilarimdanbikkmlik duydugum zaman bir
dostumun sikmtilanm gidermeye aligrim, bu beni dinlendirir." Rogers, Mark Twain'in kitapla-
nni ok sever, zaman zaman yksek sesle egine ve oculdarmaokurdu. Zamanlabu ikisi ok sa-
mimi iki dost olmuglardi. Mark Twain bilardo oynamaktan hoglanir, bu Oyunu Rogers'in armaga-
m olan masa zerinde oynardi. Ancak konu i; oldugu zaman Rogers ok sert davramr, duygusal-
liga hi yer vermezdi. Ne de olsa, bir vakitler Standard Oil scrupturmasi yapan komisyona klasik
bir beyanda bulunup, "Bu ige sagligtmizi kazanmak iin girmedik, para kazanmak iin girdik"
diyen adam oydu. "Who's Who" adlt ve Amerika'daki nl kipileri tamtan kitap.kendisini kisaca
"Kapitalist" olarak gstermigti,ancak bagkalari onu Wall Street'te yaptigi speklasyonlar nede-
niyle "Zebani Rogers" diye anardi. Rockefeller'in kendisni tutmadigimbilir, bunun sebebinin de
kendi deyimiyle
"dogu

tan kumarbaz" olugundan kaynaklandigim sanirdi. Gerekten de hafta


sonlari, borsanin kapandigt gnlerde Rogers bir trl yerinde duramaz, harekete getnekiin
'

dayamlmaz bir istek duyar, sonunda da poker oyununa dalardt ve bu alikanligmida degigtirme-
ye yanagmazdt
Mark Twain'in drtsyle Rogers sagir ve kr Helen Keller'in egitim finansmanmi stlendi
ve onurt Radeliffe'e gitmesinisaglad1. Twain pahsen Rogers'e kargi byk minnettarlik duyar,
onun lin sirasi geldiginde bir gn syledigi gibi imdiyekadarki en iyi dostum" der, ayrica "Ta-
mdigim en lyi insan" szn eklerdi. Zaman zaman yayincihk da yapan Twain bir seferinde
Henry Demarest Lloyd'un Standard'a hcumla dolu Devlete Kargi Servetbagliklikitabini yaytm-
lamasi iin lyi bir teklifalmigtl. Ancak Twain bu teklifigeri evirdi ve egine yardigt bir mektupta
duygulanni gu szcklerle anlatti: "Onlara sunu sylemek isterdim: Dnyada deger verdigim
tek adam, umursadigim tek adam, beni ve yakmlanmt ahktan ve utantan uzak tutmak iin
kendi terini ve kamm harcayan adam, dgmammiz olan StandardOil'in bir mensubudur... Fa-
kat bu szleri sylemedim.Onlara hibir kitap yayimlamak istemedigimi, yayincthk igini birakti-
gimisyledim."
Mark Twain, Rogers'inBroadway 26'daki ofisin.eistedigi zaman serbeste girip ikar, ba-
zen de
"yukardaki
baylarla" onlann zel yemek odalannda gle yemegi yerdi. Bir gn Rogers,
Mark Twan'le konugurken Mc Clure'n Standard'm gemiginikonu alan bir kitap yazma hazir-
liginda oldugunu laf arasi syledi ve ondan bu gemigin ne oldugunu grenmesini istedi. Twain
aym zamanda Mc Clure'n de dostu oldugundan yayimcimn kim oldugunuonlara sordu. Olay-
lar birbirini kovaladi ve sonuta Twain, Ida Tarbell'in Rogers'la kargilagmasmisagladi. Ida'nm is-
tedigibaglanti bylece kurulmuytu.
lda ile Rogers tampmasi1.902Ocak ayma rastlar. Ida, StandardOil'in bu gl adamiyla yz
yze gelip konugmaktan olduka endigeliydi, fakat Rogers onu sicak bir konukseverlikle kargiladi.
Ida o anda Rogers'in "Wall Street'teki en yakigikli ve en sekin pahsiyetolduguna" karar verdi.
K.onugma yumugak bir havada srp giderken zel hayatlara deginildi ve Tarbell henr kk bir
kirken Rogers'in de petrol blgelerinde aym kasabada oturdugu, o strada kk bir rafineri igletti-
gi ortaya 1ktt.Rogers kadina, kirahk evde oturmanin, 14 hayatmda bagartsizligm itiraft saylldigt
gnlerdenasil kirahk evde oturdugunu Ve bunu yapmaktaki amacmm da Standard Oil'den hisse
almak oldugunu syledi. Tarbell'in babasim animsadigmi, igyerindeki "Tarbell Tank Dkkni"
levhasim bile hatirladigmi szlerine ekledi. Syledigine gre hayatmda hibir zaman o gnk ka-
dar mutlu olmamigtl. Bullari Sylerken belki de itendi veya kimbilir, belki de ev devini yapan
lyi bir psikolog gibi davramyordu. Sebep her neyse, Ida Tarbell'i cazibesiyle etkiledigi kugku g-
trmez. Aradan yillar gemesinekargin Ida o gn her andiginda Rogers'den itenlikle "Bayragi-
ni Wall Street'tedalgalandtran en mkemmel korsan" diye sz edecekti.
Tamymalarmdan sonraki iki yll, Ida ve Rogers dzenli olarak bir araya geldiler. Sirket politi-
kasi ziyaretilerin birbirleriyle kargilagmasiniyasakladigi iin Ida girkete bir kapidan girlyor, i-

102
karken bagka bir kapiyi.kullamyordu. Zaman zaman kendisine 26 Broadway'de bir masada otu-
rup aligmaayncahgt bile veriliyordu.Rogers'e gemigte Standard'la iligldliolaylarin dosyasim
getiriyor, Rogers bunlarla ilgili dokmanlari, rakamlari, olaym gerekelerini, aiklama ve yorum-
lari bulup Ida'ya veriyordu. Ona kargi garip bir geldldeaik davramyordu. Szgelimibir kig gn
"yasalan
Ida ona cesaret gstererekStandard'innasil olup da kendi ikarlarma gre ayarladigi-
m" sorabiliyordu. Rogers bu soruyu qu szlerle yamtlad1:"Ah, kugkusuz bunu yaplyoruz. Politi-
kacilar buraya gelip kampanyalanna fon katkisi yapmamizi istiyorlar. Biz de her birine kipiselola-
rak bir fon veriyoruz... Elimizi ceplerimize sokup kampanyada kullamlmak zere hatm sayilir
bir para dyoruz. lerideikarlanmiza ters dgen bir fatura geldigindekampanyanin mdrne
gidip ylegylebir fatura geldi, demek istemlyortiz, sizden bizim 1karlarimizigzetmenizi
bekliyoruz' diyoruz. Zaten herkes de bunu yaplyor."
Acaba niin bu denli aik szl davranlyordu? Bazilannm anladigma gre bu, o gnlerde
arasi aik olan Rockefeller'e kargi bir alma tepkisiydi.Kendi a1klamasiise daha gerekiydi.
Tarbell'e yazacagi yknn "StandardOil Sirketi hakkmda sonuncu eser olacagmi", nasilolsa
uygun" yansitmasmi istedigini, bunun iin elinden
"gerege

yazacagi iin girketin durumunu


her geleni yapacag1msyledi. Hatta onun Henry Flagler'le tamsmasmibile ayarladt Ancak Flag-
ler o stralarFlorida'daki kendi muazzam arazislyle megguld. Tarbell'le kargilagtiglnda onu bir
hayli tedirginetmig, hi konugmarmgti. Sofu bir grnm iinde "Tanri istedi, zengin olduk"
cmlesinden bagka tek bir szsylememigti.Bu arada Rogers bizzat Rockefeller'in kendisiyle de
bir mlakat ayarlayabilecegin ima ettiyse de bu gereklegmedi. Bunun nedenini Rogers hibir
zaman aiklamamigtir.
Tarbell'in uzun vadedeki plam, bir meslektagma syledigi gibi, "Standard Sirkett'nip ge-
migi hakkinda hikye tr bir belgesel" yazmakti. "Yazacagtm belgeselin mutlaka kargi-gry
yansitmasi gerekmez.Bagarabildigimkadar pitoresk ve dramatik slpla geregi oldugu gibi gs-
teren, bu byk tekeli katiksiz sergileyenbir gey olsun istiyorum" diyordu. Bu eserdeki katkisi
altmdaydL
ve girketinedenlyle gurur duyan Rogers de aym izlenim
Tarbell'in baglangttaki niyetine olursa olsun, Mc Clure'de 1902 Kasim aymda yaylma gl-
ren dizisi mutlak bir bomba etkisi yapti. Aydan aya ikan yazilannda girketin makinelegme ve
manevra numaralanm, rgvet ve acimasiz rekabet yklerini nakig gibi ustallkla igliyor, bu dik
kafalt girketinkendisine bagimli teki girketlerle yaptigi sonu gelmez savagi, onlan nasil incittigi-
ni tm agikhglylasergiliyordu. Artik yazdlgL makaleler ulusun agzmda kipiden kipiye dolaglyor,
yen yeni belgesellere kapi aiyordu. Dizisinin ilk yayimmdan birka ay sonra ailesini grmek
iin Titusville'e gittiginde "Yaptigim igin bir hayli tutuldugunu grmekten memnunum, bu ok
ilgin bir gey.Bazi arkadaglanmin kehanetlerinin aksine ne kainidim ne de yazdiklanmdan do-
lay1mahkemeye verildim. Insanlarbenimle serbeste konugmak istiyorlar" diyordu. Tm olan-
lara ragmen Rogers bile, makaleler yaymlandika ona kargihl iyi davranmaya, kendisini neza-
ketle kabule devam ediyordu. Dostluklan Tarbell'in Standard'in casusluk gebekesinin nasilahg-
tlglma1klayanyazisi iktigt gne kadar devam etti. Bu yazida Tarbell en kk bagtmsiz pera-
kendecilere bile nasil baski yapildigina Israrla deginlyor, yazimn agirhgim asil bunlann zerinde
yogunlagtinyordu. Rogers bundan 1lginadnmgt. Aralanndaki iligkiyi derhal kesti ve onu bir
daba grmekistemedi. Ancak Tarbell yazdiklanndan h de pigman degildi. Daha sonra bu ko-
nuda Tarbell qu szleri syleyecektir: "Bu ispiyonluk iginin ortaya 1ktnasiStandard'a karyl mi-
demi bulandlrmigti... nkbence bu, girketorganizasyonundamevcut onca deha ve yetenek-
le hibir gekilde-bagdagmayan tiksindirici bir geydi. Standard'la ilgili hibir yey bende bu olayin
tattirdigi duyguyu uyandirmamigtt." Tarbell'in szn ettigi duygu, yazann Standard'aait ileriki
ahymalanndave teghir iginde bileyici bir faktr olmugtur.
Tarbell'in dizisi kesintisiz olarak yirmi drt ay devam etti ve 1904 Kasim aymda kitap ola-
rak basildi. Kitap "Standard Petrol Sirketi'nin Gemigi" adlyla yaymlandi ve sonunda tam altmig

103
drt tane de eki vardi. Su eser -kaynaga inmekte kargilaplan engellere ragmen- aikhkve cesa-
ret ifade eden, girketintm tarihini byk bir ustaliklaigleyen gerekten degerli bir eserdir. Y-
kontroll gibi grnrse de, bu yzeyin altmda giderek
- zeysel baktpla okundugunda duygular
kizigan bir lke gizlidir,Rockefeller'e yneltilmig etkin bir sulama ve insan bogazlayan trstn
yks hep bu yzeydekikabugun altmda sakllydi. Hiristiyanahlak trelerinefazlastylabagh ol-
dugu iddia edilen Rockefeller,Tarbell'in yk trndeki kitabmda ahlakla hibir ilgisi olmayan,
ahlak.kurallanm tmyle igneyenbiri olarak tamtihr.Yazar kitabmda ondan pylesz eder:
"Bay Rockefeller oynadigi her oyunda sistemli olarak hilell zar kullanir. Ayrica 1872'den beri ra-
kipleriyle girigtigiyanglarin bir tekinde bile adil bir start yaptigt sylenemez."
Kitabm yayinlanmasi bagh bagma bir olaydl. Gazeteninbiri kitap iin "Bu lkede yazilan ki-
taplar arasmda kendi trnde en dikkate deger olani" diyordu. Samuel Mc Clure, Tarbell'e qu
szlerisylemigti: "Siz bugn Amerika'da en nl olan kadmsiniz... Dnyamn drt bir yanmda
insanlar sizden o derece sayglylasz edlyorlar ki, ben bile sizden adeta korkar oldum." Sonraki
gnlerde Avrupa'ya gittiginde Avrupa gazetelerinde bile
"yaptigi
igten devamli olarak bahsedildi-
glni"yazmtytir.Standard Oil'in New Jerseykolu bile ki olarak kitaba sicak yaklagmlyordu-
-dogal

uzun yillar boyunca 1950'lere kadar "Amerikan ekonomikhayatt ve i; tarihikonusunda bu kadar


ok satilan ve ierigi kamuoyunca bu derece benimsenen tek bir kitap bile yazilmad nl."kabul
etmek zorunda kahyordu. Tartigmagtrebilir olmakla beraber bu kitabm BirlegikDevletler'de ig
hayatim konu alan gelmiggemig en etkili eser oldugu sylenebilir.Tarbell yaptigibir aiklamada
yle demigtir: "Onlarin byklgne ve servetinekarpt herhangi bir art dgncem yoktu, ku-
ramsal durumlanna da itiraz etmiyordum. Standard'inbirlegme yoluna glderek ellerindengeldi-
gincebymesini ve zenginlegmesini isterdim, ama yalnizca megru yollardan glderek. Ancak on-
lar hibir zaman adil olmadilar ve bunun iin gzmdekibyklkleri de kaybolup gitti."
Ida Tarbell'in yazdigi yk bu kitapla kalmad1. 1905'te son bir atak yaparak Rockefeller'i
kipisel olarak yerden yere vuran, onun portresini acimasizca izen fke dolu bir yazi daha yazdi.
Tarbell'in biyografisiniyazmig olan kigibu konuda gyledemigtir: "Yazdlglbu son eserdeTarbell
Rockefeller'i patavatsizhkla, am devirmekle ve babasin1yllan gibi bir petrolc olmakla sula-
migtir." Gerektende bu ikinci kitapta yazar Rockefeller'in fiziki grnmn,hastallgmm ne-
den oldugu dazlakhgmi iglemig, bunlan ahlaki bir zaaf olarak gstermigtir.Bu yaptlgl belki de
Petrol Blgeleri'nin vefah bir eviadinm son intikamiydt. Niteldmmakalelerin sonuncusunu bitir-
mek zereyken, bir vakitler Rockefeller'le atigmigve yenilmigbagmstz petrolclerden biri olan
babast Titusville'de lm dgegnde can vermekteydi. Makaleyi bitirir bitirmez babasmin yamna
kogtu.
Acaba Rocliefeller'in tepkisi ne olmugtu?Makaleler birer birer yaymlandika, ziyaretine
gelen e'skibir kompusu evine ugray1p Rockefeller'in "hamm
arkadagi!" dedigi Ida Tarbell konu-
sunu aard1. Rockefeller bu konuda punlan sylemigtir: "Sunubil ki zaman degigti. Artik hbir
gey sen ve ben ocukkenoldugu gibi degil. Dnya sosyalistler ve anargistlerle doldu. Herhangi
bir sahada dkkati ekecekkadar baarili olamn hemen tepesinebinip ezmeye abglyorlar."
Bu konugmadan sonra Rockefeller'in tutumunu yorumlayan komgusu onu
"ava
ikan bir
avclya benzetecek ve hibir avcmin ara sira kafasma yiyebilecegi darbeden en ufak bir rahatsiz-
lik duymayacagini" syleyecekti. Aynca Rockefeller'in zarardan ok yararb icraat yaptigina inan-
dlglm da ekleyecekti.Rockefeller, sirasigelip de Ida Tarbell'densz ettigi yerlerdekendisini topa
tutan bu kadmdan Bayan Tar Barrel (Bayan KatranhFii)diye bahsedecekti.

Trst-atlatan
Tarbell kesinlikle bir sosyalist degildi. Standard'a ynelik hcumlarmda byk girketleringc-
ne kargi, kargit bir g kullamlmasi iin agnda bulunuyordu, o kadar. 1901 yilmda William Mc

104
Kinley'e yapilan suikastten sonra bagkan olan Theodore Roosevelt'e gre bu kargitg sadece
hkmet olabilirdi.
Roosevelt flerici hareketi tm varliglyla destekliyordu. O gne kadar Beyaz Saray'a girmig
bagkanlarin en genci olarak her zaman iin enerji ve cogkuyla doluydtL Halk ondan
"pantolonlu

dretnot" ya da
"asnn
kuyrukluylldizi" olarak bahsediyordu. Bir gazeteci,onunla yaptigt sylegi-
den sonra gyle demigti: "Onunla konuyan kipi eve gittiginde sanki Roosevelt'in kigiliginide be-
raber gtryor." Roosevelt reform hareketlerinin her trne aym hirsla baghydi ve ne alanda
olursa olsun her reformu destekliyordu. Rus-Japon Harbi'nde arabuluculuk yapmaktan imlanm
basitleptirilmesi reformuna kadar her trl ilerici hareketi destekliyordu. Arabuluculuktaki rol
nedeniyle 1906'da Nobel Bang dl'nkazanmigti. imlakonusunda da ayni yll Devlet Basm
Ofisi'nisik kullanilan yz szcg sadeleptirmekle grevlendirdi ve szgelimi "dgme"nin

"dropped"
gemig zamanmi anlatan szcgn basitlegtfrip
"dropt"
yaptirdi. Yargitayyasal bel-
gelerde bu egitbasitleptirmeyi kabul etmediyse de Roosevelt umursamadt ve kendi zel mek-
tuplannda devamh bu basitlegtiritmig imlay1 uyguladi.
Bir rnek olarak bulup ikaran" anlamma gelen
"haksizhgi "muckraker"
szcgn ala-
lim. Roosevelt bu deyimi ilk kullanan kipidir ve ilerici harekete kat11angazetecileriin kullan-
migttr. Bu szcg semesindezel bir amac1 vardi. Gazetecilerinpolitikacilara ve byk girket-
lere yneliksaldmlarmm agm derecede olumsuz oldugunu ve
"ktlk

ve apagillk"temalanm
faziasiyla odak aldiglmanlamig ve bundan korkmugtu. Korkusu bu yazilarinihtilal kivilcimmi
- krkleyecegi, insanlan sosyalizm veya anargizme itecegi dgncesinden kaynaklamyordu. Ama
yme de gazetecileringrgn kulak arkasi etmeyip gndeme aldi. Bu arada demiryollan tz-
g ve dehget saan et ambalailama endstrisiyle;ve yiyecek ve iecegin korunmasi konulanyla
da meggul olmaya karar verdi. aligma programmm tam orta yerinde byk girketleringcn
kontrol altma almaya da yer vermigti ki, bu alandaki faaliyetleri ona "Trst-atlatan"lakabim ka-
zandirmigtir. Roosevelt kendi hesabma trstlere kar1 degildi. Aslmda trstleriekonomik ilerle-
menin makul ve kainilmaz bir parasiolarakgrrd.Sirastgeldigi bir gn trstlerinyasal yol-
la geri ekilmesinin mmkn olmadigim, bunun ilkbaharda Mississippi'nin sel tagmasminle-
mek kadar zor oldugunusylemigtir. Bagkana gre "Birlegmeler nlenemezse de en azmdant-
zklerle ve halkm gzetimiyle dzene sokulup kontrol edilebilirdi." Kendi grgne gre radi-
kalizmi ve ihtilalleri nlemek ve Amerikan sistemini korumak iin bu reform artti. Roosevelt
"iyi" "kt"

trstlerle trstleribirbirinden ayinyordu. Paralanmasi gereken sadece kt trst-


lerdi. Roosevelt bunu kendisine ama edindi ve Bagkanhglsresince Roosevelt ynetimien az
kirk beg antitrst faaliyete katild1.
Trstlerin Anasi gelmekte olan savaglarda sahnenin merkezinde yer alacakti. Standard Oil,
Roosevelt'in en yararli hedeflerinden biri olmuytur. "Ellnde her trl yasal olanak olan bu gval-
ye" iin, yani Roosevelt iin, StandardOil, kafasi ezilmeye en uygun ejderhaydt. zerineatihp
paralanacak ondan daha elverigli bir hastm yoktu. Ama her geye kargm 1904 seim kampanya-
sinda Roosevelt bu byk girkettendestek istemigtir. Standard yneticileri destek iin Roose-
velt'e erigmeye ah;tilar.Bir gn Kongre yesi olan ve aynca Standard'malt pirketlerindenbiri-
ntn bagkanhgim yapan bir dostu Archbold'a Roosevelt iin, Standard'mkendisine muhalif oldu-
gunusandigmi sylemigti. Archbold bu sze verdigi yamtta "Tam tersine" diyecekti,
"ben
her
zaman BagkanRoosevelt'e hayranhk duymuumdur, Onun yazdigt kitaplann hepsini teker teker
okur ve kitaphgimm en gzde yerinde ciltlenmig olarak saklanm."
Bu szler Kongreyesine parlak bir fikir vermigti. Bagkanlik koltugunda oturan bir yaza-
rm, hem de Roosevelt gibi ok eser yazmig bir yazarm dogal olarak birok pohpohusuolacagim
dgnd. Roosevelt'e Archbold'un hayranligindan bahsederek bunu bir vesile olarak kullana-
cak, ikisinin tamymasimsaglayacakti.Su konuda Archbold'a yazdigt mektupta Kongre yesi
muzaffer bir edayla hayranhgi ynteminin tam hedefini buldugunu" syledi. "Ancak sizi
"kitap

105
uyannm, Roosevelt'le grgmeye gelmeden evvel hafizanizi tazelemekiin kitaplarl bir kere da-
ha, hi degilse baghklanni okuyun" diyordu. Archbold randevuya gitti, fakat pohpohuluk onu
ancak n kaplya kadar gtrmgt, o kadar. Seneler sonra Archbold bu konuya pu szlerle degi-
necekti: "Bay Roosevelt'in 1904'te seilmesindensonra Idaredengrdgmzkt muameleyi
bagka hibir yerde grmemigtik."
Seirn gnnden nce Cumhuriyetiler'in seim kampanyasma Demokrattar tarafindan
byk bagiglaryapilmigtt.Archbold ve H.H. Rogers de bu bag1;11ararasindayd1ve ikisi birlikte
yz bin dolar bagig yapmiglardi,Ancak Roosevelt bu parayi kabul etmeyipgeri gnderdi ve halka
yaptigibir aiklamada bu yaptigim herkese duyurdu. Her Amerikah'ya, artik slogam olmuy bir
cmleyi tekrarlayip bir kattlim" bekledigini syledi.Paramngerekteniade edilip edilmedi-
"adil

ise
gi ayri bir konudur. Zamamn BagsavcistGeneralPhilander Knox Roosevelt'ten sonra Bagkan
olan William Howard Taft'a gylebir hikye nakletmigti: 1904 senesi Ekimi'nde bir gn Roose-
velt'in olisine girdiginde onu sekreterine bir mektup yazdmrken bulmugtu. Mektupta paranm
Standard Oil Sirketi'ne iade edilmesi emrediliyordu. Bunu duyan Knox gagirmigt1,gyle demigti:
"Fakat Saym Bagkan, nasil olur, bu para harcandi. adeedilemez, nk yok." Roosevelt ise pu
szleyamt verecekti: "ylede olsa hi degilse kayitlannda bu mektuplyi bir etki yapar."
1904'te Roosevelt'in seilmesinden hemen sonra bagkanlik idaresi Standard Oil ve petrol
endstrisi aleyhinde bir sorugturma ati. Sonutatrst nakliyecilikteki kontrol sistemiynnden
ylpratici gekilde elestiriliyor ve olay girketin bizzat Roosevelt tarafmdanboykot edilmesiyle halka
abartilmig olarak duyuruluyordu. Standard o derece byk baski altmdaydi ki sonunda Arch-
bold ve H.H. Rogers dayanamayip 1906 Mart aymdaWashington'a Roosevelt'i grmeye gittiler.
Amalari Bagkan'dan pirket aleyhine girigtigiyasal kovugturmay1durdurmasmi istemekti. Stan-
dard'da mdr olan arkadagiHenry Flagler'e Roosevelt'le grgtktensonra yazdigt mektupta
gyle demigtir: "Ona detalarca tekrar tekrar sorupturuldugumuzu, hakktmizda defalarca rapor
dzenlendigini, ancak tm bunlara sadece teki girketlerin katlandigi srece katlanabilecegimizi
syledik. Sylediklerimizin hepsini sabirladinledi ve yle zannedlyorum ki bir hayli de etkilen-
di... Anlattiklanmizm Bagkannezdinde ige yarayacagmi sanlyorum."

Mahkeme
Bu szleriyle Archbold hem ahyma arkadaglanm hem de kendisini yamltmigti. nk1906 Ka-
simi'nda korkulan an geldi. Roosevelt Ynetimi St.Louis Federal Mahkemesi'nde Standard aley-
hine dava amig, girketi1890 ShermanAntitrst Yasast uyannca ticarete mani olmaya ynelik
blclk iddiastyla su\uyordu. Dava ilerledike Roosevelt halkm fkesini daha da kizigttracak
davramplarda bulunuyor ve bir deme verip "Son alti senedir ij hayatinda drstlk saglanmasi
1m alman her nleme bu adamlar kar1 iktilar"dlye a1ka ilan ediyordu. zelolarak Bagsav-

ci'ya da Standardyneticileri iin "lkedeki en byk katiller" demigtir. Sava; Bakanhgi da res;
men Standard'dan petrol rn almayacagtm ilan etmigti. Bunlardan geri kalmayan ve o gnler-
de Demokratlar'm bagkan adayi olan William JenningsBryan bile lkeye yapilacak en byk iyi-
ligin Rockefeller'i hapse atmak oldugu demecini veriyordu.
StandardOil nihayet bir lm kalim sava1iinde oldugunu anlamigt1.Madalyonun bir de
teki yz vardi ve gimdi madalyon teki yzne dnmgt. Bu defa girketilyice terlemeyeda-
vet eden Hkmet taraflydi. Sirketyneticilerinden birinin Rockefeller'e yazdly mektupta sy-
ledigi gibi"Roosevelt ynetimi, girketi ve girketleiligkisi olan herkesi yok etme kampanyasina gi-
rigmigti ve bu amaca ulagmaklnelinde olan tm kaynaklan seferber etmigti." Kendini savun-
mak iin Standard lkenin en byk hukuk dehalarmi, Amerikan adalet hizmetindeki en sekin
kipileri tuttu. Hkmet tarafmdaise savunma avukati olarak ytrmi yll kadar sonra Devlet Bayka-
m olan Frank Kellogg vard1. Yrmiylli agan dava sreci iinde 444 tamk dinlendi ve mahkemeye

106
1371 belge sunuldu. Belgeler tam olarak 14.495 sayfa tutmuyve yirmi bir dosya olugturtnugtu.
Zamanin Yargitay Bagkani olan kisi ileride bu iglemleri
"ahgilmamig
derecede hacimli... saylla-
mayacak kadar ok, karmagik ve egitli i; muamelelerini ieren, yaklagik kirk yll eskiye kadar
uzanan bir dava" diye tarifetmigti.
Eu arada Staridard aleyhine daha bagka davalar da aillyordu. Zaman zaman konuya degi-
nen Archbold adalet ve Roosevelt ynetiminin girketeynelttigikorkun saldinythafife almaya
aligirken,bir gn kalabalik bir toplulugunhazir bulundugu bir ziyafette alay edercesine gyle

diyordu. "Kirk drt yllhk kisa yagamimda daima petrol ve petrol rnlerini ticari alana srme-
. meye aligtimve bunun iin ok yorucu abalarverdim. Petrol ve rnlerini BirlepikDevlet-
ler'de, Columbia Blgesi'nde ve yabanct lkelerde ticari alandan daima uzak tutmaya ahymi-
gimdir.Size bu itirafi dostlarim, mahrem olarak ve gizlitutacagimzayrekten inanarak sylyo-
rum. Beni szlerimden dolayi kurumlar adaletine vermeyeceginizden eminim." Ancak gakaya
vur'masina ragmen hem kendisi hem de aligma arkadaylari endigeli bir bekleyi; igindeydiler.
1907de zel olarak yazdigi bir mektupta yyle diyordu: "Federal makamlar aleyhimizde mm-
kn her geyiyapmak iin ellerindengeleniyaplyorlar. Yarg11anbizzat agkan seiyor ve bunlar
aym zamanda bu tr davalarda karan verecek olan jri... Yine de bizi ylyebileceklerini tahmin
etmiyorum, olsa olsa halki bizi lin etmeye zorlarlar. Biz hissedarlanmizi korumak iin ne yap-
mak gerekirsehepsini yapartz. Fakat bundan daha te bir yeysylemek ne benim iin ne de her-
hangL bagka biri iin
olanaksiz grnyor."
Ayni sene grlen bagka bir davada da, KenesauMountain Landis - unutulmaz ismiyle n-
l federal yargt sonradan bir beyzhol takimmmbag aligtmcist olmugtur Standard aleyhine, is-
-

kontolu satig uygulamasmi kabul ettigi ve bylece yasalara aykin hareket ettigi gerekesiyle, b-
yuk bir tazminat davasi ailmasma karar verdi. Aynca Standard avukatlarini
"hazirhkli
gekilde
cretkr ve kstah" olmakla sulayarak kmadi ve verilen
"cezamn
yetersiz oldugunu" iddia etti.
Yargicin karari kendisine ulagtiginda Rockefeller dostlanyla golf oynuyordu. Zarfi ati, iinden
ikamokudu ve kgidi cebirie koydu, Dostlari byk bir suskunluk iinde beklerken o u szler-
le sessizligi bozdu: "Ne dersiniz baylar, devam ediyor muyuz?" Orada mevcut dostlarmdan biri
kendini daha fazla tutamayipmahkeme kararmm kapsamim sordugunda pu yaniti verdi: "En b-
yk ceza. Sanmm yirmi dokuz milyon dolar." Hemen arkasindan da aklina sonradan gelmig gibi
"Yargi Landis bu tazminat denmeden ok daha evvel bu dnyadan gmg olur" dedi. Bu
onun ilk deparj olugu, tek tepkisiydi.Ardmdan hemen golfoyununa dnd ve grngtesakin,
hayatimn en iyi oyunlanndan bitini 1kardL Gerekten de YargiLandis'in karart sonradan geri
evrilecekt.
Fakat, 1909'da, trstlgekargi yapilan ana durugmada, Federal Mahkeme hkmet le-
hine karar verecek ve Standard'intasfiyesinehkmedecekti. Karar duyuruldugunda artik Devlet
Bagkam olmayan ve o sitada byk bir av partisi iin gittigi Afrika'daki yolculuktan dnmekte
olan Theodore Roosevelt Nil kiyilarmdayken kendine ulagan haberden byk sevin duymugtu.
Bu kararm
"lkemizde
vakarimizi korumak ugruna kazamlan en anlamli zafer" oldugunu syle-
di. StandardOil de kendi hesabma vakit geirmedenYargitay'a bagvurdu. Yarglardan ikisinin
peg pege lm nedeniyle dava Yargitay'da iki kere ele almdi. Hem endstri ve hem de maliye
evreleri byk heyecan ve tedirginlikiinde karar1 beklediler. Nihayet 1911 Mayist'nda, ok
yorucu geen bir gn sonunda mmldanarak konugan Yargtay BagkaniEdward White karan teb-
lig etti.
"398
No'lu Mahkeme'nin verdigi karara gre, durugma Standard'm aleyhine sonulan-
migttr, duyururum" dedi. Bu szlerle havasiz, insam uyutan rahatsiz edici atmosferdeki mahke-
me salonu sanki aniden hayat kazanmigtL insanlaryaryci duymak iin kulak kesildiler. Senatr
ve Kongre yeleri vakit kaybetmeden licaret odasina kogtu. Bayargl White'm konugmasi kirk
dokuz dakika srd; ancak o derece alak sesle konuquyordu ki birok kere tam solunda oturan
yarg1 ne dogru egilip Ba yargt'a sesini ykseltmesini, syledigi tarihi nemde laflarm ancak

107
byle yaparsa duyulacagmi hatirlatmak zorunda kallyordu. Bagyargiyeni bir prensip uygulama-
"ticarette-engelleme"
iglemi
"mantik-kurall"

si getiriyordu Sherman yasasi uyannca esas alma-


---

"engelleme"
rak degerlendirilmellydi. Diger bir deyigle ancak mantiksiz oldugu ve kamu zaran-
"engelleme"

na igletildigi zaman ceza grecekti.Kugkusuz bu davada da kamu zaranna igletil-


migtil Bagyargi ayrica "Bu konuya ilgisi olmayanlar bile adi geen sreyi (1870'denberi) incele-
diklerinde, ticari flerleme sahasmda kendini deha sayan bir kurulugun diger btn kuruluglan
devreden 1karmaya, ticari faaliyet haklanndan men etmeye niyetli ve kararli oldugu, bylece
hedef edindigi stnlg kazanmak istedigi sonucuna varacaktir" dedi. YargiFederal Mahkeme
karano destekliyordu. Standard Oil kendini tasflyeyemahkm edilmigti.
Broadway 26'daki yneticiler kedere brnmg, William Rockefeller'in odasmda toplamp
karann tebliginibeklemekteydiler; dakikalar geiyor, kimse bir geySylemlyordu. Archbold su-
rati asik, bagi nnde oturuyor, syleyecek bir szck bulmaya allplyordu.Haber ulagtiginda
hepsi gok oldular. l1erindenhibiri Yargitay karannm bu denli perian edici olmasinibeklemi-
yordu. Kendini tasfiyeetmesi iin Standard'a alt1ay mhlet tanmmigti. Demek ki "Plammiz" de-
dikleri gey adaletin eliyle ylkilmaya mahkmdu.Tm oday1bir lm sessizligikapladi. Archbold
sinirinden birok.sene evvel kk bir ocukken,petrol almak iin Titusville'in amurluyolla-
rinda yrrken yaptigi gibi, ishk almaya baglad1.Sonra, bu defa gmineyedogru ynelip bir da-
kika kadar dgndkten sonra, "Gryorsunuz baylar, hayat birbirini kovalayan belalardan iba-
rettir" dedi ve arkasmdan.yine islik almaya bagladi.

Tasfiye
Karardan hemen sonra Standard'dakimdrler derhal ele ahnmast gereken hayati bir sorunla
kargi kar1ya geldiler.Evet, mahkeme tasfiyekaran vermigti, fakat bu denli byk, i ie girmig
bir imparatorluk nasil blnecekti? Bunun kapsamt tek kelimeyle muazzamd1. Pennsylvania,
Ohio ve lndiana'dan ikan tm petroln beste drdnden fazlasimn nakil igini girketyaplyordu.
Birlegik Devletler'in her yamndan gelen ham petroln rafineri iini de girket yaplyordu. Tinerle-
rin yaridan fazlasiStandard'inmahydi. Ylneierde lkarilantm gazyaglnln beyte drdnn pa-
zarlamasi girkete yapihyor, ihra edilen tm gazyagmmbeste drd Standard'msorumlulugun-
da bulunuyordu. Demiryollarina, kullandigt motor yaglarmm onda dokuzunu Standard satlyor-
du. Ayrica egitli yan rnler satlyordu ki bunlardan yedi yz degigik trde sattigi 300 milyon
mum bir rnek olarak gsterilebilir.Kendine ait yetmig sekiz buharli ve on dokuz yelkenli tek-
neden olugmuy bir deniz filosu bile vardi. Btn bunlar nasil tasflyeedilecekti? Broadway 26
sessizliginidevam ettiriyor, etrafta birok sylenti dolagiyordu. Sonuta 1911 yill Temmuz ayi
sonlarmdagirket kendisini tasfiyeetme planlarmi aikladi.
Standard Oil artik ayri.ayn birka niteye blnmgt. Bunlardan en byg evvelce hol-
ding girketi olan Standard Oil New Jersey'dive net degerin yaklagik yarist ona aitti. Bu girketin
yeni ismi Exxon oldu ve sonuna kadar nderligini devam ettirdi. Ondan sonra ikinci byk gir-
ket net degerin yzde 9'una sahip New York StandardOil Sirketi'ydi, kendisine isim olarak Mo-
bil admt seti. California Standard Oil Sirketi Chevron admi ald1.Ohio Standard Oil nce Sohto
oldu, sonra da BP'nin Amerikan kolunu olugturdu. Indiana Standard Oil Amaco, Continental
Oil Conoco;Atlantic ise nce ARCOsonra da "Sun" adim alditar.StandardOil mensuplanndan
birinin aclyla vurguladigt glbi bu girketlerin idaresini" ofisteki ocuklara veriyorlardi. Su
"bazen

yeni niteler birbirinden ayri aligan, idari bakimdan birbirlerinin pazarlarma tecavz etmeyen
ve birbirlerine genellikle saygt gsteren birimler oldu. Ticari iligkilerini de aynen devam ettirdi-
ler. Her biri kendine ait topraklardaiyi taleplerlekargilagtilar.Aralarmda byk bir rekabet de
yoktu. Bu durgun sayilabilecek hava devam ederken megruluk smirt bir delaya mahsus agildi, bu
da Broadway 26'dan kaynaklandi. Broadway 26'nin ticariisim ve alamet konusunu ihmal ettigi

108
L

ortaya 1kti.Su yzden yenigirketlerinher biri satiplanni eski ticariisimler altmda yap1yorlardi -

Polarine, Perfection Oil, Red Crowngazolingibi. Bu gerekten tr bir girketindiger bir girke-
te ait toprakta faallyet yetenegi kisitlanmig oluyordu..
Kamuoyu ve Amerikan politik sistemi nakliye, rafinericilik
ve petrol pazarlama alanlanna
rekabetinyeniden sokulmasmi zorunlu kildilar. Fakat ejderha denilen Standard Oil artik 01dg-
ne gre, yelikten aynlmanin byk dller getirmesigerektigikanismdaydilar. Dnya Standard
- Oil'in yakalayamayacagi kadar byk bir hizla degigmekteydi. Standard'in kontrol sistemleri
ar-
tik
-zellikle

bu toprakta yagayanlar iin- ok kati ve esneklikten uzak kallyordu. Tasflyenin


devreye girigiylekendilerini daha ok gsterecekleridgncesindeydifer. Indiana Standard'm
mdrlgneatanacak biri bu konuda
"eskiden
beri kendilerine bir firsat verilmesini gzeten
genlerin bu firsati nihayet buldugunu" sylyordu. Yeni treyen birok girketin yneticileri
bagka bir durumdan tr de aynca memnundular. Eskiden beg bin dolan geen byk harca-
malar iin Broadway 26'ya ba vurup onay almak durumundayken gimdi bundan kurtulmug,
serbestehareket edlyorlardL Aynigekilde tasflyedennce elli dolan agan her hastane bagigl iin
de onay aldiklari halde, artik bundan kurtulmuglardi.

Teknolojinin Liberallegtirilmesi
Tasfiye olaymin diger bir etkisi de teknolojikgeligmeninBroadway 26'nm kati penesinden bek-
lenmedik bir anda kurtarilip liberallegmesinde oldu. Su arada zellikle Indiana Standardpetrol
antma igleminde beklenmedik bir geligme sagladL Bunu kritik bir dnem geiren ve henz ol-
gunlagnamig oto sanayline destek olmakve bylece ileride BirlepikDevletler'in en nemli pet-
rol pazan haline gelecek bu endstriyi korumak amaclyla yapmigt1.
O gnk rafinericilik bilgisiyle bir varil ham petroldert, normal olarak toplam rafine r-
nn yzde 15 ila 18'i, en fazla da yzde 20'si dogal benzin olarakikarilabiliyordu.Benzinin
gereksiz bir rn olarak grldg, patlayicive alev ahciligt nedeniyle pazar bulamadigi gnler-
de bunun pek nemi yoktu. Fakat benzin gcyle ahyanmotorlu araba sayisminhizla artmasi
sonucu durum arabukdeglti ve petrol igiyle ugraanbazi kimseler benzin arzimn ok yakm-
da byk taleple kargilaacagimanladilar.
Sorunu tm aikhgiylakavrayanlar arasmda, Indiana Standard'm imalat k1smi mdr
William Burton da vardt. Burton Amerikan endstrisinde grevli ok az bilimadammdan biri
olup Johns Hopkins'de doktora yapmig bir kimyagerdi. Standard'a 1889'da katilmig, Lima petro-
lnn ierdigi
"sansar
kokusu" sorununu zmlemekle grevlendirilmigti. 1909'da tasfiyeka-
rarmdan iki yll nce, gelecekte bekleyen benzin sikintisim sezerek, kurdugu kk bir ekibi
aragtirmafaaliyetine yneltmig, ekibin bagma kendisi gibiJohns Hopkins'den doktorah diger bir
kimyageri getirmigti, Bunu yaparken ok kritik bir de karar almigti. Aragtirma igini Broadway
26'ya haber vermeden, hatta Indiana Sirketi'ninChicago'dakt mdr yardimcilanmn bile bilgisi
dqmda yapacakti. Ilk ip olarak, beraber aligtigibilimadamlarma, akla gelebilecek her yeniligi la-
boratuvarda denemelerini syledi. Ama, talebinispetendgk mamullerin byke olanlarmm
hidrokarbon molekllerini
"paralayarak"
kk molekllere dngtrmek, sonra da bunlan
oto yakiti olarak piyasaya srmekti.
Bu i; kugkusuz ikmazsokaklarla doluydu, fakat sonunda aragtirmac11arbir yol bulup "ter-

mal kirma" yntemini denediler. Bu yntemde nispeten dgk degerli bir mamul, rnegin gaz-
yagl, nce yksek basmca, sonra da 650 derece Fahrenayt'a, hatta daha yksek derecede tsiya
tabitutuluyordu,Bu o zamana kadar hi denenmemig bir yntemdi. Grevli bilimadamlan hak-
11olarak korkuyor, tedbirlidavranlyorlardt; nk bu gibi kogullar altmda petro1n ne gekil ala-
cagma dair elde fazla bilgi yoktu. Bu i te grevli rafineriler byk korkuya kapilmig, ekingen
davramyorlardi.

109
Laboratuvar deneyleri ilerledike, grevli kazanci kendine dgen grevikorkudan yapma-
digi iin, bilimadamlan, kaynamakta olan ktzgm imbik tertibatimnetrafmda dolamp, hayatlanm
tehlikeyeatarak sizmti yapan delikleri kapiyorlardi. Btn bu olumsuz kogullara karym yine de
benzin" denen bir madde ikardt Bu madde
"sentetik

Burton'un fikri ige yaradi. Once gazyagt


bir varil ham petroldeki kullanilablir kalite benzin miktanm iki kata, yzde 45'e kadar ikan-
yordu. Petrolclk dahnda grenim gren zamanm bir grencisi bu konuda punlan yazacakti:
'"Termal-kirma' denen bu iglem modern aglann en byk icatlarindan biri olacak. Termal-lar-
ilk byk endstri
ma sonucunda kimya bir ihtilal yapti ve petrol endstrisi bu ihtilali yagayan
oldu."
"Termal-kirma" kegfikugkusuz bir bayanydi; ne var ki her gey bununla zmlenmiyordu.
Simdi asil sorun bu keyfi ticati alana sokmakti. Eu arada Burton termal-kirmaigleminde gerekli
olan yz adet imbik tertibatiiin New York City StandardOil merkezine bavurup bir milyon
dolar istediyse de Broadway 26 bu bagvuruyu hibir aiklama yapmadan geri evirdi.New York
merkezine gre bu proje bagtan sona 11gmbktL Standard mdrlerinden biri zel olarak bir dos-
tuna "Burton btn Indiana Eyaleti'ni havaya Michigan Gl'ne atmak istiyor" demigti.
uurup
Buna ragmen, tasflyeden hemen sonra, artik bagimstz aliganlndiana Standardmdrlerigr
degigtirecek, Burton'la daha sik iligkikurduktan sonra onu daha iyi tanlyipgvendikleri iin bu
projeye yegil igik yakacakti. Yine de mdrlerden biri bu konuda paka yapmaktan geri kalmayip
Burton'a "Sen bizi mahvedeceksin" diyordu.
devam" komutu verildi. Otomobil sayismm olaga-
"ige

Sonuta ok iyi bir zamanlamayla


nst artmasmdan dolayi dnya benzin kitligi ekiyordu, yleki 1910 yllmda ilk defa olarak
benzin satig1gazyagt satigini geride birakti. Talep umulmadik bir hizla artlyordu. Devir benzin
devriydi. Ancak giderek byyen yalut lotligi sorunu henz emekleme aginda olan oto sanayii
iin byk tehdit olugturmaya baglamigt1.1911 Ekimi'ndedokuz buuk sent olan benzin fiyati
1913 Ocak aymda on yedi sente ykseliyordu. Paris ve Londra'daki motorlu ara srcleriga-
lon bagma elli senti bulan flyatlar dyor ve bu durum Avrupa'nm bagka yerlerinde daha da yk-
sege, bir dolara kadar ik1yordu.
Ama 1913 yihnda, Standard Oil'in tasfiyeediliginden sonrakibir yll iinde Burton'un im-
bik tertibati igletmeye girmigtibile. Indiana bunu yeni bir mamul bulugu olarak dnyaya ilan et
ti. Eu rn yakiti" -termal kirmayla edinilmig benzin-- adlyla piyasaya duyuruldu. leriki
"motor

gnlerde yagadiklan zor gnlere deginmek isteyen Burton "Uzerimize fevkalade berbat, tehlike-
lerle dolu bir i; almigtik; ne var gansllydik,hi degilse bu maceranmbagmda yzmze gz-
ki
iglemi rafinerinin verimliligi-
"termal-kirma"

mze bulagtirmadik" diyecekti. Burton'un getirdigi


ne o zamana kadar petrol sanaylinin hi bir
grmedigi geyi getirmiti: Esneklik. Artik rafinerinin
1kardigirn, ham petroln degi ik elemanlannm imbiklemede keyfi olarak setigi isi derecele-
rine bagli olmuyordu. Artik molekller elle idare edilebiliyor, talebin byk oldugu rnlerde
verimlilik artlyordu. Aynca "termaHormayla" elde edilen benzin gerekte oktan ynnden do-
galbenzinden daha degerliydi ve daha byk g anlamma gekliginden yksek kompresyonlu
motorlar iin zellikle uygundu.
Su iglemde elde edilen baan Indiana Standard'daadeta ilgmbir rzgr estirdi. Patente
ruhsat verilip verilmemesi konusu bile girket iinde ategli tartigmalaraneden oldu. Bazilanna g-
re ruhsat verme sadece takiplerin durumunu glendirmek demekti. Sonunda 1914 senesinde
Indiana Sirketi kendi pazarlari digmdaki girketlerelisans vermeye bagladlysa da araya bir part
olarak" saklanmasmi(allvelvet) istemigti. Ancak 1914-
"sembolik

koymug, elde edilecek gelirin


1919 arasindaon drt girkettenbirden akip gelen gelir o derece byk oldu ki, Indiana Sirketi
sonunda btn girketlere bu lisansi ayni partlaraltmda verdi. Bunlardan bir tek girket, NewJer-
sey Standard, daha byk passa koparmak istediginden partlan kabul etmeyerek itirazda bulun-
du. Projenin asil anasi olan Indiana Standard ise daha iyi part hak ettigini dgnmelde beraber

110
itiraz ynnden hibir harekette bulunmadt Sonunda 1915'te NewJerseyStandarddize gele-
rek indiana'nm artlanm kabul etti ve lisans aldi. Bu olaydan ylllar sonra bir sylenti ikmig,
o
gnlerdeJerseyStandardbagkanmm her ay, en sinirlenerek yaptigt igin, bir hayli kabank hisse
elderini imzalamak oldugu evreye yayilmigti; bu hisselerin hepsi de kugkusuz Indiana Stan-
dard'a gidiyordu.

Kazananlar
Yenibir yz yll baglarken petrol sanayiinde de yeni bir igir aillyordu. Bu igmn varligt birka
tesadfebaghydi: Otomobilin hizia yayilmasi, TeXas, Oklahoma,California ve Kansas eyaletle-
rinde yeni petrol kaynaklan kegfi, yeni rakipler ve rafinericilikte kaydedilen teknolojikgeligme-
ler. Eu olgularaStandard Oitin blnmesinin getirdigi uzun vadeli etkiler ve endstrinin yeni-
den ingasmi da eklemek yerinde olur.
Tasflyeden hemen evvelki gnlerde John D. Rockefeller'in damsmanlartndan biri, o gnk
fiyatm doruk roktada oldugunu ve yakmda dgge geecegini tahminederek Rockefeller'e Stan-
dard hisselerinin bir kismini satmastm nermigti. Rockefellerbu neriyi kabul etmedi ve zaman-
la hakli oldugukanitlandi. nktasfiyedensonra ortayaikan girketlerin stok hissesi yine g-
nn rayicinden daha dgk fiyata New YorkJerseyStandard hissedarlarma dagitildi. Geri ejder-
ha paralanmigti; ama onun paralan zamanla elderhanin blnmemig btnnden bile daha
fazla deger kazanatakti. StandardOil'in tasfiyesiniizleyen bir yll iinde ondan olugmuygirketle-
rin hisse dgeri genellikleiki katma, Indiana Standard'inkiise katma iktL Bu blnmeden
hi kimse hisselerin sadece drtte birine sahip olan Rockefeller kadar yararlanmamig,
onan ka-
dat zenginligine zenginlik katmamigttr. Tasfiyeden sonra, gegitlihisselerin fiyatlarinda artig olug-
tugu iin Rockefeller'in kendi kigiselkazanci 900 milyon dolan (bugnegre9 milyar dolar kar-
Ihgi)
buluyordu.
1912 yllmda Theodore Roosevelt, drt yllhk bir ayrillktan sonra yeniden bagkanlik seimi-
ne katthp kampanyada yer aldiginda, Standard Ol'i bir kez daha kargisina ahp kendine hedef ya-
plyordu. Kampanya srecinde ate pskrerek gu szleri dilinden dgrmedi: "Petrol fiyati, Bay
Rockefeller ve yandaylarinm servetlerini iki katma ikarmalariiin yzde yz ayan orandayk-
seldi.WallStreet borsasimn Tann'ya yakanp, Yce Tannm ne olur bize bir tasfiyedaha nasip et
duasma gagmamakgerek" diyordu.

ii
6
Petrol Sava lari

Hollanda Kraliyet Sirketi'ninYkseligi,


Dgg
Imperial Russia Sirketi'nin
1896 gz mevsimindeUzakdogu'daki hayatm sillesini yiyerek yetigmig,petrol evrelerinde pek
az tanman gen bir adam Britanya'dan yola ikmigBorneo'nun dogu kiytsmdaki Kutei denen
vahgi,terk edilmig ormanlara yollanmtyti. Oraya gitmek iin Singapur'dan gemesi gerekiyordu.
Onun Singapur'a geligiStandard Oil'in Singapurtemsilcisinindikkatini ekmigve hi vakit kay-
betmeden New York'a rapor edilmigti. Rapor bu adam iin gu bilgileri veriyordu:"Adi Bay Abra-
hams olan ve Samuel Sendikast'ndan Bay Samuel'in yegeni oldugu sylenen biri Londra'dan
geldi ve derhal Kutei'ye hareket etti. Sylentiye gre Kutei'de Samuelmensuplannaait byk
petrol stoku bulunmaktadtr. Bay Abrahams'in Singapur'dave Penang'da petrol depolama igini -

baglatan beyefendi oldugunu, bu her iki yerde de fabrika inga ettirdigini bildigim iin Kutei'ye
yaptigi bu seyahatinzel bir anlami olabilecegini dgnyorum. Dikkatinize sunarim." Stan-
dard ajamnin dgncesi dogruydu, bu yolculuk gerekten bir amala yapilmigtl. Mark Abra-
hams Kutei'ye amcalan tarafmdanbelirli bir amala, Samuel Sirketi'nin o anda ok ihtlyaci olan
petrol stokuyla meggulolsun diye gnderiliyordu. SamuelSirketi'nin konumunu korumak ve
belki de varligini devam ettirmek iin Kutei'deki bu petrol stokonaacil ihtiyac1 vardi.
Bu yeni girigimdeMarcus Samuel petrol iginde part olan bir kuralin drtsyle hareket edi-
yordu. Igleripetrolclk olan kipiler daima dengeye gereksinimi olan insanlardir. Bu igin bir kis-
mma yapilan bir yatinm onlan bagka bir kisma da yatinm yapmaya zorlar. Mevcut.igletmenin
hayatiyetini korumast iin bu mutlaka gereklidit. Petrolnn deger kazanmasmi isteyen her re-
ticinin mutlaka pazarlara ihtlyaa vardir. Su konuda Marcus Samuel bir keresinde gunlari syle-
migti:"Petrol sadece retmek as11ndaen az deger ifade eden ve en az ilg[n olan agamadir.De.-
ger kazanmast iin mutlaka pazarlar bulmak parttir." Rafinericilere gelince,onlarm hem daha
fazla petrole hem de pazarlara ihtlyaci vardir. Kullanilmayan bir rafineri metal paralarmm ve
kullantlmig eski borulann kiymetinden fazla bir deger tagimaz.Pazar sistemiile allpanlarsapa-
zarlara srlecekpetrol isterler. Bu saglanmadika pazar sisteminde parasal kaylptan bagka hi-
bir geydensz edlemez.Su ihtiyalarm derecesi degigik zamanlarda degigmeler gsterir, ancak
her zaman iin varliklangereklidir,
1890'llyillann sonuna dogru, artik tankeriereve stoklama tesislerineok byk yatinmlar
yapmig olan Marcus Samuelde, kugkusuz her petrolc gibigvenliginisaglayacakmiktarda pet-
rol arzma ihtlya duymugtu. Her tccar gibi o da bu konuda fazlasiyladuyarltydt. Rus petrolko-
nusunda Rothschild'lerle arasindaki kontrat 1900 Ekimi'nde son bulacakti. Bu kontratm yenile-
neceginden nasil emin olabilirdi? Nereden alirursa almsin Rothschild'lerle olan iligkileri przler-
le doluydu Ve bankac1 olan bu aile her an dng yapip StandardOil'le bir anlagmayapabilirdi. B-
tn bu nedenler bir yana biralolsa bile yalnizca Rus petrolne dayanmak dogru degild, nk bu

l 12
tehlikeliydi.Rusya dahilinde navlun cretlerinde yapilan keyfi degigiklikler,Samuel'in gikyet et-
tigigibi ekonomiyi sreldi olarak karmaa iinde birakiyordu. Su da petrol ticaretinispeklatifbir
iq haline getiriyorve "Rus petrol igindekileri glAmerikah rakipleri kargismda ok dezavantajh
duruma sokuyordu."Tehlike bundan ibaret de degildi. Dogu Hint Adalan'ndan sevk edilen pet-
roln glttike daha byk partiler halinde gelmesi, daha kisa yollardan, daha kk navluncre-
tiyle ulagmasi Samuel'inUzakdogu'da takip durumda kalma yetenegini tehdit ediyordu. Aynca
her zaman iin bir de Standard Oil tehlikesi vardt Bu girket her an iin tm kaynaklanm Shelfi
mahvetmeye ynelik bir savagta kullanabilirdi Bu nedenleri gz nnde tutan Samuel, igletmesi-
nin varhgun srdrmesi iin pazarlannive yatmmlanm korumak zorunda oldugunu ve bunun
iin de kendi retimine, yani kendi hammaddesine ihtiyac1oldugunu gayet fyl biliyordu. Bu
ne-
clenlepetrol bulmak iin ne yapmak gerekiyorsahepsini yapmaya hazirlanlyordu.
L

Vahqi Ormanlar
1895'te yagh ve akh madencilige takilm1;Hollandah bir petrol mhendisinin abalan sonucu
Dogu Borneo'daki Kuteiblgesinde Samuel petrol arama ruhsati alabilmigti. Hollandah, gocuk-
luktan sonra btn hayatim Dogu Hint Adalan'nm vahgi ormanlarmda geirmideneyimli bir
kipiydi. Ruhsat, sahil boyunca uzanan elli milden fazla bir arazi iin verilmig ve karaya, vahgior-
manlara kadar uzanan topraklan itapsiyordu. Mark Abrahams'm gitmekte oldugu yer igte bu
vahgi ve iglenmemig topraklardi.Abrahams'lar petrol sondaji ve rafine iginde tamamen deneyim-
sizdi. Mark ise daha nce Uzakdogu'da depolama tanki ingaatmda organizatr olarak aligtigi
iin deneyimi bu alandaydi ve teki igleri, yani sondaj
ve rafineticiligt hi bilmiyordu, Simdi ise
amcalan onu bu yeni ve ok daha zor olan ige gndermiglerdi.
Mark Abrahams'm bu ly iin uygunsuzlugu Marcus SamuePin evvelce geirdigiduruma tt-
patip benziyordu. YalmzAbrahams olaymdadurum ok daha genigapta olugmugtu. Igiele alig
yntemi, organizasyona ve sistemlianaliz ve planlamaya duydugu antipati, saghkh bir idare kur-
mada ve rekabet konusundaki yeteneksizligiAbrahams'm Borneo ormanlan igini daha da zorlag-
tinyordu. Gemilerdevamli olatakuygunsuz zamanda geliyor,yanlig mal getiriyor,kargolara igaret
bile konulmamig olarak ulaglyordu.Gemiden ikan sahile atillyor, iileri btn iglerini birakip
atilan geyitoplamaya,dzenleyip bir geyebenzetmeye zorhlyordu. Bylece gnn birinde sahile
atilan ne kadar malzeme varsa hepsinin adamboyu otlar iinde paslanmigoldugu grld.
Eu sakmcalarolmasaydi bile igin Londra'dan idare ediligiyznden arada bir kopukluk ola-
.

cak Ve i; son derece g yrtlecekti. Her geyden evvel Borneo dig dnyadan hatta Sumat-
ra'dan bile tecrit edilmig durumdaydi. Herhangi bir alet veya edevatin almabilecegi en yakin de-
po bin mil tedeki Singapur'dayd1. Singapur'la tek iletigim yolu da birtakim gemilerdi ve bunlar
haftada bir veya iki haftada bir defa ya geiyor ya da gemiyordu. Ruhsatm izin verdigi egitli
yerlerde aligan iiler birbirlerinden ok uzak yerlerde ve tropik ormanla devamlt mcadeleha-
linde aliglyorlardi. Eu iiler byk abaylaorman iinde drt mil uzunlukta bir geit aarak
petrol bulunan Black Spot (Kara Nokta) denen yere uzandiklan halde, agalann arabukby-
. mesi yznden
geit iki hafta iinde kapamvermisti. Artik proje ii olarak in'den getirilen
"Kulilere" (renberlere) kalm14ti.Yerel olaraksaglanankala avcisi iiler devamli ahymaya he-
vesli degildiler. Zamanla blgede aliganherkes hastalanip sitma hummasma tutuldu. Abrahams
bile bazi geceler oturup lkesine rapor hazirlarken sitmanm penesine dgp delirir gibi oluyor-
du. ahyanlarm hepsi iinde -inliii, Avrupah ynetici ve Kanadali sondajcilar arasmda--
lm oram ok yksekti. Bunlardan bazilan ise daha karaya ikmadan gemi yolculugunda l-
yordu. Ev, kpr ya da payanda yapmak iin ele alman her tahta parasi hemen ryordu.On-
lara devamli eglik eden tek gey
"sicak,
buharli, rtc, yok edici bir tropikalyagmurdu."
Bylece bit kez daha Londra'daki SamuePlerle Borneo'daki Mark Abrahams, eskiden Uzak-

113
dogu'da depolama tanklaningaatmda srdrdkleri firtmah, apagLlayici ve sulayici haberlegmeye
girigeceklerdi. ZavalliMark Abrahams, ne yaparsa yapsm, ne denli insanst abayla ahyirsa a-
hysm, bir trl amcalarmin gzne giremiyordu. Amcalan bir tr1 tropikorman gereginianla-
yamiyordu. Bir gn Marcus Samuel Borneo'da Avrupalilar iin yapilan evlere deginerek, bunlarin
lks birer villa oldugundan bahsederken, Abrahams ona hiddetle, "Senin lks villalarmo derece
rk ikti ki, en kk rzgr esintisi ya da piddetli yagmur hemen dam1m kertmeyeyetti.
Oraya ilk gittigimizdeoturdugumuz evlerdeyse ancak domuzlar yagayabilir"demigti.
Btn bu olumsuzluklara kargm 1897 Subati'nda ilk defa olarakpetrole rastlandi.Ilk pet-
rol patlamasi ise 1898'de oldu. Ancak petrol keyfiyle i; bitmiyor, petroln ticarisahayasrlme-
si lin yeni abalargerekiyordu. Aynca Borneo ham petrol kimyasal zellik ynnden ok az
gazyagi ikaracak nitelikteydi. Yine de rafine edilmeden sadece mazot olarak kullanilabillrdi.
Nispeten agir olan Borneo petrolnn bu zelligi Samuel'eileriki yillar iin dgndg projenin
gereklegmesinde temel olmutur. Kamsma gre "Borneo petrol en rasyonel formunda, mazot
olarak muazzam bir rol oynamaya adaydL" Simdi yirminci yzyilm epiginde bulundugu bu gn-
de bir kehanette bulunuyor ve hakli olarak petroln ok parlak gelecegininbir aydmlatma kay-
nagt olarak degil, bir g kaynag1 olarak etkili olacagi sonucunavanyordu. Marcus Samuel gim-
di kmr yerine petrole gemenin,. petrol sevk etmenin en hararetli yandagi kesilmigtl.
Bu tarihi geligmenin baglangic1 1870'e rastlar. Ruslar'm Ostatki dedigi, gazyaginmrafine
edilmesinden meydana gelen yan-mahsul ilk dela baanyla bu tarihte Hazar Denizi'nde seyre-
den gemilerdeyakit olarak kullamlmttir. htiyalar yenilikleri doguruyordu. htiyagtantr
Rusya Ingiltere'denpetrol ithal etmek zorunda kalmigti, ama bu ok masrafli oluyordu. Ayrica
imparatorlugun birok blgesinde kereste ok azdt ve tahta ihtiyact bykt. Bundan trli ye-
ni Trans-Sibirya Demiryolu yakit olarak kmr veya odundan vazgeip petrol yakiti kullanmaya
bagladL Petrol yakitml Vladivostok yoluylaSamuel sendikasmdan sagliyordu. Zaten Rus hk-
mti de 1890'larda topyeknekonomik geligmenin hizlanmasi hedefiyle yakit olarak petrol kul-
lammmi tegvikediyordu. Britanya'da zaman zaman demiryollarmda kmr yerine petrol kulla-
nildigi oluyordu. Bu, kentsel blgelerde isi gidermek lin veya Kral Ailesi fertlerinin yolculukya-
parken emniyetlerini saglamak gibi zel maksatlarla yapihyordu, Fakat yine de ogunlukla, pa-
zarlara kmr daha ok srlyor, pazardaki sagam tutumunu devam ettiriyordu. Gerekten
de Kuzey Amerika'da ve Avrupa'da agir sanayinin bu denti geligmesiaslmda kmrden dolayi-
dir. Dnyamn ticaretve deniz filolannda da.yakit olarak kmr kullanihyordu. Samuel aklmdaki
pazarlama plamni gerekleptirmek yolunda en byk direnigi Kraliyet Donanmasi'ndan grecek-
ti. Oysa ki on ylldan daha uzun bir sreden beri petrole gemesi iin Kraliyet kapismi zorlamly,
ama ne yazik ki bir sonu alamamigti.

Shell'in Doguu
Buna ragmen Marcus Samuel kendini teselliedecek geyler buluyordu. Borneo'da yapilan zorlu ve
istiraph
abalarsresinde o da itibar grmeve bir statye kavugma yolunda epeyce ilerleme kay-
detmigti. Kent'te sulh yargihgtna atanmigt1. Londra'da da gelmiggemig tm eski esnaf birlikleri
iginde en saygim sayilan Gzlkler Sirketi'nin bagkani olmuytu. Aynca dnyadaki en gltek-
ne olarak isim yapan bir rmorkr dolayislyla bir de gvalyelikpayesi kazanmigt1.Bu tekne S-
vey; Kanali giriginde denizin dibine oturan savag gemisini ikarmasi nedeniylebyk bir n
bir
kazanmigtl. 189Tde Samuel iginin organizasyonunda nemli bir adim attL Bu, korunmaya yne-
lik bir adimdi. istedigigeyUzakdogu'da Tank Sendikast'ni olugturan egitli-ticaretnitelerinin sa-
dakatini garantilemekti. Bu amala hepsini yeni bir girketehissedar yapti. Su girket petrolden ge-
len tm gelirini, tankernlolanni, ayrica muhtelif ticarinitelere ait tesislerianonim bir girketati-
si altinda topluyordu. Bu yeni girkete Shell Nakliye ve Ticaret Sirketi adi verildi.

114
I
I

Bu ara Samuel,Borneo igletmesinin reklammi ama edinmigti ve bunu Borneo'daki ger-


ekleri, yani tropik ormanda son derece zor Ye sinir bozucu, yava; seyreden allymayi lyi gibi
gsterip fazlaca abartarak yaplyordu. Rothschild'lerle aradakikontratm yenilenmesi iin byle
yapmasi gerekliydi. Borneo'da, Kutel'deki kendine ait arazidenok yakmda yeni petrol arzi ola-
cakmt; gibi gsterip kontrati yenilemek arzusundaydi. Bu stratejl gerekten de tuttu. Sonunda
Rothschild'ler kontrati yenilemeye ikna edildiler ve yeni kontrata gre Shell'e Rus petrol ver-
meye razi oldular. -Qunuda ilave etmek gerekir ki, yenilenmig kontrat Shell aismdan eskiye
gre daha iyi kogullar neriyordu.- Ancak Shelldigtan bakildigmda kuvvetli grnse de, ashn-
da mali ynden tehlikelibir gekilde denge bozuklugu iindeydi. Bu, Marcus Samuel'inharca-
malari bol keseden yapmasi, sanki pazarlari gittike artiggsteriyormuygibi davranmasmdan
kaynaklamyordu. Su davranig kugkusuz bir gn aniden gelecek bir darbeyle yllulmaya mah-
kmdu.
On dokuzuncu yzyil sonunun en nemli zelligt bu ylllarda tm dnyada olugan petrol
patlamasidir. Bu yl11ardatalep hizla artmig, arz azalmig,fiyatlar ykselmigtir. 1899'da Gney Af-
rika'daki Boer Savagiflyatlan daha da yukan ekmigti. Fakat 1900 ylli gz mevsiminde petrol fi-
yati blgelere gre farklilik gstermeye bagladL Hasat mevsimininok olumsuz gemesi sonun-
da ortaya ikan kitlik ve alik Rus mparatorlugu'nda bir ekonomik bunahma yol atl. Bu arada
evlerde kullamlan petrole olan talebin dgtg grlr. Rus rafinericileri bu defa ellerinden gel-
digince ok gazyagl retimine ve ihracma yneldiler. Bu durumsa zamanla piyasada agm derece
gazyag1 bolluguna yol ati. Sonuta fiyatlar kilitlendi. Bu arada in'debir sava; sryordu.
Shell'in en lyi pazarlarmdan biri olan bu lkede yabancilara kargt ikanlan Boxer Ayaldanmasi
in'ikasip kavurmug, tm inekonomisini felce ugratmigtl. Tm bu etkenler yznden, Shell
artik tek bir pazardan bile yoksun kallyor, belalar bununla da bitmeyip ne kadar tesisivarsa hep-
si talan ediliyordu...
Bunlar ve daha bagka olumsuz geligmeler en byk etkisini en duyarli kipi olan Samuel'e
yaplyordu. Flyatlar dgtg zaman Shell'in tanklan pahallcns petrolle doluydu. Shell sevk igini
yapan filosunu bytmeye devam ederken navlun fiyatlan da paralel olarak dgt. Sanki igleri
daha da ktleptirmek ister gibi Borneo'da da retim dgmeye baglamig,beklenenden ok daha
alt dzeyde kalmigt1.retimok yavag geligiyordu. Zaten iyi tasarlanmaml;rafineri berbat ge-
kilde igliyordu. Yanginlar, patlamalar, teknik yetersizlik ve kazalar yznden rafineride aligma
devamli olarak kesintiye ugruyor ve insanlarin lmne neden oluyordu. Gelen haberlerin k-
tlgne ragmenSamuel her zaman iin vakannt ve sogukkanliligini korumuy, zor gnlerde bir
igletmeciden beklenen davramgi gstermigtir. Her zaman yaptigi gibi yine her sabah
en sevdigt
att Dk'e binip Hyde Park'ta gezintiye ikardi. Zaman zaman Samuel'e at stnde rastlayan
bagka bir ingilizpetrolc gyle bir gzlemde bulunmuytur: Samuel atim da tipki igini ynettigt
gibi ynetlyordu. Her zaman sanki attan dgecekmig gibi duruyor, fakat hibir
zaman dgm-
yordu.

Bay1Dertte Hollanda Kraliyet Sirketi


Bu arada, Shelfin rakibi "Hollanda Krallyet" Sumatra'da retim alamnda dramatik ykseligine
devam etmig, sonra da tankerlereve depolama tesislerineyatinm faaliyetine girigmigti. Ig saha-
smda kendisini bekleyen baanyi kutlamak iin 31 Arallk 1897 yllbagi gecesi girketin Sumat-
ra'daki rafineri sahasmda bir kutlama partisi planlandi ve hazirhklar yapildi. Cece grkemligei-
yor, havai figekler atillyor, gecenin nemini vurgulamak iin bayram havasmda bir tren yapile
yordu, Bu tren Langkat Sultam ismindeki yeni tankerinonuruna yapthyordu. Sultan da kabul-
de bizzat hazir bulunuyordu. Ancak tm bu genlikler ortaya atilan ve btn gece kulaktan kula-
ga fisildanan bir sylentiyle glgelendi. Sylentiye gre petrol tanklarmdanemli miktarda su

115
bulunmugtu, bu da kuyularda yanh; seylerin dndgn gsteriyordu. Su sylentiyi tamamen
yalanlamak mmkn olamad1.
Asltnda sylentidogruydu; KraliyetPetrol kuyulan petrol yerine tuzlu su vermeye bagla-
migtL Ar
tik o usuz bucaksiz arazi dgge gemigti. l 898 Temmuz aymda attik bu durum sy-
lenti olmaktan Ikip, resmen aiklanlyordu. Amsterdam borsastnm petrol kismi byk panige
kapilmigti ve gagkmlik iindeydi. Kraliyet Petrol hisselerinin degeri dgt. Bu arada Standard
Oil, Kraliyet Petrol' ucuza satm alamadigi iin znt duyuyordu. Samuelde sonradanhissele-
ri ucuza almadigi iin ok pigmanhk duyrnugtur.
.
HollandaKraliyet bu durumdan yllmamig, aresizlikiinde de olsapetrol ikarmaabalan-
na devam etmigtir, Sumatra'da 110 kez petrol iin sondaj yapmig ve l10 kez bagartsizhga ugra-
migti. Sirket yine de pes etmiyordu. Sumatra'dabir gn kendi arazisi olan yerin seksen mil ka-
dar tesinde Perlak denilen kk bir prensliktegrlen sizintidan cesaretlenmig, bu dela ara-
malarma burada devam etmigtfr. O siralar, Perlak yre halkmdan gelen bir ayaklanmaya sahne
olan bir simr blgesiydi. Yreninbagkam olup servetini karabiber ticaretindenkazanmig olan li-
der, petrolden de kazan saglamak ve bylece servetini ogaltmak yanhslyd1.Sonuta, Perlak'a
bir kepif gezisi tertiplendi.Bu geziye Hugo Loudon admda, teknik ve idari konularda ok yete-
nekli gen bir mhendis liderlik etti. Aynca Loudon Macaristan'da arazi iade isteminde ve
Transvaal demityolu ingaatinda da ahgtigindan bu konularda byk bir deneyim sahibiydi. Bir
zelligi de Dogu Hint Adalan'nm eski genel valilerinden birinin oglu olmasindan dolay1diploma-
tik alanda da' olaganst yetenekli olmaslydt. Loudon'un sahip oldugu bu zelliklere Perlak'ta
gerektenihtiya vardi. Nitekim Loudori, Perlak Racasi nezdinde Kraliyet Petrol lehine byk
bir baan kazandi ve bununla da yetinmeyip Raca'ya kutsal savag ilan eden yerel ayaklanmanm
liderlerine kargi da baanh oldu.
Loudon grubuna birka profesyonel jeolog almigti. Jeologlarin da yardimi ile 22 Aralik
1899'da kazilar bagladi. Jeologlann ustaligi derhal kendini gsterdi ve alti gn gibi kisa bir sre
sonra, ilk defa olarak petrole rastlandt. Bylece, Kraliyet Petrol tam yeni yzylhn epiginde bir
kez daha iginde baanh olmuytu. Artik Hint Adalan'nm bagka yerlerinde de petrol bulup igi ge-
ligtirmek amacmdaydL Bunun iin de yeniden yetenekli jeologlannabagvurdu. Kisa zamanda,
nemli miktarda yksek kaliteli petrol ikmig, bunun da yardimiyla Hollanda Kraliyet, Avru-
pa'ntn yeni tomurcuklanmakta olan benziri pazarlanm iggale hazir duruma gelmigti.

"ticiKigi"
1900 senesi Kasim aymda, Hollanda Krallyet Sirketi'nin varligmi korumasmda herkesten ok et-
ken olan Jean Baptiste August Kessler admda biri, Uzakdogu'dan Hague'e ektigt bir telgrafta
ok bozuk oldugunu" bildiriyordu. Igin getirdigi yorgunluktan ylpranmig olarak
"sinirlerinin

Hollanda'ya, evine gitmekzere yola 1kt1.Yazik ki sadece Napoli'ye kadar gidebilmig, 1900 se.-
nesi Aralik aymda bir kalp krizi geirerek lmgt. Hemen ertesi gn Henri Deterding admda
"geicilik"
grevli" olarak bu ige atandi. Su sresi
"geici
otuz drt yagmda dinamik bir adam
ok uzun, otuz beg yll kadar srecek ve bu arada Deterding de tm petrol dnyasma egemen
olacakti.
Henri Wilhelm August Deterding 1866 yllmda Amsterdam'da dogmugtu. Kaptan olan ba-
basi, Henri daha alt1yagmdayken lmgt. Allenin tm geliri Henri'nin byk kardeglerinin eg-
timine gittiginden, Henri, ailesinin yanmda giderek artan sefaletle mcadelenin tm agirligmi
duyuyordu. Okulda zel bir yetenegi dolayislyla gretmenin dikkatini ekmigti.O da tipkl Roc-
kefeller gibi matematik iglemlerini kafastndan hizla yapabillyor Ye bu iyteki baansi ile dikkat e-
kiyordu. Okul bittiginde denize ailip evvelce.dgledigi gekildebabasi gibi kaptan olacagi yerde,
Amsterdam'da kalip sikici bankacilik dnyasma atildi. okgemeden muhasebe ve mallye ko-

11
nularini kavrayarak bu alanda uzman oldu. Kendine hobi olarak girketlerin hesap defterlerini in-
celemeyi seti. Kafast devamli olarakhangi girketin hesaplanm lyi tuttugu, hangi girketintutma-
digt, girketler hangi stratejiyi uygularsa hesaplarmi dzeltecegi konusuna igliyordu. lte bu yol-
dan geerekahgmaarkadaglannm "KeskinGz" dedigi duruma gelecekti. okseneler sonra
"igi-
ige yen baglayan genlere yaptigi konugmada onlara ok esin verici bir gtte bulunacakti.
nizde ilerleyebilmeniz iin rakamlari degerlendirme konusunda kendinizi yetigttrmelisiniz. Bu
lyte nasil lyi bir
yargi kargisma gelen adami abucak ve keskin bir gzle inceliyor ve yle karar
veriyorsa, siz de rakamlanbyle abucak ve keskin gzle degerlendirmelisiniz" demigti.
Deterding bunca yll ahytigtbankacihkta hak ettigi kadar abukterfi etmeyip, ilemler
uza-
yinca diger btn Hollandall genlerinyaptigim yaparak kendine yen bir gelecek aramak iin
Dogu Hint Adasi'na yollandi. Bu kez, nl, ve eski bir bankacilik tegebbsolan Hollanda Tica-
ret Dernegi'nde aligmayaba1ad1.Bu dernegin asil adi Nederlandsche Handel-Maatschappij'dir.
Igence dernegin Medan'daki olisini, sonra da Malaya'mn.batt kly1smdaPenang'daki ofisi y-
netmekle bagladi ve bu arada paramn nasil kazamlacagmi da grendi. "Para genellikleigin yapi-
lacagt yerlerde havay1koklamak, koku almakla kazanillr. etemelden baglayanbirinde eger bu
koku alma yetenegi yoksa, byk apta para kazanma gansi da yoktur. yleyeni yollar kegfettim
ki bunlar sayesinde banka kasalan parayla doldu" demigtir.Deterding Uzakdogu'nun degigik ge-
hirlerinde faiz oranlarmdaki farklihklan aragttrma yoluyla epeyce byk sayllacak para kazan-
migtir.
"evrede hava koklama" olayi Deterding'i petrole de ulagtirmigve bu sayede, daha ilk giri-
imdebankaya koyacak bir hayli para saglamigti. 1890'larm ilk yillannda Kraliyet Petrol kapital
siktntisi ektigi zaman Kessler bagvurdugu her yerden geri evrilmig olarak, sonunda Deter-
ding'e mracaat etti. Su iki adam Amsterdam'da geirdikleri ocukluklanndan beri taniglyorlar-
di. Kessler'in talebinekargi Deterding dahiyane bir zm yolu nerdi. Gerekli olan sermayeyi
verecek, teminatkargiligtolarakenvanterde grlen gazyagt stokunu alacakti. Bylece Hollanda
Kraliyet varhgini korumug, Hollanda Ticaret Dernegi de para kazanmamn yeni bir yolunu bul-
mug oluyordu. Kessler'e gelince, o bu dzenlemeden ok duygulanmig, Deterding'e olan min-
net duygusu daha da pekigmigti.
u olaydankisa sre sonra, Kessler tm Uzakdogu'daHollanda Kraliyet Sirketi'ne ait ola-
cak bir ticariorganizasyonkurmak istedi ve Deterding'e mektup yazarak organizasyonu kimin
yntecegt konusunda fikrini sordu. Kessler yanit olarak aranan insan tipini szlerle tarif edi-
qu
yordu: "Birinci smif bir igadami, itici gce sahip, deneyimli ve i; hayatini kavramig biri." Bu tari-
fe Deterding'den daha iyi kim uyabilirdi? Nitekim 1895'te Kessler igi almast iin Deterding'e
teklifte bulunacak ve bankacthk hayatmdan usan getirmig olan Deterding de bu teklifikabul
edecekti. Vakit geirmeden, biraz da baskt yoluyla Deterding bagtan baa.btn Uzakdogu'da
pazarlama gebekesinikurmaya bagladt Bu konuda iki ayn arnaci vardi: Krallyet petrol rakiple-
riyle egit duruma getirmek ve girketi bu rakiplerinden tecrit etmek. Astl byk amaci, sonradan
kendisinin syledigt gibi
"petrolclkte
enternasyonal bir adam" olmakti.
HenriDeterding kisa boylu dinamik birlydi ve hemen her zaman aik duran, hi kirpmadi-
gi gzleriyleinsantarda arpici bir etki yaratlyordu. Gldg zaman btn digleri grnrd.
aligkan ve opku dolu bir kigi olarak egsersiz yapmanm ok yararh olduguna inamr ve gnlk
egsersizlerini hi ihmal etmezdi. Bunu hem kendi sagligiinhem de i; sorunlarma are bulma
arac1olarak yapardi.Yaamtmnsonraki yillannda Avrupa'dayken, artik altmig yagm
"glgeli
kiyl-
smda" oldugu halde, her sabah le gitmedenewel, yaz olsun kig alsun nce yzmeye gider son-
ra da kirk be; dakika at gezintisi yapardi. Iligkideoldugu herkes zerinde ok gl ve etkileyici
bir izlenim birakirdi. Insanlann tarif ettigl kelmelerle
"dayamlmaz
bir magnetik gce" ve
"ner-

deyse tedirgineden bir ekicilige" sahipti. Bu niteliklerini kendi amalanna ve kampanyalarma


katilmasmi istedigi kipileri ikna etmede kullanirdi. Ancak Marcus Samuel'in aksine abalan be-

117
lirli bir statye kavugmak, kendine bir konum edinmek iin motive edilmi degildi. Onun asil
amacmi Krallyet Petrol'n tarih yazari olan ve uzun yillar Deterding'in zel sekreterligini yap-
mig EC. Gerretson qu szlerle zetlemistir: "Deterdilig'in hedefi ok yksek, olaganst bir
amaca ynelik degildi. Kamuoyunun yaranna hizmet vermek, yeni bir ekonomik dzen yarat-
mak, yeni ve gl bir ticaritesis kurmak gibi bir niyeti yoktu, Amaci herhangi bir tacirinama-
cmin aymydL Byk olsun kk olsun, son derece gerek olan bir amacm pegindeydi: Para ka-
zanmak." Para kazanmaktan bagka her ne yaparsa yapsin
"kalben

ve ruhen" her zaman in tc-


car olarak kalmigtir.
Zainanla Deterding kendisinden gakayollu "Yksek Dzeyde Simpleton" (szlk anlam1
yksek dzeyde basit) diye bahsedecektir. Kugkusuz bu deyimi kendini yermek iin sylemiyor-
du. "Simpleton"deyimini aligma yaammm rehberi anlammda -her sorunu en sade gekle d-
ngtren, asil elemanlarina evirenkigianlammda- kullanmigttr. Bu konuda kendisi punlari sy-
lemigtir: "Degeri olan her geyde sadelik egemendir. Sahsen ben ne zaman bir is tekliflylekart-
lagsam, teklifzerinde dgnr, eger o igi basite dngtremeyecegimi anlarsam, igin mitsiz ol-
dugu bilincine vartr, geri eviririm."
Krallyet Petrol'le ahytl L ilk yillarda Deterding'in kafasmda
"basit"
bir fikir hkimdi: Yeni
gelimigpetrol girketleri arasmda birlegme ve btnlegme. Kamsma gre Krallyet Petrol' Stan-
dard'a kargi korumanm tek yold buydu. Ana fikir olarak bir Hollanda atasz olan "Eendracht
maakt macht", "Birlikten kuvvet dogar" sznden esinlenmigti, lgbirliginiaym zamanda bu en-
dstriye tutarlthkgetirecekbir yol oldugu iin de istiyordu. Tipki Rockefeller glbi o da flyat oy-
namalarmdan ok tedirgindi. Ancak bagka bir konuda Rockefen.r'danve Standard'dan farkh g-
rgteydi Onlarmaksine flyat indiriminin bir rekabet aract olarak kullamlmasma karplyd1.Bnun
yerine savag halindeki girketlerarasmda fiyat ayarlamasi yapilmasi, bang antlagmasi imzalanmasi
yanhslydt. Bunun zamanla tketicininbile lehine olacagini iddia ediyor ve iddiasmi gu gereke-
ye dayandiriyordu: Bu uygulamayla fiyatlar daha tutarli ve gvenilir olacak, bylece daha ok
yat1nm yapilmasi tegvikedilip verimlilik artacakti. Ancak ok basit olan bu fikri Deterding'den
kaynaklanmayan bagka bir fikir izleyecekti. Herhangi tifr birlegme olaymda Kraliyet Petrol'e
mutlaka en nde yer verlmesi gartkoguluyordu. Sonu olarak Deterding'in nerileri teki ilgili-
lerce pek iyi niyetli bulunmadi. Nobel'ler ise ileride Deterding'i bir uzlagma erdemi olatak degil,
"grevi
insanlan bogazlamak ve sonra da cesedini toplamak"olan ok dehgetli bir yaratik olarak
grecekti,

Birlegmeye Dogrti lkAdim


Shell ve Hollanda Kraliyet girketleriRus ve Uzakdogu petrol ticaretininkontroln birlikte yapt-
yorlardt. Bu iki irketarasmda teden beri sregelen
"ylpratici
rekabetten" yararlanmak isteyen
Deterding bu firsati byk rakbi Marcus Samuel'le birlegmeyevarmak iin bir baglangl nokta-
si olarak kullandL Sonradan gereklegen dnya apmdakiletmenin esas karakterini her ikisi de
ok yetenekli ve cesur, her ikisi de olaganst bencil olan bu iki adam tayin edecekti. Ancak
bunlardan Marcus Samuelvgden daha ok hoglanan, duyguya daha ok yer veren ve mevki
edinmeye daha merakh olantydL Henri Deterding'in hareketleri ise her geyden ok paramn ve
kaba gcn drtsyle ayarlamrdt. Ortada karara baglanmasi gereken temel bir sorun vardi: Ye-
ni olugacak birlegmede bu iki adamdan hanglsinin baa geecegi. Su konuda Marcus Samuel de
Deterding de son derece iddiallydilar. Marcus Samuelku kasuz bu konuma gelmesi gereken ki-
ginin kendisi oldugunu dgnyordu. nkne de otsa Shell Sirketi'nin gzle grlr bir s-
tnlg vardi ve faallyetleri ok uzaklara kadar uzanmaktaydt. Ancak Deterding de hibir za-
man ikinci derecede rol oynamak niyetnde degildi ve bunu kendisi sylyordu.
Bu iki adam birbirleriyle dolaysiz olarak yaptiklan mzakerelerle hibir noktaya gelemeye-

118
i

ceklerini anlamiglardi. Het ikisinin de bir araclya ihtiyact oldugu artik kesinlegmigti, ancak bu
araci kim olmallydi?Sz konusu petrol oldugu zaman
"par
excellence" arabulucu olarak tam-
"glge"

nan, petrol komisyoncusu Fred Lane'den daha iyi bir aract olabilir miydi? Aynca Lane
denen bu adam Rothschild'lerin de yabancisidegildi ve onlarm Londra'daki petrol tesislerinin
temsileiliginiyapiyordu. Samuel'in de hem arkadagi, hem de danigmam ve sirdagiyd1.Samuel,
on yll kadar nce yaganan petrol darbesinde ok itimat ettigi bu adami uyguladigt fesat iginde
kendine yardimciolarak kullanmigt1. Lane ve Deterding lse son zamanlarda tamsmt; olmalanna
kargin hemen kaynagmiglar,ok da yakm dost olmuglardi. Lane ilk glrigimolarak Uzakdogu'da
Hollanda Kraliyet ile Shell arasmda srmekte olan flyat savagmda kargilikh grgmeleryoluyla
ategkessaglanmasi abasmayneldi.Kamsina gre bu ancak ok zararli olan ve onun deyimiyle
Samuelve Deterding arasmdaki (biregit raket oyunu) ve "Shuttlecock" (raketle
"battledore"

oynanan bagka bir oyun) kargihkh sulama oyunlanna son vermekle saglanabilirdi. Gsterdigt
aba sonunda kargihkli grgmelerin-baglamasiiin gerekli uygun atmosfer yaratilabildi. Btn ,

bu geligmelereragmen digaridan baloldiginda ama ynnden iki lider arasmda ok nemli bir
farkhlik grlyordu. Samuel iki firma arasmda basit bir pazarlama dzenlemeslyle yetinmek is-
tiyordu. Deterding ise diga ailacak bir ynetimden" yanaydi. Bu konuda Lane, Deter-
"birlikte

ding'le konuqup Samuel'innerisini kabul etmesini,


"birlikte
ynetimin" y111argetikenasilsa
kamtlmaz olacagLni, bugn iinse Samuel'in
"birlikte
ynetime" kargi oldugunu ve dn ver-
meyecegini syledi. Durum glderekdaha karmagik oluyordu. zellikle 1901 Ekim ayi ortasmda
Marcus SamuePin vapurla New York'a, Broadway 26 adresindeki Sayin Baylari ziyarete gittigi
zaman ortalik iyice karigtl. Ziyaretin Standard Oil'le bir uzlagma saglamak amaciyla yapildigt
kugkusuzdu. Bu ara John Archbold, Rockefeller'e mektup yazlyor ve Marcus Samuel'in ziyareti-
ni pu szlerle anlattyordu: "Sir Marcus Samuel ziyaretimize geldi. Su girkethi kugku yok, b-
tn dnyada, biz hari, rafine petrol dagttimmda en byk olan acentadir. Buraya bizimle bir
anlagmaya varma konusunu konugmaya gelmig. ylesanlyorum ki, girketlerinin mah olan bazi
tesislerdenbyk bir kismmt bize satmak istlyor." Ancak bu szlere ve yapilan birok kapsamh
konumaya ragmen taraflarbir anlagmaya varamlyor, Shell'inne derece kiymet ifade ettigi hak-
kmda grg birligine varamtyordu. Samuel, tesislerinebir deger bimig, bunu Standard'a bildir-
migti. Ancak Standard bu deger saptamasmm gerekioldugundan kugkuluydu. Diger taraftan
Samuel'e de boy bir igletmeci demek dogru olamazdi. Ne de-olsa kendisi durup dufttrken bu ko-
numa gelmemigti. Londra'ya geri dndgnde evresine zafer ifade eden bir grnm sergili-
yordu. Herkeste Shell'e kar1 bir merak uyandirmayi ve gerekte bagi dertte olan bu girketi iyi
durumda gibi gstermeyibagarmigtl.

"Ingiliz-Hollanda ighirligi- Asya Sirketi"


SamuelNew York'tayken Lane canla bagla aligip Hollanda Krallyet ile Shell arasmda bir anlag-
ma zemini hulmaya ahymig,bunun iin de kafasmda bir plan yapmigt1. Fakat zlmesi gere-
ken asil sorun, zlmemigolarak ottada duruyordu. Yapilacakanlagma basit bir pazarlama d-
zenlemesiyle kisitli mi kalacaktt, yoksa diganya da agilacak bir igbirliginemi ynelik olacakti? 4
Kasim 1901 tarihindeLane bu konuyu tartigmakve kesin bir karata baglamak iin Samuel'igr-
meye gitti. Lane'in zerinde dikkatle durdugu Ve Israrli davrandigt konu Samuel'e qu grgka-
bul ettirmekti: Basit bir pazarlama dzenlemesi pazara bol miktarda petrol aktigt ve fiyatlan faz-
laslyla dgrdg bu kogullar altmda,yetersiz kalacak ve bibir anlam ifade etmeyecekti. Aynca
retimin kontrol de gerekiyordu. Bu faktrn de gz nne alinmasiyla sonu aikliga kavup-
turuldu ve
"mutlak
bir birlegmeye gitmekten bagka hibir zm yolu olmadigt" karanna vanl-
di. Su kararl Samuel de kabullenmigti ve o andan itibaren bir
"zarafet"

temsilcisiymiggibi dav-
ranmaya bagladi; evresininonu yenilgiye ugrattigL ve anlagmayi
"ltfen"
kabul ettirdigi havasi-

119
I

na girdi. Simdi retimi lositlayabilecek yeni bir organizasyona gitmek gerekecekti.Her iki tara-
fm da yazgilarmi belirleyen bu anlagmayla ileride, Hollanda Kraliyet-ve Shell Grubu'nun
birlikteligiyle saglanacak byk igletmenin ilk adimlan atilmig oldu.
Deterding acele ediyor, anlagmanm bir an evvel tamamlanmasimistiyordu. Standard Oil'in
Shellile anlagip kendisini atlatmasindankorkuyordu. Nitekim okgemedenyamlmadigt da or-
taya 1kt1.1901 Noell'nden iki gn evvel, nceleri tereddtlgrnen Standard Oil, fikrini de-
gigtiripShell'e 40 inilyon dolarhk fevkalade byk bir tekliftebulundu. 190l'de 40 milyondo-
lar bugnn 500 dolanna epit, ok byk bir paraydi.Samuel'inailesi kendisini bu tekli-
milyon

fi kabule zorladlysa da Samuel hemen karar vermeyip, Noel tatilindemevcut seenekleri deger-
lendirmek iin maliknesi Mote'a.gitti. Orada kaldigt srece yagaminmen zorlayici kararlarm-
dan biri olan bu konuyu uzun uzun dgnd. Acaba hangi yolu semellydi?Hayal edilemeye-
cek byklkte bir paray1 kabul edip tahmin dahi edilemeyecek byklkte bir servete kavu-
gup, Standard Oil imparatorlugu iinde en nde gelen sekin pahsiyetlerden biri mi olmahydt, .

yoksa Deterding ve Hollanda Krallyet'le gansimdeneyip kader birligi mi yapmallydi? Bu konu


zerinde durmak ve sznden dnmek in ortada pek ok geerli sebep mevcuttu.Ancak, No-
el'den hemen sonra aldigiacil bir telgrafonu aniden dgncelerinden slyinp gerek hayata dn-
drecekti. TelgrafiLane gnderiyorduve Londra'ya dnmesini istiyordu. Kargikar1yageldikle-
rinde Lane bazi ana noktalarda Deterding'indn verdigini syledi. Bunun zerine 27 Arahk
1901 tarihinde Samuel ve Hollanda Krallyet arasmda arabuk bir anlagma taslagtimzalandi.
Taslak gece hareket eden vapurla Deterding'e elden gnderildi. Aym gece Samuel New York'a
gnderdigtbir telgraflaStandard'in tekliini reddettigini ve mzakereleri kesmig oldugunurn-
tleri ile birlikte bildiriyordu.
Samuel'in asil istedigt epitlikti. Standardise para ynnden ok cmert olmasma kargm her
zamanki gibi,kontrolkonusuna gelince israrh davranlyordu. Su konuda da aym Isran gstermig-
ti. Marcus Samuel Standard'la anlagmig olsaydt, IngiliztarafindanAmerikan tarafma
"kontrol"

geecekti. Bu ise Samuel'inasla kabul edemeyecegl bir geydi.Onda vatanseverlik duygusu ger-
ektenok kuvvetliydi. Durum byleyken, anlagma taslagt imzalandigt halde, Deterding yine de
tam bir anlagma elde edememly oldugundan endigeliydive anlagmanmresmi anlamda saglan-
masmi istlyordu. Her zaman oldugugibine istedigini bilerek ve amacina muhakkak erigmek is-
teglyle,Dogu Hint Adalan'ndaki Hollanda kkenli teki reticileri bir araya getiripyenibir an-
lagma ile birlegtirmeyi, src koltuguna da Hollanda Kraliyet irketi'ni yerleptirmeyi baardi.
Artik erigmek istedigi noktanm yansma erigmigve Dogu Hint AdalanHollandakesiminden 1ka-
nlan petrol rnnn etkin bir gekilde kontroln saglamigtt.Fakat Shell'leyapacaklan satig an-
lagmasi acaba ne tr bir sonuca baglanacakti? Geri Deterding daha nce Samuel ve Deter-
ding'in ii "Birlikte yrtmesi" konusunda kargi taraflabir anlagmaya varmigt1.Fakat artik Stan-
dard sahneden ekildiginegre, Shell'in konumu zaylflamig olmuyor muydu? Bunu dikkate
alan Deterding gok gemeden dgncelerini pratik ve kendisine ok ekicigelen bir fikir zerin-
de yogunlagtirmaya bagladi. dareyisadece bir kigi ele almall ve bu kipi Henri Deterding olmahy-
dt. Kararmi vermig olarak Samuel'ebir ltimatom gnderdi. Teykilatlanma konusundaki nerisi-
ni kabul etmedigi takdirde (kineri Shell'inve Samuel'inidare zerindeki kontroln kisitliyor-
du) artik bagka mzakereye girmeyecegini, bunun iin Kanal'i agmak zahmetine bile katlanma-
yacagim a1kve seik bildirdi. Hollandali ltimatomunda gu szlere de yer veriyor, "Her ikiini-
zin de kaybedecek bir dakikamiz bile yok" diyordu. Sonundadedigini yaptirdi.Yenigirketinba-
ma Samuel getitilecekfakat idare ve ynetim Deterding'de olacakti. Gnlk rutin iglerin so-
rumlulugunu da Deterding stleniyordu. Artik Deterding bundan fazlasim da isteyemezdi. ok
gemeden anahtar konumunda iki belge imzalandi. Bunlardan biri Hollanda-Hindistan retim
Komitesi'nin kuruluguna, br de sonradan isim degigtirip "ngiliz-Hollanda Petrol Sirketi"
olan "Shell Nakliye-Hollanda Krallyet Petrol Sirketi'nin" kuruluguna ait belgeydi.

120
okgeriteden nc bir girket, yani Rothschild, Samuel ve Shell'e sicak bakmadigt hal-
de, diglanmak istemeyip bu birlige katilma karan aldi. Samuel bu konuda karars12 grndyse
de, Deterding Rothschild girketi istedigine gre onun da ne pahasina olutsa olsun birlige dahil
edilmesi hususunda Samuel' ikna etti. "Bu konuda bir gecikmebizim iin tehlikeli olur. Eger
bu gansikairirsak artik bir daha asla yakalayamayiz. Zaten bir talihte Rothschild'lerle birlikte
aligtik ve herkes de biliyor, o zaman btn gelecek bizimdi. Onlann ismi olmadan baanli ola-
maylz" diyordu. SonutaSamuelkatilma teklifinikabul etti.
Samuel artik gemigten ders almig gibiydive nerilere pek kar1tkamlyordu.1902tari-
hinde Deterding ve Rothschild'le son derece nemli bir anlagma yapmast istendiginde itiraz et-
meyip anlagmayiimzaladi. Su anlagmayla Inglliz-Hollanda Sirket ortadan kalk1yor,yeni ve daha
.

byk bir girket olarak Asya Petrol Sirketiismiyle yeniden doguyordu. Artik Samuel byle bir
birlegmenin daha iyi sonular verecegi konusunda hissedarlanna vaatte bulunuyor ve gereke
olarak da bu birlegmeyle teykilatm"gvensizlik ve tehlike dolu Rus petrol pazarahgma
"tm

bagllhktan kurtulacagmi sylyordu. Btn kuvvetiyle ve yksek bir sesle "Hollandali dostlar1-
mizlauzun zamandir sregelen savagimizsona erdi. Eu yalnizca bangla degil, aym zamanda h-
cum ve defansa ynelik bir birlegmeyle saglanmly bir sonutur. Btn ilgililerce itenlikle kutla-
nacak bir olaydir"diyordu.

Deterding'in Zaferi
Asil adi Ingiliz-Hollanda (BritishDutch) olup sonradan Asya Sirketi admialan bu girketler,birley-
meye dogru atilan ilk byk adimm temsilcileridir. Eu derece nemli olmasinakargin bu anlag-
ma hl resmi bir kontrata baglanmamigtl. Diger taraftan Shell'in mali durumu ve pazar konu-
mu da devamli olarakbozulmakta ve yok olma noktasmagelmekteydi.yleki, Deterding anlag-
mayibozup ekilmek istedigini syleyerek tehdit eder olmugtu. Artik Samuel'e olacaklanggs-
leyip, her geyinbagarisizlikla sona ermesini gze almaktanbagka yapacak bir geykalmamigt1.
Ne var ki 29 Eyll 1902 tarihindegirketin bagkam olan Samuel Londra Belediye Bagkanh-
gfna seiliyordu. Bu olgu gz nne almdigmda, artik girketin baansiz olmasi son derece k-
ltc bir gey olurdu. Samuelhenz Bagkan olmadan nce, agustos ayi sonunda Deterding'i
Mote'a davet etti. Hollandall,Ingiliztarzmdayaptimigbu kyevini ok begenmig ve etkilenmig-
ti. O zamana degin bu kadar gzel bir ev grmemti. Kendisi de bir gn byle bir eve sahip ol-
maya karar verdi. Samuel ise gncelliginikoruyan sorunlarmvarhgmi kabul ediyor, bu konuda
iten davramyordu. Deterding Shell'in zaylf durumda oldugunun bilincindeydi; fakat akhndan
geirdigi dnya apmdaki dev proieyi gerekleptirmek iin "Hollanda bayraginin" yeterli olmadi-
gtmda ayni kesinlikle biliyordu. Daha gl olan bir
"bayraga"
mutlaka gerek vardt ve bu bay-
rak "Union Jack" denilen ingiliz bayragt idi. Bu dgncelerle, Asya Petrol Sirketi ataciliglyla
Shell'in gelecegini dzeltecegi ve bu konuda btn gc ile ah acagt konusunda SamuePe te-
minat verdi.
Yeni girketiniglerini ynetebilmek iin Deterding kendine Londra'da bir yer bulup oraya
yerlegti. Zaten 189Tden beri telgrafadresi olarak Londra- "Celibacy"adresinikullanmaktay-
di. Londra'dakiAsya ofislerinden de Hollanda Krallyet ve ShelPin bilepik mal kaynaklartm, ayn-
ca Rothschild'lerin Rus petrol ihracatimn byk bir k1smmi ve Hollanda Dogu Hint Adala-
n'ndaki bagtmsiz reticilerin verimini kontrol edip dengeliyordu. Simdi artik byk apta pet-
rol ahm satimiyaplyor, bu ite byk ustalik ve baan gsteriyordu. Hollanda-Hindistan retim
SirketiKomisyonu Bagkaniolugundanyararlanarakbu blgedeki retimi kisilladi ve kota siste-
mine geti.
Deterding tm enerlisini yeni dogmug olan Asya Sirketi'ne ynelttigt strada Marcus Sa-
muel de petrol i iyle hi iligkisi olmayan bagka bir ige, 10 Kasim 1902'de resmen seilmig oldu-
i

121
I

gu Londra Belediye Bagkanligl'na resmen bagllyordu. Hi kugkusuz Belediye Bagkam segildigi


gn onun hayatmm en nemli gnyd. Eu konuma gelmekle Londrah bir tccara verilebile-
cek en byk onur ona verillyordu Marcus Samuel iin bunun asil nemi bu gerefe layik g-
-

rlen kipinin Dogu Kiyisi'ndan gelmigbir Yahudiolugundan, bir sedeftccarminoglu olmasm-


dan ileri geliyordu. Beklenen byk gn geldiginde yzlerce araba sira halinde trene kattliyor,
ailesi ile birlikte birok sekin kipi de tren yerinde hazir bulunuyordu. Samuel ve ailesi bu tr
trenlerdensikilmakla beraber, trene katilanlann Samuel'in dogum yeri olan Yahudi mahalle-
si Portsoken'den gemesindendolay1 da gurur duyuyorlardi. Bu byk gn Guildhall'deveri-
len grkemli bir ziyafetle son buldu. Masalan dolduran birok sekin kigi Marcus Samuel'i se-
lamityordu. Konuklar arasinda bulunan Deterding kendini bu olaydan uzak tutmayaaligircasi-
na bir kenara ekilmigve tuhaf bir gsteriyi seyreder gibi, olup bitene baktyordu. Bir i; arkada-
ma yazdigi mektupta treni pu szlerle anlatmigtir: "Bu tr bir trene ikinci bir defa katildi-
gimdahi kimse bana frak giydiremez."Ora halk1nin grgne gre Beledlye Bagkanlig1gste-

risi ok mkemmeldi; fakat bir Hollandah gzyle daha ok trenselnitelikte bir sirk gsterisi-
ni andirlyordu.
O gnden sonra Samuel grevinin gerektirdigigtbivaktini trenlerde,birbirini izleyen re-
sepslyonlarda, peg pege sylevlerverdigi toplantilardageirmeye bagladt. Dikkatini yenidenpet-
rol igine verdiginde aradan bir ay gemigti. Petrole dndkten sonra bile Belediye Bagkanligtg-
revlerini yapmak durumunda oldugundan, resmi yolculuklara kat111yor,zamanin ileri gelen kipi-
lerinin ziyaretini kabul ediyordu. Grevlerinden biri de, oturdugu Belediye Bagkanlikevi'nde,
dell olarak tesciledilmesigereken aktl hastalarlyla kipisel olarak grgmelerdebulunmakti. Bu-
nu bilenlerden bazilan Bagkan'm petrolclerle vakit geirmekten ok delilerle vakit geirdigini
syleyerek kendisini elegtirmeye baglamigti.Samuel Belediye Bagkanligtgrev ve konumundan
ok hognut _olmakla beraber bu sorumlulugun getirdigi agm yorgunluk da onun sagligim etkile-
meye baglad1.Belediye Bakanligiyaptigtbir sene iinde devaml1 olarak saghk sorunlanyla kargi-
lagti. Bayagnlan ekti ve hepsinden te agzmda ne kadar dig varsa ektirmekzorunda kaldi.
ektigi sikmtilar yalniz saghkla simili degildi. Szgelimi,1902 Aralik aymmson cumartesi
gn sabah.erkenden Kent'teki evi Mote'dan aynlip ilk trenle Canterbury Bagpiskoposu'nun ce-
naze trenine katilmak iin Londra'ya gitti. Sehrin gerifleriylegle yemegi yedi; aym gnn ak-
gami da zorunlu olarak tiyatroyagitti. Pazar sabahi Lord Kitchener'in sergiledigiBoer Sava1'na
ait silahlan inceledi. Pazartesi sabahl gehrin iglerine bakti ve ancak ondan sonra kendisini bekle-
yen Fred Lane'den gelen bir mektuba vakit ayirabildi. Mektup onu ok zen haberlerle doluy-
du. Samuel'inok eski dostu ve ortagl olan Lane, Shellmtevelli heyetinden istifa etmekte oldu-
gunuyaz1yordu. Syledigne gre bunun nedeni sadeceAsya Sirketi'nin mdr yardimc111gi g-
revinin ok yorucu olmasindan da ileri gelmiyordu.Lane, Marcus Samuel'in girketiniynetme
tarzindangikyetiydive onu agir gekildeeleptiriyordu. "Siz byle bir igin bagmda olamayacak ,
kadar meggul bir insansmiz Ve her zaman da byleydiniz. Anlagildigina gre yapacak bir tek gey
kaldi. Sermayeyi batinp dnyayi yerinden oynatmak ve sonra da oturup Tanr1'yadua etmek ve
her geyiondan beklemek. 14hayatinda bu mantaliteyle igleyen, her geyi ansa birakan bir du-
rumla bugne kadar hig kargilagmam14tim... Su tr bir i; hibir zaman bo zamanda bir tek gz
atmayla veya zaman zaman bagarilan parlak misyonlarla yrtlemez. Bu iq devamhdir ve s-
rekli ilgilenmeyle yrtlr" diyordu. Mektubunun ileri sattrlanndaise gylebir kehanette bulu-
nuyordu: "okradikal bazi degigiklikleryapmadika, girketsabun kpg gibipatlamayamah-
kmdur. Byle bir durumda hibir gey girketi kurtarmaya yetemez." Bu mektup zerine Samuel
ve Lane bir araya gelip durumu konugtular. lerikignlerde de bu konuya iligkin yazigmalarmt
srdrdler. Fakat mekt.uplarmda devamli olarak birbirlerini suluyor, gitgide daha fkeli davra-
n1yorlardi. Aradaki kirginhk giderflemedi ve sonuta Lane mtvelli heyetten aynldi. Su ayrilig
her ikisinde de sonsuza kadar devam eden agir bir ihanete ugramiglik duygusu birakmigttr.

122
Aradan geen zaman iinde Asya Sirketi'nin kurulma faallyeti ve ingasi hl devam ediyor-
du. Son anlagmanin henz yapilmamig olmasi nedeniyle tarallararasmdagirketinkontrol ve iz-
lenecek politika konularinda srtgmeler, anlagmazliklar oluyordu. HollandaKrallyet Sirketi'nin
yazarlanndan biri Deterding'in herkesten sadece
"drst

ve adilce" hareket bekledigini yazar.


Samuel'inbiyografi yazan ise tamamen farkl1bir grgteydi. Ona gre Deterding kendi dedigt-
Bu israr onu mantiksiz bir fkeye ve kine srklemig, adeta
"delirt-
nin yapilmasmda israrliydi.
migti." Yine de oyunda btn kozlar Deterding'in elindeydi ve o da bunu bildigi iin anlagma
yoluna gitmekte isteksiz davramyordu. Nitekim sirasi dgtg bir gn "Kendimi on belediye
bagkanlyla bag edecek kadar formda ve gte hissediyorum" diyecekti.
Sonuta, 1903 Mayis tarihinde,artik kurulmast tamamlanmigolan ve her iki tarafmda sa-
hip oldugu nc girket olan Asya Sirketi'yle on adet kontrat imzalandi. Yeni girketingrevi
Dogu Hint Adalan'nda retimi ayarlamak, Uzakdogu'dasatig igini stlenmek ve ayrica Avru-
pa'da Dogu Hint Adalari benzin ve gazyagmm satigmi kontrol etmekti. Ancak Deterding aism-
dan, sagladiklan en byk zafer, mtevelli heyetine zafer kazanmig edas1yla a1kladigi gibi,
kontratin her satirmda Hollanda Krallyet'in parlamasi ve aika kayinlmaslydi. En byk bagart
da Asya Sirketi idare mdrnn, yani kendisinin aym zamanda Hollanda Kraliyet'in de idare
mdr yapilmasmdan ileri geliyordu. Samuelidari mdrlk sresinin sene olarak kisitlan-
"yirmi

masmda Israr ettiyse de, Deterding kararh davramp srenin bir yll olmasmda, bir gn bi-
le daha az olmamasmda" direndi. Kugkusuz bu atamamn devamli olacagi anlamma geliyordu.
Sonuta tu konuda da kazanan kendisiydi.
Asya mtevelli heyeti ilk toplantisim1903ylh Ternmuz aymda yapti. Bagkanhk lioltugun-
da Marcus Samuel oturuyordu. Konugmasmi hibir nota bakmadan yapan Deterding, anlagildi-
ginagre hangi dakika hangi geminin nerede oldugunu, nereye gittigini, kargosunu ve her li-
manda. ne kadar flyat verilecegLni eksiksiz ve yanlipsiz olarak biliyordu. Bu durum Marcus Sa-
muel'i de fazlasiyla etkilemigti.

"Grup" -

Samuel Boyun Egiyor


Deterding kendisini tm ener]isiyle yeni igletmenin iglerine adamigtt. Hollanda Kraliyet'in bag-
kam bir gn onu uyanp ok fazla aligtigmi,kendini ylprattigim syledigtnde, Deterding ona gu
yamti verecekti: "Herkes bilmeli ki petrol iginde nmze gelen f1rsatlan degerlendirmeliyiz.
Aksi takdirde bu firsatlar bir daha geri gelmemekzere kaar." Deterding is yagammda hibir
zaman bir kumarbaz olmadi. Buna kargm hesapli da olsa, risk stlenmekten kamayan bir yapi-
si vardi; yntemi devamli olarak aligmak, durup dinlenmeden allgmakti.O siralar Dogu Hint
Adalari'ndan 1kanlanpetrol, benzin imaline zellikle uygun oldugu iin Hollanda Krallyet bu
blgedeki bagimsiz reticilerin ogunu kendi bayragi altmda toplamak istedi ve bunu bagard1.
Otomobilde art1k reva kazanmig, ingiltereve Avrupa kitasmin egitlilkelerinde en ok rastla-
nan, yollari dolduran bir ulapim araci olmugtu. Su arada Asya Sirketi bymeye devam etti ve
Deterding'in kamilayici drtsyle kisa zamanda giderek geligen Avrupa benzin piyasasinda
nemli bir hisse edindi.
lerHollanda Krallyet a1smdan her gn biraz daha iyiye gittigihalde, Shell aisindan sis-
tematileolarak biraz daha ktye gidiyordu.Bir kere Spindletop'tan ikarilan Texas petrol artik
rn vermlyordu. Aynca ingilteredeniz filolari, SamuePin Kraliyet donanmasmda yakit olarak
kmrden mazota dnme nerisini ciddiye almayarak reddetmigti. Su Samuel'inzlemle bekle-
digi pazarin gereklegmeyecegi anlamma geliyordu.Hollanda Krallyet'in, Borneo hammaddesi-
mn mazot olarak kullamlmaya elverigli oldugu keyfi de o zamana rastlar. Bu, kugkusuz mazot
retimini kendi tekelialtma almayi bekleyen Samuel'ln mitlerini bir kere daha kmyordu. Stan-
dard Sirketiise ok uzun y1llar,flyat konusunun olugturdugusavagm iinde kaldi. Su arada eski

123
dost, yeni dgman olan Fred Lane byk buruklukla Shell Sirketi'yle anlagip Asya Sirketi'nin
yardimct idare mdr olmuytu. Shell'deki konumunu kendi burukluklanm gidermede bir ara
olarakkullanma pegindeydi. Deterding ise ifte standartla hareket edlyor, her iki tarafa.dasanki
onlardan yanaymig gibi davramyordu. Aslmda Hollanda Kraliyetyanlisiydt ve harap durumdaki
Shell'e kargi bu girketindurumunu ykseltme pegindeydi. Artik topallamayabaglamive yakm-
da da kecegeben2eyen Shell, hissedarlanna kr payiolarak zorlukla yzde 5 deyebildigt hal-
de Hollanda Krallyet yzde 65, yzde 50 ve 1905'te de yzde 73 glbi ok byk, doyurucu
oranda hisse dyordu.
Su durumda Shellne yapabilirdi? Art1kMarcus Samuel iin aynlma saatinin geldigianla1-
hyordu. Nihayet 1906 kig mevsiminde,en yetenekli adami, RobertWaley Cohen admdaki gen
memur, kendisine kt haberi getirdi.Cohen ona artik lionsolide bir pazarlama girketininyeter-
siz oldugunu sylyordu. VarhgLm koruyabilmek iin ShelPin yapacagt tek gey mmkn olan en
lyi kogullan saglayarak Hollanda Kraliyet ile tam bir birlegmeye gitmekti. Bu fikir Samuel'ikah-
rediyordu. Ne de alsa bu byk global petrol girketinikendi elleriyle, kimseden yardim almadan
kendisi yaratmigtl. Ancak bagka hibir seenek yoktu. Sonunda kamilmaz olam yapti ve birleg-
me konusundaki istegini Deterding'e ati. Deterding tekliti kabul etti. Byle bir birlegmenin
kendi taralmcada arzu edildigini syledi.Ancak ortada bir sorun vardt Birlegmehangi baz ze-
rinde yapilacakti? Aralannda eskiden yaptiklan "ngiltere-Hollanda" anlamasmda bu oranm
"yzde
elli-yzde elli" oldugunu bilen Samuel,bu anlaymada da aym orano geerli olmastm ya-
nitladigmda Deterdingbuna giddetle itiraz etti. Samuel donup kalmigti. Deterding "nglltere-
Hollanda" anlagmasmmgeride kaldigim, arada geen zaman iinde iki girketin konumlannm
dramatik gekildedegitigini sylyordu. Oran ona gre birlegmede Hollanda Kraliyet yzde=60,
Shellise yzde 40 alacakti. "Ama biz bu birlegmeyle Shell'inmal varligim ve tesislerinibir ya-
bancimn ellerine birakmig oluyoruz!" diye tepki gsteren Samuel, konugmay1orada kesti. ne-
rilen orani hibir gekildehissedarlanna aiklayamayacagini dgnmgt.
Durum ylece ortada kaldt ve birka ay unutulmug gibi oldu. Ancak Shell'in durumu hi-
bir dzelme gstermediginden,Samuel konuyu bir kere daha gndeme getirmeye, Deterding'le
tekrar bir konugma yapmayazorland1. "dareyiHollanda-Kraliyet'ebirakmaya raziyim, fakat bir
tek kogulum var. Siz, Bay Deterding bana Shell mal varligini Hollanda Kraliyet'iniyi idare edece-
gikonusunda garanti vereceksiniz" dedi.
Deterding sade bir konuda garantiverebilirdi. Hollanda Krallyet, Shell hisselerinin drt-
te birini satm alacak, bylece hissedar durumuna geecekti.Hissedar olunca da dogal olarak
Shell ikarlarimitenlikle gzetecekti. Samuel konuyu iyice dgnmek iin sre istediyse de
Deterding istegl kabul etmedi ve "Suan iin cmert bir havaday1m. Size bu teklitiyaplyorum,
fakat eget siz bu odadan teklifimi kabul etmeden ikarsaniz, nerimi geri alinm" dedi. Bu du-
rumda Samuel bagka bir seenek olmadlgLm anlayarak teklifikabul etti. Samuel'inDeterding'le
yaptigt mcadele beg yll kadar srmg,sonunda bitmigti. Kazanan taraf Deterding olmutu.
Birligin temelleri 190Tde atildi ve bu birlikten Hollanda Kraliyet/ ShellGrubu birligi dog-
du. Drt yll evvel de "ingiltere-Hollanda" isimli birinci bilegik pazarlama girketikurulmutu ve
bu girkettedaha stn sayilan girketinismi ne almmigti. Simdi ise yeni dzenleme ile brlikte
"Hollanda Kraliyet" ismi baa geiyordu. Bylece isimlerin yazilig sirasi ile hangisinin daha gl
oldugu belirlenmig oldu. Bu isim stralama degigikligini Deterding kasten yapm1tir.Ne de olsa
zaferi kazanan kendisiydi. Yillar getike yeni girket sadece "Grup" adlyla anilmaya baglandi.
Petrol retimi ve rafinericilikle ilgili her trl mal varhgi bir Hollanda girketiolan Bataafsche Pet-
rol'de toplandi.Nakliye ve depolama igleriyse Anglo-Sakson Petrol Sirketiadmdaki bir Ingilizgir-
ketine verildi. Hollanda Kraliyet ve Shell birer holding oldular. Ancak bu dzenlemede Hollanda
Kraliyet Holding60, Shell Holding ise yzde 40 hisse sahibi oldu. "Idare Mdrleri Komitesi"
hukuki ynden belirli bir statden ikartldilar.Komite artik iki ayn holdingin mtevelli heyetle-

124
rinde faal durumda ahgan yelerle temsiledilmeye baglandi. Hollanda Krallyet, Samuel'iniste-
digi fyi niyet sembololarak Shell hisselerinin drtte birini salmaldlysa.dadaha sonraki yillarda
bunlan satma yoluna gitti. Deterding sembolikolarak tek bir hisseyi kenditie
I ayinp satmadt.
Deterding'in aligma yeri Londra'ydi. Buradaki ofisi zamanla Hollanda Kraliyet/Shell
Sir-
keti'nin mali ve ticariahgmamerkezi oldu. Norfolk'da ky evi tarzindabir maliknesatm alip
eskiden beri zlemini duyup imrendigi ingilizegrafimn yagam tarzmdabir hayat srd. Igintek-
nik tarafi,yani retim ve rafinericilikHague'de toplandi.Olaylarbirbirini kovaladika taraflar
arasinda eskiden var olan girketyapisi farldihklan da yava; yavag ortadan kalkti ve taraflarktin
hangi taraftansaglandigina aldirigetmez oldular. nemliolan bu krm yzde altmig-yzde kirk
oranmda paylagilmastydt.
Aslinda btn igleri kilit mevkiinde olan adam yaplyordu. Bunlann birincisi kukusuz
Deterding'di. ikinciadam Hugo Louden adinda, bir zamanlar Sumatra'daki petrol kegfiyle Krali-
yet PetroP batmaktan kurtaran Hollandali bir mhendisti. Louden, Sumatra'daki ilk kuyular ,

petrol ikaramaz duruma geldigi zaman Sumatra'da yeni kuyular keyfetmeyi bagarabilmigti.
nckilit adamsa gen Robert Waley Cohen'di. Anglo-Yahudikkenli bir aileden gelen Wa-
ley Cohen, Cambridge niversitesi'nin Kimya Blm'nden mezun olduktan sonra 1901 yllm-
da MarcsSamuel'leahqmaya baglamig,daha sonra da Shell mensubu olarak Asya
Sirkett'ne
gemigti. Birlegmeden sontaki gnlerdetaraflarmbir araya getirilmesi ve soguklugun glderilme-
sinde en byk hissesi olan adamdL Deterding holdinglerin igle iligkili ynnn sorumlusu ol-
dugundan vaktini daha ok yolculuk yaparak ve grgmelere katilarak geirirdi.Louden se igin
teknik ynne bakardt Waley Cohen, Deterding'in ticari igler bagkan yardimcislydi ve Deter-
ding'in yoklugunda karar almak, grgmelere katilip sonuca erdirmek gibi yetkilerle donatilmig-
ti. Su arada Cohen iin Deterding'in moralinin bozuk oldugu, ganssizolduguna inandig1 gnler-
de ona moral veren kigi oldugunu da sylemek gerekir.
Samuel,Deterding'in kendisini yenilgiye ugratip kontrol elinden aldigi ilk gnlerde ok
mutsuz olmugve tm hayatmm tam bir baansizhkla getigini dgnmgt. Bu birlegme, onun
aismdan hibir gekildean ve gerefgetirmiyordu. Bir gn gazetecilerle yapttgi bir rportajda
"Dg kirikligma ugramig bir adamim" demigtir. Birlegme tamamlandiktansonra kirgmhklanm
unutmak 1in 650 tonluk yatlyla gezerek vakit geirmeye bagladi ve denize merak sardi. Ancak
kirginlik hissini abucakyenecekti. Bu ok zengin ve nfuzlu iki igadami birbirleriyle iyi gein-
mek iin gayretgsteriyordu. Deterding i; konularmda Samuel'e daniglyor, aynca gndengne
onu biraz daha zengin yaplyordu. Samuel'in lmnden sonra Deterding onu her ampmda say-
glyla
"bizim
bagkamm1z"diye sz etmigtir. Deterding'in gsterdigi bu saygih davramplata kargi-
lik Samuel de ok gemeden Deterding'in neler yapmaya muktedir oldugunu anlad1. Daha
1908 yllmda Shellhissedarlanyla yaptigt bir toplantidaHenri Deterding'in "gerekten

bir deha"
oldugunu sylemigtir. Samuel egemenligi Deterding'e birakmi olmasina karm ShellNakliyeci-
lik ve Ticaret Sirketi'ninbagkanligt grevinion seneden daha fazla srdrmg, "Grup" iglerinin
birogunda aktif olarak hazir bulunmugtur. Bu arada eskisinden bile daha varlikli olmug, devam-
11hayir igleriyle ugragir olmugtur. Olaylar yenilendike gazetelere manget olmakta devam etmig-
tir. Gazetelerde srekliadindan bahsedilen ve karikatrleri izilenbir adam olmuytur.Denizcili-
gesevgili mazot tutkusunu sokmak igin yaptigi abalan da hibir zaman ihmal etmemigtir. Bag-
kanlik yaptigi ylllarda Deterding'le gLpta edilecek bir iligkiyi daima korumuqtur. Ancak aralann-
daki iligkinin dogasi haklanda hibir kukuya yer yoktu: Artik patron Deterding'ti.

"Haydi Amerika'ya!"
1907 yllmda birlegme tamamlanmigti.Bu, dnya petrol pazanna bundan byle iki ayn devin
egemen olacagt anlamma geliyordu. Bunlardan biri eskiden beri her zaman dev kalmt) olan

125
Standard Oil, br de yeni yeni devlegmekte olan Hollanda Kraliyet/Shell Grubu'ydu. 1910
yllinda byk bir gururla Deterding gu szleri syleyecekti: "Eger Standard bizi bundan yll
nce piyasadan silseydi, bugn bagarili olmuytu, Fakat artik durutil degigti." Bu szlere kargm
iki taraf arasmda hl sert Ye aci bir rekabet devam ediyordu. Aym yll Deterding uzlagma mi-
diyle Broadway 26 adresine bir nezaket ziyareti yapt1. Ancak beklediginin aksine kendisine bir
teklifsunuldu. Broadway26 Hollanda Kraliyet/Shell'in 100 milyon dolara kendisine satilmasin1
istlyordu. Su teklif kargisinda buz kesilen Deterding yamt olarak gunlarisyleyecekti:unu
zlerek sylemek zorundayim ki, bu kente yapmig oldugum bu ziyaret tamamen boguna ol-
muytur. Bunu aynen kayltlara geirmekzorunday1m." Anlagildigma gre Deterding yapilan tek-
liti kltc bulmug, hakaret kabul etmigti. Bunu qu szlerindenanlamak mmkndr: "bir-
ligi konulan bugn iin idarecilerimizle ve bagkammtzla grglmeye deger grlmemigtir.Su
gerekeylekonuyu petrol ticaretindesizden sonra dnyada en nde gelen idarecilerimize ve
Bagkan'a gtrmeyi gereksiz gryoruz."
Bu tepki zerine Standard Oil, Deterding'e hak ettigip) yamti vermekte gecikmedi ve he-
men yeni bir fiyat indirimi kampanyasma geti, Bunu yapmakla petrol savaglannda yeni bir aga-
maya kapi amig oluyordu. Su yetmiyormuy gibi Gney Sumatra'da yeni petrol kaynagt araya-
cak Hollanda kkenli bir de kendisine bagimli girketkurdu. Artik"Grup"a hibir seenekkalm1
yordu. Yapilacak tek gey karpt saldirlya gemekti. Bunun ise tek bir anlami vardi: "Amerika'ya
gitmek!"Bu deyim Hollanda Kraliyet/Shell politikasmm yeni slogani haline geldi. Grubun d-
gncesine gre Amerika'da baanl1olamazlarsa bu, Standard'm flyat indirim politikastnin olum-
suz ynde etki yapmig olugundan kaynaklanacakti. Unutmamak gerekir ki, Standardtiplo bir
ara fazla gazyagim sattigt gibi fazla benzinini de indirimli fiyatla Avrupa'da satabilecek durum-
daydi. Eu durumu Amerika'da daha yksek flyat uygulayarak telafietmesi, bu yolla da sonu
olarak yne krli ikmast pekl mmknd..Hi kugkusuz bu durum Standard'a "Grup"un sa-
hip olmadigi kalict bir g sag11yordu.Bylece Avrupa ve Asya'da devam eden pazarlama savag-
lannm sebep oldugu kayiplar Amerika'dan edinilen byk krlarla telafiedilebiliyordu.Deter-
ding aligmalarimbaglica iki ayn ynde geligtiriyordu. BirincisiBatt Klyisi'nda 1912 ylhndaki a-
ligmastydi. 1912'de Deterding Sumatra benzininin kullamlacagi bir pazarlama operasyonunu
gereklegtirdi.Onu izleyen sene de California'dadogrudan petrol retimine girdi. Ikinci yoldaki
aligmada abalarmi "Grup"u Amerika kitasinm ortalanna yneltti. Oklahoma'daolup bitenlere
bir an evvel katilabilmek istiyordu. Bunun iin vakit geirmeden BrlegikDevletler'e bir temsilci
gnderdi. Su temsilei1890'lar baginda Uzakdogu'daShell'in ilk depolama gebekesiniayarlamig
ve 1890 sonlanndaki Borneo yagmastnda da aym geyi yapmig olan kipiydi. Bu kigi Marcus Sa-
muel'in yegeni Mark Abrahams'di. O stralar "Grup" adina Misir'da yaptlgL bir petrol inceleme
gezisinden henz dnmgt.
Oklahoma'yagitmek hi kugkusuz Borneo'ya gitmekten daha kolaydi. Ama 1912 Temmu-
zu'nda New York'tan Tulsa'ya yola 1kanAbrahams orada neyle kargilaacaginipek bilmiyordu.
Bu nedenle yanina aldigt kk kafileden bagka, orada bulamamasi olasili na kargikendi dakti-
lo makinesini de gtrmgt. 2500 dolar olan mevcut parasim bu kk fakat grltl kasaba-
da gvenilir bir banka bulamamasi olasihgim dikkate alarak bir kemer iinde yamnda taglyordu.
Kogullar a1smdanbu denli konfordan yoksun olan kk kasaba yine de kendisini gimdiden
"Dnyanm Petrol Merkezi" olarak ilan etmigti bile. Mark Abrahams Tulsa'ya geldig andan iti-
baren birka kk petrol girketini bir araya getirmeye yneldi ve ok gemeden Roxana Petrol
admdaki yeni girketikurdu. tedenberi savunmaya ynelik bir geni lemenin peginde olan Ab-
rahams igte gimdibu byk hedefe ulagmty, Standard'mlkesine ait olan topraklaraayak bas-
migti. Grevinitamamlamigolarak Londra'ya dndgnde bu baandan fevkalade memnun ka-
lan Deterding, Hugo Louden'e yazdi cogku dolu bir mektupta sevincini gu szlerle ifade edi-
yordu: "okgkr,sonunda Amerika'dayiz!"

126
Rusya Kangyor
r

Shellve Hollanda Kraliyet'in birlegmesinde Samueloyunagetirildigikamsindayd1;ama bu dgn-


cesinde yanilmigti. Nitekim Shell'in Rus petrolne baghh l gz nnde tutuldugunda,olaylar
ok geeden bu birlegmenin akilhbir davranig oldugunukanitladi. Rusya'mnendstriyel gelig-
mesi 1892-1903 ylllarinda gl Maliye Bakam KontSergeiWitte'nin uyguladigt ok uygun poli-
-tikalar sayesinde olaganst bir attlim gstermigti. Matematiki olarak
yetigmigolan Witte, arlik
Rusyasi'ndaykselmede pek rastlanmamig bir ara olan yetenegi sayesinde, alt dzeyde bir de-
miryolu idarecisiyken Rus ekonomisinin hkimi durumuna gelmigti. Sonunda Mallye akani
olan Witte,Rusya'mn ve zellikle de petrol endstrisinin, bol miktardayabanci sermaye ile besle-
nirse, ne kadar abukendstrilegecegini anlamigtl.Tutucular Witte'nin bu programma kargiikti-
lar. Bunlardan SavagBakam "Petrol alamndakigeligmenin agin derecede olmasmdanve ncelikle
de yabanci kapitalistlerin, yabanci sermayenin ve Yahudiler'in bu ige karigmalarmdan" bahsede-
rek yakmdi. Fakat Witte her geye kargm programma sadikkahp geligme stratejisine devam etti.
Witte, yeleri iinde ok az yetenekli kigi bulunan bir hkmette, olaganst yetenekte
bir adam olarak hemen gze arpti. Rusya'da tm sistem bagtan sona rm ve kokugmuy du-
rumdaydl. Pegin hkm ve yetersizlik gibi nitelikler her kesimde egemendi. Ahmaklik
ve bece-
riksizliginasil sembol de ar'inkendislydi. arII. Nikola, bir otokratta tehlikelisayilan bir
zellige yani dalkavukluktan hoglanmak zelligine sahipti. Aynca kendisi
ve evresindekikipiler
kendilerini mistisizme yani gerekdigi olaylarakaptirmiglardi. Bu kipiler egitli mezhepleregiri-
yor, Witte'nin dedigi gibi evrelerine
"digardan
ithal edilmig, kendilerini peygamber olarak gs-
teren medyumlan ve Rusya'da yetigmigdelileri" toplayaraktm vakitlerini bunlarla geirigorlar-
di. arbir trl "Bizans aliskanliklanndan vazgemiyordu" ve yine Witte'nin belirttigi gibi,
"Metternich'in veya Talleyrand'm yetenegine sahipolmadigtglbibir amur glne saplandigL ya
da halk1na sik sik kan banyosu yaptirdigi da oluyordu." Bu durumda Witte'ye sadece dua edip
Tann'dan,
"kendilerini
korkaklik, krlk, hilekrhk
ve ahmakhk tuzaginadgmekten korumasi
in" yakarmak kahyordu.II. Nikola, okulusluimparatorlugu iinde Rus kkenli olmayan ne
kadar azinlik varsa hepsini hor gryor ve lkesinde yaamalarim istemiyordu. Nitekim bunla-
rm smir digi edilmesini ngren tasarlyida onaylamigti. Bu-davramgi sonradanazinliklaridevle-
te karpt birer isyanct yapmigtir. Nihayet1903 yilmda lileri Bakani, Witte'ye gelipII Nikola h-
kmdarligmin daha o zamandan inanilmaz bir baansizhk rnegi oldugunu syleyecekti. Ba-
kan'in beyanina gre, birka istisnayla, lkenin tm halki bezmig
ve hognutsuz durumdayd1.
Rus petrol endstrisinin asil yuvasi sayilan Kafkasyaok kt idare edilen bir yerdi. Bu blgenin
yagama ve ahyma kogullan kabul edilmeyecek kadar ktyd. 1;ilerinogu Bak'da, ailelerin-
den uzak aligtirtllyordu. Batum'daki iiler gnde ogunlukla on drt saat ali lyor, ayrica ge-
nellikle de zorunlu olarak iki saat fazla mesai yaplyorlardi.
Bak0 art1k"Hazar zerinde kaynayan sicak bir devrim yatagi" olup ikmigti. Drtte bir n-
.
fusu Tatarlar'dan olugan bu kentte, gehrin Tatar blgesinde byk bir yeralti mahzeni kurulmug,
"Nina" gifreadlyla byk bir basm faallyeti yrtlmeyebaglanmigti.Bu gizli,byk yaym ope-
rasyonunda Vladimir Iyi Lenin'in ikardigtIhtilalciIskra gazetesiAvrupa'dan Iran yoluyla ka-
ak olarak Nina'ya ulaglyor ve yurtiinde dagitilmak zere burada yeniden basklya veriliyordu.
.
Zamanla, arpolisinin devamli peglerindeolmasma, gagirtmalarina karym yine de "Nina" dev-
rimle ilgili malzemeninaktigi en saglam barinma yeri olma zelligini korudu. Bu yeralti faaliye-
tine petrol sanayli de bilmeden su ortakhgi yapmigttr. Gizli yrtlen ve tm yurda dagitilan
propaganda yaymlannda, petroln "Milli dagittm sistemi" en mkemmel dagitim
aract olmug-
tur Bak ve buradaki petrol endstrisiaym zamanda, Bolgevik lideri olarak ortaya tkacakbir
grup lider iin bir egitim yeri de olmuytur Bunlann arasmda ileride Sovyet Devlet Bagkam olan
Mihail Kalinin ve SovyetierBirligi'nin gelecekte Maregali Klementi Voro ilov da vardi Bunlarm

127
.I

arasmda gelecekte hepsinden daha nemli olan bir kigi gen bir Grc idi: Bir zamanlar ilahlyat
fakltesi grencisi olan bir kunduracmin oglu Josef ukagvili. Asil adiJosefolan bu gen yeralti
edilemez"anlamma gelen "Koba" adml kullanirdi. "Koba", hepi-
"bag
faaliyetlerinde Trke'de
mizin ammsadigt JosefStalin ismin ylllar sonra kullanmaya bagladt.
190 1 ve 1902 ylllarinda Stalin, Batum'daki en baanli sosyalist organizatrolmutu. Yerel
petrol sanayiinde yapilan grev ve gsterilerdeve aym zamanda Rothschild'lerin igyerlerinde
uzun zamandir devam eden grevde igin planlayicisi,beyin adamiydi. Bugrev bittikten sonra Sta-
. lin diger grevcilerieberaber hayatmda ilk defa olarak tutuklandi.Daha sonra yedi dela daha tu-
tuklanmigtir.Tutuklanmalardan sonra het zaman gnderildigi srgnden kaiyor, fakat sonunda
kendisini yine ar'mtutukevindebuluyordu. 1903'te Bak'da iilerin ilan ettigi grev giderek
btn Rusya'yi saran bir genel grevin olugmasina yol amigti. Arttk Rusyatam bir dzensizlik,
Rus hkmeti de byk bir krizin lindeydi. Bu ko ullar altmda normal olarak Marcus Samuel,
Rothschild'ler ve diger petrolcler petrol temin edecek kaynak olatak Rusya'ya dayanmakla ha-
ta ettiklerini anhyorve bu konuda kaygilanlyorlardt
arlikrejimi hizli bir degiiklik zlemi iindeydi ve bu zlemini de btn otokrat rejimle-
rin yaptigt gibi yabanci bir lkeye savag amak gibibir macerayla gidermeyeal1;ti.Bylece hal-
kl yeniden bir araya getirmeyi ve hkmdarlanna yeniden prestij kazandirmayi umuyorlardi.
Ancak bunun iin, bagkalarmin da bazen dgtg hataya dgerek kendisine hasim olarak yanlig
bir lkeyi, yani Japonya'yiseti. Manurya ve Kore'de ve ncelikle de YaluVadisi'nde Japonya
ile Rusya arasmda egemenligtn ele geirilmesi iin sregelenrekabet 1911 ylhndan beri iki lke
arasmdabir savagclasthginadngmgt. On yll kadar evvel Japonya'yayaptigt bir gezide su-
ikast girigimineugramig ve yaralanmig olan ar,Japontar'a kargi hibir sayg1gstermlyor hatta
diye sz ediyordu. Igebir are bulmak iin Japonlar'm
"maymn"

resmi belgelerde bile onlardan


yaptigt her aba mutlaka geri evriliyordu. Kont Witte aradaki anlagmazhga son vermek istediy-
se de abalansonu vermedi, Witte'nin 1903 yllinda Maliye Bakanhgi'ndan almmasmdansonra
Japonlarbir savag ikmasmin artik kamilmaz oldugunu lyice anladilar. Savagar'mve evresi-
nin igine geliyordu.Iigleri Bakam da "Rusya'nm i durumu zorlu bir nleme muhtatir" demig
ve arkasindan da gunlan sylemigtir: "lkededevrim rzgrlari esiyor. Bu rzgri durdurmak
iin baanmizla sonulanacak ufak bir savaga ihtiyacimiz vat" Artik savagm kamilmazligt ve bir
an meselesi oldugugn gibiagikrdt.
Rus-JaponSavagi1904 Ocak aymda patlak verdi. Savaga ilk baIayan tarafJaponya,yaptigi
srpriz Ve bagar111bir saldinyla Port Arthur'daki Rus filosunu yenilgiye ugratti. O gnden sonra
da Rus kuvvetleri bir askeri felaketten digerine ugrad11arve bu macera tm Rus deniz filosunun
Tsushima Savagi'ndatopyekn denizin dibine gmlmesiyle sonulandi. Bylece sava, ihtilal
rzgrlarmt yatigtirmak bir yana tam tersine krklemig oldu. 1904 Araligl'nda BaktTdaki petrol
lyiler tekrar grev.yaparak, ilk toplu i; szlegmesini elde etmeyi baard11atSavagsona erdikten
hemen birka gn sonra ihtilalciler bu defa bit bildiri yaymlayarak "Kafkasya iileri, intikam sa-
ati geldi" diyecekti. Su bildiri Stalin tarafmdan kaleme almrmyti. Ertesi gn, St.Petersburg'da
arlarma dileke vermek iin Ki Bahesi'ne dogru yryen bir ii grubuna polis ate; atl. lyte
o gn "Kanli Pazar" diye anilan, 1905 ihtilali'nin oldu - Lenin bu gnden "Byk
baglanglC1

Prova" gn diye sz eder.


Haber Bak'ya ulagtigindapetrol iileri yeniden grevegittiler.Grevin ihtilale yol aacagm-
dan korkan hkmet, Mslman Tatarlara silah verdi. Tatarlar da ilerinde petrol endstrisinin
liderleri de olan Hiristiyan kkenli Ermenileri toplu halde katletmeye bagladilar.O gnden sonra -
agizdan agiza dolagan bir efsaneye gre, en zengin petrolclerden Adamoff adindaki bir Ermeni
yarali oldugu halde evinin balkonuna ikip mevzilenmig ve oglunun yardimlyla muhasaraya kar-
gi koyup tam gn dayantmpt1.Bu arada evi atege verliyor, kendisiyle beraber kirk adami ya
yalolarak veya paralanarakldrlyordu.

128
Grevlerve aika.srdrlen isyan hareketleri 1905 Eyll ve Ekim aylannda bagtan baa
tm imparatorlugu sarmigti. Kafkasya'daolaylar sosyalizmyznden degil, irk ve etnik anlag-
mazhk yznden krklenip, srkleniyordu. Tatarlar bagtan baa btn Bak ve evresinde
petrol sanayline kargi yeni bir saldinya gemig,Ermeniler'insigmdiklanyerlerdeki binalari atege
veriyor, ellerine geirebildikleriher para mah talan ediyorlardi. O cehennemden sag olarakkur-
tulmayi bagaran biri bunu gu szlerle anlatir: "Her taraf tam bir cehennem grnmndeydi.
Yanmakta olan iskelelerden ve petrol kuyulanndan tkanalevlerbu cehennemin zerinden
ge-
ip ufku saran dehget verici duman rtsnn iinde kayboluyordu. Hayatimda ilk kez btn
bunlann dnyanm
sonu oldugunun bilincindeydim. Alevler iinden can havliyle ikipkurtulan-
lar bu defa da hemen Tatarlar tarafmdanvtfruluyordu... Su manzaranm Pompei'nin
son gnle-
.

rine benzedigini dgndm. Tfek kurgunlarmm ve tabancamermilerinin havada ikardigtses


manzarayiPompei'dekinden daha da kt yaplyordu. Aynca infilak etmekte olan petrol varille-
rinden ikan ses, katillerin keskin haykinglari ve lmekte olan kurbanlarmm 1ghklanevredeki ,

manzarayadaha da dehget sa1yordu.Duman o denli kalmdi ki gleden sonra saat iki oldugu
halde gnegi grmek mmkn olmamigti. Hemen sonra da son gnlerin gerektengeldiginika-
n1tlamakistercesine korkun bir gk grlts duyuldu ve btn blge bagtan baa giddetle sar-
sildt."
Bak'da olup bitenler dig dnyadaderin yankilar uyandirmigti. Arttk btn dnya ilk defa
olarak korkun bir ayaklanmayznden petrol akimimn durduguna, bunun da byk bir yatirt-
mi degersiz kilmakla tehdit ettigine tamk olmugtu. Bu arada Standard, Rusya'daki dzensizlik-
ten yararlamp vakit kaybetmeden hemen harekete geti. Ilk olarak daha nce Rus petrolne
kaptirdigt Uzakdogu'daki pazarlan geri almaya yneldi ve bunu baanyla gereklegtirdi. Bunda-
ki amact Amerikan gazyagmapazar bulmakti. Rus endstrisinin kendi durumuna gelince, du-
rum gerekten rktcyd. lkedekitm petrol kuyularmm te ikisi tamamen yok olmug,
ihracat feke ugramigti.
1905 sonuna gelindiginde artik ihtilal yenilgiye ugramigt1.Bu arada Rus-JaponSavagi da
sona ermig, sonulan BagkanTheodore RoosevelttarafmdanPortsmouth, New Hampshire'de
savaga katilan taraflarmiradesine uygun gekildekarara baglanmigti. 1905 Ekimi'nde ar,irade-
sine ve mizacma tmylekargi olmasma ragmen iinde Duma admdaki parlamento da olan ana-
yasal bir dzenin kurulmasma izin verdi. Ihtilalinsona ermesine kargm petrol blgesindeki kan-
iklik henz bitmemigti. Bak'daki petrol iileri
Duma'ya parlamento yesi olarak Bolgevik
temsilcilerisemigti. Ayrica Nobel'in Batum'daki temsilciside sokakta ldrlmgt. 1907de
bir kez daha bir grev dalgast tm Bak'yu sarmig ve genel greve dngme tehdidinigsteriyor-
du. Bu arada
araptalca davranarak belki de ileride kendisini ve hanedamni kurtaracak olan
anayasay1yok etmeye abgiyordu.Aynca Bolgevikler iiler arasmda
"smirsiz
bir gvensizlik ya-
ratmak', petrolcleri idare ve organize etmek ve kendi deyimiyle gvensizlikleri "krklemek"

amactyla 1907'de bir kez daha Stalin'i Bak'ya gnderdiler. Bak'da geirdigiseneler Stalin'in
ii smifmm gnlk sorunlanyla gerekten meggul oldugu az sayida seneden birkaidir. 1910
yi-
Imda Stalin bagka bir grevin hazirliklarm1yaptigt strada bir kez daha tutuklaniphapse atillyor ve
sonra da Rusya'mn kuzeyindeki terk edilmig topraklarasrlyordu. Stalin ihtilalci legiligini ve
fesat kurmadaki ustaligim, hirslt ve alayc1 tabiatim Bak'dayken bilemig
ve geligtirmigtir;bu
zelliklerigden gelecekte ok yararlanacakti.

Rusya'ya Dny
Rus petrolnn gerilemesine neden olan etkenler sadece politik tutarsizlik, irk sorunlart
ve
grevlerin dogurdugu gerilimden olugmuydegildi. Rusya'mn gemigte sahip oldugu avantajl1du-
rum, petrol nisbeten ucuz flyatla satmasmdarikaynaklanmigti. Ancak yeni durum bambagkay-

129
I

dl. Sondalm dzensiz ve bagtan savmayapilmasi yznden retim kapasitesi dgmg, Bak do-
laymdaki petrol yataklarmda onanlmasl imknsiz bir tahribatbag gstermigti. Sonuta,bu blge-
de zaten azalmakta olan petrol, daha da byk br hizia tamamentkenmeye bagladt Btn
bunlar igletme masraflarinda dramatik artiglar yaratti. Aynca politikadakitutarsizlikyeni gelig-
mekte olan ve ok gerekli byk yatirim faaliyetini tegvikeder nitelikte degildi. Bir ara, Rus h-
kmeti ok yanlig bir davramgla, sirf mallyesinindoymak bilmez itahmi tatmin iin i-ulagim
.vergisini artirdi. Bunun sonucu olarak dnya pazannda Rus petro1nn fiyati artacak ve bu pa-
zarlarda Rus petrol rekabete elverigsiz hale gelecekti. Artik daha nce avantaj sayllan fiyat du-
rumu gimdi dezavantaj olmugtu. Rus petrol yava; yavag yan-rn durumuna gelecek, sadece
teki cins petrol bulunmadigL
zaman aranacakt1.
Bu ara, Avrupa petrol sanayiinin genel yapismda da bazi degigmeler gzlendi. Artik Ro-
manya'da da ok nemli ve yeni bir petrol kaynagi doguyordu. Bu lkede Karpat Daglart etegin-
de teden beri yapilan elkazisi sonunda ok az miktarda petrole rastlanmigtl.1890'll yillarda
.
Macaristan ve Avusturyabankalarinm yaptigi, modern teknolojiegligindeki yatirim destegiyle
Romanyan petrol retimi arpio bir artig gsterdi. Ancak yirminci yzyil baglarmda Roman-
ya'ya Standard Oil, Deutsche Bank ve Hollanda Krallyet'in de girmesi ile durum bir kez daha
degigti. Bu grup Romanya'nm petrol sanayiinikontrollerine almaya bagladilar ve bunun da et-
kileri ok byk oldu. Yirminci ylizy1hnilk on ylli iinde Romanya petrol retirni yedi kat artti.
okgemeden Deutsche Bank, Romanya retiminin de verdigiavantaji kullamp, 1906 yllmda
Nobel'ler ve Rothschild'lerle birlegerek kisaca EPU diye amlan (European Petroleum Union)
"Avrupa Petrol Birligl"nikurdu. Bu birlegmeyi izleyen iki yll iinde EPU, Standard'1n Avrupa'da-
ki temsilcileriyletemasa geerek pazarlann belli kopullar altmda blglmesini karara baglayan
anlagmalar imzaladi. Anlaymalar geregince pazarlarm yzde 20 yzde 25'i EPU'nun oluyor,
-

geri kalani Standard'a birakihyordu. Bu durum kugkusur Standardynnden tatmin ediciydi.


Kisa sre sonra ingiltereile de benzer bir pazar blgme anlagmasi imzalandi.
Bilindigt gibiBak petrol birtakun karigikliklarnedeniyle inige gemigti.Ancak hemen ay-
ileri tek-
m senelerde Rusya'da yeni yeni kuyular ailmaya baglandi. Yeni ailan bu kuyular ok
nolojinin, retim metotlannin ve aynca sermaye saglaylp speklatif petrol tutkusuyla yanan
Londra Borsasi'nm da destegiyle sratle geligti.Yataklardan biri Karadentz sahiline elli mil uzak-
hktaki Maikop'tu. Digeri ise Batum'un kuzeydogusunda, Grcistan'daki. Grozni yataglydt. An-
cak retimin yeniden artmly olmasmakarin Rothschild'ler arttk bu servendenusan getirmig
olarak ekilmekistiyorlardt. O gnlerde Rusya'ya egemen olan Anti-Semitizm ve yabancilara
kargi duyulan dgmanhk, giderekarta11siyasi tutarsizhklaberaber onlan derinden tedirgineder
olmustu. Grev yapilacagmi, kundakilik, cinayet ve ihtilal hareketlerini daha olugmadan ilk el-
den greniyorlar, rahatsizlik duyuyorlard1.
"kr"

Igisatia ikarmak iiri pek ok nedenlerivardi. Sir kere artik ya ok azalmigti veya
hi yoktu. Rothschild'lerin petrol gelirleri Rusya'mn petrol retimine bagltydi ve uluslararasi
platformda cografi hibir dengeye sahip degildi]er Artik bir soru kafalarim kyrcalar olmugtu. y-
leyse neden bu igi birakip dnya apmda yayllmig bagka bir teykilatlabirlegerek gvence altmda
olmasinlar?
Bu amala 191 l'de Rus Petrol Teykilatt'nin tmnn bir btn olarak sat1;i iin Hollanda
Kraliyet/Shell'le mzakereye girigtiler. Anlagma saglamak kolay olmadi. Bu satly igleminde
Rothschild'leri her yerde hazir olan Fred Lane temsilediyordu. Rothschild varliklarinin dertli ba-
gi olan kigiye yazdigt bir mektupta "Glge" Lane gu szlere yer vermitir: "Sizi temin ederim ki
Deterding'e bir gey yaptirmak hi de sandigimzgibi kolay degildir. Onun huyu olaylari olanak
verdigince akigma birakmak, zmlememek,bu aradada tipkibir baykup gibioturup olup bite-
ni degerlendirmek, acaba iyi mi yapti, kt mli yapti, yoksa acaba daha lyisini yapabilir mi diye
"imzalanmadan"

dgnmektir. Kisaca sylemek gerekirse nerede oldugunuzu szlegme resmen

130
asla bilemezsiniz." Glge Lane'in bu szlerine kargm yine de 1912 ylimda anlagma imzalandt.
HollandaKrallyet/ShellKarma Tegkilati Rothschild'lere olan borcunu hisse senediyle dediler
I
ve bylece Rothschild'ler gerek Hollanda Kraliyet'te gerekse Shell'de en byk hissedar oldular,
Bunu yapmakla Rothschild'ler emniyetsiz ve gvencesiz Rusya petrol varliklanni, hizla by-
yen, blnmg durumdaki bir uluslararasi girketiinde, saglam, gvencell,gelecegi parak hol-
dinglere dngtrm oluyordu,
Rus petrolnn emnlyetsiz durumda olugu ve Shell'in de Rus petrolne bagli olugu Mar-
cus Samuel'i her zaman iin kizdirmigtir. Bu nedenle yzyil bitip yeni bir yzyila dngrken
kizg1nligi her halinden belli olan Marcus Samuel, Shelfin Rus petrolne olan bagimhligim kes-
mek iin elinden geleniyapmigti. Bundan on yll kadar sonra da, Deterding, byk bir manevra
.
evirerekHollanda Kraliyet/Shell karmasinm grkemlibir tarzda Rus petrolne girmesini sagh-
yordu. Bunun sonucu olarakGrup, "Nobel" Sirketi'nden sonra, Rus petrolnn retim, rafineri
ve dagitim igletmelerinde en byk teykilatoldu. Bir strasi geldiginde Nobel temsilcisiolan biri .

Deterding'eRus petrolne girmesinin nedenini sormugtu.Patavatsiz Deterdingbu soruya pu ya-


mti vermigtir: "Amacimiz para yapmakti." Hemen bir gece iinde sanki bir sihirli degnekle
Grup, Rusya'nm en byk ekonomik gc oluyor, tahminleregre her blgede tm Rus reti-
minin en az begte hirini elinde tutuyordu.Ayrica, Rothschild'lerin petrol varligmikendisine kat-
makla Grup, Dogu Hint Adalari'ndan yzde 25, Romanya'dan yzde 17, Rusya'dan yzde
29'luk hisselerle, dnya apmdadengelenmig bir retimde bag kgeye sahip oluyordu. Rus pet-
rolne glrmeninnemli bazi riskler getirdigi yadsmamazsa da bu ek retimi
gnyaapmdaken-
di sisteminekatmakla daha ok avantaj kazanmig oluyordu. Risklere gelince,
onu zaman gste-
recekti.
Genel grnmyle Rus petrol endstrisi zellikle Bak dolayinda, Birinci Dnya Sava-
l'mn
baglamasmdan evvelki on yll iinde dgg gstermigtir.Uygulanan teknolojidurgun, geri
kalmig ve Bati standartlarmm altmdabir teknolojiydi.Artik eski grkem]i devri, dnya
pazann-
da dinamik g oldugu gnler geride kalmigti. 1904-1913 arastada Rusya'mn driya petrol ihra-
catmdaki hissesi yzde 31'den yzde 9'a dgmgtr. Artik Rus petrol endstrisine, o parlak
gnlerinde herhangt bir gekildekatilim gstermigolanlar gnlere
o act bir zlemle bakar olmug-
lardi. Nobel'ler, Rothschild'ler ve Marcus Samuel aismdanRus petrol heybetli bir
servet ve
g kaynagi olmugtu. Ancak bu zlem sadece petrolclerin tekelindede degildi ve bazen petrol-
clerin rakiplerini de etkiliyordu. 1920'lerde Stalin Bolgeviktahtma iktigt gecequ szleri syle-
migti: "Byk ii ktlelerine liderlik yapmanm ne antama geldigini ilk defa Bak'da anladim.
Bak'da, ihtilal kavgasma katilmakla ikinci defa vaftiz edilmig oldum. Orada ihtilalin bir yolcusu
oldum."
1905'te baglayan ihtilal dalgasi her ne kadar Bak'yu yirmi yll sreyle dnya petrol
paza-
rmda artik etkisiz duruma getirmigse de, Bakt^1yine de Avrupa'nm yakm evresi iin en nemli
petrol kaynagL olma konumunu korumugtur. Bu nedenle Bak, ihtilale ragmen, hl devam
eden global atigmalarda en byk ve en kesin dllerden biri olmaya devam ediyordu.

131
7
Acem lkesinde"Zevk- Sefa"

1900 ylh sonlarmda, Antoine Kitabgi adinda ufak tefek, general rtbell bir SaymBay,Paris'e gel-
migti. Bazilarmca Amerikan, bazilarmca da Grcistankkenli oldugu samlan Kitabgi,Acem h-
kmetinde gmrk hizmetleri genel indrlgdahil egitligrevlerde bulunmugtu. Bir lngiliz
diplomatin szleriyle"Batfyla ilgili konularda lyi yetigmig--anlagma yapmayi ve ticari girigimleri
bagarmig- bir kipiydi." Zaten grevi de bu becerileri gerektiriyordu. nkKitabgi'nin Paris'e
gelig nedeni burada bir Acem sergisinin atligt gibi gsterilmigse de aslmda gerek neden bam-
bagkaydi. Gerekte Kitabgibir saticlydi; amact da Avrupa'da Acem lkesinin petrol igini stlene-
cek ve bu konuda uzlagmaya istekli bir yatirimci bulmakti. Bu amaca ynelik abalartnda Kitab-
gi'nin kendi ikarinida dgndg -ve bu anlagmadan ykl bir tazminatalacagi- kugkusuzdu.
Ancak Kitabgi'nin ba ka bir amact da siyasi ve ekonomik aidan nemli ve zlmeyibekteyen
birok .sorunla karyt kargiya olan Acem hkmetinin ikarlarimgzetmekti.Geri Acem hk-
.
metinin mali durumu her zaman iin bir hayli karigik olmugsada artik bir tek nokta apa1korta-
daydi. Hkmet tamamenparasizdi ve hazinesi para ihtiyactyla kivrantyordu. Acaba neden? Za-
manm Bagbakan'i bunun yanitini verdi: "Sahhazretlerinin savurganligtyznden."
General Kitabgi'nin abalari sonunda meyvesini verdi ve tarihi byklk ve boyutta dene-
bilecek bir.ig anlagmast sagland1.Bu anlagma sadece birkag yll iin imzalanmig ve aslmda kaderi
pamuk ipligine bagli bir uzlagmaydi. Ancak bu anlagma, Ottadogu'da petrol agtm baglatan, bu
blgede uluslararasi platformda siyasi ve ekonomik mekanizmayi harekete getirmig bir uzlagma-
dir. Bu anlagma sayesinde Acemistan --veya 1935'ten sonraki yeni adlyla fran- eski Acem ve
Partiya imparatorluklanndan beri dnya sahnesinde grmedigi bir n ve neme kavugmustu.

"En stDzeyde Bir Kapitalist"


Paris'te geirdigi gnlerde Kitabgi emekli olmuy bir ngilizdiplomattan yardim istedi. Ingilizdip-
lomat yaptlgt afagtlrmalar sonunda Kitabgi'ye sundugu raporda punlanbelirtiyordu: "Petrol ko-
nusunda en st dzeyde bir kapitalistle grgtm. Konuyu ele almayi kabul edlyor." Adi geen
kapitalist 1849 ngiltere, Devon dogumlu Knox D'arcy isimli biriydi. D'Arcy gg edip Avustral-
ya'ya gelmig,orada kk bir kasabada avukathk yaplyordu. Su arada bir de hobi edinmigti;
nne geilmez bir at yarigt tutkusu. Yapiitibariyle D'Arcy gansimdenemeyi seven biriydi. Bu
nedenle yeni bir servene atilarak bir birlik kurup yillardan beri igletilmeyen bir altm madenini
yeniden igletmeye sokma faallyetine girigti.Yapilan abgmalar madenin altm ynnden hl ok
zengin oldugunu ortaya ikardi. Geen zaman iinde D'arcy ngiltere'ye ok zengin bir adam
olarak dnd ve orada olaganst zengin birinin yaadigt hayati srdrmeye koyuldu. ilk egil-
dg iin, Nina Boucicault isminde zamanm ok nl ve verdigi davetlerle nlenen bir kadinly-
la ikinci evliligini yapti. Su iftin verdigi davetlere Enrico Caruso bile katihp garkisylerdi.
Londra'daki evinin digmda D'Arcy'nin sayfiyede de iki maliknesi vardi. Aynca Epsom at yarigla-

132
rinda kendisine mahsus devamli bir de locast vardi ki, bu locanm bir egi Kraliyet locaslydt,
D'Arcy iin yatinma ve speklatr oldugu sylenebilir; ancak iyi bir idareci olmadigt da kesin-
dir. Eu yzden bir sre sonra yatinm yapmak iin yeni bir is alam aramaya koyuldu. Acem lke-
si petrolnn gelecegl ona parlak gzktg iin ve i; konusunda gansmiyenidendenemek iste-
diginden yattrimimbu alana yapmak istedi. Bu karan veren D'Arcy Ortadogu petrol endstrisi-
run kurucusu olarak tarihe gemigtir.
Iran'da,yzylllardan beri petrol sizintisigzlenmigti.Sizmti olarak gelenpetrol, gemi kalafat
iginde tugla sivasiolarakkullaniltrdt. 1882 ve 1889 ytllarinda, bugnk Reuters Ajansi'mn ku-
rucusu olan Baron Juliusde Reuter Iran'laiki anlagma yapmay1 bagardi. Sunlar bagka konulann
yam sira Iranpetrolnngelitirilmesini de kaps1yordu. Eu anlagmalarm ikisi de hem fran iin-
.
de hem. de Rusya imparatorlugu'ndabyk protesto ve itirazlara neden oldu. Su anlagma ile
petrol bulmak iin yapilan tehlikeli ve.baansiz abalar pek ok da zarara sebep olmuytu. So-
nuta her iki anlayma da yenilenmedi ve sona erdirildi. Su defa 1890'larda bir Fransiz jeolog
ran'dakapsamh bir aragtirma yapacak ve bu lkede ok miktarda petrol potansiyeli oldugunu
gsteren raporlar yaymlayacakti. Franstz jeologunahymalan taraflarcave ncelkle de General
Kitabgi tarafmdanbiliniyordu. Bu yzden Kitabgi vakit kaybetmeden D'Arcy'yi ikna etme yolu-
na gitti ve milyonere ok parlak bir tekliftebulundu. Ona
"degerine
paha biilmeyen bir hazi-
ne" vaat ediyordu. Su sz kargismda kim ilgisiz kalabilir? Ancak nce anlagmanm gereklegme-
si gerekirdi.
1901 ylli Mart ayinin 25'inci gn D'Arcy'nin bir temsilcisiParis'ten yola ikip Bak yo-
luyla Nisan aymin 16'sinda,Tahran'a geliyordu. Iran'mbagkenti olan bu gehirde ilgililerle grg
meye girigtiyse de bu grgmelerhem yavag hem de kesintili devam ediyordu. O ka,dar ki
D'Arcy'nin temsilcisivaktini daha ok Iran hahst ve eligleri satm almakla degerlendirir olmugtu.
Serven hastasi Antoine Kitabgl'ye gelince, o da bog durmuyordu. O gnlerde ingiltere'nin Iran
Bykellsi olan Sir Arthur Hardinge, Kitabgi iin gunlan yazmigtir: "Kitabgi Sah'mne kadar ba-
kam varsa hepsinin ve aynca tm maiyetinin, sabahlan majestelerine piposunu ve kahvesini su-
"

nan zel hizmetkrma kadar herkesin tam destegini saglamigtic

Rusya ile ngiltereKargi Karplya


ran tarihi ok uzun bir gemige dayamr. Byk Strus imparatorluguve L Darius zamamnda,
milattan nce beginci yzylla kadar Hindistan'dan baglay1pbugnn modern Yunanistan'ma ve
Libya'ya kadar uzanan bu lke gemigteki kimligiyle ne kadar vnse yeridir. Sonradanbutop-
Taklarda
gimdi iranolarak bilinen Pers imparatorlugukuruldu ve kisa srede Roma imparatorlu-
gu'nundogudaki tartigi'nasizen byk rakibi oldu. Acemistan Asya ile Bati arasinda ticareteok
elverigli bir kpr durumundaydi. Eu topraklardandalga dalga pek ok ordu, pek ok ulus gelip
gemig ve bazen burada yerlegmiglerdi. Bunlardan bazilarl Bati'dan esip gelen Byk iskender
ve Dogu'dan gelen Cengiz Han ve Mogollar'dir. 18. yzyllsonunda egemenlik "Kaarlar" diye
bilinen haris ve agzl bir hanedanm eline geti. Kaarlar,aralarmda savagan kk kabileler
ve agzl prenslikleri yenerek yeni bir hanedan kurmuglardi. Kaar gahlan tedirginbir durum-
da, bir buuk yz yll boyu hkmdarliklanm srdrd. On dokuzuncu yzy11da,istila edilmeye
allgikbu lke bu defa da kendisini digardan gelen baka tr bir baskimn kargisinda buldu. Rusya
ve ngiltere,Kagarahlarmm igali altmdaki Iran'da egemenligiele geirmek iin birbirleriyle
diplomatik ve ticari bir yarigmaya girigmigti.Kaar gahlan durumu kurtarmak iin bu iki sper
gc birbirine dgrmeyealigtilar.
Ingiltereve Rusya arasmdaki rekabet Iran'iSper G diplomasisinde en gncelkonu hali-
ne getirmigti. Zamamn Hindistan Genel Valisi Lord Curzon Iran't, "Gzerinde dnya egemenligi
iin oyun oynanan bir satran masasi" olarak tammhyordu.1860'h ylllardan ba layarak Rusya,

133
\

l
I

Orta Asya'da amansiz bir genigleme ve ilhak politikasma yneldi. Ruslar'mhedell Orta Asya'mn
da tesine uzanmak, komgu lkeleri egemenligine alarak kendine bu sicak iklimde bir liman
saglamakti. Ingiltereaisodansa Rusya'mn srdrdg geniplemepolitikasi Hindistan
ve Hin-
distan'a gidenyollar iin dogrudan bir tehlike demekti. ran'inRusya'mn ilerlemesini tegvikko-
nusunda yapacagl herhangi bir hareket, Ingilizbir diplomatm 187l'de syledigigibi, "Hindis-
tan'in sigortast zerine verilecek bir egittaviz" sayihrdi.Artik Rusya blgenin her yamnda hare-
kete gemigti. 1885'te kendisiyle Ingilterearasmda neredeyse bir savaya neden olan kompusu
Afganistan'a saldm dzenledi.
Yzyll bitip yerini yeni bir yrylla terk ettigi siralar, Rusya franzerindeki baskisim yogun-
lagtirdi. Eu yeni zorlama kargismda,-Ingilizler Iran'idokunulmaz bir statde tutmak istediler ve
bu amala ran'a Rusya ve Hindistan arasinda bir tampon grevi vermenin bir yolunu aradilar
Ancak yeni yzyil baglarmda, ran'martik Rus egemenligi altma girmig olmasi nedenlyle, ngil-.
tere'nin konumu ok kritik olmugtu. Rusya ran Krfezi'nde bir deniz kuvveti kurma pegine
dgmgt. ran ekonomisi ise neredeyse tamamen Rus ekonomisine baglanmigti. Ingiftere'nin
ranElisi Hardinge'nin tammlyla,SahMuzaffer Al-Din "byk
insan grnmnde kk bir
ocuktu." Iranmonargisiyse, Eli'nin tanimlyla"Eskimig, uzun yillar ihmal edilmig, digtan gelen
en sert etken hanglsiyse, delenere ve savunmasiz diktatrlerini en yksek sesle hangi rzgr
tehdit ediyorsa, onun esintislyle hemen y1ktlmayahazir bir binaydL
"
Hardinge, bu en sert dig et-
kenin byk olasihkla Rusyaolmasindan korkuyordu, nk
"Sahve bakanlan, kendi pervasiz
savurganhklan ve ilginhklan yznden artik tamamenRusyanm
'kulu'
olmuglardl." Ruslarise
"Rus-ran" iligkisinin ekonomik ynn umursamiyordu.Bir Rus memurun anlatimlyla "yedi-se-

kiz milyon tembel, klhanbeyi kiglyleticarete girigmenin ne yaran olabilirdi ki?" Ruslar'in asil is-
tegi Iran zerinde kendi siyasiegemenliklerinkurmak ve diger Sper Gleri diglamaktL Har-
dinge'ye gre, Ingilizpolitikasmm
"en
nemli hedefiyse" bu denli tiksindiricibir saldmya kargi
diren gstermekti.
Igte bu noktada D'Arcy ve D'Arcy'nin petrol tasansmmige yarayacagl dgnld. Ingilte-
re'nin petrol konusunda yapacagt bir anlagma ile Rusya'ya karvi pekl bir denge kurulabilirdi.
. Bu dgnceyle ingilteregirigime destek verdi. Anlagma zerinde grgmelere girildigini duyan
Rus Elisi'nin tepkisiise byk oldu. Eli son derece fkelenerek tarallan bloke etmeye ah ti.
Eu abasmdabir dereceye kadar baanli da olmuy ve grgmeleri yavaglatabilmigti.Ancak son-
raki gnlerde D'Arcy'nin Tahran'daki temsilcisimasayabeg bin pound daha brlatmca durum de-
gigti.Temsilci D'Arcy'ye verdigt raporda gunlan bildirlyordu: "Sahparanm nakit olarak hemen
denmesini istedi ve paranm bir kismirn almadan da anlagmayi imzalamadi." denenbu ekstra
para sihrini gstermigti.28 Mayis 1901'de SahMuzaffer Al-Din tarihi anlagmay1imzaladt Uz-
lagma Sah'ayirmi bin pound nakit, yirmi bin pound degerinde de hisse,veriyor, ayrica "y11hk

net
kr" sagliyordu. Bu son deyim yeteri kadar aik olmadigindan-tammlanmasi gereklyordu.Ancak
ileride bu tanimlamamnok ekigmeliolacagt meydana ikacakti.Bunlara kargilik D'Arcy alti
sene geerli olan ve lkenin drtte n kapsayan bir anlagmaelde ediyordu.
D'Arcy'nin nerdigi anlagma daha bagmda, Rusya'ya en yakm olan beg kuzey eyaleti anlag-
ma digi birakmigtt. Bunu "Rusya'yi kugkuland1rmamak" iin yapmigtt Ancak Ingiltereile Rusya
arasmdaki rekabet devam ediyordu. Ruslar gimdide Bak'dan Iran Krfezi'ne kadar uzanacak
bir boru hatti inga etmek istlyordu. Boru hatti Rusya'mn,Hindistan pazarma ve Asya'ya yaptigt
gazyagt ihracattni artiracakti. Ancak bundan da nemlisi Rusya'nin Iran'da, bagtan baa krfez
blgesinde ve Hint Okyanusu sahillerindeki stratejik nfuzunu Ve gcn gzler Onne
sere-
cekti. Ingilterehem Tahran'da hem de St. Petersburg'da tasanya piddetle kargi ikt1. ngilte-
re'nin Tahran Elisi ilgtlileri uyararak boru hatti zerinde yapilacak "stn
kr" bir anlagma-
nm, boru hatti hibir zarnan gereklegmese bile, "Gney Iran'a srveyanlann, mhendislerin,
Kazak kkenl koruyucularm sokulmasi iin bir mazeret olugturacagi, bunun da st kapah bir

134
I

askeri iggal anlamma gelecegi" grgndeydi. Sonunda ingiltere'nin itirazi agir basti ve boru
hatti ingasmdan vazgeildi.
D'Arcy'nin Tahran'daki temsilcisi yapilan pazarhkve uzlagmadan ok memnun kalmigt1.
Eu uzlayma sadece D'Arcy'nin igine yaramakla kalmlyor, ingiltereaisindan da ticarive politik
yarar saglamakla beraber lkenin ran'dakinfuzunu da pekigtiriyordu. ngiltereDigigleriBa-
kanhgl uzlagmada dogrudan sorumluluk almayi reddetmekle beraber D'Arcy'nin abalarmigz
ardi etmiyordu. Ancak Hardinge anlagma yapihrken orada bulunmuy biri sifatlyladurumdan pek
emin degildi. iran'1tm siyasisistemiyle, insanlarlyla, cografi ve lojistik karabasanlanyla ve hi
kugkusuz gemigteanlaymalardakivefasiz tutumuylaok lyi tanlyordu. Eu yzden evresini
uyardi ve tedbir nerdi. "Petrol iersin veya iermesin rantopraglUZUR lllardan bu yana mit
. baglanarak giripilmi projelerde ticari ve siyasi yeniden doguglara sahne olmuy bir topraktir.BO
topraklardangelecek beklemek sadecevakit kayb1 olur" diyordu.
ve yerine oturmamig bu topraklardaby-
-cra

Su durumda D'Arcy'yi bu denli risklibir ige


le dev byklgnde petrol arama servenine- iten gey neydi? Bunun yamti kugkusuz gyle ifa-'
de edilebilir: Epsizbir servetekavugmak iin duyulan dayanilmaz bir hirs ve ikinci bir Rockefeller
olma ganst.Aynca bu D'Arcy'nin oynadigiilk kumar da degild. Dahance bir kez daha Avustral-
ya'da altm madeni zerinde kumar oynamt; ve ok baanlt olmuytu. Ancak eger nnde bekle-
yen geyintam olarak ne oldugunu bilmig olsaydi, kugkusuz bu servenden vazgeerdi. Su kez
oynadigt kumar oyunu evvelce Avustralya madeni iin oynadigi oyundanok daha byk apta,
tahmin edilen sayidan ok daha ykl oyuncularm rol aldigt bir servendi.Aynca siyasi ve top-
lumsal boyutlanyla da Avustralya olaymaloyasla ok daha karmagikti. Kisaca sylemekgerekirse
bu i; akla yatlan bir tegebbsolamazdi.Harcamalar iin gsterilentahminraporlan bile saglikh
ArcyL
degildi ve gerekte oldugundan ok daha kk rakamlarla ifade edilmigti. Iginbagmda
inde iki
ye verilen bilgide iki kuyu amanin on bin pounda mal olacagi sylenmigse de, iki yll
kuyunun maliyetiiki yz bin poundu agmig,D'Arcy'nin ceplerini bombog birakmigti.

lkGirigim
D'Arcy'nn hibir rgt, hibir girketiyoktu. Yalmzca i; yazigmalanm ayarlayan bir sekreteri
vard1. ran'daiglerin yerinde yapilmast, toparlanmasiiin Kraliyet Mhendislik Koleji mezunu
ve bir vakitler Sumatra'dasondaj iginde aligmig GeorgeReynolds adli birini ayarladilar. Petrol
aranacak ilk blge olarak iran'inkuzeybatismdaki daglar iinde, ulagilmast nerdeyse olanaksiz
bir plato, SahSurkh blgesi seilmigti. Burasi pimdiIran-Irak smirl olan, Bagdat'a Tahran'dan da-
ha yakin, IranKrfezi'ne yz mil uzakhktaki yerdir. Bu blge dgmanca hisler besleyen in-
sanlarla doluydu ve btn lke apmdaki yol sayisi da sekiz yz miliancak buluyordu. Blgenin
ogu kismi sava1kavirilerin idaresi altmdaydi ve bunlar degil iran'mnerdigi anlagmayl, Tah-
ran otoritesini bile tammlyorlardi.Bagibozukluk o denli yaygindt ki, Iranordusundaki komutan-
lar emirlerindeki askerleri bahivan veya amele olarak yredeki arazi sahiplerine kirallyor, aldik-
lan yvmlyeyi oldugu gibikendi ceplerine indiriyorlardi.
Yre halki teknik beceriden tam anlamiyla yoksundu. Ashnda yre kltrnde Batt klt-
rne ve yabancilara kargi duyulan dgmanca hisler daha da piddelli olarak vardi. Bat1'dan gelen
tm fikirlere ve teknolojiyetamamen kapaliydilar. IngilizElisi Siimezhebinin 11gmliga kaan
din tutumunu, syasi otoriteyeve ister Hiristiyan ister Mslman, di dnyadan gelen her tiirl
akima kargi gsterdikleripiddetli direnci hatiralannda ayrmttlibir biimde iglemigtir, Yazdigma

gre "Siiler'in ilk drt halifeye duyduklan nefret o denti giddetliydi ki -bugn de yledir- bu
mezhebe bagholup da airiliga kaantardan bazilan cennete giriplerini abuklagtirmak iin za-
man zaman bu halifelei-in, zellikle de Mekke'de Siller'in nefretini odaklaimy bag kigi olan
mer'inmzarlarinairkin saldmlarda bulunmuglardir. Bu durum, aslmda dini mrailikten bag-

135
ka bir gey olmayan 'Ketman' doktrinlyle engellendi... Ketman doktrini, gerekten kutsal bir
maksat ugruna, lyi bir Mslman'm bir olayi grmemezliktengelmesine,hatta yalan sylemesi-
ne cevaz verir." Bunlan hattralarmda yazan Hardinge, yazismm sonundaSii-Snnisrtgmesine
ve Siiler'inransiyasisistemindekinfuzuna bu kadarokyer verdigi iin zr diler. "Bu konu-
yu belki biraz fazla vurguladim, ama ige yaradi -ve sanirim hl da yanyor- nk bu yazi ran
politika ve zihniyetinde Onemlirol oynadi" demigtir.
GeorgeReynoldsve grubunu bekleyen 19byk cesaret istiyordu.-Malzemenin her parasi
tekerteker Krfez'den Basra'ya sevk edilecek, sonra vapurla yz milmesafekat ederek Dicle
zerinden Bagdat'a gnderilecekti.Daha sonra insanlara ve katirlara yklenerek Mezopotamya
Vadisi zerinden daglar arasmdangeirilecekti.Malzeme amalanan yere ulagtiginda igler yine
de bitmiyordu. Bu kez de Reynolds, Polonyali, Kanadali ve Baklu Azeriler'den olugan ekip,
paralan monte etme ve aligtirma abasma girecekti. Btn bunlar gzlerinde byyordu,
zellikle Azeriler iin. nk onlara gretek tekerlekliel arabasmin ortayaikipibile hayret ve-
rici byk bir icattil
Londra'da bulunan D'Arcy iglerin yeteri kadar abuk geligmemesinden yakinlyordu. "Ge-
cikmenizok ciddidir. Ltfen igleri hizlandinn" diye 1902Nisam'ndaGeorgeReynolds'a telgraf
ekti. Ancak ne yapilirsa yap11sinher gn bir gecikmeoluyordu Ve bu kamilmazdi. insondal
agamasiancak alti ay sonra, 1902 sonunda bagladL Bu arada malzemeler kinllyor, aksaklik olu-
yor, sivrisinekler 111samcanindan bezdiriyordu. Sir taraftanda devamh bir yiyecekve yedek par-
a sorunu vardi. Kisaca genelahymakogullari son derece kt ve ylpraticlydL oguzaman ii
barmaklarmda ist 50 dereceye kadar 1kiyordu.
"islam
Sir de politikanm getirdigi sorunlar vard1... Bu aligmakampmda zel olarak bir de
Mutfagi"hazirlamak gerekiyordu. nkyrenin ileri gelenkipilerisik sik kampi ziyarete gele-
.
rek, Reynolds'unifadesine gre, onlardan
"hatin
saylhr armaganlar bekliyordu", bu armaganlar
da
"ncelikle
girkete ait hisse senetleriydi." Reynolds her geydenevvel birinci derece sper bir
diplomat olmak zorundaydi, nk yredeki egitlikabileler arasmdaki anlamsiz kan davalany-
la, aika grlen savaggirigimlerlyle bagetmesi iin bu gerekliydi. Kamptaki kk muhafiz
grubu Siiyanhlarmin tehdidine kargi her an alarm durumundaydi, Reynolds'unyardimcisi,
D'Arcy'ye yaptigL uyaridapunlari syler: "Kuzeydeki mollalar halki ellerinden geldigince yaban-
c11arakargt lagkirtlyor. Simdiasil kavga kamu iglerinde.kontrol kendi elinde tutmak isteyen
Sahiamollalar arasmda baglad1."

"Her Kesenin Bir Limiti Vardir"


Bu denli elverigsiz koguliar altmda bile iy geligmeyedevam etti ve 1903 Ekim aymda, kazmin
bagladigt tarihten on bir ay sonra, ilk petrol sizmttsina rastlandl. Ancak D'Arcy kendini sandigin-
dan ok daha zor, ok daha pahall bir ortamin ortasmda bulmugtu. Artik girigiminher agamasm-
da mall bir mcadele veriyordu. 1903 ylhndaki raporda endigesini gyleifade ediyordu: "Her
kesenin bir limiti vardir. Een kendi kesemin limitini iyi bilirim." Ancak mastaflar arttikabu du-
rumu tek bagma zemeyeceg[ni, destege ihtiyaci oldugunu an11yordu.Yoksa anlagma hibir ige
yaramayacakti.
D'Arcy kredi almak iin lngiltere Deniz Kuvvetleri'ne bagvurdu. Kredi fikri onun degildi.
Bu fikir Birinci Dnya Savagi'ndannce Ingilz petrol politikasma imzasmi atmig Thomas Bover-
ton Redwood'dan gelmigti. Redwood o yzyilin ilk yirmi yilinda, uluslararasipetrol geligmeleri
srecindeolaganstnfuza sahip bir kipilik olmugtu.okdzenli giyimive yakasina taktigtor-
kidesiyle Redwood sik sik zamamn ok yakigikli,nde gelen bir aktryle kangtirihr, bundan da
hoglantidi. Redwood petrolde degigik trden birok icraat yapmigtir. Kimyagerolarak yetiptirildi-
giiin, pertol antiminda sonradanok degerli oldugu anlagilan bir patent almigtt. 1896'da yayin-

136
\

lanan A Treatise on Petroleum (Petrol zerine) adh kitabi st ste birok kez yaylmlanmig, gele-
cek yirmi yllhk srete nemli bir eser olarak yerini korumutur. Eski yzyilm dnemecinde
Redwood petrol konusunda ingiltere'ninen nde gelen uzmarn olmutu. Kurmugoldugu danig
ma firmasi ingiltere'deki petrol girketlerinin hemen hepsinin ugrak yerlydi. D'Arcy de bu kipiler
arasindaydi. Redwood aynca ngilterehkmetine digardan gr bildiren bir petrol danigma-
n1ydi.Redwood, Kraliyet donanmasinda k0mr yerine mazot kullamlmasmdan yanaydi. Aynca
Standard Oil'e ve Shell'e gveni yoktu. Petrol rezervlerinin ingilizkontroln altindaki ngilizk-
kenli kaynaklardan, ingilizlertarafmdanikanlmasim istiyordu.
Krallyetdonanmasmda bir FuelOil Komisyonu vardt ve Redwood bu komisyonda yeydi.
Redwood D'Arcy'nin anlagmasmi, D'Arcy'nin kargilaytlglglkleri biliyordu. Aslinda Redwo-
od'un D'Arcy'nin attigi her adimdanhaberi vard1; nk ona her agamada gt vermigti ve gim-
di de onu Fuel Oil Komisyonu'nun kargisma ikanyordu.Komisyonun bagkam D'Arcy'ye kredi
iin bagvurmastni gtledi. D'Arcy bagvurma formunda kargi kar1ya oldugu mali baskilan kisa-.
ca zetliyor, kazlya bagladig1gnden o gne kadar 160.000 pound harcandigmi ve daha en az
120.000 pounda ihtiyact oldugunu sylyordu.Kredi bagvurusunun onaylanacagi bildirldigin-
de ona bir de mjde verillyordu. Donanmanin mazot kullanacagmi neren bir kontrat hazirla-
mallyd1.Bu kontrat hem donanma'hem de DigigleriBakanligi'nca desteklendiyse de Mallye Ba-
kam Austen Chamberlain tarafmdangeri evrildi.Chamberlain, Avam Kamarasi'mn byle bir
kredi nerisini kabul etmesinin imknsiz oldugu grgndeydi.
D'Arcy yimdi aresiz bir durumda kalmigti. Kredinin reddedilmesinden sonra yazdigt bir
mektupta syle diyordu: "Artik bankayi daha fazla susturamam, bunun iin elimden her geleni
yaptim. Mutlaka bir are bulmak gerekiyor."1903 ylh sonuna kadar LloydsBankasi'ndan ekti-
gi mevduat fazlasi para -kargihgiteminat olarak,bankaya Avustralya'daki altm madeni hissesin-
den bir kismmi vermeye zorland1 Ancak 1904 Ocak aytyansmda yeniden iyi bir igaret grld.
SahSurkh'dakiikinci kuyu rn vermeye baglamtyt1.Seviniindeki D'Arcy bu olay1qu szler-
"fran'dan
le karg1hyordu: ok harika haber var." Aynca kendi kipisel grgnde samimi olarak
yansitip ilave etmisti. "Bu benim iin kurtulug demektir." Ancak, petrol bulunsun veya bulun-
masm, igin devamt iin daha on binlerce, belki yz binlerce pound'a ihtiya vardi ve ne yazik ki
D'Arcy'nin elinde bunu kargilayacakkaynak yoktu.
Yeni yattnmcilar bulmak iin verdigi mcadelede D'Arcy, JosephLyons ve ortaklarmdan
kredi almaya ahyttysada baanh olamadi. StandardOil'e de bagvurup birka ay da byle oyala-
my sonu alamamast zerine bu kez Baron Alphonse de Rothschild'i grmekiin Cannes'e gltti.
Ancak Rothschild'ler '?AsyaPetrol" ad1altinda birlegmig Shellve Hollanda Krallyet uzantilanyla
yeteri kadar meggul olduklan, daha fazlasmi kaldiramayacaklan gerekesiyle kredi vermediler.
Aynca sanki durumu daha da ktlegtirmek ister gibi SahSurkh kuyulart da gittikedaha az
rn vermeye baglamigti. Sonunda Boverton kuyularda retimin tamamen durdugunu bildirdi.
Artik kuyularm hibir zaman yapilmigmasrafi kargilamayacagive bunlan kapamak gerektigt an-
lagilmigt1.Masraftan bagka onca aba ve emek de uup gitmi, btn umutlar Iran'ingneybati
kuyusuna kaymigti. 1904 Nisan ayina gelindginde D'Arcy'nin bankaya olan borcu daha da art-
mig oldugundan, banka feminat olarak bu kez anlagmanm kendisini istedi. Bylece iranserveni
bagladigi tarihten yll bile gemeden,uurumun kenarmda kme durumuna gelmigtl.

Vatanseverler Birligi
ngilizhkmeti iinde D'Arcy'nin anlagmasim yabanctlara satmaya zorlanmasindan veya tama-
men kaybetmesinden korkanlar vardt Bunlan asil ilgilendiren byk strateli ve yksek politika
sorunlan ve bir de Sper Gler'eoranla ingiltere'nin hangi konumda oldugu sorunuydu. Digig-
leri Bakanhgi aisindan ise zerinde durulmasi gereken asil sorun Rusya'nm genipleme politika-

137
I
I
I
I
I

si ve Hindistan'm gVenligiydi. 1903 Mayisaymda DigigleriBakam Lord Landsdowne, Lordlar


Kamarast'nda ayaga kalkip tarihi bir konugma yapti. Konugmasmda zetle gunlan sylemigtir:
"Ingilterehkmeti iranKrfezi'ndekendisinden bagka hlbir gcn denizde s kurmasma ve-
ya takviyeli-liman kurmasma msaade etmeyecekti ve byle bir olguyu kendi ikarlarmaynel-
tilmig menfur bir hareket sayacakti. Su itibarla bu tr bir girigime ellerindekitm imknian se-
ferber ederek mani olmallydilar Bu bildiriden tarifsizsevincekapilan Hindistan Genel Valisi
"

Lord Curzon sz konusu deklarasyondan "Bizim Ortadogu'daki Monroe Doktrinimiz" diye sz


eder. Deniz Kuvvetteri Komutanligt ise deklarasyonu daha belirgin izgilerle yorumlayarak bu-
nun Ingiltere'nin deniz filosu aismdan mazot alimmda emin bir teminat anlami belirt-
tagidigLm

ti. Krallyet donanmasmm atan kalbi say11ansavaggemileti o gne kadar yakit olarak kmr kul-
lanmigti. Fuel oil sadece kk pervaneli gemilerde kullaml1rdi. Bu kk gemilerinmazota ba-
gimlillklan bile ilglli evrelerde endige uyandinyor, acaba dnyada ingtere'nin en byk gc
olan donanmanm gereksinimini kargilayacak miktardamazot var midir,yok mudur sorusunayol .
aiyordu. Deniz Kuvvetleri mensuplart iinde donanmada kmr yerine petrol kullanilmasm-
yakit" olarak tutulmasmi, yakit"
"ek "tek

dan yana olanlar bile petroln bit sre daha sadece


kullanimmin daha byk ve daha gvenceli kaynaklar bulununcaya kadar ertelenmesini istiyor-
du. Genel kamya gre bu kaynak fran'dtve bunun iin D'Arcy plam desteklenmeliydi.
Simdi.durum degigmigti.Artik DigigleriBakanligt, Hazine Bakanhgi'nin D'Arcy kredi bag-
vurusundaki tutumunu fazlastyla kisa vadeli buluyordu. Bakan Lord Landsdowne da vakit geir-
meden endige ifade ederek gu szleri sylyordu: "Iran'daki tm petrol kaynaklarmm ve ilgili
anlagmamn Rus kontrolne geme tehlikesi vardir." Ingiltere'nin Jahran Elisi Hardinge bu g-
rg dogrulayarak, Ruslar'in peklanlagmamn kontroln ele alabilecegi ve ona dayanarak ge-
niglemesini daha da yogunlagtiracagt konusunda ilgilileri uyanyor ve bunun korkun sonalar
dogurabilecegini sylyordu. Anlagma ilk yapildigL gekliylekontroln byk ogunlugunu Ingil-
tere'ye veriyordu. Simdi Hardinge anlagmamn aynen korunmasim, ne pahasma olursa olsun b-
yk kontroln mutlakangiltere'de kalmasim savunuyordu.
Endige etmek iin tek neden Ruslar'dan gelmiyordu. D'Arcy'nin Cannes'e gitmesi,orada
Rothschild'leri grmeside aynca bir tehdit sayllirdi. Anlagma ya Fransizlar'a geseydi? lytebu
endigeyle Ingiliz Deniz Kuvvetleri Komutanligt ikinci kez harekete geerek Fuel Oil Komisyo-
nu'nu arad1. Komisyon Bagkam acele D'Arcy'yi arayip ondan bir istekte bulundu. Komisyon
Bagkant, D'Arcy'den yabancilara ait tesisler konusunda herhangt bir pazarliga girmeden nce
Kraliyet donanmasmm bu igin zm iin ulusal bir birlik kurmasma izin vermesini istedi. Ay-
nca para konusunda da kendinden fazla oir gey istenmeyecegl, sadece elli bin pound yatinmta-
lep edilecegine sz verilmigti. Strathconasonunda teklifikabul etti ve kabul etme gerekesinin
oldugunu da vurgulayarakbelirtti.
"imparatorluga 'katki'"

ticarikr olmadigim, sadece


lmdi artik komutanligin nnde bir hedef vardi. Ancak pazarligi kiminle yapacakti? Bu-
nun "Burma Petrol" {Burma Oil) olmasma karar verildi. Uzakdogu'daki ticaret evlerinin bir
uzantis1 olan bu firma 1886'da Glasgow'da iskoyalltacrlercekurulmugtu. Burmali kyllerin
buldugu iglenmemig petrol kalmtilanni Rangoon'daki rafmerisinde ticari rne dngtrr, son-
ra da Hindistan'daki pazarlarmda satard1. Takvimler 1904 tlmigsterdiginde komutanlik da bu
firmayla geicibir anlagma imzaladi. Deniz Kuvvetleri bunu Burma'mn 1885'te Hindistan'a ilti-
hak etmig oldugunu bildigi ve bu bak1mdan da girketegvenli bir kaynak gzylebaktigt iin
yapmigti. Ancak Burma Petrol'n iskoyali mdrleri bir konuda endigeliydi. Burma'daki sto-
kun yetersiz ikacagmdan,Iran'da petroln geligmegsterip Hint pazarlanna akmasmdan, bol
miktarda ucuz gazyagt arzi saglamasmdan korkuydrlardi._Bu endigeyle komutanligtn nutuklar1m
dinlemeye itiraz etmlyorlardi.
Petrol dampmam olan Boverton Redwood bu konuda aracilik yapta. Redwood,D'Arcy'nin
dani mam oldugu gibi ayni zamanda Burma Petrol'n de dampmaniyd1. Bu yzden Burma Pet-

138
rol mdrlerine Iran'm zengin petrol kaynaklarma sahip oldugunu, bunun yalanda kamtlanaca-
gm1,dolayistyla sirket arasinda yapilacak bir evliliginher iki tarafiin de ok yararli olacagim
iki
syledi. Su arada bir taraftan da komutanhk, franAnlagmasi'mn "ngilizier'in elinde bulunmasi
gerektigini, bunun zellikle donanmasmm gelecektekipetrol ihtlyacmm kargilanmasi iin gart
oldugunu"vurgulayarak sylyordu. Ancak iskoyalttccarlartedbiri elden birakm1yor,kendi
hesaplannca hem herhangi bir biimde kendilerini baglamadan konuquyorlar hem de fazla ace-
leci davranmtyorlardi. Sormakistedikleri birka pratiksoro vardi, o kadar. Bunlardan en neml-
si "Acaba franingiltere'ninkorumasmda sayilabilirmi?" sorusuydu. Bu soruyu, Deniz Kuvvetle-
r Komutanligt'nin zorlamaslyla DigigleriBakani olumlu gekildeyanitladi ve Iran'mkendi hima-
yelerindeoldugu konusunda teminat verdi. Diger taraftan,D'Arcy sabirsizlik gsteriyordu. G-
.

rgmelerin hizlandinlmasm1 istiyordu. Eu yolda yapmayacagl gey yoktu. Hatta Burma Bagkan
Yardimcisi'ni, Epsom yariplanm seyretmesi iin kendi zel locasma bile davet etmigti. Burada ya-
pilan ikramlar, sunulan agir ve pahah yiyecek ve iecekler BagkanYardimcist'nm midesini boz ,

dugundan, o gn izleyen hafta inde tam drt kez hastalanip kustugu sylenir. Sylentiye g-
re BaykanYardimcisi o gnden sonra D'Arcy'nin yaptigt' at yang1 tekliflerinin hibirine gitmeye-
cekti.
Bu arada komutanlik D'Arcy'nin yardimma kogmasi in Burma Petrol'e yaptigi baskiyi ar-
tinyordu.Aslmda Burma Petrol de iki bakimdan komutanliga muhtati. Bunlardan biri tam o si-
Talarda ayrmtill olarak grglmekteolan mazot kontratlanydt, digeri ise Hindistan'daki pazarla-
rmm korunmasinda kendilerine donanmamn yardim etmesiydi. Sonunda 1905'te, anlagmamn
Tahran'da Sahtarafindanimzalampindan tam drt sene sonra, D'Arcy ile Burma Petrol arasinda
bir anlagma imzalaniyordu. Su uzlasma geregince, Anlayma Sendikasi denilen bir birlik kurulu-
yor, D'Arcy tesisleribagLmh girketedngyor ve yeni igletmenin bagma D'Arcy getiriliyordu.
Su uzlagma pratikte Burma Petrol' ok zel bir yatinmci yaplyordu; nk hem yeni kurulan
tesise taze kapital verecekti ve hem de idare ve uzmanlik ynnden girkete yardimci olacakt1.
Ancak elinde hibir alternatif olmadigmdan D'Arcy bu tekliti kabul etmek zorundaydi. nemli
olan, girigtigi servende durumu kurtarmakti ve kanismca o da bunu bagarmigti. Hi degilse
imdi arama faaliyetini srdrebilirdi. Bir yandan da belki bu uzlagmayla kaybetmig oldugu para-
larmi geri getirebilecegini dgnyordu. Uzlagmamn gereklegmesinde rol oynamlyarabulucu-
lat. da durumdan hognuttu. Bir "Burma Petrol" yazannm szlerlyle "Bu uzlagmada D'Arcyinin
istekleri Digigleri'nin ve komutanligin istekleriyle tam bir paralellik gstermigti." Hatirlanacagt
gibi uzlagma imzalanmadan nce, DigigleriHindistan'a uzanan yollar, komutanhk da gvenilir
mazot arzi konulannda bir hayli endigeliydi. Bylece fran'da
"kr" "politika"
Ve kopanlmaz ge-
kilde birbirine kenetlenmig oluyordu.

Ateg Mabedi: Mescid-i Sleyman


UzlagmaBirligi'nin kurulugundan sonra petrol arama faallyetlerinin yeri degigti ve Iran'm g-
neybatisma yneldi. Kuyu ama igleri George Reynolds'un denetiminde SahSurkh Vadisi'nde
yapiltyordu. ahyna kampi kapanmigtt ve bazilari kirk ton agirligindald ara gereler de yeniden
sklmy br biimde tekrar yklenip gerisin geri Bagdat'a sevk ediliyordu. Bagdat'a giderken
Dicle'den yeniden Basra'ya gelmesi,sonra da oradan vapurlara yklenerek Iran'm Muhamme-
rah alanina indirilmesi gerekiyordu.En sonunda nehir yoluyla veya sayllan dokuz yz bulan
katirlann sirtmda yeni saptanan ve petrol ierdigi anlagilmig blgelere gnderiliyordu. Ilksondaj
girigimiShardin'de baglarmti.
Ancak daha bagka bir yerde daha petrolpotansiyeli bulunduguna dair igaretlere rastlanmig-
ti. Burasi Maidan-1Naftan (Naftan Meydam) denen yerdeki "Petrol Vadis'ydi." Petroln tam ola-
rak var oldugu belirli yer ise ismini yakmdaki bir mabetten almig olan "Mescid-i Sleyman"di.

139
l

Reynolds yolu bile bulunmayan bu blgeye ilk gidigindebir hayli dolamball yerlerden .gemek
zorunda kalmigth 1903 ylh Kasim ayi sonunda Reynolds Ingiltere'ye geri dnmek karan almig,
gereken iglemleriyaptirmak iin Kuveyt'e gitmigti. D'Arcy'nin Iranserveninde bagina gelenleri
ve kargilagtig1 mali sorunlan bildiginden morali ok bozulmutu. Bu yzden hemen egyalarmi
toplaylpyola ikmakkararim vermigti. Igtetam o strada,Kuveyt'te, Louis Dane admda bir ngi-
liz memurlatampti.Reynoldsbu adamla tanigtiktansonra onun etkin telkinive Lord Curzon'un
da desteglyle Naftan Meydam'na gidecekti. Dane ona "Belki de ulusal ynden ok byk yarar
saglayacak byle nemli bit girigimdengeri dnmenin yazik olacagmi" telkin etmigti. Reynolds
bu kug umayan blgeye 1904 Qubat ayinda ayak bastL Hemen yazdigi raporda kayalarin petrol-
le ykl oldugunu bildiriyordu. Simd1906'da Mescid-iSleyman'a bu defaki dngnde eski-
sinden bile daha belirgin bazi petrol igaretlerine rastlamigti. Boverton Redwood, Reynolds rapo-
runu grdg zaman ok sevinmig, bu raporun o gne kadarkiler arasmda en nemli ve gelecek
iin en ok gey vaat eden bilgiler ierdigtni sylemigti.
Mescid-i Sleyman'da iglerin ok zor ve yorucu gittigianlagilmigtl.Reynolds'unGlas-
gow'daki Burmall idarecilere pakayolu syledigigibi "Hayat sadecezevk- sefadan ibaret degll-
pislik olugu" nedeniylesik sik hasta-
"iinde
di." Sularm mikroplu olugu, hatta Reynolds'a gre,
lik olaylan grlyor,ahqmalarkesintlye ugruyordu. Reynolds bir raporunda yyle der: "Bura-
da kullamlan yiyecek malzemesisindirim bozuklugu yaplyor. Bu yzden sagligimkorumak iste-
yen kipinin agzmda dogal.veya takma mutlaka dig olmasi gart." Neyse ki yneticiler bu noktayi
dikkate almiglardt. Bir gn, eskiden grevliolup da sonradanhlgeye gnderilen birini dig agris1
tuttugunda,adamgnlercedayantlmaz aular ekmigti - en yakm dii bin beg yz mil uzaktaki
Karai'deydi. Ama ne yazik ki bunu bilmek adamm hibir igine yaramamigti. Seks konusunday-
sa iiler bulunduklan yere daha yakm, Basra'danl50 mil tedeki bir yere gidiyor,bunu yapar-
gittiklerini80ylyorlardi.
"diiye"
ken de nezaketen
Blgede her geyi dzenleyen, toparlayanadam George Reynolds'du. 1901 Eyll'nde
ran'ailk geligindeelli yaglarmda olan Reynolds bu olaganstg grevi bitip tkenmekbilme-
yen olumsuz partlaraltmda bagarabilmigtir. Yrede hem mhendis, hem jealog, idareci, blge
temsilcisi,diplomat, linguist ve antropolog olarak ah;1yor ve bu iglerin hepsini her gn bir ara-
da yaplyordu. Buna ek olarak o gnk kogullarda ok yararli olan bir yetenegi daha vardi; maki-
na paralari kirildiginda veya kayboldugunda pratik onarimci grevinide stlenmek. Az konu-
an, etin ve tutar11bir insandt igibirakmak iin ortada gasp olaylarina, mekanik
-hastahktan

bozulmalar, korkun sicak ve acimasiz rzgra, sonu gelmez dg lankliklarma kadar- bir sr
sebep oldugu halde aligmalarReynolds'un azim ve inati sabn sayesinde ayakta kahp devam
edebilmigtir. Blgede korumact olarak alianmuhafaza ekibinin avuu Wilson, Reynolds'u gu
szlerle tanimlar:"Mzakerelerde vakur, hareketlerinde abuk, petrol bulma azminde bildigini
okuyan, saglam ingilizmegesigibi adam."
"ayyaglar"

Reynolds aym zamanda bagkalarmi ahyttrmayi da bilirdi.Adamlarmin gibide-


Onlara franh kesinlikle
"ly

gil,
"makul

yaratiklar"gibi davranmalanm isterdi. kadmlarin ka-


iran" kadmlar oldugunu syler, ne demek.istedigini anlamalarim beklerdi. Ancak onu yaam-
dan bezdiren ne ld, ne de yredeki kavimler. Onun asil belas1,bir gn sznden dnmesin-
den korktuguBurma Petrol'd. Glasgow'dakiyetkiliterse Reynolds'un ne denli zor ve elverigsiz
kogullar altmda aligtigini anlamaktan uzaktilar; ona soru stne soru soruyor, kararlarmi gp-
heyle kargilaylp kargi ikiyorlardi.Reynolds bunlara kiziyor, pek de nazik olmayanac1bir alayla
tepkigsteriyordu.Iskoya'ya sundugu haftalik raporda bunlart hep anlatirdi. Glasgow'dabirlik-
aligtigiadama yakinan serkey bir Zerdgt'veya alkolik sondajoyi nasil idare
"ba;

te agnsindan
edecegimigretmekle beni gldryorsunuz"dedigi sylenir.Ancak bu nefret aynen kargi taraf-
ta da vardi. NitekimGlasgow'lu idareci bir strasigeldiginde Reynolds haklanda "Bu adamt tarif
iin kullanmak istedigim kelimeleri daktilo makinemyazamaz" demigtir.

140
Tahran'da lhtilal
Reynolds'un basansmi zorlagtiran etkenler sadece fiziki glklerden ve o cra blgede tecrit
edilmig olmasmdan ileri gelmiyordu.Sahhkmetinin artik tam bir knt iinde olugu ve ya-
bancilara verilen ayricaliklar politik alanda belli bagli bir nasir olmugtu. Sahrejimine kar1 olan
tutucu ve bagnaz gler, zulme kargi giripilenmcadeledeliderlik yaplyorlardL BUnlt tcCarlr-
la ve liberal reform isteyen glerle birlegtiler. 1906 Temmuz ayinda hkmet halkm istirabmm
esas kaynagt olarak "Kraliyet hanedanmm agiri lksn, din gruplarim ve yabancilari gsteren"
tamnmigbir vaizi tutuklatti. isyancilarTahran'da binlerce Iranli'yigzaltina ald11ar,mollalara
ate; atilar. Pazarlar kapandi. Bagkenti bagtan baa genel bir grev dalgasi sardi. Sayisi on dtt bin
oldugutahminedilen,ogu argilardangelmig byk bir kalabahk ingilizEliligl'nin bahesine
sigmmakzorunda kaldi. Sonu olarak Sahrejimi sona eriyor, yeni bir anayasa yaptliyor ve yeni
bir meclis kuruluyordu. Meclisin gndeminde ilk bagta yabancilatatanman ayricaliklar konu-
Sunda bir sorupturma
amaya verilmigti. Ancak tm bunlara kargi yeni kurulan siyasi sistemin
tutarli olmadigt ve bagkent d1pmda otoritesinin gayet zayll oldugu zamanla anlagilmigt1.
Bunlardan daha ok znt veren bagka bir bag agnsi da yerel ynetim otoriteleriydi. Pet-
roln yeni sondajalam fran'm en gl kabile topluluguolan ve tran'msz geiremedigi Bahti-
yariler'e ait kig otlaklarlydi.Gmen olan Bahtiyariler koyun ve kei srlerigderek yaar, kei
kihndan yapilmig adirlardayagarlardi. 1905 ylhnda Reynolds, Bahtiyariler'inbazilarlyla bir an-
lagma yapti, Anlagmaya gre Bahtiyariler yksek bir cret ve
"krdan
hisse almak kargihgmda"
kazi yapilacak topraklardamuhafiz bulunduracak ve emniyeti saglayacakti. Ne var ki asil nem-
li olan Bahtlyariler'e kargi korunmaktt. Eu anlagma bitmek tkenmekbilmez gerginlik ve, Bahti-
yariler'in mzmin birer gaspi olugugibi nedenlerle kisa zamanda bozuldu. Reynolds, Bahtiyari
liderlerinden birini pu szlerie tammlamigte"Nasil bir blbl yumurtasiilk yumurtlandiginda
mzige gebe olarak ikiyorsa, bu adam da entrikayla dolu olarak dogmuy biridir Sorunlarbag
"

gsterdigt zaman hemen Reynolds'a bildirildigi iin kendisinin olup bitenlerden haberi vardi,
ancak elinden yakinmaktanbagka bir geygelmiyordu."Btn bunlann altmda Bahtiyariler yatt-
yor" demekten bagka ne yapabilirdi?
Yerel kabilelerden gelen zarar ve tehdit temposu giderek hizmi artmyor, bu da tm tesis
ve ahgmalarmemniyeti atsmdan yeni korkular doguruyordu. D'Arcy DigigleriBakanhgfndan
koruma istemek zorunda kaldi ve beklenen koruma sonunda geldi. Bu konuda.Digigleri Bakan-
hgl gururla pu grgifade etmigti: "Koruma gnderilmesinin gerekesi majestelerinin hk-
metinin Iran'ingneybatismda bir ingiliz igletmesi bulunmasma verdigi nemden trdr."
Ancak gnderilen koruma ekibi sadece iki subay ve yirmi Hintli svariden olugtugu iin ona da
fazla gvenilemezdi. te yandan geen zaman iinde ingiltereile Rusya arasindaki anlagmaz-
hklar yumuama srecine girmigti. 1907de Anglo-RusAnlagmasi uyarmca bu iki lke aralarm-
daki gr ayrthgim bir kenara b1rakip iran'i o gnk nfuzlu odaklararasinda paylagtirmayi
kararlagtird1. Bunu yapmak iin her iki tarafta da yeterli sebep vardi. Rusya, Rus-JaponSava-
I'nda
ugradigt ezici yenilgi ve 1905 Ihtilali'ningetirdigi acilar yznden ok zaylflamig du-
rumdaydi. Bu nedenle St. Petersburg artik Londra'yla bir anlagmayagirmenin byk fayda sag-
layacagi kamsindayd1. Kendi hesaplarma Ingilizlerde Ruslar'm Hindistan'a dogru
"spontane

szlme" yapmasmdan korktuklari.halde, gimdi de Almanlar'In Ortadogu'ya sizmasindan daha


ok endigelenmeye baglamigtt. 1907'de yapilan antlagmaya gre Kuzey Iran Rus egemenligine,
Gneydogu ingiltere'yegeiyor,
da Orta ran tarafsiz
ise blge ilan edi.liyordu. Garip bir rast-
lantlyla tarafsizsayllan blge sondajm yapildigi yere rastltyordu. ran'mbyle alelacele kesin
izgiler belirtilerek blnmesi, Tahran'daki ngilizElisi'nin gzledigi gibi,
"zaten

var olan ya-


barici dgmanhgim bsbtn krkleyecekti." Iran'm blnmesi olayi aym zamanda Ingiltere,
I
Rusya, Fransa lkelerinin bir 1Antant yapmaslyla sonulanmigtl. Su lBirlik atadan ye-
I

141
di yll getiktensonra Almanya, Avusturya-Macaristan ve Osmanli imparatorluklarlyla savag ha-
linde olacakti.

Zamanla Yarlyma
"zar"

Sondal yeri olan Mescid-i Sleyman bu oyunda atilan son gibiydi. Mescid-iSleyman'da
yapilan sondaj Reynolds ve ekibine lojistik aidan da ok byk zorluklar ikanyordu. Bunlar-
dan en byg yol sorunuydu.Blgede hi yol yoktu. evredeki onca tehlikeiinde tam alti ay-
hk emekleri silip kl eden bir de yagmurun yol atigi sel felaketi yaganmigti. Neyse ki sonunda
.
yol tamamland1,aletler aligtinldt ve 1908 Ocak aymda bu faaliyet blgesinde ilk sondal bagla-
mig oldu.
Ancak UzlagmaBirligiaismdan vakit birar fazla hizh geiyordu.Burma Petrol igin yavag
yrmesinden ve byk paralar harcanmasmdan fevkalade hognutsuzdu. Sendikanin ikinciBag-
"boga
kam gitmesi"olasillgLndan sz ediyordu. Btn
"tm
abalann" hibir ige yaramamasi ve
bunlar Burma'yi, projeye tam anlamlyla bagh fakat iskoyah patronlannm uyarisindan tedirgin
olan D'Arcy'ye paranm bittigini ve bizzat l endisi gereken ilave fonun yansmi saglamadika igin
"20,000
duracagini bildirdi..D'Arcy yamt olarak pound veya herhangt miktarda bir para koyma-
smm kugkusuz olanaksiz oldugunu" syleyerek "Ne yapacagimi bilmiyorum" dedi. Ancak bu
arada Burma'mn iten geri dnmek iin fazla istekli grndgn sert bir gekilde duyurmaktan
da geri kalmadi. Burma yneticileri Reynolds'un bu yamtma kendisine son olarak 30 Nisan'a ka-
dar zaman tamyacaklanmbildirmekle tepki gsterdiler; ancak D'Arcy aldirmadi ve bitig tarihi
olarakverilen gn bylece gelip geti. D'Arcy bilinli olarak yavag davramyor, Iran'dakiRe'y-
-

nolds'a zaman kazandirmak istiyordu. SimdiBurma ile D'Arcy'nin ip iligkilerinde daha byk
bir uurum atlmigti.
D'Arcy'den hibir haber gelmemesizerine -Burma kendi bildigini yapmak isteyerek 14
Mayis 1908'de Glasgow'danReynolds'a bir mektup gndererekprojeye son verilmekte olundu-
gunu,bu nedenle egyalarini toplamaklin hazirlikl1 olmasini bildirdi. Mektupta ayrica Mescid-i
Sleyman'daki iki kuyuda ahmalannsrdrlmesi, en ok bin alti yz feet derinlige kadar
"igleri
inilmesi iin kesin talimatvardi. Eger bu derinlikte de petrol bulunmazsa Reynolds bira-
kacak, igi kapatacak ve igyerindeki tesislerin olanak verdigince ogunuahp Muhammerah yoluy-
la geri dnecekti." Muhammerah'a ulagtiktan sonra aletleri Burma'ya sevk etmesi emredillyor-
du. UzlagmaBirligi'nin de, anlagildignagre sonu gelmigti.Demek kl y111ar nce, daha D'Arcy
igi almadan tasarlanmigolan zenginlikler" artik yok olacakti. Su arada
"sayllamaz
degerdeki
Reynolds'a bir telgrafgnderilmig ve posta ile ok nemli bir direktif gnderildigi, onu almak
iin hazirhkl1 olmasi istenmigti. Fakat dnyamn o yanmda postalarm dzensiz olugunedeniyle
mektup Iran'a ancak iki hafta sonra ulaacakti. Dikkafah Reynolds'un istedigi de zaten bu gecik-
meydi.
Mektup daha yoldayken blr gn beklenmedik bir anda sondaj mahallindeani bir heyecan
bag gsterdi ve giderek de byd. Kuyulardan birinden dogal gaz kokusu geliyordu.Daha son-
ra kck bir para sizmti grlr gibi olduysa da arkasmdanhemen tekrar kayboldu. Bunu iz-
leyen birka gn tam balik tutmaya aligirgibi, blgede 45 dereceyi bulan ist altmda aramaya
devam ettiler. Sondajm en sert kaya zerinde yapildigt bir an, birdenbire parlak gney altmda,
delikten buharli bir gazm ykselmekte oldugugrld. 1908 senesi 25 Mayisgecesi, havanin
ok fazla sicak olu u nedeniyle Hintli svari muhafizlarm baymdaki ngilizstegmen adirma
girmemig, digarda uyuyordu.26 Mayissabaha kargi saat 4' henz gemigtiki byk bir grl-
tyle uyandi. Sondaj yerine kotu. Kazi yapilan kuyunun stnden belki elli feet uzunlukta bir
fgkirmanm sondajcilan petrole buladigini grd. Petrolle birlikte ortada ahgan iglleri bogarca-
sma tehdit eden bir de gaz ikarlyordu.

142
En sonunda Iran'dapetrole rastlanmigtt. Tarih olarak bu, Sah'm ayncahk anlagmasi imzala-
digi gnden yaklagik yedi sene sonrayarastlar. Sunu ngiltere'ye duyuran ilk rapor bir olasihkla
stegmen Wilson'un raporudur. Efsane gibiaglzlarda dolaan bir sylentiye gre,Wilson raporu-
nu gifreli gndermigve gyleyazmigti: "Bak. ncilBahis 104, satir l 5, cmle 3." Bu kisma bakil-
digmda incil'dequ szlerin yer aldigt grlr: toprak iinde yag iksin ve insanlarm yz
"...

glsn diye..." Byk olay D'Arcy'ye bir akgam yemeginde gayriresmi olarak duyurulmuy ve
D'Arcy bu olaydan byk bir sevin duymasina karym sevincinikontrol altmda tutmutu. Inatla
"Olay teyit edilmeden kimseye bir gey syleyecek degilim" diyordu. Beklenen teyit kisa zaman-
da gelmig ve daha birka gn gemeden,birinci kuyu petrol tkarmaya devam ederken, bu defa
ikinci kuyuda.da petrole rastlanmigti. Bu olaym stnden daha hafta geinigti ki Reynolds,
Burma Petrol'den 14 Mayis tarihliigi tastlyeetmesini emreden bir mektup aldt Bu sanki yanm
yzy1l nce Albay Drake'in almig oldugu Titusville'de igleri tasflyeetmesini isteyen mektuba
benziyordu.O mektup da gimdikigibitam petrole rastlandigi bir zamandagelmigti.Ancak gim-
diki durumda Reynolds henz patronlardan gelen mektubu almadan nce kendisi Glasgow'a bir
telgrafgndermigtl bile. Telgrafta, alay yoluyla gunlan sylyordu: "Bana gnderildigini yazdig
mz talimatlan degigtirmeniz gerekiyor. Blgede petrol iktigi iin tahmati yerine getirmem
mmkn degildir." Nitekim Glasgow'dangelen mektup Reynolds'un tahminlerindeyanilmadi-
gimve hakh oldugunu kamtlamigtir.
Mescid-i Sleyman'da petrol bulunmasmdan sonra Reynolds birka yll daha bagmhendis
olarak blgede kaldi. Ancak petrol kegfine ragmen Burma Petrol'le arasi giderekdaha da bozulu-
yordu. Su arada D'Arcy, Reynolds'u korumaya aliglyordu. Burma yneticilerine Reynolds'un
"sama
bir davrampla uzlagmay1 bozacak bir adam olmadtgim" israrla yineliyordu. Ancak
D'Arcy'nin verdigi destek Glasgow'daReynolds'agsterilmig olan kkl dmanlig1 gidermeye
yetmeyecek ve Reynolds 1911 Ocak aymda hibir aildamaya gerek duyulmadan igten atilacak-
ti. Arnold Wilson hatiralannda Reynolds'un verdigi hizmetleri pu szlerle anlatir: "O, blgedeki
korkun sicaga ve seguga, dg kirikliklan ve bagarlyladayanabilen, kargilagtigther ranli'dan,
Hintli'den ve Avrupall'dan bir geyler almasinibilen birlydi. Bunun tek istisnasi, dar grgllkle-
riyle koca bir igletmeyi nerdeyse mahvetmig olan 1skoyallipverenlerdir... G.B. Reynolds'un in-
giltere riparatorlugu'na,ingiltereendstrisine ve Iran'a yaptigt hizmetter hibir zaman takdir
edilmemigtir. Kendi krlkleri yznden bazi olumsuz sonulara katlanmak zorunda kalan bazi
kigiler, Reynolds sayesinde bu durumdan kurtulup ok da zengin olmuglar,daha yaarken byk
onur ve itibar kazanm1;Iardir." Reynolds'un igten atilmasi olaymda Burma Petrol yneticileri is-
temeyerekde olsa kendisine zahmetlerinin kargihgi olarak bin dolar para dediler.

"Byk Bir irket:Anglo-Pers"


19 Nisan 1909'da iskoyaankasi'mn Glasgow'daki kolu ategli bir yatmmci toplulugununbas-
kmina ugramigtl. Bankadaki memurlar o gne dek byle bir manzarayla hi kargilagmamigti.
"Kafamizdaki Petrol" imaji bu asik suratli Isko sanayi kentini sanki sarmigti. Halk vezneler
nnde onar onar toplanmig,birer bagvuru formu almaya aballyordu. O gn zaman zaman ka-
labalik o denli birikti ki binaya girmek bile mmkn olmadl. Yenikurulmug olan Anglo-Pers Pet
rol Sirketi halka aillyordu ve o gn girkethalka hisse senetlerini sunuyordu.
Iran'da ok zengin bir petrol kaynagi oldugu birka aydan beri herkes tarafindanbilinmek-
teydi. Bu igle ilgisi olan herkes anlagmaya iglerlik kazandirmak iin girketi yeniden dzenleme-
nin zamam geldigine thanmiglardi. Ne var ki girketeverilecek geklisaptamak iin yapilan toplan-
tilara,avukatlarmda katihp devaml1 tartigmaikarmalan yznden aligmalar bir trl ilerleml-
yordu ve bu tartigmalardankammak da neredeyse olanaksizdi. Aynca Deniz Kuvvetleri Amiral-
ligi anlagma taslagmdayer alan amiralligin, ran'daki petrol aligmalarinda Burma'yi tegviketti-

143
I

alenen duyurulmasmi" neren maddeye itirazi vardi. Sonuta Burma Sirketi'nin


"halka

ginin
kinciBagkam "Amirallik bizim gelecekteld en iyi mgterimizdir, bu itibarla nasirlarmabasma-
miz dogru olmaz" diyecek ve bylece taslaktakullanilan ifade yumugatilacakti. tirazlardan
biri
de hi beklenmeyen yerden, Bayan D'Arcy'den gelmigti.Birzamanlar tiyatrodaaktrislik yapmig
olan bu hamm, toplantlyaegiyle birlikte gelmig, kocasom isminin girketadmda yer almamasmi
dramatik bir slpla kinamigti. D'Arcybunu sorun yapmadig halde, Bayan D'Arcy bu konuda
Israrli davraniyor, eginin avukatma yazdigt mektuptaguntarisylyordu: "Egimin ismi Iran'daki
petrol ikarmasiylaokyakmdanbaglantih olduguiin bunu ok byk bir hata olarak kargillyo-
rum. Onun nnn takdiciiin bu size yaptigim son bagvurudur."
Yazikki Bayan D'Arcy'nin bagvurusu kabul grmedi.Aslmda Burma Petrol hisselerinin o-
gunualmig olmalda beraber D'Arcy de sonunda bu iten epeyce krh ikmigti. Kendisine o gne
kadar yaptigi ve kesesini tamtakir birakan arama masrallan iin tazminat olarak pazar degeri
895.000 pound (30 milyon dolar veya bugnn paras1yla 55 milyon dolar) degerinde hisse se-
nedi verilmigti. Yine de D'Arcy igin glderek kontrolnden 1ktigim,elinden kaylp gittigtni anh-
yordu. Sonunda Burma PetroPle anlagmaya varan D'Arcy, uzlagmay1 imzaladigi gn, byik bir
hzne kapilarak, "Sanki ocugum konusunda bir anlagma imzaliyor glbiyim"diyecekti. Gerek-
ten de baba ile ogul arasmdaki baglanti tamamenkopmug degildi. Sonunda yeni kurulan Anglo-
Pers Sirketi'ne mdr olarak atandt ve her zaman oldugu gibi byk bir baglilikla aligti; "Her
"en
zamanki gibi gevkdoluyum" diyordu. Ne var ki artik st dzeyde kapitalist" oldugu gnler-
deki nfuzu geride kalmigti. Kansom korktugu gey de zamanla gereklegecek ve 1917 yihndaki
lmnden ok nce, William Knox D'Arcy adi unutulup gidecekti. Sadece Anglo-Pers Sirketi
bir arama fonuna "D'Arcy" adim Verecekti o kadar. Ashnda bu vefa gsterisi onun btn yaptik-
lan yaninda ok kk bir tesellisayllir.
Bu arada lngiltere'nin korumasi altmda bulunan topraklardagimdillk az da otsa petrol ika-
ran nemli bir petrol kaynagma rastlanmigt1.Anglo-Pers Sirketi de ok abuk nemli bir girket
olarak geligmigtl.Daha 1910 yllt sonunda aligtirdigt ii sayisi 2500' buluyordu. Ancak girket
iglerinin Iran'dakiorganizasyonu pek iyi gitmiyordu ve bir hayli karmagik sorunlarla karpt kargi-
yaydi. Operasyonlara girketve politik otoriteler kangmig oldugundan daha ok bir Bizans karak-
teri grnmndeydi. O gnlerde blgede konsolos olarak bulunan Amold Wilson, girketin ye-
rel iglerinde fiilen dammanlik grevinistlendi. Ancak bu igin devamh ilgi isteyen ylpratici br
konu oldugunulosa zamanda anlamigt1. "Bu petrol girketinin igleri zerinde tam on beg gn d-
.
gndm. Su arada ne demek istediklerini her zaman syleyemeyen ngilizler'in ve syledikleri-
ni her zaman kastettikleri anlamda syleyemeyen Iranlilar'm grglerini lp bitim. Inglliz-
ler'in anlagma szcgnden kastettikleri, Ingilizceyazilmt; bir belgedir. Bir yargt orgamnm kar-
1sinda avukatlann saldmsma dayanmasi gereken bir belge. Iranhlar'malgiladiklan anlamda ise
her iki tarahn genel niyetlerini yansitan, inde nemli miktarda senelik denecek para konusu-
na yer verilmig bir deklarasyondur" demigti.
Blgede ok gemeden en az on milkare olan yeni bir petrol sahasi bulunmustu. Ancak bu
da ham petroln nasil tkanlacagi ve sonradan ne gekildearttilacagt gibiyeniyenisorunlar orta-

ya ikardi. Bu arada bir buuk senelik bir aligmayla tepelerlel birbirine baglayan 138 mil
uzunlukta bir de boru hatti yapilmigtL Boru hattmm izledigi yo] sopalarve bezden yapilmigbay
'

raklarla igaretlenmigti. Boru hattimn yapimmdatam alti bin katir kullanildt Rafinerinin kurula-
cagt yer olarak Abadan seildi. Abadan Dicle, Firat ve Karun nehirleri agzmm uzantisi olan Sat-
tl Arab'da amur ve hutma agalanylakapli uzun, dar bir adaydL naattaogunlukla Burma
Rangoon rafinerisinden gelen Hintliler ahymigtir;ancak ingaat kt bir ilikle yapilmigt1.Nite-
kim 1912 Temmuzu'nda, daha ilk denemede bozulmug, o gnden sonra da tasarlanankapasite-
nin ok altmda ahgmigtir. rettigirnler de kalite bakimindan ktyd. Szgelimi Abadan'da
armdinlan gazyagi sarimtirak bir renkte olup lamba camlannda is biraklyordu. 1913 Eyll ayin-

144
da, duruma kizan fkeli bir Burma yneticisidayanamaylp "Rafineri allgmayabagladigt ilk gn-
den beri talihsizliklerinbiri bitmeden teki ikiyor" demigti.
1912 Ekimi'nde, Anglo-Pers Petrol Sirketi yeni bir adim atarak kendisine pazar garantile-
mek iin Hollanda Krallyet/Shell Sirketi'nin ticarikolu olan Asya Sirketi'ylebir anlagmaya girdi.
Anlagma uyannca Anglo-Pers, ham petroln ve benzin ve gazyagmmhepsini Asya girketi
arac1-
hglyla satacak, ancak mazot zerindeki haldanni kendinde birakacakti. Bunu, ilerideki geligme
agamasinda stratejisini mazota dayamak amaclyla yapmigtir. Bu agamadaAnglo-Pers, dev girket-
leri bir pazar savagma srkleyecek ve bunun masrallarmi kaldiracak parasal gce sahip degildi.
Kendi hesabma Shell Sirketi de yeni bir tehditle kargilagmayigze almiyordu. RobertWaley Co-
hen'in Hague'deki meslektaglarina yazdigi gibi "Grnge gre ok byk petrol stokuna sahip
.

oldugu anlagilan bu insanlann durumu, Dogu'da olduka ciddi bir problem" demekti.
Ancak problem Anglo-Pers'in kendini kisa zamandaderin mali sikmtilar iinde bulmasi
ne-
deniyle yine de sona ermedi. Bylece fran kkenli bu i; bir kez daha, varligim srdrmek aism-
dan gvencesizbir duruma dgmgt. 1912 ylh sonunda, aligmasiiin gereken kapitalin hepsi-
ni tketmigdurumdayd1. Burma Petrol Bagkamolan John Cargill, bu durum kargismda
tagkesil-
mig, gunlari yazlyordu: "Bu iranlilarne kadar karigik belali igler iindeler! Onlar iin bana 'bog

Ver zlme' demek kolay, ancak benim bir ismim ve itibanm


var ve bunlann her ikisi de Anglo-
Pers Sirketi'nin durumuyla yakmdan iligldl. Bugnk korkun durumda nas11olup da mthig
endigeli ve zgn olmadigimi syleyebilirim?"
Herhangi bir ilerleme kaydetmek iin girketin milyonlarca pound'a ihtiyaci vardl. Ancak
grnrdebunu saglayacak bir Raynak da yoktu. Yenibir fon saglanamadigitakdirdeya Iran'da-
ki ahgmalar durdurulacak veya tm i letme "Hollanda Kraliyet/Shell" ortakhgi tarafmdan
yu-
tulacakti.Birka yll evvel Burma, benzer duruma dgmg, sonunda kurtulmugtu. Simdiyse Ang-
lo-Pers Sirketi iin bir kurtanci bulmak gerekiyordu.

145
8
Kaderin izdigiTehlikeli Dalig

1903 ylh Temmuz aymda, ran'da stlendigi petrol iginin yavag gitmesive pahall masrallari ge-
rektirmesiyznden William Knox D'Arcy'nin moralibozulmutu. D'Arcy byk bir dg kink-
hgi iinde, yipranmig ve saghgl bozulmug olarak tedavi grmek amaciyla Bohemya'daki Marien-
bad kaplicalarma gitmigti. Orada Kraliyet donanmasi ikinci amirali olan ve uzun zamandan beri
delisi" lakablyla taninan Amiral John Fisher'le tanigipahbaphk kurdu. Saghgmindzel-
"petrol

mesindekaplica tedavisikadar Amiral Fisher'le kurdugu ahbapligtn da rol vardir. Tamamen te-
sadfe dayanan bu tanigmasonuta D'Arcy'nin girigtigipetrol serveninin yn degigtirmesine,
petrolclgnmillistratejilerin merkezine dogru itilmesine neden olacakti.
Amiral Fisher ok seneler evvel kronik dizanteriye yakalandigi zaman bu kaplicaya gelip
tedaviolmuy ve Marienbad'dan lyilegerek ayrtlmigtt. Bu nedenle dzenli olarak Marienbad'age-
lirdi. Ancak bu geliinde o da D'Arcy gibi d kinkhgtna ugramig, moralibozuk bir adamdi. Bu-
nun sebebi mazotlailigkiliydi. Birkagn evvel mazotun ingilizsavag gemilerinde
kullanilmasi
iin ilk deneme yapilmig ve bagarisizhklasonulanmigt1. Deneme majestelerinin Hannibal isimli
ngilizsava gemisi zerinde yapilmigti. Gemi Portsmouth limamndan kalktigmda yakit olarak
iyl kalite Galler kmr kullanilmig ve gemi bacasmdan dzgn beyaz bir duman ikmtyt1.Bir
igaretle, yalat degigtirilip petrole dngtgnde, birka dakika iinde geminin yogun kara bulut-
larla sanldigt gzlenmigti. Bu ok sonra anlagildigma gre kazancinm neden oldugu bir yakly ha-
tastydi.Ancak bu hata yznden deneme igi bir felakete dngmgt. Bu, donanmada mazot
yanlisi olan ve her ikisi de denemede hazir bulunmuy -Amiral Fisher ve Shell'den Marcus Sa-
muel- iin ok agir bir yenilgiydi. Fisher'in byk bir d kirildigt iinde Marienbad'a gidip ora-
da bir raslantisonucu D'Arcy ile kargilagmasiiste bu gnlere denk gelir.
kiadam tamytiktanhemen sonra ikisinde de ortak nokta olan petrol ttkusunukegfetmek-
te gecikmedi.D'Arcy hemen telaglairan'dakialigmalaraait haritalan ve kgitlan istetip Fisher'e
gstermeyeyneldi. Fisher de D'Arcy'nn anlattiklanndan ok sevinmig ve fazlasiyla duygulan-
migtl. "Altm madeni milyoneri"adim taktigiD'Arcy'yi bir yazismda gyleanlattr: "Daha gimdi;
den Iran'in yansi olan gney kismmt PETROLiin satm aldi... Bunun olaganstbir olay yarata-
cagt kamsinda. Orada kendisini temsiledecek ve igleri yrtecek bir adam aradlglm sylyor.Bu-
nun iin ben pimdi Portsmouth'a gitmektenvazgeip iran'agitmeyi dgnyorum!" D'Arcy bu
szleriyle Fisher'in kendisine bir tr yardim vaat ettigi anlammi ikarmigti.Nitekim kisa zamanda
bekledigi yardim nce perde arkasmdanve sonra da ok byk miktardakamuoyundan geldi.
Ama D'Arcy'nin yrektenditediginin aksine kendisine ok yakm olan yerden gelmemigti.

"Petroln Vaftiz Babasi"


vaftiz babasi" olarak anitlagtirmak istedigi John
"petroln

Marcus Samuel'in sonraki gnlerde


Arbuthnot Fisher 1904 yllmda birinci amiral oldu. Bunu izleyen yedi sene iinde "Jacky"na-

146
miyla tanman Fisher, Kraliyet donanmasi zerinde o gne kadar hi kimsenin olmadigt kadar
egemen olmuqtur. Seylan'da sefalet iinde yagayan bir ifti ailesinin ocugu olarak dogan Fis-
her, 1854 ylhnda on yagmdayken, bir yelkenli gemide deniz grencisi olarak denize ailmigti.
Ne doguptan ne de daha sonra kazanilmig herhangi bir unvam olmadigi iin bu unvanm saglaya-
cagt herhangi bir avantajdan da yoksundu. Ancak parlak zeksi, tutarhhglve azminin sagladigt
bir stnlge sahipti. agdag bir yazann syledigi gibi Fisher "Machiavelli ile saf bir ocugun
karmaslydi." Beraber oldugu her insam derhal etkisi altma ahp cogturan karakteryle Fisher, ger-
ekten de bir
"enerji,

gevkve ikna edici g kasirgas1ydi." Bir gn bizzat Kral VIL Edward, Fs-
her'le ok giddetligeen bir tartigmayagirigmigve tartigmabittikten sonra ona
"yumrugunuzu

suratima dogru sallamaktan vazgemenizi dilerdim" demigti.


Fisher allesine, dansa ve din iglerine ok dgknd. Bnlar digmda bir tutkusu daha vardi:
Kraliyet donanmasi. Hayatml tam anlamiyla donanmamn modernizasyonuna adamig, btn
kuvvetlyle onu kkl gekildeyerlegm detlerinden, kay1tsizligmdan,rmcek yuvastna benze-
yen geleneklerinden slytrmaya allytyordu. Hedef olarak saptadtgl amalara sarsilmaz bir azimle
yrr, gereklegtrirdi.Maiyetinde ahimig bir subay onun iin "Jacky'yi tatmin eden tek gey
'Tam Yol fleri!'komutudur" demigti. Amalarma erigme yolunda kendi kendisini grevlendirmig
olan bu adam Kraliyet donanmasmda teknolo]ikyenilik yapilmasimo savunucusuydu. Siki sikiya
baglioldugu
"altm
kural"
"hibir

zaman kendimizi diglanacak duruma sokmamahyiz" kurallydi.


Donanmadaki baanlan ilk nce torpidolarzerindeki uzmanhglyla baglamig,bu konuda olduk-
a itibar kazandiktan sonra ilgisi denizalticihk, destroyer, Kelvin pusulasi, geligtirilmigtop ategi
ve sonunda da deniz-havacihyyla srmgtr. En son ugragt ise petrol konusuydu. Daha 1901 yi-
lmda, "Fuel oil bir gn denizcilik stratejisinde ihtilal yaratacaktir. Bu ngiltereiin bir Ingiltere
Uyant' agris1olacaktir" diye yazdigi bilinir, ngilizdeniz filosunun kesinlikle kmrden petrole
dnmesini istiyordu. Petrole dng ona gre srati -hizlandiracak, daha ok verimlilik ve daha
ok manevra kabiliyeti saglayarak yararh olacaktt. Ne var ki Fisher azinliktaydi.tekiamiraller
Galler kmrne bagh kalmanin daha gvenceli oldugu inanciyla, kmr zerinde Israra devam
ettiler.
Donanma Komutanhgfna atanmasmdan sonra Fisher Marienbad'da D'Arcy'nin kendisine
tamttigt projeyi yeniden ele aldi. ngiltere'nin kontrol altinda uzanan byk petrol alanlanm
grmeye kesin karar11yd1.Bu amala nfuzunu kullanarak ilk nce rananlagmasma destek ver-
mesi ve sonra da Burma Petrol'e D'Arcy'nin imdadina kogmasi iin baski yapmasi yolunda, do-
nanma zerinde etkisini kullanmaya ahyti. Hi kugku yok ki gerekhedefi her zamankinin ay-
niydi. Krallyet donanmasim gnn endstriyel agma ulagtirmak ve savag iktigmda hazirkkh
bulunmak. Herkesten nce byle bir savagta ngiltere'nin kargismdaki dgmano Avrupa lotasm-
da endstriyel aidan ykselmekte olan Almanya imparatorlugu olacaglDl anlamigt1.Aynca n-
lerindeki kaimlmaz savagta Almanya'nm da en az kendisi kadar mazotun nemini bildiginden
emin oldugu iin, tkacaksavagta hem Kraliyet donanmasmi ve hem de ingiltere hkmetini bir
petrol savama iteceginden kugkusu yoktu.

"Made in Germany"
Almanya ile ngilterearasmda, ok belirgin ve dogrudan anlagmazhk yaratacak bir sorun yoktu,
ancak yzyil dnemecinde bu iki lke-arasmdaki sogukluk bazi faktrler nedeniyle giderekb-
ymeye bagladt. Bu faktrler iinde Kralie Viktorya'nm torunlarmdanolan Kaiser'in, amcasi In-
giltereKrali VIL Edward'a duydugu belirgin gvensizlik sayllabilir.Ancak bu faktrlerin en etki-
li olam ingiltereile Almanya arasmda yeni yeni filizlenmekte olan denizcilik yanglydi. Her iki l-
ke kendi filolarmm byklk ve teknolojikstnlg iin etin bir yarigma iindeydi. Bu yang-
ma iki lke arasmdaki iligkilere egemen oluyor, her iki lke basmmda tm dikkatleri ekiyor, ka-

147
muoyunundavranig.ve tartigmalanmynlendiriyor, geligmekte olan milliyetilik tutkusunu k-
rklyor ve insanlarin en gizli endigelerini ategliyordu. Bu yanyma her iki lke iin aralarmdaki
uyugmazligm odak noktasi olmugtu. Bir tarihininyazdigt gibi "agdag fikrin gekillen.mesinde
en nemli etken, ingiliz-Alman anlagmazligni her geyden ok lezigtiran de'nizclik konusuydu."
1890'lann sonunda Alman hkmeti Weltpolitik dedigt hedefe dogru ilk byk atilimmm
ailigtreniniyaplyordu.Weltpolitik global, siyasi, stratejikve ekonomik stn1k iin, Alman-
ya'nm bir dnya gc olarak ve Berlin'in anlatimlyla
"dnyanm
siyasi zgrlg iin" harekete
gemesi anlammi tagir."Yeni" Almanya'nm kendini dnya sahnesinde kabul ettirmek iin bag-
vurdugu bu sert elli, kaba, aika saldirgan yntem diger gglerisinirlendirmekten ve duydukla-
ri panigt artirmaktan bagka bir ige yaramadi. Kaiser'in kendi mabeyncilerinden biri bile Alman-
ya'nm bu konudaki iteleyici, drtc Ve kstah tutumunu" eleptirmigtir.Bu Kaiser Wil-
"sert,

helm'in kendi karakterini yansitan ve bu konudaki ghretini daha da ktye dngtren bir dav-
rampt1.Kaiser abuk sinirlenen, kararsiz, pegin hkml, huysuz Ve deglyken tabiatlibir h- .

kmdardi. oktanmrmybir Alman yazar, Kaiser'in, yagi ilerledike kendi de olgunlagan kimse-
lerden olmadigim sylemigtir.
Gemig Bismarck Imparatorlugu'nunkarmagik gnlerinde yagamig birok Alman iin, ha-
yallerindeki gc" ryasinin gerekleymesinndeki engeller arasmda en byg aik
"dnya

denizlerdeki ngilizstn]gyd. Almanya'mn hedefi, kendi amirallerinden birinin szlerlyle


"Ingiltere'nin dnya zerindeki egemenligini kirmakti." Kanilarma gre bu; smrgeleri serbest
birakarak, geniglemekihtiyacmda olan merkezi Avrupali devletlere, gereksinim duyduklari alan-
lan saglamak geklindeyapilacakti. Bunun anlaml ise, her geyden evvel, ngiltere'nindeniz kuv-
vetleriyle yarigacak gte bir Alman deniz kuvveti kurmakti. Kaiser ulusuna, "Bu ngilizkapla-
nmm geri ekilmesiiin bizim siktliyumruklarimizi kafasmin tam ortasina indirebilecek duruma
getirmemiz lazim" demigti. Almanlar denizlerde egemenlik abalarma1897 yllmda baglamigt1.
Hedeflerine ulagmamn on seneden ok daha fazla bir zaman alacagtni dgnmekle beraber Ingi-
lizler'in bu rekabetin getirdigi masraflardan bikkmhk duyacagt midindeydiler. Ancak bunun in-
gilizlerzerindeki etkisi, hi de umduklan gibi olmadl.Su meydan okuma onlari hem korkut-
muy hem de kendi abalan iin daha da fazla bilemigtir. ingiltereiin lkenin dnya zerinde
oynadig1rol bakimmdan ve ngiltere imparatorlugu'nun
"denizde
gvencesi a1smdan stn-
lk" byk nem taylyordu.Ingiltere'nin a gnk.kapasitesi zaten idare, insan gc ve deme
bakimmdan imparatorlugun ykledigi byk sorumluluk ve yk kaldiramayacak durumdaydl.
Ancak, btn bu olumsuzluklar Almanya'nin sebep oldugu yeni tehdtlekargilagtmldigmda da-
ha az rktcyd. Ama ne var ki, Ingiltere'nina gne kadar sahip oldugu endstriyel lderlik
de elinden kaymaya baglamigti.Endstriyel liderlik Amerika'ya ve daha kts Almanya'ya dog-
ru yol almaktaydl. l 896'da yayimlanmig Made in Germany(Almanya mah) baglikli uyanci eser
en ok satilan kitaplar listesinde ilk sirayi altyordu. ngiltereartik bir Kabine yesinin esefle sy-
ledigi gibi dertli bir Titan olmugtu.
Amiral Fisher gelecekteki dgmanmm yalmzca Almanya olacagma yrekten inamyordu.
Almanya'nm birdenbire ve beklenmedik bir zamanda, rnegin uzun bir hafta sonu tatilindenya-
rarlanaraksaldirmasmdan korktugu iin, seneler boyu her hafta sonu tatilindeyaverlerini nbet-
te tutardi.Yaverlerde bu nedenle s'enelerce hafta sonu tatilindenyoksun kalmigtir. Fisher'in zor-
lamasiyla ngilizhkmeti de donanmasim modemlestirmek ve genigletilmig bir gemi yapim
programma girigmek suratiyle Almanya'mn meydan okuyuuna tepki vermigtl. Takvimler 1904
noktasmi bulmuytu. Bu re-
"st"

tarihinigsterdiginde iki lke arasmdaki denizcilik rekabeti en


"teknolojik
kabeti krkleyen unsurlar arasmda tm giddetiyledevam eden devrim" de sayilma-
ya deger. Teknolojik devrim her iki lkenin savag gemilerininbyklk ve hizmda, toplarmm
menzilve hedefi bulma zelliklerinin artinlmasmda, torpidove denizalti gibi yeni silahlarm ge-
ligtirilmesinde zellikle hkimdi.

148
Her iki lkede de bu yang sosyalve aligma huzurunun bozulmasi, i iglerinde anlagmaz-
lik, mallye ve bte dengelerinin bozulmasi pahasma cereyan ediyordu. Su arada ingiltere,
"silahlanma

veya silahsizlanma" konusunda iki ayn grge aynlmig, taraflarbu iki gry zerin-
de klasik bir tartigmayagirmigti. ktidardaki Liberal Parti deniz gcnn kuvvetlendirilmesini,
donanma iin ayri bir gemi inga btesi yapilmasmi isteyen "byk
donanma" yanlilanyla, do-
nanma harcamalarmm k1sitlamp artan paramn donanma yerine i barig iin gerekli olduguna
inandtklan sosyal ve lyilegtirici programlara aktanlmasi yanlisi "Ekonomistler" arasinda kalmig,
ne yapacagmi gagirmlydurumdaydt Yapilantartigmagerektenok aclydi. DailyExpress gazete-
si byk bir ciddlyetle qu dramatik soruyu sormaktaydi: "Yoksa ingiltereyaghlara emeklilik de-
negi ugruna denizlerdeki egemenligini dgmana mi teslim edecek?" 1908 yllmdan itibaren
"Ekonomistler"in bagkanhgma David Lloyd Georgegetirildi.Yenibagkan evvelce Galler blge-
sinde avukathk yaplyordu.Kendisi Bagbakan Herbert Asquith'in Liberal Kabinesi'nde bakan ve
bir sre iinde, Winston Spencer Churchillzamamnda Bagbakanhk grevindeydi.(Churchillda
ha grenciyken isminin ok uzun olugu nedeniyle geridekalmamak, iglerin abukyapilmasi iin
Spencer adml birakmigti.) O gnlerdeingilteresiyasetalamnda bu aceleciliginden tr "acele-

ci gen adam" diye amhyordu.

Churchill Mdahale Ediyor


Winston Churchill,Marlborough Dk'nn yegeni ve parlak fakat sinirli bir kipiligi olan Lord
Randolph Churchill ile gzel Amerikah egi JennieJerome'un ogludur. Parlamentoya 1901 yllin-
da yirmi alti yagmdayken Muhafazakr Partfden glrmigtir.U yll sonra serbest ticaret konusun-
da Muhafazakr Parti ile anlagmazllga dgerek bu partiden aynhp Liberal Parti'ye geti. Siyasi
parti degigtirmesi meslekteki flerlemesine mani olmamigti.Nitekim kisa bir sre sonra Ticaret
Heyeti Bagkanhgl'na getirildive 1910 senesi henz baglamigken de igleri Bakam oldu. Churc-
hill hayatml politika iin ve byk stratejiler kurmak iin yaamigtir. Evlendigt gn, tren bagla-
madan evvel kilise girigindebekledigi dakikalarda bile politika konuqup politika dedikodusu ya-
plyordu. "Ekonomistler"in bagkanlik kampanyasinda tereddt etmeden ne attlmigti. Fisher'in
donanmasmm genipletilmesi programina kargi ikarakLloyd George'la birlikte Ingiltere ile Al-
manya arasmda bir denizcilik anlagmasi yapmayi baard1.Bunu donanmamn btesini hafiflete-
rek, geri kalan parayi sosyal reformlar iin kullanmak amaciyla yapmigt1. Ancak Churchill bu
yaptiklan iin ok eleptiri almigtir.Yine de yolundan dnmeyecekti. O gnlerde agizlarda dola-
an Ingiltereve Almanya arasmda bir savagm kamilmaz oldugu sylentilerini Churchill "Bunla-
nn hepsi de sama" diyerek kargilamigttr.
Ama 1911 Temmuzu'nda savag gemisi "Panter", Almanya'nin Afrika gnegialtmda bir ye-
ri oldugunu israrla gstermek istercesine, Agadir'in Fas limanma dogru szlyordu. Ancak
Panter olayigeri tepecekti. Nitekim bu olaydan sonra hem Ingiltere'dehem de teki Avrupa l-
kelerinde, zellikle de Fransa'da Almanya'ya duyulan antipati daha da yogunlaacaktl. Churchill
grgnbir anda degigtirmigti. O andan itibaren Almanya'nm saldirganhgt konusunda hibir
kugkusu kalmamigti. Almanya'nm hedefi genilemektive Alman filosunun bytlmesindeki
tek ama da Ingiltere'yitehdit etmekti. Bu ise ngilterea1smdan kargihk verilmesi gereken bir
tehditti. Churchillbtn bunlardan Almanya'nm sava; ikarmak niyetinde oldugunu anlamigt1.
Suhalde ingiltere,stnlgn korumak iin kaynaklanni seferber etmeliydi. O siralar Churc-
hill henz ligleriBakani'yd1. Buna kargm Kraliyet donanmasom ne denli kuvvetli oldugunu
bilmek istlyor, bu konuya ilgl gsteriyordu. Donanmanm ani bir saldinya kargi gerekten hazir
olup olmadigitu ilgililere sormaya baglamtytt.Agadir krizinin en dorukta oldugu bir dnemde so-
rumlu kipilerin Iskoya'daav tatiline ikmalannaok sinirlenmigti. 1911 ylh sonunda ancak kriz
sona erdikten sonra Churchillde BagbakanAsquith'le beraber iskoya'ya tatile gitmigti. Bir gn,

149
l

birlikte oynadiklan bir golf partisinden sonra eve dnerken, hi beklenmedik bir anda, Bagbakan
Asquith Churchill'e Donanma Bakanhgl'na getirilmeyi isteyip istemedigini soracakt1. Kraliyet
donanmasmm en st dzey siyil konumu olan bu yere aldigt teklifeChurchill qu cevabt vermig-
tir: "Bunu gerekten isterim!"
Bylece ingilteredeniz kuvvetleri, o mthig eneriisini, uzakgrglgn, dikkatini ve l-
kenin bir deniz rekabetindeki olasi zaferini sergileme gcne sahip bir bakana kavugmuy olu-
yordu. Churchillgu szleri sylemigti: "Eger donanmamiz bu denli stn olmasayd1, yarigma-
mizm ve imparatorlugumuzun tm kaderi, tm varkgimiz, zveri ve icraatla gemigbunca
yzyillar boyunca birikmig byk hazinemiz hepsi birden, bir anda yok olup silinmeye mah-
kmdu." Birinci Dnya Savagi'nm ikmasmdannceki sene iinde kendine prensip edindi-
gi kural gayet aikti. "Niyetim Almanya'dan gelebilecekbir saldinya kargi, sanki bu saldm he-
men yann gelecekmig gibi hazirhkli bulunmakti" demigtir. Eu kampanyada Churchill'inmtte-
fiki kendinden nerdeyse iki kat yagh olan ve donanmadan yeni emekli olmuy Amiral Fisher'di.
Fisher 1907 yllmda Biarritz'de tampmig oldugu Churchill'e kargi llk gnden beri hayranhk duy-
mutu. Birbirlerine o denti yakmdilar ki Fisher iin, Churchill'n yakin olan evlilik plamm b-
yk olas1hkla ilk bilen kipiydi denebilir. Bir ara Churchill'indonanma btesini eleptirmesiyle
bozulur gibi olan dostluklan sonradan tekrar Churchill'in "Donanma Bakam" olmastyla, iten-
likle devam etmigtir. Churchill bu greve atanir atanmaz vakit geirmeden Fisher'i aramig, iki-.
Si birlikte Reigate'deki ky evine gidip birka gn kald1ktan
sonra Churchillyeniden Fisher'in
"mrebblye"
kalbini kazanmigtL O gnden sonra Fisher, Churchill iin daima bir greviyk-
lendi. Ayni zamanda giderek Churchill'inen nde gelen gayri resmi damgmam konumuna gel-
migti. Churchill, Fisher'e bytlmesi, lyileptirilmesi, modernizasyonui\n on
"donanmanin

yll boyunca atilan en nemli adimlarda, bunlarm hepsinin z kaynagi" gzyle bakmigtir.
"animsatici-not"
Onun grgyle,kendisini sonu gelmeyen bombardimanma tutan bu amiral
bir bilgi ve esin volkantydi." Fisher, Churchill'eegitlikonularda en genig yeni bilgiler
"gerek

sunabilmig kipidir.
Fisher'e gre grenilmesi gereken nemli derslerin en bagmda petrol konusu geliyordu.
Ona gre petrol stnlk stratejisinin blnmez bir parastydi ve bu gerekyakmda kamtlana-
cakti. Bunun inancinda olarak Churchill'i bu konuda egitmeye, ona majestelerinin donanmasm-
da kmr yerine petrol kullanmanm erdemlerini gretmeye yneldi. Bir yandan da Almanlar'm
petrol gcyle ahyan dev cssell okyanus gemileri inga ettigine dair raporlar aldigmdan, telaa
kapilmig, Kraliyet donanmasmi denilen uurum" konusuna yneltmek ve bunu olanak
"petrol

.
verdigince abuk yapmak iin kendinde yeni bir drt hisseder olmugtu. Churchill'in bu konu-
daki egitimini hizlandirmak amactyla Amiral Fisher, Shell'den Marcus Samuel'lebir anlagmaya
potansiyel rol" konulu, petrol otoritele-
"petroln
vardt Bu iki adam ilk defa on yll kadar evvel
rinin katildigt bir toplantida rastlantlyla kargilagmiglardi. Ancak iligkilerinin asil temelisonradan,
Samuel'inFisher'e gizlice sizdirdigt bir bilgiye dayanarak attlmigti.Samuel, bir Alman denizcilik
igletmesinin on yll sreli bir petrol mukavelesi yaptigmi, ayrica petrol stokunun bir kismmi da
gizlice Alman donanmasmda deneme mahiyetinde kullanacagim grenmig ve bu bilgiyiFisher'e
aktarmigti. 1911 Kasim ay1 sonunda Fisher'e yazdigt bir mektupta Samuel punlari sylyordu:
"Meger siz ne kadar hakhymissimz ve gimdide ne kadar hakhsimzi ltenpatlamah motorun
kegfi dnyanm Simdiyekadar ahit oldugu en byk kegifsayllabilir; nk kesinlikle biliyorum
ki belki de qu satirlari yazdigim an bile buharh motrn yerini alabilir... Ve bu yer alma olaymm
.
tipki iten patlamah motor gibitrajik bir hizla olugacagindan eminim. Sizinamiralliktesrekli
grevde olan kipilerin olugturdugu mekanizmamn iinde oldugunuzu biliyorum ve bu dgnce
beni hasta ediyor. Bu kipilerin pimdiyekadar sebep aldugu zararlarin giderilmesi iin ok kuvvet-
li ve ok yetenekli bir adamm partolduguna inamyorum. Eger bu adam Winston Churchillolur-
sa ona btn kalbim ve ruhumia yardim edecegim."

150
Hiz
Bu mektubun yazilmasmdan lasa bir sre sonra Fisher, petrol konusunun ele almmasi amaclyla
Marcus Samuel'i Churchill'le bir araya getirmenin yollanni aradi ve ikisi arasmda bir toplanti
ayarladi. Ancak Churchill, ShellNakliyecilik ve Ticaret Sirketi'nin bagkani olan Samuel'den ne-
dense fazla etkilenmemigti. Su durum Fisher'i yildirmadt ve igin takibiiin Churchill'e yazdigi
kisa bir hatirlatma mektubunda nce Samuel'inyarattl izlenim iin zr dileyerek amacm1Qu
l

szlerle dile getirdi: "O, dig grngyle ok parlakolmayabilir,ancak kendisinin ige seyyar sati-
cillkla, bugn girketininadmt taglyan deniz kabugunu satarak bagladigimanimsatmak isterim. O
gnn seyyar saticisi olan bu adamin bugn bankada kendi zel parasi olarakalti milyon sterlini
var. 'Samuel aym bardaga nasil.dklecegini' bilmlyorsa da kendisi aslmda iyi bir aydanhkti!"
Szlerininsonunda Fisher aiklama yaparak ikisi arasmdaki bu toplantly1Churchill'i ikna ama-
clyla tertipledigini,petrol stoku mlktanmn Krallyet donanmasi iin bol bol yeterli oldugunu, bu
bakimdan petrol kullammi iin rahatlikla ve ekinmeden bir angalmana girebilecegini Churc-
hill'e aikladi. Ona petroln kmre kargi avantajlarin1anlatan uzun bir nutuk ektiktensonra
punlar1da syledi: "Unutmayin ki petrol kmr gibi yle hemen bozulmaz, ayrica petrol su kesi-
mi altmdaki tanklariinde bile byk miktarlar halinde stoklanabilir.Bylece yangm sonucu ve-
ya bir bombardiman ya da kundaklama sonucunda bozulmasi da nlenmig plur. Aynca S-
veyfin dogusunda petrol kmrden daha ucuzdur!" Bunlan yazdiktan sonra ayrica Samuel'in
kendisini ShellYnetim Kurulu'na katilmaya agirdigim,fakat kendisinin buna yanagmadigim
da ilave ederek gu s2lerle devam edlyordu: "Ben fakir bir kimseyim ve durumumdan da gayet
memnunuml Ancak eger zengin olmak isteseydim mutlakapetrol igine atihrdim! lten patlama-
11motorun uygulamasiyla yk taglyanbir geminin yakittanyzde 78 tasarrufsaglayacagi, kargo
yerinden de yzde 30 yer kazanacagt, aynca onca ateiden ve mhendisten de kurtulacagi iin
pratiktede yararli ikacag1gz nne abmrsa kap1mizdapetrolle gelecek ne denli muazzam de-
gigkliklerin bizi bekledigi kolayca anlagilir,"Amiral Fisher kmrden petrole dnmenin ok za-
man alip yavag cereyan etmesinden hognut degildi. Bunun dogurabilecegi tehlikelisonuIar ko-
nusunda Churchill'isik sik uyanyordu. Ona yazdigi bir yazida pu szleri sylemekten ekinme-
migtir: "Bir gn gelip de yakit olarak sadece petrol kullanan modern Amerikan savag gemileri
'kaplumbaga
denizierimizde seyrederse ve Alman bandirall bir motorlu savag gemisi bizim hi-
zmdaki gemilerimize' nigan ahrsa, hig kugkum yok, lkenizdeki kocakartlar bu manzarayi sey-
retmekten ok hoglanacaklardir!"
Churchillbakanliga getirildigi zaman donanma daha o zaman, yalot olarak salt petrole ba-
gimlielli alti adet destroyer ve yalnizca petrolle seyretmesi mmkn yetmig dtt adet denizalti
inga etmig durumdaydi. Aynca tm gemilerinkmr kazanlarma bir miktar petrol. pskrtl-
mgt. Ancak yine de deniz filosunun en nemli kismi olan, donanmanm asil omurgasimolug-
.
turan byk sava; gemilerinde, yakit olarak hl kmr kullanillyordu. Churchillve donanma-
nm ortaklagaistedigi, yeni bir sava; gemisi tr yaratmak, bu gemileri daha byk silahlar ve
z1thlarla donanmly grmekti.Ayrica onlara gre bu da yeterli olmayip sava; gemilerinin, dg-
man gemilerininnne gemesive bu gemileri kugatabilmesi iin mutlaka daha ok hiz kazan-
mastni istiyorlardi. Fisher Churchill'e sik sik gunu hatirlatmigtir:"Denizde yapilan kavga sag-
duyunun ta kendisidir. Ihtiyacimizolan geylerin birincisi HlZ'dirve hiz savagabilmek iin part-
tir. Istedigimiz zaman, istedigimiz yerde, istedigimiz gekilde savagmak iin yksek hiz gerekli-
dir." O gnn ingilizsavag gemileri yirmi bir deniz miline kadar hiz yapabiliyordu. Ancak
Churchill'in gzlemine gre daha byk hiza" gereksinimvardi. "Daha byk hiz" deniz
"ok

savaginayeni bir unsur kazandiracakt1. Churchill'inemriyle yapilan bir aragttrmada Harp Aka-
"hizli

demisi yirmi be deniz mili yapabilecek yeni inga edilecek gemilerin"henz tremekte
olan Alman filosunu geebilecegini tahmin etmigti. Kisaca, Kraliyet donanmasimn fazladan

151
drt deniz miline daha ihtiyact vardi.ve bu da petrole dn yapmadan hbir gekildegergekle-
gemezdL
Sonunda Fisher'in Churchill'e verdigi egltim tamamlandt.Art1k Churchillpetroln yalmz-
ca hizi artirmakla kalmayip standard dzey altmdaki hizi da istenen dzeye ikarmakta yararli
oldugunu anlamigt1.Petroln sagladigi avantajlar bununla da kalmiyordu. Filonun operasyonu
Ve insan gc ynnden de avantal sagliyordu. Hareketaisindan daha byk bir
operasyon a-
pmi mmkn killyor,kmrn tersine, hi degilse sakin denizlerde seyir halindeyken yeni yakit
verilmesine olanak sagliyordu ve bunu gemideki insan gcnn drtte birini bu ige seferberet-
meksizin yapabiliyordu. Petrol kullammlyla, kmr kullamldigt zaman rastlanan stres, vakit
kaybi, yorgunluk ve rahatsizhk gibi faktrler en alt dzeye indiriliyordu. Ayricayakit verme igin-
de de o kadar ok say1daatei kullanmaya artik gerekyoktu. nk petrol kullanimi ok sayi-
da ateiye gerek gstermiyor, aym i; atei say1simyaridan daha apaglyaekerek yapilabillyor-
du. H1zaismdan oldugu kadar operasyonlar aismdan da petroln sagladigt avantajlar asil en
kritik dnemlerde yani sava; strasinda en etkin gekilde yararli olacakti. Bu konuda Churchill,
"Kmr yakilan bir gemide kmr tkendigi zaman, yeniden krekle kmr attlmast iin ok
sayida insana ihtlya vardir. Bunlar gerekirsesilahlarmi terk edip kmr uzak, elverigsizyerler-
deki kmr ambarlanndan ahp, kazanlara daha yakm olan kmr depolama yerlerine veya dog-
- rudan dogruya kazanlara tagimayakogarlar. Bu, kukusuz, savagin en kritik dakikasinda, gemi-
nin savag gcn zay1flatmakdemektir... Bu ynden petrol kullammmm her tip teknede, daha
az alanda, daha az masrafla, daha ok barut ve daha ok hiz sagladigL bir gerektir"diye yazi-
yordu.
1912, 1913 ve 1914 ytllarmda ayn denizcilik programt yapildi. Bu programlar sayesin-
de Kraliyet donanmasi g ve htz konulannda o gne kadar grmedigt kadar ok ek avantaj sag-
larmtir. Bu .programlara alinan gemilerinhepsi petrole bagLmli olarak aligtinld1. llerinde k-
mr bagLmlisi olan tek bir gemi bile yoktu. Ilk yapildiklarmda kmre bagimli olarakinga edil-
mig gemiler de bu programlar sresinde petrole dngtrld. 1912 Nisan aymda hayati nem-
de hir karar almarak donanma btesine "Hiz denegi"adlyla bir madde eklendi ve bu madde
uyarmca petrolle ahganClueen Elizabeth klasmda beg adet savag gemisindenolugan bir
"hiz

ge-
mileri" konvoyu olugturuldu. Churchillhatiralannda bu olayi gyle anlatir: "Kaderin izdigtbu
tehlikeli dali; sonucunda hayattmizi bagladlgLmlz donanmamizm en sper klas gemileriartik
petrolleve yalnizca petrolle besleniyor."
B0ylece petrol konusunda, yeni bir angalmana giriliyordu,ancak bu da ciddi sorunlara ne-
den oluyordu: Petrol nereden ikanlacakti? Yeteri kadar petrol var miyd1?Bulunan petrol askeri
ve politik ynlerden gvenceli olacak miydi? Churchill aslmda byk bir kumar oynaml; ve da-
ha petroln stok sorunu zlmeden petrole dn iin ilgilileri adeta itmigti. Petrole dnme
konusundaki acelesini Churchill, ilerdeki gnlerde ju gerekeyleaiklayacakt1:"Petrole bagtmh
olarak aligan ok sayida gemi yapoqtik. Bu, denizlerdeki stnlgmz petrole daylyoruz
anlamma gelir. teyandan adalanmizda ige yarayacak miktarda petrol yoktur. Petrol istedigimi-
ze gre onu elde etmenin iki yolu vardi: Yabarly iinde deniz tagimaciliglyla getirmek;ya da sa-
va; yaparak uzak lkelerden elde etmek. Diger taraftan kendi topraklarimizaltinda, maderilerde
emin gekildeyatan dnyamn eri iyi kaliteli, en st dzey kmrne sahiptik. Demek ki donan-
may1 bir daha geri dnmemek zere petrole baglamakla
'bir
dertler denizine kargt silahlanm1(
oluyorduk. (Shakespeare'inHamlet'inden). Yalniz qunu da kesin olarak biliyordum ki, bizi bek-
leyen zorluklara ve risklere ggs germek koguluyla donanmanm tm gcn ve etkinligini ok
daha yksek bir dzeye 1karacaktik. Bu daha iyi gemi,daha lyi mrettebat, daha yksek ekono-
mik dzey, daha yogun formda savag gc demekti
- bir tek cmleyle bu atillmda, giri imin
esas dl egemenlik olmugtur."

152
I
I

Amiral Cevizi K1nyor


Kmrden petrole dng olaymm getirdigi sorunlan incelemek iin Churchill bir komisyon kur-
mugtu. Komisyon petrol arzmm fiyatlandtrilmasi, saglanmasi ve gvencesi konularmda incele-
me yapmakla grevlendirildi.Daha sonra ayni komisyon bu konulan daha etrafli aragtirmak
2ere bir Kraliyet Komisyonu kurulmasmi nerdi. Churchill bu ikinci komisyonun bagina emek-
li Amiral Fisher'i getirmek istiyordu. Ancak bunun gereldegmesinnde bir engel vardi. -

Jacky Fsher'in bizzat kendisi. Bazi terfi olaylanm onaylamamasi nedeniyle Churchill'e kizgm
olan ve bir barut figsmi andiran Fisher, yine byk fke iindeydi. 1912 Nisan aymda Napo-
li'den yazdigt bir mektupta Churchill'esunlan sylemigtir:"Donanmaya ihanet ettini2, Bu, her-
hangi bir konuda sizinle yaptigim ve yapacagim son yazigmadir."
Asabi mizali amirall yeniden yola getirmek iin bir hayli dil dkmek ve iltifat etmek ge-
rekmigti. Churchill'in Bagbakan Asquith egliginde amirallige ait bir yatla iktigiAkdeniz gezisi
ve zellikle de yazdigi etkili bir mektup sonucunda amiralen nihayet yola gelmigti. "Aziz dos-
'

tum Fisher" diye bagladigi mektubuna Churchill qu szlerle devam ediyordu:


"ylemit ediyorum ki siz ve ben ok ok fyi iki dostuz; ve eminim ki kargimizdaki so-
runlar ancak ok act bir dille ifade edilirse anlagilacakkadar fazla ciddi.
Bu siv1yakit sorunu mutlaka zlmelidir. Sorunun ierdigi kahtsal, kamilmaz zorluklar
gerektenbyk bir adamm itici gcne ve cogkusuna muhta. Bunun iin, yani, cevizin kml-
masi iin size ihtlyacim var. Bu igi sizin kadar iyi yapabilecek bagka birini tammiyorum.Hatta
degli sizin kadar iyi, hi yapabilecek birini tammlyorum.Sizi cevizi kirabileceginiz bir konuma
atayacagim, tabii eger ceviz kinlmaya msaitse. Bu sizin tm hayatmizi ve gcnz bu hedefe
vermeniz anlamma gelir.Bense buna kargilik olarak size ne vermem gerektigini bilemiyorum.
Once petrol bulmaniz gerekecek. Ucuzca nasil depolanacagim, dzenli olarak ve hem barig
hem de savag halinde mutlak bir garantiyle nasil satm ahnacagim gstermeniz gerekecek. On-
dan sonra da, hi kugku yok, petroln bugnk gemiler Ye gelecekteki gemilerzerinde mm-
kn olan en iyi yntemle uygulanmasmi saglamamz beklenecek...
Bu muammayi zdkten sonra kargmizda sizi bekleyen ve sessizlige gml byk bir
dinleyici kitlesi bulacaksimz. Ancak siz istemedike Tann'dan an ve gerefdileyerek- ken-
-siz

dinizi meakkate atmadika bu muamma zlemeyecektir."


Churchill dalkavukluk yoluyla bundan daha lyisini yapamazdi. Nitekim Fisher vakit kay-
betmeden tevazuubir yana birakip egine yazdigt mektupta pu szlere yer vermigtir:
"Sunukabul
etmem gerekiyorki onlar tu igi benden bagkasmin yapamayacagun oybirligiylesylerken hakliy-
dilar." Sonuta Fisher grevi kabul etti ve kisa bir sre sonra da
-herhangi

bir dedikoduya mey-


dan vermemekiin- elinde bulunan Shell Sirketi hisselerini zaranna da olsa sattL
Yakit ve motorin konusunda Krallyet Komisyonu adlyla bir komisyon olugturulmugtu. Ko-
misyon sekin bir ye grubuyla temsil ediliyordu ve yelerden biri de, bu gibi toplantilardaher
zaman hazir olan, yakasindaki orkidesiylegelmig nl petrol uzmam Sir Thomas Boverton'du.
Fisher kendisini bu ige adadi. okaligtigLm, hayatmda o gne kadar ahgmadigtkadar ok alig-
makta oldugunu syledi. O arada petrolle donammli Alman donanmasmm seyretmekte oldugu
haberi duyulmutu. Bunun zerine Fisher daha da israrli konugmaya baglayarakqunlari syledi:
"Almanlar makinelerde petrol denemesi yaparken tam 15 adammm lmne sebep oldu. Biz
ise bir tek adamimizi bile kaybetmedik. Geen gn kaik bir lnglliz siyaset adami bana bunun
bizim lehimize bir puan oldugunu sylyordu."
Komisyon hazirladigt raporun ilk kismim 1912 y1ltKasim aymda, ondan sonraki iki kismi
ise 1913'te verdi. Raporda hem mazotun kmre kargi olan olaganst avantajlanvurgulanlyor
hem de Kraliyet donanmasi a1smdan ne denti hayatinernde oldugu belirtiliyordu. Rapora gre
btn dnyada yeteri kadar petrol arzt mevcuttu, ancak petrol stoklayacakyeterli tesis yoktu

153
'I
-I

.I

ve yeterli olmast iin bu. tesislerinok daha geligtirilipbytlmesi gerekiyordu. Fisher'e gre
"Petrol yalmz ngiltere'dedegildi." Komisyon toplantisimnbitiminde Marcus Samuel'in petrol
yakitlyla aligan bir ngilizdonanmasi grme hayali gereklegecge benziyordu. Ancak cevap
bekleyen bir soru kalmigt1. Elde edilecekknn meyvesini kim alacak,sorusu. Buna verilecek sa-
dece iki olasi cevap, iki gikvardt Ya glve tahkim edilmigkonumdaki Hollanda Kraliyet/Shell
Grubu veya ondan ok daha kk ve hl bocalamakta olan Anglo-PersPetrol Sirketi.

Shell'den Gelen Tehdit


Anglo-Pers Sirketi'nin ortaya ikmasiWilliam Knox D'Arcy, George Reynold ve Burma Sirke-
ti'nin ortak abalanyla gereklegmise de girketeasil yn veren kigi Charles Greenway'dir. Su
adamin petrolle ilk tamgmasi Bombay'da iskokkenli bir ticaretfirmasinda mdr olarakahy-
tigt gnlere rastlar. Burma Petrol'e bagli olarak aliganiskoyahtccarlar,Greenway'denAnglo-
ilk
Pers Sirketi'nin baglangiagamasmda kendilerine yardim etmesini istemigti. O da bu istegi ka-
bul etm; Ve izleyen bir sene iginde girketin idari mdrlgne getirilmigti.Ondan sonraki yirmi
y11liksrede Greenwaybu girketin tam hkimi olmutur. lye ilk bagladigLnda emrinde bir tek kigi
bile olmayan bu adam, emeklllik sirast gelip de girketten aynhrken entegre bir petrol girketinin
bagt konumundaydi ve faal olarak grevi geregl tm dnyayi dolagiyordu. Hayatmin daha ileri
ylllarmda "Sampanya Charlie" lakablyla anilmaya bagladL "Tozluklu ve monokl gzlgyle" bir-
ok karikatrleri izildi.Tavir ve davramp ynnden hatta
"zenli,
fazlaca titi" denebilen Gre-
enway, tuttugunu koparan ve her zaman iin agir tartigmalara,kavgalara a1kolan
biriydi. En
nemli saydigthedeflere ulagmak sz konusu oldugunda hibir gekildeboyun egmeyen, inati
bir karaktere sahipti. Anglo-Pers Sirketi'ni dnya petrolclgnde byk g haline getirmekis-
tedigi,Byk ngiltere'nin en byk girketiyapmaya alytigive Kraliyet Petrol/Shell Sirketi'nin
istenmeyen kucagina davet edildiginde bu basklya direndigi zamanlarda, bu inat1 zelligini sik
sik sergilemigti.Amacma erigmekiin ne gerekirse onu yapardL Buna Hollanda-Krallyet/Shell
Sirketi'ne kargi girigtigikan davasmi andiran bitip tkenmez mcadele de dahildir. Eu ugurdaki
abast zamanla hem yararli bir taktigehem de kipiselbir sabit fikre dngmgtr.
ngiltere'niniinde oldugu izdigt tehlikelidahy" Hollanda Kraliyet/ShellSirketi
"kaderin

ile Anglo-Pers irketi arasmdaki rekabeti kaimlmaz olarak daha da kamilamig, ok daha etin
ve amanstz yapmigti. Bu savagta Anglo-Pers kesin olarak dezavantajll durumdaydt Bir kez daha
iddetli bir mali baski altinda yagiyordu. Greenway a1smdan bakildiginda, onun da fazla zama-
m kalmamigt1.Bu bakimdan aym anda birka hedefe birden nigan almasi gerekiyordu. Iranpet-
rol kaynaklanni geligtirmek iin sermaye bulmak, petrol girketini kurmak, gvenceli pazarlar
olugturmak ve -Hollanda Krallyet/Shell Sirketi ile yaptigt pararlama anla masma ragmen- bu
irket tarafmdan yutulmayi engellemek glbihedefler onun ugruna mcadele verdigi hedeflerdi.
Anglo-Pers Sirketi'nin ok kisith ve mali gcyle kendisi iin Shell tarafmdanyutulmaktan bagka
grnrde tek bir seenek var denebilirdi. O da ingilizAmiralligi'ydi. Greenwayamirallige yir-
mi yll iin geerliolacak bir mazot kontrati nerdi ve arada iyi bir iq iligkisi kurulmasi iin tm
gcyle aba gstermeye yneldi. Su iligkinin, girketiiinde lrpindigt mall gikmazdan kurtara-
cagt midindeydi.
Greenway'in kesin olarak bildigi ve tekrar tekrar zerinde durdugu tez, Fisher komisyonu
kargisindaki ifadeden ve Whitehall nezdinde yaptigtaiklamadan da anlagildigt gibi, hkmet
yardim etmedike Anglo-Pers Sirketi'nin mutlaka ShellSirketi iinde kaybolup gidecegiydi.Bu
konuda ilgilileri uyanyor ve byle bir geyolursa Shell'in tm tekeliele geirmig konuma gelece-
dedigi Krallyet donanmasmdan ika-
"talihsiz"

gini,bu durumdan yararlanarak tekel fiyatlarmi


racagml savunuyordu. Su arada Samuel'in "Yahudiligini" ve Deterding'in "Hollandalillgmi" sik
sik dile geticip vurgulamaktanda geri kalmlyordu. Greenway'e gre, Shell Sirketi Hollanda Kra-

154
liyet'in egemenligt altmdaydi ve Hollanda hkmeti de Alman baskisma kargi fazlaslyla duyarliy-
dt. Shell'inegemenligine girmek, Fisherkomisyonuna da syledigigibi,.mantik yoluyla dgnl-
dgnde, Anglo-Pers Sirketi'nin Alman hkmetinn egemenlig altma girmesi de-
"dpedz

mekti."
Greenwaynce sitemli bir ifadeyle, kendisinin ve dava arkadaglanmn ngiltere'nin milli i-
karlanna bu denli duyarli olduklan iin bir bedel demeleri geregni savundu. Arkasindan da ii-
ni dkerek kendisinin ve hepsi de vatansever birer ngiliz olan arkadaglanmn tek isteginin
Shell'e getirecegi ekonomik avantaji feda etmek oldugunu, Shell'le birlegmektense ekonomik
avantajdan vazgeip bagtmsiz kalmayi yeglediklerini syledi. Yaptiklan tm zverlye kargi bir
tek gey istlyorlardt. ngilterehkmetinden kendilerini dgndgn gsterenkk bir kargi-
hk. "Her trl kogul altmda sermayemizin mtevazi bedelinin kargilanacagtm belgeleyen" bir
garantiveya yazill mukavele. Bu arada Greenway, Anglo-Pers'in ngiltere strateji ve politikasmm
dogal ve blnmez bir parast oldugunu ve ok nemli bir millideger tagidigimyineleyerek vur;
guluyor, girketteki tm mdrlerin de konuya bu gzle baktiklarmi sylyordu.
Greenway'in duyurmak istedigi mesaj hedefini bulmada gecikmeyecek ve Kraliyet Komis-
yonu kargismdaki ifadesinden sonra Fisher'den bir grgmetalebigelecekti.Toplantimn bitimin-
de herkes dagildiktan sonra Fisher, Greenway'i bir sre daha alikoyup kendisiyle Pall Mall digtn-
da zel olarak konuacakti. Su konugmada Fisher israrla derhal bir geyler yapilmasi gerektigini
Sylemigti. Greenway bu szden ok
memnun kalmigt1.nkbillyordu ki Fisher, Marcus Sa-
muel'le dost olmasina ragmen tam olarak ne yap11masigerektigini gayet lyi biliyordu. Sir yazi-
elimizde tutmak ve her zaman iin tam anlam1yla
'ti-
"Anglo-Pers kontroln
smda Sirketi'nin
pik bir ingilizgirketi' kimliginde kalmast iin elimizdenne gelirse yapmally1z"demigtir.
Greenway'intezi daha bagka yerlerde de destek buldu. DigigleriBakanligt ingtltere'nin
IranKrfezi'ndeki konumundan sorumlu olugu nedenlyle Greenway'inbu davadaki grglerini
genel ereveiinde inandtnci bulmuytu. DigigleriBakanhgi'mn asil Oncelik verdigi konu
"f

Anglo-Pers anlagmasinm ran'da ne kadar petrol alani varsa hepsini birden kucaklamasi dolayt-
slyla... yabanci bir kuruluga hibir gekilde gemeyecek olmaslydL" Bakanhk ngiltere'nin ran
Krfezi'ndeki siyasi stnlgnn daha ok olduklan ticaristnlgn bir sonucu" oldu-
"sahip

gu grgndeydi.Aynca Krallyet donanmasimn daha bagka alanlarda da ok daha belirli olan


bazi ihtiyalan olduguna inandinlmigti. DigigleriBakam Sir Edward Grey bu konuda grg belir-
tirken gu szleri syleyecekti: "Yapmamiz gereken gey ingiltere donanmasma ancak yetecek
miktarda,lositli bir petrol sabasim ingilterekontrolnde bulundurmaktir; yapacagimiz geybun-
dan ibarettr." Greenway'in durup dinlenmeden "Shelltehditlerinden"sz etmesi, Anglo-Pers
Sirketi'nin vatanseverliginin iglitkanhgimyapmast Digigleri'ni zaman zaman sinirlendiriyor,
hatta gpheyesevk ediyordu. Sonuta izlenecek politika DigigleriBakam'nm yukardaki szleriy-
le saptamyor ve bu pohtikadan hibir zaman sapmamayakarar veriliyordu. 1912 ylli sonlannda
Digigleri.Bakanhgi donanmaya gnderdigi bir yazida "APOC'un bagimsizhgim korumada sadece
diplomatik yardimla yetinmenin yeterli olmadigtmn a1kaortaya 1ktigi"belirtillyordu. "Anglo-
Pers Sirketi'nin asil peginde oldugu geyinparasal yardim oldugu" da aynca vurgulamyordu.

Anglo-Pers'e Yardim
Parasal yardim denince bu yardimin donanmadan gelecegi anlami ikiyordu. Bu nedenle Ami-
byle bir iligkiye girmekten nceleri kamacak ve ok spekla-
"pek
rallik Anglo-Pers Sirketi'yle
tif risk ieren" bu ige bulagmaktan korkacakti. Ancak zamanla amiralligin konuya bakigi ana
faktre bagh olarak degigiyordu. Bunlardan birincisi, Iran kaynakli petroln br kaynaklardan
gelen tm petroller arasmda en kolay bulunani ve en gvencelisiolduguna dair yaygm kamydi
ve bu kam giderek daha da benimseniyordu. Zamanla iran kaynakli petrol digindaki petroln

155
kolay bulunma dzeyi ve gvenirligt giderek gpheyle kargilamr olmugtu. ikincifaktr mazot fi-
yatimn dramatik bir gekilde artmasi, hatta 19 l3 Ocak ve Temmuz aylari arasmda iki katma ik-
ml; oluguydu. Fueloil flyatmdaki bu artly tm dnyada, denizcilik alanmda petrole olan talebin
giderek bymesinden ileri geliyordu. Bu, donanma btesi konusunda srp glden politik sa-
vagm daha da kizigtigignlere rastlamast ve o gnlerdepetroll gemiingaatimn da baglaml; ol-
masi nedeniyle zellkle kritiklik arz edlyordu.
ncfaktr salt Churchill'den kaynaklarnyordu. Churchill srekli kararlar yaymllyor,
st dzey donanma subaylanni hem bangta hem savagtapetro1nbulunulurluk derecesi, gerek-
sinimleri ve lojistigi hakk1nda inceleme yapmaya zorluyordu. 1903 Haziram'nda Churchill Kabi-
ne'ye "Majestelerinin donanmasi iin Fuel oil Arzt" konulu bir bildiri sundu. Bildiriyeterli mik-
tarda petroln makul fiyatlar kargiliginda saglanmasim garantileyecekuzun vadeli kontratlar ya-
pilmasim neriyordu. Bildirideki egemen hava, prensip olarak
"yarigma
halindeki bagimstz pet-
rol girketlerini yaar durumda tutmak", bylece "Dnya apinda bir petrol tekelininkurulmasim
zorlagtinp lusitlamak" ve "Donanmayi herhangi belirli bir girketebagimh olmaktan korumaktL"
SonutaKabine prensip olarak Churchillbildirisini kabul etti ve BagbakanAsquith'in Kral V.Ge-
"gvenilir

orge'a yazdigt gibi hkmetin olan petrol kaynaklan konusuna ilgi gstermesi gerek.
tiginive bu alanda kontrol elinde tutmasi icap ettigini" bildirdi. Ancak bunu tam olarak nasil
yapacaktt? Bu sorunun tartigilmasiiin Greenway'inde katildigt bir toplantisonunda, uzun tar-
tigmalar sonucu, o kadar zaman beklenen cevap gekillenmeye baglamigtl.Daha aik bir deymle,
Anglo-Pers Sirketi'ne destek verilecekti, ancak bu destegin megrulagtinlmasi iin bizzat hk-
met girketehissedar olacaktl.
17 Temmuz 1913'te Churchill Parlamento'ya hitaben bir konugma yaptL Bu konugma
Londra'daki "The Times" dergisine gre petrole gsterilenmilli ilgiyi otoriter bir slpla sergile-
yen bir konugmaydi. Eu konugmada Churchillbir adim daha atarak evresiniuyanyor ve "Eger
petrol alamazsak, hububat da alamayiz, pamuk da alamaylz ve Britanya'nm ekonomik enerjisi-
nin korunmasi iin gerekli o binbir egit mah.da alamay1z" diyordu. Konumasmda daha sonra
u szlere de yer vermigti: "Artik
'a1k
pazar"a1k maskarallk' haline geldi. Gvenilir miktarda
petrol stokunu makul flyatlar kargiligi garantileyerek satm almamiz iin, amiralligin, talep ettigi
veya en azmdan kaynaktan talopisi'olmasi gerekiyor. Eu ige n-
'sahlbi
petroln ogunlugunun
ce rezervler inga ederek baglamallytz, sonra da pazarda nasil ele almacagmi grenmeliyiz. Ayrica
ham petrol antmayi ve agin miktarda oldugu zaman gerektigindeimha etmeyi grenmeliyiz.
Bunlann hepsini donanma yapmalldir. Belirli tek bir kaliteye, belirli tek bir igleme, belirli tek bir
lkeye, belirli tek bir yola ve belirli tek bir petrol yatagma bagli kalmamiz kesinlikle yanligtir.
Petrolde emniyetin ve garantinin saglanmasi yalmzca ve yalnizca egitliligtsaglamakla mm-
kndr."
Bylece Anglo-Pers Sirketi'yle belirli hibir anlagmaya glrilmemigti, fakat yine de Kabine
Iran'a bir heyet gnderip Anglo-Pers'in yapmi oldugu vaatlerin ne kadarmi yerine getirebileceg-.
ni tahkik etmek istedi. Abadan'daki yeni rafineri o stralar devasa sorunlarla kargi karglyaydi.Bur-
ma Petrol mdrlerinden biri Abadan'1
"kirpinti
yigni" olarak tammlamig,bundan bagka ige ya-
ramadigm sylemigti.Hatta rafinerinin retip byk bir gvenle "Amirallik" adml verdigi mazot
bile, amirallign yapttg kalite kontrol denemesinde baanstz olmuytu. Ancak tam heyetin geldigi
gece girket aceleyle bazi yenillkler serglemeyebagladl. Bunu kapla gz arasmda Rangoon'dan ge-
tirtilenyeni bir rafineri idarecisi yapmttt. Nitekim bu oyun tutmugtu.Denizcilik Haberalmaeski
mdr ve o gnk heyetin bagkarn olan Amiral Edmond Slade bu konuda Churchill'e zel ola-
rak Qunlan syleyecekti: "Bu tamamen saglikli bir yatinm olarak gzkyor. yleanlagiliyor ki
ok byk bir sermaye yatinmi ile inamlmaz derecede geligmesimmkndr." Amiral Slade sz-
lerine gyledevam ediyordu: "Petrol stokunun donanmada kullammi konusunda girketbize tam
garanti verebilecek durumda. Ancak bu bir tek kogullayapilabilir.
'jirket
idaresini kendi kontrol-

156
L

mz altma almamiz koguluyla. Su da ok makul bir flyata mal olacak." Slade ayrica 1914 Ocak
sonunda verdigi resmi raporda "Anlagmanin yabanci ellere gemesine.msaadeedilirse bunun
ok byk milli bir felaket olacagtm" ifade ediyordu. Sladebu raporunda Abadan konusuna da
deginmig ve Abadan'dan daha ilimli kelimelerle sz etmeyi bile bagarmigtin

I
Bir Petrol Zaferi
Amiral SladeTn raporu Anglo-Pers iin sanki gkten inmig bir kurtanc1ydi. Oysabu sirada
girke-
tin mali durumu devamb olarak her gn biraz daha ktlegiyordu ve gerektenaresiz bir gr-
nmdeydi. Yinede Sladeyapilan igleri vgyle kargilamigve en nemlisi de irketin Kraliyetdo-
nanmasi iin gvenilir bir kaynak oldugunu sylemigti. Suhalde Anglo-Pers'in nnde yapmasi
gereken bir gey vardi. nnde a1kolan yolu zorlamak ve konuyu sonuca ulagtirmak. Nitekim
Anglo-Pers bunu yapmigtir ve 1914, 20 Mayis gn, Slade raporu zerinden drt ay bile
ge-
meden pirketle Ingilterehkmeti arasmdaki pazarlik sonulanmig ve bir anlagmaimzalanmig-
tir. Ancak anlagmayakarym yine de zmlenmesigerekenbir engel kalmigti. Mallye Bakanligt
herhangi bir tahsisattabulunabilmek iin mutlaka Parlamento'nun onay1 gerektiginde israr edi-
yordu.
17 Haziran 1914 tarihindeChurchillAvam Kamarasi'nda bir kez daha ayaga kalkip sz is-
tiyorve tarihi bir neri sunuyordu. Teklifettigi neri iki ana unsurdan olugmuytu. Birincisine g-
re, hkmet Anglo-Pers Sirketi'ne 2,2 milyon pound degerinde yatinm yapacak, buna kargi gir-
ket stokunun yzde 5 l'ini alacakti. ikibci nerisine gre de irket ynetim kurulunda kendini
temsil edecek iki mdr bulunduracaktt. Mdrler amiralliginyakit szlegmeleri zerinde ve
belli bagli siyasi konularda veto hakkma sahip olacakti, ancak ticari faallyetierle ilgili konularda
veto hakki olmayacaktt. Bu szlegmeden bagka aynca bir szlegme daha kaleme alinacak, ancak
bu gizli tutulacakti. Su ikinci szlegmeuyannca amirallige yirmi yll sreli bir mazot kontrati
saglamyordu. Grldggibi gartlar ok ekiclydi ve aynca Kraliyet donanmasma girketin yapti-
gikrdan da bir iskonto tarunacakti.
Bu iki szlegme zerinde Avam Kamarasi'nda yapilan mzakereler ok ekigmeligemig-
tir. Churchill'in mzakereler sirasmda herhangi bir zel bilgt istemesi olasiliglylaCharles Green-
way Maliye Bakanligi'nm st dzey memurlarlylabirlikte Avam Kamarast'nda resmi erk<naay-
nlan bir locada oturtulmugtu. O gn orada hazir bulunmug kipilerden biri de SamuelSamuel'dir.
Avam Kamarast'mn Wandsworth yesi sifatlyla mzakerelerde hazir bulunan Samuel Samuel,
yillar boyu erkek kardegi Marcus Samuel'in yam bagmda aligarakShell Sirketi'nin yaratilmasma
yardim etmig kipiydi; bu nedenle de ChurchilPin konugmasi strasmda devamb kinpdanip yerin-
de duramamig, tedirgirilikgstermigti.
Churchill szlerini gyle srdryordu: "Bugn burada petrolle igleyen gemi inga politika-
m1ziveya kmrle aligan gemilerdeyakit olarak petrol kullammmi konugmak lin degil, bu po-
litikamn doguracagi sonulankonugmak iin toplanmigbulunuyoruz. Bugn petrol tketicisi
ne
yakitlar konusunda ne de yakit kaynaklan konusunda seim yapma serbestisinesahip degildir.
Sir de etrafmiza, dnyada epeevre uzanan genig petrol yataklanna bakin. Dnyamn eski
ve
yeni her iki blmnde de dev byklgnde uzanan sadece iki adet girket grrsnz. Bu gir-
ketlerden Yeni Dnya'daki Standard Oil'dir. Eski Dnya'daki ise byk bir
girketolan Shellve
Hollanda Kraliyet'tir. Bugn bu ortakhk kendine bagtmli tm girketlerive kollanyla hemen b-
tn dnyay1 sarmig, hatta nerdeyse YeniDnya'ya kadar uzanmig bulunuyor."
Konugmamn baglangicinda Samuel Samuel,Churchill'in Hollanda Kraliyet/Shell
Sirketi'ni
tarumlamakiin kullandigi kelimelere itiraz etmek iin kez ayaga f1rlamigt1.Bu, Avam Kama-
rasi kurallannm digma ikmak demekti. Sznn nc kez kesilmesi zerine Churchill,Sa-
muel'e dnerek buz gibi bir sesle
"savunmaya

gemeden nce yapilan sulamayi dinlemenin

157
\

daha dogru olacagini" sylyordu. Su uyan zerine yapacak bir geyi kalmayan Samuelyerine
oturmug.fakat bir trl eski sliknetini bulamamigtl.
Churchillkonugmasma devamla gylesylyordu: "Senelerboyu, DigigleriBakanhgi, De-
ve Hindistan hkmeti, Iran blgesinde ingltere'ye ait bulunan bagmsiz
Kuvvetleri petrol
niz
varligmi korumaya, bu blgenin geligmesi i in ellerinden geleni yapmaya ve hepsinden nemli-
si, Shell veya daha bagka herhangi bir girkettarafmdanyutulmasmi nlemek iin mmkn olan
her geyiyapmaya aba gsterdilerve bunu politikalarmm bir parast saydilar. Simdi ise madem
ki hkmet Anglo-Pers Sirketi'ne byle bir destek veriyor, yleyse sonunda makul olarak verile-
cek dllerde hisses olmalldir."Konugmasmin daha sonraki agamasinda Churchill u szlere
yer veriyordu: "Bu grkemlibyklkteki blgelerin her yamnda g ngiltere'ninelindedir ve
biz bu gc, geligmeleri donanmamiz ve milli ikanmiz dogrultusunda kullanarak gstermell-
yiz." Churchill konugmastna devamla: "Simdiye dek, bu tr bir plana yneltilmig olan eleptirile-
rin hepsi sadece bir tek egmeden akip gelmigtir." Bu szlerden sonra Churchll bir sre durmuy
"muslugun

ve hemen arkasmdan da beklenen saldinya geoigti. Hedefi kugkusuz ta kendisly-


di". "Bu musluk Hollanda Kraliyet/ShellSirketi ve Marcus Samuel'dir." Arkasmdan da gunu ek-
ledi. "Ancak ben Shell'e veya Hollanda Kraliyet Sirketi'ne herhangi bir hcumda bulunmak iste-
miyorum." "lyi

Bu sz zerine arka stralardan Samuel Samuel'in, ki bulunmadmiz" diye bagirdigt du-


yuldu.
Churchill'in bu tarihi konugmasi ima ve istihzalarla doluydu. Yaptigineri kabul grmeye-
cek olsaydt Anglo-Pers Sirketi, Shell'inbir parasi olacak ve eriyip gidecekti.Churchillkonugma-
smda bunu da sylemigtir. "Shell'leherhangi bir kavgamiz yok. Shell het zaman iin bize nazik,
dgnceli, minnettar,Deniz Kuvvetlerimize hizmet agkiyladolu, Ingilizdonanmasim ve ingilte-
re imparatorluguikarlanm korumaya amade gzkmgtr -ne var ki creti karg1hlnda. Ara-
daki tek sorun da bu cret konusuydu.- (>imdi artik ranpetrol emrimiz altmagiriyor.Bundan
az dgnceli' bir muamelegrecegimizi sanmlyorum. Hatta bu-
'daha

az nazik',
'daha

sonra da
rada hazir bulunan bu saygideger baylann da bize kargi eskisinden daha az minnettar, halka hiz-
met konusunda daha az istekli veya daha az vatansever davranacaklanm sanmlyorum. Tam ak-
sine, yle inaniyorum ki, fiyat konusunda aramtzda bugne kadar meveut olan ufacik grg ay-
nligi --bu kt ve sefil flyat konusuna deginmek zorunda kaldigim iin zgnm- eger ortadan
kaldinlsaydi, iligkilerimiz daha lyi... daha... tatli olurdu. nk o zaman bu iligkiler adaletsiz-
likle yugrulmugolmayacakti."
Bu szler zerine Samuel artik bir yamt verme firsatmi yakalayarak gunlart syleyecekti:
en byk ticari igletmelerinden biri olan girketimiz adina, bize yneltilmig olan
"ingiltere'nin

saldirilari piddetle protesto ederim. Bu saldmlar tam bir adaletsizlikle yapilmigtir ve hbir hakh
gerekeye dayanmamaktadtr." Bu szleri sylediktensonra Samueldurmamig, Shell Sirketi'nin
donanmaya yaptigi hizmetleri ve denizlerde petrole dn iin verdigi katkilan da bir bir sirala-
m14ti.Aynca Samuelhkmetten Shell'in petrol iin talep ettigi ve o gne kadar sakh tutulmug
olan flyatlan atklamasintda istiyordu. Fiyatlar aikland1(L zaman girketindonanmayl hibir ge-
kilde oyuna getirmedigikanitlanacakti. Sz alan diger birisi de Avam Kamarasi yesi M.P. Wat-
son Rutherford'du. Rutherford konugmasmda Churchill'in yaptigi saldm niteligindeki konu ma-
ilgisi olmadigim sylyor
mn, gnn konusu olan ve komisyou nne getirilmig sorunlahibir
beyanatta bulundugu
ve Churchill'i tekelcilikgstergesini yukan ektigi, "Yahudiler'e ynelik "herhangi

iin" eleptirlyordu. Rutherford'un aiklamasina gre mazot flyatlannm artig.sebebi bir


trst veya evrenin manevrasmdan"ileri gelmemigti.Gerekneden mazot alanmda uluslararasi
"ben-

bir pazar kurulmasmdan kaynaklanmigt1. Su uluslararasi pazar, Rutherford'un savma gre


zin, gazyagi ve yaglayici pazarlarma rakip olan yeni bir pazardi ve ortaya lkipida sadece iki,
iin yeni yeni kullamm alanlan bulundugunu, bu
"petrol

yll evveldi." Rutherford aiklamasmda

158

h
yeni pazarm da yeni kullanimlann bir sonucu olarak ortaya iktigim ve bu nedenle de dnyada
bu maddeye kargi yeni bir kithgin yaandigim" sylyordu. Szlerinin. devaminda "Fiyatlann
ykselig sebebi budur. Fiyat artiginda ibraniirkindan gelen kozmopolit- beyefendilerin
-yani

hibir rol yokttir. Onlar hibir gekildebag bag verip flyatlan ykseltmeye ahymigveya zorla-
mig degillerdir" diyordu.
Churchill'inkk bir zel girketi hkmet kontrolne ahp devletleptirmek teklifio gne
kadar eginerastlanmamig bir olaydi. Sadece..birkez, yanm yzy11nce, Disraelibuna benzer bir
olaya neden olmug -Svey; Kanali hisselerinin ngilterehkmetince satm almmasini nermig-
ti- ki bu da stratejik ynden makul gerekelere dayamyordu. Yerelikarlanm korumak isteyen
bazi Parlemento yeleri de, stratejik nedenlerle iskoyatagindanneftyagi ve Galler kmrn-
- den alman ve ylllar sonra sentetik yakit admi alan sivmm geligtirilmesini savunuyorlard1. Su
temsilcileregre her iki yntemle de ok daha gvenilirpetrol elde edilecekti. Ancak Parlamen-
to'nun iinde ve digmda Churchill'inpetrol nerisine karsi yapilmigolan giddetlielegtirilere rag-
men bu neri 18 olumsuz oya kargi 254 olumlu oyla kabul edilecekti. Aradaki fark o denli b-
ykt ki, Greenwaybile gagipkalmig, oylamadan sonra Churchill'e qu soruyu sormuytu: "Nasil
olup da Avam Kamarasi'ni bu kadar byk bir baanyla kendi tarafimzasrkleyebildiniz?"
Churchill'inyamti guydu:"Iginpf noktasitekellereve trstlereyaptigim saldinyd1."
Ancak Churchill'in baansmdaki etken sadece bu degildi. Yabancilarave
"kozmopolitler"e

ynelttigi saldirilar da baansmda byk rol oynamigtL Aynca, Churchill bu konuginasmda biraz
da bog atip dolu tutmak istemig, bunu gze almigti. Nitekim ortada Shell'in donanmaya kt
hizmet verdigine dair hibir kamtlay1cibelge yoktu. Aslmda ylllar nce bizzat Marcus Samuel'in
kendisi hkmete bagvurarak Shell Ynetim Kurulu'nda bir mdr bulundurmasini bile istemig-
ti. Ancak Churchill,Beledlye Bagkani olan Marcus Samuel'eduydugu nefrete kargin, aslmdabir
yabanc1 olan Deterding'e kargi tamamen farkli duygulara sahipti. Nedense onun haklanda, son
derece olumlu geyler dgnyordu.
Deterding olayinda Churchill Amiral Fisher'in izdigi yolda yrmgtr. nkFisher
Churchill'e yardigi bir mektupta onu gu szlerle tammliyordu: "Deterding bir Napolyon ve
Cromwell karigimidir.O benim bugne kadar tanimi oldugum en byk adamdir... Creti y-
nnden Napolyon'a, igleri btnyle kavramasi ynndende Cromwell'ebenzerL. Onun suyu-
na gidinizve asia tehdit etmeyiniz! Bir savag halinde 64 adet petrol tankerlifilosunu emrinize
vermesi iin onunla bir szlegme imzalayin. Shell Sirketi'ni de har grmeyin... (Deterding'in)
bir oglu ya Rugby'de ya da Eton'da okuyor.Aynca Norfolk'da byk bir arazi satm aldi ve gimdi
de orada bir gato yaptinyor! Kendisini benimsedigt bu topraklardankoparmayin! Onu bu toprak-
lara baglaym?
Churchill Fisher'in bu isteklerini oldugu gibi yerine getirmigtir.Ingiltere
ile Anglo-Pers ara-
smda yeni bir anlagma imzalanmig olmasma ragmen yine de donanma tm ihtiyacmi yalmzca
Anglo-Pers'ten kargilamiyordu. Nitekim 1914 ilkbaharmda Churchill, Shell'in donanmayla yap-
tigi mazot anlaymasmi Deterding'le konumak iin kipisel girigimdebulunuyordu. Deterding ise
kugkusuz Churchill'in gsterdigi bu ilgiye kayltsiz kalmamig, Fisher'e bir mektup gndermigti.
31 Temmuz 1914'te Fisher, Churchill'e gnderdigt bir mektubunda Deterding'in mektubuna
deginerek, "Deterding'den biraz nce son derece vatansever duygularla dolu bir mektup aldim.
Mektubu bir savag halinde petrolden veya tankerdenyoksun birakilmayacagimzi bildirmek iin
yazmig. -Hey gidi vefakr Deterding! Bu Hollandalilar Almanlar'dan o kadar nefret ediyor ki!-
Bence ilk firsatta Deterding'i gvalyeyapmalismiz!"
Deterding'e gelince, o pratik bir adamd1,Anglo-Pers anlagmasom nasil bir mantiga dayani-
larak yapildigim anlamaktagecikmeyecekti. Ancak hkmetin tutumundan akli kananlar var-
dL Szgelimi Hindistan Genel ValisiLord Harding iki yll
sreyle Tahran'da grevyapmig, oradan
aynldigLnda
franve Iran'la ilgili her gey hakkmda derin bir gpheduygusunu da beraberinde ge-

159
trmigti.Eu duygu Harding'de sonsuza dek yaayacakti. Onun ve Hindistan'daki st dzeydeki
memurlarmm grgne gre ingllterebol ve emnlyetli kmr kaynaklanna sahipti. Tann ona
bunu bahgetmigti -

O halde hem ok gvencesiz hem de yabanci kaynakh olan petrole baglan-


maktaki mantik neydi? Bu tam anlamiyla akilsiz bir davranig olacakti. Hindistan Devlet Bakani
da gyle diyordu: "Bu tipki en stn kalite zm yetigtiren asma bahelerine sahip bir kipinin,
lki olarak tutup Skoviskisinin propagandasim yapmasina benziyor."
Gergektende eletiriciler tutunacak bir nokta bulmug saythrdi.Madem ki en iyi cins arap
retebiliyoruz, o halde neden Skoviskisi yapmakzahmetine katlanahm? diye dgnlyordu.
Bununyamtl ise ok basitti. Bu karan almadaki etken Anglo-Cermendeniz rekabetinin getirdigi
teknolojik zorunluluklardi. Almanlar denizcilikte epitlik isterken ingilizdonanmasi denizlerde
sahip oldugu stnlg koruma pegindeydi. Petrol de hiz ve esneklik ailarmdan her iki lke
iin hayati nemdeydi. Sonunda yaptiklan pazarlikta ingilterehkmeti byk miktarda petrol
stoku aldi; Anglo-Pers Sirketi de ok ihtlyaci olan taze sermayeye ve gvenceli bir pazara kavup-
tu. Su anlagmaAnglo-Pers Sirketi'nin var olma gereksinmesine dogrudan, imparatorlugunge-
reksinmelerine ise dolayli olarak olarak cevap vermigti. Bylece 1914 yaz mevsimine kadar, In-
giltere donanmasi tam anlamtyla petrole angaje olmug, ngilizhkmeti de Anglo-Pers'in ana
hissedan roln stlenmigti. Bu suretle petrol ilk defa olarak fakat kesinlikle son defa degil, mil-
li politikamn bir aleti ve en nde gelen stratejik bir metasi konumuna geliyordu.
Churchill, Donanma Bakani olarak sik sik, hedefinin donanmayi sanki ertesi gn sava; ge
kacakmig gibi savaga hazirlamak oldugunu sylerdi. 17 Haziran 1914'te ailan Parlamento g-
rgmelerinden nceki haftalarda Avrupa savagtan ok uzak, hatta birka ylldir olmadtgi kadar
barig iinde bir grnmdeydi.Ortada Sper Gler'in ihtirasmi kamilayacak hibir geyyoktu.
Hatta haziran sonlanndaIngilizdonanma birimleri Alman limanlanna nezaket ziyareti bile yapi-
yordu. Ileride,bu gnleri ammsarkenbiroklan 1914 yihmn o gzelimilkbahar ve yaz bagt gn-
lerine nostaljiyle, bir devrin batigi, ocuklugun sona erigi, grlmedik hatta dogal olmayan bir
sknet devri olarak bakacaktL Yazik ki bu devir uzun srmeyecekti.28 Haziran 1914'te Parla-
mento'nun Churchill'in nerisini onaylamasmdanon bir gn sonra Avusturya Argidk Franz
Ferdinand'm Saraybosna'da suikaste kurban gittigi haberi geldi. Anglo-PersPetrol Anlagmasi'mn
Kraliyet onaymdan gemesi epey zaman alacak, 10 Agustos 1914'e kalacakti. Ne var ki o gne
kadar dnya oktan degigmigti. Rusya 30 Temmuz'da seferberlikilan etti, 1 Agustos'ta da Al-
manya Rusya'ya sava; ati ve ordulanm seferberlige
agirdL 4 Agustos sabahl saat ll'de de
Churchill, Belika'mn tarafsizliginiihlal ettigi in gnderdigi son ltimatoma da kulak asmayan
Almanya'ya kargi savag ilan ettigini bildiren mesail gnderiyordu. Majestelerinin tm gemilerine
ulagtinlan bu mesalda pu cmle yer almigti; "ALMANYA'YLA SAVAS HALINDEYZ."Artik Birin-
ci Dnya Savagtba lamigtL

160
I

IKINClBLM

GLOBAL
MCADELE
I

I
I

-::Ur-w,'Y:.ft?>'??a:.? :5.myst-Maw.ms,:]:7m 5: :t-,t?.-elsma.wort.L.ti.m -,


9
Zaferin Kani:
Birinc1 Dunya Sava i

ncelerisavagin kisa srecegi, bir iki haftada, olmazsa en fazla bir iki ayda bitecegi sanilmigtL ,

Oysa ordularsiperlere saplanmig ve savagda uzaylp gitmigti.On dokuzuncu yzy11sonu ve yir-


minci yzyll bagmm getirdigionca yenilikler de ortadaki karmagada yerlerini alm1;ti.En sonun-
da savag nihayet bittiginde de insanlar bir araya gelip
savagmniin iktigmt ve hangi konu hak-
kmda iktigiru birbirlerine sorar olmuglardi. Cevap olarak birokneden ne srlyordu:Sag-
kmliktan, kibirden, aptalhktan tutun, uluslararasi rekabetin ve endstriyel toplumun birikintisi
olan gerginligekadar her trl sebep savagingerekesi olarak gsteriliyordu. Diger gerekeler
arasmda milliyetiligin dogurdugu astrlaradayanan dincilik; Avusturya-Macaristan, Rus ve Trk
imparatorluklarmm esnekliklerini kaybetmeleri; gelenekselg dengesinin kgve son gn-
Jerde parlayan Alman egemenliginin hirs ve gvensizligine kadar her faktre yer verilmigtis
Byk Sava; yenilglye ugrayanlar kadar yenenler iin de bir felaket olmutur. Savagta13
milyonkigihayatim kaybetmig aynca milyonlarca kigi de yaralanmigveya yerlerindenolmugtur.
Bu savag Avrupa'mn birok kesimi aisindanve savaga katilmig tm lkelerin ekonomisi ynn-
den de byk bir faciadir. Birinci Dnya Savagl'nm b1raktigihazin etkiler ileride,
savagmbiti-
minden sonra da yeni ayaklanmalara yol aacak trdendi.Gerektende savagin yol atigt top-
-
lumsal felaket hayal edilemeyecek kadar byk olmugtur. Yirminci yzyllm byk bir tarihisi
ve gnmzn yaliyazarlanndan birinin, savag bittikten yarim yzyil sonra, ihtiyarhk gnlerin-
den geriyebakarken syledigi gibi, BirinciDnya Savagigerekten de
"memnuniyetsizliklerimi-

zin, tatminsizliklerimizin digariya figkinglydL"


Bu savag insanla makinenin arpigmas1ydi ve bu makinelerin tm de petrol gcyle ali1-
yordu. Amiral Fisher ve Winston Churchillbunu nceden grp tahmin etmiglerdi. Ancak pet-
rolle ahgan makinelerin savagta kullanimi hem onlarm hem de diger liderlerin btn tahminle-
rini aan boyutlarda olmugtur. Bunun sebebiBirinci Dnya Savagt sirasmda, petroln, iten pat-
lamah motorlarm savagm her boyutunu degltirmesinden fleri gelmigti. Hatta karada, denizde
ve havadaki
"hareket
yetenegi" kavrami bile deggmigti. Birinci Dnya Savagi'ndanyirmi yll n-
ceki dnemde kara savagt sabit demiryollanna gvenerek cereyan ederdi; ve 1870-71 Fransa-
Prusya Savagi'nda oldugu gibiaskeri blkler ve mhimmat bu demiryollan gebekeleriyle tagi-
n1rdi. Demityollarindan sonraki mevzilerdeyse blklerin harekti fiziki tahamml,kas gc ve
erkeklerin bacak yapilan ve yk hayvanlan dikkate alinarak saptamrve buna gre k1sitlanirdi.
Ne kadar agLrlik tagmacagi,nereye kadar tagmaca@gibi sorunlarm cevabt iten patlamall moto-
run devreye girmesindensonra tamamen farkli olmugtur.
Gerekleenbu degigimin boyutu ve derecesi strateji uzmanlarmm dgnebileceklerinden
ok daha byktr. Savagm iktigi ilk gnlerde
"askeri
planlamalarda" yalnizcaatlar hesaba ka-
tiltyorve her asker iin bir at dgnlyordu. Ancak atlara bagli kalmak iage sorununu daha
da iinden ikilmaz yaplyordu. nk her at bir insamn yediginin on katt yiyecek ister. Savagin
ilk gnlerinde, Marne'de yapilan ati malarin ilkinde bir Alman generalinin kfr ederek, em-

163
rindeld atlardan tek birinin bile kendini savag alanina atacak kuvvette olmadigmi,hemen yoru-
lup pes ettiginisyledigt rivayet edilir. Ancak tkenip pes eden sadece atlar degildi. Savagsona
erdiginde uluslann bepsi birden tkenmig,pes etmigti Petrolle ahtinlan makinelere gelince,
bu makineler geri hareket ve iage sorunlanm kolaylagtirmigtt,ancak ortadaki yikmtilannkat
kat artmasma da asil onlar neden olmugtu,
Savagm baglangicmda kara savagi aismdan petrole pek gereksinim duyulacagl, faZla nm-
li olacagt dgnlmemigti. Alman GenelkurmayBagkanidemir ve kmr alanlannda ve demir-
yolu nakliye gebekesindestnlk taslayarakvnyor, plan ynnden metodik oldugunu d-
gnerek, Batfda cereyan eden savagm kisa ve kesin olacagim varsaylyordu. Savagtn ilk aylan
iinde Alman ordulan planlari geregi epeyce ne getiler. 1914 yill Eyll ayi baglannda Alman-
ya'mn, Paris'in kuzeydogusundan Verdun'a kadar 125 mil mesafedeuzanan bir savag hatti var-
dL Bu hat Verdun'dan Alpler'e kadar
uzanan diger bir hatla birlesiyordu. Bu iki hatta, iki milyon
asker vardi. Bir ara Alman Ordusu'nun sag kolu Paris'in lurk mil yakimna kadar gelmigve bu
"Igiklar Kenti"ne dogru yol almaya devam ediyordu. Igtetam bu kritik anda iten patlamah mo-
torlardevreye girecek ve stratejik nemini hi beklenmedik bir gekilde kamtlayacakti.

Taksilerden Bir Ordu


Fransiz hkmeti yz bin siville birlikte Paris'i zaten terk etmigti. Bagkentin dgmesi an soru-
nuydu. Ve grnge gre Fransa yakmda sulh iin bagvuruda bulunacak giblydi. Belki de bang
grgmeleriniBordeaux'dan isteyecekti. Fransiz Ordusu'nun Komutam GeneralJosephCesaire
Joffrekuvvetlerini Paris'in gneyine ve dogusuna ekmeyidgnmeye baglamigt1. Bu da kentin
tam anlamiylakorumasiz biralolmasi demekti. Ancak General Joffre'ningrgnekatilmayan
biri vard1: Paris Askeri ValisiGeneral JosephGallieni.Askeri Valibu konuda tamamen farkli d-
gnyordu. Hava kegfi sonunda Alman hatlarmi vurup dmamn ilerlemesini durdurmak in
elde son bir koz oldugunu anlamigtl. Kendisine yardim elini uzatmasiiin Ingiliz donanmasmi
ikna etmek istediyse de bu bir yarar saglamamigti. nkingilizleronu ciddiye almamigtL
Uzun pejmrde sakalt, dgmeli siyah izmeleri,sari renk tozluklanve zerinde egreti duran
niformastyla yagli general pinl pini bir subay grnm vermekten ok uzakti. Gnn nde
geleningilizkomutanlartndan biri onun iin "Hibir ingilizsubaymm byle bir komedyenle ko-
nuqurken grnmek istemeyecegini" sylemigti. Ancak 4 Eyll gece vakti yaptigt duygusal ve
fkeli telefonkonumaslyla her nasilsa General Joffre'ubir kargi taarruza gemeye ikna edecek-
"coup

ti. Gallieni flerde o geceden sz ederken bu telefon konugmasindan de telephone" yani


"telefon
darbesi" diye bahsedecekti.
1914 ylli 6 Eyll gn ormanlar arasmdan ve algun hububat tailalarindankavurucu bir si-
cak altmda geen Franstzlar nihayet hcuma geoiglerdi. Baglangitaepeyce baar1 da kazandi-
lat. Ancak ok gemeden Almanlar yeni kuvvetler getirdiler. Artik Fransizlar gergekten ok teh-
likeli bir duruma dgmgt. Son derece ihtlya duyduklari kendi takviyekuvvetleri Paris'in ok
yakimnda oldugu halde onlan cepheye kecek hibir yol yoktu. Fransiz demiryolu gebekesi
tahrip edildiginden bu yolla gelmeleri imknsizdi. Yrmeye kalksalar, ge kalacaklardi. Askeri
aralarla gelecek olsa bile, bunlarm tagiyabilecegl gln sayidan ok daha fazla adama ihtiya
vardi. O halde ne yapilabilirdi ki?
Ancak General Gallieni kolay kolay pes etmeyecekti. uvala benzeyen gekilsizniformast
iinde sanki her an Paris'te, Paris'in her kgesinde dolagir gibiydi. Kuvvetlerini yeniden toplaylp
rgtlemeye ahgiyordu. Pejmrde grnmnekargm Gallieni asla bir komedyen degildi. As-
linda o hem askeri bir deha hem de bir are bulma ustasiydl. ihtlya\ann doruk noktada oldugu
o gnlerde zaruret iinde irpman kuvvetlere motorlu arag baglantisi kurmayi ve iten patlama-
h motorlardan.yararlanmayi dgnen ilk insandir.

164
Gallieni birka gn evvel, kentin bogaltikna olasihgmi dikkate alarak
"kendine

zg" bir
nakliyemfrezesi kurulmasi ve ihtlyat olarak rezervde saklanmasi emrini vermigti. Gerekten
de kurulan bir mfreze belirli sayida Paris taksilerindenolugmugtu. 6 Eyll sabahl Gallieni mev-
cut taksi rezervinin ihtlyacm ok altmda oldugunu grecek, Paris'teki btn taksilerinde bu
mfrezeyekatilmasim, vakit geirmeden nakliye blg haline dngtrlmesini isteyecekti.
Bir sabah Malulller Bulvari denen yerdeki'bir lisede kurulmug olan kararghmda otururken ani-
den esinlenerek yeni bir karara varacakti. Taksilerden kurulu bir armada organize edecek ve bu
armadaylabinlerce askericepheye sevk edecekti.
Hemen kentte mevcut bin taksininaranipbulunmasim ve komuta altma almmasmi em-
retti. Pollslerle askerler de derhal taksileri durdurup, gofrlerdenparalanm deyen mgterilerini
.
hemen orada biralop karargha gitmeleriniistediler.
Bu ara, gofrlerden birlyle kendisini arabadan indiren askerarasmda gylebir konugma ge-
iyordu:
"Peki, mgteri hakkimizi nasil deyecek? Taksimetreye gre mi, tek fiyatla mi?"
"Taksimetreye gre."
"yleyse haydi gidelim!"
Bunu syledikten sonra da taksimetresiniamayi ihmal etmeyecekti.
Saat akgamm on'una kadar, yani Gallieni'nino emri verdiginden sonrald ild saat iinde
yzlerce taksi des lnvalides Bulvari'nda toplanmigbulunuyordu. Taksilerin ilk grubu akyam ka-
ranligmdan yararlanarak Paris'in kuzeydogusunda kk bir ky olan Tremblayles-Gonesse'e
yollandilar. Ertesi sabahdes Invalides Bulvan'nda taksilerdenolugmuy ikinci bir ordu hazir vazi-
yette bekliyordu. Bu ikinci grup da byk bir konvoy halinde, Champs-Elysee'den yukan dogru,
Royale ve Lafayette yollarmitakibenharekete geti.Sonrada Gagny'dekent digma ikipdoguya
dogru ilerledi. 7 Eyll gn taksilerkararlagtmlmig olan yerde bir araya geldiler ve yeniden or-
gamze olup gruplara ayrildilar. Aym gn taraflararasmda atigma ve onun getirdigt savag kritik
bir denge olugturmugtu. Alman Ordulan Bagkomutam Helmuth von Moltke, egine yazdigt bir
mektupta 7 Eyll olaylarmdan qu szlerle bahseder: "Bugn kader byk bir karar verecek. Sel
gibi kan aklyorl"
Akgamlan gne; battp da etraf karanliga gmldgnde Gerieral Gallieni'ninkipiselgzeti-
mi altmda askerler bu taksileredolduruluyordu. Su durumu yan paka yan umursamazlikla kargi-
layan Gallieni "Hi degilse ahqilmamig bir gey yaplyoruz" demigti. Askerlerin taksilere almma-
smdan sonra sira tika basa asker dolu bu aralarm taksimetrelerini a1p yirmi beg-elli taksilik
konvoylar halinde savag meydanma yollanmasma geliyordu.
Bir tarihinin ileride yazdigi gibi
"gelecegin
motorize kuvvetinin nclerl" olan bu taksi
ofrleri aralarint ancak Parisli taksicilereyakipir tarzda sryor, zaman zaman hiz attirarak bir-
hirlerine yetigip zaman zaman da birbirlerinin nne geerek veya geride kalarak bikip usanma-
dan ilerliyorlardi. Karanlik yollarda birer lik noktasi olugturan farlanyla bu taksilergerekten
grlmeye degerdi.
Gallieni Paris taksileriylesavag cephesine binlerce askeri tagimayibagarmigtl. Eu da kugku-
suz savagtn yazgismdaetkili olmuytur. 8 Eyllsabahi dogan gne; Fransiz hattmi bir gn evvel-
kinden daha kuvvetli, bu hat zerinde boylu boyunca arpiganFrans12kuvvetlerini de moralleri
dzelmig, yeniden gevkkazanmig bulacakti Nitekim, bir gn sonra Eyll'n 9'unda Almanlar
yenik dgt ve .geri gekilmeyebaglad11ar.Alman ordularmm geri ekilmesi sitasmda durumu
"lgler

mektupla karisma bildren Moltke bu konuda gunlariyazlyordu: kt gidlyor; Paris'in do-


gusundakiatigmalar lehimize sonulanmayacak. Savagimizin acimasiz bir dg kirikligt oldugu
anlagillyor... Byk mitlerle baglayan bu sava; sonunda bizim aleyhimize sonuglanacak."
Taksi gofrlerine gelince, iki gn boyunca a ve uykusuz kalmig bu insanlar, Paris'e dne-
.
cek, burada kendilerini hayretle kargilayan birok merakli tarafmdan sarmalanip haklari olan

165
taksi cretlerini de alacaklardi. Onlar Paris'in kurtanlmasma yardim etmiglerdi. Aynca General
Gallieni'ninbulugu ve yol gstericiligiylemotorlu tagmamn gelecek iin ifade ettigi anlami da
hareketleriyle gstermiglerdi.
11eridekiyillarda vefakr Paris gehrtdes Invalides Bulvan'ni kesen geni; yolun ismini degig-
tirerek buraya "MaregalGallieni"ismini vermigtir.

Savagta ltenPatlamali Motorlar


1914 ylli 6-8 Eyll'nde Ingiltere'nin de katildigt ortaklaga srdrlen Fransiz saldinsi ke-
.kargi

sin bir sonu doguracak nitelikteydi. Marne'de yapilan atigmalarmilki savagin seyrini degigtir-
migtir.Aynca uzun planlamalara dayah olarak geligtirilmig Alman savunmasmm da sonu olmug-
tur. Bu atigmalarsavagtnkarakterini de kesin olarak degigtirmig ve savagm kisa sreli olacagt
hakkmdaki yaygin kanly1kknden yok etmi tir.Almanlar geriekilmelerinidurdurup bekleme -

durumuna geerkenbuna kargi olan kuvvetler her iki taraftada siperler kazarak, uzun, kanh,
anlamsiz bir ylpratma sava1olacagt artik kesinlegmig statik bir savunma savagi iin kendilerini
hazirlaylp bulunduklan yerlere lyice yerlegiyorlard1.Makineli tfeginartik yayginlagmigolmast
Ye aynca dikenli tel Ye engellerin de devreye sokulmasi nedeniyle savunma hayati nem kazan-

m1;ti. Su da savagin daha da hareketsiz, durgun kalmasi sonucunu dogurmuqtur. Eu duruma si-
nirlenen ngilizSavag Bakan1 Lord Kitchener gu szleri sylemekten kendini alamayacakti: "Ne
yapmak gerektiginibilemiyorum. Bu yaptlglmlza savag dnemez."
Savaginbu durgun seyrini larmamn tek bir yolu oldugu artik apa1kanlagilmiqu. Su savag-
ta zafer ancak, askerleri harekete getirecek bir egit mekanik yenilik bulmak ve bunu uygula-
makla mmkn olabilecekti. Bylecesavagankuvvetler savunmayi sadece et, deri ve niforma-
lanyla degLl, hundan daha gvencelive hizli olan bir mekanik donanimla yapmaltydL nlaske-
ri tarihi Basil Liddell Hart'm ifade ettigi glbi, gerekli olan "Belirli bir hastaliga kargi belirli bir
panzehir bulmakti." Bu hastaliga tanly1ilk koyan ve panzehiri bulan kigi Ernest Swinton isimli
bir Ingilizalbayidir. Swinton zamanm tamnmigbir sava; romam yazanydive evvelce de ingilte-
re tarafmdanRus-JaponSavagi'nm resmi tarihini yazmakla grevlendirilmigti. Bu eseri yazmty
olmasinm sagladigideneyimle daha o zaman bile ileriyi grp makineli tfeginsahip oldugu po-
tansiyelgc tahminedebilmigtir. Daha sonraki ylllarda Amerika BirlegikDevletleri'nde son za-
manlarda geligtirilmigolan tanm-traktrzerinde yap11anegitli askeri denemelerle de yakin-
dan ilgilenmigtl. Savagtn ilk gnlerinde genel karargh tarafmdanresmi
"grg

tanigt" olarak
Fransa'ya gnderilen Swinton, iki arpl iki drt eder hesablyla mantigim kullanip panzehirl bul-
mayi bagardL Bu, iten patlamah motor gcylegaligan,paletler zerinde hareket eden, maki-
neli tfek kurgunu geirmeyen ve dikenli tele duyars12 21thlt bir ara olmahydt
Ancak ihtlya duyulan geyher zaman istenen geyolmuyor ve ragbet grmyor. Nitekim bu
durumda da, ingilizOrdusu'nun tahkimedilmig siperlerde bekleyen yksek komuta dzeyinde-
ki kargit grgl subaylan bu neriyi.ciddlye almayarak baltalamak iin ellerindengeleni yapti-
lar. Gerekten de, eger Churchill ige el atip konuyu desteklememig olsayd1,bu neri oktanlp
gitmeyemahkmdu.Ancak Donanma Bakam askeri yeniliklere saygl gSteren, deger veren bir
kigi oldugundan, konuya egllerek, o gne kadar bu tr aralan imale baglamadiklan iin orduyu
Ve Savag Ofisi'ni azarlayacakti. Churchill 1915 ylliOcak aymda Bagbakan'a
u szlerisylemig-
tir: "Yaadigimizbu sava; ate; meydarnhakkmda bunca zamandir bildigimiz tm askeriteorileri
yerle bir etmig, bunlar zerinde bir ihtilal yaratm14tir."Konuya kargi ordunun gsterdigi diren
kargismda Churchill donanmaya ait fonlarm yeni olan bu aracm geligtirilmesiiin sarf edilmesi
komutunu verdi. Donanmamn yaptigL bu geici yardimi yansitmasi iin yeni geligtirilenmakine-
"kara
kruvazr" veya gemisi" adi verildi. Churchill'inkendisi ise araca
"kara "caterpillar"

ye
(ttrtil)ismini yakigtirdi. Ancak gizliligin saglanmasi iin bir de kod isim gerekiyordu ki bunlar

166
"cistern" "rezervuar"

arasmda nerilen birok isimden ikisi, su hazinesi anlamma gelen ve sz-


"tank"
iki
ckleridir. Bu kelime ara iin dgnlmgse de sonunda szcgnde karar lolindi.
Tank ilk olarak1916 ylhnda, geligmiggekliyleSomme arpigmasmda kullanildi. 1917 Kast-
mi'nda ise daha da geltirilmiggekliyleCambraiarpi malarmda kullanilmig ve burada nemli
bir performans gstermigtir. Ancak tankm kesin sonuca en etkili olduguyer 1918 yih 8 Agustos
tarihindekiAmiens arpigmasidir.Bu arpigmalarda456 adet tanktan oluganbir ordu Alman
hattim yararak ieri girmeyi bagaracakti. O gnlerde Bagkomutan Paul von Hinderiburg'a vek-
let etmekte olan General Erich Ludendorf, ileriki gnlerde 8 Agustos tarihini gu s21erleanacak-
ti: "Savagtarihinde Alman Ordusu iin karagn." Artik savunmanm n planda oldugu gnler
geride kalmigt1. 1918 Ekim aymda Alman Bagkomutant artik zaferin Almanya iin mmkn ol-
madigmiilan edlyor ve bunun birinci nedent olarak da tanklarmdevreye giriginigsteriyordu.
Alman yenilgisinin diger bir sebebi de araba ve kamyonun mekanize nakllyede gsterdigi
yksek dzeyde bagaridir. yleki, demiryoluyla yapilan nakliyede Almanlar baanli olurken,
Mttefik Kuvvetler araba ve kamyonlann kullanima sokuldugu yerlerde stnlg ele geirmig-
lerdi. 1914Agustosu'ndaFransa'ya giden ingilizkeyifkuvvetinin elinde sadece 827 motorlu ta-
gitvardive bunun 747si kendisine ait degildi. Motosiklet sayisi ise sadece 15'ti. Savagm son ay-
larma gelindigindeise ngilzOrdusu'nun sahip oldugu ara sayis156.000 tank,23.000 motorlu
ara, 34.000 motosiklet ve bisikletten oluuyordu. Ayrica savaga 1917 Nisam'nda girmig olan
BirlegikDevletler de Fransa'ya50.000 adet benzinle aligan ara getirmigti.Bu aralar bir arada,
savagan kuvvetlerin ve malzemenin bir yerden bagka bir yere dzenli gekildenakll iin gereken
hareket yetenegini saglamigti.Bu da birok atigmada hayati nemi oldugunu kamtiamigt1. Sa-
va; bittiginde, Mttefikler'in Almanya'ya kargi kazandigi zaferin bazi ynlerden kamyonun lo-
komotife kargi kazandlgl zafer oldugu sylenmitir.

Havada ve Denizde Savag


tenpatlamah motorun yeni bir sava; arenasmda havadaki etkileri, diger arenalardan daha b-
yk ve daha dramatik olmugtur. Wright kardepler 1903'te Kitty Hawk'da ilk uuglarmtyapmig-
lardi. Ancak talyanlar'in 1911-19l2'de Trablusgam'da Trkler'lesavagirkenuaktan yararlandi-
gi tarihe kadar, askeri erknm uaga kargi yaklagimi pek olumlu olmamig, daha ok geleneksel
tutuma bagh kalmigtir. Bu olumsuz yaklagimFransizGenerali Ferdinand Fock'un uaklarm as-
keri alanda kullammi konusunda yaptigi qu zetlemeyle aiklanabilir. General Fock havaciliga
bir spor olmaklaberaber uagm ordu iin degersiz oldugunu"
"iyi
ordu iginde yer vermiyor ve
sylyordu.1914'te sava; iktigmda,Ingilizaskeri erkninm
"ticari
ig" olarak isimlendirdigt ha-
vacilik endstrisinde,olsa olsa bin kadar kipi abylyordu. 1915 Ocak aymda da yani bu tarihten
bir ay sonra, ngiltere'de inga edilmig olan uak sayisi sadece 250 kadardi ve bunun altmig adedi
deney amac1ylakullanilmaktaydi.
Tm bu olumsuzluklara kargm uagin askeri alanda hizmete sokulmasi, baskiyla da olsa,
hi gecikmeden gereklegmig ve etkisinin ne denti byk potansiyel ierdigi ok abuk anlagil-
migtir. Havacihk alamnda yazi yazan bir lngilizyazar 1915 ylli baglarmda uak iin gugzlemde
bulunuyordu: "Sava; iktigindan bu yana, uagLn kazandigi bagarilar o denli byk ve srprizli
oldu ki, hayal gc kuvvetli olmayanlar bile hem donanma ve hem de askeri operasyon ailarm-
.
dan uagtn ne derece hayati nemde ve vazgeilmez oldugunu anlayabildiler. Uak, savag bittigi
zaman belki gnlk yagamimizda bile bir ulagimaract olarak kullamlacak." Uak gibi yeni bir
hava gcnn icadt ve geligtirilmest kisa zamanda endstriyelaltyapi ingaatma gereksinim gs-
terdi. Otomobil sanayli zellikle motorda,bu altyapimn temeliniolugturdu. Sava; yay1ldika,a-
.

buk ategleme ynteminin de uygulanmasiyla, havac1hk savaga paralel dzgn bir geligimgster-
di. yleki, 1915 Temmuzu'nda, savag iktigindanberi, yani bir seneden daha az bir zaman n-

167
ce kullamlmakta olan makinelerin her biri, uagm devreye girmesiyle,demode olmug ve yerleri-
ni uaga birakmigt1.
Havaciligtn savagta ilk anlamh kullammi kepif ve gzlemalanlarmda oldu. Havada yapilan
savag baglanglta Silah ve el bombalanyla birbirlerine ate;
aan pilotlararasinda oluyordu.Daha
sonra keyif uaklanna makineli tfek yerlegtirildi ve pilotun kazayla kendi pervanelerini ategle-
mesini nlemek iin, uaklarda ateglemeyi pervanelerin rotasyonuna gre senkronize eden yeni
mekanizmalar geligtirildi.Bylecesavaguagt dogmug oldu. Takvimler 1910 yllmi gsterdigin-
de, artik uaklar filolar halinde uar olmuy ve havacilik savag taktikleri bir hayli geligtirilmigti.
Taktik bombalama denen bir bombalama yntemi savaglylabir arada- uygulamaya so-
-piyade

kulmuy ve ilk defa Ingilizlertarafmdanhem Trkler'e hem de Almanlar'a kargi kullanilmigtt.


Trkler'e karp kullanildigmda etkisi mahvedici oldu. Almanlar'a kargi, 1918 Marti'nda Ingiliz
cephesini yanp ieri girmelerizerine, Alman Ordusu'nun hcumunu durdurmak iin uygulan-
migttr.Stratejik bombalamada nclk yapan ise Almanlar olmuytur. Almanlar, nce zeplinler ve
sonra da bombardiman uaklart kullanarak dogrudan ingiltere'yesaldinda bulunuyor ve bunu
yaparak Britanya adalarmm dokunulmazligim ihlal edlyordu. Bylece Birinci Britanya Savai
baglamigoluyordu.Bu saldinlara Ingilizlersavam son buldugu aylarda Almanya iindeki hede6
lere yaptiklan hava saldinlanyla karythk verdi.
Sava; srekli olarak yenilikler yolunu zorluyor, her gn yeni buluglar uygulamyordu. Sava-
ym son aylarmagelindiginde,en geligtirilmig uagLn hl21 iki katmdan daha yukan ikmig, saatte
120 mili agmigti. Su uaklarm uug tavanlanise yaklagik 27.000 feet kadardi. Topyekn retim
rakamlan hep aym durumu,-yani htzli kalkmmayi gsteriyordu. Savagindevam ettigi sre iinde
Ingiltere55.000, Fransa 68.000, Italya20.000 ve Almanya 48.000 adet uak imal ettilet Sava-
m devami olan bir buuk ylllik srede Birlegik Devletler 15.000 uak imal etti. Savag ncesi
diglanan ve sadece
"iyi
spor" olarak tammlananbu sanayi bylece sava; sirasindakendini kanit-
layip ne denli yararh oldugunu gstermigti. Demek ki ngiltereHava Kuvvetleri Bagkomuta-
n1'nm sadece Krallyet Hava Kuvvetleri lin geerli grp syledigi szler,asimda genel olarak
tm askeri havacthkta da pekl uygulanablirdi. Bagkomutan Krallyet Hava Kuvvetleri'nde
uaklardan yararlanma gerekesi olarak "Savagmgereksinimleri bunu bir gece iinde zorunlu
kild1" demigtir.
Donanmalar arasmdakiyangmaya gelince, sava; ncesi yillarda Ingiltere ile Almanya iligki-
lerini o denli kizigtirmigolan bu yarig,bu defa savag sirasmda tam tersine, durgunlagmig, hare-
ketsizlegmigti. Savagtn patladigt gnlerde ingiltereBykFilosu Almanya'mn Aik Deniz Filo-
su'ndan daha stn durumdaydi. 1914 Aralik aymda Falkland Adalan arpigmasmda, Ingiliz
Kraliyet donanmasi bir Alman filosunu yenilgiyeugratmig ve kazandigt bu zaferle A.1manya'nm
dnyamn ticaret merkezlerines1zmasmi engellemigti. Yine de, denizde rekabet konusunun iki
lkeyi, ingiltereve Almanya'yi savaga srklemede en _byk rol oynadigiyadsmamazsa da,
ingilizByk Filosu ile Alman Aik Deniz Filosu'nun savag boyunca sadece bir kere gerek an-
lamda 31 Mayis 1916'daki Jutlandarp1masmda kargt kar1ya geldigi de bir gerektir. Efsaneyi
andiran bu karydagmamn sonucu o gnden bu yana devamli tartigmakonusu olmuqtur. Taktik
anlammdadgnldgnde yenen taraf.Almanya'ydi; nk kendisine kurulmuy tuzaktan ka-
mayi bagarmigti. Ancak stratejikanlamdaalmdigmdazafer ingilizler'e aittir;nk savagm geri
kalan kismmda Kuzey Denizi'ne egemen olabilmigve Almanfilosunu kendi slerine hapsetme-
yi bagarmigti.
Olaylar Churchill ve Fisher'in Kraliyet donanmasinda petrol kullammma geilmesiiin
yaptiklan baskida hakli olduklanm gstermigtir.nkpetrol Ingilteredonanmasma daha ok
seenek, daha byk hiz, daha hizli yakit verme avantajlari gibi bfrok avantaj saglamigtL Al-
man Aik Deniz Filosu yakit olarak daha ok kmr kullamyordu. Almanya digmda da kmr
ikmali yapacak herhangi bir ikmal istasyonu yoktu. Su nedenle seenek ve esneklik bakimmdan

168
Almanya ok daha kisit11durumdaydi. Gerek gudurki; Alman Aik Deniz Filosu sirf kmre
bagli olugu yznden yenilgiye ugramig ve ismine laylk olmadigi izlenimini vermigti. Kabul et-
mek gerekir ki Almanya petrol saglama konusunda .hibir zaman ingiltere'nin konumunda 01-
mamigtit Almanya, Ingiltere'nintersine, savag sresince petroleerigme olanagtbulamadi,

Anglo-Pers, Shell'e Kary


ingiltere'ninAnglo-Pers Sirketi'nden
hisse almasi tam antamiyla belirli bir amaca ynelikti:Ihti-
yact olan miktarda petrolgaranti altma almak. Ancak sava; beklenildiginden ok daha erken
patladi; yle ki, degil hkmetle girket arasmdaki iligkinin saptanmast,daha ]Setrol ahmi bile bit-
.
medensava; gelip atmigti. Aynca ran'dakipetrol igletmelert de nem bakimmdan hl etkisiz
durumdaydt. 1914 yllinda dnyada retilen petrol toplammmyzde birinden bile daha
azmi i-
kanyordu. Ancak retim arttika, lkenin stratejik degeri de fazlastyla artacak ve Ingiltere'nin
gerek petrol yakitma ve gerekse girkete kargi olan anlagma ve ykmllklerininkorunmast ge-
rekecekti. Ne var ki bunun gerekten yapilabilecegini gsteren herhangi bir igaret de mevcut
deglldi. Garip bir rastlantlyla, savagmbaglamasmdan daha bir ay ble gemeden ingiltere'nin
Iran petrol yataldan ve rafinerisini savunma gcnden pigmanlik duyan kipi, petrol en ok sa-
vunan kigi ve Anglo-Pers anlagmasmm bag sorumlusu olan ChurchilPin bizzat kendisi oluyordu.
1 Eyll tarihindeChurchillgu szlerisylyordu: "Bu amacahizmet edecek herhang bir askeri
.
kuvvet bulma olasiligimizanlagildigma gre gok az. Petrolmz bagka yerden satin almamiz
gerekecek."
Diger taraftan Osmanli imparatorlugukuvvetleri byk tehdit olugturuyordu. 1914 g-
znde Trkiye'nin Almanya'nm mttefikiolarak savaga girmesinden hemen sonra, bu lkenin
askeri kuvvetleri ran'mAbadan rafinerisini tehdide bagladl. Ingilizaskerleri bu kuvvetleri ps-
krttler ve daha sonra da Basta'yi ele geirmeyealigtilar.Basra, Iran petro1ne Bati'dan gele-
cek stratelik girigimlerekargi nobeti durumunda oldugu iin, o gnlerde Ok byk nem arz
eden bir kentti. Basra'mn kontroln ele geirmekdemek ingiltereikarlannadost olan yerel
hkmdarlann, ki bunlardan biri de Kuveyt Emiri'ydi,emniyetinin saglanmasi demekti. Ingiliz-
ler kendi korumalan altma aldiklan sahalari giderek daha da yayginla tinp kuzeybatlya, mm-
knse Bagdat'a kadar uzatmakistiyorlardi. En nde gelendgncelerden biri, bir kez daha, pet-
rol yataklanm ele geirmekve Almanya'nm franzerindeki ylkici gcne kargi koymak olmug-
tu. Aym zamanda, Mezopotamya'nm, yani bugnk Irak'm petrol potanslyelinin Ingiltereaske-
ri ve siyasi planlamastndaki yeri de giderek daha ok nem kazanmaktaydi. 1917 yllmda, Trk-
ler'in kargismda kltc yenilglye-ugradiktan sonra Ingilizlernihayet Bagdat'i ele geirmeyi
baardilar.
Savam devami sresince Iran'dakipetrol retimi savagtan pek etkilenmemigti. Ancak, bu-
nun tek istisnasi olarak, 1915 y1lmmbaglannda blgedeki yerel kabile mensuplari Alman ajanlar
ve Trkler tarafmdankigkirtilarak petrol blgelerinden Abadan'a uzanan boru hattim tahrip etti-
ler. Borunun onanlip petroln yeniden istendigi glbi akmasi saglanmcaya kadar aradan bey
ay
gemesi gerekmigti. Abadan'dan gelen antma kalitesindeki problemlere ve savag zamamnda
rastlanan donamm eksikligine ragmen, askerlerden gelen talebinde drtsyle, ran'da,giderek
byyen bir smai igletme kk salmaktaydi. 1912-1918 arasmda iran'mpetrol retimi on katm-
dan daha yukan, gnde l 600 varilden 18.000 varile tkmigti.1916 yllmm sonlarmda artik Ang-
lo-Pers Sirketi, Ingilteredonanmastnm toplampetrol ihtiyacmm begte birini tek bagma kargilaya-
cak duruma gelmigti.Bir vakitler, kurulugundan sonraki ilk on, on beg yll iinde, birok defa
iflas durumuna yaklagmigolan bu grket,pimdiartik byk kr saglayarak igletiliyordu.
Anglo-Pers aismdan degigmekte olan gey bundan ibaret de degildi. Kr etmeye baglayan
irket karakter ynnden de degigiyordu. IdariiglerMdr Gharles Greenway izledigi aikVe

169
i

kesn stratejiyle Anglo-Pers'i sadece bir ham petrol reticisi olmaktan ikanp entegre bir petrol
"tam

girketiyapmaya ababyordu.Kendi ifadesiyle, baarmak istedigi gey anlamtyla kendine ye-


"nc

terli olan bir organizasyon kurmakti." Bu organizasyon mamullerini bir tarafmmda-


halesi olmaksizm, kendileri iin kr getirecekiklyyeri neresiyse oraya satacakt1." Daha dnya
savagimnortalannda, Greenway,girketinisavag sonu rekabet iin ynlendirmeyebaglamigtlbile.
Bu arada birok yeni girigimlerdede bulunuyordu. Bunlar arasmda belki de en Onemlibagari In-
giltere hkmetinden, Birlegik Kralhgm en byk petrol dagitim gebekelerindenbiri olan British
Petrol adiylaanilan girketisatm aldig1zaman saglandt Bu girket,isminin British Petrol olmasma
karym aslmda Deutsche Bank'a aitti. Deutsche Bank'mBritish Petrol adim alma neden, sahibi
oldugu Romanya petroln bu lkeye satabilmekiin girketibir girikapisi olarak kullanmasin-
dan ileri geliyordu.Savag patlak verdikten sonra, ingilterehkmeti Alman kontrolnde olan
bu girketi kendi kontrolne baglamigt1.Bylece British Petrol sahipliginide zerine almigolarak
Anglo-Pers Sirketi sadece byk bir pazarlama sisteminiele geirmeklekalmaylp, aym zamanda
ileride kendisi iin son derece yararli olacak bir isime de kavugmuy oluyordu. Anglo-Pers bu ara-
da kendi tanker filosunu da kurmutu. Yagadigitm bu yeniliklerle Anglo-Pers temeldenbir de-
gigimgstermigti. 1916-17 ylllarma kadar sahip oldugu sabitmal varliklarmm yzde 80'den faz-
lasi Iran'da idi. Bu yillan izleyen mali sene iinde ise mal varhgLnm sadece yansi Iran'datutul-
muy, geri kalam tankerlere ve dagitim sistemlerineyatir11mtytt.Artik igletme tam anlamlylaen-
tegrejirket olmuytu.
Greenway'in dger bir hedefi de Anglo-Pers'i ingiltereimparatorlugu'nun petrol gampiyonu
yapmaktive bu amaca en az ilk hedefindeki kadarbyk hirsla yaklaglyordu.Sik sik dile getirip
tekrarladigiglbi Anglo-Pers'i "Tmyle lngilizolan... herhangi yabanci bir unsur iermeyen" bir
.
ekirdekgirketypmai amahyordu.Bunu sylerken Hollanda Kraliyet/Shell Sirketi'ne aik bir
imada bulundugu kugku gtrmez.Greenway her firsatta "Shell'dengelentehdit" konusunu ta-
zeliyor, Sir Marcusve yardimcilannipetrolclkte dnya apmda tekelciliktertipleriyapmakla
suluyordu.Greenway ve yandaylan tekrar tekrar ve bikip usanmadan Hollanda Kraliyet/Shell
karmasim ingilizpkarlarma sadakatsizlikle ve mamulleriniAlmanya'ya satarak byk ka-
"petrol

etmekle" milli tehdit unsuru oluturmakla" itham etmiglerdir.


"ciddi
zanlarelde ve bir
Su sulamalann hepsi hem haksiz hem de gerege aykinydt Bir kere uyruk degigtirip ngi-
liz uyruguna gemigplan ve sava; yillanm Londra'da gegirentccar Deterding sava; yillan bo-
yunca hem kipisel mal varhgmihem de girketininmal varligim Mttefikler'inemrine
Vermigti. .

Marcus Samuel'egelince, o tam aniamtyla ategli bir ngiliz v atanseverdi ve yazik ki bunun bede-
lini act bir gekildedemigtir, ikioglundan yani sava;
biri, ncesi Londra'nm Dogu Yakasi'nda fa-
kir ocuklariin bir banndirma yurdu amigolan byk oglu, Fransa'da, mfrezesini harekete
geirdigi strada hayatim Raybetmigti, Samuel ve egi, bu gencin lmnden sonra, yazmig oldugu
giirlerin kk bir blmn, onun anisma yaymladilar. Iki damadmdan biri de yine savagta br
harekt strasmda hayatml kaybetmigtir. tekioglu da, savagtan sonra
"siper

hastahl"denebile-
cek, uzun zaman siperde kalmanm olugturdugu bir hastaliktan lmgt.
Samuel'in kendisine g^elince,o da son derece cesaret isteyen bir ige girigmig,ancak usta bir
beynin planlayabil cegi ve ileride ngilizsavaggc ynnden son derece nemli olduguanlagi-
lacak bir girigimdebulunmugtu..,Toluen denilen ve TNT isimli patlayict yapimmda kullamlan
madde, genellikle kmrden ikanliyordu.Ancak 1903'te, Cambridge niversitesi kimyagerle-
rinden biri toluenin aym zamanda Shell'in Borneo ham petrolnden de istendigi miktarda ika-
nlabilecegi kegfinde bulunmuptu. Bunu bilen Samuel, Ainiralligin dikkatini bu gerege ekmek
istediyse de, Amirallik onun verdigi raporu byk gpheylekargilaml; ve'Borneo ham petroln-
den numune verme teklifinide geri evirmigti. On bir yll sonra, savagm baglangicinda, teklifbir
-

kez daha yinelenmig, ancak yine geri evrilmigti. Samuel,Almanlar'm TNT yapiminda Borneo
'.

ham petrol kullandiklarmdan hemen yzde yz emindi ve bunu kamtlayan belgeleri Amiralli

170
ge sunmuytu.Ancak yine de Amirallik teklifeilgi gstermemekte direnmigti. Sonra birdenbire
manzara degigti. 1914 sonlarmda Ingiltere'ninkmre bagimli toluen retimi ihtiyaci kargila-
mamaya baglamigve Ingiltere neredeyse tamamenpatlayicisiz kalmanm egigine gelmigti. Petrol-
den toluen ikarmakzorundaysa da bunu yapacak tesislerdenyoksundu. Shell tarafmdanIngil-
tere'de kurulmasi pekl mmkn olan toluen 1karmafabrikasi, ingiltere'dekurulacak yerde,
Hollanda'nm tarafsizkesimi olan Rotterdam'da, grubun Hollandah kolu tarafmdankurulmuytu.
Aynca artik, Alman girketlerininTNT yapimmda Rotterdam fabrikasmin rnn'kullandigt da
kesinlik kazanmtyt1.
Su durum kargismda Samuel ve abgma arkadaylan byk cesaret isteyen bir plan yaparak,
uygulamaya getiler. 1915 Ocak ayi sonunda, bir gece sabaha kargt, Rotterdam'daki tesis skl-
d, paralaraayrildi, her para ayn ayri numaralamp kamufle edildi ve sonra da doklara tagmip
orada bir Hollanda pilebine yklendi. Birka dakika iinde gilep karanhklarda kaybolmuy ngiliz
destroyerleriyle bulugmak zere deniz randevusuna dogru yollanmigtl. Su arada haber, Alman
ajanlarmada sizmig ve bir bogaltma olacagl haberi duyulmuytu. Ancak haberde yanhghk vardi;
nk bogaltma onlann bekledigi tarihten bir gn evvel olup bitmigti. Bogaltmano gerekleptigi
gnn ertesi gecesi, belki de bir rastlantlyla, paralan tagimigolan Hollanda pilebile benzer bag-
ka bir Hollanda gilebiAlmanlar tarafmdanRotterdam limam agzmdatorpilleniyordu.Aradan ge-
en zaman iinde toluen igletmesinin paralan ingiltere'ye nakledilmig, birka hafta iinde de
- Somerset'te yeniden kurulmutu. Bu igletme, Shell'inileride kurdugu ikinci bir igletmeyle birlik-
te ingilizaskeri kuvvetlerinin ihtiyaci olan TNT toplammmytzde 80'ini saglamigtir. te daha
ok bu igteki bagarismdan dolayidir ki, sava; bittiginde Samuelbir asalet rtbesi verilerek dl-
lendmliyordu.
Greenway'in Hollanda Kraliyet/Shell Sirketi'nin vatanseverligine ynelttigi srekli sula-
malara kargi bu girketharp sresince Mttefikler'ebagli kalmig, ittifakm aynlmaz bir parasi ol-
ma konumunu devam ettirmigtir. Aslmda savag sresince Shell petrolde bir mfreze komutam
gibi davranarak ngilterekuvvetlerine ve btn dnyada ingiltere'mn mttefiki olan lkelere
gerekliolan petrolsaglayipbu igi organize etmigtir.Aynca gereksinimduyulan mamullerin Bor-
neo, Sumatra ve BirlegikDevletler'den Fransa'daki demiryollarma ve havaalanlarma getirilmesi-
ni saglayarak her bakimdan yardimci olmuytur.
Bylece Shell iin "ngiftere'nin savag fleriye gtrmesinde, savaga devammda merkez ro-
l oynadi" denebilir. Hkmet mensuplari, en ok ihtlya duyuldugu bir sirada Shell'den vaz-
gemenin ne derece dogru olacagihususunda tereddt gstermeyebaglamigti. Greenway ve
yandaglarmm Gruba ynelttikleri bitmez tkenmez saldinlara artik olumsuztepki gsteriyorlar-
d1. Gerekten de Greenwaysaldin oyununu ok byk boyutlarda oynamty, ancak bu, sonuta
hkmet mensuplarmdan birogunun Anglo-Pers aleyhinednmesine yaramtytt. Artik hkmet
mensuplari, Greenway'invatanseverlik rts altmda haksiz iddialarda bulundugundan kugku-
lanmaya baglamigt1.Aynca, syledigi glbi iran'mmenfaatlerinigzetmeyecek bir entegre girket
kurma stratejisine de gz kapalt inanmlyor, konunun tartigilmasigerektigi grgn savunu-
yordu. Whitehall'de yapilan tartigmave mnazaralarm sonu gelmiyor,hkmet yetkilileri daha
son gnlerde yzde 51 hissesini satm aldiklanbu girketekargi tutumlanmnve hedeflerinin ne
olmasi gerektigi hakkinda egitli fikirler yrtyorlardi. Mali igler sorumlusuolan gpheci bir
"donanma

memurun ifadesiyle, ama acaba sadece iin petrol saglamadan mi ibaretti?" Acaba
"bagka
amalar da yok.muydu?" Yoksagerek ama nce devlet sahipliginde entegre bir petrol
girketikurmak, girketi milli bir petrol girketi durumuna getirmek ve Sonra da bu yolla, girkete ti-
cari ikarlanm tm dnyaya yayip genigletmesinde yardim et'mekmiydi?Bazi kimseler girketin
ticari alandaki hirs ve ihtirasmi Ingiltere'ninsavag sonu ihtiyalarma bagliyor ve
"lkenin
gele-
cekte petrolclkte bagimstz konuma gelecegignn zlemini ekiyordu."Bu kipilere gre "n-
giltere o gn kmrde nasil bagimsiz konumdaysa, petrolde de bagtmsiz konu'ma gelmeliydi."

171
I

Ancak Donanma Bakanhgi'm Churchill'dendevralmig olan Arthur Balfour, hkmetin bu konu-


da sorumluluk.yklenmesine tereddtlebalayor ve 1916 Agustosu'nda hkmetin
"modern

ya-
amin nde gelen bir ihtiyacim yklenen byle dev bir kombinenin politikasindan sorumlu ola-
cak kadar uzman olup olmadigindakararsiz oldugunu" bildiriyordu. Ilgililer bu arada hkme-
tin onaymasahipmuhtelifkarma girketformlanm ele alip tartigiyorduki, bunlara Hollanda Kra
liyet/ShellGrubu iinde ingiliz1karlannaHollanda Ikarlarmdan daha ok yer verecek plan ve
projeler de dahildir. Ancak bu tekliflerin hibiri sava sresinde bir ige yaramadi ve sonu ver-
medi. Bunlar digmda ele almmasi gereken ok daha acil ve zorunlu konular vardi.

Petrolde Kitlik
1915 sonlarmda savagmgerektirdigipetrol arzmda bir miktar dggolmugsa da bu durum lngil-
tere'de fazla bir endigeye neden olmamigt1.Ancak durum 1916 ylli baglarmda degigti. 1916
Ocak aymda, Londra'da ikanlan The Times gazetesi ilk defa olarak bir
"petrol
kitligmm varkgi-
"petroln
ni" haber veriyordu. Aym ylhn Mayis aymdaiseyine The Times gazetes bu defa ma-
kinelerde i; iin kullanimmin ne anlama geldigtnin aika tammlanmasmt"talep ediyor, aynca
hizmetteri ihtiyacmm dikkate almarak petroln zevk iin yapilangezilerdekullanilmasin-
"savag

dan vazgeilmesini" istiyordu.


Yeni baglamakta olan petrol krizi iki ayn nedene dayanmaktaydi. Bunlardan birincisi -Al-
man denizalti saldinlan yznden- giderek bymekte olan ykleme tonajmdakikisillamayd1.
Petrolden bagka teki hammaddelerden-hepsine ve aynca ylyecege de uygulanan bu ktsitlama,
ingilizadalanna giden tm bu mallarda kisitlama uygulamasim gart koguyordu. ten patlamah
motor Almanya'ya denizlerde bir tek, byk avantaj saglamigti. Bu, dizelle ahan denizalttydi.
Denizalti sayesinde Altnanya, Ingiltere'nin kendisine uyguladigi ekonomik ambargoyave ngil-
tere'nin denizlerdeki topyeknstnlgne Oldrc denizalti savaglar1 uygulayarak cevap ve-
riyordu. Almanya'nin bundaki amaci ingiltere'yeoldugu kadar Fransa'ya da gnderilen petrol
yararsiz hale getirmekti. Bunalimm ikinci nedeni ise petrole kargiher gn biraz daha fazla artan
talepten ileri gelmigti. Sava; meydanlannda ve yurtiinde smirlarda,Savag iin gerekli olan pet-
roln mutlaka saglanmasigerekiyordu. Bir petrol yokluguyla karpikarplya gelmektenkorkan h-
kmet sonunda petrol karneye baglama kararl aldi. Ancak bu sistemin getirdigi ferahlik geici
olmutur.
Kisitlama uygulamasi 1917 baglannda, Almanlar'in Mttefik gemilerineuyguladigi deni-
zalti saldinlanniyogunlagtirmasi ile bir kez daha tm giddetiylekendini hissettirmeye baglamt;
ti. Aslinda sonucu ele almarak degerlendirildiginde bu kampanyamn Almanya atsmdan ok b-
yk boyutlara uzanan bir gaf oldugu meydana 1kar.nk kampanya o gne kadar tarafstzligt-
m korumuy olan Birlegik Devletler'in, tarafsizhttmbozarak Almanya'ya Savag ilan etmesine yol
amigtir. Yine de Alman denizalti saldinlanmn etkisi byk olmakta devam ediyor ve yaptigL
tahribatarabukhissediliyordu.
1917nin ilk yansmda kaybedilen gemitonaji, 1916'mn aym sre iindeki tonaj kaybmm
iki katml bulmutu. Mayis ve Eyll aylan arasmda New JerseyStandardOil aralarmda yepyen
olan John D. Archbold adh tankeri de dahil olmak zere alti tankerinikaybedecekti. Savagm
devami sresince Shell'inkaybettigi birok tanker arasmda, 1892'de Marcus Samuel'in Sveyg
Kanah'ndan geirdigi ilk tekne olan Murex unutulmamahdir.Amirallik politika olarak mutlaka
alti ay yetecek miktarda bir petrol stokunu yedektetutmakgbi bir prensibe sahip oldugu halde,
1917 Mayis ayi sonunda yedek stok miktarl ngrlenin yansmdan daha apagtya inmigti. Ve da-
ha o zamandan petrol stokundaki dg Kraliyet donanmasinm hareket yetenegini kisitlamaya
baglamigt1.Durum o denli ciddiyet kazanmigti ki, Kraliyet donanmasmm petrolle ahgangemi
ingasmi durdurup eskiden oldugu gibikmre dnmesini isteyenler bile cluyordu.

172
1917 yllinda yaganan ciddi boyutlu petrol sikmtlS1 Ingittere'yibu konudaki abalara res-
men egilmeye, uyumlu ahyan milli bir petrol politikasi olugturmaya zorlayan etkin bir faktr ol-
du. Petrol politikasmi koordine edecek, iinde bir Petrol Ynetimi de olan esitlikomiteler ve
olisler kuruldu. Bunlann iglevi hem savagm daha iyi kopullarda devammi saglamak ve hem de
savag sonu ylllarda Ingiltere'yipetrol konumunda daha iyi duruma getirmekti. Bu dzenlemele-
rin bir benzeri de Fransiz hkmeti tarafindanyapildive hkmet giderek byyen petrol bu-
nahmlylameggulolunmasi iin Comit Gnral du Ptrole(Petrol Genel Komisyonu) admda bir
komisyon kurarak bagma bir senatr olan Henry G. Berenger'i getirdi.Ancak her iki lke de, in-
giltere ve Fransa bunalima kargi etkili olacak tek zmnAmerika'da oldugunun bilincindey-
di. Petrol konusunda anahtann, yklemede ve tankerlerde oldugu artik anlagilmigti.
Londra'dan Amerika'ya
"aresizlik"
ifade eden telgraflarg0nderiliyordu. Telgraflarda bil-
dirildigine gre Birlegik Devletler daha fazla tonalpetrol gnderilmesine msaade etmedigi s-
rece Kraliyet donanmasi daha fazla tonajla hareket edemez duruma gelecek ve bu
"filoyu
hare-

ket yetenegindenyoksun" kalmaya mahkm edecekti. 1917 Temmuzu'nda Amerika'nm Lond-


ra Elisi znt iinde durumu gu szlerle tatumhyordu:"Almanlar baanh oluyor. Son gnler-
de mazot taglyanpek ok gemiyi batirdilar. Batan gemi sayisi o kadar ok ki bu lke ok yalon-
da son derece tehlikelibir duruma dgebilir. Hatta Byk Filo'nun bile yeteri kadar yakit bula-
mamasi sz konusu... tehlike ok byk boyutlarda." llerikignlerde, 1917 gz mevsiminde
durum daha da ciddileymig, Ingilterepetrol bulmada bir hayli zorlamr olmutu. Zamanm S-
mrgelerBakamolan WalterLong, ekim aymdabir yazlyla Avam Kamaras1'muyanyor, durumu
u kelimelerle zetliyordu: "Bu anda, petrol bizim iin dgnlebilecek herhangi bir geydenda-
ha nemli. Gerekli olan btn insan gcne, savag levazimina
ve paraya sahip olabilirsiniz, an-
cak bugn kullandigimz en etkin harekete getiricig olan petrolnz yoksa, elinizdeki tm
avantajlar ok az deger ifade edecek ve petrolle karglagtmldiginda anlarnsiz kalacaktir." Duru-
mun ciddiyeti kargismda aceleyle bir karar almarak petroln eglence amah gezilerde kullamm1
yasaklamyordu.
Fransa'nm petrol konumu. da Almanya'nm
"denizalti
saldin kampanyasi" kargismda hizla
. yozlagmaya baglamigt1.l917 Aralik aymda Senatr Berenger, Bagbakan Georges Clemenceau'yu
petroln tkenmekte oldugu ve lkenin 1918 Marti'nda, yani tam Fransa'mn gelecekilkbahar
iin planladigi hcum tarihinde,tamamen petrolsz kalacagi konusunda uyarlyordu. Petrol
sto-
ku o denti azalmigtiki Almanlar'dan gelen ldrc saldinya, Fransa tipki Verdn'de ugradigt
agir yenilgi gibi, gnden fazla dayanamad1. Verdn'de yapilan savagta konvoy halinde dizil-
mig petrol ykkamyonlar cepheye petrol rezervi yetiptirmeye ve Alman saldirismi nlemeye
mectur tutulmugtu.1917 ylli 15 Arahk tarihindedurum o derece ciddi bir hal aldi ki, Clemen-
ceau Bagkan Wilson'a acilen bagvurup yz bin ton kapasitelik ilave petroln acele gnderilmesi
isteminde bulundu. Clemenceau, bagvurusunda, benzinin "gelecekteki
savaglarda kan kadar ha-
yati oldugunu" sylyordu. Aynca Bagkan Wilson'a "Benzin temininde bir baansizliga ugradi-
gimiztakdirde bu, ordulanmizm derhal fel olmasina yol aacaktir" demigt. Aynca pu meum
haberi vermekten de geri kalmayarak "Petrolde grlecek ufacik bir azalma bile bizi, taraf oldu-
gumuzMttefikler'inaleybine bir bana zorlayabilir" diyordu. Clemenceau'dangelen bu igaret-
lere Wilson'un tepkisiabukolacak ve Bagkanvakit kaybetmeden gerekentonajdabenzin sagla-
mayi baaracaktL
Ancak bu yeterli degildi. Petrol iginde mutlaka bu konuya zg nlemler almak gereklyor-
du. Petrolde yaganan bunahm daha o gn BirlegikDevletler'le Avrupali Mttefikler'ini,petrol
saglama faallyetlerinde ok daha ciddi abalar gstermeye ve ok daha sikt entegrasyona zorla-
migtir. Nihayet 1918 Subati'nda petrol kaynaktan ikaracak, koordine ve kontrol edecek ve ay-
rica tankerle taginmasinistlenecek bir Mttefiklerarasi Petrol Meclisi kurulacakti. Meclis ye-
leri Birlegik Devletter, Ingiltere, Fransa ve Italya'dan olugmugtu. u kurulug mevcut miktarda

173
petroln Mttefik milletlere ve bunlara ait askeri kuvvetlere dagttiminda etkili ve yararli olmug-
tur. StandardOilNewJerseykolu ve Hollanda Krallyet/Shell girketteri uluslararasi petrol ticare-
tndeki egemenliklerinin dogasi geregi, bu sistemi ahyttrabilmeyi gerekten bagarmiglardir.Ken-
di aralannda en byk katklyi hangisinin yaptigt konusunda da srekli olarak tartigmayaglrmek-
ten geri kalmamiglardi. Su ortak sistem sayesinde ve Almanlar'm denizaltilanna panzehir olarak
devreye sokulan konvoylann da yardimiyla savagm geri kalan sreci iin Mttefikler'in petrol
sorunlan zmlenmigoluyordu.

Enerji an
Mttefiklerarasi Petrol Meclisi'ninkurulmasmdaki diger bir ama da, Amerika'da lke iinde
yaganan enerji sorunlannm kargilanmasiydi.Aika sylemek gerekitse, Amerikan petrol Avru-
pa savagmm gidiatibakimmdan artik yurtiinde temel bir madde durumuna gelmigti. 1914'te
BirlegikDevletler'in rettigi petrol tonaj olarak 266 milyon varildi bir deyigle, tm dn-
-diger

yanm rettigi petrol toplamminy de 65'iydi.-


-dnya'retiminin
1917 yllma gelinceye kadar geen srede re-
tim tonaji335 milyon varile yzde67'sine- ykselmigti. Diganyayapilan ih-
racat ABD'de retilen petrol toplammm drtte biriydi ve ihracatm byk k1smiAvrupa'ya yne-
likti. Rus petrolnden yararlanma olanagma lkedeki savag Ve ihtilal nedeniyle son verildigin-
den artik Yeni Dnya petrolde Eski Dnya igin bir egitambar grevini stlenmigti. Btnyle
alinacak olursa, o gnlerde Birlegik Devletler'in, Mttefikler'in savag sresi petrol ihtiyacmin
yzde 80'ini kargiladigtsylenebilir.
Ancak Amerika'nin savaga katilmasi Amerikan petrol tablosunubir hayli karigttracakti. Bu-
nun nedeni Amerika'nm amalanm gerekleptirmek iin yeterli petrol stokuna muhta olmasm-
dan ileri geliyordu. Amerikan askeri kuvvetleri, Mttefik Kuvvetler, Amerikan savag endstrileri
ve normal sivil kullanim iin lkenin petrole ihtiyact vardi. Yeterli miktardapetrol nasil saglana-
cak, dagitim etkili olarak nasil yapilacak ve tahsis iglemi uygun gekilde nasil organize edilecekti?
Tm bu sorunlarla ugragma greviBagkan Wilson'un 1917Agustosu'nda,topyekt3nekonomik
seferberliginin bir parasi olarak kurdugu Yakit idaresi'ne verildi. Savaganlkelerin hepsi aym
paralelde sorunlarla kargt kargiyaydt Bunlar geen yarim yzyll iinde modern savagm gereksi-
nimlerini kargilamak iin geligtirilmigendstriyel ekonomilerin yeniden biimlendirilmesi gibi
sorunlard1. Her lkede, seferberligin zorunlu kildigi ihtlyalar devletin ekonomideki roln ge-
nipletlyor ve hkmetle zel ipkollari arasinda yeni yeni baglar olugturuyordu. BirlegikDevlet-
ler'le Amerikan petrol endstrisi arasmda da devlet-igkolu ittifakmin rneklerinden biri olug-
mugtu.
Yakit idatesi'nin Petrol Dairesi Bagkaniolan kigi Mark Requa admda California'llbir petrol
mhendisiydi. Bu zat sonradan Amerika'mn ilk enerji an olarak tamnmigttr.Requa'nm ana g-
revi hkmetle petrol endstrisi arasmda yepyeni ve o gne kadar benzerine rastlanmamig bir
ahyma iligkisi kurmaktL Petrol Dairesi, yeleri byk girketlerinliderlerinden olugan ve bagka-
m da Standard Oil New Jerseykolunun basi Alfred Bedford olan Milli Petrol SavagHizmeti Ku-
rulu'yla yakin igbirliginde aliglyordu. lteAvrupa'daki savagta Amerikan petrolnn organizas-
yonunu yapan bu kuruldur. Kurul, egitli mttefik lkelerin hkmetterinden aldigt byk pet-
rol siparigleriniAmerikan rafinerilerine iletmig ve sevk igini yapmada bagrol yklenmigti. Astm-
da, Avrupa'ya gereken petrol gnderen Amerika kaynakli bu kuruldu. 14evreleriylehkmet
arasmda uygulanan bu yakm igbirligimodeli, sadece on yll nce, hkmetle StandardOil arasm-
daki savagiandiran mcadeleyle tam bir eligkidir. Artik petrol endstrisi bir vakitler Defret edi-
len Standard Oil New Jersey kolunun nclgnde tek bir vucut olarak hareket ediyordu ve
trstlerlemcadele gnleri de artik geride kalmigtL
191Tde Amerikan petrolne gsterilen olaganst talep meveut petrol stoklanm zorla-

174
maya baglamigti.Arzla talep arasmdaki bogluk envanterdeki yedek petroln kullamlmaslyla ve
Meksika'dan daha ok petrol ithal etmekle kapatillyordu. Bundan da nemlisi, 1917-18yllmm
dondurucu sogugu endstriyel faaliyetin izledigi genel olumsuz gidiglebirlegince Amerika'da
da bir petrol kitligi yaratmigti. Su kithk o denli ciddiydi ki, yerel yneticler kendi yetki sahala-
rmdan geen kmr ykl trenleri msadere ediyor, polisler kmrn ahnmasimengellemek
lin endstriyel kmr ylgmlarimn olduguyerlerde nbet tutuyordu. Yetimhaneler ve akil has-
taneleri yakitsiz kaldigindan, buralarm sakinleri soguktan donup lyordu. Varlikli olanlar bile
kmr mahzenlerinn bog olugundanve soguk nedeniyle titregipdiglerinin birbirine arpma-
smdan gikyet eder olmugtu. 1918 Ocak aymda Yakit idaresi, Mississippi'nin dogusundaki
tm fabrikalarin bir hafta sreyle kapatilmasi emrini verdi. Bu kisitlama kmrszlk yzn-
den Dogu Yakasilimanlarda mahsur kalmig, depolari Avrupa'ya gtrlecek sava; malzemesiy-
le ykl yzlerce gemiye yakit saglamak iin yapillyordu.O gnden sonra kmr stoku sagla-
mak iin fabrikalarm parartesi gnleri kapali tutulmasi karar altina alindt. Woodrow Wil-
son'un siyasi dantgmam ve sirdagi olan Albay Edward House'm gzleminegre "Kiyamet kop-
il
mugtu" ve albay "Hayatimda gimdlyekadar bu denli piddetlibir protesto firtmasi grmedim"
diyordu.
Kmrde yaganan kitlik petrole olan talebifazlastyla artirmig ve bu nedenlepetrol fiyatlar1
paralel bir ivmeyle ykselmigti, 1918 ylli baglarma gelinceyekadar ham petroln ortalama fiyati
1914 bagiflyatlannin iki kattni bulmutu. Petrol teminedebilmek iin rafinericiler ilgililere prim
ve ikramiye teklifederken reticiler fiyatlarm daba da ykselecegi varsayimi ve midiyle petrol
stokulugu yapmigttr. Bu durum dogal olarakhkmeti zor duruma sokmug, korkuya neden ol-
mugtu. Sonunda, 17 Mayis 1918'de enerji an Requa petrol endstrisini uyararak
"ham
petrol
fiyatmda daha fazla bir artigt hakl1 gsterecekbir
'gereke'
olmadigmi" ileri srerek petrol en-
dstrisi in flyat kontrol yapilmasim istedi ve bu kontroln
"gnll"
kigi ve kuruluglarca st-
lenilmesini nerdi. Requa'nm yaptigibu flyat k1sttlamanerisi StandardOil New Jerseykolunca
olumlu kargilanmigtl. Ancak reticiler StandardOil gibi dgnmediklerinden Oneriye olumlu
yaklagmadi. Bu durum kargismda Requa, Tulsah bir grup reticlye atk aik, "gnll"
kontrol
saglanmadigt takdirdekontrol iginin dogrudan hkmete yapilacagim bildirmigti. Requa'nm bu
konuda yaptiklan sadece bununla da kalmamigtir..Enerian, reticilere bir hatirlatma yaparak,
elik ve sondajdan ikanlan teki maddelerdenhisse almada bir vakitler kendilerine yardim
edenin hkmet oldugunu da animsatlyordu (lkede ikan demir ve elik toplamminon ikide
birl petrol endstrisine verillyordu). Hatirlatilan diger bir gey de, hkmetin petrol iileri iin
tanidigiaskerealmada muaflyet yasa taslagiydi(draftexemption). Hkmetin
"gnll"
kontrol
lin ne srdg bu grgler kargi taraf1ikna edebilmigti. Nitekim 1918 Agustosu'nda, retim
yapilan her blgede tavan fiyatlan saptamyor ve o tarihten savagmbitecegi tarihe kadar flyatlarin
dondurulmasi karar altina alimyordu.
Tm bu nlemlere karym, yine de talep, arzm ok stnde kalmakta devam ediyordu. Bu-
nun nedeni sadece savagolmaylp son,yillarda Amerika'da otomobil sayisinda grlen olagans-
t artia dayamr. 1916 ile 1918 yillari arasmda kullanimda olan araba sayisi yaklagik iki katma
ikmigtl. Yakm bir gelecekte petrolde kitlik bag gsterecege benziyordu. Byle bir durum Avru-
pa'da savagm srdrlmesinin tehdit edilmesi ve Amerika'da temel faaliyetlerin k1sitlanmaside-
mekti. Tm bu kayg11arla, pazar gnleribenzin kullanilmamasi iin "Benzinsiz Pazarlar" adlyla
bir kampanya baglatildi. Kampanya "agrt"
niteliginde olup katilmayi zorunlu tutmuyordu.Ben-
zinsiz pazar gnlerinde,navlun hizmetleri, doktorlar, acilsaglikservis aralari ve cenaze araba-
lari bu kuralm digmda tutulmuqtu.Su agn, kaimimaz olarak bazi gpheler uyandirmt; ve gik-
yetlere yol amtysa da, ogunluk tarafindan hi agmadanuygulanmigti, Hatta Beyaz Saray bile
bu agriya uymugtu. Bagkan Wilson'un bir pazar gn "ylearilagillyorki kiliseye kadar
yayan
gitmem gerekiyor" dedigi sylenir.

175
I

I
.I

Balyozlu Adam
Petrol arzinin eksikligi yznden periyodik olarak yaganan onca korkulara ve tehlikelianlara
. kargin, yine de Mttetiklerhibir zaman uzun sre devam eden ezici bir petrol yoklugu yagama-
migtir. Almanya ise, Mttefik ablukasom denizagm lkelerden Almanya'ya gelen petrol ieri
sokmamasi yznden byle ezici bir kitligi yaamigtir.Sonu olarakAlmanya iin petrol temin
edebilecegi tek lke olarak Romanya kalmigt1. Romanya'nin retimi ise dnya aptndaihtiya
gz nne almdigindayetersiz kahyordu. Yine de Romanya, Rusya diginda tm Avrupa lkeleri
arasmda en byk retici durumundaydi, Almanya artik btnyle Romanya petrolne bagh
kalmigti. Deutsche Bankve teki Alman firmalari daha savag baglamadan Romanya petrol sana-
ylinin byk bir kismun Alman ekonomisine .baglamigt1. Savagin baglamasini izleyen ilk iki yll
inde, Romanya savaa katilmay1p tarafsizkalmig, taraflardanhangisinin kazanacagim bekler
duruma gemigti.Ancak sonunda, 1916 Agustosu'nda, Dogu hududunda Rusya'mn kazandigi
baan zerine Romanya birden silkinerek Avusturya-Macaristan'a kargi sava; ilan edecek ve bu-
nu yapmakla bu lkeyi birdenhire Almanya'yla savag durumuna getirecekti.
Almanya iin Dogu'da kazamlacak bir zaferin anlami bykt ve lkenin gerekten bu za-
fere ihtiyact vardi. Almanya'nin savaga ynelik abalannmbeyni sayilan GeneralErich Luden-
dorff Romanya petrol konusunda punlansylyordu: imdiartik btn aiklig:yla anladiguna
gre, Romanya'dan gelen petrol ve hububat olmasaydi, degil savagadevam etmek, varligimizi
devam ettirmek hakkindan bile yoksun kalacaktik." 1916 ylh Eyll'nde, Alman ve Avusturya
kuvvetleri Romanya zerine yrdler ancak Romenler petroln yogun oldugu Walachia Dz-
lg'n koruyan dag geitlerine siginarak dayanmayi bagardilar. Ekim ayinm ortalannda Alman-
lar ve Avusturyalitar byk miktarda petrol rnn ele gegirmigdurumdaydi. Bunlara _Mtte-
fikler'e ait, Karadeniz'deki bir petrol limaninda sakli tutulan byk bir benzin deposu da dahil-
dir. Ashnda tm tesislerive petrol mevcudunu oldugu gibiyerle bir etmeye ynelik bir de plan
yapilmigsada, savagm getirdigikarmaa iinde bu plan uygulanamamighr. Vei te, tam bu zafer-
den sonra, nihayet byk dl -Romanya petrol yataklan ve rafinerileri- Almanya'mn penele-
rine neredeyse dgm giblydi.
Eu yatak ve rafineriler Almanya'ya verilmese olmaz miydi? Bu konu 31 Ekim 1916'da
Londra'da ingiltereSavag Konseyi Kabinesi'ace acil olarak grgmeye ahndt. Konseyin karan
"Gerektigitakdirde,hububat ve petrol stoklarinin ve aynca petrol kuyulannm tahrbiningaran-
tilenmesiin hibir abaninesirgenmemesi gerektigini" ngryordu. Ancak Romen hkmeti
savagin kazamlacagt konusunda hl biraz mitli oldugu gu gnlerde kendi milli hazinesinin
tahrip edilmesinde tereddtl davramyordu. Sonuta, 17 Kasim'da Almanlar'm daglik gegitler-
deki Romen direncini kinp daglik araziye sizmalart ve daglar iinden geerek Walachia Dzl-
g'ne inmeleriyle bu mit de snp yok oluyordu.
Su defa ngiltere hkmeti sorunu kendi ellerine alarak zmlemek istedi ve bu amala,
bir milletvekili olan Albay JohnNorton-Griffiths, Romen petrol endstrisinin tahrip igini organi-
ze etmekle grevlendirildi. Csse itibariyle bir insanin normal yapismdan daha byk vcut ya-
pisma sahip olan Norton-Griffiths i craatiyla Ingiltereimparatorlugu'nun byk mhendis-mte-
ahhitlerinden biri oldugunu kanitlayacaktL Dnyanin hemen her kgesinde ingaat projelerita-
ahht edip Angola, Silive Avustralya'da demiryollan, Kanada'da limanlar yapacak, Bak'da su
kemerleri, Battersea'deve Manchester'de kanalizasyon gebekelerikuracakti. Birinci Dnya Sa-
vagl'nin iktigt gece bu adam Chicago iin istedigi bir alt geidinplanim yapmakla megguld. Ya-
kigikli, fizik ynnden otoriter bir kipiligiolan ve gampiyon bir sporcu kadar kuvvet ve taham-
mle sahip Norton-Griffiths iin ekici bir kabadayi ve ikna edici bir govmendenebilir. Oyle kl
erkekler tereddt etmeden onun projelerineyatmm yaplyor, kadmlarsa ekiciliginin etkisi altm-
da kallyordu. Griffiths zamanla "Edward agi"nm en arpacikipilerinden biri olmugtu.Kendisi

176
ategli bir mizaca sahip, kinci yapida ve zaman zaman kontrol edemedigi fke nbetlerine kapt-
lan biri olarak tammyordu.Disiplin ve sebat niteliklerinden yoksun olan Griffiths'in bazi projele-
rinin tam bir mali fiyaskoylasonulandigt da oluyordu. Yine de Parlamento'da arka koltuklarda
oturan bir parlamenter olarak bir hayli n yapmigti. Kendisine verilen birok lkap arasinda "Ce-
hennem ategi Jack", Afrika'dayken maymun yedigi iin de "MaymunAdam" gibilerivardi.
-
Aynca tam anlamlyla bir emperyalist oldugu iin kendisinin de en fazla kiymet verdigi "mpara-
tor Jack" lkablyla da tanimrdi.
Norton-Griffiths'in Birinci Dnya Savagtsresindeki ilk byk icraati, evvelce Manchester
kanalizasyonlarl iin geligtirdigiteknilderiAlman hatlan ve siperleri altmda tnel aoada
uygu-
lamak oldu. nceleriyeraltinda geitler aillyor, sonra da Alman hatlan pallayic1maddelerle ha-
vaya uuruluyordu.Griffiths'in uyguladig bu yntem Ypres blgesinde denenip kanitlanmigti.
Ne var ki Griffiths ampanya kasalarlyla ykl iki ton agirhgindaki Rolls-Roycearabasmda
yan
yatmalda komutanlardan biroguna kargi kay1tsizdavrandigt iin cepheye geri agrillyordu. As-
lmda Romanyagrevini ondan daha lyi gekildeyrtecek bir bagkasi yoktu. Bu nedenle 18 Ka-
sim 1916'da, Almanlar'm Romen hatlarim yanp ieri sizmalanndan bir gn sonra, "mparator
Jack"Rusya yoluyla, yanmda zel hizmetkn oldugu halde Bkreg'e ayak basiyordu. Almanlar
ilerlemeye devam ettigi iin, Romen hkmeti sonunda,Mttefikler'in de baslastyla tahrip.poli-
tikasmaboyun egmekzorunda kalacakti.
Bylece artik tahriptimleri baglannda "mparator Jack" oldugu halde, cephenin en nnde
harekete gegiyordu. lk petrol sahasmm yakilip alevler iinde yok olmasi 26-27 Kasim tarihine
rastlar. Timler, ilerdeki gnlerde de, faaliyet gsterdikleri her blgede ayni genel yntemleri uy-
guladilar.ncerafinerilere patlay1c1yerlegtiriliyordu.Sonradepolardaki petrol mamulleri rafine-
rilere birakillyordu. Petrol mamullerinin rafinerilere gidigisirasmda birka inch, hatta birka feet
derinliginde petrol glleri oluguyordu. Daha sonra evrede bulunan ekipman getiriliyor ve pet-
rolden olugan bu havuzlar iine atillyordu. Son agamada, kibrit kullanarak ve yanan samanlar-
dan yararlanarak tm tesis atege veriliyordu. Bu iglemler strasmda Norton-Griffiths'e kargt 1kan
veya yolu stnde duranmsa vay halinel Bu gahiso dakika Griffiths'in ezici kigiliginin gazabina
ugrard1. Bu da kfi gelmezse, kargismdakine kuvvetli bir tekme atar veya cebinden tabancastm
1kanp "Ben seninle aym berbat dili konumuyorum" diye haykinrdi.
Eu arada blgede ne kadar alet edevat varsa hepsi birden tahrip ediliyor, ingaat iskeleleri
dinamitleniyor; tag,ivi
parasi, amur, kmk zincir ve rn artiklan gibi ele ne geersehepsi
petrol kuyularma atillyordu. Boru hatlari kasten tahrip ediliyor, dev byklgnde depolama
tanklan atege veriliyor, bu arada patlama nedeniyleevreye korkun kkremelere benzer sesler
yayihyordu. Baz1tesislerde"mparatorJack" ategleme olayim bizzat kendisi yapmada israr edi-
yordu. Bir gn makine dairelerininbirinde, gazlan ategledikten sonra, alevlerin iinde kalmig ve
salann1yakmigti. Bu durum bile imparatorJack'l durdurmaya yetmeyecekti. Elinde balyoz b-
yklgnde dev bir ekile, adamlarmm nnde gidiyor,ekici saga sola
savurup iskeleleri ve
borulan tahrip ediyordu. Su hareketi defalarca yapmigtir. Norton-Griffiths'in olugturdugu bu
sahne Romanya'da unutulmaz yanlolar uyandirmig ve belleklere
"balyozlu
adam" olarak yerley-
mesine neden olmutur.
Petrol vadileri tmyle ategeverilmigti; gkyzne kadar uzanan kizil renkli alevler kara,
yogun, bogucu dumanlanyla gg sanyor, gnegin parlakligim sndtyordu. Yine de Vadilerin
tesinden silah sesleri geliyor, giderek de siklagiyordu.Atege verilecek son petrol sahasmm Plo-
esti olmasi karar altma almmigtL Bu i; tam zamamndatamamlanmigti;nk 5 Arahk'ta, tm
tesisleralevler iinde yanip kl olduktan hemen birka saat sonra, Almanlar Ploesti kasabasma
girdiler.Norton-Griffiths canmi zor kurtaracak, Alman svarilerinin.gelmesinden hemen nce
arabaya binerek-kamayt baaracakti. "Topragt ige yaramaz hale getirmek"
ona grev olarak ve-
rilmig ve o bu grevi yerine getirmigti. Ne var ki ashnda Griffiths bir yikici degil, tam tersineya-

177
plciydt ve bu kimligiyle tahrip igini yklenmig olmaktan rahatsizlik duymutur. Nitekim abala-
nndan tr askeri niganlarla dllendirilmesine karym, ilerideki yagammda karakterine ters d-
genbir davranigla, petrol blgelerinin tahribindekiicraatindan sz etmekte isteksiz davranmigttr.
Savag bittikten sonra General Ludendorff, Norton-Griffithsiin qu szleri syleyecekti:
"Hi kugku yok ki onun abalan ordumuzun ve kendi yurdumuzun petrol stokunu azaltmigtir."
Alman Generali daha sonra kirt ifade eden bir tav1rlaguszleride ekliyordu: "Savagtakinoksan-
larimizi kismen de olsa ona borluyuz." Savagindevami sresinceNorton-Griffiths nclgnde
Romanya'da yetmig adet rafineri ve tahminen sekiz yz bin ton ham petrol ve ve petrol mamu-
l tahrip edilmigtir.Almanlar'm petrol blgelerini yeniden igletmeye amalan iin aradan beg ay
gemesigerekmigti.Bu yapildiktan sonra 1917 ylhmn bagmdan sonuna kadar elde edilen re-
tim, 1914 yilmm ayni srecinde elde edilenin ancak te birini buluyordu. Almanlar metotlu
bir disiplinie ahyarakkendilerini Norton-Griffiths'ingerekleptirdigitahribatianarmaya adamig-
lardi. Bunun sonucu olarak1918 yllinda retimi 1914 yllmdakinn yzde 80'ine ekmeyibagar-
dilar. O gnlerde Almanya'ntn Romen petrolne giddetle ihtiyact vardi. Hatta Romen petrol ol-
masaydi Almanya belki de savaga devam itnkni bulamayacaktl. lerikiyillarda ngiltereEmper-
yal Savunma Komisyonu'nun bir tarihisiningzledigi gibi, Almanya'mn Rornen petrol endstri-
sini ve Romanya tahilmi tam zamanmda ele geirmig olmasi bu lke aismdan son derece
kargilagma" ile yikilma" arasindaki farki saptayan bu
"tamamen
nemllydi. O kadar ki
"kitltkla

olmugtur. Ama geici bir sre iin.

Bak
Almanlar Romenpetrol yataklanm yeniden igletmeye saktuklari strada, GeneralLudendorff gr-
lerini daha byk bir dle dikmigti. Su giderekbymekte ve ykselmekte olan petrol ihtiyact-
na cevap verecek ve bylece savaginkaderini Almanyalehine evirecek bir dld. Su dl Ha-
zar Denizikiyilanndaki Bak kentiydi. arrejiminin 19 l7 baglarmda kg, aym yllm ileri ay-
larmdaki Bolgevik ayaklanmasi ve Rusya mparatorlugu'nun paralanmas1 Almanlar'da Bak
petrolne el koyma midi uyandirmigt1. 1918 Mart aymda imzalanan Brest-LitovskAntlagma-
s1'ylaBak'ya sizma ve Bak petroln ele geirme yollan aradilar. Brest-LitovskAntlagmast Al-
manya ile ihtilal halindeki Rusya arast dgmanhklara son vermigti. Ancak, Almanya ve Avustur-
ya'nm mttefiki olan Trkler daha gimdiden Bak'yd dogru ilerlemeye baglamigt1.Bagarih oldu-
Almanya Bolgevik-
gu takdirdeTrkler'in petrol yataklanni kayltsizca tahripetmesinden korkan durduracagLna
1er'le pazarliga girigti ve kendilerine petrol verilmesi kargiligmda Trkler'i SZ

verdi. Lenin bu olayi qu.szlerle tammlar: "Teklifi gayettabii kabul ettik." teyandan, o gnler-
de Bolgevikler'in ileri gelenlerindenbiri olarak sahnede beliren JosephStalin, kenti kontrol al-
uymasmive yerine getirmesini
"istege"

toda tutan Bolgevik Bak Komn'ne telgraf ekerek


emredlyordu. Ancak yerel Bolgevikler bu emre uyacak psikololide olmadiklanndan Stalin'e qu
yamti verdiler: "Ne zaferde ne de yenilgide Alman apulculara ahn terimizlerettigimiz petrol-
den bir damla bile vermeyecegiz."
teyandan, Bak dln almig olarak Trkler Berlin'den gelen isteklere yan izdilerve
petrol blgelerine ilerlemekte devam ettiler.Temmuz ayi sonlarmda kenti kugatma altma ald11ar,
Agustos baglarmda da petrol retilen topraklarm bazilarmi ele geirdiler. Bak'da yayamakta
olan Ermeniler ve Ruslar teden beri ingiltere'den yardim istiyordu. Sonundabu yardim 1918
Agustos ortalannda geldi ve franyoluyla ilerleyen kk bir askeri kuvvetle ingiltereduruma
mdahaleetti. Askeri kuvvet Bak'yu kurtarmak ve Bak petroln dgmandan uzak tutmakla
grevlendirilmigti. Askeri birlik gerektiginde Romanya'da uygulanml; olan planm aynmi uygula-
mak ve "Bak pompalama istasyonunu, boru hattim ve petrol rezervuarlarmi tabrip etmekle"
ykm1yd.

178
ngilizlerBak'da sadece bir ay kaldt Ancak bu sre byle kritik bir anda Almanlar'i Bak
petrolnden yoksun birakmaya yetmigti. Alman Generali Ludendorff olayi gu szcklerle tamm-
liyordu: "Bu bizim iin ok agir bir darbe oldu." Ilerki gnlerdeEngilizler geriekilecekve kent
Trkler'in eline geecekti. Bu arada Bak Komn'nden Bolgevikkomiserler devrimci rakipleri
tarafmdanyakalandi. Bunlardan yirmi altisi lde cra bir yere, Hazar Denizi'nin 140 mil dogu-
suna gotrldler ve orada idam edildiler,Aralanndan birkai kamay1 baarmigt1,Bunlardan bi-
ri de Anastas Mikoyan admda gen bir Ermeni'dir. Anastas nasilsa.bir yolunu bulup Moskova'ya
gidecek ve olan bitenleri Lenin'e anlatacakti. Ancak Trkler'in Bak'yu almalarma kadar geen
sre inde Almanlara ve Almarilar'in petrol stokuna herhangi bir yardimda bulunmakta ge ka-
lmmigt1.

Zafere Dogru
O kritik anda Bak'dan yoksun b1rakilmak Almanya iin kesinlikle arbir darbeydi. Bak petro-
lne gsterilen baski giderek byyp giddetleniyordu.1918 ylhmn talihsizEkim ayinda man-
zara gerekten actyd1.Alman Ordusu tm rezervlerini tketmigtive Alman Yksek Komutasi,
nndeki kig ve ilkbaharda ok ciddi bir petrol bunalimlyla kargilagmay1bekliyordu. Ekim aym-
da Berlin'de yapilan tahminegre deniz savagma artik en ok alti veya sekiz a dayamlabilirdi.
Petrolle ahjan savas endstrileri iki ay iinde petrolsz kalacak, alti ay iinde de endstri-
yel yaglaylc11ann tm stoku tkenecekti. Karada yapilan harektlarsa ancak kisintih olarak ve
karneye baglanma koguluyla uygulanabilecekti. Hava savag ve mekanize kara savagma gelince
bunlar da mutlaka iki ay iinde bitmeye mahkmdu.
Kugkusuzbunlar sadece birer tahmindi. Su tahminlerindogrulugunu smamak, tkenmig
olan Almanya'nm bir ay iinde teslimolmasi nedeniyle hibir zaman mmkn olmamigtir.11 Ka-
sim 1918 sabahi saat begte Fransiz Maregal Foch, Compiegne Ormam'na ekilen bir tren
vagonunda mtarekeyi imzaladi ve sekiz saat sonra da yrrlge girdi. Artik savag son bulmugtu.
Mtarekenin imzalanmasmdan on gn sonra ngilterehkmeti MttefiklerarasiPetrol
Konseyi onuruna Lancester House'da bir akyam yemegi veriyor ve geref konugu olarak sekin
kigi Lord Curzon'u Bagkan olarak agirliyordu. Lord Curzon bir vakitler DigigleriBakanhgl'nm
nl ranuzmam olarak ahymigtL Hindistan'da valilik yapmig ve bu kimliglyle Iran'da stratejik
kopullarda D'Arcy'ye destek vermigti. Ayrica Sava; Kabinesi'nde yeligi de vardi. Simdi de ok
yalanda DigigleriBakani olmast bekleniyordu. Lord Curzon yemek esnasinda bir ara ayaga kal-
kip konuklara "Fransa'da ve Hollanda'da grdg en arpicigeyinmotorlu kamyonlardan olu-
gan grkemli ordu" oldugunu sylyordu. Bu szlerden sonra yksek sesle gunlansyleyecekti:
"Mttefik gglerzatere bir petrol dalgasmm zerinde ilerledi."
Fransa'mn Petrol Genel Komisyonu Bagkani olan Senatr Brenger ise bu yemekte daha
da cogkulu konuguyordu, Fransizca olarak srdrdg konugmasmda
"dnyanm
kam" olan pet-
roln aym zamanda zaferin de kam" oldugunu sylyor Ye konugmasma gyledevam ediyor-
du: "Almanya demir ve kmrdeki stnlgyle agin derecede bbrlendi, bizim petroldeki s-
tnlgmz ise yeteri kadar dikkate almad1." Brenger bu szlerden sonra bir de kehanette
bulunacak, Fransizca'yla devam ettigi konugmasim gylesrdrecekti: "Madem ki petrol sava-
ym kam olmayi bildi, o halde bangm da kam olmayi bilecektir. Bangm bagladigt pu sirada, gu an-
da, sivilhalklanmiz, endstrimiz, ticaretimiz,iftilecimizhepsi birden bizden petrol, daha faz-
la, ok.daha fazla petrol istiyor, daha fazla, ok daha fazla benzin istiyor." Sonunda szlerini In-
gilizce olarakbegladt ve gunlan syledi: "Daha ok petrol, sonsuza dek daha, daha ok petrol!"
I

179
-I

10
Ortadogu Kapismm Ailmasi

Trkiye Petrol girketi


Curzon ve Brenger'm "Zaferin Karn"gerefinekadeh kaldirmalanndan on gn kadar sonra,
Fransa Bagbakam Georges Clemenceau, ngiltereBagbakaniDavid Lloyd George'u zlyaret ama-
clyla Londra'ya gitti. Silahlari haftadan beri susmuy bulunuyordu. Ama ortada savagsonunun
getirdigi ve hemen ele alinmasi gereken bir sr sorun vardi. Bunlar bangm nasil saglanacagl,
savag sonu sryerek yryen dnyarun nasil yeniden reorganize edilebilecegi gibi, heps acilen
meggul olunmayi bekleyen kamilmaz konulard1. Petrol konusu artik savag sonu politikalarm
blnmez bir parasi olmugtu ve bu politikalarla i ie ele almlyordu. O gn, Clemenceauve
Lloyd George kendilerini selamlayan hallon alkiglan altmda Londra sokaklarmdan geerken, her
ikisinin de kafasinda bu konu vardi. Ingiltere'nin niyeti o gnlerde Mezopotamya clarak bilinen
ve artik lmg sayllan Trk Osmanh mparatorlugu'na ait, sonradan Irak olarak tarunacakeya-
letler zerindeki nfuzunu garantlye almakti.Bu blgenin flerisi iin yksek dzeyde petrol po-
tansiyelinesahip oldugu dgnces hkimdi. Ancak Fransa da bu blgenin diger bir yerinde -

Bagdat'm kuzeybatisindaki Musul zerinde egemenlik iddiasmdaydL


Clemenceau ve Lloyd George Fransiz Eliligi'ne geldiktensonra Fransa Bagbakani Cle-
menceau bir soru yneltecekti: "Acaba ngilteretam olarak ne istiyordu?"
Lloyd George bu soruya bagka bir soruyla yanit verdi ve ingiltere'ninkompu lke Suriye
zerindeki Fransiz kontroln tammasikoguluyla Fransa'nm Musul zerindeki iddiasmdan vaz-
geipvazgemeyecegini sordu.
Clemenceau'nunbu soruya verdigi cevap olumluydu. Musul'dan gelen petrol retiminden
kendisine bir hisse verlmesi koguluyla Fransa'mn buna itirazi olmayacakti.
Lloyd George da bu karari kabul ediyordu.
Ancak her iki bagbakan da aralarmda anlagtiklaribu zm kendi Disigleri Bakanliklart'na
duyurmadilar. Aslmda, dogal olarak aralannda yaptiklari bu szl anlagma hibir gekilde resmi
bir zm sayllmazdi. Bu szl anlayma daha ok, Ortadogu'da ve bagtan baa tm dnyada sa-
vag sonu geligen byk ve kinci petrol mcadelesinin baglang1noktasi sayllabilir.Bu szl an-
lagma hem Frans1zlar'i ngilizler'e kargi kigkirtm14tirhem de Amerika'mn da konuya girmesi so-.
nucunu dogurmuqtur. Artik bundan byle yeni bulunan petrol blgeleri zerindeki rekabet ve
mcadeleler, riski omuzlayan mtegebbislerle ve mtecaviz igadamlanyla ktsitlanmayacakti. B-
yk Dnya Savagtpetro1n uluslann stratelisinde temel unsur oldugu geregini aik seik ortaya
lkarmigti.Daha nceleri ortalarda zor grnen politikacilarve brokratlar birdenbire ortaya
ikmig, mcadelenin merkezine dogru baliklama atlaylp yo] ahyorlardi. Bunlan yangmaya sokan
ortak bir sa bit fikir vardi. Sava;sonrasi dnyasmda ekonomik refah ve milli g saglamanm yolu
daha ok petrol elde etmekle mmknd.
Petrol mcadeles tek bir blgede, Mezopotamya'da yogunlagtmlmig olarak cereyan edi-

180
yordu. Savagtan nceki on yll iinde de Mezopotamya, petrol konusundaki entrikalarda, diplo-
matik ve ticari rekabetlerde daima odak noktasi olmug, mcadelenin konusunu teykiletmigtir.
Blgenin yksek oranda petrol potansiyeli ierdigt hakkmda verilen raporlarla bu rekabet daha
da piddetleniyordu. Sregelen bu ekigmelerartik mahvolmuy durumdaki, borca gml, mz-
min borlu Trk mparatorlugu'nca da, kendine yeni gelir kaynaklan olugturmak amaclyla teg-
Vik
gryordu. Sava; ncesi yillarda sahnede rol alan oyunculardanbiri de Ortadogu'ya Alman
nfuz ve hirsim sokmak isteyen Deutsche Bank nderliginde kurulmuy bir Alman grubuydu.
.Kargt taraftaise rakip bir grup, William Knox D'Arcy'nin bagkanlik ettigi, sonradan Anglo-Pers
Sirketi'ne katilmig olan grup vard1. Grubun amaci ngilterehkmeti tarafmdanAlmanya'ya
kargibir agirlik olugturmakti.
1912 yllinda ingilterehkmeti hi beklenmedik bir anda sahnedeyen bir oyuncu kegfe-
decek, bundan alarma kapilacakti. Yeni oyuncu Trkiye Petrol
Sirketi'dir. okgemeden De-
utsche Bank'in petrol zerindeki imtiyazlarmi bu kuruluga devrettigi anlagilacaktL Yenikurulan
.
bu girketteDeutsche Bank ve Hollanda Krallyet/ShellSirketi drtte birer hisseye sahipti.Sirke-
tin toplamvarligtnm yarist olan en byk hisse ise adt Trk Milli Bankasi olan (Turkish National
Bank) aslmda salt nglltere'nin ekonomik ve politikikarlanna ynelik olarakkurulmuy bankaya
aitti. Ancak oyunculann hepsi bundan ibaret degildi. Bir oyuncu daha vardi kl bu bazilannca
"petrol
diplomasisinin Talleyrand'1" olarak anthp hayranhk duyulan, bazilanmn ise kk grp
degersiz buldugu Kaluste Glbenkyan admdakiErmeni milyonerdir. Trkiye Petrol Sirketi'nin
tm kurulugunu ayarlayan kigi Glbenkyan'dir. Biraz daha derin aragttrma yapildigmda, Gl-
benkyan'm Trk Milli Bankasi'nda yzde 30 hissesi oldugu ve bunu sakladigi ortaya iktL Trk
Milli Bankasi'ndaki yzde 30'luk hisse Trkiye Petrol Sirketi'nde yzde 15 hisse anlamma gell-
.I
yordu.
:i

Bay Yzde Beg


Kaluste Glbenkyan,pertolle ugraan bir ailenin ikinci kugaglydi. Varhkh bir Ermeni petrolc ve
banker olan babas1servetini Osmanh mparatorlugu'na Rus gazyagt ithal etme yoluy1aedinmig-
ti. Bu atialanndan dolayi Sultan tarafindandllendirilerek Karadeniz kiyilarmdaki bir kente
vali atanmigtl. Aile aslmda istanbul'dayagadtgi in, kay1tlaragre Kaluste parastyla iligkili ilk gi-
rigimini bu gehirde yapmigtir. Sylendigine gre daha yedi yagindayken eline verilen gm bir
Mecidiye'yi Kapah argi'ya gtrm ve orada harcamigt1.Ama samldigi gibi elma gekerialmak
iin degil, eski bir parayla degig tokupyaparak harcamigtl. (Yaamminfleriki agamalarmda dn-
yada bugn en byk koleksiyonlar arasmda sayllan bir altm para koleksiyomma sahipoldu. Ay-
nca J.P. Morgan'm grl emli Yunan paralan koleksiyonuna da sahip oldu ve bundan byk zevk
almigt1r.) ocukluk aginda kk bir grenciyken arkadaylari arasinda sevilmeyen biriydi. Ha-
yat1 boyunca da kendisiyle tm insanhk arasmda hibir zaman byk bir sevgi bagi olmamigir.
Ceng Kaluste okul d1;mda kalan zamanmi Kapah argi'da, pazarhklan dinleyerek bazen de bun-
lara kk oranlardada olsa katilarak, Sarkusul pazarhk denebilecek sanati uygulayarak gei-
rirdi.
lkokuldansonra Fransizcasmiilerletsin diye nce Marsilya'daki ortaokula, sonradan da
Londra'daki King's College'a gnderildi. Koleide maden mhendisligi zerinde egltim grd ve
tezini.de
"yeni
petrol endstrisi teknolojisi"olarak seti. 1887ylhnda, on dokuz yagmda mezun
oldugu okulundanmhendislik dalmda en st dereceli diplomayi alarak aynldt King's College
profesrlerinden bir hoca yetenegi aik gekilde grlengen Ermeni grencinin Fransa'yagide-
rek fizikte st lisans grenimi grmesininerdiyse de babasi bu neriye yanagmadi. Onun fikrin-
ce bu
"akademik
bir samahk" demekti. Bylece Kaluste Fransa yerine, babasi tarafmdanaile
gelirinin ogunun geldigi Bak'ya gnderildi. GenGlbenkyanilk defa grmekte oldugu petrol

181
iginden ok etkilenmig, sanki bylenmigti. Hatta bir petrol figlormasma da tanik olmug,figkir-
"figloran

ma sonucu st bagi islandigt halde yine de Kaluste petrol ince ve dzenli geliyordu"
diyerek bu deneyimi fazla can siloci bulmamigti. SonundaBak'dan aynldt, tekrar gelecegi hak-
landa sz verdlyse de bu petrol lkesine bir daha dnmedi.
GlbenkyanRus petrol konusunda ok begenilen ve 1889'da nl bir Fransiz dergisinde
yaymlanan bir seri makale yazmigtir. leride1891'de bu makaleleri kendisine byk itibar ka-
zandiran ve daha yirmi bir yagmdayken dnyamn sayth petrol uzmani yapan bir kitap halinde
yaymladt Bundan hemen sonra Trk Sultani emrindeki iki grevli gellpGlbenkyan'danMezo-
potamya'daki petrol olasthgim aragtirmasmi istediler. Glbenkyan bu blgeye gtmedi =ve
hbir
zamanda gitmemigtir- ancak Sultan'a sunulmak zere uzmanligini kanitlayan etrafh bir rapor
hazirladt Bu rapor bagka yazarlarca kaleme almmig eserler ve aynca Alman demiryolu mhen-
disleriyle yapilan konuymalar kaynak almarak hazirlanmigttr. Glbenkyan raporunda blgede
ok byk petrol potansiyeli oldugunu ifade etmigtir. Trk grevliler bu szn dogruluguna
inanmigti, Glbenkyan'm kendisi de buna inamyordu. O gnden sonra Kaluste Glbenkyan'm
mr boyu devam eden Mezopotamya tutkusu baglamigoldu ve altmig.yili akm bir sre bikip
usanmadan olaganst bir aba ve inatla kendisint bu konuya adadi.
Istanbul'daki gnlerini hah saticiligt glbi birka kk ticarii; denemeleriyle geiren Gl-
benkyan bunlarm hibirinde fazla baanl1 olamadi. Ancak ticari girigimlerde bulunmak, pazarlik
yapmak, entrika ve bahgig konulan gibi Kapali argi'ya zg sanatlarm ustasi olmugtu. Su sanat-
larm bir digeri de ileride yararlamlacak istihbarat toplamaigiydi ki, Glbenkyan bunda da bir
hayli baanli olmuqtur.
Diger zellikleri arasmda ahymaya olan tutkusu, uzagi gr yeteneg ve uzlagtirici olarak
sahip oldugu ustalik sayilabilir ki, bu niteliklerini tm yagami boyunca uygulamig ve geligtirmig-
tir. Sorunlu bir durumla kargilagtigizaman, prensip olarak, eger o durumu kontrol altma alabile-
cegi kamsma varirsa, durumu zmeye aligirdi.Kontrol edemeyecegini anladig zaman, eski bir
Arap ataszne sigimp eli p" felsefesini uygulardi. stanbuFda geirdig bu ilk
"bkemeyecegin

ylllarda karakterinde var olan sabtr ve azim yeteneklerini de geligtirmeye aligmigttr.Bazilarma


gre bu onun sahip oldugu en degerli zellikti. Fazla harekete egilimli bir insan degldi. leriki
yillarda birinin syledigi gibi "Graniti sikip harekete geirmek Bay Glbenkyan'tharekete geir-
mekten daha kolaydi."
Glbenkyan'm kayda deger bir niteligi daha vard1. Kesinliklehibir zaman hi kimseye iti-
mat etmezdi. Tam anlamtyla ve btnyle gpheci bir insandi. Londra'daki Milli Galeri'nin sanat
elegt1rmeni ve mudr olup ileriki ylllarda sanat koleksiyonunu hazirlamasinda kendisine yar-
dim etmig olan Sir Kenneth Clark, Glbenkyaniin gunlan sylemigtir: "Yaamim boyunca bu
kadar pheci biriyle kargilagmamigtim.Sphecilikte bu derece u noktalara giden birine ilk defa
rasthyorum. Glbenkyan her zaman yamnda kendisi in casusluk yapacak kimseler bulundurur-
du." Bir sanat eseri satm alacagl zaman o eseri en az iki veya sanat eksperine gsterir,degeri-
ni saptatip ancak ondan sonra satin alirdt Yagtilerledike saghgma giderek daha ok dikkat edi-
yordu ve bunu bir sabit fikir haline getirmigti.Nitekim 106 yagma kadar saglikh bir dedeyi kendi-
ne rnek almig, ondan daha uzun yagamaya azmetmigtir. Kendisine bakmalan iin iki ayri grup
doktor angaje etmigti. Bundaki ama bir grubu br gruba kargi casus olarak kullanmakti.
Su denli gpheciolmakta Glbenkyan belki de hakhydi. 1896 yllinda, Glbenkyan vapur-
la Misir'a katt Misir'dayken ok nfuzlu iki Ermeni'yle tanigmig, onlar tarafmdanbegenilip be-
nimsenmigti. Bu iki Ermeni Baklu bir petrol milyoneriile, Misir'1 idaresinde yardimcilik grevi-
ni yapan Nubar Paga'ydt Bu iki pahisla olan tamgikligtGlbenkyan'a hem petrol kapismi hem
de uluslararasi finans kapilarmi amigttr. Yine bu tanigikliksayesinde Londra'da Bak petrolleri
satig temsilciligni kazanmigtL
Artik Londra'daydi ve bundan yararlanarak Samuel biraderlerle ve Henri Deterding'le tanig-

182
ti ve kendini onlara kabul ettirip bir ittifak kurdu. Glhenkyan'm oglu olan Nubar bu tamgikhkve
ittifak konusunda sonrak ylllarda gunlan yazmigtir: "Babam ve Deterding yirmi ylh agkmbir sre
gayet lyi anlaan ok yakm iki dost oldular. Acaba bu yirmi yll boyunca Deterding mi babami kul-
lanmigti, yoksa babam mi Deterding'i; bunu hi kimse kesin olarak bilemez..." Ancak yamt ne
olursa olsun aralarmdaki iligkininher ikisi iin de hem kipisela1dan,hem de genel olarak Hollan-
da Kraliyet/ShellGrubu aismdan, son derece verimli oldugu bir gerektir.Glbenkyan Shell'e
yeni i; angajmanlan ve ncelilde de mktesep haklar getiriyor ve mall iglerini dzeriliyordu.
Londra'ya geldikten sonra daha igin bagmda girigtigiilk taahht igleri arasmda Iran imtiyazi
gelir ki, bu sonunda D'Arcy'ye nasip olmuytur. O ve Deterding, Ermeni Kitabgl'nin Paris'te d-
zenledigi imtiyazm orijinal taslagma baktiktan sonra anlagmay1gerievirmiglerdi. Buna gereke
"imtiyaz

olarak, sonraki gnlerde Glbenkyan qu nedenleri gstermigtir: ok vahgi bir kediye


benziyordu. Bize o denli speklatif grnd ki sonunda bu imtiyazm ancak bir kumarbazm ala-
bilecegi bir i; olduguna karar verdik." imtiyazelden katiktan sonra Anglo-Pers Sirketi'nin nas11
hizla bymekte oldugunu grerek, pigmanlikduyacak ve aldmdan kendi kendine yeni bir pren-
sibin erevesini kuracakti: "Bir petrol imtiyazi hibir zaman reddedilmemelidir." Nitekim yaga-
minm geri kalan yillarmda bu prensip Glbenlganiin yol gstericibir kural olmuqtur. Bu pren-
sibi teki btn prensiplerinin ilki ve en nde geleniolarak, ran'in kapi komgusu Mezopotam-
ya'da kargilagtigisorunlarda gagmaz bir sadakatle her zaman uygulamigtir. 1907 ylhnda Samuel
kardepleri kendi ynetimi altmda Istanbul'dabir bro amaya ikna etmigti. O gnlerdeErmeni
dgmanhgi nispeten giddetini kaybetmigti ve Glbenkyan da kendini tm varliglyla ige vermig
durumdaydi. zerinealdigt onca sayisiz ige ilaveten, bizzat Trk hkmetinin mall mgavirlik
grevinide stlenmigti, aynca Trkiye'nin Paris ve Londra eliliklerinin mali msavirligini.de ya-
plyordu. Bunlara llaveten Trk Milli Bankasi'nda en byk hissedarlardan biriydi. ytebu kimlik-
lerine dayanarak rakip ingllizve Alman yatmmlanm ve sonra da HollandaKraliyet/Shellyatm-
mmi Trkiye Petrol Sirketi'ne baglamay1bagarmigttr.Kendi ifadesiyle bu yle hafife ahnacak bir
hibir ynyle zevidi olmayan" bir igti.
"ve
baan degildi ve ok fazla hassasiyet isteyen
1912 yllmdan, yani Trkiye Petrol Sirketi'ninkuruldugu gnden baglayarak ingiltereh-
kmeti tm abasmibu girketinD'Arcy'ye ait Anglo-Pers Sirketi ile birlegmesine ve ikisinin bir
anlagma yapmalarmayogunlagtirdi ve bu konuda girkete baski yapti. En sonunda, Inglizve Al-
man hukmetleri bir birlegme stratejisi zernde ve bu stratemn uygulanmasmda gorug birligi-
ne vardilar ve bu konuda baskl yapmayakarar verdiler.19 Mart 1914 tarihli "DigigleriBakanligi
Antlagmasi" uyannca bu bilegik grupta ingiltere'ninikarlann plana ahmyordu. Yeni anlagma-
ya gre Anglo-Pers Grubu yzde 50 hisse alacak, Deutsche Bank ve Shell de korsorsiyumdan
yzde 25'er hisse alacaktL Ancak konu bu gekildezmlenmig olmuyordu. Arada Glbenkyan
vardi ve onun da memnun edilmesi gereklyordu. Nitekim szlegme uyannca Anglo-Pers Grubu
"bagif'

ve Shell ayn ayn her ikisi de toplamhisselerinin yzde iki buugunu adt altmda Ermeni
Glbenkyan'a verdiler. Bunun anlamt guydu: Glbenkyan hisselerin oram zerinde oy hakkma
sahip olmayacak, fakat bu tr bir ortaklagmanm tm parasal gelirlerinden yararlanacakti. te
"Bay Yzde Beg"lakabi bu gekilde dogmugtu ve o gnden sonra Glbenkyan daima bu unvanla
amlacaktL

Bylece on ylldan beri srmekte olan rekabet ve atigma son bulmuttu. Ne var ki tarallar
zerlerine ok anlamh ve kritik, ok kiplyibirok on yll boyu taciz edip peginibirakmayacak bir
ykmllk altma girmig oluyordu. Tarallann hepsi birden szlegmenin belirli bir maddesine
yoksun birakma" veya diye evrilebilecek
"zveri"

uymay1 kabul etmigti.Su Trke'ye


"zn

maddesiydi.Bu madde taraflannOsmanliimparatorlugu'nunherhangi bir yerin-


"self-denying"

de retilecek petrolden hibir gekilde pay almamalanni ngren maddeydi - bir tek istisriayla.
retimin"Trkiye Petrol Sirketi'nce yapilmasi halinde bu madde uygulanmayacak, taraflarre-
time kan makta serbest olacaktt" "zveri"maddesinin uygulanmadigt az sayida blge arasmda

183
I

.1

l
.

Misir, Kuveyt ve bir de Trkiye-ran


somndaki
"transfer
edilmig topraklar" sayllabilir.Bu madde
Ortadogu'da petrol retimini geligtirmekiin o gnden baglayarak birok sene devam etmig
olan insanst mcadelenin temelidir.

i
Savagta "Birinci Sintf" Hedef
28 Haziran 1914 tarihinde verilen diplomatik notayla Sadrazam,Mezopotamya imtiyazimn ye-
ni kurulmuy olan Trkiye Petrol Sirketi'ne verilecegini resmen vaat ediyordu. Ne yazik ki bu ta-
rih Avusturya Argidk Franz Ferdinand'm Saraybosna'da suikaste ugradigt tarihe rastlar ve bu
itibarla Blrinci Dnya Savagi'nmilk kurgununun da atildigt tarihtir.Zamanlamamnbu gekilde
geligmesioktemel bir soruyu yamtsiz birakmigt1.imtiyazgerekten verilml; miydi, yoksa sade-
ce verilecegine dair baglay1ciolmayan bir szden mi ibaret kalmigti? Bu sorununyaniti verilsey-
di kugkusuz birok tartigmalaraneden olacaktt.Ancak o gn iin savag Mezopotamya'daki Ang-
lo-Cermenighirligine son vermekteydi ve bu durum aika gzlendigigibi Trkiye Petrol Sirke-
ti'ni de etkiliyordu.
Yine de Mezopotamya'nin petrol potanslyeliunutulup gltmedi. Bir ngilizyetkili ile bir
Fransiz 1915 ylhnin sonunda, 1916'min baglannda bir araya gelip savag bittiginde Mezopotam-
ya'da kurulacak dzenin plam zerinde anlagmayavardilar. Su ikisinin adlanyla Sykes-Picot di-
ye bilinen anlagmaya gre, Mezopotamya'nm kuzeydogusundaki Musul, ki petrol blgeleri iin-
de en yksek potansiyel vaat eden blgedir, ileride Fransiz nfuzu altma giriyordu. Musul'un
Ingilterehkmetindeki birok yetkiliyi luzdirlyor ve o gnden baglayarak anlag-
"teslimiyeti"

manin geersiz sayllmasl iin yogun bir aba bagl1yordu.Bu konu 1917 senesinde, Ingilizaskeri
kuvvetlerinin Bagdat'i almasindan sonra daha da acil bir sorun olacaktir. Drt yzyildar1 beri
Mezopotamya srekli olarak Osmanliimparatorlugu'nun bir parasi olmuqtu. Bir vakiller Bal-
kanlar'dan iranKrfezi'ne kadar uzanmig olan bu imparatorluk artik bitmig, savagtutsagtolmug-
tu. Simdi artik haritada kendilerine geligigzelyer ayrilan birok bagLmsiz veya yan-bagimsiz l-
ke, sonunda Osmanhimparatorlugu'naait olan tapraklarayerlegecekti. Ancak, o gn iin Mezo-
potamya henz Ingiltere'nin kontrol altindaydt
ngiltereikan aisindan lkede petrol ihtiyacml doguran ve Mezopotamya'yl yeniden sah-
nenin merkezine iten faktr 1917 ve 1918 savagyillarmda yaganan petrol krizidir. Ingiltere mpa-
ratorlugu dahilinde petrol 1karilmasiolast grlmediginden, petroln Ortadogu'dansaglanmasi
konusu byk nem ve aciliyetkazanmltl. Ingiltere SavagKabinesi'nin olaganstnfuziu baka-
ni Sir Maurice Hankey, DigigleriBakani Arthur Balfour'a yazdigi mektupta grgn gu szck-
"ileride
lerle dile getirir: olugacak bir savagtapetrol bugnk savagta kmrn bulundugu yerde
olacaktir veya en azmdan kmrle aym paralelde olacaktir. Byk potanslyeldepetrolalabilecegi-
miz kontrolmz altmdaki yerler franve Mezopotamya'dir. Su nedenle petrol kaynagi olan bu
iki yer zerindeki kontro1mz ingiltere'ninsavagtan bekledigi birinci simf hedef olmalidir."
Ancak ortada yeni dogmuy olan bir
"halk
diplomasisi" vardi ve gz ardt edilemezdi.
1918'in baglarmda, Bolgevizm'in g1ekiciliginemukabil Bagkan WoodrowWilson idealiste
fikirlerini sergileyen "On Drt Kural" maddesiyleortaya ikip, savagtan sonra milletlerin ve
halklarm kendi kaderlerni kendileri saptamasi agnsmda bulunuyordu. Wilson'unkendi Devlet
Bakam Robert Lansing Baykan'm bu genig grgllg kargismda donup kalacakti. Lansing fark-
11grgteydi. Ona gre kendi kaderini saptamaagnst btn dnyada birok Olmlere yol aa-
cakti. Eu konudaki dgncelerini gu szlerle ifade etmigtir: "Kamuoyunun temsilcisiolan bir
adamm byle tagkm,iyi dnmeden sarf edilmig beyantardan kammasi gerekirdi.Bunun so-
nularmdan kendisi sorumludur."
ngilterehkmeti de, Wilson'un soylufakat bellrsiz buldugu fikirleri kargismda en az Lan-
sing kadar gagkmliga ugramigsa da, Bagkan'm ok popler kipiligini dikkate alarak, savag sonu

184
hedeflerini saptarken ona gre hareket edecekti. Digi1eriBakam Balfour'a gelince, o Mezopo-
tamya'ylsavagin asil hedefi olarak ifade etmenin modasi gemig derecede emperyalist bir grg
yansitacagmdan endige ediyordu. Bundan kagmilmast grgnde oldugundan 1918 Agusto-
su'nda, smrgelerin bagbakanlarina Inglltere'nin Mezopotamya'da
"yol

gsteren bir igik" ola-


cagLm sylemekle yetindi, Byle d nmesinin nedeni olarak
da ingiltere'nin,imparatorlugun
yoksun oldugu tek dogal kaynagt bu yolla ele geirecegni syledi: "Petrol bangi sistemle elde
edecegmiz konusu beni hi ilgilendirmiyor. Tamamen emin oldugum tek gerek bu petrole
mutlaka ihtiyacumz oldugudur"diyordu. Su amacin saglanmasim garantilemek in, zaten Me-
zopotamya'mn diger bir blgesinde bulunan ngilizkuvvetleri, Trkiye ile mtareke imzalan-
masmdan hemen sonra Musul'a glrerek kenti zapt edecekti.

Clemenceau ve Bakkah
Savagm ilk haftalan iinde, Paris'i kurtaran taksi ordusu bagta olmakzere yaganmly olan onca
deneyimler Fransa'yi da ingilterekadar petroln byk stratejik nem ierdigne inandirmigti.
Birinci Dnya Savagtbaglamadan evvel Georges Clemenceau'nun "Petrole ihtlyacim oldugu za-
man bakkalima gider altnm" dedigi sylenir. Ne var ki savag bagladiktan sonra fikrini degigtire-
cek, savagm bitiminde ise Fransa'ya petrol bulmak iin are arayacakti. Ancak bu defa bagvuru-
da bulunacagi yer bakkall degl, Ingilizler'inde bagvurdugu yer olan Ortadogu'ydu. 1 Araltk
1918'de Lloyd George'undavetlisi olarak geldigi Londra'da halkm tezahratiarasmda yaptiklan
arabagezintisindensonra, Lloyd George'a Fransa'nm Musul zerindeki iddiastadan vazgetigini
bildiriyordu. Bu zverisine kargi Clemenceau, Suriye zerinde mandalik hakki iin ingiltere'nin
tam destegini allyor, Ingilterekontrol altina girecek Musul'dan lkarilacak her petrol retimin
den bir hisse verilecegi konusunda ngiltere'den szl garanti allyordu.
Gerekgudur ki, Londra'da bu iki bagbakan arasmda vanlan bu anlagma hibir sorunu z-
meyecek, tam tersine, iki lkenin hkmetleri arasmda sert Ye kargilikh sulamaarla dolu s-
rncemede kalan birok mzakereye yol aacakti. O kadar ki, 1919 ilkbahannda, Paris Bang
Konferansi strasmda, Suriye ve petrolden sorumlu Bykler arasi toplantidaClemenceauVe
Lloyd Georgebirbirine girecek,Londra'da vardiklan anlagmada neyi
"karara
bagladiklan" konu-
sunda farkli iddialarda bulunacaklar, defalarca birbirlerini sulayip kargi tarafinkt niyetli oldu-
gunusyleyeceklerdi. Dakikalar flerledike tartigmagiderek
"birinci
smif bir it dalagi" niteligini
ahyordu. Eger Woodrow Wilsonaraya girip taraflan o dakika iin yatigtirmamig olsaydi,kugku-
suz bu tartigmaaika bir yumruklagmaya dngecekti.
Eu sorun uzun zaman zlmemig olarak devam eden atigmaninbelkemigini olugtura-
cakti. Sonunda 1920 Nisam'nda, konu Mttefikler Yksek Kurulu'nca ele almacak, taraflarara-
sinda var olan birok Onemligrg aynliklarimn zmnealigilacakti. Amerika'nm artik katil-
madigt bu grgmeler Lloyd George ile Fransa'mn yeni BagbakamAlexander Millerand arasinda
yap111yordu.Bu iki bagbakan bu defa da San Remo Antlagmasi zerinde bir anlayma noktast bul-
maya aligacaklardi.Antlagma uyannca Fransa, Mezopotamya petrolnn yzde 25'ini allyor-
du, Mezopotamya o zamanki adlyla Cemiyeti Akvam'a (League of Nations) bagli olarak Ingilte-
re'nin mandasina giriyordu. Petrol geligtirmenin araci ise Trkiye Petrol Sirketi'nde kallyordu.
Fransa'ya gelince, anlama gereginceAlmanlar'm olup sava strasmda Ingiltere'nin aldlgl Alman
hissesine sahip oluyordu. Kargilikolarak Fransizlar Musul topragizerindeki iddiasmdan vazge-
iyordu. Ingilterekendi hesabma bir noktada son derece kararli davranlyor, Mezopotamyapet-
rol yataklanm igletecek herhangi bir.girketin kesin olarak kendisinin kontrolnde olacagim atk-
likla ifade ediyordu. Artik geridecevap bekleyen tek bir sorun kalmigt1.Acaba Mezopotamya'da
gerektenhi petrol var miydi? Bunun yamtml bilen yoktu.
Kendi petrol konumlann3 dzeltmek iin Fransizlar bagka bir yol aramaya girigtiler.Devle-

185
1

te bagli bir girketyaratacak, girketikendi milli girketleri yapacaklardi. Hollanda Kraliyet/Shell


Sirketi'nden Henri Deterding'in yaptigi ortakhk teklifinireddettikten sonra, 1922'de Bagbakan
olmuy olan Raymond Poincarbir konuda Israrli davranarak kurulacak yeni girketin mutlaka ta-
mamen ve yalmzca "Fransa'mn kontrolnde" olmasim istlyordu. Bunu saglamakiin 1923'te
sanayi krallarmdan biri sayilan Albay Ernest Mercier'ye bagvurdu. Bu adam igin gerektirdigi ni-
telikleritagiyanbiriydL Albay Mercier hem bir teknisyenhem de Romanya petrol yataklanni
yaklagmakta olan Almanlar'dan korumaya yardim etmig ve bu sirada yaralanmig bir savag kahra-
maniydi. Teknisyen olmasmin yam sira, kendini Fransiz ekonomisinin modernlegmesine adamig
bir teknokratti.Daha o gnden Fransa'ya modern elektrik endstrisini sokmuy adamdir.Simdi
ise stra petrole gelmigti ve kendisinden petrol iin de aym geyiyapmast istertlyordu. Yeni girkete
Compagnie Franaise des Ptroles, kisaca CFP (Fransiz Petrol Sirketi) adi verilecekti. Bu girketin
olmast ngrlyordu. Sirkete atanan iki m-
"ara"
Fransa'mn simgeleyenbir
"bagtmsizligmt"

drn atanma igi ve teki personelin onaylanmasi Fransiz hkmetince yapilacak ancak girket
zel girketolarak.igletilecekti.
Mercier'nn stlendigi i; zaten ok g olmasma karym, Fransiz girketlerinin ve bankalarm
bu yeni firmaya yatinm yapmada tereddt gstermesiigi daha da gleptiriyordu.Bu yeni girket
hkmetin desteglyle ahyacant halde yine de yattnmcilarda, bir vakitler ingliz ve Amerikah
petrol yatinmcilarinm yeni petrol servenlerinde duyduklan speklatif ve ategli cogku yoktu.
Grndgkadanyla Mezopotamya fazla byk bir riskti ve Mercier'nin sonradan syledig gl-
sorunlarla agin derecede yklyd." "Ilk defa yatinm yapanlann hibiri CFB'ye
"uluslararasi
bi
girebilmekiin yalvaripyakarmlyordu." Tm bu olumsuz kogullara kargin yine de Mercier,
Fransiz Petrol Sirketi'nin 1924'te igletmeye ailmas11ingereldi yeter sayida yatinmay1, doksan
adet banka ve girketbulmayi bagaracakti. Eu yeni firma Trkiye Petrol Sirketi'ndeki Fransizhis-
selerini de devralmigtir.
Ancak Fransiz hkmeti hedeflerinin ve ikarlanninyeteri kadar korunmadigt ye gerek-
legmedigi izlenimindeydi ve bu nedenle durumdan pek tatmin olmuyordu. 1928'de zel bir
Parlamento Komisyonu ngiltere'densonra Avrupa'daki en byk petrol pazari olan bu girketin
"serbest

gelecegi hakkmda bir rapor dzenledi. Rapordaiki bakimdan girkete itiraz vardi: Hem
pazar" oluguna, hem de devlet tekelinde bulunuguna. Raporda btmlann yerine melez bir kota
sistemi nerillyordu. Devletin egilli zel rafineri girketlerinepazar hissesi tahsis edecek ve bu
yolla retimde egitliligeyer verecek ve Fransiz rafineri girketlerine yagama hakki tamyacakbir
kota sistemi. Ayrica Fransiz rafinericileri, yabancilke rekabetine kargi koruyacak birtakimvergi
ve diger yasal koruyucu meyyidelerin uygulanmasi neriliyordu. Nihayet Mart 1928 yasastyla
kurulmasi kararlagtmldt ve hedefierinin ana hatlan ta-
"tegekkl"
Franstz petrol iin yeni bir
mmlandi. Tammlamaya gre "Anglo-Saxon" kaynakh petrol trst sayismda azaltma yapillyor,
pazara dzen getirmeye ve Fransa'mn Mezopotamyapetrolndeki hissesini geligtirmeyeynelik
yerli bir rafineri sanayli kuruluyordu. Yenisistem altinda CFB'mn Fransiz 1karlanmfaal clarak
gzetebilmesiiin devlet kurulugtan yzde 25 hisse aliyor, bu arada hkmeti temsileden yne-
tim kurulu ye sayismi artirtyordu. Yabancilara ayrilan hisse azaltillyordu. Bylece,bir Franstz
temsilcininszleriyle CFB hareketinin endstriyel kolu" olmaya hazir duruma gel-
"hkmet

migti. Fransiz hkmeti de gimdikendisine yeni bir konum hazirliyor, Ortadogu'nun petrol kay-
naklartm ele geirmesavagmda, bagroldeki kavgaci roln almaya hazirlamyordu.

Birlegme mi?
Geligen durum ngilterehkmeti aisindan, pek de memnunluk vericidegildi. Hkmet savag
sirasmda baglatmig oldugu Hollanda-Ingilterecari paylagmasindaki altmia karp kirk oramm
bozma abastna devam etmekteydi. Aynca Hollanda Krallyet/Shell karmasimn ngiltere'nin

186
kontrolne gemesiniistiyor,bunun iin de girketteHollandah hissedarlardan ok, Ingilizhisse-
darlann ogunlukta olmasma abahyordu. Marcus Samuel'in grgyle.bu yolda almacak sonu
duygusal aidan byk nem taglyorve bunun iin de ok ekici geliyordu. Ancak Henri Deter-
ding duygu konusuyla fazla ilgili degildi; onun ilgi Sahasi sadece iti. htilal,diplomatik yangma
ve milliyetilik hareketlerinin bu denli sarstigi savag sonu dnyasmda ngiltere'nin saglayacagt
koruma ve destek kugkusuz Hollanda'mn saglayacagtndan ok daha gvenilirolacaktL Bunun
yaran sadece bu kadarla da kalmlyordu, ShellHollandahissesi ogunlugundan vazgemeyi ka-
hul ettigt takdirdeek bir dle daha kavugacakti. Bu dl Mezopotamya petrol ve Trkiye Pet-
rol irketi'dit Shell Ingilizkontrol altma girmekle Shell Mezopotamya petrolndeki iddia ve
sahipligini garantilemig oluyordu.
Ingilterehkmeti baki; aismdan Shell Sirketi'ni Ingiltere'nin
kontrol altma vermekle bu
lkenin dnya apmdakipetrol konumu fevkalade dzelmig olayordu. Ancak ingilterehkme-
ti girketeatanacak ynetim kurulu yelerinden en az birini kendisi atamak, ynetim kuruluna gi
recek diger kigilerin de, Anglo-Pers'te oldugu gibi kendi onaymdan gemesini istlyordu. Deter-
ding ise byle bir dzenlemeyi aika kabul etmiyordu. ogunlugun inglltere'deolmast bir gey-
di, ingilterehkmetinin ige karigmasi bagka bir gey.Elinde tuttugu ticarikontrolden vazgeme
riskine girmek istemiyordu. Aynca ngiltere hkmetiyle fazlaca yakm br diplomatik iligkiye gir-
menin bazi dezavantallar getireceginide anlamaya baglamigti.zellikle Kuzey ve Gney Ameri-
ka'da toprak alma konusunda przler ikabilirdi. Amerika'da yanlig bir anlamayla, Hollanda
Kraliyet/Shell Grubu'nun ingilterehkmetinin bir kolu oldugu izienimi vardi ve bu nedenle
Grup Amerika'nm hcumlarma hedef olmugtu. Konunun bu denli piddetle elegtrilmesi Deter-
ding'in tmyle ngiltere'nin kontrolne gemedegsterdigitereddtbsbiltn artirmigtL
Onca gecikmeye, d kinkliklari ve sabir taginc1olaylara kargm Deterding ve Shell,Anglo-
Pers Sirketi'yle birlegmeyi tamamen gzden 1karmamig, konuya gsterdikleriyakm ilgiyi koru-
muglardi. Anglo-Pers'in gelecekte dogrudan dogruya korkutucu bir rakip olacagim bildiklerin-
den girket henz bu duruma gelmemigken onunla birlegmenin getirecegi byk yararlann da bi-
lincindeydiler. Shell aisindan ise birlegme bu girketinStandard'm New Jerseykoluyla ve teki
Amerikan girketleriyle arasmdaki dnya api rekabette Shell'e g verecekti. Ayrica Anglo-
Pers'in Ingiltere pazarmm anahtari olan Kraliyet donanmasma, petrol vericisi olarak yapmakta
oldugu tercihe dayanan uygulamaya da son verecekti. Deterding endstrinin nasil bog yere, za-
rara aligtigmi ve iglerin gereksizyere tekrarlandiginigrmg, bundan irkilmigti. Bu grgn
vakit gegirmedenStandardOil bagkanma bildirirken gunlan sylyordu: "Dnya agiri retm-
den, agin antmadan, agin tagtmaciliktanve nihayet en nemlisi, agirl perakendecilikten1stirap
ekmektedir."
Anglo-Pers zaten uzun bir sredir kendisine hkmetin sahip olmasmm getirdigi sorunlar-
la kargi karmyayd1. Digigleri'ne mensup birinin syledigi gibi, birok lke
"girketin
her hareketi-
nin dogrudan hkmetten" esinlendigini, bunun hem girket hem de hkmet kararlanni for-
mle ettigini zannedlyordu. Amerika'nm kigkirtmasina tepki olarak, Latin Amerika lkeleri h-
kmet kontrol altmdaki petrol girketlerine ve zellikle de Anglo-Pers'e imtiyaz vermeyi yasak-
11yordu. Su girketin Ingilterehkmetine olan bagtnin Anglo-Pers'in kendi z yurdu olan Iran
lin tehlikeli olabilecegini dgnyordu. Bir vakitler askeri komutanken kendisini lkenin h-
kmdan yapmig olan Riza Sah'mgznde Anglo-Pers daha gimdiden ingiftere hkmetiyle faz-
la stki fiki iligkideydi. Sahbu grgteolduguna gre girketin ve lngiltere'nin konumu acaba ne
denli gvenli olurdu? Anglo-Pers'in lkedeki genel konumu daha gimdiden kritik durumdaydi.
Sir ingilizyetkili gzlemini gu szcklerle dile getiriyordu: Eldekibtn gelir gimdiki halde bir
"

tek kaynaktan, Iran'dakibirka bin milkarelik bir blgeden geliyor.Dogal afetler veya dgmanca
bir hareket sonu bu kk araziden alman retim durdurulacak olursa, bu gerekten gok tehli-
keli sonular verir."
I

187
Sonundangilizhkmetinin bazi yetkilileri Shell ile yap11acakbir birlegmenin Anglo-Pers
ikarlarimdagLlaCag Ve bylece de riski azaltacagt kamsma vardilar. Eu yapildigi takdirde,yapi-
lacak bu iglemden hkmet uzun zamandir istedigi, Shell zerinde kontrol hakkma kavuuyor-
du. Shellde bir noktaya kadar buna istekliydi. 1923senesindeShellmensubuRobert Waley Co-
hen'in szleriyle "Bu kontrol sorunu aslmda ogunlukla samaydtve tamamen duyguya daya-
nan bir konuydu." Robert Waley Cohen szlerine gunu da ekliyordu:"Eger kontrol devret-
mekle gvenligimizigarantiliyor ve gelirimiziartinyorsak, bu devir iginikime olsa yapanz, hatta
Gney Arnerika'daki yerli kabilelere bile. Bunu yapmakta iinizden hibirinin tereddt gstere-
cegini sanmlyorum."
Bu birlegme konusuna, politik zeminlerden baglayarak birok ynden itirazlar olmugtur.
"Petrol trstleri"nekargi Amerika'da oldugu kadar ngiltere'de de halktan gelen bir dgmanlik
vardL Ancak itirazm d
en giddetlisi onanmadan gelmigtir.Donanma srekliolarak Shell'e muha-
lif taraftakalmigtir. Byle davranmalda donanma bagindan beri sanldigi aym mantigt yrtyor-
'para

du. Bir yetkilinin syledigigibi "Hkmet Anglo-Pers'e kazanmak iin degil, milli neden-
lerle, bagimsiz bir girketkurmak iin yanagmigt1."Amirallik de, Anglo-Pers'ten bir hayli dgk
fiyatla petrol satm almak hakkindan sonuna kadar yararlamyor, bu konuya zen gsteriyordu.
zellikledonanma btesi devamli olarakkismtiya ugrama tehlikesindeoldugu iin bu konuda
israrli davramyordu. Bu arada Anglo-Pers'in kendisi de birlegmeye kargi piddetli iriraz gstermig-
tir.CharlesGreenway bu igletmeyi sonunda nefret ettikleri Shell'inbir parasi olsun diye bu de-
rece canla baglaahgip entegre bir girkete dngtrmemigti.

Churchill Ige Karigiyor


Hibir engelle kargilaginadanyapilan byle bir itiraz aktmma kargiShell, Anglo-Pers'i nasil devra-
lacakti? Sirketin bagmdaki adam Robert Waley Cohen stn zekya sahip biriydi ve bunun da bir
aresini bulacakti. lyidzenlenmig bir akyamyemeginde Churchill'e yaklagipok ilgin bir tekli
te bulundu. Acaba eski Bagbakan ve Kabine'nin eski sekin yesi Shell adma bir projeye girigir
miydi? Kendisinden ne grev beklendigi sorusuna ise u cevab1veriyordu: "Anglo-Persve Burma
Petrol'n her ikisinin Shellile birlegmesi iin kulis yapmak." Shell'in,hkmetin Anglo-Pers'teki
hisselerini de satm alabilecegini szlerine eklemigti. Byle bir birlegmeyi Burma Petrol de destek-
lerdi. Cohen, stne basa basa, Churchill'inbyle yapmakla aslmda Ingiltereinahymigolaca-
gtmvurguluyor, bu inancma neden olarak gugrgileri sryordu: "Baganlioldugu takdirden-
giltere dnya apmda bir petrol sistemizerinde tam kontrol sahibi olacak, tm petrol egemenli-
gingiltere'ye
geecekti."
Teklifin zamanlamasi mkemmeldi. nkyll 1923't ve 1923 yaz aymda
"petrol

savu-
nucusu" Churchillipsizdi. Parlamento'da, Dundee East blgesindeki seimde yenilgiye ugramig-
ti. Ayrica Chartwell maliknesi admda yeni bir ev satm almigtive masraflanm kargilaylp iki ucu-
nu bir araya getirmekiin durmadan yazi yazmaktaydi. Ekonomik durumlari konusunda egine
"ahktan
lmeyiz" dedigi sylenir. Churchill'leyaptig tartigmahkonugmadan sonra Cohen y-
le diyecekti: "Churchill o dakika durumu btnyle kavrad1."Ancak bu Cohen'in grgyd ve
Churchill ona sadece konuyu dgnecegini sylemigti. Tm hayatim adad1gl siyasikariyerinin
bozulmasim kugkusuz istemezdi. Ayrica hayatim da kazanmaya mecturdu. Tekliti kabul ettig
takdirde Byk Savag konusunda yazmakta oldugu Dnyada Bunalim{The World Crisis) adh
kitabmm drdnc baskismi bir kenara birakmasi gerekecekti.Eu nedenle kendisine kugkusuz
"gphesiz
bir cret denmesi gerekecekti.Cohen bu soruya denecek" yamtim veriyordu.
Kisaca dgndkten sonra Churchill teklifikabul ettigini bildirdi. Ancak ya cret konusu
ne olacakti? Proje olumlu sonulanmadigt takdirde Churchill on bin pound, olumlu sonulandi-
gi takdirdede elli bin pound istlyordu.

188
Cohen, Churchill'in istedigt cretin boyutu kargisinda hayrete kapildlysa da sonunda bu
talebikabul etti. nkistenen tutar Shellile Burma Petrol arasinda blnp egit olarak dene-
cekti. Burma Petrol'n bagkam cret talebi in gunlari sylyordu: "cretkonusunda Churc-
hill']e pazarliga girmemiz mmkn degldi." Burma yetkilileri paranm ne gekilde denecegl ko-
nusunda endigeliydi. nkbu denl byk bir paray1alan ki nin adi defterde aiklanmayacak
.

olursa vergi mfettipleri bu demeyi onaylayamazdi.Uzun grgmeterdensonra gizlibir hesap


ailmasma karar verildi.Bylece ChurchillBurma Sirketi ve on yll evvel Donatima Bakam iken,
donanmayi petrol agi dzeyine getirmesavagmdasittim yere getirip cezalandirdigi girket olan
Shelliin aligmaya koyuluyordu. Shell'e kargi oldugu gnlerde Avam Kamarasi'nda, hkme-
tin Anglo-Pers'ten hisse alma ve girketbagimsizhgim garantilemesininbag nedeni olarakShell'in
agzllgngstermigti. Simdi ise tm bu yaptiklannm tersinisyleyip, hkmeti aym hisse-
leri, Anglo-Pers hisselerini satmaya ikna etme yolundayd1. Grgnegre gimdiki kopullar byle
yapilmastm gerektiriyordu. lkenin politik ve stratejikikarlanatsmdan bu gerekliydi. Bu his-
seler Shell tarafmdansatin alinacak, bylece Hollanda Kraliyet/Shell Grubu'ndaki agirhk denge-
si Hollanda'dati alimp ngiltere'nin eline verilecekti.
Churchillhi vakit kaybetmedi. 1923 Agustosayinda zamanm BagbakaniStanley Bald-
win'i aradi ve teklifinibildirdi.Su ziyaret konusunda epine yazdigi mektupta szlere yer veri-
su
yordu: "Bagbakan'm petrol dzenlemesine, tamamen sicak baktigi anlagillyor. Konugmasmdan
anlagldigtnagre bu Waley Cohen'in grg ile uyum sagliyordu.Kargimda sanki Waley Cohen
-
varmiggibi bir hisse kapildim. Eminim bu his.geicidir. Simdi beni dgndren bir tek konu var,
kendi durumum... Bunu herhangi bir eleptiriye yef vermeyecek gekildeayarlamak gereklyor."
Churchill'lekonuptuktan sonra Bagbakan Baldwin, Ingilterehkmetinin petrol igini birakacagt-
na kesinlikle ikna almugtu. yleki kafasmda hkmet hisselerinin alimmda denecek paray1
belirleyen bir rakam bile vard1. Churchill'e "Yirmi milyon pound samnm ok fyi bir fiyat sayilir"
demigti. Bu, on seneden daha kisa bir sre nce hkmetin demig oldugu flyatm yaklagikon
katlydi ki, speklatif bir yatinm sayllan hyle bir i; iin mkemmelsayilmasi gerekirdi.
Ancak igler planlandigt gibi yrmedi. Daha ilk adimi atmaya vakit kalmadan digandan bir
mdahaleoldu. 1923 senesi sonunda Baldwin aniden bir erken seim karan aldigt iin Churc-
hill, stlendigi grevi tamamlayamadanalmig oldugu avansi iade ediyordu. Istifadansonra
Churchill bit kez daha sevdigi ve dogal meslegi saydigi politikaya d0nyordu. iktidar yeniden
Muhafazakar bir azmlik hkmetine geecek ancak bu hkmet kisa srede dgecekti. Azmlik
hkmetinden sonra bu defa iktidara Ingiltere'ninilk ii hkmetini olusturan iPartisi ge-
ti. Bu parti hem birlegmeye hem de hkmet hissesinin satilma projesine kesinlikle karit bir tu-
tum iindeydi. 1924 gz mevsiminde, iktidar bir kez daha el degigtiriyor,yenden Muhafazakr-
lar'a geiyordu. Ancak Muhafazakr Parti de, gnn kogullari iinde, hkmet hissesinin satil-
masmakarplydi. Hkmetin Maliye Mstegan, Anglo-Pers bagkani olan Charles Greenway'e gn-
derdigi bir yazida gunlan sylyordu: "Majestelerinin hkmeti, bu hisseleri satmama politikasi-
na baghdtr ve hisselerin satilmasina niyetli degildir." Hazineden sorumlu olan bakanlik Mallye
Bakanligi'ydi ve yeni Maliye Bakani da MuhafazakrParti'nin en son transferiolan Churchill'den
bagkast degildi.

Petrol Kitligi ve A1k Kapi


Ortadogu sadece Avrupa'mn petrol varligimn kaynaklandigt yer olmaklakalmlyordu. Amerikan
girketleri de son zamanlarda dnya apinda petrol retimi iin bir kampanya baglatmigtl. Kam-
panyanm Amerika'yt Ortadogu'ya itmesi kamilmazdi, Birinci Dnya Savagt bitiminde ve
1920'lerinilk yillarmda Amerikan petrol sanayii ve birok hkmet temsilcisipetrol kaynaklan-
nin yakmda kuruyacagi korkusuna kapilmig ve bu onlarda sabit fikir haline gelmi ti. Sava; sre-

189
since yaanmig olaylar -'Benzinsiz pazar gnleril ve petroln savasta oynadigi rol dikkate ahn-
diginda, bu.korkunun yersiz olmadigi anlagihr. 1919 yllmda, grevdenemekliye ayrilmakta olan
bir yetkili Bagkan Wilson'a yazdigimektupta, Amerika'mn kargismdaki en ciddi uluslararasi
problemin yabanci petrol rezervindeki eksiklik oldugunu sylyordu. Baykan Wilson da, byk
esefle, bu grge katillyor ve "Ne yurtiinde ne de yurtdigmdayeterlipetrol bulmamizi garanti-
leyecek hibir yntemimiz yoktu" diyordu. Amerikan petrol kaynaklarmda beklenen abuk ku-
ruma olayt petrole olan talepteki artipla kiyaslanacak gekildellyordu. Alman sonu 1911-
1918 arasmda Amerikan petrol tketiminin yzde 90 arttigmi ve aynca, artigin devam edip sa-
vag sonunda daha da hizlanacagim gstermigti.Ote yandan Amerikalilar'daki otomobil tutkusu
giderek daha da yogunlaglyordu. 1914-1920 arasmda Amerika'da kayttl1 motorlu tagit sayisi
hayret verici bir dzeye ulagmig, 1,8 milyondan9,2 milyonafirlamigtt. Petrolsz kalma korkusu
giderek yerlegiyordu. O kadar ki bir senatr Amerikan donanmasma bavurup petrolden km-
re dnmesi agrismda bulunuyordu.
Bu korkuyu paylaganlar arasinda mhendisler Ye bilimsel jeolojiuzmanlari da vard1.Ame-
"nlerindeki

rika BirlepikDevletleri Madencilik Brosu mdr, 1919'da yaptigt bir tahminde,


iki ila beg yll iinde, bu lkedeki petrol yataklanmn maksimum retime ulagacagini, ondan son-
ra ise giderekbyyen bir retim dggyle kargilaacaklarmi"sylyordu. Ayrica, Amerika Bir-
legik Devletleri Jeolojik Aragtirma Mdr George Otis Smith de bir "Benzin kitliginm" sz ko-
nusu oldugunu bildiriyor, halki uyarlyordu. Su halde yapilmasi gereken gey neydi? Otis
Smith'in grgne gre tek gare denizagiri lkelere gitmekti; "Hkmet Amerikan i; hayatmda-
ki herkese evresinigenigletip petrol retimiyle ugragan kimselerle iligki kurmasi iin moral des-
tek vermeli ve dnyanm her yerinde petrol retme faallyetiyapmaya tegviketmeliydi." lddiasm-
da ok da kesin davrantyor ve herkese bilinen Amerikan petrol rezervlerinin tam dokuz sene
ay iinde tkeneceginiiddia ediyordu.
Tm bu olaylar geligirkenbir taraftanda bagka bir konuda Colorado,Utah ve Nevada dag-
larmda sakli "Sist yagi" potansiyelinden sz ediliyor, sonu gelmez tarttmalaryapiltyordu. 1919
yd iinde byk olasiliklabu gist'lerden
"bir

y11mdayapilan kehanete dayall bir tahmine gre


petrol ikarilacak, bu petrol, kuyulardan elde edilen petrolle rakip duruma gelecekti." Bu arada
aract olan hig kimsenin hsra-
"motorlu

nl National Geographic dergisi copkulu bir anlatimla


talebini kargilayacak kadar bol
"herkesin

na ugramayacagml" yaziyor, sebep olarak gist yagimn


benzin sagayacagmt, bunun gelecekkugaklar boyunca torunlannmtorunlarmabile yetecegini"
sylyordu. Atsiz aralarmtahtindan indirilecegl tehdidi artik kesinlikle geersz olmugtu. An-
cak, ne yazik ki, gistyagt teklifindebulunantar feci gekildeyanilmly, retim mastafi tahminini
son derece dgk hesaplamglardi. Ingiltere'dede benzer bir retim dgg beklenmekteydi.
Ancak bu lkede yakitm kmrden ikanlmasi ngrlyordu. Gerekli aragtirmalarAnglo-Pers
Sirketi'nce yrtlyor, ingilterehkmeti Kuds enginan yetigtirilmesi iin Dorset blgesinde
iki hektarlik bir arazi tahsisediyordu. Enginarm alkol ierdigi bilinir. Hkmet de bu araziyi, en-
ginarm ticari ihtiyaci kargilayacak, otomobilyakiti olarak kullanmaya yetecek kadar alkol vere-
cegi midiyle tahsis etmigti.
Bir yandan petrol sikmtisi beklenirken, te yandan da flyatlar bagini allp gidlyor, petrol si-
lontisi beklentisini daha da krklyordu. 1918-1920yillan arasmda ham petrol flyati birdenbi-
re varil bagma iki dolardan dolara ikarakyzde 50'lik bir artig gsteriyordu. Eu da yetmiyor-
muy gibi 1919-20 kig mevsimi mazot arzmda gerek bir dgge tamk oluyordu. Genel kamya
greAmerika da yakmda nemli bir petrol ithalatist durumuna gelecekti. lte bu inan ve bek-
lenti Amerika'mn ngiltere'yle arasmdaki uluslararasi rekabetin dozunu giddetlendirecek ve bu
lkeyle arasmda srtgmelere yol aacakt1. Amerikan petrol endstrisi ve Amerika hkmeti,
Ingiltere'nin,dnyanm geri kalan petrol kaynaklarmi Amerika'nm harekete gemesinevakit bi-
rakmadan satm almak iin kendi saldirgan politikasmi uyguladigma kesin olarak inamyorlardt

190
Bunun bilincinde olarak Washington vakit kaybetmeden petrol girketlerinin yardimma koguyor,
bu girketlerinyabanci petrol saglamadaki mcadelelerinde onlara destek veriyordu. Izlenenpren-
sip "AikKapi"prensibiydi- diger bir deyigle,Amerikan sermayesine ve petrolclgne egit gans
verilmesi prensibiydi.
ingilizlerbu kampanya kargismda kayitsiz kalmamig ve tepki gstermiglerdir. Tepkileri e-
gitliduygularm bir bilegimi, phecilik,incinme, fke ve hoggrszlk rnegiydi. Amerika'nm
tm dnyada retilen ham petroln te ikisini tek bagma rettigini iddia edlyorlard1.Petrol Y-
netim Kurulu'nunBagkam olanJohn Cadman, Amerikah bir dostuna yazdigi gpheifadeleriyle
dolu mektupta gunlan syleyecekti: "Senin veya Amerika'daki herhangi bir petrolcnn, gele-
cek 20, 30 yll iinde petrol rezervlerinizin tkenecegipalavralarma gerekten inandigmizi san-
m1yorum." Ne var ki Amerika da hem bir petrol kitligt hem de rekabet korkusu iindeydi. Bu iki
korku Amerikan girketlerinidnya apmdepetrol aray1ciligina-ve mevcut retimi satm almaya
itiyordu. Stratelideyapilacak degigikliklerin, tankerlerde,boru hatlannda ve sondai tekniklerin-
de yapilacak teknolojikdeglgikliklerle desteklenmesi gerekiyordu. Teknolojik yenilik fiziki g-
lklerin ve mesafe sorununun ortadan kaldinlmasmda da yararh olacaktL Savagtan nce bu iki
sorun global aragtirmada ve retim faaliyetinde engel tegkiletmigti.
Artik tm Amerika'nm gz Ortadogu'ya,zellikle de ingilizmandasmdaki Mezopotam-
ya'ya evrilmigti. Ancak oradaki kapi da henz belirgin bit biimde a1k degildi. Nitekim Stan-
dard OilNew York temsilcisiiki leologgizlice Mezopotamya topraklarma szldklerinde ingi-
liz Sivil Komiserligi'nce tutuklanacakve Bagdat'taki polis merkezine gtrlecekti.
1920 San Remo Antlagmasi ve Mezopotamya petrolnn ingilizler'leFransizlar arasmda
blnecegi haberi Washington ve Amerikan petrol endstrisince de duyulmug, gagkmliga.yol a-
migtL ki lke arasmdaki bu anlagma Amerikan basmmda f1rtinalar koparacak, giddetle kma-
narak, modasi gemig emperyalizm olarak yorumlamp protesto edilecekti. Bu anlagma savagtan
muzaffer ikmig Mttetikler'inaralannda kararlagtirdigi
"haklann
egit paylagilmasi" prensibini
ihlal edici grlmg ve bu yzden ok irkin bir komplo olarak yorumlanmigti. New Jersey Sir-
keti durumdan derin endigeduyuyordu. Biri ingiltereile Fransa, digeri de Shell ile Anglo-Pers
arasmda ikili bir ittifak kurulmasmdan korkuyordu. Su ittifaklarm girketi retim digmda biraka-
cagmdan ve tm dnyada sahip oldugu pazarlardan diglayacagmdan endigeliydi. Su endigelerle
New Jersey,Devlet Bakanligi nezdinde durumu giddetleprotesto etti. Bakanlik da bu konuda en
az Jerseykadar giddelle sz edilen anlagmanm "Aik Kapi" kutsal prensibinin ihlali oldugu ka-
msmdaydi. Sonuta Kongre 1920'de "Maden Kaynaklari Kiralama Yasasi" adlyla bir yasa tkar-
di. Yasa, Amerikalilar'1 yabanct topraklardapetrol arama faallyetinden men eden uygulamaya
misilleme olarak ikarilmigttve bu uygulamayayapmig olan hkmetlerin mensuplan iin geer-
liydi. Yasanm ikanlmsmdaki ama, zellikle DoguHint Adalan'nda yayayanHollandalilar'a ve
Mezopotamya'daki ingilizler'e ynelikti.
Gelimeleri kugkuyla izleyen gzlemciler, ilericilik hareketinin sembol sayilan Wilson ida-
resinin,bu defaki agamadapetrol girketlerineve ncelikle de Jersey'e ok byk destek verme-
sinden pagkmhgadgmglerdi. nkJersey,sadece on yll kadar nce Yksek Mahkeme'ce
mahkm edilmig olan ve "Elder" adiylatanman StandardOil'in birinci varisiydi ve bu gerek
henz belleklerdeydi. ngiltere'nin Washington Elisi de hayretler iinde kalmigtL Sava; ncesi
yillarda Amerikan idaresinin petrol girketlerineyz vermedigini ve bu girketlerleyakinliga giren
bir hkmet mensubunun nasil kusku iinde oldugunubildiginden, gimdi nasil olup da Wilson
idaresi ile StandardOil'in savag ncesi iligkileri tamamentersine dndrerek lyi iligkilere girdik-
lerini anlayamlyordu. Gerek gudurki bu anlagmada etken olan faktrler petrol kitligt dzeyinin
artmasi ve ingiltere'ninihanet edecegi konusundaki kugkulardl. Igtebu iki neden yeni ittifakm
daha da kuvvetlenmesi sonucunu verdi. Sava; sresinde 14dnyast
- hkmet igbirligi de kuv-
vetlenm ti. rneginStandard'm New Jerseykolu, Mttefikler'in sava boyu tkettigtoplam

191
petroln drtte birini, tek.bagma saglamigttr.Kurumlar arasmdaki bu iligkinin degigimini zorla-
yan daha bagka nedenler de vardi. llericilikve reform hareketleri artik gcn kaybetmeye bag
lamigti ve Amerikan igadami da bir kez daha 1880'lerde ve 1890'larda oldugu gibi, kahraman
grnmndeydi.Bu nedenle de hkmet, igadamma artik kstek degl destek oluyordu.
1921 ylhnda iktidara gelen yeni CumhuriyetiPartill Warren Hardinge tam bir igveren
yanhslydive Amerikan petrol varliklanm koruyup savunmada kendisinden nceki bagkandan bi-
le daha etkili oldugu, zamanla ortaya ikacakti.Warren Hardinge, Mezopotamya da dahil olmak
zere, Meksika'danDogu Hint Adalan'nm Hollandalilar'a ait kesimine kadar olan topraklarda
Amerikan petrol sanaylini korumayi bagarmigtir. Bu arada BirlegikDevletler'le ingilterearasmda-
ki gerilim de gidetek artmaktayd1. Sonra, birdenbire hi beklenmedik garip bir gey oldu. Ingilte-
re aniden uzlagir bir tavir alarak Mezopotamya ahymalannakatihm iin Amerika'ya aik sinyal
verdi. Acaba bunu niin yapmigti? Her seyden nce, Trkiye Petrol Sirketi'nin statsnn belir-
sizlik iinde oldugunun bilincine vardigL igin. Trkiye Petrol Sirketi'nin 1914'te kazanmig oldu-

gu acaba gerekten bir imtiyaz miydi? Yoksasadece imtiyaz iin verilmig bir vaat miydi? Ilk ne-
den budur. Aynca, ngiltere'nin Amerika'yla ilgili gndeminde dgnmesi gereken daha birok
ekonomik ve stratejik endigelerivardi ve bunun iin Amerika'yla igbirligi istiyordu. Londra ayn-
ca kendi atsmdan Amerika'da giderek bymekte olan ve o gnlerde doruk noktasmdaki Ingl-
liz dgmanligLnm farkmdayd1ve durumdan endige ediyordu. Hatta Amerikan Kongresi'nde bir
misillemeye girigerekAmerikan petrolnn ingiltere'yeikanlmasma ambargo uygulama sy-
lentilerinden de haberdardi. Aynca, Mezopotamyaabgmalarmda Amerikan katibmmi yasakla-
ma gibi bir hatada bulunursa, bunun ingiliz-Amerikan iligkilerini bsbtn ktlegtireceginin
hatta eskisinden de fena yapacagmm bilincindeydi. Sayet bunun aksini yapar, Amerika'yldogru-
dan ige kari tmrsa, kazanh 1kacagtkamsmdaydL Syleki: ingiltereMezopotamya'da gelig-
mekte olan, ngilteredestekli hkmete gelir saglamak durumunda oldugundan, blgedeki pet-
rol kaynaklannm mmkn oldugunca abuk geligtirilmesini istiyordu. Byle bir uzlagma, ingil-
tere hazinesi zerindeki basklyi azaltacaktL Amerikan sermaye ve teknolojisinnbu iglemi a-
buklagttracagmdan kugkusu yoktu. Sonu olarak Shell, en azmdan, Amerikan katthmmin dn-
yamn bu istikrarsiz blgesinde ikabilecek herhangi bir politik sorunda, girketleri glendirece-
gineinamyordu. Bu arada ige Kaluste Glbenkyan da kanylyor ve DigigleriBakanhgi Daimi Ms-
tutmaktan daha iyi oldugunu syleyerek tav-
"digta"

teparhgfna,Amerikahlar'i
"ite"

tutmanm "rekabet

siyede bulunuyordu. Onun grgyle de, imtiyaz sz konusu oldugunda etmek" ve


okumamn" tek yolu buydu. Daimi Mstear, Glbenkyan'm bu grgne katilip ikna
"meydan

olacakve Anglo-Pers ve Hollanda Kraliyet/ShellgirketlerineAmerikahlar'1 ige dahil etmek ko-


nusunda hem de mmkn olduguncaabuk talimat verecekti. Bunu izleyen gnlerde Daimi
Mstepar, Glbenkyan'a mektup yazacak ve Ermeni'nin Amerikan katilimmi saglamada aract
rol oynadigmi ifade edecekti.

Patron Walter Teagle


Ortada zm bekleyen bir soru kalmigt1.BirlepikDevletler'in destekleyecegi Amerikan pirketle-
rinin hangileri olacagt sorunu. Bu denli agir olan ve diplomatik enerji gerektiren bir igin sadece
bir tek girkete,Standard'm Jerseykoluna odaklanmas1 biraz garip olmaz miydt?Bu konunun ele
almmasi iin ilerinde Ticaret Bakani Herbert Hoover'm da bulundugu birtakim nfuzlu kigiler
bir Amerikan pirketleribirligi kurulmasini ve bu birligin Mezopotamya'da faallyete gemesini
nerdiler. Su nerlyi yapanlardan Hoover petrol igini ve risklerini iyi bilen biriydi. Hoover savag-
tan nce bu ite alismig ve hatta Peru'daki petrol mal varligmdan bazilanm New Jersey'den
Walter Teagle'a satmigtL O zamanlar Walter Teagle, lkenin gelecektekibagkamm notlarmda
grn J adam" olarak tarif etmig, gofre kumagtan elbisesi ve beyaz tenis ayakkabilany-
"garip

'

192
la alay etmigti. Oysa ki imdi, 1921'in bu Mayis gnndekitoplantida Ticaret Bakamsitatlyla Ho-
over,Devlet Bakani Charles Evans Hughes'le beraber, Walter Teagle'in da aralanndabulundugu
bir petrolc grubuna,itenlikle Amerika'mn sadece bir tek girketiin kaplyi aamayacagun,an-
cak temsilei.bir petrolc grup iin aabilecegini aikkyordu. Kendi hesabma Jersey Sirketi, bu
aiklamadan, yola yalmz olarak devam ettigi takdirde,hibir zaman hkmetin devamli destegi-
ne gvenemeyecegini anlamigtL Bu nedenle nc durumundaki birka girketikapsayan bir kon-
sorsiyumolugturdu. Ne gariptirki daha ok yakin bir gemigte bu ayni grup, ticaretikisitladigt
gerekeslyle hkmetin eleptirisine ugramigt1.Simdi ise "A1kKapt" ve yabanci petrole ulagma-
daki katkismdan tr milli bir kahraman olarak destek gryordu.
Amerikall petrolclerden olugan bu grubun kurulmasmdan sonra, Avrupa'daki petrolcler-
le bir atigmamn ka1mlmaz oldugu dgncesiyle Devlet Bakanhgi tm bunlardan uzak kalmak
iin aradan ekilecekti.Geligmeleriok yakindan izleyip, uzlayma mzakerelerinden uzak kal-
maytyegledi. Bir igadami olan ancak politikact veya diplomat olmayan Walter Teagle ise, Ameri-
kan Birligi'nin szclgn yaplyordu. 1922 ylli Temmuz aymda Walter Teagle, Mezopotam-
ya'da bulunacak ne kadar petrol kaynagt varsa, bunlann igletilmesinde Amerikan katthmim sag-
lamak iin yapilan toplantlyibaglatniak zere vapurla Londra'yahareket etti. Bunu yaparken kat
edecegl yolun ne denll uzun ve zor oldugu hakkmda hibir fikri yoktu.
Sonuta ortayayeni bir manzara ikmigtt Bir taraftasadece Standard Oil'i degll, Amerikan
itketlerinin tm konsorsiyumunu temsileden Teagle, br taraftaise Henri Deterding, Charles
Greenway ve Fransizlafi temsilen CFP yesi Albay Ernest Mercier masanin
,etrafmda

oturuyor-
lardt. Masaya yakm bir yerde de Kaluste Glbenkyan vardL Teagle'a muhalif olanlann hepsi Me-
zopotarnya imtiyazmi elinde tutan veya en azmdan tuttugunu sanan Trklye Petrol Sirketi'nin
birer ortaglydi.
Bu toplantidasahnede sanki bir dram oynamyordu Ve dramin bagoyuncusu da, _konugma-
lardan Teagle'm baydgmani oldugu anlagilan Glbenkyan'di.Su iki adam, Teagle ile Glbenk-
yan arasmdaki benzersizlik hemen her ynden net bir gekilde kendini gsteriyordu.Kisacik bo-
yu, etkileyici olmayan tavnylaGlbenkyan gphecive diyalog kurmaya elverigsiz bir izlenim ve-
riyordu. Teagle'a gelince, o hemen evresindekilerietkisi altma alabilenbiriydi. Urun boyu ve
yz kirk kiloyu bulan agirliglile, ok csseli bir adamdi. ikolatay1 ok sever, tutku derecesinde-
ki bu aligkanliglyla da kolay kolay bag edemezdi. Dosta niyetler besleyen her tipikAmerikah gi-
bi konuya dogrudan ve aikhkla girenbir izlenim verirdi, Glbenkyan'miglerini sessizce ve ken-
di adma yrtmesine karym, Teagle dnyanm en byk petrol girketin, Standard Oil Trst'ten
sonrakurulmuy ve bu girketikat kat geenbir girketlertoplulugunuynetiyordu: "Patron" laka-
blyla amlan Teagle, New JerseyStandardOil'de tek bagma egemen olmug, tm petrol dnyasm-
da en nde gelen,tamnan bir kipilik olarakisim apmigti. Glbenkyanise daima glgede kalma-
yi tercihedlyordu.
Tm bu 21thklara kargm bu iki adam arasmda garip benzerlikler vardi. Teagle da Glbenk-
yan gibi bir petrolc olarak dogmugtu. Petrol dnyasma ikinci kugaktan atilan Glbenkyangibi
o da, baba tarafmdan,ikinci kugak olarak katilmigti. Anne tarafindansanc kugak petrolcy-
d. Annesinin babasl olan Maurice Clark, 1865'te kritik bir
"aik
arttirmada" JohnD. Rockefel-
ler'in, irketinisatm alip kendisine ortak yapmly oldugu adamdir. Teagle'in babasina gelince,in-
giltere'ninWiltshire blgesi halkmdan olan bu adam Cleveland'dakien bagarili bagtmstz rafine-
ricilerden biri olup Standard Oil Trst'n haksizlik ve saldmlanna yillarcakargi koymugtu. Ida
Tarbell'in
"tgstn

gemigi"zerine yazdigtkitapta StandardOil'den nefret eden ve ona kargi


savaml; kahramanlardan biri olarakgsterilir.
Glbenkyan ve Teagle petrol teknolojisininen lyi grencilerindendi. Cornell niversite-
si'nde okudugu yillarda Teagle hemen her grenci faaliyetinde idareci veya organizatrolarak yer
alirdi. Mezuniyet tezinde konu olarak
"ham
petroln desulfirizasyonu" konusunu almig, olaga-
.

193
nst begeni kazanarak endstriyel kimyada hi rastlanmamig bir not olan
"yz"

puan almigtt.
O da Glbenkyangibi hocasi taraftndan aligmalanmilerletmeye tevikedilmigancak babasimn
iddetle kargi koymaslyla kargilamigti. Gnderdigitelgraftababas1
"derhal

eve dn" talimatini


vermig, Teagle da buna uyarak Cleveland'a dnmgt. Burada aileye ait bir rafineride saat bagi-
na on dokuz sent crelle abymaya baglayacakti. Daha sonra babas1 onu satic11tk igine gndere-
cek ve Teagle bu lyte de fevkalade bagariliolup, ikna yetenegiyle parlayacakti. Ancak bu igte de
uzun sre kalmadi ve bu defa aile mesleklerini, babasmm onca yll boyu nefret ettigi Standard
Oil'e satmast iin eve agnldi.Artik babasi daha fazla yk kalditacak, Standard'la u ,ragacakdu-
rumda deglldi. Mcadele etmelitense, malmi satmayi yegliyordu. te yandan, Standard Oil
gen Teagle'a gz koymug, sadece alle meslegini degil, o meslegin sabibinnoglunu da almay1
kafasma koymugtu.
Simdiartik aile meslegi Standard'meline gemig, "CumhuriyetiPetrol" adim alarak yeni-
Gen Teagle yeni kurulan girketin bagma getirilerek
"patronluga"
den teykilatlanmigti. atanmig-
ti. ok gemeden egitliyetenekleriyle gze arpacakti. Petrol i inin tm agamasma olan hki-
miyeti; teknik, ticarive idari ayrmtilardaki bellek kuvveti; bitmez tkenmez enerjisi ve dig gr-
nmnn sergiledigi ekiciligin altmda sakli boyun egmeyen kararhhgi ve otoriter kipiliglyleder-
hal dikkat ekmigti.Saticihkta geirdigi yillar ona Glbenkyan'm Kapali arg1'da grendigi bir
felsefeyi gretmigti: Daima en iyi ahgverig hangisiyse onun pegine dgme prensibi. Cumhuriyet-
i Petrol'de beraber ahitigi bir meslektagi onun iin pylesyleyecekti: "Her geydemutlaka pa-
Durmadan pazarlik, sonra yine pazartk, hep pazarhk yapardi. Hele ahyverigi
- zarhga girigirdi.
eger girkethesabma yaplyorsa, rnegin satin almak istedigi beg sentlik bir puroysa,be; sentin bir
tek puro iin ok oldt1gunudgnr, drt sente almak iin pazarlik yapard1."
Teagle'm ykseligi abuk olmug, l 908 yllmda Standard Oil'in Yabanci Dig Satim Komisyo-
nu Bagkanlig'na getirilmigti.Milletlerarasi pazar yerinin yeni dinamizm ve teknikleriniStan-
dard'm teki st dzey yneticilerinden daha lyi kavramigtl. ahytigi srece Henri Deterding'i
daha iyi anlayabilmek iin aba gstermig ve Hollanda Krallyet/Shell karmasiyla uzlagmayap-
mak istemig, bunda epeyce de mesafe kazanmigt1.Bir defasmda, Uzakdogu'da kargilagtiklan ok
zor bir sorunun halli iin iskoya'da Deterding'le iki gn boyu keklik avina ikmig, iki gn de
poker oynamig, sonunda istedigini almigt1.Birbirlerine kargi duyduklan dostluk derecesini bulan
sayglya karm ikisi de, iligkilerinde hkim olan gpheciligiyenememiglerdir.
Aralanndaki iligkide gansab1raktiklan pek ok gey vardi. Kabaca ifade etmek gerektiginde,
her iki adamm da birbirine kargi tam anlamiyla gphe duyduklan ve birbirine gvenmedigi syle-
nebilir. Teagle'in bir kere syledigt gibi, "Deterding her konuda sik sik fikir degigtiren ve sont da
bunu kargismdakine 80ylemeyi unutan bir kiplydL" Teagle mr boyunca Hollanda Kraliyet/Shell
karmasmi kargismdakirakipler iinde fri tehlikelisive ldrcs olarak grmgtr.
1909 yllinda, Teagle, byk g ve nfuz sahibi H.H. Rogers'dan boalan koltuga oturuyor
ve Standard OiPin en glyneticisi oluyordu. H.H. Rogers'm aym zamanda lda Tarbell'e ier-
den bilgi saglayan bir kaynak oldugu unutulmamalldir. Teagle, H.H. Rogers'dan bogalan yere ge-
tirildiginde henz otuz bir yagmdaydi. Bu konuda yorum yapan bir gazete "Kendisi bu konuma
John D.'nin yerini doldurmasi iin getirildi" demig, ayrica, bir Mark Twain hayrani olan Ro-
gers'in tersine, Teagle'm en sevdigi yazarlann Dun ve Bradstreet oldugunu yazmigtl. Teagle
Standard Olzerinde bir egit idari - fel mekanizmasimn egemen oldugunu ve bunun ogun-
lukla girketeyneltilen gvensizlik ve hukuki saldirilardan kaynaklandlgLm anlamigt1.Diger bir
neden olarak da girketinyeni geligmekteolan globalyangmayaayak uyduramamasim ve yaban-
ci kaynaklardan kendine ait bir ham petrol retimi saglayamamasmi gryordu.
1917 y11magelindiginde Teagle otuz dokuz yagmdayken Standard Oil Sirketi'nin New Jer-
sey bagkanligina getirilecekti. Kendisi iin yeni tip bir liderlik sergiliyordu. Bir nceki kugagm
aksine girketin belli bagh hissedarlan arasma girmemig, profesyonel idarecilik yapmigtir. Teagle,

194
New JerseySirketi'ne katilmakla Amerikan i; yagammda ve girketin dogasmda bir yeniligin, de-
gigmenin y ankisi olmugtur. Ileriki yillarda Standard'm tm faaliyetlerini.ve yapisim bagtan sona
yeniden kuracaktL Yenilikyapmakla beraber, girketin gemigi ile olan bagtantisini devam ettir-
meye de zen gstermig ye bu baglantmm adeta temsilciligini yapmigttr. Kendisi ne de olsa Roc-
kefeller'in, ilk ortagi olan kipinin torunuydu.Sirketin gemigle olan baglantistni devam ettirmek-
te oldugunu herkesin aika bilmesinden yanaydi. Bagkan olur olmaz, bir valdtler Rockefeller'e
ait olan 44 no'lu ailir kapanir yazi masasimkendi ofisine tagitmigve vakit geirmeden can e-
kigmekte olan girketeyeniden hayat kazandirmaya ahgmigtir. ilk etapta, agm gizlilik politikasi-
nin girketene denli pahallya mal oldugunu, Standard'akar1_hallonduydugu antipatiyibesledi-
ginigzlemig ve halkla daha iyi iligkiler kurmak iin byk aba gstermigtit. Lambaadim verdi-
gi bir ev dergisi ikaracakve bu derginin onursal editr olacakti. Bastnla olan fligkilerde
"aik

kapi" politikasi uyguladi.Gazete muhabirleriyle grgmeye her zaman hazirdi, basmla iligkide
dosta ve samimi davranmaya, atk ve z konugmaya bilhassa zen gsterirdi. Buna karm yine .

de 80yledigi her sz dikkatli bir kontrolden geirir, her zaman tartip bierdi. Bu denli dikkatli
oldugu halde, eski rejimle kargilagtirtldigmda, konugma uslbunun arpict bir yenilik getirdigt
kugkusuzdur.
Birinci Dnya Savagl'mn son bulmaslyla Teagle girketin byk bir sorunla, yani ham petrol
arzi sorunuyla kargi karplya oldugunu fark edecekti. irketi ham petrol retimine itmek iin sarf
ettigi abalardevamli olarak eski geleneklerin byle
"riskli"
bir faaliyete kargi gsterdigi kargi
koymalarla engelletliyordu. Bu engelleyici tutumlardan biri de girketineski mdrlerindenbi-
rinden gelmigti. Bu deneyimli eski mdr ham petrol retimine ynelme konusunda gunlan
sylyordu: "Vaktimizidnyanm her yantnda kuru ukurlar aarak geirecek degiliz. Biz pazar-
layict bir girketiz." Durum savagsonu dnyasmda petrol sikmtisimn kronik bir hal alacagim gs-
teriyorduVe Teagle da bundan korkmaya baglamigti. Sirketin ham petrol retimi, rafinerilerin-
den ikan retimin sadece yzde 16'st kadardi ve Teagle bunun pirket iin byk bir dezavantai
oldugunu biliyordu. Bu eski rakibi Deterding, tm dnyada yeni yeni petrol kaynaklan
-arada,

bulup globalbir ham petrol stratejisine ynelmigti ve Teagle bunu da bliyordu. Aynca Ingiltere
hkmetinin Shellve Anglo-Pers girketlerinibirlegtirmek in gsterdigt abalardan da haberliy-
di. O gne kadar hi yaganmamig ok etin bir global yangma ortamtmn beklentisi iindeydi ve
Standard Oil New Jerseykolunun byle bir yangma iin henz hazir olmamasmdan korkuyor-
du. Durumu kurtarmak iin girket iinde kendisine muhalif tutumda olanlan atlatip girketi yur-
tiinde yeni girigimlerde bulunmaya ve ayrica yabanci petrol retimi konusunda yeni bir anlag-
maya girmeye yneltti. 1920'de, Standard Oil Sirketi'nin ellinci kurulug ydi kutlamalarmda, iz-
lemekte oldugu stratejiyi a1kkalplilikle qu szlerle zetlemigtir: "StandardOil'in gncel politi-
kasi, hangi lkede bulunursa bulunsun, retim veren her blgeye kargi ilgi gstermektir."Nite-
kim stratelisinde aikladigi prensibe uyarak New Jersey Sirketi dnyanm petrol olasiligt ieren
her blgesinde daima hazir bulunmaya dikkat etmigtir.
lyte bu nedenle, 1922 yaz aylarmdaTeagle, Londra'da Trkiye Petrol Sirketi'nin ortakla-
riyla yz yze gelecekti. Ancak taraflarcayapilan mzakereler sonusuz kaldigindan, bir ay son-
ra, Teagle eli bo olarak yurduna dnyordu. Sonraki gnlerde grgmelere yazlyma yoluyla de-
vam edildlyse de bir sonu almamayacak ve 1922 ylli Arahk aymda, durumdan sinirlenen Ame-
rikahlar grgmelere son verip ekilmeyi ciddi olarak dgnmeye baglayacakt1.Mezopotamya'yi
veya ngilizmandasinin o zaman verdigi isimle, frak't byle kalabalik bir masada paylagmanin
kolay bir iy olmadigt artik aika anlagilmigti.
Taraflar ara vermeden aralannda tartigiyor, Irak petroln kimin, hangi oranda alacagi ko-
nusunu grgyorlardi. Bu ara nceki anlagmalari geregi,kararlagttrdiklan zveri prensitine uy-
mamay1 ve bylece Trkiye Petrol Sirketi aracihgi digmda Osmanliimparatorlugu'nungeri ka-
lan yerlerinde petrol Gretimine katilmamayi tartigmayaaldilar ve bu konuda gr me dzenledi-

195
i
ler. En sert tartigmalarasahne olan ve tm konular iinde en ekigmeligeenmadde gelirler soru-
nuydu. Teagle ve Anglo-Pers'ten Greenway petroln itiraki hissedarlara bedel kargilig satilma-
si, bundan hbir kr amaci gdlmemesi yanhsiydi. Bu yollakr tammi zerinde Irak'la 1kabi-
lecek bir savagm nlenecegine ve sadece vergi demekle igin zmlenecegine ayrica, Ameri-
kan pirketlerininingiltere'de ek vergi istemekten vazgeecegine inamyorlardL Ne var ki bu ne-
ri Irak'1 memnun etmeyecekti. Irak elde edilecek kazantan dogrudan kendine aynlacak bir his-
se istiyordu. neriyikipisel ikarlarmaters gren kipilerden biri de Kaluste Glbenkyan'd1. Gl-
benkyan kendisine dgenhissenin petrol clarak degil, para olarak denmesini istiyordu.
Durumu daha da sorunlubir hale getirmek istercesine, simrlan artik lyice daralmig grnen
Trkiye, Irak'la arasmdaki simr konusunda bagkaldinyor ve Trkiye Petrol Sirketi'nin hukuki da-
E u
yanaglm grmezliktengelmeyeabahyordu. gereklerin araya bir gelmesiyle,dnyanm bu ke-
sitinde girketlerin kargi karg1yabulundugu riskler daha da byyor ve inden 1kilmazduruma
geliyordu.Bu risklert tesirsizkilmak iin,ingiltere hkmeti blge zerindeki Milletler Cemlyeti
mandasindan yararlanarak, yeni imtiyaz iin Irak'a baski yaptlysa da bir sonu alamadi. Su bagart-
sizlik, ngilterehkmetinin Irak'a getirdigi rejim ile arasmin son derece huzursuz olugundan
szcgnnanlami zerinde bile anlaamiyotardt.
"manda"
kaynaklamyordu. Taraflar,
I

Irak'm Faysal'1
Londra, sava; sresince Mekke Seriftolan Hseyin'i, Trkiye'ye kargi ayaklanmasi iin Arap
dnyasim kigkirtmaya ve ayaklanmada liderlik yapmaya tegviketmigti.Hseyinkendisinden is-
teneni yapacak ve 1916 yllmdan itibaren bu ayaklanmada, bazi ingilizler'denyardim grecekti.
Yafdim elini uzatanlarin en nls, "Lawrence of Arabia" adlyla tanman T.E. Lawrence'dir. Su
hizmetleri kargthgmda Hseyin ve ogullan, Osmanliimparatorlugu'nun, daha ok Arap agirlikh
blgelerinde hkmdar konumuna getirillyordu. Hseyin'in nc erkek ocugu Eaysal, o-
gunlugunkanismca, ocuklarmiinde en yetenekli olamyd1. Sava; strasmda bir ara Faysal'la ta-
myan Lawrence, adeta bylenmig olarak kendisini
"son
derece mkemmel bir kipi" ve blgede
ayaklanmaya kumanda edecek insan" olarak tarif etmigtir.Savag bittikten sonra, Fay-
"en

uygun
sal Versay Kongresi'nde de romantik bir imaj izecek,hatta hayal gcnden yoksun Amerikan
DigigleriBakani Robert Lansing'in bile hayranligim kazanacakt1. Yazdigibir yazida Lansing Fay-
sal'dan sz ederken, onun ses tonuna deginerek gunlan syleyecekti: "Faysal'msesi sanki tts
kokusunun parfmnandirlyor ve insanm aklma zengin renklerle bezenmig sedirleri, yegil tr-
banlan ve altin ve mcevherlerin satigi piriltilangetiriyor."
Bylece ingiltere,Faysal'i yeni tremigSuriyemilletinin tahtma oturtuyor, artik bitmig sa-
yllan Osmanli Imparatorlugu'ndan kopanl1p bagtmsiz devletler olarak yaratilan devletlerden biri
olan Surlye'nin hkmdar1 yaplyordu. Ancak Faysal'1n bu durumu sadece birka ay devam ede-
cek, savaysonu anlagmalan geregince Suriye'nin Fransa kontrolne gemesiyle beklenmedik ge;
kilde tahttan indirlecek ve Sam'dan atilacakti. Faysal'mbundan sonra halka ilk grndg yer
Filistin'de bir tren istasyonudur. Ingilizler'in kendisi iin dzenledigi
"hog
geldiniz" treninden
sonra, tren istasyonunda kendisini gtrecek treni bekler durumda, bavulu zerinde.oturutken
grlmgt.
Ne var ki Faysal'm bir kral olarakkariyeri henz bitmemigti. ngiltere, daha nce Osmanli
imparatorlugu'nun vilayetinden biri olan, Irak iin bir kral anyordu. ngiltereiin bu blgede
politik istikrar sadece petrolden beklenen gelir iin degil, aym zamanda iran Krfezi'nin savun-
.
masi aisindan ve lngiltere'den Hindistan'a, Singapur'a ve Avustralya'ya uzanan imparatorlugun
yeni havayolu aismdan da gereklihale gelmigti. Ingiltereblgeyi dolaysiz olarak egemenligine al-
maktan kaimyordu. Bunu yapmaktansa, o gnlerde "Gmenter Ofisi" bagkam olan Churc-
hilfin de istedigt glbi, bir Arap hkmeti kurup, bagma anayasaya uygun bir monargik hkmdar

196
getirmekve bu hkmdan, "Milletler Cemiyeti" mandast altinda, ngilteretarafmdan
"desteklet-

mek" daha uygun olacakve daha ucuza gelecekti. ByleceChurchill tasarlanankralliga yeni aday
.

olarak, o gnlerdeipsiz gszdolagan Faysal'1seiyordu. Srgtidebulundugu yerden agmhp


getirtilenFaysal, 1921 Agustosu'nda Bagdat'ta, Irak Krallolarak ta glyiyordu. Faysal'm kardegi
Abdullah da, evvelce Irak tahti iin dgnldg halde, onun yerine nceden ingilizler'inrdn
Emiri olarakvaltiz ettigi ve o sitada bog bulunan Emirlige "Kral" unvamyla getiriliyordu.
Kralolduktan sonra Faysal'in nnde yapilmasigereken pek ok i; vardi. Egemenligt altm-
daki millet, belirsiz, karigik gruplardan olugmuy bir koleksiyon giblydi:Bu koleksiyonda, Sii
Araplar, Snni Araplar, Yahuditer, Krtler ve Yezidiler vardi. Hkmettigi topraklarise, inde sa-
dece birka nemli kent bulunan, gerisi ky kkenli, yerel geyhlerin idatesinde, ortak bir politik
veya kltrel gemigtenyoksunolan, buna karm giderek glenen bir Arap milliyetiligine bag-
li topraklardi.Siyasig Snni Araplar'da olmasma karm SiiAraplar say1olarak ok daha fazlay-
dt. Durumu daha da karmapk yapmak istercesine, Yahudiler Bagdat'ta yagayanlar iinde en b-
yk grubu olugturuyor, onlari Araplar ve Trkler izliyordu. Dinsel ve etnik bir mozaik olan bu
ktleye Ingiltere bir anayasa ve sorumlubir parlamentogetirme abasmdaydt.Faysalaslmda ye-
ni kralligim desteklemesi iin ingiltere'ye gvenmekistiyor, ancak Londra'ya fazlaca bagh g-
zkmesinin konumunu ciddi gekilde sarsacagtm bildiginden bundan kaimyordu. Ingiltereh-
kmetine gelincesadece,Irak'taki Arap milliyetiligiyle degil, petrolclerle de bag etmeye aba-
liyordu. nkpetrolclerartik Irak imtiyazmm durumu hakkmda kendilerine bilgi verilmesini
istlyordu. Ingiltere de bu lkede petrolclgn geligtirilmesiyanhslydi. Potansiyel petrol geliri-
nin yeni Irak hkmetinin masrallarini kargilamada yardima olacagLm ve ileri agamada da kendi
mali ykn azaltacagt midindeydi.
Ancak Irak'ta petrol arama ve geligtirme-faaliyetinn baglatilmasi.iin hkmetin yeni ve
saglam bir imtiyaz vermesi gerekiyordu.Bunun bir nedeni olarak Washington'un,1914'te Tr-
kiye Petrol Sirketi'ne verilmig olan haklan tammamaktaisrar edigi, bu haklan geersiz saymas1
gsterilebilir. 13ukonuda yapilan uzun sreli grgmeleri Amerikan hkmeti adma dikkatle iz-
leyip idare eden kipi, DigigleriBakanligt'mn Yakmdogu iglerinden sorumlublm bagkam Allen
Dullesidi. Su yetkili kigi 1924'te Teagle'a, BirlegikDevletler hkmetinin Trkiye Petrol Sirke-
ti'nin, zerinde hak idda ettigi imtiyaz ddiasmi
"geersiz"
saydigmi sylemigti.Bir bagka vesi-
leyle de, "Elimizde, Trkiye Petrolleri davastm pestile evirmemiz, tamnmazhale dngtrme-
miz iin yeterli bilgivar" demigti. Su arada pegpegegelen Irak kabineleri de, zaman zaman kat-
llamlara dngen milliyeti duygular ve yurtiinden gelen eleptirilerin de korkusuyla yabancila-
rm elindeki bu imtiyazlan yeniden gzden gegiriponaylamakta ekingen davramyorlardi. Bu
nedenlerden tr Trkiye Petrol Sirketi'yle Irak hkmeti arasmdaki uzlagma grgmeleri ya-
vag, zor Ye devamli olarakaci veren bir tempo iinde srp gldiyordu. Sonunda, 14 Mart 1925
tarihinde yeni bir imtiyaz anlagmasi imzalanacaktt. Yeni anlagma, "KaplyiAik Tutuyor" izleni-
mini verdigi iin Amerikan hkmetince de kabul grd. Glbenkyan'm grgnegre ise, bu
yeni anlagma sadece bir boyama'dan ibaretti.
"gz

Mimar
Sonunda,bir tek istisnayla her yey, Trkiye ile olan smir konusu da dahil, zmlenmig gibi g-
rnyordu. Aradaki, tek istisna Kaluste Glbenkyan'dan, teki ismiyle Bay yzde be(ten gel-
mekteydi. Grgmelerindevamt boyunca Glbenkyan,garip ve yanhz bir kigi tablosa izmigtir.
Toplantilara kasten katilmlyor, ancak zapta geen her szcg titizlikledenetleyip, telgrafst-
ne telgrafgndererek yamt vermekte israth davramyordu. zeliligkilerinde evresindentecrit
edilmig yaglyordu. Sir zamani geldiginde syledigi gibi, ona gre,
"petrole
dayah dostluklar faz-
lastyla kaygan" olurdu. Su szn dogrulugu uzun ylllar yakm i; arkadagligi yaptigi Deterding'le
I

197
olan dostlugunun 1920'ler ortasmda birdenbire kopup bozulmasiyla kamtlanmigtL Bu konuda
Glbenkyan fleriki ylllarda punlan syleyecekti: "Deterding'le ikimiz yirmiylh agkm bir sre r-
nek bir uyum inde birlikte abtik. Ancak, petrol igiride sik sik oldugu gibi zamanla ba; gste-
ren kipisel kipkanltklar, grg farkliliklari yznden birbirimizden aynldik." Bazi sylentilere
gre aralarmdaki kavganm nedent, Beyaz Rus asilli Lydia Pavlova admda,bir argeneralinin es-
ki egi olan bayandt. Baglanglta bu iki erkek, tipkl petrol konusunda yaptildan gibi, LydiaPavlo-
va konusunda da igbirligt yaparak bayanin masraflanm birbirlerine destek vererek kargiladilar.
yleki bir kez Deterding bu bayan iin dayanamaylp Cartier'den satm aldigt zmrtlerin
yz bin dolarhk faturasmi deyememig ve Glbenkyan ona Hollanda Krallyet/Shell Sirketi'nden
vade tamtarak yeni bir kredi saglami ti. Ancak gnn birinde Deterding LydiaPavlova ile evle-
necek, bu bayam ikinci Bayan Deterding yapacakti. lytebu evlilik iki erkegin arasmi iyice aa-
cak, birbirlerine dgman olmalanyla snulanacaktt.
Deterding ve Glbenkyan bir bagka konuda daha, Glbenkyan'in Hollanda Krallyet/Shell
Grubu igin satm almig oldugu Venezuela Petrol Sirketi'yle iligkili konuda da anlaamiyorlardi.
Su girketten gelen kr konusunda tarallarirkin bir anlagmazhga dgmglerdi. ikisiarasmda da-
ha derin kkenli ikar sorunlari da vardi. En azmdan Kaluste'nin oglu Nubar Glbenkyan bu g-
rgteydi. Nubar hem babasmin hem de Deterding'in zel asistanligim yapmig, bundan kendisi
1m ustnlk
ve geref payt ikarmigti. Deterding'le aligmasi bu kipinin babaslyla arasinm bozul-
masma kadar devam etmigtir. Nubar'm a1kladigma gre, Deterding'in bikkmhk nedeni Gl-
benkyan'm gsterdigi edici mdahaleden" ileri gelmig,Glbenkyan ise "Deterding'in ser-
"taciz

giledigiezici ve grkemlikipilige tahammlgsterememigti."


Glbenkyan, gerek Deterding'le beraber oldugu zaman, gerekse ondan aynldiktan sonra
daima eyitli iy faaliyetlerine el atmly, kendisine bir meggullyet bulmuytur. Bunlar arasmda Sov-
yet havyanni pazarlamak iin almak istedigi genigkapsamli imtiyaz abalansayilmaya deger. Su
"ocuklanm"
faaliyetlerle meggul oldugu srede egini dedigi sanat hazinesiyle, Paris Avenue
d'lena'da yaptirdigi evde yalniz biralord1. Kendisi ise dngml olarak Paris'te Ritz'deki daire-
"tibbi
sinde veya Londra'da Ritz ve Carlton otellerinde kahrdi. Bylezamanlarda kendisine tav-
siye" geregi bir alay metres geceleri eglik ederdi. Bunlardan en az birinin on sekiz yagmda veya
daha gen olmasi partti.Bu Glbenkyan'm seksel canhligim genlegtirme ynnden gereklig-
rlmgt. Gnde bir veya iki kez Boulogne Ormam'nda veya Hyde Park'ta saghk gezilerine1-
kar, bu sre iinde Limuzin' onu arkadan izlerdi. Gnn geri kalan saatlerinde ise daima insan-
lardan uzak kalmaya, grnmemeyeahyir,kendini dnyevi i; konularma adar, sel gibi akip ge-
len telefonkonugmalari ve telgraflarla vakit geirirdi.
Glbenkyan-Deterding kopmasindan sonra, bagta Standard olmak zere Amerikan konsor-
siyumundaki girketler tm dnyada yeni petrol kaynaklan geligtirme anlagmasma bagi kalmaya
devam ettiler. Yaptiklar1planda, Irak'a ok genig yer verilmigti. Ancak Glbenkyan nlerine en-
gel koyuyor,.bir trl yola gelmiyordu. Onun iin asil nemli olan Trkiye Petrol Sirketi'nden
Amerikahlar'in.sreldi itiraz ettigi yzde 5'lik hisseyi nakit olarak almakti. Deterding'le kopmuy
olmasi bu konudaki inadim daha da pekigtirmig,Deterding ve Teagle da dahil olmak zere her-
kesin tahammlnsonuna dek tketmigti. Sir defasmda duruma dayanamayan Teagle'm Gl-
benkyan iin pu szleri syledigt bilinir: "Glbenkyanzor bir durumun en zor unsurudur." Gl-
benkyan'm grgne gre ise, kendi anlatigiyla "Amerikah'nm ynettigt bir petrol grubu tek bir
ama iin ahylyor ve her ne pahasma olursa olsun onu haklanndan yoksun birakmaya abah-
yordu." Glbenkyan bu szlerine karym kendi konumundan hibir endigesi olmadan, tam g-
vencede oldugunun bilincinde yagamigtl. Bu Ermeni ham petrol degil, para istiyordu, o kadar!
Bir gn gazete muhabirlerinden birine gylebir soru yneltmigti: "Kendinizi benim yerime ko-
yun. Elinizde bir petrol girketinin kk bir hissesi olsa ve size-alacagtmzm birka galon petrol
olarak denecegi teklifiyapilsa, bunu nasil kargilardimz, bu hogunuza gider miydi?"
Sonunda Glbenkyan'la bag edemeyecegni anlayan Teagle, onunla yz yze gelipkonug-
maya karar verdi. Londra'daki Carlton Otell'nde bulugup yemek yemek iin randevu ayarladi.
Birok konuya deginerek girdigtkonugma sonundanihayet asil konuya geldive Glbenkyan'm
talep ettigi paraya deginmek istedi. Glbenkyan'a puntan sylemigti: "Bay Glbenkyan,siz ara-
zinin bu denli yksek bir fiyata dayanamayacagim bilmeyecek kadar lyi bir petrol tccarisimz."
Ancak bu kelimelerin agzmdan pkmasiyla aynt anda Glbenkyan'in yznn kipkirmizi
kesildigini, byk bir fkeyle yumrugunu masaya vurup qu szleri syledigirli duyacakti: "Gen
adam! Gen adam! Kendine gel. Bana asia petrol tccar1 deme! Ben asia petrol tccan degllim
ve senin de bunu apaik anlamani saglayacagim!"
Teagle donup kalmigt1.Sagkinlik iinde gunlan syledi: "Sizi incittimse zr dilerim Bay
Glbenkyan. Ancak petroltccan olmadigimza gresize nasil hitap edecegimi veya hangi kate-
goridetasnifleyecegimi gergekten bilmlyorum."
Ermeni'nin bu yanita tepkisi, fke iinde sarf ettigi pu szlerle bellidir: "Ben size kendimi
nasil tasnif ettigimianlatayim. Kendimi igmiman smifmda tasnifediyorum. O girketin veya bu
irketin tasarimimyapanm. Trkiye Petrol Sirketi'nin tasanmim da ben yaptim ve girketteDe-
terding iin bir oda ayirdim, Fransiz iin de bir oda ayirdim ve senin iin de bir oda..." fkesi
yine de yatigmamigt1.Szlerini gyle bagladl: "Simdi gnz bir araya geldiniz, beni kapi digari
etmeye aliglyorsunuz."

Kizil Hat'a Dogru


Aradan geen zaman iinde, Irak'ta ticari miktarda petrol bulunup bulunmadigmi saptamak zo-
runlulugu dogmugtu. Bu konudaki ilk girigim 1925 yllma, Anglo-Perg, Hollanda Kraliyet ve
Amerikan girketlerini temsilenIrak'a gelen karma bir jeologgrubunun blgeye ulagtigt ylla rast-
lar. Glbenkyan'dan gelen engellemenin devam etmesine kargt jeologlargiderek artan bir cog-
kuyla aragtirmagezilerini srdrmglerdi. Jeologlardanbiri olan Amerikall jeologNew York'a
gnderdigiraporda dnyada hibir blgenin petrol ynnden Irak kadar ok gey vaat etmedigni
bildirlyordu.
Ancak Glbenkyan engel koymada direniyordu. Niin engel koymasm ki? Mezopotamya
ve Mezopotamya'mnierdigi petrol konusunda Sultan'a ilk raporu sunmasmm stnden nere-
deyse otuz beg yll gemigti.Trkiye Petrol Sirketi'ni derleyip toparlamasminstndense yakla-
on beg yiL Birinci Dnya Savagt sirastnda bu darmadagm projeyi igler durumda tutmanin
ik

masraflarmi cebinden kargilamisti. Bunca zaman sabredip bekledigine gre biraz daha gecikse
ne olurdu? Zaten pimdidenmuhtegem bir servete sahip ok zengin bir adamdi. Ayrica punun
da bilincindeydi: Irak'ta gereklegecek jeolojikbir baan, Teagle ve teki Amerikalilar'i ara-
buk bir anlagmaya zorlayacagt iin kendi bakimindan konumunu daha da saglamlagtirmig ola-
cakti.
Nitekim Jeologlardan alop gelen haber seline kargi gsterilen tepki Glbenkyan'in hakh ol-
dugunu kamtlamigt1. Artik bu konuda bir zm yolu bulmanm mutlaka gerekli ve kamilmaz
oldugu ortadaydi. Teagle bunu anlamakta gecikmemigti. Sonuta 1927 Nisan aymda kazlya bag-
landi. Bu, i; cephesinde daha fazla gecikmenin artik olanaksiz oldugu anlamma geliyordu. Kazi-
nm bagladlgL an, O gR kadar RSklya Rmmlyolan grgmelerde de bir kiptrdanma gzlenecek
ve Teagle, kararsiz da olsa Glbenkyan'a zemin hazirlamaya baglayacakti. Sonunda, ok gkr,
ufukta bir anlagma grnr gibi olmugtu.
Bunun gereklegmesi hi de abuk olmadl. Kazinm yapildigi yerlerden biri, Kerkk'n yak-
lagik alti mil uzagmda evvelce daha ok Krtler'in yagadigt Baba Gurgur blgesiydi. Burada, bin-
lerce yll boyu, topraktaailmigiki dzine kuyu hafif nitelikte dogal gaz sizdiriyordu Halk bunun,
BabilKrah Nebukadnezar'in Yahudiler'i yakmak iin iineattigi
"kaynayan
ate ten ocak" oldugu-

199
na inanm14ti.Burast ayrica Plutarch'in yazdigina gre, yre sakinlerininByk Iskender'i etkile-
mek igin petrol kaaklariyla islattiktan sonra atege verilen sokagn bulundugu yerdi. Igtebu yerde
bir gn, 15 Ekim 1927de, sabah saat 3'te, Baba Gurgurdenen 1 no'lu kuyudan, daha kazilan
derinlik henz bin beg yz feeti ancak gemken,kkremeyi andiran ve l bagtan baa saran
korkun bir grlt duyulacakti. Grltdensonra, uzunlugu iskelenin elli feet stne ikan ve
beraberinde kuyunun dibinden kopup gelmigkayalari da getiren gl bir figkirmagzlenecekti.
Blge bagtan baa petrole bulanacak, ukur yerler zehirli gazladolacakt1. Blgede ne kadar ky
varsa hepsi birden tehdit ediliyor, Kerkk kenti ise tehlikenin tam iinde kallyordu. Petrol selini
kontrol amaclyla, arabukbulunan yedi kabilenin mensuplari set ekme ve duvar kurma igiyle
grevlendiriliyordu. Sonunda,sekiz buuk gn sonra kuyu kontrol altina alinlyrdu. Durdurul-
dugu gne kadar kuyunun akitti petrol, her gn iin doksan beg bin varil kadardi.
Bylece asil temel soru yanitlanmig oldu. Trak'ta gerekten petrol yataklari mevcuttu ve po-
tansiyel ynden bu yataklar blgede yapilacak her trl ahgmaya degecek kadar glyd. Sim-

Ankara

TRKiYE '

sano
Hazar S.S.C.B.
'

Denizi

Tripol SJRIYE
(
Tahran
--'

Kahire

grafsixblgesi BAHREY


Medine TAR
Umman riezi
LE Maskat
Cidde

Mekke
SU MASKAT

ARA STN
uiviN-
'

BYKPETROLANLAMALARI
Ortadou Konsorsiyumu, 1951
A A Petrol sah alan
Anglo-iran Petrol Konsorsiyurnu

ARAMCO
Umman Denz
Bahreyn Petrol Konsorsiyurnu
YEMEN
Iml<Petrol Konsorsiyumu

Kuvoyt Potrol Konsorsiyumu ./

Ana boru hatlan Aden


Aden Kdriez

200
di sira acilenson bir dzenlemenin yapilmasina gelmigti. Grgmeler mutlaka sonulanmahyd1.
ihayet31 Temmuz 1928'de ilk kegfin yapildigt tarihten dokuz ay, Teagle'm anlagma imzala-
"tam"

mak iin Londra'ya ilk geliginden yaklagik alti yit sonra, bir kontrat imzalandi. Szlegme-
ye gre Hollanda Kraliyet/Shell, Anglo-Pers ve Fransiz girketinin her biri petroln yzde
23,7S'ini allyor,Yakmdogu'yu GellytirmeSirketi de ayni oranda yzdeye sahip oluyordu. Bu so-
nuncu girkethenz son gnlerde, Amerikangirketlerininikarlanmkorumak zere kurulmug-
tu. Aslada kalan tek nokta Glbenkyan'dan geliyordu. Szlegme gereginceGlbenkyan'inyz-
de 5'i kendisine petrol olarak deniyor, ancak o isterse bu petrol derhal Fransizlar'a pazar fiya-
tma satabiliyordu.Bylece Ermeni, ham petroln, her zaman istedigi, yanip tutugtugunakit
paraya evirebilecekti.
zme kavugmamig tek konu olarak gndemde
"zveri"
maddesi kalmqti. Bu konunun
zme baglanmasinda tm igtirakiler bir araya gelerek, blgedeki ahymalan ortaklagave yan-
hzca kendi aralarmda yrtme karan aldilar. Kendisinin ileride aikladigt gibi, son toplantilardan
birinde Glbenkyanbyk bir Ortadogu haritasi getirtip eline kalm ulu kirmizi bir kalem ahyor
ve artik lagvedilmig sayilanOsmanh imparatorlugu'nunsinirlari boyunca bagtan sona bir izgi
iziyordu. Daha sonra Glbenkyan punlan sylemigti: "tebenim 1914'te bildigim eski Osman-
h Imparatorlugubudur. Benim bunu unutmamam gerekir.Ben orada dogdum, orada yagadtm,
orada hizmet verdim." Belki de Glbenkyan,oldu bittiye getirilerek kararlagtinlmig durumdaki
smirlar konusunda iinden gelen birka sz daha ekleyecekti, kimbilir? Sinirlar gerekten nce-
den saptanmigt1. Butarihten birka ay nce ingilizierDigigleriBakanligi'nmharitalarl zerinde,
Fransizlar da Quaid'Orsay haritalari zerinde aym smirlangizmig, bylece sinirlar saptanmigt1.
Sinirlarmsaptayiasi her kimse, ok daha kapsamli olan bu petrol dzenlemesine o gnden son-
ra."Kizil Hat Anlagtnast" denmigtir.
Zamanla, Iran ve Kuveyt'e ait olanlar digindaki tm byk petrolyataklan KizilHat iinde
kalacakti. Ortaklarbu usuz bucaksiz topraklarda herhangi bir petrol operasyonuna glrmekten
kammaya, bunu ancak Trkiye Petrol Sirketi'nin teki yeleriyle ighirligine giderekyapmaya
kendilerini mecbur hissettiler. Bylece 1914 DigigleriAnlagmasi'mn
"zveri"