1

พื้นที่ผิวและปริมาตร
วัตถุประสงค
1.
2.
3.
4.

นักเรียนสามารถคํานวณหาพื้นที่ของรูปเรขาคณิตได
นักเรียนสามารถบอกสวนประกอบของรูปทรงเรขาคณิตชนิดตาง ๆ ได
นักเรียนสามารถคํานวณหาปริมาตรของทรงเรขาคณิตได
นักเรียนสามารถคํานวณหาพื้นที่ผิวของทรงเรขาคณิตได

ความพรอม
นักเรียนจะเรียนรูเรื่องพื้นที่ผิว ปริมาตร พืน้ ที่ผิวโคง ควรมีความรู ความเขาใจพืน้ ฐานตอไปนี้
1. การหาพื้นที่ คิดเพียง 2 มิติ มีหนวยการวัดเปนตารางหนวย
2. การหาปริมาตร คิด 3 มิติ มีหนวยการวัดเปนลูกบาศกหนวย
3. สมบัติ เกี่ยวกับมุม ดาน และเสนทแยงมุม ของรูปสี่เหลี่ยมและรูปสามเหลี่ยม
4. สูตรการหาพืน้ ที่รูปเหลี่ยมตาง ๆ
4.1 สามเหลี่ยมใด ๆ
= 12 × ฐาน × สูง

= s(s − a )(s − b )( s − c) เมื่อ a,b,c เปนความยาวของดานทั้งสาม
และ S = a + b2 + c

4.2 สามเหลี่ยมมุมฉาก

=

4.3 สามเหลี่ยมดานเทา

=

4.4 สามเหลี่ยมฐานโคง

=

4.5
4.6
4.7
4.8

= (ดาน) 2 หรือ (เสนทแยงมุม) 2
= กวาง × ยาว 2
= ฐาน × สูง
= 12 × ผลคูณของเสนทแยงมุม หรือ ฐาน × สูง

สี่เหลี่ยมจัตุรัส
สี่เหลี่ยมผืนผา
สี่เหลี่ยมดานขนาน
สี่เหลี่ยมขนมเปยกปูน

ผลคูณของดานประกอบมุมฉาก

1
×
2
3
×
4
2
D
× πr
360

(ดาน)2
(เมื่อ D คือมุมยอด)

4.9 สี่เหลี่ยมคางหมู

=

4.10 สี่เหลี่ยมดานไมเทา

=

4.11 สี่เหลี่ยมรูปวาว

=

4.12
4.13
4.14
4.15

= 2 πr หรือ πD (เมื่อ D คือเสนผานศูนยกลาง)
= πr 2
= 4 πr 2
= πrl (l = สูงเอียง)

เสนรอบวงของวงกลม
พื้นที่วงกลม
พื้นที่ผิวทรงกลม
พื้นที่ผิวกรวยกลม

1
×
2
1
×
2
1
×
2

สูง × ผลบวกดานคูขนาน หรือ
เสนทแยงมุม × ผลบวกของเสนกิ่ง
ผลคูณของเสนทแยงมุม

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

2
4.16 ปริมาตรของทรงกลม

=

4.17
4.18
4.19
4.20

= พื้นที่ฐาน × สูง หรือ กวาง × ยาว × สูง
= พื้นที่ฐาน × สูงตรง
= 2 πrh หรือ เสนรอบวงที่ฐาน × สูง
= 13 × พื้นที่ฐาน × สูงตรง

ปริมาตรทรง … มุมฉาก
ปริมาตรทรงกระบอก
พื้นที่ผิวขางทรงกระบอก
ปริมาตรของพีระมิด

4.21 ปริมาตรของกรวยกลม

=

4 3
πr
3

1
×
3

พื้นที่ฐาน × สูง

5. ความรูเกี่ยวกับทฤษฎีทั่ว ๆ ไป ∆
5.1 การเทากันทุกประการของ
1.1 ด.ด.ด.
1.2 ด.ม.ด.
1.3 ด.ฉ.ด.
1.4 ม.ด.ม.

5.2 ทฤษฎีปทาโกรัส
a และ b เปนดานประกอบมุมฉาก และ c เปนดานตรงขามมุมฉาก จะได c2 = a2 + b2
5.3 การเทากันของพื้นที่ของรูปสามเหลี่ยม
ทฤษฎีบท : สามเหลี่ยมสองรูปถามีฐานยาวเทากันหรือยูบนฐานเดียวกันและมีสว นสูง
เทากัน สามเหลี่ยมสองรูปนั้นจะมีพื้นที่เทากัน
A

B

D

C

จากรูป
พื้นที่รูป ∆ ABD เทากับ
พื้นที่รูป ∆ADC

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

3
ปริซึม (Prism) คือทรงสามมิติที่มีหนาตัดหัวทายเปนรูปเหลี่ยมตาง ๆ เหมือนกันทั้งหัวและทาย
โดยมีพื้นทีเ่ ทากัน รูปแบบเดียวกันและขนานกัน ดานขางของปริซึมขนานกันและเปนความยาวของปริซึม
โดยพื้นทีด่ านขางเปนรูปสี่เหลี่ยมผืนผาทุกรูป
ปริซึมมีหลายลักษณะขึ้นอยูก ับหนาตัดของรูปนั้น ๆ เชน หนาตัดเปนรูปสามเหลี่ยม เรียกปริซึม
สามเหลี่ยม หนาตัดเปนรูปหาเหลี่ยม เรียกปริซึมหาเหลีย่ ม เปนตน

ปริซึมทรงสี่เหลี่ยมมุมฉาก

ปริซึมหนาตัดสามเหลี่ยม

พื้นที่ผิวทั้งหมดของปริซึม
พื้นที่ผิวขางของปริซึม
ปริมาตรของปริซึม

=
=
=

ปริซึมหนาตัดหาเหลี่ยม

พื้นที่ผิวขาง + พื้นที่หนาตัดหัวทาย
ความยาวเสนรอบฐาน × ความสูง
พื้นที่ฐาน × สูง

พีระมิด (Pyramid) คือทรงสามมิติที่มีฐานเปนรูปเหลีย่ มใด ๆ มียอดแหลมซึ่งไมอยูบ นระนาบ
เดียวกับฐาน และหนาทุกหนาเปนรูปสามเหลี่ยมที่มีจุดยอดรวมกันทีย่ อดแหลมนัน้
นิยมเรียกชื่อของพีระมิดตามลักษณะของฐาน เชน พีระมิดฐานสามเหลี่ยม พีระมิดฐาน
สี่เหลี่ยมผืนผา พีระมิดฐานหกเหลี่ยมดานเทา เปนตน

สัน

ยอด
สัน

สัน

สูงเอียง
สวนสูง
สัน
ฐาน

สัน

ยอด
สวนสูง
สัน

ฐาน

พีระมิดฐานรูปสามเหลี่ยม

พีระมิดฐานรูปหกเหลี่ยม

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

4
พีระมิดแบงออกเปน 2 ลักษณะคือ พีระมิดตรงและพีระมิดเอียง
พีระมิดตรง หมายถึงพีระมิดที่มีฐานเปนรูปเหลี่ยมดานเทามุมเทา มีสันยาวเทากันทุกเสน
จะมีสูงเอียงทุกเสนยาวเทากัน และสวนสูงตั้งฉากกับฐานที่จุดซึ่งอยูห า งจากจุดยอดมุมของรูปเหลี่ยม
ที่เปนฐานเปนระยะเทากันมีหนาทุกหนาเปนรูปสามเหลี่ยมหนาจัว่ สวนกรณีที่สนั ทุกสันยาวไมเทากัน
สูงเอียงทุกเสนยาวไมเทากัน เรียกวา พีระมิดเอียง
ยอด

สัน

ยอด
สัน

สวนสูง
หนา

หนา

สวนสูง

สูงเอียง

ฐาน

ฐาน

พีระมิดตรง

สูงเอียง
พีระมิดเอียง

พื้นที่ผิวของพีระมิด (Surface area of pyramid)
พื้นที่ของหนาทุกหนาของพีระมิดรวมกันเรียกวา พื้นที่ผวิ ขางของพีระมิด และพืน้ ทีผ่ ิวขาง
ของพีระมิดรวมกับพื้นที่ฐานของพีระมิดเรียกวา พื้นที่ผิวของพีระมิด

สูตรการหาพืน้ ที่ผิวของพีระมิด
พื้นที่ผิวขาง 1 ดาน
=
พื้นที่ผิวทั้งหมด

=

1
2

× ฐาน × สูงเอียง

พื้นที่ฐาน + พืน้ ที่ผวิ ขางทุกดาน

ในกรณีที่เปนพีระมิดตรงและมีฐานเปนรูปเหลี่ยมดานเทาทุกเทา
พื้นที่ผิวขางทุกดาน

=

1
2

× ความยาวเสนรอบฐาน × สูงเอียง

ปริมาตรของพีระมิด

=

1
3

× พื้นที่ฐาน × สูง

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

5
ทรงกระบอก
ทรงกระบอก (Cylinder) คือ ทรงสามมิติที่มีฐานเปนรูปวงกลมที่เทากันทุกประการ และอยูใน
ระนาบที่ขนานกัน เมื่อตัดทรงสามมิตินี้ดวยระนาบทีข่ นานกับฐานแลว จะไดรอยตัดเปนวงกลมที่เทากัน
ทุกประการกับฐานเสมอ
หนาตัดหรือฐาน
แกน
สวนสูง
หนาตัดหรือฐาน
รัศมี
พื้นที่ผิวของทรงกระบอก (Surface area of cylinder)
พื้นที่ผิวของทรงกระบอก ประกอบดวยพืน้ ที่ผิวขางของทรงกระบอก และพื้นทีฐ่ านทั้งสองของ
ทรงกระบอก
2 πr 2
พื้นที่ฐาน
πr 2
h

พื้นที่ผิวขาง

คลี่ออก
พื้นที่ฐาน

h

πr 2

พื้นที่ผิวของทรงกระบอก = พื้นที่ผิวขางของทรงกระบอก + พื้นที่ฐานของทรงกระบอก
ถาทรงกระบอกมีสวนสูงยาว h หนวย
ฐานมีรัศมียาว r หนวย จะได
พื้นที่ผิวขางของทรงกระบอก = 2πrh
พื้นที่ฐานทั้งสองของทรงกระบอก = 2 πr 2
ดังนั้น พื้นที่ผิวของทรงกระบอก =
หรือ =

2πrh + 2πr 2
2πr (h + r )

ตารางหนวย
ตารางหนวย

r แทนรัศมีของฐานของทรงกระบอก
h แทนความสูงของทรงกระบอก
C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

6

ปริมาตรทรงกระบอก
ปริมาตรทรงกระบอก
ปริมาตรทรงกระบอก

=
=

พื้นที่ฐาน × สูง
πr 2 h

กรวย (Cone)
กรวย (Cone) คือทรงสามมิติที่มีฐานเปนรูปวงกลม มียอดแหลมที่ไมอยูบนระนาบเดียวกับฐาน
และเสนที่ตอระหวางจุดยอดและจุดใด ๆ บนขอบของฐานเปนสวนของเสนตรงที่ยาวเทากัน เรียก สูงเอียง
และกรวยที่มสี ูงเอียงยาวเทากันเรียกวา กรวยตรง
ยอด
สูงเอียง

กรวยตรง

สวนสูง
แกน
ฐาน
รัศมี

กรวยเอียง

พื้นที่ผิวของกรวย (Surface area of cone)
พื้นที่ผิวของกรวย เปนพื้นทีข่ องรูปสามเหลี่ยมฐานโคง ประกอบดวยพื้นที่ผิวขางกับพื้นที่ฐาน
ของกรวย

จะได

พื้นที่ผิวของกรวย
= พื้นที่ผิวขางของกรวย + พืน้ ที่ฐานของกรวย
ถากรวยมีสวนสูงเอียง l หนวย และรัศมีที่ฐานของกรวยยาว r หนวย
พื้นที่ผิวขางของกรวย =
πrl
ตารางหนวย
พื้นที่ฐานของกรวย
= πr 2
ตารางหนวย
ดังนั้น พื้นที่ผิวของกรวย = πrl + πr 2 ตารางหนวย
เมื่อ r แทนรัศมีของฐานกรวย และ l แทนความสูงเอียงของกรวย

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

7
ปริมาตรของกรวย (Volume of cone)
ปริมาตรของกรวย = 13 ของปริมาตรของทรงกระบอกซึ่งมีพื้นที่ฐานและความสูงเทากับกรวย
ปริมาตรของกรวย

=

1 2
πr h
3

ลูกบาศกหนวย

เมื่อ r แทนรัศมีของฐานกรวย และ h แทนความสูงของกรวย

ทรงกลม (Sphere)
ทรงกลม (Sphere) คือทรงสามมิติที่มีผิวเรียบโคงและจุดทุกจุดบนผิวโคงอยูหางจากจุดคงที่จุดหนึง่
เปนระยะเทากัน จุดคงที่นนั้ เรียกวา จุดศูนยกลางของทรงกลม และระยะที่เทากันนั้นเรียกวา รัศมีของทรงกลม

วงกลมใหญ

ผิวโคงเรียบ

เสนผานศูนยกลางวงกลมใหญ
จุดศูนยกลาง
รัศมี

พื้นที่ผิวของทรงกลม (Surface area sphere)
พื้นที่ผิวของทรงกลม เปนสี่เทาของพื้นที่รูปวงกลม ซึ่งมีรัศมีเทากับรัศมีของทรงกลมนั้น

ดังนั้น พืน้ ที่ผิวของทรงกลม =
เมื่อ r แทนรัศมีของทรงกลม

4πr 2

ตารางหนวย

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

8
ปริมาตรของทรงกลม (Volume of sphere)
ปริมาตรของทรงกลม

=

4 3
πr
3

ลูกบาศกหนวย

เมื่อ r แทนรัศมีของทรงกลม

วิธีการนําเสนอ
ตัวอยาง

ถังน้ําสี่เหลี่ยมมุมฉากกวาง 3 เมตร ยาว 7 เมตร มีน้ําบรรจุอยู 105 ลูกบาศกเมตร
ระดับน้ําจะสูงกี่เมตร
แนวคิด
ปริมาตร
= กวาง × ยาว × สูง
ปริมาตร
สูง
=
กวาง × ยาว
ระดับน้ําสูง

=

=
ตอบ 5 เมตร

105
3×7

5 เมตร

C:\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตร\คูมือการเรียนรูคณิตศาสตรคณิตไมมีรั้ว\กลุมที่ 2 พื้นที่ผิว\กรอบแนวคิด (23ก.ย.47).doc23กย.47

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful