You are on page 1of 10

AVRASYA Uluslararas Aratrmalar Dergisi Cilt:5 Say:10Ocak 2017Trkiye

ARAP HARFL MOOLCA SZLKLERDE MEYVE ADLARI


Do. Dr. Blent GL*
Z
Bu makalede 13.-14. Yzyl Bat Orta Moolca dnemine ait Memluk-lhanl sahasnda
yazlan Arap harfli Moolca Kitb- Mecm- Tercmn- Trk ve Acem ve Mual, Kitb
Hilyetl-insn ve Helbetl-lisn, Mukaddimetl-Edeb, mill-Lua ve Raslid Hexaglot adl
szlklerde Moolca kayd ile verilen meyve adlar incelenmitir. Moolistan corafyas ve iklimi
nedeni ile meyve yetitiricilii konusunda ok fazla bilgiye sahip olmayan Moollarn dilinde,
corafyalarna uygun meyve adlar bulunmaktadr. Moollarn lhanl-Memluk sahalarna
gelmeleri ile bu dnemde yazlan Moolca szlklerde bir ksm Trke, bir ksm da Farsa
olan meyve adlar Moolca kayd ile verilmitir. Bu almada bu meyve adlarnn Moolcadaki
varlklar ve zellikle tarihi Trk dili alanndaki kullanmlar da gsterilmitir.
Anahtar Kelimeler: Moolca, Orta Moolca, Arap harfli Moolca Szlkler, Trke,
Meyve adlar.
FRUIT NAMES IN THE MONGOLIAN DICTIONARIES WITH ARABIC ALPHABET
ABSTRACT
This paper explores Mongolian fruit names in the dictionaries titled Kitb- Mecm-
Tercmn- Trk ve Acem ve Mual, Kitb Hilyetl-insn ve Helbetl-lisn, Mukaddimetl-
Edeb, mill-Lua and Raslid Hexaglot written in Arabic alphabet in the Mid-West Mongolian
Period in Mamluk-Ilkhanate region during the 13th-14th Centuries. Mongolians who did not have
much knowledge about growing fruits due to their geographical and climatic status had
authentic words for the local fruits grown in their region. These dictionaries written after the
Mongolian movement to Mamluk-Ilkhanate region include Turkish and Persion fruit names
recorded as Mongolian. This paper shows the use of those names in Mongolian and especially
in Turkish.
Keywords: Mongolian, Middle Mongolian, Mongolian Words in Arabic alphabet, Turkish,
Fruit names

Mool tarm terimleri incelendiinde Moollarn kuru tarm bildikleri, Moolistann


iklimden dolay da sadece kuru tarma uygun olduu grlmektedir. Mool tarm
terimlerinin de genel olarak Trkeden alnm terimlerden olutuu bilinmektedir. Arap
harfli Moolca szlklerde de bu tarm terimlerinin Trke ile ilikili olduu da
grlmektedir. Arap harfli Moolca szlklerde ayn ekilde meyve ile ilgili terimlerin de
Moolcadan ziyade Trke ve Farsadan alnm terimler olduu anlalmaktadr.
Arap harfli Moolca szlklerde genel anlamda meyve iin, zel olarak da
zm iin kullanlan cemi kelimesi ile birlikte u meyve adlar grlmektedir: alima
elma, anr nar, armut armut, caaq ceviz, cigde ide, erk erik, hayba ayva,
hurma hurma, incir incir, qara erk armut; erik, qara yemi kara erik, qa'n
kavun, quru zm kuru zm, aftali eftali, ira erk kays, zm zm.
Arap harfli Moolca szlklerde yer alan meyve adlar aada
maddelendirilmitir. zellikle Trke yolu ile Moolcaya gemi meyve adlarnn tarihi

*
Hacettepe niversitesi. Trkiyat Aratrma Enstits, bulentg@hacettepe.edu.tr

Makalenin Dergiye Ulama Tarihi:16.01.2017 Yayn Kabul Tarihi: 23.01.2016


Do.Dr.Blent GL 172

Trk dili metinlerindeki kullanmn da gstermeye altk. Ortak saylabilecek meyve


adlarnn dnda Farsadan Trkeye ve Moolcaya gemi olan meyve adlar da
aadadr:
alima (), (): elma. Clauson, Eski Trkeden itibaren Trkede tanklanan alma
kelimesinin Moolcaya alima eklinde dnlendii bilgisini verir (1962: 231; ED 146).
Kelime Mde alma ( )eklinde yazlmtr (M 219). King Szlnde de kelime
Trke alma karl olarak Moolca alima ekliyle ( )tanklanmtr (202 B3). Klasik
Moolcada alim-a eklinde geen (MHHTB 2006: 30) kelime, Modern Moolcada alim
eklinde yaamaktadr (Tsevel 1966: 33). Lessing, szlnde alim-a /MM alim/ elma
bilgisini verir (Lessing 2003: 52). Kelime Kalmukada da () yaamaktadr (Bk.
Ramstedt 1935: 7).
Kelime tarih Trk dili metinlerinde alma ve almla ekilleriyle tanklanr (ED 146).
Kelime, MKde alma ve almla eklinde gemektedir. MK almla apple (MK I. 81) alma
eklinin de Ouzca kelime olduu belirtilmektedir: alma apple (MK I. 77). (alma DLT I.
130; almla DLT I. 130, 138; II. 272, 311). Kelime Kpak szlklerinde de alma
eklinde tanklanr: CC alma Apfel (Grnbech 1942: 35); DM alma elma a. 5a/12
(Toparl 2003: 70); KK alma elma (Toparl 1999: 100) KK 71a; alma aa KK 66b;
TZ elma elma (Atalay 1945: 168); KTAM alma elma (Toparl 2000: 86); M alma
elma (Battal 1938: 9); K alma elma (Caferolu 1931: 3). Kelime Bat Trkesinde
de alma elma (BSl. 43a-3) eklinde tanklanr ve Trkiye Trkesinde elma eklinde
yaamaktadr. Ayrca Bk. (Eren 1999: 133).
anr (): nar. Kelime Farsa kkenlidir ve Trkeye de Farsadan gemitir. Kelime King
Szlnde Trke anr karl olarak Moolca anr eklinde verilmitir (202 B10).
Kelime, MEde nr eklinde tanklanr ve ayrca benzetme unsuru olarak da kullanlr:
nrin arasun - T. nr kabu nar kabuu (Poppe 2009: 92); nrdni budan - T.
nrdni a nar taneli yemek (Poppe 2009: 92); ene nardu adali kket kin - T. bu
nar k emeklik kz bu nar gibi memeli kz (Poppe 2009: 51); nr kkent bolba - T.
nr emeklik bold nar memeli oldu (Poppe 2009: 92); kin kken nra kat bolba -
T. kznng emeki nrulukad kzn memeleri narmslat (Poppe 2009: 106).
Kelime Klasik Moolcada ve Modern Moolcada anar eklinde nar anlam ile
yaamaktadr (Lessing 1960: 42). Kelime Kalmukada da anr eklinde nar anlamyla
yaamaktadr (Bk. Ramstedt 1935: 11).
Kelime tarihi Trk dili alan iinde Harezm-Kpak ve Bat Trkesi metinlerinde enr,
nr ekillerinde tanklanr: KTAM enr nar (Toparl 2000: 105); ol iki bostan iind
ymiler bar taq hurma tak nar bar (Borovkov 2002: 193); KK nr nar, meyve
(Toparl 1999: 119); KTAM nar nar (Toparl 2000: 129); BSl. nr nar (43a-8); BSl.
nr a (22a-6); BSl. nr iei (46a-5); BSl. nr danesi nar tanesi, nar ekirdei
(43a-8). Kelime Trkiye Trkesinde de nar eklinde yaamaktadr.
armut () : armut. Kelime Mde tanklanmaktadr (M 219). Kelime Farsa amrd eklinden
Trk dillerine armut eklinde gemitir. Yine Doerfere gre bu kelime Farsadan
Moolcaya armut eklinde gemitir. Doerfer de bu dnlemeye sadece bni Mhenn
Lgatini rnek verir (Bk. TMEN IV: 1966). Kelime MEde, TTde ve King Szlnde
tanklanamamtr. Kelime Modern Moolcada da tanklanamamtr.
173 Do.Dr.Blent GL

Kelime Tarihi Trk dili metinlerde armut eklinde tanklanmaktadr. MK armut Pear
(MK I. 60; DLT I. 95); armut qatut A split pear qatut. The glue used by shoemakers
(MK II. 408; DLT II: 284); BSl. armut (43a-3); CC armut Birne (Grnbech 1942: 40);
DM armut armut (Toparl 2003: 71); TZ armut armut (Atalay 1945: 141); KK armut
armut (Toparl 1999: 101); KTAM armut armut (Tkm) (Toparl 2000: 88); M armut
bildiimiz yemi (Battal 1938: 11). Kelimenin etimolojik aklamalar iin Bk. (Eren
1999: 18).
caaq ( )ceviz: Clauson, Eski Trkeden itibaren Trkede tanklanan yaak
kelimesinin Moolcaya caak eklinde dnlendiini ve Trke yag- fiilinden tremi
olabileceini ileri srer (1962: 231; ED 900a). Kelime Moolca King Szlnde
Trke yaaq karl olarak Moolca caaq eklinde verilmitir (202 B12) ancak, dier
Arap harfli Moolca szlklerde gememektedir. Kelime Modern Moolcada da
tanklanamamtr. Kalmukada ise kelime jaxag, jagag ekillerinde tanklanmaktadr
(Ramstedt 1935: 215).
Kelime, Eski Trke metinlerde ve sivil Uygur belgelerinde yagaq eklinde tanklanr
(Bk. ED 900a). Kelime slami evre Trke metinlerinde de tanklanr: MK yaq aq
walnut (MK I. 57); yaaql cevizli (DLT III. 50); yaaqlq cevizlik (DLT III. 51).
Clauson, kelimenin aatay Trkesi metinlerinde de yaaq/yaa ve Bat
Trkesinde yaaq ekillerinde tanklandn bildirir (ED 900a).
cemi / cimi / yimi ( )/ () : yemi, meyve: Trke yemi kelimesi Eski Trkeden
itibaren metinlerde yaamaktadr ve Moolcaya cemi eklinde dnlenmitir (ED
938). bni Mhenn, szlnde de kelimeyi ( ) yimi eklinde kaydetmitir (M 218;
Gl 2016). Kelime King Szlnde Moolca cemi; Trke yemi karlnda
verilmitir (202 B2). MEde cimi eklinde geen kelimenin zm ve yemi, meyve
anlamlar bulunmaktadr. MEde kelimenin Trke yemi; meyve anlam ile
kullanmlar u ekildedir: cimi - T. yemi meyve (Poppe 2009: 32); cimi amtan -
T. yeminin mezesi meyvenin tad (Poppe 2009: 32); cimi idebe - T. yemi yedi
meyve yedi (Poppe 2009: 32); cimi kbe modun - T. yemi berdi ya aa
meyve verdi (Poppe 2009: 32); cimi kudalduki - T. yemi satu meyve satc
(Poppe 2009: 32); say krksen cimi T. yan yetilgen miwe yeni olmu meyve
(Poppe 2009: 128). cimit - T. ni'metlik meyveli (Poppe 2009: 32); ene t'ksen
cimi - T. bu tergen miwe bu toplanm meyve (Poppe 2009: 52); grbe kken dai
cimi - T. yetildi yemi da olan yemi ve ocuk yetiti (Poppe 2009: 59); noytan
cimi - T. l yemi ya yemi (Poppe 2009: 97); tbe cimii - T. terdi mweni
meyveyi toplad (Poppe 2009: 152); tbe cimileri- T. terdi yemilerni meyveleri
toplad (Poppe 2009: 152); t cimii modunsa - T. terdi yemilerni yadn
yemileri aatan topla (Trk. toplad) (Poppe 2009: 152); tgel kibe tnd imii -
T. tkel kld anka yemini ona iyi meyve verdi (Poppe 2009: 151).
MEde kelimenin Trke zm anlam ile kullanmlar da u ekildedir: agn cimi -
T. aq zm ak zm (Poppe 2009: 36); hekin cimi - T. ba zm ba zm
(Poppe 2009: 66); hekin cimiin modun - T. ba zmnin ya ba zmn aac
(Poppe 2009: 66); hula'n cimi - T. kzl zm krmz zm (Poppe 2009: 68);
koni cimi - T. kimi kuru zm (Poppe 2009: 121); ksn cimi - T. kuru zm
kuru zm (Poppe 2009: 123); borin cimi - T. ar yemii arap zm (Poppe
Do.Dr.Blent GL 174

2009: 25); bolba cimi T. pidi zm zm olgunlat (Poppe 2009: 24); boluqsan
cimi T. piken zm olmu zm (Poppe 2009: 24); butaba cimiin modun - T.
butad tkn asmay budad (Poppe 2009: 27); caniksan ko'sun cimi kknar selte -
T. yankan kuruk zm kknar birle haha tohumu ile dvlm kuru zm (Poppe
2009: 30); cimiin hren - T. zm ekirdeki zm ekirdei (Poppe 2009: 32);
cimi usun - T. zm resi zm ras (Poppe 2009: 32); cimi usun kudalduki -
T. zm iresini satu zm ras satcs (Poppe 2009: 32); dere rgbe cimiin
modun - T. yokar kterdi taklam asma dallarn yukar kaldrd (Poppe 2009: 47);
niken butak cimi - T. bir buda zm bir budak zm (Poppe 2009: 94); oktalba
hekin cimii - T. kesdi ba zmni salkm zm kesti (Poppe 2009: 102); lgksen
hekin cimi - T. aslan ba zm asl salkm zm (Poppe 2009: 106); ikaba
cimii - T. skt zmni zm skt (Poppe 2009: 139); tly cimi ura - T.
yetilmegen ba zm olmam salkm zm (Poppe 2009: 152).
Trke yemi kelimesi, Klasik Moolcada jimis eklinde tanklanmaktadr (MHHTB
2006: 345) ve Modern Moolcada meyve anlamyla cims eklinde yaamaktadr
(Tsevel 1966: 247). Kelime Kalmukada da zem eklinde yaamaktadr (Bk. Ramstedt
1935: 472).
cigde ():
ide. Kelime M 219da ve King Szlnde cigde (202 B13) eklinde
tanklanmaktadr. King Szlnde kelimenin Trke karl da yigde olarak
verilmitir. Kelime MEde tanklanmamaktadr. Clauson, Trkede yigde, cigde, jigde,
jiyde, jide, iyde ve ide ekillerinde tanklanan kelimenin Moolcadaki durumu ile ilgili
olarak herhangi bir bilgi vermez (ED 911b). Klasik Moolcada jigde eklinde tanklanan
kelime, Modern Moolcada ii ak renkli, kahve renkli kabuklu olup ok tatl meyve
veren aa manasnda cigd eklinde yaamaktadr (Tsevel 1966: 243).
Kelime tarihi Trk dili alanlarnda da tanklanmaktadr. Eski Trke metinlerde yigde
(ED 911b) eklinde geen kelime Karahanl Trkesinde yigde igde aac (DLT I. 33);
Kpak Trkesi szlklerinde de M yigde igde aac (Battal 1938: 89); KTAM yigde
ide, yaban idesi (Toparl 2000: 157) ve Bat Trkesi metinlerinde de igde igde
aac ve yemii (BSl. 43a-7) eklinde tanklanmaktadr.
erk (): erik. Trke erk kelimesi Moolcaya dnlenmitir; ancak, Oyrat ve Kalmuk
lehelerinde grlmektedir (TMEN IV: 1952). Kelimeye M 228de verilen Arapa
karlk ( )eklindedir. King Szlnde ise bu Arapa ( )kelimesi iin verilen
Moolca karlk ira erk; Trke karlk saru erk, Farsa karlk da zerdalu
eklindedir (202 B5). Kelime, Modern Moolcada tanklanmamtr. Ancak Kalmukada
kelime rg erik, hara rg erik ve ara rg kays anlamlar ile yaamaktadr
(Ramstedt 1935: 298).
Kelime tarihi Trk dili alannda erk, erik, irik ekillerinde tanklanmaktadr. Clauson,
kelime iin erik, eftali, kays gibi meyvelere verilen genel ad olarak ekirdekli meyve
iin kullanlan gda terimi anlamn vermitir (ED 222a). Kelime eski Uygur Trkesinde
de rk ~ rk ekillerinde geer (Bk. ED 222a). Kelime dier tarihi Trk dili alanlarnda
da u ekillerde tanklanmaktadr: erk erik (DLT I. 69, 318; II. 282); erklk eriklik,
erik bahesi (DLT I. 152); erklen- erik meyvas vermek (DLT I. 294); TZ irik erik
(Atalay 1945: 178); kara irik kara erik (Atalay 1945: 178); sar irik sar erik, zerdeli
175 Do.Dr.Blent GL

(Atalay 1945: 178); K rk erik, sar erik, eftali (Caferolu 1931: 12); BSl. erik
(43a-4) vb.
hayba (): ayva. Clauson, avya/ayvann Farsadan alnt olabileceini sylemitir (ED
16b, 268a). Rsnen szlnde kelimenin kkenini vermemitir (153a). Erene gre
kelime Farsadan Trkeye gemitir (1999: 29). Kelimenin Farsa ekli biadr ve
Trkeye getii anlalyor.
Kelime Arap harfli Moolca King Szlnde hayba eklinde tanklanmaktadr ve
kelimeye Trke karlk hayva eklinde verilmitir (202 B4). Moolca eserler M, TT ve
MEde ise kelime tanklanamamaktadr. Kelime Modern Moolcada da
tanklanamamtr.
Tarihi Trk dili metinlerinde kelime ayva, awya, yv ve hayva ekillerinde
tanklanmaktadr. MK awya quince (MK I. 70; DLT I. 114); a awya ti qamatt
The sour quince (or other) set the teeth on edge (MK II. 421; DLT II. 311); M ayva
bildiimiz sert yemi (Battal 1938: 14); KTAM ayva ayva (Tkm) (Toparl 2000: 91);
K ayva bugnk manasnda (Caferolu 1931: 9) ~ yv ayva (Caferolu 1931: 13);
TZ hayva ayva (Atalay 1945: 173); KK hayva ayva (Toparl 1999: 109); BSl. ayva
(43a-3);
hurma (): Farsa hurm kelimesi Trke ile birlikte Arap harfli Moolca szlklerde
grld zere bu dnemde Moolcaya da gemitir. King Szlnde Trke
tutma yemek karlnda Moolca olarak hurma tutmac tamlamas verilir (187 C20).
Kelime MEde yaygn ekilde tanklanmaktadr. zellikle hurma aac anlamnda
kullanlan hurma mod tamlamasnn yan sra hurmayin bor hurma ikisi; m hurma
kt hurma ve noytan hurma ya hurma gibi kullanmlar da gze arpmaktadr:
hurma modunu beye - T. *hurm ya boy hurma aac gvdesi (Poppe 2009:
168); hurma selte aiksan modun - T. hurma birle yklenmi ya hurma ykl aa
(Poppe 2009: 168); hurma hken modun - T. hurmnj kiik ya hurma fidan
(Poppe 2009: 168); ai'tu kibe hurmayin moduni - T. yklk kld hurm yan
hurma aacn ykledi (Poppe 2009: 12); butaba hurmayin moduni rgesni - T.
butad hurm yanj tikenni hurma aacnn dikenini budad (Poppe 2009: 27);
knd atu hurmayin modun - T. a. yklendi*hurm ya hurma aac ok
yklendi (Poppe 2009: 82); oktalba hirrsa - T. kesti hurma tbini (Trk. hurmay)
dibinden kesti (Poppe 2009: 102); oktalba hurmayin hirr - T. kesti hurma tbini
hurma dibini kesti (Poppe 2009: 102); oktalba hurmayin moduni - T. kesti *hurma
yan hurma aacn kesti (Poppe 2009: 102); unaba hurma - T. tti hurma
hurma dt (Poppe 2009: 154); urtutba hurma - T. uzad hurma hurma aac
uzad (Poppe 2009: 155); inebe hurmayi - T. inedi hurman hurmay lt (Poppe
2009: 38).
Bu dnemde hurmadan iecek yapld da grlmektedir: hurmayin bor - T. hurm
ar hurma arab (Poppe 2009: 168); hurma bor kibe - T. hurma akr kld
hurma arab yapt (Poppe 2009: 168).
Hurmann st ile piirildii de yine MEde verilen u cmle ile grlmektedir: snd
inaksan hurma - T. st[t]e piken hurma stte pimi hurma (Poppe 2009: 135).
Do.Dr.Blent GL 176

Moolcada kt hurma iin m hurma; ham hurma iin ese kreksen hurma; ya
hurma iin noytan hurma; kuru hurma iin ksn hurma ve ezilmi hurma iin
caniksan hurma denildiini de yine MEde gryoruz: m hurma - T. yaman hurma
kt hurma (Poppe 2009: 90); ese kreksen hurma - T. yetilmegen hurma
yetimemi hurma (Poppe 2009: 55); noytan hurman T. l hurma ya hurma
(Poppe 2009: 97); noytan hurmayin anu rele - T. l hurma yk snkar yarm yk
ya hurma (Poppe 2009: 97); ksn hurma - T. kuru hurma kuru hurma (Poppe
2009: 123); kosun hurmayin anu rele - T. kuruk hurma yk[i]nin snar kuru
hurma yknn dengi (Poppe 2009: 119); caniksan hurma - T. yanlan hurma:
ezilmi hurma (Poppe 2009: 30).
MEde meyve ekirdei iin hurma yasun rneinde grdmz gibi yasun kelimesi
kullanlmaktadr: hurma yasun - T. hurma ekirdeki hurma ekirdei (Poppe 2009:
168); hurma yasuni kakarkay - T. hurma dnesi yaru hurma ekirdeinin yar
(Poppe 2009: 168).
Kelime Modern Moolcada tarafmzdan tanklanamamtr ancak, kelime Kalmukada
hurmn eklinde yaamaktadr (Ramstedt 1935: 199).
incir (): incir. Kelime Farsadan ancr eklinde Trkeye gemitir (Bk. Eren 1999: 191).
Kelime Moolca King Szlnde Trke ve Moolca incir eklinde verilmitir (202
B11). MEde ise kelime tanklamamaktadr. Kelime Modern Moolcada da
tanklanamamaktadr. Ramstedt, bu Farsa kelimenin Trke zerinden Kalmukaya
incr eklinde getiini bildirir (1935: 208).
Kelime, tarihi Trk dili alannda ve modern Trk lehelerinde de yaamaktadr (Bkz.
Eren 191b; VEWT 44a). Kelime tarihi Trk dili alannda u metinlerde tanklanmaktadr:
Orta Asya Kuran tercmesi bir tabaq incir ktrdilr (Borovkov 2002: 137); incir oguz
igin kedrr nqrasn kedr (Borovkov 2002: 199); CC incir Feige (Grnbech 1942:
107); TZ incir incir (Atalay 1945: 178); KK incir incir (Toparl 1999: 110); KTAM incir
incir (Toparl 2000: 109); BSl. incir incir aac ve yemii (43a-9).
qara erk () : armut; erik. Kelime King Szlnde Trke ve Moolca qara erk
eklinde verilmitir. Kelimenin anlam ise armut ve erik eklinde verilmitir (Bk. 202
B6). Clauson, erk maddesinde qara erk armut rneini de verir (ED 222a). Bk.
erk.
qara yemi () : kara erik. M 219da Arapa ( )kara erik kelimesine karlk
olarak Trke qara yemi karayemi verilir. Tarih Trke metinlerde bu Arapa
kelimeye karlk olarak Trke qara erk tanklanmaktadr (Bk. ED 222a). Burada
dikkatimizi erik kelimesi yerine yemi kelimesinin kullanlmas ekmektedir (yemi iin
Bk. ED 938).
qa'n (): kavun. Kelime MEde Moolca olarak kan eklinde Trke qawun kavun
karl ile tanklanmaktadr (Poppe 2009: 118). MEde yine u ekillerde kullanlmtr:
noqayn qa'n - T. it qawun yaban kavunu (Poppe 2009: 98); qa'nun arasun - T.
qawun qabu kavun kabuu (Poppe 2009: 118); cisbe qa'ni - T. tildi qawunn
kavunu dildi (Poppe 20009: 33); qa'ntu - T. *qawunluq kavun oca (Poppe 2009:
118). Kelime Modern Moolcada tanklanamamtr; ancak, Kalmukada g eklinde
177 Do.Dr.Blent GL

yaamaktadr ve Ramstedt kelime ile Trke qaun, qawun; Tibete qa-gon, kau ile
ilgisine de dikkat eker (Ramstedt 1935: 156).
Kelime Trkedir ve Eski Trkede qaun eklindedir. Clausona gre qa- fiilinden
tremitir. Kelime Uygur Trkesinde qaun; Karahanl Trkesinde kaun, Kpak
Trkesi metinlerinde de qawun ekillerinde tanklanmaktadr (Bk. ED 611b).
quru zm () : kuru zm. Trke ve Moolca arasnda ortak olan quru kuru ve zm
zm kelimelerinden yaplm bir tamlamadr. quru zm tamlamas bni Mhenn
tarafndan Trke olarak da verilmi olabilir (M 219). Clauson, quru kelimesinin Trk
dilinin btn dnemlerinde ekillerini gsterir ancak Moolca ile ilikisi konusunda bir
ey sylemez (ED 652). Bk. zm.
aftali (): eftali. Kelime King Szlnde aftali eklinde Moolca olarak
kaydedilmitir. Kelimenin Trke karl da aftalu eklinde verilmitir (202 B7).
Kelime Farsa kkenlidir ve Trkeye de dnlenmitir. Eren, kelimenin etimolojisi iin
< Far. aftl a peach (rough plum) (aft kaln, semiz, yal; koyu + l erik)
aklamasn yapmaktadr (Eren 1999: 385). Tarihi Trk dili szlklerinde eftel,
eftlu, efteli ekillerinde geen kelime belki de tlg erik tamlamasnn yerini almtr.
Mde de tlg erik iin tyl erik demektir ki eftali olacaktr (Battal 1938: 78)
aklamas yaplmaktadr. Kelime Kpak Trkesi szlklerinde ve Bat Trkesinde u
ekillerde gemektedir: KK eftel eftali (Toparl 1999: 124); TZ efteli eftali, tl,
hl, tyl erik (Atalay 1945: 246); CC aftalu Pfirsich (Grnbech 1942: 230); BSl.
eftlu eftali (43a-4).
Kelime Kalmukada abdl eklinde tanklanmaktadr (Ramstedt 1935: 343).
ira erk () : kays. Kelime King Szlnde ira erk olarak tanklanmaktadr. Ayn
szlkte kelimenin Trke karl da saru erk olarak verilmitir (202 B5). Moolca
ira sar ve Trke erk erik kelimelerinden oluturulmutur. Clauson, erk
maddesinde sar erk kays rneini de verirken kelimenin tarihi Trk dili
dnemlerindeki kullanmlarn da gsterir (ED 222a). Tarihi Trk dili alannda sar erk
kays, zerdali anlamnda kullanlmtr: sar erk kays, zerdali (DLT I. 69); M
sar erik zerdali (Battal 1938: 59); TZ sar irik sar erik, zerdeli (Atalay 1945: 232);
KTAM sar erk sar erik (Toparl 2000: 135). Kpak Trkesi ve Bat Trkesinin u
eserlerinde de sar erikin e anlamls olarak zerdaliye rastlamaktayz: KTAM zerdl
erik (Toparl 2000: 161); KK zerdeli kays (Toparl 1999: 132). BSl. zerdlu
zerdali (43a-3).
Kalmukada kelime ara rg eklinde kays anlamlar ile yaamaktadr (Ramstedt
1935: 298). Bk. erk.
zm () : zm. Kelime Mde zm eklinde gemektedir (M 219). King Szlnde
kelime Trke ve Moolca olarak yine zm ( )eklinde tanklanr (202 B8). MEde
zm eklinde tanklanmayan kelime iin cimi kullanlmaktadr. Bk. cimi. Trke ve
Moolca sz varlnda ortak olarak kullanlan bu kelime Eski Trkeden itibaren Trk
dilinde yaamaktadr (Bk. ED 288). Doerfer, Trkeden birok dile dnlenen
kelimenin Moolcaya da getiini bildirir (TMEN II: 473). Kelime, Klasik Moolcada
ujm eklindedir (MHHTB 2006: 946) ve Modern Moolcada zem eklinde, zm,
Do.Dr.Blent GL 178

kurutulmu zm anlamnda yaamaktadr (Tsevel 1966: 617). Kelime Kalmukada da


zm eklinde yaamaktadr (Ramstedt 1935: 460).
Kelime Tarihi Trk dili alannda zm/ m / yzm zm ekillerinde
tanklanmaktadr ve Modern Trk dillerinde de yaamaktadr: Uygur metinlerinde zm,
m eklinde gemektedir: m (ED 288). Kelime Arap harfli slami dnem Trke
metinlerinden MK, AH, M, BSl., MEde ise zm eklinde gemektedir: zm
Grapes (MK I. 50); zm ygil azu qn ygil (MK I. 57); (Bkz. DLT I. 75, 88, 180,
184, 282, 289, 353, 360, 514; II. 16, 18, 104, 125, 186, 265; III. 8, 119, 201, 265, 331,
410); AH zm zm (Arat 1992: LXX); M zm bildiimiz meyva (Battal 1938: 83);
BSl. zm zm (23a-8), (43b-8); zm salqm (43b-8); ya zm (43b-8); ME
zm zm (Yce 1993).
Kelime CC, TZ, KK, KTAM gibi szlklerde ise yzm eklinde szbandaki bir y-
tremesi ile gemektedir: CC yzm Traube (Grnbech 1942: 132); TZ yzm
zm (Atalay 1945: 291); KTAM yzm zm (Toparl 2000: 161); KK yzm
zm (Toparl 1999: 132). Metinlerde zm, zm y, m, zm ve yzm
ekilleri mevcuttur: zm y Grape vine (MK II. 448); yzm aa (KK 73); M
zm aa zm asmas (Battal 1938: 83). zm aacnn salkm iin MKde zm
upi denilmektedir: zm upi The sediment of grapes (MK II. 494). MKde
olgunlam zm zaman iin trk zm udi tamlamas kullanlmaktadr: trk zm udi
The mid-time of ripening grapes (MK I. 178).
Bu incelememizde Arap harfli Moolca szlklerde grlen yukardaki meyve
adlarnn Moolcada yaayp yaamad sorusuna da cevap aradk. Bu meyve
adlarndan alima elma, anr nar, cigde ide, cimi yemi, meyve ve zm zm
kelimelerini Modern Moolcada tanklayabiliyoruz. Moolcann lehesi olan
Kalmukada ise Arap harfli Moolca szlklerde yer alan meyve adlarndan alima
elma, anr nar, caaq ceviz, cimi yemi, meyve, erk erik, qara erk erik,
ira erk kays, hurma hurma, incir incir; qan kavun, aftali eftali ve zm
zm kelimeleri yaamaktadr. Bu alma ile ortaya kan bir sonu olarak da Arap
harfli Moolca metinlerin incelenmesi srasnda Kalmukann nemli bir dil olduu
sylenebilir.
Ksaltmalar:
[AH]: Arat, 1992.
[BSl.]: Turan, 2001.
[CC]: Grnbech, 1942.
[DLT]: Atalay, 1940-1943.
[DM]: Toparl vd., 2003.
[ED]: Clauson, 1972.
[M]: Kilisli Rfat, 1340, [1922].
[K]: Caferolu, 1931.
[KK]: Toparl vd., 1999.
179 Do.Dr.Blent GL

[KS]: The Kings Dictionary:


[KTAM]: Toparl vd., 2000.
[MHHT]: oimaa vd., 2006.
[MK]: Mahmud Kagari. Dankoff-Kelly, 1982.
[TMEN]: Doerfer, 1963-1975.
[TT]: Sait, 2006.
[T.]: Trke.
[TZ]: Atalay, 1945.

KAYNAKLAR

ARAT, Reid Rahmeti (1992). Edib Ahmed b. Mahmud Ykneki Atebetl-


Hakayk,Ankara: TTK Yay.
ATALAY, Besim (1940-1943). Divan Lgat-it-Trk, I-II-III-IV, Ankara, TDK Yay.
ATALAY, Besim (1945). Ettuhfet-z-zekiyye fil-lgat-it-Trkiyye, stanbul.
BATTAL, Aptullah (1938). bni-Mhenna Lgati (stanbul nshasnn Trke
blnn endeksidir), Ankara: TDK Yaynlar.
BOROVKOV, A. K. (2002). Orta Asyada Bulunmu Kuran Tefsirinin Sz Varl
(XII-XIII. Yzyllar), (ev. H. . USTA, E. AMANOLU), Ankara: TDK Yay.
CAFEROLU, Ahmet (1931). Ab Hayyan, Kitb al-drk li-lisn al-Atrk, stanbul.
CLAUSON, Sir G. (1962). Turkish and Mongolian Studies, London.
CLAUSON, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth-
CenturyTurkish, Oxford.
OMAA, . ve dierleri. (2006). Mongol Helnii Helzin Toli, 1-2 Cilt. Ulaanbaatar.
DANKOFF, Robert, and James KELLY (1982-1985). Mamd al-Kar.
Compendium of the Turkic dialects (Diwn lut at-turk), Ed. and transl. with
introduction and indices.P. 1-3. Harvard University.
DOERFER, G. (1963-1975). Trkische und Mongolische Elemente im
Neupersischen I-IV. Wiesbaden: Franz Steiner Verlag GMBH.
EREN, Hasan (1999). Trk Dilinin Etimolojik Szl, Ankara: Bizim Bro.
GRNBECH, K. (1942). Komanisches Wrterbuch, Trkischer Wortindex zu
Codex Cumanicus, Kopenhagen: E. Munksgaard.
GL, Blent (2016). Moolca bni Mhenn Lgati, Ankara: TKAE Yay.
KLSL RIFAT (1340) [1922]. Kitb Hilyetl-insn ve Helbetl-lisn. stanbul.
Do.Dr.Blent GL 180

LESSING, Ferdinand D. (1960). Mongolian-English Dictionary. Berkeley and Los


Angeles: University of California Press.
LESSING, Ferdinand D. (2003). Moolca - Trke Szlk. (ev. Gnay
KARAAA), 2 Cilt, Ankara: TDK Yaynlar.
POPPE, N. N. (2009). Zemaheri Mukaddimet'l-Edeb (Moolca aatayca
evirinin Szl). (ev. Mustafa S. KAALN), Ankara: Trk Dil Kurumu Yaynlar.
POPPE, N.N. (1938). Mongolsskii Slovar Muqaddimat al-Adab. ast I-II, Moskva
Leningrad.
RAMSTEDT, G. J. (1935). Kalmckisches Wrterbuch, Helsinki.
RSNEN, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wrterbuchs der
Trksprachen, Helsinki.
SAIT, Y. (2006). Kitb Majm Turjumn Turk wa-ajam wa-Mual: Text and
Index. Kyto.
The Kings Dictionary: The Rasulid Hexaglot: Fourteenth Century Vocabularies in
Arabic, Persian, Turkic, Greek, Armenian and Mongol. (2000). Translated by: T.
Halasi Kun, Peter B. Golden, L. Ligeti and E. Schtz with essays by Peter B. Golden
and Thomas A. Allsen, Brill: Leiden-Boston-Kln.
TOPARLI, R., M. S. ENL, N. YANIK (1999). El-Kavnnl-Klliye Li-Zabtil
Lgatit-Trkiyye, Ankara: TDK Yay.
TOPARLI, R., M. S. ENL, N. YANIK (2000). Kitb- Mecm- Tercmn- Trk
ve Acem ve Mugal, Ankara: TDK Yay.
TOPARLI, Recep (2003). Ed-Drretl-Mudiyye Fil-Lgatit-Trkiyye, Ankara: Trk
Dil Kurumu Yay.
TSEVEL, Ya. (1966). Mongol Helnii Tov Tailbar Toli. Ulaanbaatar.
TURAN, Fikret (2001). Eski Ouzca Szlk Bahayi Lgati, stanbul: Bay Yaynlar.
YCE, Nuri (1993). Mukaddimetl-Edeb, vrizm Trkesi ile Tercmeli uter
Nshas, Giri, Dil zellikleri, Metin, ndeks, Ankara: TDK Yay.