You are on page 1of 669

ATATURK KULTUR, DiL VE TARIH YUKSEK KURUMU

TURK TARiH KURUMU YAYINLARI


IV. Dizi - Sa. 11

V. V. BARTHOLD

MOGOL iSTITASINA KADAR

TURKiSTAN
Hazrrlayan:
HAKKI DURSI.JN YTLDV

r0nr rlnis KUR-uMu oeslMEvi, ANKARA - 1990


Eskikitaplarim.com Karagz
Mo$ol istilisrna kadar
TURKi s TAN

Eskikitaplarim.com Karagz
ATATURK KULTUR, DiL VE TARIH YUKSEK KURUMU
TURK TARiH KURUMU YAYINLARI
IV. Dizi - Sa.t I

V.V. Barthold

Mogol istilisrna kadar


aaa
TURIilSTAN
Hazrrlayan:
HAKKI DURSUN YILDIZ

rURT TeRiTT KURUMU BASIMEVi-aNKARA


r 990

Eskikitaplarim.com Karagz
rsBN 975-16-024d,4

Eskikitaplarim.com Karagz
iqNonntr,nn
suNU$ xnr
vessiliy vllepiuinovie seRrHoLD vE BsnRi XV
uunrllrlN oNsozu XIx
ixtNCI BASKryA ONSOZ XXIII
UqUNcU BASKTYA ONsOz xxv
ctnl$
KAYNAKI.AR
A Mogolkrdan Anceki Dcuir
- r Araplardan iince Orta Asya'da tarihi edebiyatm varlt$r me-
- selesi .......... I
z Arapga tarihi eserier I
- Bibliyografi k eserler ;.................,..
3 - Taberi'nin kaynaklan .................
+
4- 5
5- Hicri iigiinci.i ytizyrl tarihgileri ............. 6
6 ilk co[raffacrlar
- Biiveyhiler devir tarihgileri B
7-
B Siminiler'in iilkesinde edebiyat IO
g
- Onuncu yiizyrl cofra$acrlan l2
- t4
ro
- Qegitli Eehirlerin tarihleri ile ilgili eserler
tr Karahinhlar devri tarihgileri ............... rB
n -- Gazneliler dewi tarihgileri 20
t3 On birinci ytizyrl mtiellifleri ............ zG
I4
- On ikinci yiia4l ve on iigiincii yiizyrl bagrndaki tarihgiler .... zB
l5
- Gurlular ve Hirezmgahlar dewi tarihgileri...............
16
- Resmi vesikalar kolleksiyonu
32

r7
- Seyyihlar ve co$ra$acrlar ..........
34

rB
- Haydar Rizi
36
- 39
B Mogol istilin Dcoi
-
r
- Qafdag Qinliler ve Miisliimanlar ............... 39
z Cuveyni'nin eseri 42
- Mo$olladda edebiyat ..................
3- 43

Eskikitaplarim.com Karagz
vr iqiuonrilen

4 - Yiian-gi ................... 46
5- Regidiiddin ........... 46
6
- Vassif 5r
7 - On diirdi.incii yiizyrl tarihgileri ............. 52
B
- Qa$atay iilkesinde edebiyat 53
9 - MirhAnd'rn eserleri 59
ro
- Kitib-r Mollazide 60
C Atnapa'da Taymhnmq Basaurma Kitaphn
-
r Deguignes, d'Ohsson ve daha sonraki miielliller 6r
-
z Raverty 6z
-
3- Cahun ve yeni aragfirmalar 63
4- islAm tarihi ile ilgili umumi aragtrrmalar 64
5- Rusga aragtrrmalar 65

I. BOLOM
MAVERAUNNEHR'iN CoCRAFI OzBI,IirrBni
r Mdverii.innehr'in tarili ............ 67
z
- Ceyhun (Am0-deryi) sahilleri 68
- Belh Bo
3-
4- Belh ve Merv arasrndaki yol .............. B3
5- Belh'ten Amul'a kadar Ceyhun'u takip eden yol B4
6 Zerefqin vadisi 86
- Semerkant ..............
7- BB
B Semerkant biilgesi
- Semerkant ile Buhiri arasmdaki yol...............
97
IOI
9-
ro Buhiri r05
-
rr - Buhiribiilgesi rrB
lz Sem'ini ve Yakut'a grire ZerefEin biilgesindeki qehir ve
- kiiyler t27
r3 Kegke - Derya vadisi .......... r44
14
- Ki$ ve Kig btilgesi r45
I5
- Nesef ve Nesef eyaleti ................. r46
16
- Neselten BuhArA ve Semerkant'a giden yollar ......... r+7
I7
- Sem'ini ve Yakut'a giire Keqke Derya vadisindeki kiiyler .... r49
rB
- HArezm ................ r53
19
- Kis r56
-

Eskikitaplarim.com Karagz
ieiNDEKILER VII

zo
er
- Hdrezm kanallan r57
- Gurginc ............... I58
zz
- Mukaddesi'nin verdi$i yollar ......... I59
zg
- Hdrezm'den civardaki vilayetlere giden yollar t67
z4
- Seyhun (Sir-deryi) havzasr I69
z5
- Fergana ................. 174
z6
z7
- Hocend ................. r78
- Ugr0sana
gig
............. rBo
zg itat
z9
- ve .........
isficib ve isficAb viliyeti
I83
- Seyhun'un aga$r taraflarr
I89
I93
3o -

TI. BOLI}M
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA
r
- islim fetihlerine kadar halkrn hayatr r95
z Araplar ile yerliler arasrndaki miinasebetler .......................... tg7
-
3- Kuteybe b. Miislim 2oo
4- Araplar ile Tiirkler arasmdaki mi.icadeleler 2o2
5- Kuteybe'den sonraki Emevi valileri 2o3
6
- $ii hareketleri eo6
7- Nasr b. SeyyAr 2o7
B EbO Miislim'in idaresi, zaferleri, iiliimii 2ro
g
- Abbasilerin siyiseti 2rz
ro
- Abasilerin Horasan valileri 2r4
Ir
- Abbasiler devrinde iE siyAset 2tg
Iz
- Mafgug sikkeler 22o
-
13 Tihiriler ............... 224
-
I4 SAmini devletinin ortaya\grkrgr 225
t5
- Tihiri ve SimAni idarelerinin mahiyeti 229
-
16 Saflhrilerin ortaya grkrgr ........... 292
-
17 Amr b. Leys'in idare usiilii nG
IB
- Simini hi.ikiimdan ismail'in MiverAiinnehr'deki siyAseti .. 23g
-
rg'- emr ile ismail arasrndaki hu.p ........... 24r
eo
- SdmAniler devrinde devlet teqkilAtr ................. 249
zt
- Mahalli hinedanlar .................. 2Sr
ez
- Sanayi ve ticaret 252
z3
- Vergiler ve giimriikler ............. 256
z4
- ismail'in halefleri 258

Eskikitaplarim.com Karagz
VIII igiNDEKiLER

z5 Karahinhlar devletinin ortaya grlugr ........... 273


z6
- Bufra Hin ............ 276
e7
- Sebi.ik-tegin, Karahinhlar ve Siminiler ile mi.inasebetlcri .. eBo
zB
- Son Siminiler zB3
- Bu$ra HAn'dan sonra Karahinhlar 287
ag -
!o - ismail Muntasrr zBB
3r - Gazneli Mahmud'un sultan iinvanrnt almast 290
3z - Gazneli Mahmud'un Karahinhlar ile miicadeleleri 29r
33 - Karahinhlar'da ig kavgalar 293
34 - Gazneli Mahmud'un Hirezm'i fethi ............ 295
35 - IoIT'den sonra MAverAiinnehr'deki olaylar 299
36 - Gazneli Mahmud'un saltanattnrn mahiyeti ve iinemi .......... 306
37 - Mes'ffd'un saltanab .................. 312
38 - Selguklular'rn zaferleri 322
39 - KarahAnhlat'rn ayn bir gubesinin MAveritinnehr'de ortaya
qrkrgr ........... 324
Giigebelerin idaresi ile iinceki hinedanlann idaresi arasrn-
4o - daki farklar 326
4r Tamgag Hin ibrahim 332
-
4z - $emsi.i'l-miilk 335
43 - Semsii'l-miilk'i.in halefleri 337
44 - Selquklular'rn MAveriiinnehr'i hikimiyetleri altma almala-
n................. 337
45 - Arslan Hin Muhammed'in idaresinin mahiyeti 34o
46 - Sencer'in zaferi gqg

m. BoLtiM
KARA . HiTAYLAR VE HAREZM$AHLAR

t Kara-Hitiylar'rn Miveriiinnehr'e gelmeleri ..........................


z
- HirezmgAhlar devletinin kurulugu
345
- Atsrz ile Sultan Sencer arasrndaki miicidele
345
3- 346
4- Kara-Hitiylar'rn MAverAiinnehr'i iggalleri 348
5- Atsrz'rn saltanatrnrn son yrllan 350
6 il-Anlan .................
- Miveriiinnehr'deki olaylar
354
7- 355
B Horasan'daki olaylar
g
- Kara - Hitiylar ve Krhg Tamgag Hin'rn faaliyetleri
357
- 3sB

Eskikitaplarim.com Karagz
iqiNonrilen
ro Tekig ve Sultan - ..........
rr
- $ah
Furlular'rn ortaya grklgr ...........
359

rz
- Tekig'in baganlan
36o

I3
- HArezmgAh Muhammed .;...........r.......
962

t4
- 372
Hdrezmgih Muhammed'in Gurlular ile Mticadelesi ............ 373
t5
- Miveriilnnehr'deki olaylar
16
- Muhammed ile Kara - Hitiylar arasmdaki mi.icadelenin
376
- seyri ........... 378
t7 Miveriiinnehr'in zapfive miiteakip olaylar
IB
- Krpgaklar'a kargr harekdt ve Mo$ollar ile miicadele
386

t9
- Halife ile mticadele
392

zo
- Ulema srnrfi ile askeri'parti arasndaki miicadele
396

zr
- Do$u islim siyasi tegkilitrnrn giikiigi.i
399
- 403

IV. BOLUM
qiNGiZ - HAN VE MOGOLLAR

t - Onikinci yiizyrl Mo$ol tarihinin mahiyeti 4o5


z
- Qingiz Hdn'rn hassa ordusu 4o7
3- Askeri ve miilki idare ........... 4og
4- Uygur kiiltiirii 4tt
5- Qingiz Hdn'rn medeni diinya ile temasr 416
6 imparatorlu$un mukataalara biiliinmesi
- 416
7- Qingiz Hin ile Hirezmgih arasmdaki muharebe qfi
B
- UtrAr faciasr 422
9- Mofollar'rn Kfigliik'e kargr kazandrklan z,afer ........... 425
Io
- Qingiz Hin ile Hirezmgih'rn harbe hazrrlanmalan ............. 428
Ir Mo$ollar'm MiverAtinnehr'de giiri.inmeleri
- 4gr
rz
- Qingiz Hin'rn Semerkant ve Buhiri tizerine ytiriimesi ....... 492
r3 Cugi'nin Seyhun'u takiben ilerlemesi
14
- BenAket ile Hocend'in diigi.igi.i
4Zg

t5
- Hirezmgih'rn askeri harekih, firan ve iiliimii
44t
.. 444
16
- Hin'rn Miveriiinnehr'i zaptrndan sonraki harekitr
- Qingiz
HArezm'deki durum
452
ry - 453
rB Tiirkin Hatun'un ikibeti
tg
- Hirezm'in ikibeti
454

zo
- Celileddin'in askeri harekitr
456
- 462
zr Celileddin'in Hindistan'a kagmasr
- 47r

Eskikitaplarim.com Karagz
iqiNDEKiLER

22
- Horasan'daki olaylar .. 47r
z3 Mo$ol istilisrndan sonra Miveriiinnehr'in durumu 47+
-
z4
- Qingiz Hin'rn diiniig seyahati +78
z5 Miveriiinnehr ve Hirezm qehirlerinin yeniden iman .....'.... 4Br
-
z6 Qingiz Hin ile Cugi arasrndaki kavga
- +83
z7
- Qingiz Hin'tn gahsiyeti +B+

V. BOLUM
MOCOL HAKiMiYETi ALTINDA TURKiSTAN
(rzz7 - rz69)

r Ogedey'in Hin ilan edilmesi .......'.........' +Bg


z
- Ogedey'in hdkimiyetinin iizelli$i 4g9
- Maliye ve posta idaresinin tegkilatlanmasr .'............. 49r
3-
4- Qa{atay ve onun islim'a kargr siyaseti 498
5- Mo$ol valileri idaresinde Miveriiinnehr ............... 500
6 Mahmud TirAbi'nin isyanr .......... 50r
- Mahmud Yalavag'rn Miverdiinnehr'den azli ..-...'-..... 505
7-
B Ogedey ve Qa$atay'rn iiliimleri 507
- Ogedey'in hatunu Tiiregene'nin Mo$olistan'da niibe ola-
9-
rak baqa gegmesi ve Kara H0lig0'nun Qa$atay tahtrna geg-
mesi ........... 509
ro Kiirgiiz'iin kaderi 5ro
-r Giiytik'iin Biiyiik Hin olarak tahta gegmesi '......................... 5II
r
rz
- Kara Hiiligi'nun MiverAiinnehr'den azli ve Yesi.i
- Mtingke'nin tayinr .......... 5I3
13 Giiyi.ik'iin islim'a diigmanh$r 5r+
14
- Gtiyiik'iin iiliimii ve Batu'nun Mtingke'yi Biiyiik HAn ola-
- rak tercihi 5r6
15- Yesii Miingke'nin azli ve Do$u Tiirkistan'rn Biiyiik Hin'rn
iilkesine ilhakr ......... 5r9
16- Miingke'nin dini miisamahasr ...'...... 522
t7- Mali sistemin diizenlenmesi ............... 523
rB- Batu'nun iiliimii ve Sartak'tn tahta gegmeti :......'..............'... 526
19- Berke'nin Cugi ulusunun bagrna geEmesi ve lslim'r kabulii 529
20- Mo$ol - Hrristiyan anlagmast iizerindeki tegebbiisler ve
MAveriiinnehr'deki hrristiyanh$rn durumu 530
2t- Miingke'nin iiliimii ve Kubilay ile Ang Biike arasrnda ig
ha.p ........... 533

Eskikitaplarim.com Karagz
iqiNDEKiLER XI

22 Ang Biike ve Algu arasrnda Semiryeqye'deki savag


z3
- Berke ve Algu arasrndaki savag ..........
536

z4
- Ogedey'in bi.iyi.ik o$lu Kaydu'nun iktidarr ele geEirme te-
s38
- gebbiisti
z5 MAveriiinnehr'de Kaydu ve Borak'rn katrldrklan rz69 Ku-
- rultayr 5M
KRONOLOJi CnrVEr.i s+7
ilevu-nR VE DUZELTMELER s6s
BiBLiYocRAFYA ............ s77
DiziN s99

Eskikitaplarim.com Karagz
SUNU$

Tiirller, tarihin muhtelif devirlerinde anayurtlanndan grkarak Asya,


Avmpa ve Afrika htalanna yayrlmrElar ve buralarda devletler kurmuglar-
drr. Bunun neticcsinde gok gegitli milletlerle miinasebete gegmigler ve
kiiltiir ahgveri$nde bulunmuglardr. Biiyiik okyanustan Atlas okyanusuna
kadar nzanan iilkelerde Tiirk kiiltiiriiniin izlerinc rastlamak miimkiindiir.
Aynca tarihimizin milli kaynaklan oldukga azdrr. XIV. ve XV. yiizyrla ge-
linccye kadar tarihimizin milli kaynaklan yalnrz kitabelerden ibaretti. Bu
durumda tarihimizin biiyiik bir krsmrnr yabancr kaynaklara dayanarak
zorundayn. Bu da gegitli dilleri bilmeyi gerektiriyor. Buna tari-
himizin btitiin devirlerini inceleyebilecek sayrda tarihgimizin olmadrfrnr
ilave etrneliyiz. Biitiin bu hususlan dikkate alarak Tiirk tarihinin bi.itiin
derrirlerini tarihgilerimizin krsa ve orta vadede aydrnhfa kavugturmalan
miimkiin olmadr[rnr siiyliyebiliriz. O halde yabancr dillerde yaalmrg eser-
lcri dilimize gevirerek eksitlerimizi tamamlama durumundayrz.
Tiirk tarihinin iilkernizde en az ara{trnlan tiiliimii Tiirkler'in islami-
yeti kabullerindcn iinceki devirlerdir. Di$er bir ifadeyle Orta Asya Tiirt
tarihidir. Orta Asya, dif,er adryla Tiirkistan tarihi iizerinde aragtrmalanyla
diinya gapmda bir giihrete sahip olan ilim adamlannrn ba5mda V.V. Bart-
hold gelmektedir. Daha lise sralannda hedelini belirleyen ve ona giire
Lendisini yetiqtiren Barthold, heniiz iiniversite ti$rencisi iken yazdr$r ma-
kalelerde ilim ileminde hakh bir giihrrt kazanmrgtrr. Talebeli$inden
6liimiine kadar Tiirkistan tarihi iizerindeki ghgmalanm siirdtirerek ger-
gekten biiyiik eserler brrakmrgtrr.
Barthold'un escrlerinin bagrnda elimizdeki Mogol istilisna hdar
TORXiST,Lttt adh dev escri yer almaktadrr. Doktora tezi olarak hazrlanan
lle tgoo yrlrnda yayrnlanan Tirhistaa'da miisliimanlann fethinden rz69 yr-
lma kadar Miveriiinnehrrin tarihi incelenmektedir. Yayrnlanmasrndan bu
yana go yrl gegmesine ra[men hili sahasrnrn tek eseri olarak iinemini ko-
rumaktadrr.
Tiirkistan, bizzat miiellifinin ilaveleri/e lngilizceye terciime edilmiE ve
r9z8'de basrlmrgtrr. Barthold Stalin devrinde itibardan diigmiig ve uzun
siire eserleri adeta yasaklanmlttrr. Stalin'den sonra iade-i itibar ederek ki-
tap ve makaleleri Sovyet lhmler Akademisi tarafindan bir kiilliyat (Sogine-
nia) halinde basrlmrgtrr. Bu ktilliyatrn I. cildi Tirhistan'a aynlmrg olup

Eskikitaplarim.com Karagz
XIV SUNU$

1963 yrhnda Moskova'da negredildi. Bu ikinci Rusga baskruna V. Biiliim


ilave edilmiqtir. Tirkistanin 1963 Rusga baskrsr Farsga ve Arapqa terciime
edilmigtir. ingilizce tercilmenin t968 baskrsrna V. Biiliim ilave edilmigtir.
Utug Bq ae laman, Orta Asla Tiirk Tarihi Hakhnda Dasla, ishm Me-
dcniycti Taihi adb kitaplan ve gegitli makaleleri Tiirkqeye qevrilerek basr-
lan Barthold, iilkemiz tarihgileri tarafindan gok iyi bilinmektedir. 19z6 yr
hnda merhum Prof. Dr. Fuad Ktipriilii'ni.in daveti iizerine Tiirkiye'ye ge-
lerek Tiirkiyat Enstitiisii'nde dersler vermig, ders notlan kitap halinde ba-
silmrytr. Terci.imesi sunulan Barthold'un gaheseri Mogot istil&suu Kadar
Tirlcistanln, Orta Asya Tiirk tarihi sahasmda bilyiik bir eksif-i dolduraca-
$r muhakkaktrr. Aynr zamanda bu sahada araltlrrna yapacak olan ilim
adamlarrmrza yol giisterecek ve yardtmct olacakttr. Bu de$erli eserin basrl-
masrnda biiyiik destefini giirdii$tim Tiirk Tarih Kurumu Bagkanr Sayrn
Prof. Dr. Yagar Yiicel'e matbaa miidiirii ilhami Ugok'a, Yaman KayaiSz'e
ve matbaanrn di$er mensuplanna teqekkiirlerimi sunanm.

Prof. Dr. Hakkr Dursun YILDIZ


rggo istanbul

Eskikitaplarim.com Karagz
vASSiLiy vilADiMinoviq BARTHoLD vE nsnni
Batr Tiirkistan tirihinin tanlnmlq ara$tlncrlanndan, Vassiliy Vladimi-
rovig Barthold (qimdiki Rus imlisr ile Bartol'd), r86g'da Petrograd'da, AI-
man asrlh bir iileden do$du r. Babasr, Baltrk illerinden gelme bir Aileye
mens0b bir komisyoncu idi. Annesinin dedesi de, Hamburg'da yagayan,
Luther mezhebinden bir papaz iken, Rusya'ya yerlegmiqdi. Geng Bart-
hold, gocuk iken, Almancayr ve Batr Avrupanrn baqka bazr ilim dillerini
ii$renmig bulunuyordu. Liseye gittifi devirden beri tirihgi olmak istemek-
te idi ve Petrograd Tirih Fakiiltesine girdi. Orta ve Yakrn Do$u tArihinde
ihtisas yapmak istedi$i igin, islim muhitinin klisik dillerini ti[renmek
iizere, "Arabqa, Farsga, Tiirkqe Filolojisi Fakiiltesi'ne de devAm etti.
Tiirkgeyi, Melioranskiy (1868-19o6) ve Radlov (Batr dillerindeki eserlerinde
Radloff: IB37-rgrB) gibi tanrnmrg Ti.irkologlardan ii$rendi. Orta ve Yakrn
Dogu tirihi ile $arkiyit mevz0larrnr da N.I. Veselovskiy ve Baron Victor
de Rosen'den okudu.

Daha iiniversite talebesi iken, rBBg ylhnda, O Xristianstae zt Srednel


Azii (Orta Asyada Hristiyanhk) adh eseri ile, Barthold, dikkati iizerine
gekmigdi (Bu eser r8g4'de negr olacak ve Almancaya terceme edilecekti).
Universiteyi r8gr'de bitirince, Barthold, Batr Avrupa iiniversitelerinden de
feyz almak istedi ve Finlandiya, Almanya, isviEre, $imili italya, Avustur-
ya-Macaristan'a bu maksad ile gitti. Strasburg Universitesinde, islim
miitehassrsr T. Niildeke (rB36-193o) ile gahgmak firsatrnr da buldu. Bart-
hold, rBgz'de do$dugu gehre diiniince, Petrograd Universitesinde, Do$u
tirihi kiirstisiine intisib etti. Magister ve doktor unvinlarrnr kazanmak
iizere, bu srrada bagladrfr aragtrmalar, rgoo yrhnda negr olacak olan Tur-
lecstan u epoxu Mongol' skogo nascstuiya (Mo$ol istil2sr devrinde Tiirkistan)
adh biiyiik eserinin temellerini tegkil edecekti. Bu meyinda, Kaqgari'nin
Argu adrnr verdi$i, bugiin Yedisu denen kuzey-batr Tiirkistan mtnilkasr-
I Barthold'un hayatr ve eseri iqin: I. Petrugevskiy, "Akademik V.V. Barthol'd", ,So9!
nenila, l. (Moskova, r963), r4-2. Petrugevskiy, I3, not t'de gu kaynaklara igiret etmektedir:
V.V. Bartol'd, "Avtobiografiya", Ogonek adh gazete, 1927, no 4o ve "Materiah diya biblio-
grafigeskogo slovar" deystvitel' nrx glenov Akademi Nauk", c. I. Petersburg. IgI5, I9-24.
Petrugevskiy. Barthold'un kendi verdili bilgiler drgrnda, N. Ya. Marr, I.l. Umnyakov, M.
Dostoyevskiy ve Paul Pelliot gibi zevatrn, arma$an veya hitrra kitAblarrna yazdrklarr maka-
lelerden de istifade etmigdir.

Eskikitaplarim.com Karagz
xvr vASsiLiY viLADiMlROViq BARTHOLD VE ESERI

nrn tArihini, Barthold, Ognk istoii Scmircg'ya adt altmda, r8gS'de ne$r et-
migdi. Barthold, tgoI'de profestir, Igo6'da ordinarius-profesdr, I9o9'da
Do[u Dilleri Fakiiltesinin sekreteri, tglo'da ve t9t3'de ilimler Akademisi-
ne muhibir ve tam azi segildi. Yedi yrl boyunca, I9o5-I9I2 arastnda, Rus
Arkeoloji Dernefinin Do$u biili.imiintin sekrcterli[ini i6 etti. Muhtelif ni-
girlik vazifeleri yanmda, $arkiyit Derne$inin Mir Ishma (Islim Diinyasr)
adh dergisini yayrnladt. Orta ve Do[u Asya'da aragtrrmalar yapmak iizere
rgo3'de kurulan Rus komitesinin iki sekreterinden biri Barthold idi.
Barthold, bu arada, muhtelif ilmi miiesseseler adtna, t893-94, tgoz,
r9o4 ve r9r6'da Batr Ttirkistan'a giderek, oradaki yazmalar tizerinde ga[g-
dr. Kafkasya'yt rgoo'de, Ani'yi lgo8'de ziyitet etti. Kendisine Rusya drgrn-
da da seyihat imkinlan veriliyordu: r$g5'de Paris, Londra, Oxford ve
Hollanda'da; IB9B, Igo5 ve IgIz'de Almanya'da; tgo5'de Avusturya ve
isvigre'de; rgo8-igog'da italya, Macaristan ve Finlandiya'da; tgtt'de ir-
landa, Birlegik Amerika ve Fransa'da; IgI3 ve t9t4'de isueg ve Nonreg'de;
l9t4'de Danimarka'da ingiltere'de Cebel'ut-Tink bo$azrnda, Bulgaristan,
Romanya ve Yunanistan'da, bulundu. Araqtrrdr$r mevzfflar, Ttirk ve Mo-
gol boylarrnrn tirihi; Arab ve iran dilleri ile Kafkasya'nrn tirihi, um0mi-
yetle islim diinyisr tafhi idi. Fakat, orta Asya tirihine bilhassa alika du-
yuyordu. "Tiirkistan arkeolojisi merakhlan (Iurkestanskiy ktujok lyubite-
ley arxeologii)" derne$inin r8g5-rgr7 yrllan arasrndaki gahgmalanna da
Barthold katrlmakta idi.

Bolgevik ihtililinden sonra da, Barthold'un failiyeti devAm etti. Bu sr-


rada Barthold'un katkrsr ile kurulan yeni ilmi miiessseselerden bazlJan
gunlar idi: Tagkent'de Orta Asya Univenitesi (Sredneaziatskiy Gos. Uni-
versitet. Krsaltmast: SAGU); rgI$'de tegekkiil eden Radlov $arkiyit Der-
ne$i; rgz8-3o arasrnda fail olan Tiirkoloji Merkezi (TurgologiEeskiy Kabi-
net); Maddi Ki.iltiir Tarihi Enstitilsii; Yagayan Do$u Dilleri Enstitiisii.
ilimler Akademisi dergilerinin kendi sAhasr ile alikah olanlarrntn baztstnt
da Barthold negr etmekde idi. Rusya'da ve Tiirkistan'da, muhtelif
kiitiibhine ve miizelerdeki yazmalan Barthold giizden geqiriyordu. Bu st-
rada, r9zo, tgzT ve tge8'de Tiirkistan'a gitti ve r9z5 ile r9z7 yrllannda,
Taqkent'te konferanslar verdi. Ba*hold'un doktora gahgmastntn 25. yrhnr
kutlamak igin, bazr makaleleri, iqd ul-cum6n (inci dizisi) adr altrnda, Tag-
kent'de negr oldu. Barthold, r9e4'de Baku'da da konferanslar vermigdi.
Mart t9z6'da Baku'da toplanacak Milli (Sovyet) Tiirkoloji Kongresini
Barthold hazrrladr.

Eskikitaplarim.com Karagz
vAssil.iy viLADiMiROViQ BARTHOLD VE ESERj XVII

Barthold r9r7'de ve rgze'de Finlandiya'da, tgzz-zg,d,e ve rgeg'da


Qxford, Londra, Belgika, Hollanda, Almanya'da konferanslar verdi. Rus
itimler Akademisi adrna,rge3'de Bruxelles'de TArihgiler Kongresine kanl-
dr- Londra'da Tiirk ve Mogol tirihi iizerine verdi$i konferanslardan sonra,
Mogol istilist Deurindeki Tirhistan adh eserinin ingilizce tercemesi Gibb
Vakfr (EJ.W. Gibb Memorial) yayrnlan arasrnda, rgz8'de negr olundu.

Barthold, r9z6'da Ti.irkiye'ye, istanbul Universitesi'nin daveti iizerine


gelerek, Tiirk boylannrn tirihi iizerine konferanslar da vermigdi. Bunlann
metni rgz7'de Tiirkiye'de negr olup, r935'de, Almanca'ya terceme ve
IS45'de Fransrzca'ya oadaptcro oldu. Barthold'un lgr8'de ne$r olan Kul,tu-
m Musul'manstua (islam Ktiltiirii) adh eseri de, Fuad Kiipriilti'niin notlan
ve izAhlan ile, islim Mcdeniyeti Tdihi adr altmda, r94o'da istanbul,da
Tiirkge olarak negr edildi.
Barthold ile rgr4'den beri miindsebette bulunan bir biiyiik riirk ili-
mi de, memleketimizde Ttirkistan tirihi aragtrrmalan mevzuunda yeni ne-
siller yetigtirecek olan, o devirdeki adr ile Zeki velidi (rogan) olmugdu.2
Zeki velidi Beyin Arkeoloji Dernefinin lapbki adh dergisinde grkan ma-
kaleleri Barthold'un dikkatini gekmigti. Barthold, geng Baqkurt dlimini
Petrograd'a davet etti. Btiylece, Zeki Velidi, Rus Arkeoloji ve Co$raSa
derneklerinin ve Radlov Derne$inin toplantrlanna igtirak etmege ve Bart-
hold ile gahEma$a bagladr. Barhold'un Tiirkistin hakkrndaki eselerinden
basrlmakda olanlann tashihine Zeki velidi bakryordu. Barthold da, zeki
velidi'nin hazrrladr$r eserler igin, Rus argivlerinden isti6de izni istihsiline
yardrmda bulunmugdu.
Barthold'un rgoo'de Rusqa, rgz8'de ingilizce olarak basilan ve bugtin
Tiirkge'ye tercemesi yayrnlanan, Mogol istilasr devrinde Tiirkistan hakkrn-
daki eserinin Rusca negrinin ilk cildi, Tiirk tirihi igin pek ehemmiyetli ve-
sikalar ihtivi etmektedir. Bu cildde, islami Tiirk tirihinin baglangrcr igin
kaynak mdhiyetindeki baghca metinler ve bu arada Hikini riirk devleti-
nin islimr kab0lu hakhndaki Karqr'h cemil'in riviyeti derc edilmigtir. Bu
metinlerin Tiirkiye'de aynen yayrnlanmasr Tiirk tiiih aragtrrmalanna
biiyiik bir hizmet olacakdrr.
Yukarrda adr gegenlerden baqka, Barthold'un Tiirk diinyAsr ile alAkah
bir kaErnr daha sayabiliriz. Barthold'un rgzo'de
baghca eserleri arasrnda
Tagkent'de, Orta Asya Universitesinde verdi$i dersler, rgze'de Istoriya

2 Z.V. Togan, Hdtnalar(istanbul, 1969), r3z-34.

Eskikitaplarim.com Karagz
XVIII vAssil-iy viLADiMiROViQ BARTHOLD VE ESERI

Turkestana (fiirkistan tarihi) adr altrnda neqr oldu- Tiirkistan'da ki.iltiir ha-
yitr mevzffundaki Istoriya lail'tunoy jkni Turlusbna ise, Leningrad'da,
tgzT'de yayrnlandr. Barthold'un Kazakistan Pedagoji Enstitiisiinde, 19z6-
z7'de verdi$i dersler, Isloriya turqzko-mongol'skix turodoo (Iiirk-Mogol mil-
letlerinin tadhD adr altrnda, r9z8'de Tagkent'de; Krh<t (Iftrgzlar) adh
eseri lg2g ve rg43'de lirgzrstan bagkenti Frunze'de negr oldu. Biz,
Ttirkmen boylanndan gelme Tiirkiye Tiirkleri igin miihim olan bir eser
d,e, Tirkmcniya adh, Leningrad'da rg2g'da ne$r edilen cildde, Barthold'un
Tiirkmenistan tirihi hakkrndaki katkrsrdrr ("Ogcrk istorii Tirkmmskogo naro-
da"). Gerek Rusga, gerek bagka dillerdeki ansiklopedilerin, bu arada isl6m
Ansiklapcdisihin de, Batr Tiirkistan hakkrndaki maddelerinin gofiu Bart-
hold'un imzisrnr tagrmaktadrr. Barthold'un di$er eserlerinin tam bibliyo-
grafiasr Sogmeniyd da verilmigtir.

Barthold, Ig3o'da, Leningrand'da vefat etti ve mezarr oradadtr.


Barthold'un Arabga, Farsga, Tiirkge tirihi kaynaklara dayanan esede-
ri, bugiin de, Bau Tiirkistan tirihi sihasrnda, baghca referans kitablandrr.
Qiinkii Barthold kaynaklan gok iyi tanryan ve tefsir eden, pek dikkatli bir
ilim idi. Aynr devAmhh[r Barthold'un arkeolojik araqtrrmalan ve tahmin-
lerinden beklemek haksrzhk olurdu. Barthold velht ettiginden beri gegen
5r yrl iqinde pek gok yeni kazrlar yaprlmrg ve bazen Barthold'un tahminle-
rinden de$igik neticelere vanlmrqtrr. Bu sebepden Barthold'un eserlerinde-
ki Batr Tiirkistan gehirleri arkeolojisi hakkrndaki kayrtlann kontrol edilme-
si gerekmektedir. Kontrol maksadr iqin, hilen ve arkeolojik buluqlar yeni
de$igikliklere yol.agmadr$r miiddetce, Tiirkistan gehirleri mevz0'unda bir
bagka eserde3 verilen kaynaklan tavsiye edebiliriz.

Emel Esin

jA.M. Belenitzkiy l. B. Bentoviq o.G. Bol'qakov, sredneuekoury gorod srednq Azii,


(Leningrad, r973).

Eskikitaplarim.com Karagz
MUELLIFiN ONSOZU
Kitabrn adr ile muhtevasrnrn birbirine tam olarak uymadrfr dikkatli
okuyucunun giiztinden kaqmayacaktrr. Bunun sebebi miiellifin ara$trrma
konusu olarak Orta Asya tarihinin en iinemli devresi olan Mo$ol istilasr-
run vuku buldufu devreyi segmesi, daha iinceki devirlere, ancak gayesini
agrklamak igin gerekli olan iilgiide ve kendinden iinceki aragtrrmactlann
bu sahada vardrklan neticeleri tamamlamaya veya diizeltmeye mecbur
laldr$ iilgiide temas etmesidir. $u kadar var ki, miiellif, ara$trmasrnrn
kaynaklan konusunda derinlemesine gahqmalan, onu birinci derece kay-
naklar konusunda yaprlmrg bir gahgmaya dayanan bu qegit neticelere ulag-
mrg kimsenin bulunmadr$r ve bu kaynaklar iizerinde miistakil bir gahgma
yapmadan da agafrda konunun iiztinii ilgilendiren sorulara yaklagrk da ol-
lla cevap vermenin imkansz oldu$u sonucuna ulagmrgtrr. Mo$ollar Orta
Asya'yr ne durumda buldular ve bu durum nasrl olugtu? Biitiin bu sebep-
lenden dolayr, miiellif hazrrlamrg oldufu ilk plinrnrn aksine kitabrn biiynk
bir krsmrnl Mo$ol istilaslndan tinceki devreye ayrrmak zorunda kalmrgtrr.
Bu yiizden kitap bu Eekliyle aga[rdaki konuya cevap arama gayreti iginde
giiriinmektedir. Mofiollar'dan tince btilgenin tarihi aktEtnt srntrlandtran
gartlar nelerdi? Mo$ollar'rn ortaya Erkrgr Ti.irkistan'da neler ortaya getirdi?
Biilgenin hikimiyet altrna ahnmasr igi nasrl geligti? Miiellifin baglangrgtaki
diiqiincesi, biitiin bu sorulara cevap verrne geklinde ve kitabrn son
tiiliimiinde Orta Asya'ya Mo[ollar'rn getirdigi sistemleri aragtrmak ve bu
aragtrmayr rz69 yrhna, yini Ti.irkistan'da miistakil bir Mofol idaresinin
kuruluguna kadar getirmekti. Bu yiizden kitabrn birinci cildini meydana
getiren Metinb (Teksty) ve ara$tlrmanrn kaynaklanrun incelenmesine ayn-
lan "Girig" biitiin bu zaman dilimlerini igine almrgtrr. Miiellif daha sonra,
eserin umumi muhtevasrrun daha miikemmel olmasr Ein aragttrmastna
Ccngiz Han'rn tiliim tarihinde son verip, Qa$atay Devleti tarihinin miitea-
hp olaylannr sonraya brrakmrqur. islAmi rivayetlerin azh$r sebebiyle Orta
Asya tarihinin XIII. ve XIV. asrrlannrn aragtrnlmasrnn Tuan-Shlhin tam
bir terciimesi olmadan miimkiin olmayaca$r kanaatini tagrdr$rmdan bu
son giirevi yerine getiremedim.

Miicllif, ara$trrmasrnda yararlandr$r do$u metinlerini yayrnlarken me-


seleyetarihi agrdan bakmrg, edebiyat ve dil agrsrndan bakmamrgtrr. Bu se-
beple yaptr$r iktibaslan, aragtrrma konusu ile ilgili tarihi eserlere hasret-

Eskikitaplarim.com Karagz
MUELLIFiN ONSOZU

mig, tarihqi igin iinemli olmayan iktibaslardan kagnmrgtrr. Metinlerde


ahnmayan yerler noktalarla iqaret edilmigtir. Iktibaslarda giiriilen biiyiik
gaptaki krsaltmalann sebebi, miiellifin gok krsa bir zamanda gok biiyiik
bir sayrda yazma eserden faydalanmak zorunda kalmrg olmasr, daha sonra
eserini kaleme alrrken son derece iinemli olan noktalara temas ile yetin-
mesidir. Londra, Oxford, Paris, Leiden yazmalanndan yaprlan iktibaslar
r8g5 yrlrndan itibaren tedvin edilmig ve aynr yida Mctinla cildi basrlmrg-
trr. Mtiellif, bunun gibi gahgmalara bakrg agrsrnrn bundan beg sene tince-
kinden qok farkh oldu$unu, bugiin olsaydr bu gahgmayr daha dikkatli ve
sa$hkh bir gekilde yapaca$rnr samimi olarak itiraf etmektedir. Giiriiniigte
kolay olsa da, gahgmanrn zorluklan o zamanlar tam anlamtyla ortaya grk-
maml$tl. Bu ifadeyle, metinlerin niishalannt, miisveddeyle yazmalan karqr
lagtrrmayr ve matbaadan grkan krumlar igin gerekli olan diizeltmelerini
kasdetmektedir. Bunun sonucu olarak Metinler iEin aynlan ktsma uzun
bir do$ru1anhq cetveli konulmugtur. Bu cetvelde agrkga giirtiliiyor ki en
gok hata, Sem'ini'nin Ensab'rnrn Asya Miizesi'nde bulunan yazma niisha-
srndan yaprlan iktibaslarda olmugtur. Bu yazma hakkrnda bilgisi olanlar
bu durumu tabii karlrlarlar. Bu hatalardan hili tashih edilmeyenlerin bu-
lunmasr mi.imki.indiir, ancak kanaatlmtza giire bunlar, tarihgiler iEin
iinemli sayrlabilecek derecede de$ildir.
Mi.iellif kendini, birinci elden kaynaklara dayanarak, halkrn yagama
tarzr ve sosyal gartlannrn ele ahnmastna itina giisterip, Tiirkistan tarihini
aydrnlatmak igin ilk olarak orraya koydu$u bu kitabrnrn, biitiin eksiklik-
lerden Ari, kendinden ijnce el aulmamtg bikir bir sahaya bir tarihginin
girmesiyle telAfisi miimkiin olmayan kusurlardan uzak oldu$una inanmak
gibi bir dtigiinceyle avutmuyor. Miveriiinnehr biilgesinin tarihi co[ra$asr-
na ait kmmlann yazrlmasrnda da bazr zorluklann bulundu$unu belirtme-
liyiz. Mi.iellif, biiti.in kaynaklardan faydalanmak ve gegmig asrrlardan bize
kalan eserlerdin imkin nisbetinden istifade etmek igin gayret giistermigtir.
Ancak yine de bizzat mezk0r biilgede araltlrma drgrndakilerin cevaplaya-
mayaca$r bir gok soru, hilA mevcuttur. Milellif kitabrn bu biiliimiinii ka-
Ieme alrrken, Tiirkistan'rn mahalli idaresinin istihdam etti$i amatiir ele-
manlann hazrrhk gahgmalannrn bagkentte gahgan aragtrrmactlara giire da-
ha biiyiik olan rollerinin iinemini, difer biiliimlerde duydu$undan daha
gok duymugtur. O bu konuda Tiirkistan bastntntn yazdr$rna yeni bir gey
ekleyememigtir (Bkz. Turkestanskie Vedomsti, r8gg yrh, 87. sayt). Bir yan-
dan "mahalli" olarak sarfedilen gayretlerin, ham malzemenin toplanmast
g6revini omuza yiiklenirken, toplanan malzeme go$aldrkga ilmi kompozis-

Eskikitaplarim.com Karagz
MUELLiFiN ONSOZU xxl
yon bir iincekinden daha kolay ve onlardan gkanlan sonuglar daha sa$-
hkh vs dikkatli olmaktadrr; diger yandan mtitehassrs olmayanlann gahg-
malanrun semeresini vermesi igin onlara ilmi kegiflerin neticelerinden da-
ha genig bir gekilde istifade etme firsatrnm verilmesi ve kendilerini gerekli
yiinlendirmeye yardrm edecek aragtrmalann, gahgmalan esnasrnda daimi
dlcrinin altrnda bulunmasr zaruridir. Biiylece artrk kimseye kapah olma-
van hususlarl ara$tlrmaktan kurtulmug ve Amerika'yr yeniden'kegfe gah-
9n birinin durumuna diigmemig olurlar. Biiylelikle biri dig;rinden haber-
siz halkalar ortaya gkar ve mahalli amattirlerin gahEmalan, "ilmi kegiflerin
snuglan" ellerinin altrnda olmadr$r miiddetge semeresini vermeyecektir.
Bunun gibi aragtrrmacrlann ortaya koydu$u ilmi veriler, mahalli olarak
sarldilen gayretlerin olugturdu$u ham malzemeye yeterince dayanmadr$r
siirece kolay kolay do$ru ve giivenilir olamayacaktr. Her iki taraf da ken-
di sahalannda bu hususta gayret gtistermedikge ve bilgilerinin etrafinr, bu
E lt$mada oldu$u gibi gegici bir vaziyetten dolayr kugatmrE bulunan eksik-
likleri ve giipheleri giini.il rahath$ryla kabul etmedikge bu fasit daireden
gkmak miimktin olmayacaktrr. Miiellif, kitabrnm, Tiirkistan idaresinin is-
tihdam etti$i aragtrrma merakhlanna, Qingiz Hin diinemine kadar orta
Asya tarihi hakkrnda bir iilgiide kendilerini yiinlendirme firsatmr vermesi,
bir yandan istihdam olunan gahrslann bu kitaptaki, difer yandan da ileri-
ki aragtrrmalarda olabilecek hatalan tashihe yarayacak malzemeyi bulma-
lanna firsat vermesi i.imidini beslemektedir. Mtiellif Tiirkistanh okurlan da
na:IAn itibare alnca yalnzca miitehassrslar nezdinde maruf olan istilahlar-
dan kagrnmaya gahgtr. Aynr zaman da mezkOr miltehassrslar igin yeni ol-
mayan bir gok malumatr da ilaveye mecbur kaldr. Aynr sebepten dolayr
kitabrn co$rafi krsmrna da harita koymadr. Qtinki.i inaruyordu ki riirkis-
tan'da gahganlar, haritacrhk bilgileriyle do$rudan do!ruya biilgenin muh-
telif yerleri hakkrndaki bilgilerin ve bu kitapta bulunan malzemeye daya-
nak bu igi daha giizel yapabilirler. umanm ki bu igi yaparken, btiyiik ne-
hir yataklannrn iinemine dikkatlerini gekebilmigimdir. zira, kitabrn
'
tiiliimleri arasrnda giiriilebilece$i gibi ceyhun, Seyhun ve Zerefgan'rn ana
yataklan Mo$ol istilasrndan iinceki asrrlarda bugiinkiinden gok daha de$i-
$kti.
Nihayet mi.iellit Saint Petersburg, Londra Oxford, Cambridge ve Lei-
den kiitiiphanelerinde gahgrrken kendisine yardrm elini uzatan herkese ig-
ten giikran duygulannr ifade etmeyi bir giirev kabul ediyor. Saint Peters-
burg'in iginde ve drgrnda galqmaumn alagrnr ytinlendiren muhterem ilim-
lere de gi.ikranlannr arz eder. Arapga olarak yazrlmrE Tiirkistan hakkrndaki

Eskikitaplarim.com Karagz
xXIl MUELLiFiN ONSOZU

romanlara ycinelme fikrini ilk olarak d$rencilik yrllannda bana telkin eder
Prof. D. A. Khvolson'a ve kendisine aynr zamanda hayatrnrn son senesin-
de derslerinden yararlanma imkinr buldu$u mi.iteveffa tistad August
Miiller'e iqten tegekkiir duygulannr ifade ediyor. Diler yandan kitabrn ba-
srmtnda gerekli hallerde giizden gegirme liitfunda bulunan K.G. Zaleman
(Farsga metinlerle ilgili yerleri), Baron F. Rosen (Arapga metinleri ve co$-
rafi biiliimle ilgili mukaddimeyi), N.Y. Mar beyefendilerdir. Kaynaklann
ve yazmalann indeksini ise K.A. inostrantsev hazrlamtgtr. Baron F. Ro-
sen ve ii$rencileri arasrnda herkes tarafindan bilinen samimi yakrnhk ve
ba$hhk her tirlii takdirin iisti.indedir. Ancak miiellif gunu burada anmayr
bir g6rev kabul ediyor: Miiellit Baron Rosen'in y6nlendirmelerinden,
kendinden yagga biiyiik olanlann istifade ettifii oranda istifade etmig ve
onda, her aragtlrmaclmn ilmi gahgma hayailnm baglangrcrnda duydu$u sr
krntrlan duydu$u anlarda, kendine ruhi bir destek bulmuqtur.

V. V. Barthold
Haziran rgoo

Eskikitaplarim.com Karagz
. iKiNCi BASKTvA ONSOz eszl)
Bu eserin terciime edilerek "EJ.w. Gibb Memorial series" arasrnda
Erkmasr gayet tabiidir. Barthold'un yeni bir devir agan eseri rgoo yrhnda
"Mogol istil1sr Dcaindc Tiiskistan" adryla Rusga negredildi. Nisbeten az bili-
nen bir dilde yazrlmry olmasma ra$men, miikemmellik iddiasrnda bulu-
nan biittin kiiti.iphanelerde ve orta Asya tarihi ile ilgilenen biiti.in ilimle-
rin kiitiiphanelerinde yerini almrgtrr. Bu sebeple goktan beri tiikenmigti.

. Mamafih gimdi takdim edilen eser yalnrz terciimeden ibaret de$ildir:.


ingilizce terciimesi, son geyrek yiizyrlda elde edilen bol malzemenin igr$rn-
da Prof. Barthold'un kendisi tarafindan yeniden giizden gegirilmig ve ge-
nigletilmigtir. Buna ra$men yaprlan de$iqikliklerin nisbeten ehemmiyetsiz
olmasr, eserin miikemmelli$ine ve miiellifinin tenkidi kabiliyetine en kuv-
vetli bir delildir. $iiyle ki, gimdi Batrh araEtrncrlar Orta Asya tarihi hak-
krnda, islim'm ilk fetihlerinden itibaren oni.igiincii yiizyrl baglannda cen-
giz Hin'rn orraya grkrqrna kadar belki ancak Prof. Barthold'un verebilecefi
zengin tafsilatla bilgi sahibi olabilirler.

Miiellif, birinci baskrnrn iinsiiztinde agrkladr$r gibi hususi ara$trr-


malanna konu olarak Orta Asya tarihinin en miihim devrini, yani Mofol
hikimiyet devresini segmigtir. Baglangrgta, daha iinceki yiizyrllann tarihine,
esas konuya liizumlu oldu$u derecede temas etmek niyetinde idi; fakat
esas kaynaklan tetkik ederken Mo$ol hikimiyetinin orta Asya'da ortaya
grkrgr ve geligmesiyle heniiz gerekti$i gekilde meggul olunmadr$rnr giirdii.
Bununla beraber kitabrnrn biiyiik krsmrnr Mo$ollar'dan iinceki devrin ta-
rihine hasretme ihtiyacrnr duydu. Bu suretle eseri, Mo$ollar gelmeden
iince i.ilkenin tarihinin cereyanrnr tayin eden dmillerin, Mofollar'rn
Ti.irkistan'da ortaya qrkrylannrn ve iilkeyi nasrl istili ettiklerinin bir aragtrr-
masr oldu.

Barthold baqlangrgta Orta Asya'ya Mo$ollar tarafindan getirilen hayat


gartlannrn ne oldu$unu da aragilrarak eserini Ti.irkistan'da r z69 yrhnda
ba$rmsrz bir Mo$ol devletinin kuruluquna kadar getirmek istiyordu. QaEu-
ay devletinin tarihini ara$trrmaya heniiz tegebbi.is etmedi. islim kaynakla-
nndah bilgiler gayet az oldu$undan Orta Asya'nrn oniigiincii ve
ondtjrdiincii yi.izyrllar tarihiyle gerekti$i gekilde meggul olunabilmesi igin
Yiian-Shih'in tamamlnln terciimesini beklemeye mecburuz.
Eserin orijinal Rusga negri, Farsga ve Arapga kaynaklardan konu ile
ilgili r7z sayh tutan iktibaslar ihtiva ediyordu. Bu iktibaslardan qo$u qim-

Eskikitaplarim.com Karagz
tf

xxv iriuci BASKIYA ONSOz (rgzs)

diye kadar negredilmemig eserlerden ahnmrgtrr. Bu eserlere orijinal negrin-


de miiracaat etmenin miimki.in oldu$u dikkate ahnarak Gibb Memorial
idare Heyeti bunlan tekrar basmak igin gerekecek btiyiik masrafa liizum
giirmedi.
Prof. Barthold, MAverii.innehr'in tarihi ve co$rafr bir tasla$rnr meyda-
na getirmeye bilhassa gayret sarfetmigtir. Elde edilebilen biltiin vesika ne-
vinden, kaynaklardan bagka hAlen mevcut olan ibideleri de kullanmrgtrr.
Rusga negrinin iinsiiziinde mahallinde ara$trrrna yapanlarrn ilk 9ah9-
malannrn ehemmiyetine dair I8gg'da yazdrfrnr tekrar etmigtir.
Bu mesele hakkrnda mi.iellifin Turlwstanskiya Vyedomosti'de (1899, No:
87) ileri siirdiifii giiriiglerine ilave edecek bir geyi yoktur:Mahalli 9h9-
malann vazifelerinden biri hammaddeyi toplamaktrr: ne kadar gok ham-
madde toplantrsa ilmi olarak iglenmesi de o derece kolaylagrr ve elde edi-
len neticeler daha do$ru ve agrk olur; fakat aynr zamanda isteklilerin ba-
gan ile gahgabilmeleri igin ilmt aragtrrmalarrn neticelerini daha genig bir
gekilde kullanmalanna ftrsat verilmesi $arttr; ellerinde iiyle eserler bulun-
mah ki, bu hususta kendi durumlannt tayin edebilsinler, daha iince bu-
lunmug olanr aramak ve Amerika'yr yeniden kegfetmek gibi faydasrz bir
megguliyetten kurtulsunlar. Bu yolda bir sihirli daire ortaya Erkar: mahal-
li aragtrncrlar *ilmi ara$tlrmaknn neticelerini' elde etmedikqe gah$-
malannda baganh olamazlar. ilmi aragtrncrlann da, mahalli aragtrrmactlar
taralrndan kendilerine yeteri kadar "hammadde" sa$lanmadrkga vardrklan
neticeler "dofru ve agtk" olamaz. Bu dairenin parEalanmasr ancak hem il-
mi, hem de mahalli aragtmcilar miimkiin olant verme$e gahgrrlarsa ve
kendi iglerinde bu tiirlti gegici ahvalden ileri gelen eksiklere kendilerini
ahgtmrlarsa kabil olacaktrr. Miiellif kitabmm, Orta Asya tarihinde Cengiz
Han'tn iiltimiine kadar, mahalli aragttnctlara "kendi durumlannr tayin et-
mek" firsatrnr bir dereceye kadar temin edece$ini,onlann da hern kitapda-
ki hatalarrn diizeltilmesi, hem de aragtrrmalann daha ileri giitilriilmesi
igin lAzrm gelen malzemeyi sa$ryaca$rnr iimit etmektedir.
Eserin Rusga negrinden sonra bulunan yeni kaynaklan burada belirt-
mek bu tinsiiziin giyesi drgrnda ise de bu malzemenin miktan Prol Bart-
hold'un dipnotlanna bakmakla kolayca ortaya grkacaktr. ingilizce negri ve
indeks trrtr. H.e.n. Gibb tarafindan hazrrlanmr$trr. Bu vazife pek kolay
olrnamrgtrr. Eserin bazr yerlerinde terciime kokusu hissediliyorsa da mina
itibariyle aslmdan hig bir yerde uzaklagtlmamtgtr. Miiellifin kendi malze-
mesine hig bir ilivede bulunulmamrgtrr. Eserin basrldr$r strada miiracaat
edilen eserler ilave edilmigtir.
E.Denison Ross

Eskikitaplarim.com Karagz
UguNcU BAsKryA ONsOz
Barthold'un Tirkistan adh eserinin iigiincii baskrsrna ihtiyag duyulma-
s, konuyu derinli$ine ele ahgtaki ciddiyeti ve meseleleri biiyiik bir maha-
retle ortaya koymasr bakrmrndan yetmig yrldan beri agrlamamry olan bu
cserin ilmi krymetini hdla muhafaza etti$ini giistermektedir. Baglangrgta
eserin yeni bir baskrsrnrn hazrrlanmasr vazifesi Gibb Memorial rrustees
arafindan,iran di.inyasr hakkrndaki genig bilgisi ile Barthold'un aragtrrma
sahasr olan orta Asya'yr tamamhyan Profesiir Minorsky'ye verilmiqti. An-
cak Profesiir Minorsky'nin eseri ele almadan tince tiliimii iizerine Gibb
Memorial Trustees bu vazifeyi bana verdi.
Barthold'un ciddi ve sa$lam metodu, ilmi gergekleri politika ve ideo-
loji kargrsrnda e$ilmeden siirekli bir gekilde savunmasl sovyet otoritelerin-
cc makbul kargrlanmadr. Barthold'un ilim adamr olarak bi.iyiiklii$iinii ve
samimi bir Rus vatanseveri oldu$unu burada tekrarlamaya liizum yoktur.
Ancak eserlerini Rusya'da bulmak gittikge giiglegiyor ve ara$trrmalannrn
neticeleri segilerek ve belirli bir giirtige uygun giiriildiikten sonra kullanrl-
ma-sirna izin veriliyordu. Stalin diineminden sonra Barthold lehine bir hava
esme$e bagladr ve Sovyet ideologlan giiziinde yeniden itibar kazandr. 1963
yrhnda Moskova'da Barthold'un kiilliyatr yeniden yayrnlanmaya bagladr.
Bauda aragtrncrlarrn rahathkla bulamadrklan Barthold'un bir gok eseri bu
iyi tegebbi.is sayesinde ilim adamlannrn istifadesine sunuldu. Tirkistanin
r9z8 yrhnda negredilen ingilizce terciimesinin Rusgasr bu projenin ilk cil-
dini tegkil etmigtir. Eser, meqhur garkiyatgr i.P. Petrushevskiy tarafrndan
baskrya hazrrlandr.
Burada belirtilmesi gereken husus, hem rgoo'deki Rusga ve hem de
r9z8'deki ingilizce baskrsrnda bulunmryan ve Barthold tarafindan yazrlmrg
olan bir biiliimtin 1963 Moskova baskrsma ilave edilmig olmasrdr. pro-
fesiir Minorsky'nin Tirkistanln rg58'deki ingilizce baskrsrna ilave ettifi bir
nota giire, Barthold'un brraktr$r ilave btiliimiin varh$r zB Nisan lgr4r,de
Moscow News'de ilin edilmigti. Bu biili.im Cengiz Hin'rn rzzT'de iiliimiiyle
tz69 yrhnda miistakil bir Qa$atay hinh$rnrn kurulmasr arasmdaki devrede
ceneyan eden olaylan ihtiva etmekte ve 1963 Moskova baskrsrnda genig
notlarla 53r-584. sayfalar arasrnda yer almaktadrr. Bayan T. Minorsky bu
biiliimiin ingilizce terciimesini yaptr. Bu biiliim tarafimdan baskrya hazrr-
landr ve ingilizce olarak ilk defa burada ilim aleminin istifadesine sunul-

Eskikitaplarim.com Karagz
xxvl uqUNcU BASKTYA ONsOz

du. Tiirkistaz'rn Rusga negrini hazrrlayan editiir, Barthold'un metnine ay-


nnfih notlar ilave etmig ve bazr diizeltmeler yapmrytrr. Bu ilaveler ( ) igin-
de giisterilmigtir. Ben de bazr ilaveler yaptrm ve bunlar da ( ) iginde
C.E.B. krsaltmasryla verildi. Meslekdagrm J.A. Boyle bu biiliimii okuma
Ititfunda bulundu. Barthold'un ve Rusqa negrini yapan editiirtin bileme-
dikleri Mogol gahrs isimlerinin pek go$unun do$ru okunu$unu verdi.Ken-
disinin ilave etti$i notlann pekgo$uJ.A.B. krsaltmasiyle ( ) iginde verildi.
Prof. Minorsky, Barthold'un Tiirkistan adh tezini St. Petersburg Uni-
versitesi $arkiyat Fakiiltesine sundu$u zaman geligtirdi$i giiriiglerinin,
rgoo'de negredilen Rusga baskrsmm bazr niishalarrnda bulundu$una rg5B
ingilizce baskrsmda dikkati gekmigtir. Bu giiri.igler eserin bi.itiiniini.in bir
pldnr mahiyetindedir ve elimizdeki iigiincii baskrsrnda da tekrar verilmig-
tir. Prof. Minorsky, Tirhistan'daki kendi diizeltme ve ilavelerinin bir liste-
sini yapmrgtr. Bunlann biiyiik bir krsmr astl metne ilave edilmig, di$erleri
ise "ilaveler ve Diizeltmeler" baqh$r altrnda eserin sonuna konmugtur. Ben
de eserde bir Eok diizeltme ve ilaveler yaptlm ve bunlan da aynr biiliimde
verdim. Bu diizeltme ve ilaveler C.E.B. V.M. ve J.A.B. krsaltmalart ile ve-
rildi.
Burada bana diigen vazife, ilim alemi adrna, bu btiyi.ik eseri bir defa
daha bastr$r igin Gibb Memorial Trustees'e tegekktir etmekten ibaret kah-
yor.

C.E. Bosworth

Eskikitaplarim.com Karagz
cinig
KAYNAKLAR

n. voGolLAR'DAN ONcnri rnvin


t - Araplardan ijnce Orta Asya'da tarihi ede -
biyatrn varlr$r meselesi
Miisltimanlar tarafindan fethinden iince Orta Asya'da tarihi eserlerin
yazrhp yazrlmadrfr hakkrnda kesin bir bilgimiz yoktur. Qin seyyahlanndan
Hiuen-Tsiang (yedinci yiizyrl)'rn verdi$i bilgider bu nev'i bir edebiyatrn
mevc0diyetine igaret ediliyorsa da bu gibi eserlerin adlan elimizde yoktur.
Onbirinci yiizyrl miielliflerinden el-Bir0ni'ye2 inanrlacak olursa Arap fltih-
leri ve bilhassa Kuteybe b. Mi.islim (sekizinci ytizyrl baglangrcrnda), iran,
So$d ve Hirezm'de mahalli kiiltiiriin muhafizlan olan rahipleri, kitapla-
riyle birlikte yok etmigtir. Bununla beraber daha eski kaynaklarda btiyle
bir husus zikredilmedi$i gibi esAsen buna da pek ihtimal verilemez3. Arap
fetihleri hakkrnda elimizde bulunan rivAyetlerde, halkr Araplar'a karg dur-
ma$a teqvik edecek ntif0zlu bir mahalli ruhban srnrfinrn varh$rna iqiret
edecek hig bir bilgi zikredilmemigtir. iran'da Sasaniler devrine kadar oldu-
[u gibi Orta Asya'da da kelimenin gimdiki minasryla tarihi eserlerin ol-
madrfr kuwetle muhtemeldir. Ancak milli riviyetler vardr. Bunlar da, is-
lirn dininin kabiliinden sonra halk arasrnda bir iinemi kalmadr$rndan,
Etihler tarafindan hig bir giddetli tedbir ahnmadan unutulmugtur.
2,
- Arapga tarihi eserler
Arap fetihlerinin geligme ve neticelerini ancak Araplar'rn kendi rivi-
yetlerinden iigrenebiliriz. Hicret'in ilk iig yiizyrhnda islAm memleketlerinin
bir ucundan iibiir ucuna kadar nesir edebiyatrnrn dili hemen tamamen
I Hiouen-Thsang. Mcmoircs sw hs conbias occidailahs, fransrzca terc. S. Julien, Paris
1857, I, r3.
2 Alberuni, Chronologb orientalisehn Viilkn, negr. E. Sachau, Leipzig, rB7B,
36, 48; Al-
beruni, Ifu Chronologt of Ancunl Nalions, ingilizce terc. E. Sachau, London r}7g, 42, 58.
3 Bir0ni'nin eserlerini negreden Prof. Sachau, Bir0ni'nin Kuteybe'nin fetihlerinden
bahsederken Biiyi.ik iskender tarafindan Persepolis'in zaptrnr hatrrladrfrnr diigiinmektedir
(E. Sachau, lur Ccschihte und Chronohgic von Khu6izm, Wien 1873, I, e9).

F.t

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

arapga idi. Hicret'in diirdiincii yiizyrhndan itibaren farsga, islAm Aleminin


do$u krsmrnrn edebi dili olarak tedricen yerlegmekte oldu$u gibi zamanr-
mrza kadar bu iinemini korumugtur. Tiirkge mensur eserlerin sayrsr hali
gayet ehemmiyetsizdir.

Gerek arapqa ve gerekse farsga eserlerden Avrupa'da ilk tanrnanlar bi-


rinci elden kaynaklarrn yerine gegen sonraki devirlerde yaprlan derlemeler-
dir. Arapga eserlerden el-Mekin (olm.67z/tz7g-t274)4 ile Ebu'l-Ferec'in
(iilm.6B5/rz86)s eserleri, on yedinci yiizyrl gibi erken devirlerde lAtinceye
gevrilmiqlerdir. on dtirdiincii yiizyrl tarihgilerinden Ebu'l-Fidi'nrn eserleri-
ne6 uzun mtiddet ijnem verilerek on sekizinci yiizyrhn sonunda arapEa
metni ile litince terciimesi negredildi. Ebu'l-Fidd'nrn, Hicret'ten itibaren
ilk altr asnn tarihini daha iinceki bir tarihEiden, ibnii'l-Esir'den (izz'eddin
Ebu'l-Hiiseyn Ali b. Muhammed, iilm. 63olr zgz-rz3g) almrg oldu$u isbat
edilmigtir. ibnii'l-Esir'in tarihi 6z8 (rz3r) yrhna kadar gelir. Ancak bu dik-
kate de$er eser negredildikten sonraT, islami Do$u tarihini inceliyenler
sa$lam bir yere dayandrklannr hissedebildiler. Tarihgimiz, en biiyiik bir
vicdani tayakkuz ve o zamanlarda pek az giiriilen tenkidi bir hassasiyetle
eseri igin her taraftan malzeme toplamrgtrr. iki zrt kaynaktan hangisini ter-
cih edece$i hus0sunda tereddtit etti$i zamanlar her iki riviyeti de zikret-
miqtir. Eser harici olaylarrn basit bir vekayinimesinden ibiret de$ildir.
Eserin gergevesinin mi.isaade etti$i nisbette muhtelif devirlerde hiiki.im
siiren fikirler ve temAyiiller, tarihi gahsiyetlerin gergek gehreleri v.s. hak-
krnda bize agrk bir fikir verdi$i gibi edebiyat ile u$raganlara da uygun bir
yer aylrmt$tlr.
islAm'rn ilk iig yiizyrhnrn tarihi igin ibnii'l-Esir'in baghca kayna$r Ebfi
Ca'fer Muhammed b. Cerir et-Taberi'nin (iilm. 3rol9zg), goz (9r5) yrhna
kadar getirilmig olan eseridir. Bu eserin negri, bir miistegrikler gurubu ta-
rafindan rgor'de tamamlanmrgtrr8. Biiylece Do$u tetkiklerinde bilyiik bir
adrm atrlmrg oldu. ibnii'l-Esir'in Tabeii ile olan irtibitr meselesi Alman

a G. Elmacini , Hisloria Saraceniea, Lugduni Batavorum, 16z5; bkz. Brockelmann.


GALt,348.
5 Histoia eompendiosa dynastiarum, Oxon., r663; bkz. Brockelmann, GAL,I.
34g vd.
6 Abulfedae, Annales Moslemicae,Hafniae
rTBg-g4; bkz. Brockelmann, GAL,II,44vd.
7 ibnii'l-Esir'in el-Kinil Ji'rTarih adh eseri cJ. Tornberg tarafrndan (upsala r85r-
IB53 ve Lugduni Batavorum r867-r876) negredildi. Ayrrca Kahire'de de (r3orlrBB3) basrl-
mrgtrr. Bkz. Brockelmann, GAL,l, 345 vd.
8 Annales qucs scripsit Abu DjaJar
Mohammed ibn Djair at-Tabai. Lugduni Batavorum,
IB79-rgor ; Brockelmann, GAL, I. t4z vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

qarkryatqrlarndan C. Brockelmann tarafindan incelendie. Brockelmann,


Taberi'nin eseri negredildikten sonra bile ibnii'l-Esir'in eserlerinin asrl
kaynaklar arasrnda iinemlerini korudu$unu belirtmektedir. Bu husus is-
lim'tn ilk devirleri tarihi igin de sijz konusudur. Brockelmann'rn gtiri.iqleri-
ne giire Taberi, eserinde, Araplar'rn tarihi bilgilerinin hepsinin bir hulisa-
smr verrne$i hedef almrgtrr. Qo$unlukla kaynaklannr oldu$u gibi tekrarla-
maktadtr. Bizan bir hidise igin muhtelif eserlerden ahnan bilgileri oldu[u
gibi eserine dercetmigtir. Fakat gu yahut bu riviyeti mukayese ederek han-
gisinin itimat edilebilece$i iizerinde hemen hemen hig durmamrgtrr. Eseri-
nin tamamen tenkitten uzak olmasr o zamana giire bile hayrete giyindrr.
Bundan baqka Taberi'nin tarihi, difer eserlerin gofunun aksine olarak
miiellilin zamanrna yaklagtrkga zayrilar ve nihayet kendi devrindeki olaylar
anlatrlrken bu zayrfhk son haddini bulur. Bunun sebebi, Brockelmann'rn
gtiriiqiine giire belki de Taberi'nin yagrnrn gok ilerlemig olmasrdrr (zz4l
839 yrhnda diinyaya gelmigti). ibnii'l-Esir, elindeki malzemeyi daha biiyiik
bir anlayrgla kullanmrgtrr. Selelinin eserine biiyiik iilqiide ilivelerde bulun-
mu$tur. Onun kaynaklanna miiracaat etmek bir gok ahvilde bizce hili
imkinsrz ise de verdi$i b6zr bilgileri tahkik edebiliyoruz. Bu tahkikatrn ne-
ticeleri, kaynaklan bilinmedi$i zamanlarda bile ona giivenebilece$imizi or-
taya koymugtur. Brockelmann'rn bu giirtiqiiniin do$ru oldu$u aga$rdaki
misAlden anlagrlmaktadrr: 75r'de Araplar ile Qinliler arasrnda cereyan
eden ve Orta Asya'nrn bar krsmrnrn kaderini tAyin eden savag hakkrnda
do$ru bir bilgiyi yalnrz ibnii'l-Esir'de bulabiliyoruz. Bagta Taberi olmak
iizere elimize gegen daha iinceki zamartlarda yazrlmrg olan Arap tarihleri
um0miyetle bu savagtan hig bahsetmezler. Halbuki ibnii'l-Esir'in verdifi
bilgiler Qinliler'in T'ang Silihsi Tarihil0 tarafindan teyid edilmektedir.
Bizim igin iinemli olan di$er muahhar arapga eserlerden, ibn Halli-
kin ($emseddin Ahmed b. Muhammed, iilm. 68t,/rz8z)'rn biyograh
I0gatr zikredilebilir. Birkag defa negredilmiqtr ve ingilizceye gewilmiqtirt2.

e C. Brockelmann, Das Vnhdltniss uon ibn cl-Atirs KAnil


f;t-ta'ib <u Tabais Afbar cr-
rusul ual mulik, Strassburg, l8go.
t0 l<tr.
<apiski, VIII, 7; ayrrca bkz. E. Chavannes, Docummts sur hs Tou-kiue Occidenta-
z.t, Saint Petersburg, tga1, t+2 vd. zg7 vd.; Sa'ilibi, Let6'iJii'l-Ma'6if, neEr.Jong, Iz6.
tt ibn-Challikani aitae illustium aioorum (Vefcy6ti'l-A'y6n), negr. Wiistenfeld, Giittingen
rB35-rB5o. ibn Khallikan, Vbs des hommes illustres de I'Islamisme, yayrnlayan Baron MacGuc-
kin de Slane, Paris rB3B-rB4z. Mrsrr'da da basrlmrgtrr (Bulak re75lr859).Bu hususta bkz.
Brockelmann, GAL, I,326 vd.
12 ibn Khallikan, Biographtcal Ditionary, ingilizce terc. Maccuckin de Slane, Paris
rB4z-r87r.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Miiellif, um0miyetle kaynaklannr zikretti$i gibil3 bazan da elimize gegme.


mig eserlerden uzun pargalar iktibas etmigtir. ibn Hald0n (Veliyyiiddin
Ebfi Zeyd Abdurrahman, iilm. Bo8/r4o6)'un diinya tarihininta bizim igin
tinemi daha azdrr. Bununlar beraber Do$u islAm devletleri tarihine diir
eser yazanlar en gok ibn Hald0n ve ibnii'l-Esir'in kitaplanndan faydalan-
mrglardrr. ibn Hald0n, ispanya ve Kuzey Afrika'da ya$amrg oldu$undan,
Orta Asya tarihi hakkrnda verdi$i yeni bilgiler ibnii'l-Esir'e nisbeten daha
azd:r^ ve onun eserini kullandr[r agrktr. ibnii'l-Esir'de bulunmryan bizr
haberler veriyor ise de, bunlar diimi tenkide tahammi.il edemezler. Meg-
hur Muknddimlsinders ortaya attr$r dikkate giyin tarihi ve felsefr giirtigle-
rin Orta Asya ile ilgisi pek azdrr.

3-Bibliyografik eserler
Geg zamanlarda yazrlmrg eserleri brrakarak asrl kaynaklara miiracaat
etti$imiz zaman tarihi tenkidin icaplannr yerine getirmi$ oluruz. Qegitli se-
beplerle kaybolmryan arapea kaynaklann biiyiik bir krsmr bizr garkiyatgr-
lann gahEmalan siyesinde gimdi negredilmig bulunmaktadrr. Maalesef
Hicret'in ilk yiizyrllannda yazrlmrg ve bizce yalnrz adlan bilinenlere nisbe-
ten bunlann sayrsr gok az kalmaktadrr. Araplar arasrnda tarih edebiyatrnrn
geligmesi iizerinde gok durulmugturr6. Burada, Emeviler devrinde bile ta-
rihi eserler yazrldrfrnr kaydetmekle yetinece$iz. Abbasiler devrinde
kiiltiiriin yayrlmasr,gegitli ilim dallannda biiyiik gapta edebi inkigafa yol
agmr$trr. Onuncu ytizyrhn sonunda Ebu'l-Ferec Muhammed b. ishak en-
Nedim'in Fihristi't-uffim adb genig bibliyografik eseri ortaya grktr. ibnii'n-
Nedim'in eseri Fliigel ve Roediger tarafrndan negredilmigtirlT. Arap edebi-
yatlnln her sihasrnda ara$trrma yapan herkes igin baghca miiracaat kitabr
olarak kullanrlmaktadrr. Aynca bu eserde um0mi tarihe dAir bAzr krymetli
bilgiler buluruz; bu bilgilere bagka kaynaklarda rastlanmamaktadrr. Arap-
c& yazan tarihgilerin bir listesi el-Mes'0di'nin (Ebu'l-Hasan Ali b. Hi.iseyn,
iilrn. 3451956) Mutica'4-zcheb adh meghur ansiklopedisinde de bulunur.
f3 Bu hususta bkz. Wiistenfeld, IJeba die Qtellen des Wnkcs ibn-ChaU;kan;, Giittingen
r837'
ta lJnodni'l-iba, Bulak ( r e84-r867).
f 5 Aslr ve fransrzca terciimesi Noticcs el Exlrails'de (cilt XVI-XXI) negredilmigtir.
16 Wien 1877., Il,4t4-25; ilk Arap tarihgi-
A. von Kremer, Culturgcschichk dcs Orients,
leri hakkrnda, E. Sachau tarafrndan negredilen ibn Sa'd'rn Tabakalntn giriqine (cilt III) ve
MiU. dcs Scminars fir oricnt. Sprachm deki (cilt VII, r go4) makalesine mi.iracaat edilebilir.
n Kil6bi'l-Fihisl, neqr. G. Fliigel ve Dr. J. Roediger, Leipzig r87r; Brockelmann,
GAL,l, r47 vd. Yakut'un irSddnda (VI, 4oB) yazar hakkrnda krsa bir not vardrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 5

Barbier de Meynard ve Pavet de Courteille tarafindan franszca terciime-


siyle beraber arapga metin negredilmigtirls. El-Mes'fidi, Fihristle olmryan
bizr isimler de vermektedir. ibn Kuteybe (Ebff Muhammed Abdullah b.
Miislim, 6lm. 276/839). Wiistenfeld tarafindan negredilen krsa ansiklopedi-
sinde, Arap tarihgileri hakkrnda bizr bilgiler vermektedirre.

4-Taberi' nin kaynaklarr


Fihristle zikredilen kitaplardan el-Medi'ini'nin (Ebu'l-Hasan Ali tilm.
zr5/Bz5 veya zz5/B4o) eserlerinin bizim igin husfisi bir iinemi olacak-
uil.Araplar'rn riviyetine g6re", Horasan, Hindistan ve Firs tarihi haklan-
da bagkalanndan daha gok mil0mat vermektedir. Gergekten Taberi, do[u
biilgelerinde olan vak'alardan bahsetti[i zaman go$unlukla el-Medi'ini'yi
EbO Zeyd Omer b. $ebbe en-Numeyri''den naklen zikreder; z6z (875) yr-
lrnda doksan yagrnda tilmiigtiirz2. El-MedA'ini'nn Fihristte adt gegen eser-
leri arasrnda, Mu'tastm'a kadar (B4z) halifelerin hayat hikiyeleri de bu-
lunmaktadtr. Difer eserlerinden gunlar bizim igin birinci derecede iinemli
olacaku: r. Horasan fetihlerine dair bir kitap; z. Esed b. Abdullah el-Kas-
ri'nin vililifi hakkrnda bir kitap; 3. Nasr b. Seyyir'rn vililili hakkrnda bir
kitap; 4. Kuteybe b. Miislim hakkrnda bir kitap. El-MedA'ini'nin daha
iinceki tarihgilerin eserlerini kullanmrg olmast tabiidir. Bunlardan birisi,
Hz. Muhammed'in hayatrnr yazmr$ olan meghur ibn ishak (Muhammed
b. ishik b. Yesar, iilm. r5o yahut t5r/762-Z6B) olup halifeler tarihini de
kaleme almrgttr23. ibn ishak'rn eserinden faydalanan tarihgilerden birisi,
el-Medi'ini'nin do$rudan do$ruya iktibaslar yapmry oldu$u Ali b' Mtici-
hid'dir. Bu miiellifin a& Fihrislte geEmiyorsa da el-Mes'fidi tarafindanza
A h bdrii' l- E mcaiy tn };in y azan olar ak zikredilmektedi r.

ft Mes'0di, Muriat'z-zcheb (Les prairics d'or), arapga metni franstzca terciimesi ile be-
raber negr. C. Barbier de Meynard ve Pavet de Courteille, Paris 186I-1877, I' Io vd.; Broc-
kelmann, I, r43 vd.; KrE. Marquart, Ostcampiiisclu und osrasiatisclu Strcifzigc, Leipzig t93.
XXXV, ("Bugiinkii gazete habercilerinin ve turistlerin iinciisii').
re ibn Coteiba's Handbuch dcr Gevhihtc, negr. F. Wiistenfeld, G6ttingen IB5o, 265 vd.
Wiistenfeld, Die Gcschihtsschreibet der Araber und ihre Werkc (Abhandlungm da K. Gcs. der
Wis. zu Giittingen, XXVIII) adh eserinde Arap tarihgilerine dair bilgi vermigtir.
n Fih t, roo-3; Yakut, hyd, Y,3o9-3I8. Taberi'ye gtire(Ill,r33o) zz8 (B4z-843) yr-
hnda iilmi.igtiir.
2t Fihrist, 93. Bu g<irii9 z5B (B7z)'de iilen bir qahsa atfedilir (Fihrit' 105).
2 Bu hususta bkz. F;bist, r r r-r 3; Mes'idi, Mwic, I, r I ; Yakut, hfi4 Vl, qB.
23 Fihist, gz.
2a Mes'0di, Munic,l, z.

Eskikitaplarim.com Karagz
6 V.V. BARTHOLD

Irak tarihi iqin EbO Mihnelin2s (L0t b. Yahya el-Amiri el-Ezdi, iilm.
rS7/7?3) eseri hepsinden daha gok itimida giyandrr. Horasan'rn uzun
miiddet lrik'a ba$h oldu$u bilinmektedir. Bu sebeple Taberi'nin Hora-
san'da cereyan eden olaylan anlahrken Eb0 Mihneften genig iktibaslar
yapmasl kolayca anlagrlmaktadrr.

5 - Hicri iigiincii yiizyrl tarihgileri


Tabeii'nin adrnr verdi$imiz bu kaynaklarr elimize gegmemigtir. Hic-
ret'in iigiincii yiizyrhna Ait olup giiniimiize kadar gelen ve gimdiye kadar
krsmen negredilen birkag eserde islAm ileminin do[u knmmda cereyan
eden olaylar, Taberi'dekinden bile daha krsa anlatrlmaktadrr. Bununla be-
raber bu tarihgilerin eserlerinde Taberi'de bulunmryan bAzr haberlere
rastlamaktayp. Bu eserlerden ilk bahsedilmesi lizrm gelen el-Belizuri'nin
(Ebu'l-Hasan Ahmed b. Yahya, bagka bir riviyete giire Eb0 Ca'fer, iilm.
z7g/Bgz) Kitdb Futihu'l-Bulddnldr26. El-Mes'0di'nin giirtigiine gtire, Arap
fetihleri hakkrnda en iyi tarih olan bu eser, Hollandah miistegriklerden
Prof. MJ. de Goeje tarafindan negredildi2T. El-Belizuri'nin kaynaklann-
dan EbO Ubeyde (Ma'mer b. Miisenni, iilm. zo7-I t/Bzz-26)'nin eseri biz-
ce hepsinden gok daha miihim olacakh2s. El-BelAzuri, islim tarihi hakkrn-
da en giivenilir kaynaklardan sayrlan Eb0 Ubeyde'den bizr bilgiler almrg-
ur ki, bu bilgiler difer kaynaklarda yoktur. MeselA Eb0 Ubeyde, di$er
kaynaklanmrzrn aksine, Araplar'rn Ceyhun nehri dofusundaki ilk seferleri-
nin Halife Osman zamanrnda Abdullah b. Amir'in Horasan vilisi bulun-
du[u srralarda oldu$unu bildirir2e. Gerqekten Qin kaynaklanndas Miy-
murg viliyetinin (Semerkant'm giiney-do$usunda) 65o ile 655 yrllan ara-
srnda Araplar tarafindan tahrip edildi$ini giiriiri.iz.
Prof. Houtsma tarafindan negredilen el-Ya'kubi'nin (Ahmed b. Ebi
Ya'kub b. Ca'fer b. Vehb b. Vizrh, iilm. zB4"/897) Tarilti de3rdikkate de-
E Fihrit, 93; Mes'irdi. Mu'ruc, I, ro; ibn Kuteybe, e76; Yakut hgdd, Vl, zzo vd.; F.
Wiistenfeld, Det Tod dcs Husein hen Ali, Ciittingen 1883, III vd.; krE. Barthold, lapiski,
XVII, r47a.
26 Fihist, r r3; Mes'Odi, Muric,l, I4; von Kremer, Culturgeschiehtc,ll,4zo.
27Lugduni Batavorum 1866; Brockelmann, GAL,l, r4t.
28 Fihrist, ibn Kuteybe, 269; ibn Hallikin, No. 74r (de Slane terciimesi, III,
53 vd.;
388 vd.). Goldziher'in Muhammedanisehc Studim (Halle rBBB) adh eserinde Ebi Ubeyde'nin
karakteri geniq olarak anlatrlmrgur (I, I94-zo6).
2' Belizuri,4oB.
r lakinth, Sobranb sqedynii o narcdakh, Saint Petersburg I85I, III, 245; Chavannes,
Doatments, r44. Bununla beraber belki gince Mi burada yanhqhkla Merv yerine yazrlmrqtrr.
3r Lugduni Batavorum rBB3; Brockelmann, GAL,l, zz6; Yakut, irs6d,Il, r56vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 7

[er bir kaynaktrr. Hicret'in iigiincii ytizyrhmn ikinci yansrnda yazrlmrg


olan bu eser, z5B (B7z) yrhna kadar getirilmigtir. Houtsma'ya gtire32
Ya'kubi ile Taberi arasrnda hig bir miinAsebet yoktur. Kaynaklan bagka
bir gruba iit olup el-Mes'Odi, el-Mekin, Eutychius33 v.s. de buna dihil
edilebilir. Bununla beraber el-Ya'kubi, Horasan tarihini yazarken Tabe-
ri'nin baEhca kayna$r olan Medi'ini'nin eserlerini3a kullanmrgtrr. Tabe-
ri'de bulunmryan biz, konulan bunda genig olarak bulmamz
miimkiindiir.
Nihayet EbO Hanife'nin (Ahmed b. DAvud ed-Dineveri, iilm. zBBl
gor) eserini zikredebiliriz. Guirgass tarafindan negredilmigtir3s. Ancak zz7
(B4z) yrhna kadar getirilen bu eser, krsa olmasrna ra$men bizim bakrmr-
mrzdan faydasrz defildir.
6-ilk co$rafyacrlar
Tarih edebiyatiyle birlikte Hicret'in iigilnci.i yi.izyrhndan itibaren bir
cofra$a literatiirii de ortaya grkmrgtrr. Bu gruba, hem az bilinen memle-
ketleri anlatmakla halkrn merakrnr tatmin etmek istiyen seyyahlann seya-
hatnimeleri, hem de hiikOmetge duyulan ihtiyaq iizerine yazrlan resmi
rehberler ve muhtelif eyiletlerin gelirlerine diir istatistiki eserler dAhil edi-
lebilir.
Bu nev'i eserler, islim ileminin do$u biilgelerinde Hicret'in ikinci
ytizyrlrndan itibaren yazima$a baglanmrqtr. MeselA Horasan valisi Ali b.
isi'run (I8o-rgr/TgGSoZ) kitibi Hafs b. Mansur Mervezi'nin Horasan ver-
gileri hakkrndaki kitabrnm adr geqmektedir36. Hicf iigiincii ve diirdiincii
yiizyrllarda yazian co[ra$a kitaplanndan elimize gegmig olanlar MJ. de
Goeje tarafindan Bibliothcca Geopraphorum Arabicorzm um0mi adr altrnda
negredilmigtir. Bunlann en eskisi ibn Hurdadbih'in (Ubeydullah b. Ab-
dullah b. Hurdadbih)3i eseridir.Bunun ilk te'lifinin, takriben zgz (84) yv
32 Ya'kubi, Taih, l, Ylll.
3r iskenderiye patri$i, iilm.
3zB (94o). Bizim igin bir iinem talrmryan eseri on yedinci
yiizyrlda neqredildi ve lAtinceye qevrildi. Son zamanlarda da "Scriptores Orientis Christiani"
serisi arasrnda yeniden basrldr.
3a Ya'kubi, Taih,lI,4.
35 Ebi Hanife ed-Dineveri, Kil6bn'LAhbAn't-Tbdl, negr. Wladimir Guirgass, Leide
tarafindan eser hakkrnda bir araEtrrma yaprlmrqtrr, Z.D.M.G., LXVIII.
36 Mctinhr, 2 (Gerdizi'den).
3i ibn Hurdadbih'in eserinin yazrhg tarihi hakkrndaMJ. de Goeje'nin aragtrrmasr igin
bkz. aynr escrin girigi, XVI[-XX; Brockelmann, GAL. l, zz5; Marquart (Ostcuropiiischc,
3ff) bu eserin z7z yinda bir kere yazrldrfrnr kabul etmektedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

hnda, daha genig ve tamam olan ikinci te'lifinin ise takriben z7z (885-886)
yrlrnda yaprldr$r tahmin edilmektedir. Zaman itibariyle onu tikip eden
eser, z7B (B9r) yrhnda, yukarrda tarihgi olarak adr gegen el-Ya'kubi tara-
frndan yazrlmqtrr3s. ibn R,rsteh3e (Eb0 Ali b. Omer) ile ibnii'l-Fakih el-
Hemedini'nin{ tserleri, onuncu asnn ilk yrllarrnda yazrlmrq olmahdrr.
Abbasi hilifetinin da$rlmasr dokuzuncu yiizyrlda baglamrg ve onuncu
yi.izyrlda son haddine ulagmrgtr. Muhtelif eyiletlerde ba$rmsrz devletler or-
taya grkryordu; bunlar, Eo$unlukla birbiriyle harp halinde idiler. Her
hiikiimdar, merkezine ve sarayrna miimkiin oldu$u kadar ihtigam verrne-
[e Eahqtr$rndan giirleri ve Alimleri himiye ederlerdi. islim imparatorlu$u-
nun da$rlmasr ilim ve edebiyatrn geliqmesine, her halde meydana getirilen
eserlerin sayrsr bakrmrndan yardtm etmigtir. Onuncu yiizyrl hanedanlartn-
dan bizim iqin iizel bir tinem tagtyanlar, Irak ve Bah iran'da hiikiim
siiren Biiveyhiler ile Miveriiinnehr ve Do$u iran'a sahip olan Simdni-
ler'dir.
7 -Biiveyhiler devri tarihgileri
Biiveyhiler ile SimAniler arastndaki dostluk ve diigmanhktan ibAret
olan husfisi miinisebetlere giire,birincilerin saraytnda yazian tarihler, Or-
ta Asya tarihi aragtrrmalart igin de tinemli olacaktr. Maalesef bu eserlere
qimdilik kaybolmug giiziiyle bakrlmaktadtr. Bunlardan birinci strayt alan,
Ebu'l-Hasan Sibit b. SinAn es-S6bi'in (iilm.365) eseridiral. Bi.iveyhiler'den
Mu'izziiddevle'nin bag tabibi olan Sibit'in eseri, Halife Muktedir'in hilife-
te geEiq tarihi olan 295 (go8) yrh ile g6Z @lZ-Sl+) yrh arasrndaki devri iqi-
ne alrr.
Bu kitabrn devamt, yegeni Ebu'l-Hiiseyn Hilal b. el-Muhassin
(olm.44\/to56) tarafindan yazidta2 ve 447 (ro55-Io56) yrhna kadar getiril-
di. Bu eserin yalnrz iiE yrh ihtivi eden (Sgo-ggz) ktigiik bir pargasmrn el-
yazmasr British Museum'da (Cod.Add.rg36o) bulunmakta olup Buhi-
ri'nrn Karahinhlar taralrndan zaptr husfisunda dikkate giyin bilgiler ihti-
vA eder. Asrl metin negr ve Baron V.R. Rosen taraftndan terciime edilmig-

38 Ya'kubi, Kitabi'l-Buldin, B.G.A., VII, Leiden r892.


3e ibn Rusteh, KilAbn'LA'kk en-Nefise, B.G.A., VII, Leiden I89e; Brockelmann, GAL,
l, zz7.
{ ibnii'l-Fakih Kitdbi't-Buld6n, B.G.A., V, Leiden rBB5; Brockelmann; GAL, l, zz7.
Yakut'un lrSadlnda(Il,63) krsa bilgi vardrr.
ir Bkz. D. Chwolson, Die Ssabicr und der Ssabismzs, Saint Petersburg 1856; I, 578 vd.;
Fihrist,3oz; ibni'l-Esir, VIII. 4761 Yakur, lrprid II, 397.
a2 D. Chwolson, atffi eser,I, 6o6 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

tira3. Hilil'in o$lu Garsu'n-Ni'me Muhammed b. HilAl, babasrnrn eserini


476 (roB3-roB4) yrhna kadar devam ettirmiqtir4.
Bunlarla birlikte baqka eserlerin de adr gegmektedir. MeselA
Sem'ini'nin l0gatrnda (aqa$rda bahsi geqecektir), Hutabi (Muhammed is-
miil b. Ali, iilm. 35ol96r)'nin tarihi, itimida de$er bir kaynak olarak be-
lirtilmektediras.
SAbit ile Hilil'in ailesine mensup olan EbO ishak ibrahim b. Hilil
(olm.3L4/944)46, takriben 37r (gEr-g8z) yrhnda Biiveyhiler'den Adudu'd-
devle adrna Kildbi't-Tdc fi Deobti'd-Drjb^ adiyle Biiveyhiler'in tarihini
yazdr. Bir iislfip tirne$i kabul edilen bu eserden, sonraki miiellifler gok is-
tifade etmiqlerdir. Bununla beraber kaynak olarak pek giivenilmez, qiinki.i
esas gayesi Biiveyhiler'i iistiin giistermektir; hatti miiellif, bu maksatla ki-
tabma gerge$e uymryan haberleri aldr$rnr bizzat kendisi stiylemektediraT.

Nihayet, ismiililer'in merkezi olan Alamut'un I256 yrhnda Mo$ollar


tarafrndan zaptedildi$i srralarda eserlerini yazmakta olan tarihgi Cuvey-
nia8, ismiiliye tafkatrnrn geyhlerinin kiitiiphanesinde Biiveyhiler'den Fah-
riiddevle (iilm.3B7lg97)'nin adrna bilinmeyen bir miiellif tarafindan yaztl-
mry Tarih-i Ctl ue Deylem adrnda bir eserden bahsetmektedir4e.

a3
./apiski, ll, z7z vd,.; Brockelmann, GAL I, 323. Hilil'den aktanlan parga Amedroz
tarafindan aynca negredildi$i gibi The Eelipse of the Abbasids'de tekrar neqredildi, cilt III,
(Prof. Margoliouth tarafrndan) terciimesi cilt VI'da.
r{ Bu kitap sonradan muhtelif miiellifler tarafrndan 6r6 (rzrg) yrhna kadar devam et-
tirilmigtir; bkz. KAtib Qelebi, II, rz3. Bu eserdeki notlar Krfti'nin Tarihi'l-hikem6\ndan
(negr. Lippert) ahnmrgtrr, r r-o vd.
ri Sem'Ani,
,rJ.ll kelimesine bkz. Yakut, irsid,ll,34g.
16 Chwolson, Diz
Ssabin, I, 5BB vd.; ibnii'l-Esir, VIII, 379, IX, tt,74; Brockelmann,
GAL, 1,96; Yakut'un irsdd\nda (gz+-:SB) hayat hikAyesi ile birlikte torunu Hilil'in eserin-
den aktarmalar da bulunmaktadrr.
a7 Bkz. Goldziher, I, r59.
{8 Umrfmi Kiitiiphane yazmasr (Petrograd), lY,2,34, vd. 275; J.J:+ yerine ,fr2. oku-
nuqu Khanykov yazmasrndan ahnmrqtrr (No.7 r).
$ ibn Miskeveyh ile haleflerinin eserlerinden aqa$rda (e3) bahsedilecektir. Biiveyhi-
ler'in tarihi hakkrndaki eserlerden kaybolmug olanlardan bir gok aktarmalar Yakut'un lr-
s6dnda bulunur. Vezir Ebir Sa'd Mansur b. el-Hiiseyn el-Abi'nin (olm.4zr/ro3o) yazdr[r
bir Tarih'ten bahsolunur (II, 3o4 ve V, 355); Yakut'un Mu'cem'inde de(indeks. VI, 73o) bir
kaE defa adr geEer. Ebi Hayyin et-Tevhidi'nin biyograhsinde (V, 38o-4o7) Ebu'l-Fazl b. el-
Amid ile ismiil b. Abbid adrndaki iki vezir aleyhindeki tarizlerden bir kaq defa bahsedilir.
Bu kitaptan aktarmalar, sonuncusunun biyografisine de dahil edilmiqtir (1, 273-343). Eb0
Abdullah Muhammed b. Yusuf el-Harezmi'nin Mef6tihu'l-ulin (G. van Vlolten tarafindan
negredildi IBg5) adh eserinde onuncu yiizyrlda Iran'daki devletlerin idaresi ve resmi rstrlah-
larr hakkrnda gok krymetli bilgiler bulunmaktadrr; krE. Brockelmann, GAl, I,244.

Eskikitaplarim.com Karagz
to V.V. BARTHOLD

B- Siminiler' i n i,ilkesi nde edebiyat


Doluda hiiktim sthen S&niniler de ilimleri ve edipleri himiyede
Biiveyhiler'den geri kalrmyorlardr. Sim6niler, Iranh olduklanndan daha
gok farsga yazan giirleri korumakla beraber saraylannda arapga yazan
giirlerin sayrsr da pek az degildi. Sa'ilibi (Ebfi Manzur Abd{ilrnelik b.
Muharnmed, iilm. 4r9 yahut 4golIo37-ro3g)'nin antolojisinde.bunlara da-
ir bilgi bulunm.*tadrr. Antolqiinin diirdiincii ve sonuncu krsmr, Horasan
ve Miveriiinnehr Eiirlerine aynlmrgtr. Miiellif 3Bz (ggz) yrhnda Buhira'yr
ziyaret etmig oldu$undan, buradaki gAirlerden bAzrlannr gahsen tanrmrytl.
O devirlerdeki gAirlerin tezkirelerinde Siminiler'in memleketindeki hayat
qartlannr anlatan faydah bilgiler bulunmaktadrr. Sa'Alibi'nin eserinin tam
adr qudur: Tettmetii'd-dchr fi meh6sin chli'l-asr; Beyrut'ta negredildi5o. Son
krsmmdan bazr pargalar Barbier de Meynard tarafrndan franszcaya gewi-
lerek J ournal Asiatique'des" yaymlandr.

Sa'ilibi'ye giiresr, SAminiler devrinde Buhira "gan ve gertltn yurdu,


hikimiyetin Ki'besi ve devrin segkinlerinin toplanma yeri" idi. Simini-
ler'in kiitiiphanesini Nuh b. Mansur'un (iilm.387l997) saltanatr zamanrn-
da kullanmrg olan meghur ibn Sina, kendi hayat hikiyesindes2 adr gegen
kiitiiphaneyi qiiyle tarif eder: "Qok odah bir eve girdim; her odada kitap
sandrklan iist i.iste yr$rlmrgtr. Bir odada arapga kitaplar ile giir kitaplan,
bagka bir odada fikrh kitaplan ve bu gekilde her odada bir ilme iit kitap-
lar vardr. Eski yazarlarrn kitaplannrn fihristini okudum ve bana lAztm
olanlannr aldrm. Adlan bile bir gok kimse taraltndan bilinmeyen kitaplar

50 Beyrut 1873. Aynr miiellifin bagka bir eserinde meghur hiikiimdarlar, vezirler ve
ilim adamlarrnrn siizlerine hasredilmiq faydah maddeler bulunmaktadrr. Bu eserin metni,
litince terciimesi ile birlikte G. van Vloten tarafrndan negredildi (Spccimm e litWis oricntali-
bus cxhifuns Taalibii Sytagm4 Lugduni Batavorum IB44).
s" V. seri, r ve 3. ciltler. Sa'ilibi'nin eserinin bagka krsrmlanndan, F. Dicteici, Mula-
nabbi uwi Seifuddaula; aus da Edclperh des Tsa6libi (Lcipzig IB47) ve Dr. R. Dvorak 6bn Fi-
rtfu, Leiden I8g5) adh eserlerinde aktarmalar yapmrglardrr.Birincisi, Se'ilibi'de adr geqen 9i-
irlerin listesini yapmr$trr. Dieterici'nin doktora tezi de (Berlin r846) Se'ilibi'nin antolojisi
iizerinedir. Se'ilibi'nin Lct6'ifii'l-na6if (negr. P. Jong, 1867) adh bagka bir eseri daha var-
drr. Semerkant ki$rdr (s. rz6) ve di$er ticaret eqyasr hakkrnda krymetli bilgiler bulunmakta-
drr. Aynca bkz. Brockelmann, GAL, I, zB4 vd.
5l Beyrut tabr, IV,
33; Jounal AsialQuc,lll, zgt.
52 ibn Ebi Usaybiya, IJyfrau'l-anba, negr. A. Miiller, Kiinigsberg rBB4, II,
4; Kfiti, Ta-
ihii'l-hikcna, 416. Krg. Hallikin, No. 3o8 (de Slane terciimesi l, +4r); burada kiitiiphane-
nin krsa bir zaman sonra yandr$r ilive edilmektedir. Aynca ibn Sina'nrn, elde etti[i bilgile-
rin baqka kimseler tarafindan ii$renilmemesi iEin kiitiiphaneyi yaktrlrna dair rivayetler de
vardrr-

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR II

gtirdiim. Bundan iince ve sonra bu kadar biiyiik bir kitap toplululunu


hig bir zunan giirmedim. Bu kitaplarr okudum, faydalandrm ve herkesin
kendi ilmindeki deferini iilrenmig oldum..."
Bununla beraber SimAniler'in memleketinde tarih edebiyatr, Biiveyhi-
ler'de oldufu kadar biiyiik bir geligmeye mazhar olmamtgtt. Abdi.ilmelik
ile Mansur zamanrnda vezirlik yapml$ olan Eb0 Ali Muhammed b. Mu-
hammed Bel'ami (61m.3$/g74)s3, 352 (963)'de Taberi'nin tarihini farsga-
ya terciime etti ise de olaylan kendi zamanrna kadar getirmedi.
Bel'imi'nin eseri H. Zotenberg tarafindan franuzcaya gevrilerek basrldr5a.
Taberi'nin asrl arapEa metninin negrinden sonra tamamen tarihi iinemini
kaybeden bu eserle birlikte ancak Ebu'l-Hiiseyn Alis5 b. Ahmed es-SellA-
mi'nin Horasan Hiikimdarlan Taihihi zikredebiliriz. Arapga yazrlmrgttr.
Sa'ilibi'nin eserinde miiellif hakkrnda gok az bilgi bulunmaktadrrs6. An-
cak, Ebff Bekr b. Muhtic Qa$ani (yani Saganiyinh) ve o[lu Ali ile sami-
mi miinisebette bulundufunu ve aynr kaderi paylagtrfrnr biliyoruz. Eb0
Ali'nin, Nuh b. Nasr'a kargr isyan etti$i gibi, 3,K (955)'te iiliimi.inden krsa
bir zaman iince Abdiilmelik'e kargr da isyan etti$i bilinmektedir. Eserlerin-
de Horasan ile Miveriiinnehr tarihi hakkrnda en qok bilgi veren tarihqi-
lerden Gerdizi ile ibnii'l-Esir'in, Sellimi'nin kitabmr baghca kaynak olarak
kullandrklannda gi.iphe yoktur. Yalnrz ibnii'l-Esir defil Cuveyni5T ve bil-
hassa ibn HallikAns8 da on iigiincii ytizyrlda Sellimi'nin eserlerini kullan-

53 Bu tarih Gerdizi tarafindan verilmigtir (Cod. Bodl. Ouseley 24o, vr. rzg). Dr. Rieu,

yanlrg olarak 186 (S96) tarihini vermektedir (Cataloguc of the Pnsian Manuscipts, I, 7o) ve bu
fik/lni Notices et Extraits'den aldrfr bilgilerle (lV, 363) kuvvetlendirmektedir. HAlbuki orada
bahsedilen Bel'ami de$il Ebn Ali Simcirri'dir. Diler taraftan tarihqi Utbi, Ebn Ali
Bel'ami'yi takriben 382 (ggz) yrhnda hayatta ve memuriyette olarak zikreder, bkz. Do$u ta-
br, re86, r7o; Asya Miizesi yazmasr (Perograd) qto, vr. 32; Narqahi, l59.
5' Paris r869-r874, Farsqa metin iran'da taE basmast olarak bastldr.
55 lbn Hallikin'da btiyledir. Do$rusu Ebn Ali Hiiseyn'dir, bkz. Barthold,
lur Gcsc-
hichtc &r Saffandm, Festchitt Noldelte, 174 vd.
56 Telimeli'd-dehz (Beyrut tabr),IV, zg; Journal AsittQuc,l, zrz.
s7 SellAmi'ye bakrnrz. Perograd Umffmi Kiitiiphanesi yazmasr, lY,2,34, vr. 275.
5E Aga$rdaki biiliimlerde bu husis agrkga giiriiliir: Tihir b. Hiiseyn (No.
3oB), Ab-
dullah b. Tihir (No. 35o), Fazl b. Sehl (No. 54o), Kuteybe b. Miislim (\o. SSg), Miihelleb
b. Ebi Sufra (No. 764), SaffAriler (No. 838). Sellami'nin eseri Yakut'un (IrSid'nda da kulla-
nrlmrgtrr, meseli CeyhAni'nin biyografisinde VI, 293). ibn Makirli tarafrndan da kullanrl-
mrEtrr (Sem'ini ,r!,il| kelimesinde); Ebi Nasr Ali b. el-Vezir Ebu'l Kasrm Hibetullah (iilm.
473lro8o-ro8r). Kit6b'cl-Iknil miiellifidir (kr9. Wilken, Mirchond's Gcsehichtc dcr Sultanc aus
fun Geschhchtc Bu1eh, ro8;Wistenfeld, Dic Gcschichtsschrciber, 7z). Yakut'un irsdd'nda ibn
Mak0li'nrn biyografisinde (V, +tS-++o) onun bagka bir tarihi, Kitdbi'l-auzefi zikredilmekte-
dir.

Eskikitaplarim.com Karagz
l2 V.V. BARTHOLD

mrylardrr.Miiellit Horasan tarihini genig olarak anlatrken hiikiimdarlann


karanhk iglerini gizleme$e gahgtr$r agrktrr. MeselA Tihir b. Hiiseyn
vak'asrndan bahsetmedi$i gibi, belki Nasr b. Ahmed'in rifizili$inden de
bahsetmemigtir. Do$rudan do$ruya yahut vasrtah olarak SellAmi'nin tesiri
altrnda sayrlabilecek umOmi tarihlerde bu son vak'adan hiE bahsedilmez.
Hilbuki SimAniler'in tarihini gtizden gegirirken ortaya koyma$a gahgaca-
$rmrz gibi bu husOs hiq giiphe giitiirmezse. Sellimi'nin selefleri arasrnda
Ebu'l-Kasrm Abdullah b. Ahmed el-Belhi el-Ka'bi (iilm.3r9lg3r) zikredile-
bilir. Mehdsin-i 6l-i Tdhirve Mefdhir-i Horasan adh kitaplann yazandrro.
g- Onuncu yiizyrl qo$ra[yacrlarr
Siminiler'in iilkesinde co$rali literatiiri.in6r tarihi edebiyattan daha
biiyiik bir inkigAfa mazhar oldu$u giiriilmektedir. Belh'de co$ra$acr Eb0
Zeyd Ahmed b. Sehl el-Belhi62 (iilm. 934) yagryordu. Daha sonraki co$raf-
yacrlardan Mukaddesi'ye giire, Belhi'nin eserinin btiyiik krsmr kendi yaptr-
$r haritalar hakkrnda izahlar geklindedir. Bu sebepten dolayr eseri oldukga
krsadrr ve bilhassa gehirlerin tarutrlmasrnda bir gok bilgi eksiktir63. Eser,
ancak EbO ishik ibrahim b. Muhammed el-Firsi el-istahri tarafindan
(takriben 95r'de) yaprlan ilavelerle6a elimize gegmiqtir. Buna da sonradan
Ebu'l-Kisrm b. Havkal (takriben 976'da) bir zeyl yazmrgtr6s. Hem istahri
hem de ibn Havkal, isl6m imparatorlu$unun batr krsmrnda do$mug ol-
duklan halde MiverAilnnehr'i gezmigler ve bu iilke hakkrnda genig bilgi
vermiglerdir. Bu kabilden bir seyyah da Mukaddesi66 ($emseddin Eb0

io Yakut (irSad, Il,6o) Horasan tarihi hakkrnda bagka bir eserin adrnr vermektedir:
Fertdi't-taih li ahbdr Horasan; belki biraz daha sonra yazrlmrgtrr. Yazarr Ebu'l-Hiiseyn Mu-
hammed b. Siileyman'drr.
('0
Katib Qelebi, V, 472,YI,7 Wiistenfeld, Gcschihtssehreibn,33.
"r Bu konu ve Araplar'rn Qin ve Hind-i Qini hakkrndaki bilgileri G. Ferrand topla-
mqtn: Relalions de aoyages et Textcs giographiques arabes, pnsans et turcs relatifs a I'Exrime-Oi-
ent duYIIP au XVIII' sicbs, Paris r9r3-rgr4.
62 Miiellif ve eserleri hakkrnda bkz. MJ. de Geoje'nin Z.D.M.G.'deki makalesi
(XXV, 4z-58). Buna ra$men Brockelmann (GAL, I, zz9), Berlin kiitiiphanesinde bulunan
eserin Belhi'ye iit olduguna dair yanhg fikrinde rsrar etmektedir. Yeni yazmalarr igin bkz.
Kratchkowski, Prieface et Inde*, z4; Seybold'un Z.D.M.G.'deki (LXVII, 54r) tenkidi.
('3
Mukaddesi, 4; Bu krsmrn terciimesi MJ. de Goeje'nin Z.D.M.G.'deki (XXV, 4z-
58) makalesinde verilmiqtir.
"r i stahri, Ki t 6 bi' l- ne s alik ae' l-mem6lik, B. G. A. s nis indc A tkmt hr.
S
('i ibn Havkal, Kitib
Siretu'l-ar<, B.G.,4. serisinde grkmrqtrr.
('('
ismin Makdisi mi yoksa Mukaddesi mi geklinde okunmasr husfisunda bkz. MJ.
de Goeje, Joumal Asiatique, XIV, 361; r9o6 baskrsrndaki giriq ile A. Fischer'in
Z.D.M.G.'deki (LX, 4o4 vd.) cevabr; P. Schwarz, Iran im Mittellater, II, Girig. Bu isim yal-
nrz Sem'Ani'nin eserinde (u.. 53g'') Makdisi qeklindedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR r3

Abdullah b. Ahmed, eserini takriben 985'te yazmrgtrr) olup biitiin devirle-


rin en biiytik cofra$acrlanndan biridir. Eseri, Sprenger'in fikrine dayanan
A. von Kremer'in giiriigiine giire6T "her memleketin iklimi, vergileri, mah-
s0lleri, ticareti, parasr, iilgiileri ve idetleri hakkrnda verdi$i bilgiler Do[u
kiilttirii tarihi igin en miihim kaynaklardandrr".
Eb0 Zeyd Belhi'nin himisi, SAmAniler'in vezirlerinden ve gr4 yrhndan
itibaren Nasr b. Ahmed'in qocuklu$u zamanrnda memleketi idare etmig
olan Ebfi Abdullah Muhammed b. Ahmed Ceyhini idi68. Gerdizi'ye
gtire6e Ceyhini, "bilginin her gubesinde bir gok eser yazml$trr". Bunlardan
birisi co[raffa kitabr olup bu neviden bagka eserler gibi Kitdbii'l-mesdlik
ac'l-mcmdlik adrnr tagrmaktadrr. Mukaddesi bu eser hakkrnda giiyle demek-
tedirT0: "Miiellif yabancrlan toplayrp onlara memleketler ile gelirlerini,
oraya giden yollarr, yrldrzlarrn o memleketlerdeki yiiksekliklerini ve o
biilgelerin geniqliklerini sordu. Bu suretle o biilgelerin fetihlerinin kolaylaq-
trnlmasrnr, gelirlerinin ne kadar oldufunu, yrldrzlar ve gtrk kubbenin devir
ve hareketi hakkrnda sa$am bilgi sahibi olmayr di.igiiniiyordu. Diinyayr
yedi iklime (biilgeye) biilmi.ig ve her birine bir yrldrz tiyin etmiqtir. Bu ki-
tap yrldrzlar ile geometriden, halk igin liizumlu olmryan maddelerden
bahseder. Hind putlannr ve Sind hirikalarrnr anlatrr; vergiler ile gelirleri
sayar. Az bilinen mevkileri ve qok uzak biilgeleri anlattr$rnr gtirdiim. Eyi-
letleri saymaz ve askeii kuwetlerin bijliinmesinden bahsetmez; gehirler
hakkrnda fazla bilgi verrnez.
Di$er taraftan do[u, batr, giiney ve kuzeye giden yollarr anlatmakla
beraber bu yollar iizerinde bulunan ovalan, da$lan, dereleri, tepeleri, or-
manlan ve rrmaklarr belirtir. Netice olarak kitap uzundur; ancak askeri
yollarm go$unu ihmal etti$i gibi baghca gehirleri de anlatmamtgttr". Mu-
kaddesi qiiyle ilAve etmektedir. "Kitabtnr yedi cilt olarak Adudu'd-dev-
le'nin (975-gB3) kiitiiphanesinde giirdiim; mi.iellihn adr yaztlmamr$tr. Ni$a-
p0r'da iki muhtasar nijshasrnr giirdiim; bunlardan biri Ceyhini'ye iiteki
ibn Hurdadbih'e atf ediliyordu; ikisinin de muhteviyitr aynr idi, yalnrz
Ceyhini'ninki biraz uzatrlmrgtr. Bundan, Ceyhini'nin eserini gahsen topla-
drfr bilgilere dayanarak yazmrg oldu$u, bununla beraber ibn Hurdad-
67A. von Kremer, Culturgeschtchte, Il, 433.
68 Fihrist, r38; burada yanhghkla sonraki Ebtr Ali, yini Ebri Abdullah'rn oflu zikredi-
lir.
6e Metinlcr,6.

'o Mukaddesi, 3 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
14 V.V. BARTHOLD

bih'in eserini de geniq tilgiide kullandrfr ncticesi grkanlat*lir. Gerdd'de


ibn Hurdadbih'ten alman krsrmlar ile ciyhini'den iltibas edilen paryalar
negredilen metne uymamaktadrr. Fakat M. J. de Goeje'nin aragtrrmahnna
gtireTr ibn Hurdadbih'in co$rafasrnrn tam bir niishasr bulunamarnrgur.
Bu sebeple bahsedilen kitabrn bu mu, yoksa aynr miiellilin Kit6b ccmtzcrc
(yahut cumhfrr) Ensdbu'l-Furs adh daha genig bir eseri mi oldu$unu siiyle-
mek giigttirT2. Yalnz Ceyhini'nin eserinin de[il her halde farsgaya
terciimesini kaynak olarak kullandr$r, ibn Hurdadbih'in eserinin de yaz-
ma ntishalannrn orta Asya veya Hindistan'da bir zaman ortaya grkabile-
ce$ini iimit etmek igin bAzr sebepler vardrr73.
Gerdizi, Tiirkler ile ilgili fasrllan yazarken kullandr$r baghca kaynakla-
nn isimleri arasrnda ibn Hurdadbih ile ceyhini'nin eserlerini de zikre-
der7a. SAminiler'e tAbi olan G0zgan hiikiimdan Ebu'l-HAris Muhammed
b. Ahmed b. Feri!fin adna 372 (g8z-gSg) yrhnda Hudidu'l-Ahn adryla
farsga kaleme ahnan co$raSa kitabrnrn bilinmiyen miiellifi tarafindan aynr
kaynaklann kullanrldrfrndan giiphe yoktur. Qok faydah olan bu eserin
gimdiye kadar bilinen tek niishasr r8ge'de Buhiri'da bulunmug olup
A.G. Tumansky'nin mah idi75. Tiirk iilkeleri ve Orta Asya'daki biittin
gayrr mtislim memleketler hakkrnda elimizde bulunan arapga co$ra$a ki-
taplanna nazaran daha fazla bilgi verdifi igin iinerni biiyiiktiir.

ro-qegitli gehirlerin tarihleri ile ilgili eser-


ler
Siminiler devrinde tek tek gehirlerin tarihleri de yazrlmlgtrr. Bu gibi
eserlerden Orta Asya ile ilgili tek bir eserin bile asil metni bugi.ine kadar
gelmemigtir. Bu kitaplar hakkrnda verilen bilgilere ve gegitli eserlerde (bil-

7r ibn Hurdadbih, XV vd.


12 Fihist, r49; ibn Hurdadbih, X.
t3 ibn Hurdadbih'in
farsga terciimesinin bir yazma niishasrnrn Binbagr Raverty'nin
eline gegti$i hakkrnda rusga baskrdaki (Tabahal\ Ndsvi'dcki aktarmalara dayanarak) bilgi te-
yid edilmedi. r9o7'de tiliimiinden sonra yazma kitaplanndan ancak bir kag tanesi satrh$a
grkanlmrg olup yukandaki kitaplardan hiE biri bunlara dahil defildir (Prof. E.G. Browne
tarafrndan z Ocak r9z3 tarihli mektubunda bildirilmigtir).
7a
Barthold, )tchet o polezdkye a Srednlqtu A<i1u, (lapiski Inp. Akad. Nauk po Ist.-Phit.
Otd., I, No. 4) rz6.
75
Tumansky, srrasr gelince bu eseri negretme$i vadetti ise de (bkz. lapiskideki X,
IeI vd. makalesi) buna ijmrii vefa etmemiEtir (r Arahk rgeo'de i5ldi). Hudidu'l-AhmlnBa-
ron Rosen tarafrndan yazrlan bir kopyasr Petrograd'da Asya Miizesi'ndedir. V. Minorsky
tarafrndan yaprlan ingilizce terciimesi r957'de (London) negredilmiEtir.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR l5

hassa Scrn'ani'nin lfigatrnda) bunlardan yaprlan iktibaslara bakrlrrsa, bun-


lar, birkagr miistesna, tarihten gok dine iit eserler olarak giisterilebilirler.
Miiellif, gehrinin meziyetleri hakkrnda Hz. Muhammed veya Ashib'ma is-
nat edilen siizleri toplar, sonra gehirde dolmuq olan geyhler ve velileri sa-
yar; gehrin kurulmasrndan sonra orada geqen tarihi olaylara pek az yet
verir.

Siminiler'in baggehri olan Buhira'run tarihi, EbO Abdullah Muham-


med b. Ahmed b. Si.ileyman el-Buhiri76 (iilm. 3rzl924) tarafindan yazil-
mr$trr. Bir miiddet sonra, 332 (g+S-gU) yrhnda Ebff Bekr Muhammed b.
Ca'fer en-Nar1ahi77 1iilm. g+B/gSg), Nuh b. Nasr'a arapga "gayet beli$ bir
iisltpla" yazrlmrg Taih-i Buhdrd)r takdim etti. Bu kitapta "Buhira'nrn du-
rumu, iyi taraflan, giizellikleri, Buhiri ve gevresinde hayatm nasrl hog
geqtigi ve umffmiyetle gehirle ilgili biitiin husfislar belirtildigi gibi gehrin
iistiinlii$ti hakkrnda Hz. Muhammed ile AshAb'a ait siizler zikrcdilir. On
iigiincii yiizyrlda halkrn go$u "arapga kitaplan okuma$a pek istekli olrna-
.drklan" igin Eb0 Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kubivi, arkadaglannrn
iste$i iizerine (ve anlagrldrfrna giire o zamanki hiikiimdara takdim etmek-
sizin) kitabr farsgaya terciime etti ve biraz krsalttr; giinkii arapga metnin
bAzr krsrmlan "okurken usang veriyordu". Kubavi'nin eseri 5zz (rrz8-
ttzg) yrhnda tamamlandr. 574 QlTB-rr7g)'de Muhammed b. Zufer, eseri
yeniden krsalttr ve bu gekilde Buhird'nrn o zamanki hiikiimdan Sadr (yA-
ni uleminrn reisi) AMiilaziz'e takdim etti. Bagka bir bilinmeyen miiellif,
eseri Mofol istilisrna kadar devam ettirdi. Bu gekilde elimize gegti ve
r8gz'de Ch. Schefer tarafindan negredildiT8. Schefer tarafindan va'dedilen
genig agrklamah fransrzca terciimesiTe heniiz yaprlmadr. Kitap r8g7'de

76 K6tib
Qelebi, II, rr7, VII, 654; Wiistenfeld, Geschithkschreibe4 33. Belki el-Gunc6r
aynr Eahrstrr Eb0 Abdullah el-BuhAri ile el-Guncir'rn ayn ayn zikreditmelerinin sebebini,
Kitib Qelcbi'nin kullandr$r bir yazmada, sonuncusundan bahsedilirken miiellifin ikinci
likabrnrn atrlmrq olmasr ve iiliim yrltnrn 4Iz yerine 3rz olarak giisterilmesiyle izah etmek
miimkiindiir. isimlerin ve tarihlerin benzerlifi bunu giistermektedir. Kitib Qelebi'ye giire
el-Buhiri'nin adr Ebfi Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Siileyman, el-GuncAr'rn ise Eb0
Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Siileyman idi. Ayrrca bkz. Mctinlcr,6g;
Sem'ini, vr. 4l r r'.
77 Bu hususta
bkz. Lerch, Sur hs monnabs dcs Boukhir-Khoudahs, 8 (Travaux de la 3.
scssion Congris intemational des Orientalistes, Saint Petersburg 1879, ll,
+z+).
78
Dcsctiption topographQuc dc Boukhara, par Muhammed Nerchakhy, suivie de textes
rclatifs i la Transoxiane, negr. Ch. Schefer, Paris r8gz. Ayrrca Buhiri'da tagbasmasr yaprl-
mr$trr.
7e Nargahi, IV.

Eskikitaplarim.com Karagz
v.v. BARTHOLD

Tagkent'te N.S. Likogin tarafindan benim nezaretim altrnda rusgaya qevril-


di80.
Nargahi'nin eseri, cismani bir htikiimdar igin, hem de dini hareketin
heniiz tamimiyle iistiin gelmedi[i bir zamanda yazrlmrg olup ashndaki
umirmi tarihi bilgiler, bagka bir gehir tarihine nisbeten daha qoktur. Arap-
Iar'rn seferleri, Nargahi'de bizan Tabeii'dekinden daha genig anlatrlmrg
olup miiellifin, elimize gegmemiq olan arapga tarihleri kullandr$r anlagrl-
maktadrr. Hatti bir ktsmtntn Meda'ini'den aktarrlmrg oldu$u farkedili-
yor8r. Bu eseri farsgaya geviren, kendisince usandtnct ve liiz0msuz giiriilen
her geyi kitaptan grkardr$r gibi bagka kaynaklardan aldr$r bilgileri kitaba
ilive etmiqtir. Bunlardan bizirn iEin en ijnemlisi Ebu'l-Hasan Abdurrah-
man b. Muhammed en-Nigip0f'nin "ilimlerin Hazinclni" adh kitabrndan
aldr$r Buhiri'nrn eski tarihine iit krsrmlar ile ibrahim adrnda bir kimse-
nin eserinde Mukanna hakkrndaki biiliimdtir. Adr gegen mtiellit muhte-
melen Ebu ishik ibrahim b. el-Abbas es-S0h adrndaki meghur giirdir
(olm. z4g/857)t2. Bu zat-bazr tarihi eserler de yazmrgttr. Fihrist mi.iellifi83,
bagka bir dini tarikatten bahsederken S0li'nin bir kitabrnr zikreder.

EbO Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Buhiri el-Guncir8a (iilm.


4rz/ tozr)'n, "el-Verrak" lakabr ile anrldr$rna giire ki$rtgr yahut kitapEr
oldu$u anlaqrhyor. Bir "BuhirA Tarihi' yazmr$ olup Sem'ini (Musta$fr
ri'den naklen) ondan SimAniler devletinin kronolojik bir tizetini almtgttr.
sem'ini, aynca Ebff Bekr Mans0r Bersahi'nin bir "Buhiri Tarihi"ni daha
zikreder8s.
Aslen Esteribidh oldu$., halle Semerkant'ta yagamrg olan Ebir Sa'id
AMurrahman b. Muhammed el-idrisi (iilm. 4o5lror5) her iki gehrin tari-
hini yazmrgtrr.s6 Semerkant tarihi hakkrndaki eseri, meghur fakih Ebfi
m Muhammed Narshakhi, istoriya Bukhary, perev. s'pers. N. Lykoshin, Taqkent I897.
8r Nargahi,
58; burada jl.r-- Yerine belki ji-r., okumak
lazrmdtr'
s2 Bu gahrs hakkrnda bkz. Fihrist, rzz ve II, r57; Goldziher, Muhammedanische studbn,
I, r r4; yakut, irS6d, I, Vi0-277. Taihgi Ebi Bekr Muhammed b. Tahya es-Sili ile kanStuilma-
-(bu
nah hususta bk<. Brocblmann, GAL, l, I43; Barthold, lapiki, XVUI, r4B vd' ve I'
Kratchkowsky, lapiskt,XYlll, TT vd.' XXI, 98 vd.).
83 Fihrit,344.
sa Yakut, onun biyografisini vermektedir, irsad, VI, 3zg; burada iki geqit tarih (4Io ve

4zz) verilmektedir.
8; Sem'ini, kelimesinde (vr.746); fakat belki Ebir Bekr Muhammed Nargahi
,ri-rl
aynr gahrstrr.
Sem'ini,r"+r:!lkelimesinde,semerkant tarihi hakkrndaki kitabrnrn adr Sem'ini ta-
s6

rafindan ( C;r+l kelimesinde, vr. zr5") verilmiEtir: Kil1bn'Likndl li-maifat'ir-ri6l.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR q

Hafs Omer b. Muhammed en-Neseli (olm.5g7/tt4z-tr4g) tarafindan on


ikinci yiizyrla kadar devam ettirilmigtir. Bu eser " Kand" yahut "Kandiye"
adryla tanrnmrgilr87. Nesefi'nin talebesi Ebu'l-Fazl Muhammed b.
Abdiilcelil es-Semerkandi bundan iktibaslarda bulunmugturss. Bu eser-
den, bahsi gegen muhtasar metninin farsqaya terciimesinden baqka bir gey
kalmadr$r anlagrhyor. Bunun bAzr yazma niishalarr Leningrad Universitesi
kiiti.iphinesinde ve ilimler Akademisi Asya Miizesi'nde bulunmakradr8e.
Burada islim'dan iinceki devir hakkrn da bdn bilgiler, Arap fetihlerine
diir riviyetler, bAzr binilarrn ve sulama sisteminin tarihi varsa da, en ge-
nig krsmr, hadisler, velilerin hayat hikAyeleri, mezarlan ve bunlann ve ne
zaman ve nasrl ziyaret edilecekleri hakkrnda genig agrklamalar bulunmak-
tadrr. KAtib Qelebi, Nesef tarihi miiellifi Musta$liri'nin eseri olan ayrr bir
"Semerkant Tarihi'nden bahsetmektedir.
Nesef civarrnda Versin ktiyi.inde diinyiya gelen Ebu'l-Hiris Esed b.
Hamd0ye el-Versini (iilm.3r5lgz7), "Kiq ve Nesef halkrnrn rekabeti (mufi-
hara) kitAbr"nda Kegke-DeryA vadisinden ayrrca bahsederm. Kig ve Nesef
gehirlerinin tarihine iit bagka bir eser Ebu'l-Abbas Ca'fer b. Muhammed
el-Musti$firi (iilm.4o5lror4) tarafrndan yazrlmrgtr. Nesef ahAlisinden
miihim gahrslar hakkrndaki bilgileri iki kahn cilt iginde tophyarak bu ga-
hrslardan seksen grup kadar sayml$tlr.

Ayrrca, el-Hakim EbO Abdullah Muhammed b. Abdullah el-Beyyi'


en-NigAb0ri (iilm. 4o5lror4), Nigip0r gehri ulemisrnrn hayat hikayelerini
sekiz kahn ciltten ibaret bir eserde toplamrgtrrel. Bu kitabrn bir niishasrna
sahip oldufu anlagrlan Tiirk bibliyografyacrsr Kitip Qelebi (iilm. r658), ki-
tabrn bag ve son taralrndan aktarma yaptrktan sonra "Giizlerim bundan
daha miikemmel bir'tarih giirmemigtir" diye ilive edere2. Biilge tarihleri
arasrnda benim likrimce birinci srrayr ahr. Bahsettiklerinden go$u kendi

87 Kitabrn tam adr ydur: Kitdbi'l-Kand ( gL*"jl


fi Tarih Semerkand. Bu ismi Sem'ini
kelimesinde) Kitabi'l-Kand fi marifet ubm6-i Semerkand geklinde vermektedir.
88 Katib Qelebi, II, r33.
Ee Metinler, 48. Kitap, W. Vyatkin tarafrndan rusgaya gevrilmigtir. Bkz. Sprauoch,
Knkh, Sam. VIII ve Barthold'un /apikideki (XVIII, r8z-r9o) tenkidi. Bize intikal eden ki-
tapta aErklamalarr bulunan en son yazar Seyyid Ahmed b. Emir Veli olup eserleri on be-
ginci asnn sonlanndan ewel degildi.
m Sem'ini kelimesinde.
,riyjl
0' Sem'inigJl ve cf;1L*!l kelimelerinde. Ebu'l Hasan Beyhaki'ye giire el-Beyyi'in
eseri Iz ciltten meydana geliyordu, bkz. Rieu Suppbment lo Cat. of Persien MSS,6r.
e2 Kitib
Qelebi, II, r55 vd.
F,2

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Fyhleri, yahut tcyhlcrinin geyhleridir. Ashab ve Tibfrn'dan Horrnen'a p-


lenleri ve orada kalanlan, neseplerini ve hallerini ktsaca anlatr. Sonra Ti-
biin'in ikinci, iigiincii ve diirdiincii nesillerini sayar. Hepsini altr tabakaya
aymr. Her tabakadakini alfabetik srraya koymugtur. Altrncl ve onuncu ta-
bakaya 3zo.38o yrllan arasmda hadis nakledenler dihildirler. Abdulgifir
b. ismail el-Firisie3 bu eseri 5r8 yrhna kadar devam ettirmigtir; el Bey-
yi'in eserinin muhtasar bir tertibi Zehebi (61m. 774/1348) tarafindan ya-
prlmrgtrr.

Beyyi'in kitabrnrn muhteviyitr ihtisasa iit ise de, Sem'ini'nin eserine


ahnan Simc0riler tarihi hakkrndaki frkrasma bakrlrrsa, bu kitap bizim igin
qok faydah olacakue4. Bu riviyetten ii$rendifimize giire Simc0riler, Simi-
ni devletine kargr agrkga muhilefete gegince uleminm yardtmma mazhar
oldular. Qiinkii htikfimet ile askeri aristokrasi arastnda ortaya grkan miica-
dele srasnda ulemA, um0miyetle sonunculann tarafint tutuyorlardr. Bey-
yi'in eseri muhtemelen Gerdizi,e5 Avlie6 ve Hamdullah Kazvini'nine' kuy-
na$r idi. Bunlar Vezir Ebu'l-Hiiseyn Utbi ile Simc0riler arasmdaki ihtilifr
1ibni.i1-Esir, Regidtiddin, MirhAnd ve di$erlerinin kaynagr olan) tarihgi
EbO Nasr Utbi'ye nisbeten vezirin aleyhinde gtisterirlereE. Hirezm tarihi,
Ebfi Ahmed b. Sa'id el-Kidi'nin (iilm. 346/657) el-Kdf adh eserinde bahis
mevzuu edilirs.
II - Karahinlrlar de vri tarihgileri
Iftrahenhh zamanrnda Miveriiinnehr'de kiilttiriin gerilediii giiphe-
sizdir. Bezr hiikii,mdarlann iyi niyetine ra$men memleketin, hiikiimdar ii-
leginin gahsi miillri.i oldu$u giiriigii ve bu giiriigiin neticesi olank iilkcnin
phzidclr arasmda taksimi sebebiyle iktidar miicadeleleri yalnu kiiltiiriin
&[il, ziraat, ticirct ve saniyiin de gerilemesine zemin haarlamtgtr. IGra-
hinhlar derninc iit kitaplardan adtnt bildiklerimiz gok azdrr. Bunlardan

er AMulgihr'in eserini Yakut (lrgril, II, Io7) Ramazan


5r8'de 6len bir ilimin .biyo-
grafisinde kullinmrgtrr. Dostum Ahmed Zeki Velidi (Togan), bu eserin bir niishasrnr lstan-
bul'da giirmiiqtiir.
e{ Sem'ini, 6tja')l kelimesinde.
ei Mctinbt, rt vd.
% Mctiakr, gr vd.
e1 Tarih-i GiQide, gB5 vd.; Nargahi, Io5.
es Bkz. Barthold, <ap;ski, XVIII, I47, el-Bcyyi'den iktibas ettili parga; lbn'el-Ceu-
zi'nin Kitilbii'l-muntazam adh eserinden altnmtgbr (Ifuhire yazmasl, Tarih 3o6); ibn'el-Cevzi
hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, l, 5oz.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKI"{R 19

ikisi, Tamgag Hin ib'rahim b. el-Hiiseynm (ii{m. 5g7lrzor'dcn scrra)


adrna Mecdeddin Muhammed b. Adnan tarafrndan yarrlrarg olan
"Tiirkistan Tarihi" ve "Hitiy Tarihi"dir. Birincisinde "Tiirlr boylan ve
Tiirkistan'rn fevkalideliklerinden" ve Avfr'ye giirt Tiirkler'in "Es-
ki hi.ikiimdarlanndan", ikincisinde HitAy imparatorlu$undan bahsdilir.
Hicri altrncr yuzyilda yaSam{ olan miiellilin bu son tibirden maksadr (za-
manrmrzdaki gibi) Qin'in tamamr de$il, ancak Hitiylar'rn memleketi ol-
mahdrr. HitAylar o zaman Orta krall{m kuzey krsmmda hi.ikiim siiri.iyor-
lardr; yahut Kara-Hitiylar imparatorlufunu, yini Batr Liao'yu kastetmig
olmasr ihtimali gerge$e daha yakrndrr. Onun Tiirkistan tarihini kullanmrg
olan Avfi, ondan hinedamn Kara-Hin likabr verilen atasr hakkrnda hayali
bir efi*ne aktarmrgtrr ki, onun da bu kitaptan ahndr$r agr!1rrr0t. Hitiy ta-
rihi, $iilrulbh Zeki'nin (talriben 8&/ r45fl BcL{ctii't-taffihindet02 zikre-
dilir. Muhammed b. Ali el Kirgi, buna ilive olarak Muhamnrcd b. A&
nin'rn eserini tiirkgeye gevirmigtir.
b{iveriiinnehr'de Karahfolrhr zarnarunda yanlarr tarihlerdm yahz
bir tanesinin irltital etti$i anlagrhyor: Muharnmed b. Ali d't&.
tib es-Semerkandi'nin t03 A'rdlii's-s;fu Ii a&idi, fuasc ailli' eseridir- On
ikinci yiizyrhn son yansrnda hiikiim siiren lGlrg Tamgag Han l\,{cd&d b.
Ali adrna yaalmrgtrr. Miiellifi, daha gok "Sindbid'rn Biiiik Kitibr' adh
hrsga beyitlerin yazan olarak tamnrnry$rre. Tarihinin bugiin tek yazma
niishasnmros varh$r bilinmektedir. Sultan Sencey'e kadar (Sencer dahil)
gegitli htikiimdarlannrn hayat hikiyelerinden ibirettir. Hiknyeleri daha zi-
yide anekdot mAhiyetinde olup um0miyetle pek taydah de$ildir. Kitabrn
sonuna ahnan Krhg Tamgag Hin'm saltanatr esnasmdaki Cagda$-olaytar
16.
bu hiikiimden istisna edilebilir

s Kitib Qelebi, II, rz9; Merv tarihleri hakkrnda bkz. Zhukovsky, Razoaliry Stanao
Maaa, Saint Petersburg r89r4 (Materialy po arkheologii Rossis, imparatorluk Arteoloji Ko-
misyonu Neqriyatr No.16) z. Belh tarihleri iqin bkz. Schefcr, Clvcslomalirptsanc,l,6zvd.
'o Kitib Qelebi, II, t22, t27, r43. Miiellifden AvFr (Liib6b, I, r79 vd., II, 378) dayrsr
olarak bahseder.
tot Mctinlcr, too vd.
f02 H. Eth6, Catalngue of thc Persian MSS in tlu Bodbian Library, 25.
r0rKetib Qclebi, I, 368. Avfi'nin Co1nin'l-Hikaldtlnda bu kitabrn bir kag defa adr ge-
ger (H.M. Nizimeddin tarafrndan qifahcn bildirilmigtir).
fm Bkz. cl-Mwaffcrle (Sbornik statei uchenikov bar. V.R. Rozena), Saint Petersburg,
e55 vd., r897.
r05 Cod. Lugd. go4 (Calalogus eodium oricatalitm bibliolhcac Ac&rnilc Ll,gdr*i Bataoo-
rum,lll, t4).
to6 Mainln, Tr vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

KarahAnhlar ile ga$dag olup Do$u Tiirkistan'da ya$ayan Alimlerden


yalnrz bir tarihgi biliyoruz: Ebu'l-Fut0h Abdulgafir (yihut Abdulgaffar) b.
Hiiseyn el-Alma'i. Hicri beqinci yiizyrlda Kiggar'da yagamr$ ve gehrin tari-
hini yazmrgtrr (babasr o$lundan sonra 486/ro93 de iildii). Daha sonra
bahsedilecek olan cemdl Kargi tarafindan yaprlan iktibasa bakrlrrsa kitap-
ta Eok efsaneler ve gok kronolojik hatilar vardrr. Sem'6ni, aynr mtiellihn
bagka bir eserinden (Mu' cemu I luyiQ bahsetmektedir. r07.

Avrupah aragilncrlann yarunda islAm milelliflerinin de o zaman


Miveriilnnehr'de cereyan eden olaylara ait bilgileri bilhassa iran'da yazr-
lan eserlerden almalannrn sebebi ancak Karahinhlar devletinde kiilti.irtin
zayrflamrg olmasr ile izah edilebilir. Ceyhun'un gtineyindeki biilgelerde
do$rudan do$ruya Simdniler'in halefleri olan Gazneli sultanlann sarayla-
nndaki tarihgilerin eserlerini ilk iince zikretmemiz gerekmektedir.
rz
- G azneliler devri tarihgileri
Gazneli devrinin tarih edebiyatr oldukga zengindir. En eski tarih, adr
gegen Abdtilmelik b. Muhammed Sa'ilibi'nin ga$dagr olan EbO Mansur
Hiiseyn b. Muhammed Se'ilibi'nin eseridir. 108
Mahmud'un kardegi Ebu'l-Muzaffer Nasr (olm. 4tz/rozr) adrna ya-
zrlmrgtrr. Dijrt ciltten ibaret olup Mahmud'un saltanail zamanrna kadar
getirilmigtir. Bunlardan yalnrz ilk iki cildi mevcut olup islim iincesi Arap
tarihi ile Hz. Muhammed'in hayatrnr iEine almaktadrr. Kitabrn adr ,lfi-
tdbii'l-gurcr fi siyei' l-milik ae ahbdihim'dir tOe

Bir miiddet sonra, Nasr'rn ijliimiinii mi.iteikrp Eb0 Nasr Muhammed


b. Abdulcebbir Utbi tarafindan arapga " Tarihii'l-Temfnt" adh bir kitap ya-
almrg ve Nasr'rn vefatrna kadar getirilmiqtir. Bu eserde g65-4rz yrllan ara-
srndaki olaylar biitiin tafsilAtiyle anlatrlmaktadrr: bu devrin tarihi iEin
ibni.i'l-Esir ile di$er mi.ielliflerin baqhca kayna$r idi. Utbi'nin eserinin ash-

r07
Sem'Ani, 15Ft<l ve ..rJYt kelimelerinde.
r08 Bununla beraber Hindmir, bu eserin miiellifi olarak Abdi.ilmelik'i giistermektedir
(Habtbi\-siyer. Tahran rz7r,lI, r4o). Miiellifin adr Paris k0ttiphanesinde bulunan yazmada
bulunmadr$ igin belki Kitib Qelebi tarafrndan yanhg zikredilmigtir ve tarih miiellifi ile an-
toloji miiellifi aynr gahrstrr. Ancak bu gciriigiin kargrsrnda, Kitib Qelebi'ye g6re tarihin yaza-
nnrn Maragh, antolojinin ise Nigiprirlu oldu$u ileri siirilebilir. ibn Mu'in'in eserinde
(Dom yazmasr 276 Yr 4zz^) tarihgi Se'ilibi'nin adr Abdulmuttalib b. Muhammed b. ismail
diye geger.
foe de Siane, Catalogue des manuscrits arabes de la Bibliothique Nationale, Paris r8g3-95,
zB4 (Supplement, 7 4z A).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 2t

run tetkikini giiqlegtiren a$rr bir iislOpla yazrlmrg olmasrna rafmen A.


Mtiller'in igaret etti$i gibitto ohylar hakkrndaki fikrini, bir saray tarihgisin-
den beklenilmiyecek bir rahathkla siiyler. Miiellif, kendi hayat hikiyesin-
de, kitabr, Mahmud'u "yiiceltmek"maksadiyle yazdr$rnr ve bu suretle vezi-
rin tevecciihiinii kazandr$rnr itiraf eder. Bununla beraber o parlak saltana-
trn kiitii taraflarrnr, tideme$e giigleri yetmiyecek kadar a$rr vergilerle peri-
gan olan halkrn sefiletini gizlememigtir. Siminiler devrinde iki vezir yetig-
tirmig bir iileye mensub olup kendisi de Mahmud zamanrnda devlet me-
muriyetinde bulunan Utbi'nin, biirokrasinin i.istiinlii$iine dair hkirler ile
dolu olmasr tabiidir. UlemA srnrlrnrn muhalefetinden ve umOmiyetle
biirokrasi tahakkiimiine diigman unsurlardan diigmanca siizlerle bahseder.
Asrl arapga metni Sprenger tarafrndan r847'de Delhi'de negredildi. $eyh
Menini, Iz86 (t869)'da Kahire'de aynr eseri filolojik agrklamalarla yeniden
negretti. Utbi'nin metni r3ol (rBB3)'de Kahire'de, kenannda ibni.i'l-Esir'in
metni (X. cilt) olmak tizere tekrar basrldr. Leningrad'da ilimler Akademi-
si'nin Asya Miizesi'nde Tarihi'l-Temtnthin 663 (r265)'de yazrlmrg nefis bir
niishasr bulunmaktadrr. II l.

Utbi'nin eseri 6oz (rzo5-lzo6) yrhnda Ebu'g-$eref Nisih b. Ca'fer el-


Curbizekini tarafindan farsEaya gevrildi. Bu terciime iran miiellifleri tara-
frndan kullanrlmrg olup go$unlukla Curbizekani'nin metnini harfiyyen al-
mrglardrr. Bu terciime rz74 QB57-t858) 'de Tahran'da tagbasmasr olarak
neqredildi. Siminiler tarihine Ait krsrmlar, Schefer tarafindan neqredilen
TAnh-i Naryaht)e ilive edildi. Curbizekini'nin eseri Reynolds tarafindan
ingilizceye Eevrilip IB5B'de basrldr ise derr2 Schefer ve Dr.Rieu'nun hakh
olarak stiyledikleri gibirl3 pek srhhatli de$ildir. iranh miiellif arapga metni
umOmiyetle do$ru terctime etmig ve gok az yerlen atlamrgtrr. Fakat Utbi
tarafindan ilive edilen hayat hikayesini terctime etmemigtir.
Utbi'nin ga$daqlarrndan EbO Reyhdn Muhammed b. Ahmed el-Bir0-
ni (tilm. ro48), islim Alimlerinin belki de en biiyii$iidiirrra. Baghca ara$-
rro A. N4iiller,
Dn Islam, Il,6z.
rrl Yazma No.5Io; krg. Rosen, Nolices sommaires des manuscils arabes du musie asiati-
gua,Saint Petersburg r88r, gr4. FarsEa terciimesi hakkrnda Noticcs ct cxbaik'dc (IV) genig bilgi
vardrr. Arapga ve farsga versiyonlan iqin bkz. Browne, A. Literary History of Peria, ll, 47t,
Utbi'ye Ait agagrdaki biitiin krsrmlar, asrl rusga baskrdaki Asya Miizesi'ndeki yazmadan
ahnmtg aktarmalar defiil, Utbi-Menini adr altrnda $eyh Menini'nin niishasrndan ahnacaktrr.
r12
Reynolds, The Kitabt Tamini, Lond.on ft58.
f13 Rieu,
Catalogue, t57.
lra Bu hususta bkz. Rosen'rn
lapikideki (III, r47 vd.) makalesi.

Eskikitaplarim.com Karagz
l,*,u,u' matematik :ugu halde, tarihi eserleri de
".
vardrr. Bunlardan "Hirezm "r,,".r1'l;:..
Tarihi" bugiin mevcut de$ildir. Mahmud'un
Hirezm'i fethi hakkrndaki bilgiyi Beyhaki ondan almrgtrr. Metni, ingilizce
terci.imesi ile birlikte Sachau tarafindan negredilen Birfini'nin kronolojik
eserinde bilhassa HArezm tarihi hakkrnda krymetli bilgiler bulunmakadrr
Prof. Sachau, bu lasrmlan lur Gcschichte und Chronohgir oon Khufrrkm adh
eserinde kullanmrytr I rs.
Eb0 Sa'id Abdulhayy b. Dahhik Gerdizi, takriben ro5o'de farsga
lc2ni'l-ahbdr\ yazdr. Tiirkler ile ilgili bir krsrm (bkz. s. rg) ile Hindistan'a
iit bir fasrldanrr6 bagka bu eser, 4zg (togz) yrhna kadar Lralifeler tarihini
ve Mevd0d ile Muhammed arasrnda 432 (ro4r)'de Dnever'de yaSan sa-
vaqa kadar Horasan tarihini igine ahr. Sel6rn0lnin eseri kayba*&*indrn,
Suidlcr de dOhril Horrmr tarihini ara*trrfint igin ilk bayuracaFrtu
kgfnatlar arasrnda lrryt'**ar yer a&n. $imdilik iki niishasr mevcut olup
ikisi de ddukg. muahhar&rrt7. Gxhii'rin metni bAzan ibnii'l-Esir'e gok
ydrndrr, hatti b6zr yerlerinde hernen harfiyyen terciimesidirrrs Bunun se-
hebi, her iki tarihginin de aynr tarihi kullanmrg olmasryla izah edilcbilir.
Bu kayna$rn da Se*dmi'nin eseri oldugunda giiphe yoktur. Siminiler tari-
hi hakkrnda ibnti'l-Esir'de ancak Ebfi Ali Qa$ini'nin iiltimi.ine kadar bilgi
bulabiliyoruz. Sellimi'nin eseri de muhtemelen aynr olaya kadar gelmig
olmahdrr (til". s. r3). 344-365 yrllan arasrndaki olaylardan ibnii'l-Esir he-
lr5 Bkz. yukarrda s. I, n.3. Bir0ni'nin eserinde de (ve daha tam) bir yazma niishasr
hakkrnda bkz. C. Salemann, Bulbtin de I'Acad. dc St. P. rgrz, B6r vd. Bir0ni'nin biyografisi
Yakut'ta (iry6d, Vl, go83r+) bulunmaktadrr.
116
Sachau, Albauni\ India, London 1888, II, 3fo, 397. Bu bilgiyi S. Th. Oldenbo-
urg'a borgluyum.
rf7 ilk baskrda mtiellif, Eth6'nin yanhgrm (Catalogue, tr) tekrar ederek Oxford yazma-
srnr Gendizi'nin eserinin yegine bilinen niishasr kabul etmiqtir. Hilbuki bu eserin bagka bir
niishasr da Cambridge'de King's College Kiitiiphanesi'nde (No.zI3) bulunmaktadrr. Bu
niisha hakkrnda bkz.J.R.A.S., New Ser., III (1868). ro5-t3r (Festshrift Niildekede, I73 n. 5
de yanhghkla belinti$im gibi Morley'ye de$il Palmer'e iittir): Gerdizi'nin eserinin s. tzo'de
adr geger. istinsah tarihi pek belli defiilse de g3o (r524)'da yazrldr$r anlagrhyor. Yazmantn
drg giiriiniigii ve yazr karakteri bunu desteklemektedir. Oxford yazmasrnrn Cambridge yaz-
masrndan istinsah edildi$i muhtemeldir. Aynr yanhEhklar gof,unlukla iki yazmada bulun-
maktadrr (meselir;;r J-'.p kelimelerinin her iki yazmada bulunmasr gibi,krl. Mclinle4 6, n. r r);
fakat bazr durumlarda Oxford yazmasrnrn okunuEunu Cambridge yazmaslna giire tashih et-
mek mi.imkiindiir. Oxford yzrzmasr Browne'in eserinde (A Litcrary History oJ Pasia ll, t88)
'yeginc bilinen niishasr" diye zikredilir. Raverty, Tabakat-r N6xi'1c iit notlarda Cerdizi'nin
eserinden aktarmalar yaptrysa da (s.9or) hangi yazmayt kullandrir bilinmemektedir.
rf8 Bilhassa Ahmed b. Sehl'den ahnan parqalarda (krq. Mctinbr,6; ibnii'l-Esir, VIII,
86).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 23

men hig bahsetmedifi halde Gerdizi, ibnii'l-Esi.'in bilmedi$i bagka bir


kaynafa dayanarak oldukga genig bilgi vermektedir. Gerdizi'nin Selli-
mi'den faydalandr$r, Gerdizi'nin Amr b. Leys hakkrndaki haberlerinin,
iun Hatrmn'rn kitabrnda Sellimi'den aktarrlan krsrmlara harfiyen uyma-
I re.
sryle ortaya grkmaktadrr
45o (ro58) yrhnda Mahmud Verrik, 4o9 (ror8-Iorg) yrhna kadar
"birkaE bin yrhn" tarihini igine alan eserini tamamladr. Bu kitap hakkrn-
daki bilgimiz bilhassa Beyhaki'den altnmtgttrr20. Amr b. Leys'in Gazne
gehrini yeniden inga etti$ine diir bilgiyi ondan almrgtrr. Beyhaki, Mah-
mud'un giivenilebilir bir tarihci oldufunu, ondan daha geniq bir qekilde
bahsetmek istedifiini, fakat iradesi drqrnda bazr durumlardan dolayr bunu
bagaramadrfrnr stiyler: "Hakkmda uzun bir methiye hazrlamlgttm; geqitli
sahalarda on-onbeg kadar dikkate de$er eserini giirdiim. O$ullan bunu
duyunca aleyhimde harekete gegtiler ve giiyle dediler: Biz, babamztn
stizlerinin kendisi siiylemeden tjnce senin tarafindan kullanrlmasrna rizt
de$iliz. Bu niyetimden istemiyerek vazgegtim.' Mahmud Verrik'tn eseri-
nin 4o9 yrh olaylariyle bitirilmig olmast, Beyhakri'nin tarihinin o yrhn olay-
lanyle baglamrg olmasrndan anlaqrlmaktadrr.
Ebu'l-Fazl Muhammed b. Hiiseyn Beyhaki'nin (olm. 47o/ to77-ro79)
eseri, islimi tarih edebiyatmda her halde bugiin mevcut eserler arastnda
tinemli bir yer iggal eder. Beyhaki, tam bir vukuf iler2r kitabtnt di$er ta-
rihlerle karqrlagtrnr ve "bir sultan tarafindan bir kumandanln $u yahut bu
harbe giinderildi$inden bagka okunacak bir gey yoktur; gu giinde savag-
mrglar yahut bangmrglar; biri di$erini yenmig yahut aksi olmug; bir yere
gitmigler" geklinde, fikrini beyan eder. Beyhaki bu qegit tarihgilerin aksine,
giirdii$ii biitiin olaylan genig olarak anlatr. Beyhaki'nin eseri 4o9 yrh
olaylariyle baglamaktadrr22 Fakat o biiyiik eserinin ancak kiigtik bir krs-

rre ibn Hallikin, No.B3B; de Slane terciimesi, lY, gzz,3z6; krg. Mainb, 5.
r2o Beyhaki, Taih-i Bqhak| 3r7.
r2r Beyhaki, Taih-i Bqhaki,
4p'B.
r22 Bu sebeple Dr. Rieu'nrn Beyhaki'nin eserinin Gazneli devletinin ortaya qrkrqryla
baEladr$rna (Catalogue, I, r59) yanhqtrr. Tarihgi Cfrzcini tarafindan Beyhaki'den
dair giiri.iEii
yaprlan aktarmalarda Sebiik+egin'in adr geEiyor ise de bu krsmrn Mahmud'un tarihinden
ahndrfr agrktrr. Bu tip konu drgr ilAvelere eserde qok rastlanz (bk2.557). Morley neqrinden
baqka r3o5 tarihli bir yazmadan ahnmtq ve I3o7'de Tahran'da basrlmrg bagka bir negri da-
ha vardrr. Bir kag niishasr Prof. Zhukovsky tarafindan Petrograd Universitesi kiitiiphanesi
igin satrn ahnmrgtrr. Morley neqri ile aynr ise de bir kag sayfa ewel baglamrgtrr. Ebu'l-Ha-
san Beyhaki, Taih-i Bqhak'da (British Museum, pub.3585, vr. ror'tro3b) Ebu'l-Fazl Bey-
haki'nin hayatr ve eseri hakkrnda faydah bilgiler vermektedir. Burada belirtildi$ine giire

Eskikitaplarim.com Karagz
24 V.V. BARTHOLD

mr, Mes'fid'un saltanatl zamanl (Io3o-ro4r), elimize geEmigtir.Altrncr cil-


din son yarrsr ile, yedi, sekiz, dokuzuncu ciltler ile onuncu cildin bdzr kr-
srmlanndan ibarettir. Eserin elimize gegen krsmr Morley tarafrndan
Kalkiita'da negredildi. 41o-+5r (ro5B-ro59) yrllarrnda yazrlmrgtrr. Beyha-
ki'nin hangi yrla kadar geldi$i bilinmemektedir, lakat 3o cilt kadar oldu-
$unu biliyoruzt23.Ilk ciltlerden krsa bilgiler on i.iEiincii yiizyrl tarihgilerin-
den Cfizcinir2a ile on beginci yiizyrl miielliflerinden Hifrz-r Abrfir2s tara-
frndan ahnmrg ise de son yirmi ciltten hiE bir aktarma bulunamadr.
A. Mi.illert26, Beyhaki'nin eseri hakkrnda "iranh bir memurun rffzni-
mesi" demekte ise de bu hiiki.im pek dogru defildir. Prof. Sachau'rn teklif
etti$i gibir27, "hitrriu" demek daha do$ru olur. Beyhaki, eserini ihtiyarh-
$rnda, devlet memuriyetinden aynldrktan sonra yazmrgtrr. Do$umu yakla-
qrk olarak 386 (996) yrhndadrrl28, takriben 4rz (rozr)'de memuriyete girdi.
43r (ro3g)'de iilen Eb0 Nasr Migkin'rn maiyyetinde diplomatik tahrirat
kaleminde (Divanii'r-Resiil) on dokuz yrl Ealryu12e. EbA Nasr'rn
iiliimiinden sonra Sultan Mes'0d, onu himAye etmekte devim etti ise de
Mes'fid'un iiliimiiyle mevkii sarsrldr, bir miiddet gadre ufradt; bunun se-
bebinin kendi hatAsr oldu$unu itiraf ederr3o. Sonra tekrar memuriyete
ahndr ve Sultan Abdiirregid zamantnda (ro49-ro53) kalem miidiirlii$iinde
bulundul3r.
Sarayla temasta olan bir memur olmast sebebiyle Beyhaki'nin en gok
saray ve memuriyet hayatrndaki olaylarla, saray ve bi.irokrasi entrikalariy-
le, hiiki.imdara $u veya bu istikamette tesir etmek istiyen gegitli gahrslarrn
rekabetleriyle meggul olmasr tabiidir. Buna ilave olarak, drg miinasebetler

Beyhaki'nin eseri otuz ciltten ibaret olup Sebiiktegin'in saltanatrnrn baglangrcrndan ibra-
him'in saltanatrnrn baglangrcrna kadar olan devreyi igine alrr (Mahmud Verrik'rn eserinin
buna dihil edildifi aErktrr). Miiellif Safer 47o (A$ustos-Eyliil Io77)'de 6ldii. Ebu'l-Hasan,
eserin qeqitli krsrmlannr birEok kiitiiphanelerde giirmiig ise de tam bir niishasrnt giirmemig-
tir; bkz. Barthold, Btyhakt mad. i.A.
r23 On beqinci yiizyrl miielli{lerinden Fasih (Asya Miizesi yazmasr
5Bt a, vr. 263) ile
MirhAnd'a g<ire biiyledir.
t2a Tabakal-rNdnrt,68.
t2s Melinler, r57.
126 A. Miiller, Der Islam,lI, tg4.
r27 Sachau, /ur Geschichte, ll, 5.
128 Beyhaki, Tarih-i Bqhaki,246.
l2e Beyhaki, Tarih-i BEhak|749.
ls Beyhaki, Taih-i Befiaftt 754.
f3f Beyhaki, Tarih-i Belhaki, rzz.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 25

hakkrnda da
oldukEa do$ru haberler verdi$ini giirmekteyiz. Qegitli
hi.ikiimdarlara giinderilen resmi yaztlarrn go$unu kendisi yazmrgtrr; fakat
bu vesikalann asil metinlerini bize bildirememigtir. Qiinki.i azledildi$i za-
man vesikalar kendisinden zorla ahnmtg olmahdr. "Abbasi halifesi,
Ti.irkistan hAnlan ve di$er hiikiimdarlar ile yaprlan haberlegme hep benim
visrtamla olurdu. Biitiin vesikalar elimde idi, fakat kasten imha edildi. Ne
yazrk ki, bu cennet bahgeleri gimdi hazrr de$ildir. Bu tarih gergekten kry-
metli olacakil. Allah'rn yardrmiyle vesikalan tekrar bulabilmekten iimidimi
kesmedim. Kitabrm o zaman tamam yazrlabilecektir."t32. Bununla beraber
asll vesikalann yoklufu "bize gergekten krymetli" bir eser vermesine engel
olmamrgtrr. Prof. Sachau'tn d<l$ru olarak igiret etti$i gibi' saray hayitrnr
gi.izel bir gekilde tasvir etmigtir. Saltanat makamtna olan biiyiik hiirmetine
ra$men htikiimdannrn eksik yanlannt gizleme$e kendini selihiyetli giirme-
migtirr33. Miiellifin kendi irAdelerine giire 13a azledildikten sonra eski ha-
srmlariyle biitiin hesaplannr kapatarak olaylarr pegin hiiktimleri olmadan
nakletme$e gahgtr. Gergekten saraydaki entrikalar,tarafsrz bir giizle
giiriilmiig ve yazrlmqtrr.

Beyhaki'nin eseri, zamanrmrza kadar liyrk oldu$u derecede kullanrl-


mamr$trr. Bilhassa Karahinhlar iizerinde ara$trrma yapan ilimlerden hiq
birisininl35 bu eserden giizle giirtilebilecek derecede faydalanmadrklarr dik-
kati gekmektedirr36. Halbuki bu devlet hakkrnda uzun bir devre igin en
genig bilgiyi bu eserde buluyoruz. Bunun sebebi, krsmen Morley negrinin
eksiklikleriyle (harflerin belirsizli$i, iEindekiler ve dizin bulunmamasryle)
izah edilebilir. Taih-i Bqhakthin muhteviyitrnrn genig bir iizeti (fransrzca
olarak), A. Biberstein-Kasimirsky taraltndan neqredilen giir Min0gihri'nin
divinrnm giriginde verilmigtirl3T. Fakat iizet yaprhrken metnin tam olarak
anlagrlmadrfr giiri.ilmektedir. Meseli, resmi yazrlar hakkrnda yukarrda veri-
r38.
len bilgilerden Beyhaki'nin "tarihi eserlerin diye bahsedilmektedir

132 Beyhaki, Taih-i Befiaki,36z.


r33 Beyhaki, Tanh-i Bqhaki, 579.
rra Beyhaki, Taih-i Befiaki, zo7.
r3s Grigorev, Karakhanidy a Maanannagrye,Saint Petersburg, IB74 (TrudX Vost, 0ta. kv

srm XVII); Sachau, /ur Geschichle, II, 35-46; Dorn, Mtilanges Asiatiques, VI, IX; Tabakat-t
"ltr/dsrri goo-9ro; Radloff, Das Kudatku-Btltt, LXXVIII-LXXX
(Radloff, K nprosu ob uigurakh,
Saint Petersburg rBg3, rzz vd. d.).
Eegitli iktibaslar bulunur.
136 Raverty ile Sachau'da

r37 Biberstein-Kazimirski, Menoulchehi, Poi:te persan du onliime sicb, Paris IBBT' r7-I3I.
138
Aynt asa4 Onsiiz, V.

Eskikitaplarim.com Karagz
26 V.V. BARTHOLD

on iigiincii ytizyrl tarihEilerinden cffzcini13e, Gazneliler tarihi hakkrn-


da tarihi bilinmiyen bagka bir kitaptan bahseder: Ebu'l-Kasrm Muham-
med b. Ali imddi'nin Taih-i Micedael adh kitabr, Hz. Muhammed'in,
Emevi ve Abbasi halifelerinin, eski iran hiikiimdarlannrn ve Mahmud'a
kadar Gazneliler'in tarihini iEine ahyordu, ydni Sa'Alibi'nin eserinin he-
men hemen aynrsr idi (bkz. s. zz),52o (rrz6)'de yazian Miicmcli,t-baAih
oe'l'ktsas (agafrda bahsi geceqektir)'rn yazan, Gazneliler tarihini anlatrrken
gafdaglanndan imim0's-Senceri el-Gaznevi'nin o$lu Emir Mahmud
imadi'den nakillerde bulunurr* Belki de Muhammed b. Ali imidi aynr
gahrstrr.

Mayrs ro4o'da yaprlan Dandanakan savagmdan sonra Do[u iran'rn


hikimiyeti Gazneliler'den selguklular'a gegmigtir. Alp Arslan'rn saltanatr
zamanrnda (ro63-ro7z) selguklular, MAveraiinnehr'i istiliya bagladrlar.
o$u Melikgah zamanrnda (ro7z-ro9z) ise Karahanhlar, Selguklu sultanla-
nna tabi oldular. Bu sebeple selguklu iilkesinde yazilan tarihlerin, Mdve-
riiinnehr tarihini aragtrrmak igin de iinemli oldu$u agrktrr.
13-On birinci y ;jzytl mi.ie llifleri
zamantmtza kadar bilinenlere gtire hi.ikiim verilecek olursa on birinci
yi.izyrlda Selguklu sultanlan hakkrnda yazlanlar arasrnda tarih denilme$e
liyrk eser yoktur. Fakat meghur vezir Nizimii'l-miilk'iin (Ebff Ali Hasan
b. Ali Tisi, iilm. rogz) Silasctname\indenrar o devirdeki devlet tegkilitr ve
umumi hayat gartlan hakkrnda bir fikir edinebiliriz. rogr yrhnda Sultan
Melikqah, devlet erkinrndan bizrlanna memleketin durumu hakkrnda bi-
rer rapor yazarak biitiin eksiklikleri ve yaprlmasr gereken rslihatr belirtme-
Ierini emretti. Sultan, kendisine arzedilen raporlar arasrnda yalnrz
Nizimii'l-mi.ilk'iinktinii begendi ve bunu rehber olarak almafa karar ver-
di. Eser 39 fasrldan ibarettirta2. Vezir memurlarrn vazifelerini sayar ve ida-
renin biitiin gubeleri hakkrnda fikrini belirtir. Ba$dad'a son seyahatinden
iince togz'de Sultan'rn gahsi kitaplannt yzvan hattit Muhammed Ma$ri-
bi'ye ra3 on bir fasrl daha teslim ederek, ancak iiliimiinden sonra Sultan'a

t3e Tabakat-r XXXII-XXXIII,


Ndsrri 69.
r{ Cod. Paris Ancien Fonds Persan 62, vd. e63.
rarAslt ve franstzca terciimesi Schefer tarafrndan
negredildi: Siassel Nam)h, texte per-
san, Paris r8gr;,siassar Nami:h, traduction, Paris r8g3. Eserin baqka bir ismi de silcrn'L
Mtlik dur.
ta2 Siyisetndme, metin, q; terciime,3
vd.
ta3 Si16setn6me, zlo. Schefer'in terciimesinde adr atlanmrgtrr (3o7).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

vermesini tenbih etti. Hattatrn do$ru olarak belirtti$i gibi Nizimii,l-miilk,


bu fasrllan "saltanatrn diigmanlarr sebebiyle gektifi rztrraptan dolayr" yaz-
ml$tlr. Bu sebeple son knrmlarda vezirin ifadesi, kitabrn di$er lasrmlanna
giire gok daha sert ve serbesttir. iran biirokrasisinin bu liderinin idealleri
hakkrnda fikrimiz ne olursa olsun gunu kab0l etme$e mecburuz ki, siizle-
rinde derin bir itikat sahibi ve itikadr u$runa iili.ime dogru yiiriiyen bir
adamrn sesi igitilmektedir. ismaililer'e olan diigmanh$rnr hayatiyle iideyice-
lini bildi$i halde iildiikten sonra gtiriiglerinin hakh grkaca$rna inanryor-
r44.
du

"Onlar devlet ileri gelenlerini ve bi.iyiiklerini gukura atmaya baglayrn-


ca, davullarrnrn sesi kulaklarrnda gnlaymca ve srrlan agr$a vurulunca
siizlerim hatrlanacaktr. Bu feldket zamanrnda Sultan, biitiin siiyledikleri-
min do$ru oldu$unu anhyacaktrr.' ra5

Do$u islam devletlerinin siyasi biinyesinin aragtr.lmasr igin baghca


kayna$rmrz hig gi.iphesiz Nizimii'l-miilk'iin eseridir. Aynca ismaililer ile
ilgili olan son fasrllarda zengin tarihi malzeme bulunmaktadrr. prof.
Niildeke, Schefer'in neqrini tetkik ederken 146 bu malzemenin ve bilhassa
ismaililer tarafindan samini htikiimdarlanndan Nasr b. Ahmed'e tarikat-
lerinin kabfil ettirilmesi hakkrndaki bilginin srhhatinden giiphe ediliyor ise
de, bu hAdiseden tarihgiler hig bahsetmedikleri halde (bkz. s. r3) Frirulte
teyid edilmektedir r47. Schefer'in terciimesi, daha iince fikirlerimizi belirtti-
$imiz gibi, diima do$ru defilse de ashnrn manasrnr degigtirmek raddesine
pek az vanyorlas.

on birinci yiizyrlda din tarihi hakkrnda da hus0si eserler yazrlmrgtr.


Daha tince ibni.i'n-Nedim'in Fihristinde bu tip eserlere epeyce yer veril-
migtir. Kitdbii'l-milel ae'n-nihal, ispanyah ibn Hazm'rn (trlm. 456/ ro64)tas
eseridir. BirkaE yazma niishasr mevcut olan bu eser Dozy, von Kremer ve
Goldziher tarafindan kullanrldr$r gibi M. Schreiner tarafindan uzunca

taa Silisctndme,
metin zo5; terciime, 299.
ra5
Terciimede "que le prince sache" denilmiqse de ashna uygun de$ildir.
r{ Niildeke, Z.D.M.C.,XLVI, 767.
ta7 Fihis4 tBB.
ra8 Bagka misiller
aga$rda giisterilmigtir; bkz. Browne'rn, A Literary History of Persia'da
eser ve baskrsr hakkrnda gtiriiqleri, II, zrz vd. ('Qok liizumlu tashihler" zr4 "miikemmel bir
fransrzca terciime")
lae Bu hususta bkz. lapiski, VIII, r7g vd. Eserine dair bkz. Fliigel, Dra arabischen....
au lltienII, rg7 vd. d.
Handschriften des Kais-Kiinigl. Hofbibhothek

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

biiliimler ahnarak negredildits. Bir miiddet sonra, 485 (rogz)'de Gazne'de


Eb0 Me'ili Muhammed b.Ubeydullah tarafrndan Bqdnii'l-cdydn adh bir
eser kaleme ahndr. Bu eserin bilinen yegAne niishasma sihip oldu$u anla-
grlan Schefer'in Chrestomathb\inde bundan aktarmalar bulundu$u gibi rsr,
A. Christensen tarafindan Danimarka diline gevrilerek l9r5'te negredil-
di.tsz

I4-On ikinci yiizyrl ve on iigiincii yiizyrl ba-


qrndaki tarihgiler
On ikinci yiizyrlda yazrlmrg olan eserler arasrnda ilk iince Miicmilii't-
teudrih ac'l-krsas zikredilmelidir. Yazan bilinmemektedir. 5zo (rrz6) yrhnda
yazrlmrg olup tek yazma niishasr Paris'te Biblioth6que Nationale'de bulun-
maktadrr. Selguklular da dihil islim devletleri tarihleri pek krsa olarak ele
ahnmrgsa da eski iran hiiki.imdarlan ilers3 Hindistan lsa ve Ti.irk boylarr
hakkrndaki krsrmlar daha iinemlidir. Bagka hig bir kaynakta geqmiyen bir-
Eok iinvdnlarr bu eserde buluyoruz. Tiirk boylannrn mengeleri ile destan
kahramanlan hakkrndaki riviyetler, Gerdizi tarafindan verilenlerden biraz
farkhdrr. Di$er maddeler arasrnda Yafes'in oglu Tiirk'iin dogdu$u yeri, [s-
srk-Giil civannda gtisteren efsAnenin en eski versiyonunu onda buluruzr5s
Yazmanrn sonunda Sultan Sencer'in r r53'te esir edilmesinden sonra NigA-
pffr'un O$uzlar tarafrndan tahrip edildi$i nakledilir. Bu krsmrn sonradan
ya miiellilin kendisi yahut bagka bir kimse tarafindan ilive edildi$i agrktrr.

Takriben aynr yrllarda Ebu'l-Futfih Berekit b. MiibArek b. ismail


(iilm. Nignpir'da 525/rrgr), Izmii't-teudrih adh arapga bir tarih yazmr$trr.
Giiniimi.ize kadar gelmemiqtirl56 Miiellif 46o (Io68) yrhndan sonra Gaz-
ne'de diinyaya gelmig ve eserini 5oo (r Io6-I ro7) yrhna kadar getirmigtir.

Yine aynr yiizyrhn tarihqilerinden Taih-i At-; Sequf miiellifi EbO


TAhir Hatfini, Devletgah'tn Tezkirc-i suari'srnda zikredilmektedir. Prof.
rio LII,
M. Schreiner, Z.D.M.G., 465 vd. d. Eser Kahire'de beg krsrm halinde negre-
dildi, r3r7-r3zr.
l'l Schefer, Chreslomathie persan, I, ry2't7r; Notlar, I3e vd. Yazma niishasr Paris'tedir.
(Suppl. pers. 1356, No.7, vr. rg5r'-zz4); krg. Blochet, Catalogue de la collection des manuscils
orientaux.... formie par Ch. Schefn, Paris I goo, 76.
li2 A. Christensen, Studin
lra sprog-og oldtidsforsning udgiune af act Filologisk-hisloiske Sa-
nrfund, N. ror; Abu'l-Ma'ali, Fremstillung al Religionne, Oversat af Arthur Christensen.
t'3
Journal Asiatique, 3. seri, XI, XII, XIV; 4. seri, I.
r:a Reinaud, Fragmenlsarabeselpersanesiniaditsrelatifsitl'Indz,Paris I845,i-54.
t'i Metinler, rg vd.; krq. Ebu'l-Gizi, II, (tercilme) 9.
t'" Mclinln, To.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

BrownelsT ondan ancak Mcndktbii'ySuefi adh bir antolojinin miiellifi olarak


bahseder. Prof. Browne'a giire, Devletgah, Taih-i At-; Sekafaan iiyle
miiphem bahsetmigtir ki, hangi eserin kastedildifi anlagrlmamaktadtr. Bu-
nunla beraber Devletgah tarafindan giir Am'ak Buhif'nin biyografisinde
bu kitaptan aktanlan pargalarda r58 Sultan Sencer'in ga$daqlarrndan EbO
TAhir Hdtuni'nin eseri oldu$u agrktrrrse.
Halife Mi.isterqid ve daha sonra Selquklu sultanr Mes'ffd'un veziri
olan $erefeddin Ebff Nasr An0ginrin b. HAlid Kiginil60 (iilm. 533/rI3B-
rl39), hayatrnrn sonunda hAttralannr farsEa olarak.Fiifir-t zamanu's-sudir ae
sudir-t lamdn'u'l-futr2r gibi manah bir isim altrnda yazmlgtlr. Hitrralarr,
ro12-ttg+ yrllarr olaylarrna iit olup bugi.in ancak imideddin isfahini'nin
yaptr$r arapga iliveli metni mevcuttur. isfahini, yazan, tarafgir ve
diigmanlarrndan intikam almak istiyor diye itham etmektedir. Bu giiri.igii
kab0l etmiyen Prof. Houtsma, bu gibi eserlerin baghca hus0siyeti olan ve
onsuz bir Eekicili$i kalmryan mtiellifin gahsiyetinin iffidesini giirmektedir.

imieddin isfahini (Eb0 Abdullah Muhammed b. Muhammed 579/


rrB3'te eser yazlyordu), Kigini'nin eserini ilAvelerle terciime etti (Prof.
Houtsma'nrn giiriigiine giire bizr yerlerini krsalttr). toTz yrhna kadar gelen
bir Selguklu tarihi tasla$rna dahil etti ve olaylarr $ewAl 575 (Mart I r8o)
tarihine kadar getirdi. Nusrcti'l fatra ae usretu'l-katra adh eserinin bugi.in
ancak bir yazma ntishasr bilinmektedir. On sekizinci yi.izyrla iit olan bu
yazma bugi.in Paris'te Bibliothbque Nationale'de bulunmaktadr16r. Aynr
eser BundAtr (Feth b. Ali b. Muhammed) tarafindan ktsalttlarak (6zg/
ez6) lubdeti'n-Nusra ae Nuhbeti'l-Usra adryle yeniden kaleme ahndr. Bu
eser Houtsma tarafindan negredildi. Miiellif imideddin'deki "biitiin hu-
suslan, tarihi gahsiyetleri, hattA en giizel belAgat incilerinin koruma$a qa-
hgmrgtrr. Bundiri, imimeddin'in metnine Hicri altrncr yiizyrhn sonu ve

r57 E.G.Browne, Thc Sourccs of Daulntshah, J.RA.S., rBgrg, 42.


158
No. 15; Browne negri, 64 vd.
r5e Houtsma'rn Recueilltnde bu EbO Tihir'in adr geger, II, 89 (bir vezire tariz olan

baqka bir eseri) ve ro5 vd. Krq. Browne, A Litenry History of Persia, ll, IB3 vd., 326 vd.; Av-
fr'nin Libdbi'l-elbab adh eserinin nigirleri tarafrndan Ebir Tihir hakkrnda toplanan bilgilere
g6re ona (1, 6 vd.) Hit0ni ldkibrntn verilmesi, Sultan Muhammed b. Melik-qah'rn karrsr
I3I, r36.
Cevher HAtirn'un miistevfisi olmasr sebebiyledir. Krg. Rihati's-sudir,
ro Bu ve bundan sonraki iki miiellif hakkrnda bkz. Houtsma, Recueil, II; lapiski, I,
lgo vd.
t6t Suppl6ment Arabe, No.
772; krg. de Slane, Catalogue, No. 2145. MncUif ih cseilni igin
6*<. Brockelmann, GAL, I, 3r4; Bundiri ve Hiiseyni hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, l,
3z r vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

yedinci yiizyrhn baglanndaki olaylar hakkrnda birkag kelime ilAve etmigtir.


Bundiri'nin metnini bile okumak giigtiir, giinkii edebi sanatlar, kullanrl-
mryan kelime ve tibirlerle siislenmigtir. Fakat Selguklu tarihi igin en genig
kaynak (hatta 5zo yrhndan sonraki olaylar igin en eski kaynak) olmasr iti-
biriyle iinemi biiyiikti.ir. Miiellif, yagadr$r biilgelere, Bau iran, Irak ve Su-
riye'ye daha gok yer veriyorsa da Selguklu devletinin do$u krsmryle, etra-
frndaki MAveriiinnehr biilgesinin tarihi hakkrnda bile di$er kaynaklarda
bulunmryan gok bilgi vermektedir.
imddeddin bir de arapga antoloji yazmr$trr. Bu eserde bir gok ya?:rnn
krsa hayat hikiyeleri ile eserlerinden ijmekler buluruz. Bunlar araslnda ta-
rihi eserler de vardrrr62. Harideti'l-kasr uc ceideti'l-csr adrnr ta;lyan bu kita-
brn Selguklu vezirlerinden birinin hayatrnr igine alan krsmr Schefer tarafrn-
dan negredildi163.

On ikinci yiizyrhn tam sonlannda, 5go (r rg4)'dan sonra Hirezmgah


Tekiq'in hizmetinde bulunan Emir Sadredddin Eb0'l-Hasan Ali b. Nisrr
el-Htiseyni, SelEuklular tarihini igine alan <ubdeti't-tuaArih adh bir eser
yazml$tr. Yalnz bir niishasr bilinmekte ve hilen British Museum'da bu-
lunmaktadrrl6a Prof. Houtsma'ya gtire el-Htiseyni'nin eseri um0miyetle
imideddin'in kitabrnrn bir iizetidir. Ancak Selguklular'rn baglangrg devirle-
rini anlatrrken bagka tarihleri de kullanmrqtrr. Kaynaklannr pek az zikre-
der; muhtemelen onlardan harhyyen aktarmalar yapml$tr. Kendi zana-
nrndaki olaylar hakkrnda verdifi haberler oldukga iinemlidir. Bagka kay-
naklarda bulunmryan bilgiler vermektedir.

On iigiincii yiizyrhn baglarrnda, 59g (rzoz-rzo3) yrhnda, Anadolu'da


Eb0 Bekr Muhammed b. Ali er-Rivendi, Rdhdti\-sudhr ue ayctii's-surir ad-
h bir eser yazmrgtrr. Bu eser krsahfrndan dolayr dikkati gekmektedir. Yeni
t62 Catalogus eodicum oricntalium bibliothecae Academiae Lugduni Bataoorum, II, zo8-z88.
Krg. Mctinle4 7o.
t63 Si16seln6me, supple6ment, Paris
rBg7, tt5-t22.
16o
Stowe, Oricnt, 7. Bu yazma hakkrnda bkz. Rieu, Arabb MSS., 342-344; Houtsma,
Reauil, l, s. X, XI, XXXVI, /apiki, I, 243 vd. Burada Alparslan ile Romanos Diogenes
arastndaki savaga dair pargalar, asrl metin ve nrsga terciimesiyle birlikte verilmigtir. Yazma,
British Museum tarafindan satrn ahnrnca hemen Prof. Wright tarafindan, sonradan negret-
mek maksadiyle istinsah edildi. Daha sonra K. Siissheim eseri negretmek vaadinde bulun-
duysa da (Prologomena zu dncn Ausgabe da in Bitish Muscum gu London aentahrten Chronik des
Seld-schukisehen Reiches,Leipzig rgrr), neqir gimdiye kadar (rgz5) gergeklegmedi. Siissheim'a
giSre libdeti't-tea6rih, Stowe yazmasrndaki imzasrz vekayin6menin (Oricnt, 7) ancak kaynak-
lanndan birisidir.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 3r

bilgiler pek azdrr. Asrl farsga metnin bir yazma niishasr bilinmektedirr6s.
Once Ch. Schefer'in elinde idi. Sencer'in saltanatr devrini ondan alarak astl
metni franszca terci.imesi ile birlikte negretti 166. Daha sonra Melikgah'a
kadar ilk Selquklu sultanlan tarihinin metnini yayrnladr 167. Kitabm tama-
mr Muhammea itbil tarafindan ingiltere'de negredilmigtirl6s. Osmanh
sultanr II. Murad zamanrnda (r4zr-I45r) Rivendi'nin eseri tiirkgeye gev-
rilmigtir. Bu terciimenin bir niishasr Asya Miizesi'ndedirr6e. Tiirkge
terciimenin Tiirkiye Selguklulan'na iit krsmr (terciime eden tarafindan
tzz5 yrhna kadar getirilmigtir) Prof. Houtsma tarafindan negredildi.rT0.
Cemileddin Ali b. Yusuf el-Krfti (olm. 646/ n48)'nin Tarih-i At-; Sct-
guk adh eserirTr giiniimiize intikal etmemigtir. Aynca ne zaman yazrldrklan
bilinmeyen daha bagka eserler de zdyi olmuglardrr. Bunlardan birisi de
yazan bilinmeyen Melikndme yahut Mulfrkndmc'dir. MirhAnd, Ebu'l-Fe-
recr72 ve muhtemelen ibnii'l Esir'in kayna$rdrr. Rivendi'nin kendi zama-
nrndan iinceki olaylar igin yegine kaynafr olan ScQakndme, akrabdstndan
Zahireddin en-NigAp0tr'nin eseridirrTs. Sultan Arslan (r16I-rr77) ve Sul-
tan Mes'0d'un (rI3e-Ir5z) hocast idi. Irak Selguklu sultanlanrun sonun-

'6s Bibliothlque Nationale'da bulunmaktadrr, Suppl. pcts. t3t4 krg. Blochet, Catalo-
que....,65.
t"" Nouacaux milangcs oricntaux, Paris 1886 (P.E.L.O.V., II, seri, c. XIX) 3-47. Maalesef
tercime gok hatihdrr; qu misil yeterlidir: "der sir kes firistidend' (bir adamr gizlice
giinderdiler) ciimlesi "d6puta i Serkes" diye terciime edilmiq, sonra da bir notta Serkes, Kig
biilgesinde bir gehir olarak giisterilmiqtir (rg, 35).
167 Siydsetndmc, suppliement,
1o-t 14.
168
Gibb Memorial Series, New Series, II.
r6e Yazma 59o ba.
!70 Houtsma, Recueil, cilt III, r. krsrm. Giriqte asrl farsga metin ibn Bibi'ye atfedilmek-
tedir; Schefer'in Recueil dc lcxtcs el de traductions publ. par hs Proff. dc l'6cob dcs langucs oricnt,
aioankdaki makalesinden (I, r vd., 3. seri, cilt V)bir aktarma vardtr. Bu makalede ibn SiUi
adryla bilinen Nisrreddin Yahyi b. Muhammed 58B (rrgz)'den 679 (rz8I) yrhna kadar
Anadolu Selquklulan'nrn tanhlnr yazmrq olup bu kltabrn on oegrnci yiizyrlda yaprlmtg
tiirkge terciimesi vardrr; Dresden ki.itiiphanesindedir. Behmauer, bu yazmayt negretme$e
niyt etti ise de bagaramadr. Fleischer'in katalo$unda bu eserin adr gegmez. Asya Miize-
si'ndeki y.\zmanrn (56o ba) metninde (bildifimize gtire Leyden yazmasrnrn kopyasrdrr) asrl
eserin Rivendi'ye ait oldu$u agrkga bildirildili gibi tiirkEe metin farsga metinle kargrlaEtrrr-
hnca bu hus0s kesinlikle ortaya grkar. Kitabrn ikinci krsmr Anadolu Selguklulan'nrn tarihini
igine alrr ve gergekten ibn Bibi'nin terciimesi oldufu bellidir.
r7r K6tib
Qelebi, II, ro9.
t72 Chronikon Sliacum, negr. Bruns, zzg; Houtsma, Rccucil,l,lX.
r7r Katib
Qelebi, III, 6o6.

Eskikitaplarim.com Karagz
32 v.v. BARTHOLD

cusu Tugrul'un saltanatr zamanrnda (tt77-g4) eserlerini yazardrlTa Sultan


Mes'0d'un ordugihrndan gahnan lil hakkrnda Hifiz-r Abr0'nun tarihi ve
co$rafi eserinde (on beginci yiizyrl) bulunan rivdyetttt d., Zahireddin'den
almmqtrr. Bu riviyet Beyhaki'de de bulunmaktadrrT6. On diirdiincii
yiizyrl tarihgilerinden Hamdullah KazVini, Ebu'l-Ali Ahval adrnda birisi-
nin Selquklular tarihinden bahseder r77.

15-Gurlrrlar ve Hirezm$ahlar devri tarihgi-


Ieri
On ikinci yiizyrhn ikinci yansr ile on tigtincii yi.izyrhn baglangrcr islim
tarihinin en az bilgi bulabildi$imiz devresidir. Bugiin bilinen kaynaklann
verdikleri bilgiler birbirini tutmadrfr gibi en miihim olaylarrn kronolojisini
tesbit etmek bile biiytik bir zorluk arzetmektedir. HAlbuki bu devirdeki
olaylar, islim milletlerinin tarihinde biiyiik bir iinem tagrmaktadrr. Selguk-
lu hikimiyetinin sona ermesi, Miverdiinnehr'in kAfir bir devlet tarafindan
zaptedilmesi, iki islAm devletinin, HArezmgahlar ile Gurlular'rn ortaya Er-
krgr, Hirezmgahlar'rn Miisliiman rakipleriyle ve kdhr Kara-Hrtiylar'la ya-
prlan miicadeledeki galibiyetinden sonra hAkimiyetleri altrnda biitiin Do$u
islAm ileminin birleqmesi; her bakrmdan kuwetli oldu$u hdlde, drgtaki
bir diigmanla ilk garprgmada dihili zaafi hemen orraya grkan bir impara-
torlu$un tegekkiilii hep bu devre Aittir.
Gurlular ve Hirezmgahlar tarihi igin yazrlan tarihler bugiin mevcut
de$ildir. Bu iki devletin tarihini ancak on iigiinci.i ytizyrhn miiellifleri vasr-
tasryle iifrenebiliyoruz. Gurlular'rn tarihi igin baghca kaynafrmrz CfizcA-
ri'nin TabakAtl NAsirt adh eseridir. Ebu'l-Hasan Heysem b. Muhammed
Ndbi'nin Kuast Sdnt adb eserini kullanmrqtrr r78. Bu eserde Tihiriler, Saf-
r7a Morley'nin Calalogue'unda No. CXXXVII, (Ilg) adr gegen (Tugrul'a ithaf edilen)
eser, belki aynr eserdir. Maalesef ki.itiiphAnede bana siiylediklerine g6re bu yazma kaybol-
muftur.
t13 Yazma, Pub. Lib. Dorn zgo, vr. 196".
176
Beyhaki, 7oB vd.
o7 Taih-' Giizide, metin
434, terciime 93. Selguklu tarihi hakkrnda sonraki eserlerden
krg. Muhammed b. Muhammed el-Hiiseyni (on diirdi.inci.i yiizyrl)'nin Urdza fi'l-Hikayt'i-
SeQukjc adlr eseri: Rieu, Catahue, II, B4B, vd.; Siissheim, Prolegomma... ve iki baskr, Kahire
13z6 (r9o8) ve Leyden rgog; krq. Rdhati\-sudir, XXXN. Regidiiddin tarafindan zikredilen
EbO Himid Muhammed b. ibrahim'in eseri, R6hati\-sudir'un aynrdrr, bkz. aynr eser,
XXXV. Ahval, ibn Hassul yerine miistensihin yaptrfr bir hatadrr. Onun eseri TaIdil;i'l-
EhAk, Abbas el-AzzAvi tarafrndan yayrnlanmrgtrr, Belleten, XIV-XV; istanbul Ig4o.
r78 Yahut muhtemelen el-Biki: bagka yerlerde miiellife ibn Heysem adr verilir.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 33

hriler, Siminiler ve SelEuklular tarihi iizerinde de durulmugturrTe. C0zci-


ni, Gurlu sultanlannrn tarihini anlatrrken Fahreddin Miibirek-gah
Mervu'r-rfidi'nin neseblere dAir eserini de kullanmtqttrr80. On iiEiincii
yi.izyrl baglarrnda yazrlmtg olan bu eserde Tiirkler'in dili ve boylan hak-
krnda faydah bilgiler bulunmaktadur r8r.

Cuveyni'nin Tarih-i Cihdn-giisdy adh eserinin bilyiik bir ktsmr


Hdrezmgahlar tarihine aynlmryttr. Bu eserin Hirezmgahlar tarihi ile ilgili
olan krsmr, Mirhind ile daha ijnceki iran tarihgilerinin yegine kaynafr ol-
du$u anlagrhyor. Hem Cuveynil82, hem de ibnii'l-Esirtt3 HArezmgahlar
hakkrnda Ebu'l-Hasan Ali b. Zeyd t8a Beyhalii'nin Mcsdibi't-tecdib ae gaa6-
ibu'l-gardibts5 isimli kitabrnr kullanmrglardtr. Bu eser, Cuveyni'ye gdre, Tc-
cdribi'l-imem adh bir eserin devAmtdtr. Bununla ibn Miskeveyh (Ebfi Ali
Ahmed b. Muhammed, iilm. 4zr/togo)'in aynt adr tayyan eseri kastedil-
mektedirrs6. Cuveyni bundan bagka meqhur fakihlerden Fahreddin EbO
Abdullah Muhammed b. Omer er-Rizi'nin (6o6/Izro) Cdmiu'l-ulfrm adb
t7e Tabakat+Ndsrri tt, r9,e6,56, I16,3eo.
t8o Tabakah Ndnri,
3tn. Krg. A.G. Ellis tarafrndan satrn ahnan yazma, Journal Asiali'
que, lI, r,52r-533 (E.D. Ross ve R. Gauthiot taraftndan yazrlmr$trr) ve Aceb-Nimeh (Prof.
E.G. Browne'a takdim edilen Oriental Studies, rgzz, 3g2-4r3, E.D.Ross taraftndan yazrlmrq-
ur;. ibnii'l-Esir'e giire (XII, r6o) miiellif $ewal 6oz (Mayrs-Haziran Izo6)'de iilmiiq (krq'
Aceb-N6meh,4o3), halbuki eserinde aynr yrhn Zilkade (Haziran-Temmuz) ayrndan bahsedilir
(aynr eser, 4ot).
r8r Kabile adlan (Aceb-Nimeh, 4o7 vd.) on birinci yiizyrlda Mahmud Kiqgari tarafin-
dan verilenlerin hemen hemen aynr olup sonradan aynr qekilde yazrlmryor (Kayr yerine Ka-
yrk ve Yazrr yahut Yizir yerine Yazgrr). Yazmadan istifade etti$imden dolayr (London Ori-
ental School'da) Sir E.D. Ross'a qiikran borqluyum.
182 Cuveyni, II, r.
ibnii'l-Esir, XI, 249. Bu krstmda kitabrn 568 yrh olaylarr dolayrsiyle adr geEer, fa-
'83
kat 563 yrhndan tince yazrlmrg olmahdrr; giinkii Taril-i Befiak'da adr geger ki, aynr yrl ya-
almrgtrr ve miiellifi 565'de 6lmi-igtiir. Muhtemelen Ibnii'l-Esir, eserin bir zeyline sahipti.
l8a Cuveyni, on, ib.t Funduk adtnt verir.
r85Katib Qelebi, V, 544. Dogdugu gehir olan Beyhak'rn bir tarihi aynr miiellife isnat
edilir. Bu eser elimize gegmiqtir; bkz. Pertsch, Veracichniss der pcrs. Handscln/taz, Berlin IBBB
(Dn HandschiJt-Vazeichnisse der Kiin. Bibl zu Berlin IV), 516 (No.SgS); R.ieu, Supplemmt to the
Cat. of. Pers M.S.9., London IB9l, 6o vd.; E. Kal., Persidskila, arab. i tyurk. rukopii Turlusl.
Pub. Bibl., Tagkent 1889, 8 vd. (No.ga); burada Ali b. Ebi Salih el-Huvari'nin Taih-i Bq'
ha?rna ve Ebi Abdullah el-Beyy'in Tarih-i NiS6pir'una Ait iktibaslar (yanhghkla) zikredil-
migtir; krg. F.ieu, Supplement,6r.
'8n I, V, VI. ciltler
Caetani tarafrndan trpkr basrm olarak Gibb Memorial Series'de
neqredildi, VII; v. vI. ciltler, Ebfi $uca'rn zeyli ve baqka eserlerden parEalar ile birlikte
Amedroz ve Margoliouth tarafrndan The Eclipse of the Abbasid Caliphate adt altrnda negr ve
ingilizceye terciime edildi. Oxford Ig2o-l92I. I98-z5r yrllarr arasr MJ. de Geoje taraftndan
F.3

Eskikitaplarim.com Karagz
34 V.V. BARTHOLD

bagka ansiklopedisini zikretmektedir. Hirezmgah Tekig igin yazrlmrgurrsT.


Hirezm'in ilk zamanlannrn tarihi iqin Eb0 Muhammed b. Mahmud b.
Muhammed b. Arslan el-Abbasi el-Hirezmi'nin (iilm. 5ffi/rryz - rtn)
Hirezm ile halkrna iit Bo ciltten meydana gelen biiyiik eserine gok tinem
verilecekti. Bu eserin muhtasar bir tertibi, on diirdiincii yiizyrl miiellille-
rinden ez'zehe6 tarafrndan yaprlmrgtrrt88 El-Beyyi' sebebiyle yukanda zik-
ri gegmigtir (bkz. s. z3). Hirezmi'nin kitabrndan yAkutl8e, dini ve felsefi
mezheplere dair meghur bir kitabrn yazan olan feylesof $ehristani hakkrn-
da faydah bir krsrm almryfirr{. Hirezmgahlar tarihi hakkrnda Kitib eele-
bi, seyyid sadreddin'in Tarih-i Hdrclmsaht isimli kitabrnr zikretmekte-
dir ter.

t6- Resmi vesikalar kolleksiyonu


Resmi vesikalardan meydana gelen iki kolleksiyon, Hirezmgahlar dev-
letinin tarihi igin son derece iinemli kaynak malzemesi ihtiva etmektedir.

(Fragmenta Histoicorum Arabicorum, Lugduni Batavorum r869-r87r, cilt II.) negredildi. Mis-
keveyh ismine ilive edilen "ibn"in yanhq oldu$unu isbat etme$e gahgr. isl6m Ansiklopedi-
rihdeki imzastz ibn Mislecvqh maddesinin sahibi aksini iddia eder ve Miskeveyh yahut Mug-
koye'nin miiellifin dedesinin adr oldu$unu siiyler. Zeylcilerinden, Kitib Qelebi (II,rgr) an-
cak Halife Miistazhir'in veziri Eb0 $uci Muhammed b. Hiiseyn (iilm.488lro95) ile Mu-
hammed b. Abdiilmelik el-Hemedini'yi zikreder. Eserinin adrnda Miskeveyh'inkine agrkga
bir telmih oldu$u halde Beyhaki, eserinden Tarih'il-Teminihin devamr olarak bahseder
(Tarih-i Befiah, cod. British Museum or. 3587, vr. re"). Beyhaki'nin ilimlerden bahseden
bagka bir eseri Berlin'de bulunmaktadrr, krg. Brockelmann, GAL, I, 324. Bundan bazr par-
galar Der Ishm'da (III,43 vd.) negredildi. Aynca bkz. Barthold, Bqhaki mad. i.A.; yakut,
hSad,Y, eo8-zrB (dogumu z7 $aban 4grgl5 Mayrs r ro6 Cumartesi, <iliimii 565,/r 169-r r7o).
187
Kr1. Rieu, Cataloguc, Suppl., roz b; Pertsch. Veqeichnis, 16z vd. (No. 9z); Wiisten-
feld tarafindan (Die Geschihtsschreiber, ro6) aynr miiellife isnat edilen krsa bir tarihi risale on
d<irdiincii yiizyrhn baqlangrcrnda yaztlmrgtrr (Elfachri, Geschichte des islamichen Reiehe aon ibn
etthi4lhaqa, negr. W. Ahlwardt, Gotha r86o).
rs Kitib Qelebi, II, rzg, VII, 655; Wiistenfeld, Dic Gcschichtssbcibcr,
9o; burada ya-
kut'tan yaprlan aktarmada g4r'i 342 olarak okumak lizrmdtr.
f8e Yakut, Mu'cem,
Ill, 343.
lm Yakut, hsad (V,
4tz)'da Zemahgeri'nin talebesinden (bkz. Brockelmann GAL, l,
z8g vd.) ve Mu'cem'de de (Index, VI, 586) defalarca adr gegen bir co$rafya kitabrnrn miielli-
fi olan Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed el-Umrini'nin (<;lm.56o/rr65) biyografisinde EbO
Muhammed b. Arslan'rn (buna bagka yerde, III, zrz, Ebi Ahmed Mahmud b. Arslan adr-
nr verir) HArezm tarihine dair (kendi eliyle yazrlmrg) aynr eserini zikreder.
rer Kitib
Qelebi, II, rz9. Yukarrda adr gegen (s.3o) Selguklu tarihgisi aynr gahrstrr. Do-
luda aranmasr lizrm gelen kaybolmug tarih kitaplarrnrn Sir Gore Ouseley'ye takdim edilen
el ile yazrlmrq arapga bir listesinde (bugiin London Oriental School'dadrr) Hamza isfaha-
ni'nin Kitdfu Bilddt curcdntle adh eseri zikrediliyorsa da (r4B) bu kitabrn adrna bagka yer-
de rastlamadrm.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

Birincisinin adr yoktur. Tek yazma niishasr mevcut olup ewelce Lenin-
grad'da Drgigleri Bakanh$r'nrn Do$u Dilleri Enstitiisii'nde bulunuyordu.
Baron V. R. Rosen tarafindan iyi bir gekilde incelenmigtirle2. Vesikalann
gofu Sultan Sencer'in kitibi Miintecbbtiddin Bedi'in kaleminden grkmrg-
fir. Cuveyni, Sultan Sencer'in 542 (rI47) yrhndaki Hirezm seferini anlattr-
ken ondan da bahsetmektedirre3. HArezmgah il-Anlan adrna Ba$dad hali-
fesine gtinderilen dikkate $ayan mektuplea imideddin'in antolojisinden
ii$rendi$imize giire giir Vatvitres(iilm. 578/rr8iz) tarafrndan yaalmtgtrr.
Yine Hirezmgah adrna yazlan bagka mektuplar da belki onun eseridir.
Atsrz'rn mektuplan bilhassa enteresandlr. Bizrlannda Sencer'in sidrk te-
baasr oldulunu belirtir; bagka bir mektupta da Selguklu sultant aleyhinde
birgok ithamlarda bulunarak Atstz'rn isyanmt hakh giisterirte6. Bunlara
iliveten Sultan Sencer'in Tiirkistan hinlan ile miinasebetini aydrnlatan ve-
sikalannreT bizim igin iinemi biiyiiktiir.

ikinci kolleksiyon et-Tcacssiil ilr't-tcressilteE adtnt tagrmaktadrr.


Bahieddin Muhammed b. Mueyyed el-Ba$dadi'nin eseridir. Bu zit
Hirezmgah Tekig'in hizmetinde bulunmugtu. Hamdullah Kazvini'ye
g6reree, HArezmgah Muhammed'in emriyle idam edilen meghur $eyh
Mecdeddin Ba$dadi'nin kardegi idi. Miiellil girig krsmrnda kendisi hak-
krnda verdi$i bilgiye giire, iince Horasan'da NesA gehrinde .oturuyordu,
sonra Sultan onu ga$rrarak "Divanii'l-inga" reisli$ine tayin etti; arkadagla-
nnrn ricasrna ve Sultan'rn emrine, istemeden boyun e$erek son bir yrl
iginde yazd1;"rr vesikalan bir kitip haline getirdi. Kitap vezire takdim edil-
di2m. Metindenmr anlagrldr$rna giire vesikalar 578 - 579 (Ir8z-rrB4) yrlla-
te2 Colhetions scicntifqucs de I'Iwtitat des hngucs oriailahs, III, Lcs nanusoils pcrsans, Sa-
int Petcrsburg 1886, 146 vd. Burada gegidi vesikalann baghklannrn listesi yaprlmrgsa da so-
nuncusu unutulmugtur; krS. Mctinbr, 44. Bu yazma da Enstitiiniin biitiin yazmalan gibi
ilimler Akademisi Asya Miizesi'ne nakledilmigtir.
re3 Cuveyni, II, g. Bedi'in bir risalesi Cuveyni taraftndan zikredilir' I, B.
tM Metinln,3o vd. d.

7o. VawAt (Regid'iiddin Muhammed b. Ali el-Cclil) hakkrnda bkz. Browne,


tes Mctiabt

A Litetary History o! Persia,Il, 33o vd.; Gmndris da iranicln Phihlogie' II, 259 vd.
te6 Metinln,4gvd.
te7 Melinbr, z3-26.
re8 Katib Qelebi, II, 463; Catahgus ..... Lugduni Balaaorum,l' t6g-t72.
tw Mctinlcr, r53. Taih-i Gizidehin Browne negrinde burada eksiklik vardrr (ne metin-
de 788 ve ne de terciimede zr5 g6sterilmemigtir).
2m Mctinlzr,73.
2ot Metinln,71.

Eskikitaplarim.com Karagz
36 v.v. BARTHOLD

nna aittir; hilbuki bahsedilen olaylar, tarihgiler tarafindan bAzan gok da-
ha sonraki tarihlerde giisterilmigtir.

17
- S eyyahlar ve co$rafyacrlar
Tarihi bilgimiz pek az oldu$u halde maalesef seyyihlann verdi$i bil-
giler de bunlarr tamamlamamaktadrr. Onuncu yiizyrldan sonra arapga
co$raSa edebiyatr daha gok derleme tarzrnda idi. Bunlar umOmiyetle is-
lAm Aleminin batr btilgelerinde yazrlmrgtrr. On ikinci yiizyrhn seyyihlan
azdrr; bunlarrn arasrnda, $ihAbeddin Eb0 Abdullah (yahut Ebi Hnmid)
Ahmed el-Grrnati'yi zikredebiliriz. ispanyah olmasrna ra$men do$u mem-
leketlerini de gezmig, hatti uzak kuzeye, Kama Bulgarlan'nrn memleketi-
ne bile gitmigtir. Belh civannda "Ali'nin mezan' denilen mezann ortaya
grkanlmasrnr son derece enteresan bir gekilde anlatrr2o2.

Hicret'in takriben aluncr yi.izyrh ortalannda Sem'Ani (Eb0 Sa'dm3


Abdiilkerim b. Muhammed, iilm. 562/1166), Kitdbi'l-msdb2oa adh bir
liigit yazmrgtrr. Sem'ini, Merv'de do$du$undan, di$er eserlerinin yarunda
geyhlerin tarihini de kaleme almrgtrr. Yikut, Merv'de Sem'ini iilesine Ait
iki kiitiiphdne giirdii$tinii kaydederzos. Sem'dni eserinde, islim'a hizmet
etmig olan geyhlerin ve di$er gahrslann, meghur olduklan likaplanna giire
alfabe srasryle bir fihristini yapmak istemigtir. Her gahsa iit krsa biyogra-
fik notlar vardrr. Bu gahrslann likaplarr um0miyetle gehirlerin ve kiiylerin
adlarrndan ahnmry oldu$undan,Kitdbi'l-cnsdb, Ortaga$ cofraSasr bakrmrn-
dan da biiyiik bir iinem tagrmaktadrr. Yikut'un baghca kaynaklan arasln-
da yer alv. Yazar, kitabrna malzeme toplamak maksadiyle uzun seyahat-
ler yapmrg, 55o - 55I (rr55-rI56)'de206 Miveriiinnehr ile Hirezm'i gez-
miqtir. Buhiri207 ve Semerkant'ta208 kelam ile ilgili qeqitli dersler dinlemig-

mz Metinlcr,zI vd. Miiellif ile eseri hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, 1,477 vd.
[$imdi G. Ferraud tarafrndan Journal Asiatigue'de(cilt CCVII) negredildi (C.)].
203 Bazr yazmalarda ve basrh negriyatta Ebir Sa'd yerine Ebri Sa'id geqer (Meseli

ib.rii'l-Esi., XI, r5z).


20a Prof. Zhukovsky'nin terciimesinde (Ra<oaliny Staraoo Mema, 35) kitabr "SilsilenAme-
ler kitabr" ise de muhteviyatrna bakrhrsa ensib (tekili nisbe) kelimesi daha gok "aile adlarr'
manisrna geliyor.
205 Zhukovsky, Razaalinl,2, 34; krq.Yakut, Mu'eem, IV, 5og, zr.
206 Sem'ini, 6-r.:(Jl kelimesinde.
207 Sem'Ani, rLi.aJl ys \]UKJI kelimelerinde.
208 Sem'ini, crl(:6.l;Ll kelimesinde.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

tir. Nesefde2@ takriben iki ay, Tirmiz'de2r0 rz giin kalmrgtrr. Ziyiret etti-
[i gehir ve kiiyleri zikrederken biraz bilgi verir.

Sem'ini'nin eseri edebiyat tarihi baktmmdan biiyiik bir iinem tagr-


maktadrr. Fakat miiellif, daha gok kelAmcrlann eserlerine iinem vermigtir
(giir R0deki gibi birkaE istisna vardtr)2rl. Ceyhini'nin adrnr hig zikretmez.
Bel'ami kelimesinde, yalnrz bu ismi tagryan vezirlerden Ebu'l Fazl Mu-
hammed'den2rz bahseder; onun o$lu ve Taberi tarihinin miiterciminden
hig bahsetmez2r3. ibn Hallikin'a giire2ra Sem'dni'nin eseri sekiz ciltten iba-
ret olup on iigiincii yiizyrlda pek nidir bulunan kitaplar arastnda yer ah-
yordu. Tarihgi ibnii'l-Esir tarafindan yaprlan iig ciltlik iizeti gok daha ge-
nig iilEiide kullanrhyordu2r5. Astl eser Prof. D. S. Margoliouth taraftn-
dan216 British Museum'daki elyazmasrndan faksimile olarak neqredilmiqtir.
Asya Miizesi Ki.iti.iphanesi'nde bulunan di$er bir yazma niishasr tam de-
$ildir2'7.
Yakut'un ($ihnbebbin Ebfi Abdullah el-Hamevi, iilm. 626/rzz9) co$-
raSa liigitr2tt gok bilindi$inden iizerinde durmayaca$rz. Yikut, bilhassa
Merv kiitiiphanelerinde bol malzeme toplamrgtrr. islim memleketlerindeki
gehirlerin hepsini ve ktiylerin iinemlilerini sayar. Arap alfabesinin iizellikle-
rinden dolayr tanrnmayacak gekilde tahrih kolay olan gehir adlanrun oku-
nu$unu dofru olarak tesbit etmege gahgmrgtrr. Bunda her zaman baganh
olamamrytrr; kitaplardan aldr$r gehir isimlerinde hatiya diiqmiigtiir. Qok
seyahat etmesine ra$men islim memleketlerinin hepsine gidememigtir.
Hirezm'e gitti$i hAlde Miveraiinnehr'e hig u$ramamrgtrr. M. J. de Goe-
je'nin hakh olarak belirttifi gibi2re, verdifi okunuglara kiiriiktiriine giiven-
2oe Sem'ini,,r,i*-:!l kelimesinde.
2ro Sem'an^, ct-t ',.Jl kelimesinde.
2rr Sem'ini,
6rslt ve .r+!l kelimelerinde.
2r2 Sem'ini, ,r-^Ul kelimesinde.
2ri Zhukovsky (Rapalinl, r8) yanhqhkla baba ile o$lu karrgtrrmigtrr.
2'4 ibn Hallikan, No. 4o6; de Slane terciimesi, II, r57.
2f5 Bunun baq tarafi Wiistenfeld tarafrndan neqredildi (Speeimen el-Lobabi siue Geneologt-
arum Anbum, Giittingen IB35).
2t6 Gibb Memorial Series, cilt XX.
2f7 Krg. V.R. Rosen, Notices sommaires des manuscrits arabes du music asiatQue, t46.
Miiellif ve eser hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, I, 3e9 vd.
218 Wiistenfeld tarafindan neqredildi. Yakut'un biyografisi von Kremer tarafindan (Czl-
turgcschichte, II, 433-436) yazrlmrqtrr.
2re istahri, VII vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
3B V.V. BARTHOLD

memek lizrmdrr. Yikut'un bir de biografik liigitr vardrr. Bu eserde,


bugiin elimize gegmemig birgok kitaptan aktarmalar bulunmaktadrr. Prof.
Margoliouth tarafindan neqredilmigtirzm Zekenya b. Muhammed el-KazVi-
ni'nin (iilm. ffiz/ tzBg) kozmograffa ve coiraffaya dair eserini de burada
zikretmeliyiz. Wiistenleld tarafindan negredildi22r. Miiellit YAkut'un eseri-
ni kullanmrg ise de bAzr yerlerinde verdifi bilgiler Mu'ccmii'l-buWdida bu-
lunmaktadrr.

Saliyiiddin Eb0 Bekr Abdullah b. Omer, 6ro (rzr4) yrhnda Belh geh-
rinin tarihini ve co$rafyaslnr arapqa olarak kaleme almrgtrr.Bu eserde "geh-
rin giizellikleri, kurulugu, kanallan, afaglan, meyveleri, bahgeleri, gigekleri,
cimi ve medreseleri, halkrn goklu$u, evliyiya giisterilen htirmet, yollann
emniyeti, halkrn refah seviyesi ve hayatr, isiyigi bozanlara verilen cezalar"
iizerinde durulmaktadrr. Bu eser 676 Qz77) yrhnda adr bilinmeyen bir ga-
hts tarafindan miiellifin kendi elyazrsr ile yazrlmrg niishadan farsgaya gev-
rilmigtir. Bu terciimenin yazmasr Paris'te Bibliothique Nationale'de (Anci-
en Fonds Persan, rr5) bulunmaktadrr. Oradan ahnan bizr pargalar Sche-
fer' in Chrcstomathie Persanc lndayayrmlanmrgtr222.

Muhammed Avfr, Ccodmiil'l-hikQdt uc bodmiii'r-rio@6t adh antolojisini


625 (Izz8) yrhnda Hindistan'da tamamlamrgtrr223 Miiellif genglifinde gok
seyahat etmi$ ve Buhiri2za ile HArezm'i225 giirmiiEtiir. Verdi$i haberler-
den bizim igin en iinemli olanlan, Karahdnhlar ve bilhassa Tamgag Hin
ibrahim b. Nasr ile ilgili hikiyelerdir. Bu hikiyeler oldukga goktur226.
Bunlann drgrnda kitabrn bir biiliimii tarihe (I. biili.im, 5. fasrl) bir biiliim
de cofra$aya iittir (IV. biiltim, 16. fasrl). Co[rafraya iit b,iiltimde DoSu

no irSddi'l-Erib
fi naifet'it-edib, Gibb Memorial Series'de (cilt VI) negredilmigtir. Kay-
bolan ciltlerin bulundufiu riviyet edilmektedir; bkz. Margoliouth'un islamiea'daki (I, ciiz r)
makalesi.
22t Acdibii'l-mahlukat oc asArn'LBihd, negr. F. Wiistenfeld, Giittingen 1848-1849; eser
hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, I, 48I ; Browne ., A Liwary Hisnry of Pasia, ll, 482.
222 Schefer, Chrcstomathie persane, I, 66-rc3; Notlar, 63-68.
223 IX, 263 vd. Miiellif ile eseri hakkrnda bkz. Browne, A Litcrary History oJ
/apiski,
Percia, ll,
+77 vd.; Grundriss da iranischm Philologie II, zr3, 33o, 332. Aktarmalar ve ilAveler
igin bkz. Marquart, Alttirhischct Diahktstudirn, indekste Muhammed i Awli kelimesi. H. Ni-
zimeddin'in Cnamiii'l-hik6ydl hakkrnda bir araqtrrmasr yakrn zamanda Gibb Memorial Seri-
es'de grkacak (G.).
22a Metinlcr, gg.
225 Metinhr,9&.
226 Mctinla, 84-87.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

Asya ve Tiirk boylan hakkrnda verilen haberler bilhassa dikkate de$er.


Mesela Uygurlar'dan bahseden ilk iranh mtiellif odur227.

Muhammed b. Necib Bekrin, Hirezmgah Muhammed (rzoo - rzzo)


adma farsga Cihdnndme adiyle bir eser yazmr$trr. Bugiin yalnrz iki yazma
niishasr bilinmektedir228. MAveriiinnehr'in cogra$asr ile Kara-Hrtiylar'rn
tarihi hakkrnda dikkate de$er bilgi ihtivi etmektedirz2e.

rB-HaydarRAzi
Yukarda adr gegen tarihgi Cuveyni, MiverAiinnehr'i ele gegiren Kara-
Hrtaylar'rn tarihini vermigse de, bu bilgiler yanhg ve birbirlerini tutmamakta-
drr. Bununla beraber daha sonraki tarihgilerin hemen hemen tek kayna$r-
drr. Kara-HrtAylay'rn hikimiyetlerinin geniglemesi ibnii'l-Esir tarafrndan
genig bir Eekilde verilmektedir23o. Nargahi'nin Taih-i Buhdrdsna ilive ola-
rak23l Schefer, "bilinmeyen bir miiellifin on altrncr yiizyrhn sonunda yazrl-
mrg bir kitabrndan ahnmrg" olan Karahinhlar ve Kara-Hrtaylar hakkrnda
bir biiliim yayrmlamrgtrr. Bu eser, Haydar b. Ali Hilseyni Rizi'nin on ye-
dinci yiizyrhn baglangrcrnda yazmry oldu$u "Taih-i Hafiaii,in aynrdrr.
Schefer tarafindan negredilen metin, Taih-i Haydar?nin Berlin'deki yaz-
maslnrn aynr oldu$u232, Berlin'de rBgE yrh yaz mevsiminde yaptr$rm araq-
urmada ortaya gftmr$tlr. Haydar Rizi'nin eserindeki bizr tafsilat ve isim-
ler Cuveyni'de yoktur.

B. MOGOL ISTiIASI DEVRi


I -QaIdaq Sinliler ve Miisltimanlar
Mo[ol istilisr, Mofollar'rn zapt ve tahrip ettikleri bi.itiin memleketle-
rin tarihgileri tarafindan iqlenmigtir. Bu konuda daha ziyade islim ve Qin
221Metinbt, 99. $imdiye kadar bilindi$ine giire rr4l yahut.,1-9rr-9lismi, Arap edebiyatrn-
da ilk defa Mahmud Kiggiri'nin Dbdnu Lilgat'it-Tiirllinde gegmektedir (on birinci yiizyrhn
sonu).
/apiski,lX,3oz vd. ve X, tz4.
228 IG$.
22e Metinla, Br vd.
230
ibnii'l-Esir, XI, 55 vd.
23r Nargahi, ll, z3o-243.
232Pertsch, Vcrzcichniss, No. 4r8 (s.4ro). Krg. Rjgu Cataloguc, Suppl6ment, uo vd. (Bu-
rada tarif edilen British Museum yazmasrnda Haydari'nin eserinin adr, Schefer'in yazmasl-
nrn aynrdrr: (Mccma'el-Teodni). Krq. Barthold, Haydar b. Alimad.i.A.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

kaynaklanna, bizr nidir ahvalde de Ermeni kaynaklanna233 miiracaat et-


mek zorundayz. Mi.iracaat edebilece$imiz miistakil Qin kaynaklanndan
birisi, r zzt'de Sung (Gi.iney Qin) devleti tarafindan Qurge aleyhine Mo-
$ollar ile ittifak yapmak igin elEi olarak gtinderilen Meng Hung'un rapo-
rudurz3a. Di$er seyyahlardan bizrlannrn verdikleri haberler Dr. Bretschne-
ider'in kitabrnda toplanmrgtrr235. Bunlarrn en faydahsr Taoist rahiplerden
Q'ang Q'un'un seyAhat notlandr; talebesi tarafindan yazrlmrgtrr. Rusgaya
terciimesi yaprlmrqtrr236. Miisliimanlar gibi Qinliler de Mo$ollar'm ztil0m
ve tahribatrnr renkli tasvirlerle anlatrrlar. Fakat, Mi.isliimanlar'rn dini taa-
subu, birkag istisnasr ile, giiEebeleri Orta Asya'nrn yerlegik halkrndan ayr
ran diigmanh$r giirmelerine engel oldu ise de Qinliler'in Mofollar hakkrn-
daki fikirleri daha tarafsrzdrr. Qinliler eski kiiltiirlerine olan ba$hhklarrna
ra$men giigebelerin hil ve taurlanndaki sadeli$i be$enirlerdi. Bu gibi hal-
lerde Mo$ollar hakkrndaki giiriigleri, klisik Avrupa yazarlanmn Germenlar
ve iskitler hakkrndaki giiriiglerini hatrrlamaktadrrlar."onlarda en eski qag-
larrn hal ve tavrrlarrnrn izleri kalmrgtrr. onlara yazrh bilgi brrakilmamrgtr.
Onlar asrrlarca kaygusuz ve kendi hallerinde yazmrglardrr" 23T. Meng
Hung, Mo$ol vahgilerinin hallerinde "eski ga$lann bozulmamrg idetlerini"
giirdiikten bagka Qin ktiltiiriiniin tesiriyle bu sadeli$in bertaraf edildifine
i.iziiliir: "Yazrk ki, gimdiki hocalan, kendi memleketlerini terkeden King
devletinin memurlarrdrr. $imdiki kargagahktan (yAni sadelikten) grkma$a
baqhyorlar. Tabii (yini gerEek) semavi emirleri ortadan kaldrnyorlar, aga$r
bir kumazh$a meylediyorlar. Ah ne kiitii bir hal ! " 238.

23r Patkanov'un terciimelerine gore (Istoiya mongoloa inoka Magakii, XIII, V, Saint Pe-
tersburg fi7t; islorila mongoloo po armyanskim istognikam, Saint Petersburg, 1873-74, iki kr-
srm).
zta Trudy, krsrm IV. Bu krsmrn gince
adr "Mong ta pq lu"dur. Vasiliev'in rusga
terciimesi, Prof. Pelliot'nun g,iiriigiine gore (Journal Asiatique, II, XV, r3o) iyi bir tercilme
degildir.
235 E. Bretschneider, Mediaeztal Researches from Eastem Asialie Sources, London, r8B8 (ye-
ni baskrsr rgro), cilt L
236 Pekin Misyonu
Qahsmalan, cik lY .

231
Pekin Misyonu Qahsmalan, cilt IV, 289.
ztg Trud1, IV, z3z. Mo$ol tarihi hakkrnda di$er
Qin kaynaklan igin bkz. Bretschnei-
der, I, r8o vd.; Pelliot, Joumal Asiatiguc, II, XV, r3o vd. Pelliot'ya giire Mong ta pq ludan
sonra en eski eser Hsi ta ge /io'dur ve tz37 yrhna ait bir aErklamasr vardrr (bu eseri Bretsch-
neider zikretmemiqtir). Palladius tarafindan terciime edilen Huang Tuan seng ts'in geng lu, on
dijrdiincii yiizyrla aiuir (Bretschneider, I, t9+) Pelliot, Journal Asiatique, II, XV, r3o); pelli-
ot'ya gdre (s.r64) umumiyetle Regidiiddin ile birbirine uymaktadrr, fakat metin k,ijtiidiir
(s. r 76).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 4r

Mo$ol istilisrnr yazan islim tarihgilerinden iigii bu devir ile ga$dagtrr-


lar: ibnii'l-Esir'in meghur el-Kdmil fi't-Taih'i23e Minhiceddin Eb0 Omer
b. Siriceddin Muhammed el-C0zcini'nin Tabakah N6sutsi2{ ve $ihi-
beddin Muhammed b. Ahmed en-Nesevi'nin d,e Sireti's-Sultan Celdleddin
Mngubirtt (yahut muhtemelen Menkubirni)'si2a1. Bu iig tarihEiden hig bi-
risi, Qingiz HAn ile kumandanlannrn seferlerinin tam bir tarihini yazma-
ml$tlr. Her iiEii de iiyle yerlerde bulunuyorlardr ki, o karrgrk zamanlarrn
olaylanrun ancak bir krsmrnr ii$renebildiler. ibnii'l-Esir Irak'ta yagryordu.
Tiirkistan'da cereyan eden olaylar hakkrnda genig bilgi tophyamazdr. An-
cak bir kag hadiseyi, Buhiri ile Semerkant'rn zaptrnr giiziiyle giiren gahit-
lerin anlattrklarrndan nakleder. Nesevi istilA esnasrnda Ailesinin malikAne-
sinde oturuyordu. Ancak Harezmgah CelAleddin rzz3 yrhnda Hindis-
tan'dan diindiikten sonra onun hizmetine girmiqtir. Krsa zaman iince Hi-
rezm devletinin yiiksek memurlarrndan bir kag kigiyle temas etmig oldu-
$undan memleketin ig ve drg igleri hakkrnda Eo$unlukla onlarm afzrndan
dikkate deger bir gok bilgi nakleder. Anayurdu olan Horasan'rn o devirde-
ki durumu hakkrnda en geniq bilgiyi Nesevi'de buluruz. Fakat askeri olay-
lar, onun kitabrnda, bagka kaynaklara nisbeten daha krsa anlatrlmrgtrr.
C0zcdni SBg (rrg3) yrhnda diinyaya gelmigtir. Gurlu emirlerinin hizmetin-
deydi. Bu sebeple Afganistan'da gegen olaylarr bilhassa genig olarak ver-
mektedir. Bir kalenin miidafaasrna bizzat katrlmqtr. rzzT'de Hindistan'a
giderek baq kadrhkta bulunmug ve 658 (rz6o) yrhnda eserini tamamlamrg-
trr. BAzr seferler hakkrnda, meseli Cugi'nin lJtrar'dan hareket ederek Sey-
hun'dan aga$r inigine dair iig tarihgi de tek kelime bile siiylemezler. Nisr-
reddin Tfisi (iilm. n74), ltc-i ithA6 adh eserinin baqlangrcrnda Qingiz

2re ibnii'l-Esir'in Mo$ol istilisrna dair krsmr Baron V.G.


Tiesenhausen tarafindan rus-
gaya gevrildi (Sbornik materialoa, olnosysehikhsya h istorii lolotoi Ord1, Sainr Petersburg 1884,
r).
2a0 Kitabrn
Gurlular, Kara-Hitiylar ve Moiollar tarihine Ait krsmr Kalkuta'da rB64'te
negrcdildi (Tlu Tabaqdri i,t6ni of Aboo Omar Minhdc al-din.... al-Jau{ani, neEr. W. Nassau
Lees, Mawlawis Khadim Hosain ve Abd al-Hai). Binbaqr Raverty tarafrndan ingilizceye qevril-
di (The Tabakit-i Nisrri, London rBBr); genig notlan vardrr. indeksi ayrrca rBgT'de basrldr.
2a1 N6sevi'nin kitabr
O. Houdas tarafrndan fransrzca terciimesi ile birlikte neqredildi
(Vie de Djelal-eddin Mankobirti, I, cilt arapga metin, II. cilt fransrzca terciimesi ve notlar, Pa'
ris rBgr-rBg5). Miiellif hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, I, 3rg. Eser, ibn $rhna tarafrn-
dan Muhammedii'l-Miingi'nin Tarihi't-Tataz adr altrnda zikredilir. libnii'l-Esir'in Mrsrr bas-
ktsrnrn kenarrndaki metin, IX, 86; miiellif ve eseri hakkrnda bkz. Brockelmann, II, r4r
vd.); ismail ibnii'l-Esir (bkz. Brockelmann, I, 34r) miiellife ibnii'l-Miingi adrnr verir (MS.
British Museum Or. 79r4, vr. 46r').

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Hin'dan Hfilig0'ya kadar Mofol tarihini gok krsa bir gekilde vermekte-
dirzaz.

z-Cuveyni'nin Eseri
Alieddin Ati-Melik b. Muhammed Cuveyni (iilm. 68r/r zB3) Tarih-i
Cihdn-gugfu adh kitabrnda Mo$ol seferlerini genig olarak anlatr. C0zcA-
ni'nin eseriyle aynr zamanda yazrlmrg ise de2a3 miiellifi gok daha geng ol-
du$undan Mo$ol istilisiyle ga$dag sayrlmaz. Bununla beraber olaylara ga-
hit olan yaghlann riviyetlerini kullanmrg olabilir. Tarih-i Cihiln-giSfu Mo-
follar'rn tarihini Hiilag0'nun ismaililer'e kargr seferine kadar getirir. BAzr
yazmalarda2aa Ba$dad'm iggaline dair bir krsrm "zeyl-i kitab" olarak ilive
edilmigtir. Cuveyni, Hirezmgahlar devletinin tarihini de eserinde vermigtir
(bkz. s. 4r). Bu eserin Mofollar tarafindan Miveriiinnehr ve Horasan'rn
iggaline iit losmr Schefer'in Chrestomathiz Pasanc'rnd,anegredilmigtir2as.

Cuveyni'nin eseri, heniiz lAy:'Jr. oldufu gekilde takdir edilmemigtir.


D'Ohsson, mtiellifi, vatanrnr mahveden Mo$ollay'r mtibala$ah bir gekilde
methetmig ve fazla a$rr bir usl0p kullanmrg olmakla itham eder. Aynr ta-
rihgi eserin iyi taraflanna tinem verme$i hig diigiinmeden miiellifin "olay-
larr aydrnlatmakta gerge$e fazla iayet etmedi$ini ve olaylann anlahlma-
srnda srra giizetmedi$ini" ilive eder. Mo[ollar'r methetmekte agrn gitti$in-
den dolayr takbih etmekte haksrz oldu$u, Histoirc dcs Mongob\t ilk tenkit
eden Abel-R6musat tarafindan ortaya konmugtur26. Hakh olarak ileri
siirdi.i$i.i gibi, o zaman bugiln bizim verdifimiz mani ile bir "vatan" siiz
konusu olamazdr. Ustelik harp esnasrnda garesiz, gekilen rzdrraplar istisna
edilirse iran halkr, Mo$ol idaresi altrnda HArezmgahlar devrindekinden
gok daha selil de$ildi. Onlan methetmekte ve tumturakh bir iislfip kullan-
makta Cuveyni'nin kullandr$r dil, iran tarihgilerinin biiyiik go$unlufiun-
2a2 Bu kitabtn British lr{useum'daki
niishasr (Add. 7698) Rieu tarafrndan (Catalogue,
454) anlatimrstrr. Aynr miiessese tarafindan ahnan ikinci niishasr (Or. 7464) daha eski ve
daha dogrudur; aynca genig bir tarihi girigi vardrr. Mi.iellif hakkrnda bkz. Browne, A Lite-
rury History of Persia, ll, 484; Grundriss der iranischen Philologiz, II, 344 ve 348.
2a3 Buna raimen Raverty (Tabakah Nanrt, 96l, Taih-i Cihin-gz;d1 miiellifini Crizci-
ni'den "bir ili iiq asrr" sonra ya$ayan yazarlar arasrna koymugtur.
2aa
Meseli Petrograd Um0mi Kiitiiphanesi'ndeki yazma, lY, z, 34. Muhammed Kaz-
vini'ye giire (eserin neqrindeki girig LXIII) bu zeyl NAsrreddin Tirsi'nin eseridir; fakat
Browne (A Literary History of Persia, lII,66), ancak "belki bagka bir el tarafindan ilive edil-
migtir" der.
2as
Schefer, Chrcstomalhic pasana, II, r ro-r6o.
2ab
Nouueaux milanges asiatique, l, 437.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 43

dan farkh de$ildir. Tarihginin anlatrg taranda da aynca bir eksik giirme-
dik. Malzemesine tamamiyle sahip de$ildir; verdi[i haberlerde bAzan agrk-
ga tenakuzlar giize garpmaktadrr, fakat bu husOsta Regidtiddin de dahil
sonraki tarihgilerin eserleri daha iyi bir seviyede defiildir. Umumiyetle
miiellifin, olaylan genig ve gerge$e uygun olarak verme$e gahgtr$r inkir
edilemez. Cuveyni'nin Regidiiddin ve Vassifdan gok iistiin olmastntn se-
bebi, Mo$ol imparatorlu$unun pargalanmamrq oldu$u zamanda ya$amr$
bulunmasr ve Tiirkistan, Mo[olistan ve Uygur iilkesini bizzat giirmiig ol-
masrdrr. Kaynaklannrn verdifi imkin gergevesinde biitiin imparatorlu$un
tarihini vermefe gahgmrgtrr. Halbuki Regidiiddin ile VassAf dikkatlerini da-
ha qok iran Mo$ollan'na ve krsmen de miittefiki Qin'e gevirmiqlerdir. Qa-
fatay memleketine gelince, bu tarihgiler orada cereyan eden olaylar hak-
krnda gok az bilgiye sahip olduklan hal{e Qa$atay'rn ilk haleflerine dair
Cuveyni'nin verdi$i haberleri kullanmamrglardrzaT.
Cuveyni, baglangrgta Mo$ollar'rn siizlti riviyetlerini kullandrfr gibi2a8,
muhtemelen yazrh rivayetlerden de faydalanmrftrr. Bazr ifadelerinin ash
Mo$ollaCa ait oldu$u gtiri.ilmektedir2ae. Halbuki Regidiiddin, Mo$ollar'm
yazrh kaynaklannr daha qok kullanmrgtrr.

3-Mo$ollar'da Edebiyat
Qingiz Hin zamanrndan iince Mofollar'rn yazrh vesikalan olmadr$r
bilinmektedir. Uygur alfabesini kabul ettikleri zaman ilk tince "Qingiz
Hin'rn Nizamnimeleri"ni (yini onun tarafindan tasdik edilen milli fikirler
ve idetleri" toplamak igin kullandrlar. Yalnrz biitiin imparatorluk halkr
defil, hinlann kendileri de buna uymak zorunda idiler. Qingiz Hin'rn
2a7 Bu biiliim Defr6mery tarafindan fransrzca terciimesiyle birlikte neqredildi (Joumal

Asiatiquc,4. seri, XX, 3Br3BB, 399-406). Cuveyni'nin eserinin gimdiye kadar tam bir neqri-
nin olmamasr, Browne'in hakh olarak dedi$i gibi (A Likrary History ol Pcrsia, lI' 473) "rcza-
letten bagka bir gey de$ildir". $imdi iki cilt halinde Mirzi Muhammed Kazvini tarafindan
Gibb Memorial Series'de (XVI) negredilmi5 olup birinci ciltte Prof. Browne tarafrndan
terciime edilen geniq bir girig vardrr. HAli negredilmemig olarak yalntz ismaililer'in tarihi
kaldr. Krg. Barthold, Cuoeyni, mad. E.I.; Browne, A Litcrary Hktory ol Petsia,III,65 vd.
'6 Krf. meselA (Cuveyni, I, zB). ;t o-!.: ;:- .l);. il"c' ,l
Cuveyni, Gilyiik'un tahta gegmesinden iinceki olaylardan bahsederken (I,I97) Ku-
2ae

tin'a sr$rnan bazr asrlzAdeleri teslim etmesini isteyen annesine Kitin'rn sert bir cevab ver-
di$ini nakleder.
Mo$ol hikiyesinde Qingiz Hin'r kurtaranlar aynr benzetmeyi kullanrrlar (Pekin Miyo-
nu Qahsmalan, IV, 43): .Qayla$rn kovaladr[r kug srk otlar arasrna gizlenince otlar onun ha-
yatlnl kurtarrr; ot b<iyle yaplnca bize sr$rnan bir adama yardlm etmezsek ottan daha defer-
siz olurduk'.

Eskikitaplarim.com Karagz
44 V.V. BARTHOLD

"Biiyiik Yasa'sr2s0 biiylece ortaya Erkmrgtrr.Yasa'nrn yazrh niishalarrndan


birgok tarihgi bahsettikleri gibi Cuveyni de ondan siizetmigtir. Onun ver-
di$i bilgilere giire, kanunlar yapraklar iizerine yazrh olarak hanedarun
baghca iiyelerinin hazinelerinde saklanrrdr. Yeni bir hin tahta grkrnca, or-
du bir sefere giinderilince ve devlet erkanr iqleri miizakereye davet edilince
bu yapraklar ortaya qrkanlrr ve bunlarda yazrh olan hiiki.imlere giire hare-
ket edilirdi2sr. Tarihgilerden her hangi birinin Yasa'nrn bir niishasmr
giiriip gtirmedi$i bilinmemektedir. Yasa'da bulunan htiki.imlerin en genig
izahr Mnrr tarihgilerinden Makiizi'de2s2 (Iakiyiiddin Ahmed, iilm. 845/
t44r - t44z) bulunur.
Bununla beraber Mo$ollar, hinlannrn siiylediklerini yazmak ve
iiliimlerinden sonra onlarr go$altmak idetini Qinliler'den almrqlardr. Bu
gibi notlann ancak hdnrn istedi$i zaman tutuldu$u ve bu gibi durumlarda
s6zlerini giir tarzrnda yahut secili olarak siiylemefie iizendi$i diigiiniilebi-
lir2s3. Bu stizlere tiirkge "bilik' (bilgi) adr verilirdi. Qingiz HAn'm bilikleri
aragtrnlrr ve tifretilirdi. Bir defasrnda Qin'de tahta gegme meselesi, bu bi-
likleri tam manAsiyle bilen aday lehine halledildi25a. Qingiz Hin'rn bilikle-
rinden bAzrlan Reqidiiddin tarafrndan kitabrnrn bir ilivesine ahnmrgilr2s5.

Mo$ollar'rn parlak zaferleri milli duygunun geliqmesine yardrm etti$i


gibizso bunun tesiri altrnda Mo$ollar ile hinlarr, milletlerinin tarihini bil-
mek ve atalannrn biiyiik icraatrnr unutulmaktan kurtarmak istediler. Tarih
ile efsane arasmdaki farkr Mofollar, di[er ilkel kavimler gibi pek az bilir-

2s0 Yisi (kanun, nizam): tam qekli jL.Jl (mo$olca Casak) ibn Batt0ta tarafrndan (III,
4o) kullanrlrr. Vassif bagka bir tabir kullanrr (Um0mi Ki.itiiphane yazmasr, Y, 3, 24, vr.
ggo,;ei; Hammer-Purgstall, Geschichte dcr Goldenen Horde, r$g, Tundsehin); Ulu! Beg'in
Taih-t Erba'a U/as'unun muhtasar niishasrnda hiE anlaqrlmaz bir tabir kullanrlmrgtrr: s--3
w/l (Cod. Mus. Brit. Add.26, rgo, vr.56). Bkz. Barthold, Persidskaya nadpis'na sQcnye mecheti
Manuchz, ryrr (Aniyskala Serila, No.5),3r. Burada bagka bir tabir olan "tankgal yarh!"
VassAltan allnml$tlr.
l
25r Cuveyni, I, I7 vd. Krg.
Quatrembre, Mongob, CLXI.
2s2 Arapqa
metin ile fransrzca terciimesi S. de Sacy tarafindan (Chreslomathie Arabe, z.
baskr, II, 58 vd., 16o vd.; rusga terci.imesi ise Prof. Berezin tarafrndan (Ogerk unutrennlauo us-
troislua ulusa QuEima, Saint Petersburg 1863 f Trud1, krsrm VIII). z5-3I ) yayrnlanmrgtrr.
253
Regidiiddin, r95.
2sa D'Ohsson, Histoire des Mongols,II, 5o6 vd.
2ss Trudy, XV, rzo vd. Prof. Berezin (Trudy, XY, r73) ile Prof. Vasiliev (/apuki, IV,
38r) yanhghkla bilikleri fasa ile karrgtrrrrlar.
256 Volentes
nomen suum, hoc est Moal, exaltare super omne nomen (Recueil de uoya-
ges ct de mimoires, publ par la Soc. de g6ographie, Paris r 839, IV, e5g).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

lerdi. Mo$ollar'rn hocalart olan Uygurlar'da bile gergek tarihi eserler ol-
madr$r kuwetle muhtemeldir. Cuveyni ile Regidiiddiin, onlartn kitaplarrn-
dan milletlerinin mengei hakkrnda ancak hayali efsaneler naklederler2sT.
Qingiz Hin ile ecdidr, silih arkadaglan ve imparatorlufun tegekktilii hak-
krndaki muhit ve srnrf temayiilleri v.s. gibi tesirler altrnda gegitli qekilleri-
nin ortaya grkmasr zaruii idi. Bu efsanelerin ilk iince ne zaman yazlma$a
baglandr$rnr belirtmek giigtiir. Regidi.iddin'in hikiyelerinden birine giire
Qa$atay'rn Qinli veziri, bu makama tayin edilmeden ijnce bile Qingiz
Hin'm seferlerinin tarihini igine alan biiyle bir listeye sahipti258. Mo$olis-
tan'da tz4o'ta yazlan bir eserin ash ile birlikte gince terciimesi elimize
gegmiqtir25e. Prof. Berezin'in bu esere "Qin-Mo$ol VekayinAmesi" adtnt
vermesi pek do$ru de$ildir. Olaylar yrl srrasiyle anlatrlmadr$r igin bilti.in
vekayinimelerden aynhr. Kronoloji son derece miiphem ve karrgrktrr. Bi-
zim giiriigiimiize gtire bu garip eser, kahramanhk destantntn mahsulii ola-
rak kabul edilmelidir. Baghca kahramanlar, yazar taraftndan Qingiz HAn
ile Ailesinden daha Eok sitayiglere mazhar olmugtur. Yazara giire Qingiz
HAn, heniiz Eocuk iken kardeqini iildiirmilg; bundan dolayr annesi' biiyiik
ofullannrn u$radr$r zulme iiziilerek onlarr yrrtrct hayvanlara benzetmig2@,
Qingiz Hin daha sonra sadtk ugaklarrndan birisini haince iildiirmiig26t'
,,qahsi bir kinden dolayr sadrk ve fedakAr" bir silih arkadagrnr
Ogedey de
"gizlice iildiirmiiq" olmakla itham edilir262. Di|er taraftan yazar, kahra-
manlann iddialarrnr kayttsrz $artslz tasvip eder; bunlardan biri, Qingiz
HAn'tn her hususta fikrine uyulmastnt agrkga istemig263 olmastdtr, Qingiz
HAn'rn a$zrndan hirun muhafizlanna, yini asketr aristokrasiye hi.irmet ve
riayet giisterilmesi tavsiye edilir26a. ideal bozkrr kahramarunm yilmaz cesa-

2si Radloff, Das Kudatku-Btlt*, XXV vd. XLI vd'; aynr miiellif, K aoprosu ob uigurah, 4o
vd.,56 vd.
258 Regidiiddin, I95.
25e Mo$olca asltna dair bkz. A.M. Pozdyeev'in makalesi (Saint Petersbury,
/ap. Russk,
Arheot. Ob. IB83). Mo$olca adr iqin (Mongolun nigusga tobfyan : Mogollar\n Gtzli Taiht)
bkz. Prof. Pelliot, Tung Pao, XIY (rgI3), I3I vd. Palladius'un qinceden nrsqaya terci.imesi
(mofiolca ash o zaman bulunmamrgtr) Pekin Misyonu Qahsmalan iginde yayrnlanmrqtrr (cilt
IV). Mo$olca ashnr Pozdnyeev rusga neqredecekti; qimdi de Pelliot tarafindan negredilecek-
tir (bk. Jounal Asiatiquc'deki va'di, II, XV' I3z).
m Pckin Misyonu Qahsmalan, IV, 39 vd.
261 Pekin Misyonu IY, 69.
Qahsmalan,
262 Pekin Misyonu
Qahsmalan,IV, r5g.
263 Pe kin Misyonu
, 6r.
Qahsmalan, lY
26 Pekin Misyonu Qahsmalan,IV, Izg.

Eskikitaplarim.com Karagz
46 V.V. BARTHOLD

reti, milletinin bagkanrna sarsrlmaz ba$hh$r, sonsuz miikrimli$i manzume-


de kuwetli bir gekilde belirtilir265. Harici olaylar hakkrnda yazar, Do$u
Asya'da cereyan eden savaglar tizerinde daha gok durur ve Mofollar'rn
batrdaki selerlerine ancak bir kag kelime ile temas eder.

4-Ytian - 9i
Mofol ananesinin iranhlar ve Qinliler tarafrndan yeniden iglenmig
olarak bize intikal eden resmi geklinde aynr malzemeyi bagka bir rErk al-
trnda buluruz. Qin'deki Mo$ol imparatorlan tarafindan Mofol tarihinin
iglenmesine iinem verildi$ini biliyoruz; meselA imparator Kay-san zama-
nrnda (r3o&r3rr) Mo$ollar'rn bir resmi tarihi yazrlmrytrr266. Mo$ol haki-
miyeti nihayete erdikten sonra hAnedanrn Qin ideti iizerine genig bir tari-
hi (Yiian $i-Yiian siililesi tarihi) meydana getirildi. Bu tarihin qimdiye
kadar ancak muhtasar bir tertibi batr dillerine gevrildi26i. Avrupa sinolog-
lannrn eserlerinde Yi.ian-$i'nin tam metninden bAzr stizler nakledilmigtir.
Bunlar, eserin. tamamrnrn terciime edilmesi halinde Eok krymetli bilgiler
bulabilecefimizi giistermektedir.

5-Regidi.iddin
iran'da Mo$ol tarihinin yazilmasr Gazin Hnn (r295-r3o4) tarafindan
Vezir Regidtiddin'e verildi. Regidiiddin Fazlullah b. imndiiddevle Ebu'l-
Hayr'm meslegi tabiplik oldu$u halde kelim ilmine dair gok eserler yaz-
mrgur26E. Abika Hin'm saltanail esnasrnda (r265-rz8z) devlet memuriyeti-
ne girmiqtir. 6gZ (tzgB) yrhnda vezir oldu. Gazdn ona, halkrn okuyabilece-
$i bir Mo$ol imparatorlu$u tarihini yazmasrnr emretti26e. Mo$ollar'rn res-
26s
Temugin'in asrl kurtancrsr Sorhangira'mn evinin tarihni bu manida anlamak lizrm
geldi$i agrktrr: "Evi, akgam karanhlrndan gafak vaktine kadar devam eden krsrak siitiinii
galkalamaktan grkan giiriiltiilerden ta uzaktan tanrnrrdr" (Pekin Misynu Qaltsnalan, lY 43).
Palladius tarafrndan ileri siiri.ilen edebi izahat (a1nt esn, rBo): "Krmrz yahut garap yaprmiyle
belki Sorhangira iilesi miikellefti", pek do$ru degildir.
266 Abel-Rmu sat, Nouaeaux milanges asiatiques, Il, 3.
267 iakins, istoiya pcrqh gcQrch hanou k doma Qingkooa. Saint Petersburg, r8u9; Doug-
las, Tlu Life of Jcnghi Khan, l-ondon 1877. Yiian-gi'nin yazrhgr ve muhteviyatr hakkrnda
krq. Brctschneider, Mediaeoal, I, r8o-rgr. Di[er gince kaynaklar igin bkz. Pelliot, Jounal
Asiatiqqa II, XV (rgzo), r3r vd.
2d Regidiiddin'in hayah ve eserleri hakkrnda bilgi, Canii't-tco6rihTn
Quatrembre ta-
rafindan negr ve terciime edilen krsmrn giriginde bulunmaktadv (Mongoh, I.). KrE. E. Bloc-
het, Inlroduction i I'historie des Mongols par Fadl Allah Rachid ad-Din, Leyden-London rgro;
Barthold, Mir islama, I, (rgre), 56-ro7.
26e D'Ohsson'a gore (Historb
des Mongok, I, XXXV) miiellif bu emri 7oz (r3oz-r3o3)
yrhnda aldr. Bu tarih Quatremdre'de yoktur.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR +7

mi vekayinimesi devlet hazinesinde sakhydr. Regidtiddin'in tarihne gtire


bu vekayinAme, Mo$ol dili ve alhbesiyle yazrh olup ayn pargalardan mey-
dana geliyordu. Bunlar hig bir zaman bir srraya konmamrgtr. Kitap mu-
kaddes sayrldr$rndan kimse el siirmezdi, tarihgiler de kullanamazlardr; bil-
gileri "basit halktan alrrlardr'270. Tarihqimiz Tayciut kabilesini anlatr-
ken27r "daima hinrn hazinesinden en yaqh emirlerin elinde muhafaza edi-
len Altrn De[ter"denz72 (Altan Depter) bahsettifi zaman muhtemelen bu
vekayinimeyi kasdetmigtir. On beginci yiizyrlda Mo[ollar'rn ensabmr ya-
zan bilinmeyen mi.iellif, Ogedey'in (bitikEi denilen) memurlarrndan birin-
den bahsederken gu giiri.iglerde bulunur273. "...kabilesine mensuptu; Qin-
giz Hdn'rn Alhn Defter'rni saklarlardr. Onun ve hiikiimdarrn ailesi drgrnda
hig kimse bu kitabr giirmemigtir" 27a. Regidiiddin, Tacikler'den sayrldr$r
igin Mo$ollar'rn mukaddes vekayinimesini do$rudan dofruya kullanmrg
olmasr pek miimkiin giiri.ilm-iiyor. Mo$ollar hakkrndaki riviyetleri Biiyiik
HAn'rn iran sarayt.tdaki temsilcisi olup Mo$ol tarihi hakkrnda en biiyiik
miitehasss olan P0lid-ginksink'rn afzrndan ve GazAn'rn verdi$i bilgiler-
den iifrenmigtir. Gazin'rn tarih bilgisini yalnrz POlAd (yahut F0lAd)'rn bil-
gisi gegiyordu275. Regidiiddin'in verdi$i bilgiler gofunlukla Yi.ian-$i ile
harfiyyen birbirine uymaktadrr. Her ikisinin de kaynafr elbette Mo$ol-
lar'tn resmi vekayinimesi idi. Mo$ol ananesinde her hangi bir harbe dair
yeterli bilgi olmadr$r zamanlar mi.iellif, Mo$ollar tarafindan istild edilen
milletlerin eserlerine miiracaat ederdi. Bunlardan Qinliler, Hintliler, Uy-
gurlar ve Krpgaklar'r zikreder. islim iilkelerinin zaptr ise hemen tamamen
Cuveyni'nin eserinden ahnmrytr.
Gazin Hin iildtilii zaman eser heniiz bitmemigti. Kardegi ve haleh
Olciyt0, Regidiiddin'e daha genig bir vazife verdi: Mo$ollar ile miinasebe-
te girigen bi.itiin milletlerin tarihlerinin yazrlmasr. Regidiiddin, gegitli mil-
letlerin iran saraymda bulunan ilimlerinin yardrmmdan faydalandr. Bu
ciimleden olarak Hindistan tarihi Kamalaqri adrnda bir Kegmirli rahip,
Qin tarihi de iig Budist rahibi tarafrndan yazrlan bir kitaba dayamlarak
2to
Quatremlre, Mongok, 7 4 vd,
21tShmik lyetopisei. istoiya mongoloa, sogtnenie RaSid-Eddina. Prof. Berezin'in-
terciimesindeki girig, Saint Petersburg r85g, r83; farsga metin (saint Petersburg 186r), 244.
212
Yazmalarda gu ibareleri buluruz jp i.rLJl 1f ve J.p .lL!l euaremlre (74)
-,,-9:;
J-ts _tt> rltJl geklini teklif eder.
273 isim bilinmemektedir.
21a
Metinlcr, r59 @itab Mu'i<zi'l-Ensdb).
275 D'Ohsson, Histoie des Mongols, IV, 35g vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
48 V.V. BARTHOLD

Li-tagi ile Maksun276 adlannda iki Qinli ilimin yardrmiyle yazrldr. Re-
gidiiddin'in Franklar tarihi iEin hangi Avrupah'dan bilgi aldr$rnr bilmiyo-
ru2. Eserinin bu krsmmda verdigi bilgilerin do$ru olmasr dikkati gekmek-
tedir. Papa ile imparator arastndaki miinasebet anlatrlrrken birincisinin
tinemi biraz mi.ibali$a edilmigtir. Bundan da Regidiiddin'in Avrupah yar-
drmcrlarrnrn ruhban srnilindan olduklarr neticesine varrlabilir. Eserin ta-
mamr Zro (r3ro-r3rr) yrhnda bitirilmigtir2tt. Ug cilt halinde idi; birincisi
Mo$ollar'rn tarihini, ikincisi umumi tarih ile Olciytfi'nun saltanail zama-
nrrun tarihini (Regidiiddin'in plinrna giire bu krsma di$er tarihEiler devam
edecekti) ihtiva ediyorlardr. Ugiinciisii ise co$rafi bir zeyl idi2?8. Tarihgi-
miz sonradan bu tertibi defigtirdi. Anlagrldrfrna gtire umrfmi tarihin krsa
iizeti iince ikinci cilde, ikinci biiliimiin birinci krsmrnrn birinci fash olarak
dahil iken onu aynca iigiinci.i cilt olarak tertip etti. Co$rafi zeyl de
diirdiincii cildi meydana getirdi2Te. Eserin tamamrna cdmii't-tcadih adt
verildi. GazAn HAn'rn emri iizerine yazrlmrg olan birinci cilt, OlcAyt0'nun
arzusuna uyularak "Taih-i Ga16nt" ad:u:, korudu.
Biiylece Regidiiddin'in eseri, OrtaEa$'da, ne Avrupa'da, ne de Asya'da
egine rastlanrlmayan genig bir tarih ansiklopedisi oldu. Biiyle bir eserin
biitiin milletlerin ilimlerinin yardrmiyle meydana getirilmesinin mi.imki.in
olugu dikkate ahnarak, en uzak medeni kavimler arasrnda irtibat kuran
Mo$ol istilisrnrn, daha uygun gartlar altrnda nasrl neticeler verebilece$ini
diigiinmeliyiz. Reqidiiddin, eserlerinin daha sonraki nesiller taralrndan kul-
lanrlaca$rnr zannediyordu. FarsEa eserlerini arapeaya, arapga eserlerini de
farsgaya terciime etti$i gibi2e, bi.itiin eserlerinin iki dilde her yrl kopyala-
nnrn yazrlmasmr sa$lamak igin gerekli tegebbtiste bulundu28r. Bununla
beraber CAmii't-buAih, tarihginin anavatanrnda bile tamamen muhafaza
edilmedi.Bizzat Regidiiddin'in ifadesine giire282, kendisi hayatta iken bile

Quatremdre'de biiyledir (Mongols, LXXVIII); Collections scientfique'tc (III,ro6),-rr J;


276

Regidiiddin'de 98,oy{
271 7'a h- 0lcfuti Sultan, VassAla giire
7rz yrhna kadar devam ettirilmigtir (Quatre-
mdre, Mongok, LXXI).
278
Quatremdre , Mongols, 5o-6r.
2te
Quatrembre, Mongols, LXXII-LXXN, CLIX vd.
2m Bodleian Kiitiiphanesi'ndeki yazmalardan birinde Cimii't-teadrih\n
Qin tarihi ile il-
gili krsmrnrn arapga terciimesi bulunmaktadrr (MS. Arab. b t). Cilmii'ruaarihTn arapga
terciimesinden daha ,ijnemli iktibaslar hakkrnda bkz. Morley, Desciptiae Cat. of Histoical
MSS. in the Libary of the Royl Asiatie Socicty, London r 854, 5, 8- r r .
28r
Quatremire, Mongols, CXXXIV CXXXIX, CLXVII.
282
Quatrembre , Mongoh, V, CXXVI.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

islim ileminde fikir adamlan arasrnda onun aleyhinde kuwetli bir cere-
yanrn varh$r anlagrlmaktadrr. I3t8'de Ebrl SaTd'in saltanau zamanrnda
ihanetle itham edilerek idam edildi. Bundan sonra eserlerinin niishalannr
go$altmak igiyle kimse meggul olmadr. On diirdiincii yiizyrl tarihgilerin-
den, Mecmau'l-Ensdb miiellifi Muhammed b. Ali eg-$ebinkdrai283 Re-
qidiiddin'in ilmini takdir etmekle beraber onu fesatgrhkla itham eder284,
eserini hiE kullanmaz ve hatta adrnr bile zikretmez. Regidtiddin'in baqka
bir Ea$daqr, Taih-i 0tc6yn,Szltaz miiellifi Ebu'l-Kasrm Abdullah b. Ali el-
KAqini285, Regidiiddin'i intihal ile sughyarak Cdmiii't teudih'i kendisinin
yazmr$ oldu$unu iddia eder. Regidiidin, "mel'in Yahudiler eliyle eseri
kendi adrna Sultan'a takdim etmiq ve buna kargrhk ona, nakit olarak elli
tuman ve yrlda yirmi tuman gelir getirir biiyiik emlik ihsan edilmig.
Once vadetti$i halde bu mtikifattan bir dirhemini bile gergek yazarla pay-
laqmamq286. Bu iddianrn ne gibi temellere dayandr$rnr siiylemek giigtiir.
KAgini'nin Regidtiddin iqin malzeme toplama igine katrlmrg olmasr
miimkiindiir. On diirdiincii yiizyrhn di$er miielliflerinden bAzrlarr, bilhas-
sa Vassif, Regidiiddin idam edildikten sonra da gahsiyetinden ve eserin-
den eskisi gibi hiirmetle bahsetme$e devam ettiler. Fakat tarihginin o[ul-
larr bile, birisi r32B-r336 yrllan arasrnda vezirlik yaptr$r halde, eserin
niishalannr ortaya grkarmak ve go$altmak iqin hig bir tegebbiiste bulun-
madrlar. Tebriz'de Regidiiddin'in iilesinin tasarmfunda bulunan mahal-
lernin I336'da ya$ma edilmesi2sT de muhtemelen eserlerinin niishalanrun
kaybolmasrna yardrm etmigtir. On beginci yiizyrhn baglannda Sultan $ih-
r0h'un emriyle Cdmiii't-teadihin saklanan krsrmlannrn toplanmasrna girigi-
lince eserin tam bir niishasrnr bulmak miimkiin olmadr. On dokuzuncu
yiizyrl baglangrcrnda, $ahr0h ile o$ullarr zamanrnda yazrlan niishalar bile
283 Bu eserin miiellif hattiyle bir niishasr Asya Miizesi'nde bulunmaktadrr (d
566); krq.
Rieu, Calalogue,I, 83 vd.
2& Asya Miizesi yazmasr, d
566, vr. zzz, zz5b.
285 Bu risilenin Ch. Schefer'in elinde bulunan bir niishasr gimdi Paris'te bulunmakta-

drr (krg. Blochet, Catalogue... Schefu, MSS. persans, l, No.I4r9, 95 vd.) Bagka bir nilshasr is-
tanbul'dadrr (Ayasofya, 3or9), krg. Barthold, laprski, XYill, II9; Siissheim, Das Gcschcnk
aus der Seldschukengeschichte, Leyden rgo9, XI. Siissheim'a giire Schefer yazmasl, istanbul
yazmasrndan istinsah edilmigtir. Aynr miiellihn umumi tarih hakkrnda bir eseri vardrr (Ba$-
dad'rn diiqiiqiine kadar), birinci krsmr Berlin Kiitiiphanesi'nde bulunmaktadrr (No. 368,
Pertsch katalo$unda). Aynr eser, Mirhind tarafindan (burada ;lKJl yerine dt-:,t<l okunma.
lld;r) lii bde tii' t- tea 6ih ail altrnda zikredi lir.
286
Cmtenaire de l'6cole des langues orientalcs aiaantes, Rcapil dc mimorbs, Paris 1895, Iz.
Daha iyi bir metin (istanbul yazmasrndan) /apiski de (XVIII, r zz vd.) verilmiqtir.
287
Quatremdre, Mongoh, LIL
F.4

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

kaybolmug sayrhyordu. Quatremdre 1836 yrhnda Regidiiddin'in eserini


negretme$e girigti$i zaman kitabrn ancak Mo$ollar tarihine Ait krsmrnr bi-
288.
Iiyordu
Zamanrmrzda Cdmiii't-tcadihin yazmanlanndan epeyce niisha bilin-
mektedir. Ancak Tarih-i )Udyti Sultan ile2ge co$rafi zeyl heniiz bulunama-
mrqtrr. Avrupa ktitiiphinelerinin kataloglanna bakrlacak olursa on
diirdiincii yijrzyl/ra iit tek bir yazma niishasr mevcuttur ve British Muse-
um'da bulunmaktadrr (Add. 16, 688)2{. Yazmadaki tarih daha geg dewe
iittir $ Zilhicce g3olz Ekim r5z4). Dr. Rieu'ya giire bu tarih yalnrz bir
kaE varafa iit olup (2, g, zgt-zg3) bunlar gok sonra yazrlmrg ve miistensih
de selefinin yazlslnr taklide qahgmrgtrr. Bu niishada kitabrn zeyli olarak
Olciyt0'nun tahta gegigine dair bir hsrl vardrr. Bu fash Regidiiddin'in
kendisi de$il mi.istensih yazmrgtrr. Vezirden, ga$dagr olarak bahseder. Bu-
nunla beraber bu yazmada eskili$i sebebiyle beklenilebilecek srhhat yok-
tur. Bu hususta gunu kaydetmek kifi gelecektir: Yazmaya giire (vr. B) Qu-
$atay'rn yalnrz altr o$u vardr, halbuki yine aym yazmada (vr. 17) diger
yazma niishalannda oldu$u gibi Hin'rn yedinci o$lundan da bahsedilir.
Di$er yazma niishalannrn hepsi ya on beginci y.izy:/ra yahut daha
sonraki tarihlere iittirler. Anlagrldr$rna giire CAmii't-UuAihln tamamrnrn
de$ilse bile her halde miihim bir lasmrnrn muhafaza edilmig olmasrnr bil-
hassa $Ahr0h ile yardrmcrlannrn himmetine borgluyuz. Metnin tesbiti
biiyiik zorluk arzetmektedir. Eski ve giizel niishalann karErlagtrnlmalannda
bile iinemli tenakuzlarla kar5rlagrnz. Bilhassa Qingiz Hin'rn siilAlesinin ne-
seb cewellerinde bu husus agrkga giirtiliir. En eski ve en iyi niishalanndan
birisi (Bro/14o7-r4o8'de yazrlmrgtrr) daha iince Petrograd Um0mi
Kiitiiphinesi'nde bulunuyordu, fakat Eimdi kaybolmuEtur2er.
288 Cdmii't-Tcadrilln bagka krsrmlannrn rB3B yrhnda ilk defa kegfi iEin bkz. Morley,
Desriptioe Cataologue, g.
28"
Cimii'l-Tetdihln Taih-i 0trayti Sultanl igine alan bir niishasr, rgz3'te Ahmed
Zeki Velidi tarafrndan Meghed Kiitiiphanesi'nde bulunmuqtur (Bulletin de l'Acadimb des Sci-
cnces, t924,247 vd.).
2(xr Rieu, Catalogue, 78 vd. Royal As. Soc.'deki yazma (Morley, Dcseiptiae Catalogue,
I I; eserin bir krsmrnrn arapgaya terciimesi) 7 r4 tarihini tagrmaktadrr.
2et Taih-i Ga<inihin Tagkent'teki gok giizel bir niishasr hakkrnda krg. XV,
{apr,tq
z3z; 6zel isimlerin (ensabda) Uygur harlleriyle yazrhgr vardrr. Girig ile (fiirk ve Mofol ka-
bilelerine dair) Qingiz Hin'rn tarihi Berezin tarafindan nesr v terciime edildi (Trady, Y,
VII, XIII, XY). Taih-i Gazin?nin Ogedey'den Kubilay'rn torunu Timur'a kadar olan krs-
mr Blochet tarafindan Gibb Memorial Series'de (cilt XVI[, z), HiilAgir'nun tarihi ise Quat-
rembre tarafindan neqredildi. Reqidiiddin ile eserleri hakkrnda bkz. Browne, A Litnary His-
tory of Persia, III, 68-87; Regidiiddin'in gimdiye kadar bilinmeyen bir yazmadaki mektupla-
rrnrn bir listesi vardrr (8o vd.).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 5r

6-Vassaf
Regidilddin'in eseri $aban 699 (Nisan-Mayrs I3oo)'da meydana geti-
rilmeden ijnce Abdullah b. Fazlullah (sonradan Vassifu'l-Hadrat likabrnr
almrgtrr) Mo$ollar'rn tarihini yazma$a bagladr. Vassifrn eseri son derece
a$rr bir iisl0p ile yazrlmrg olup iran edebiyatrnrn en iyi niim0nesi olarak
kabul edildi$i meqhurdurze2. Miiellif kendisini, eseri hakkrnda yi.iksek fi-
kirler besledi[i Cuveyni'nin do$rudan do$ruya halefi olarak kabul eder;
binaenaleyh tarihine Mengii'ni.in iiliimiiyle baglar. Kubilay'rn saltanatt es-
nasmdaki olaylar hakkrndaki riviyetleri, bir gok iinemli noktalarda Re-
gidtiddin'den aynlmakta olup bazr durumlarda gerge[in hangi tarafta ol-
du$unu tayin etmek giiEtiir. Eserin ilk diirt biiliimii, Sultan Olciytt ile
Vezir Residiiddin'e z4 Muharrem 7n (l Haziran r3rz) Pergembe giinii
takdim edildi2e3. Milellif, tarihini 7ro yrhna getirdikten sonra ilAve olarak
Mogol imparatorlufunun mengeini, Hirezmgahlar devletini ve Hiila-
gO'nun seferini anlatr (Bunda Cuveyni'ye ba$h kalmrgtrr).

Beginci biiliim sonra yaztlmtgurzea. Mo$ollar tarihinin son devresini ve


Cuqililer ile Qa$atayhlar hakkrnda bir krsmr ihtiva etmekte olup burada
miiellif, Regidi.iddin'in riviyetiyle, hatti birinci kitapta aynr olaylan kendi-
si bagka tiirlii anlattr$r halde, mutabrk kalmrgtrr. Bundan sonra ilhinhlar
tarihine, 7rg (r3rg) yrhnda Emir Kurmigi'nin isyanrntn bastrnlmastna ka-
dar devam eder. Birinci kitap, Hammer-Purgstall tarafrndan negr ve al-
mancaya terciime edildi$i2e5 gibi tamamr rz69 (r853)'da Bombay'da ya-
ymlandr2e6.
giiri Beniketi (Eb0 Si.ileyman Divud b. Muham-
Gazan Hdn'tn baq
med) 7r7 yrh sonunda (mukaddimedeki tarih 15 $ewal (3t Arahk t3t7)
2e2 Kitap, umrrmiyetle Tarih-i Vass6! adryla tanrnmtgur. Miiellifin verdi$i isim gudur:
Kil6b Tcc<i1ati'l-Emsir ac Tczcilcli'l-A \6r'
2e3 Kitabrn birinci bdliimii CazinHdn'a r3 Receb 7oz (3 Mart I3o3) Pazar giinii tak-
dim edildi, bkz. Quatrembre, Mongok,Xlfi.
2ea D'Ohsson (H;stoic des Mongob, I, s. XXXIII) ile Rieu'ye (Catahguc, 16r) giire 7zB

(r327) yazrlmrgtrr. Petrograd Umumi Ki.itiiphanesi'ndeki niishada (V, g, z+) bu krsmrn ya-
zrldr$r tarih olarak 7t7 $r.424) ve 7rB (vr.4z5) yrllan g6steriliyor ise de bu tarihler yanhqtrr.
Qiinkii aynr yerde o zaman Qalatay ilqigiday'rn saltanat siirmekte oldu$u belirtilmektedir.
Hindistan'da yaprlan taqbasmastnda 727 $.6o7) ve 7rB (s.6o8) tarihleri giisterilmigtir.
2e5 Hammer-Purgstall, Geschichte ll/assafs, Vienna I856. Miiellif ve eseri hakkrnda bkz.

Browne, A Literury History of Pnsia,III, 67 vd.


2e6 Bu baskrnrn British Museum'da bir niishasr olmadr$r anlaqrhyor; basrh eserler ka-

talo$unda (s.45) yalnrz iran'da basrlan (yalnrz r. cilt) zikredilmigtir, 'febriz rzTz (1865-
r866).

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Raa{at ili'l-elbdb fr baAihi'l-ckabir ae'l-msdb isimli bir eser yazmr$trr. Aslm-


da Regidiiddin'in Cdmii't-teudih\nin kopyasrndan bagka bir gey de$ildir.
Miiellif, ancak kendi zamanrna iit tinemsiz bir zeyl ilave etmiqtir2eT.

7 - On Diirdii ncii Yii zy rl Tarih gileri


On diirdiincii yiizyrlda Hamdullah b. Ebi Bekr Miistevfr Kazvini'nin
tarih ve co$rafoaya iit eserleri ortaya grkmrgtrr2es. Tarih-i Giifidc admr taEr-
yan tarihle ilgili eseri 7gS O1g4-r935)'de yazrlmrg olup 73o (r33o) yrhna
kadar gelmektedir2ee. Burada umfimi tarih krsaca anlahlmakta ise de
ehemmiyetsiz de$ildir. Regidiiddin, Siminiler ile ilk Gazneliler'in tarihini
verirken Utbi'nin eserinin farsga terciimesini harfiyyen tekrar etti$i halde,
Kazvini, Utbi'de olmryan fakat di$er kaynaklar tarafindan desteklenen ba-
zr bilgiler vermektedir. MeselA Siminiler'in Simc0riler ile olan ihtilifinr
Utbi'deki gibi de$il, Gerdizi ile Avfr'deki gibi anlatrr3m. Kazvrni'nin Qa$a-
tayhlar hakkrndaki bilgileri3ol pek krsa olup bunlara fazla itimad edilme-
yece$i anlagrhyor. Kitabrn sonunda bir gok geylerin biyografileri tarih srra-
srna g6re verilmektedir. Miiellif iimriiniin son yrllannda eserine bazr ilive-
ler yaparak 7+4 Og43-r244) yrhna kadar getirmigtir. O$lu Zeyneddin, ba-
basrnrn eserini iran'rn Timur tarafrndan zapttna kadar devam ettirmigtir.
Siminiler hakkrndaki krsrm, Schefer tarafindan Nargahi'nin eserine ek ola-
rak302 Selguklular ile ilgili lusmr da Journal Asiatiquele negredildi303. Ese-
rin tamamr Melgunov tarafindan 1873'de bastrnlmrg ise de ortaya grkma-
mrgtrrroa. Son olarak on beqinci yiJ.zyia Ait olup pek do$ru olmryan bir
niishada Prof. E.G. Browne taralrndan Gibb Memorial Series'de (XIV.
cilt) krsa bir terctime ve indekslerle birlikte negredilmigtir.

'ot Kr$. Rieu, Catahgue, 79 vd. Bu eserin bir yazma niishasr da Petrograd Universitesi
Kiitiiphanesi'nde (No.zB5) bulunmaktadrr. Browne'in bu eser hakkrndaki fikn (A Literary
Hislory of Pcrsia, lll, roo vd.) pek dofru de$ildir. Beniketi'nin Avrupa (Roma imparatorluk-
larr ve papalar) ile Qin (matbaacrhk hususunda) hakkrnda siiyledikleri tamamen Re-
qidiiddin'den ahnmrgtrr. Reqidiiddin'in Qin'deki matbaacrhk hakkrndaki metni Baron Rosen
tarafindan Colleelions scimtifiqucs\e (III, ro7 vd.) negredildi.
2e8 Miiellif ve eseri hakkrnda bkz. Browne, A Literary History of Pnsia III,
78-roo.
2ee Kr"$. Fiieu, Catahgue, Bo vd. d.
N Mctinlcr, I r vd., gI vd.
nt Taih-i Giaide, 576 vd.
s2 Nargahi, gg-r r r.
3o3
Journal Asiatique, 4. seri, c. XI, XII (I848).
30a Petrograd Universitesi Kiitiiphanesi'nde Tarih-i Giaidehin Zilkade Br3 (Mart r4rr)
tarihinde yazrlmrg bir ni.ishasr vardrr (No.r53).

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

Kazvini'nin Nuzheti'l-kulfib adh co$raSasr 74o (r33g) yrhnda tamam-


lanmrgtrr. Mi.iellif, gafdaqlarr (Ebu'l-Fidi ve Drmagki) gibi onuncu y""ytl
coSrafracrlannrn verdikleri bilgileri tekrar etmekle yetinmemig, o zaman-
dan beri meydana gelen de$igiklikleri de eserine almqur. Aynca Mo$ol
hdkimiyetinde iran'rn siyisi taksimab ve her eyiletten toplanan vergiler
hakkrnda genig bilgi verir.Ortagaf'da mo$olca ile yazrlmrg eserler az oldu-
$undan Kazvini'nin eseri dilciler iqin de ijnemlidir. Kitabrn kozmografi
krsmrnda gegitli hayvanlann adlan farsga, tiirkge ve mo$olca verilmektedir.
Nuzlutii'l-kulib\n tamamr r3rr (r894)'de Bombay'da basrldr. Daha sonra
G. le Strange tarafindan Gibb Memorial Series'de (XXIII. cilt, r9l5-r9r8)
ne$r ve terciime edildis5. Bizr krsrmlan, Schefer tarafindan negredilen ,Sr-
3e.
$s etndme ) e il6ve olarak yaymlandr
B-qaIatay Ulkesinde Edebiyat
On iigiincii ve on diirdiinci.i yiizyrllarda iran ile Batr Asya'da yazrlan
di$er tarih ve co$rafya kitaplarr iizerinde durmryaca$rz. Bunlann Tiirkis-
tan ile ara$tlrmamlzrn konusunu teqkil eden devirle alikalan azdrrrT. Or-
taya koydu$umuz hususlar tarih edebiyatrnrn, iran'da bu devirde oldukga
geligme giisterdigi gibi Mo$ollar'rn iran'daki hikimiyetinin tarihini aragtrr-
mak igin yeterli miktarda kaynaklann mevcut oldu$unu giistermektedir.
Ancak Orta Asya tarihi igin biiyle defildir. Qa$atay'rn halefleri arasrnda
grkan siyAsi kangrkhklar ilim ile edebiyatrn geligmesini engellemigtir. Uste-
lik bu biilgede Fars ktilttirii tam bir tistiinliik kuramamrgtr. Uygur alfabe-
308,
si Arap alfabesi kadar genig iilgiide kullanrhyordu. Timurlular'rn sara-
yrnda bile adr gegen siililenin son miimessilleri zamanrna kadar uygurca
yazanlar giiriiltirIe. "Bahgi" tabiri (Sanskit bhifuu dan ahnmrgtrr) hem Uy-
gur kAtiplerine, hem de Budist rahiplerine verilen iinvandr. Qa$atay l0ga-
trnrn miiellifi, bu kelimeyi agrklarken "Tiirkistan hiikiimdarlannm farsga

r05 Aynr miiellifin manzum tarihi hakkrnda bkz. Grundiss der iranischcn Philohgit, ll,
236; Regidiiddin, ro6 vd.; Browne, A Lttnary Hitory ol Persia,lll, 95.
306 Siydselndme,
suppletment, | +r -2g5.
3o7 Ebfi Sa'idet Abdullah b. Ali el-Yemeni el-Yifii'nin on diirdiincii yiiryrlda yazdrlr
Mirati'l-Cihdn fi na'rifct hauddisi'l-iwan adh eserine de miiracaat edilmelidir. Bu eserde
olaylar yrl srrasrna giire verilmigtir. $eyhler ile ilimlerin biyografilerine biiyiik iinem veril-
migtir. Bu kitaptan meghur $eyh Necmeddin Kiibri'ya iit krsmr aldft (Metinbt, r54 vd.).
Miiellif ile eserleri igin bkz. Brockelmann, GAL, II, r 76 vd.
r08 Abel-Rdmusat,
Rechnches sur les langues lartarcs, Paris r8zo, I, 4o; Noticcs cl Exlraites,
V, 586 vd.
'oo Kr$. /apiki,X,zrg.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V, BARTHOLD

bilmiyen kitiplerine" verilen isim oldu$unu stiyler3ro. Anlagrldr$ma gtire


Qa$atay hinlannrn idaresi alunda bu kAtipler, sarayda islAm kiiltiiriiniin
temsilcilerinden daha gok itibar gtirdiikleri gibi tarihi olaylann kaydedil-
mesi tamamiyle onlann elindeydi. Uygur yazrsrnrn varh$rna dair agrk de-
liller bulundu$u halde Qa$atay hinlannm her hangi birinin istefiiyle ya-
zrlmrq tek islimi edebi eser bilmemekteyiz. O devirde Orta Asya'da yazrl-
mrg yalnrz bir tarih kitabr elimize gegmigtir: Cemil Kargi adiyle bilinen
Ebu'l-Fazl b. Muhammed'in Mulhakitil-Surdh adh eseri. Miiellif, 68r
(I z8z)'de el-Cevheri'nin arapga l0gatrnr farsgaya gevirdi$i311 gibi on
diirdiincii yiizyrhn tam baglangrcrnda, biraz iince adr gegen eserini arapqa
yazdr. Bu kitapta, Orta Asya'da kurulan devletlerden bir kagr ve bilhassa
bu biilgede giihret kazanmry olan geyhler ve Alimler hakkrnda bilgi bulun-
maktadrr. Verdi$i bilgiler go$unlukla efsane kabilinden ise de bazen kry-
metli tarihi ve kronolojik mal0mat verir. Kendi ga$daglan olan geyhler
hakkrndaki rivdyetleri, bu devrin likir hayatrnr aydmlattr. Eser, Kiggar'da
yerli ulemi reisinin iste$i iizerine Mogol sarayrndan biisbiitiin mi.istakil
olarak yazrlmrgtrr. Bilinen ilk niishasr Orta Asya'da gegen ytizyrhn sonla-
nnda M.S. Andreev tarafindan kegfedilerek V.P. Nalivkin vasrtasiyle Pet-
rograd'daki Asya Miizesi'ne giinderildi 312.
Muhtasar UIu$ Beg Tarihi'nin miiellifi, "biiyiik emir" Hucendi'nin
"Muhtasar\m zikrediyorsa da bu eser, Timur devrinden tince yazrlmrg ola-
maz. Qiinkii Timur'un ceddi Haragir-noyon'a oldukga iinem verilmig-
tir3r3. Muhammed Tagkendi'nin, Kitib Qelebi tarafindan zikredilen Tari-
h-i Al-i Qingklnin3ta on beginci yiizyrhn ikinci yansrndan iince yazrlmamrg
oldu$u, on alilncr yiizyrl sonunda eser yazan tarihgi Cennibi'nin kitabrn-
da ondan ahnan pargalardan anlagrhyor3l5.

Uygurlar'ln yazdrklan eserler, iran tarih kitaplarrnrn yerini tutamazdr.


Biittin Tiirk kavimlerinden yalruz Osmanhlar, tarih ile efsaneyi ayrrmak
kudretine sahiptiler. Uygurlar'da bugiinki.i manida tarihi eserler olmadr$r

-rio
11'U. Budagou'un liigau, ei4 (aynen g34 yerine) kelimesinde.
3rf Arapga eser ile farsEaya terciimesi hakkrnda bkz. Brockelmann,
GAL,I, rz8, 296.
3t2
/apiki, VIII, 353 ve XI, zB3-zB7; Metinlzr, re8-r52. Tarafimdan rgoe'de satrn ah-
nan daha iyi diger bir yazma hakkrnda bkz./apkktXY, z7r vd.o.:,riJl kelimesinin okunuqu
hakkrnda bkz. /apiski, XI, z86 ve Metinle4 r4o: .1lJjJ j\ j-t:
3t3
;
Mctinln, 16z.
rra Katib III, rog.
Qelebi,
315
Asya Mi.izesi'ndeki yazma 5zB,44r: V. Tiesenhausen, I, 535-538.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR

anlagrhyor3r6. Mo$ol tarihi haklandaki bilgiler, tarihgiler tarafindan Mofol


ve Uygur kaynaklanndan almmrg olup efsane mahiyetinde idi; meseli kar-
degi Ogedey'in kurtulug akqesini iidemek igin kendini ruhlara kurban
eden Tuluy'un tiliimii hikiyesi bu kabildendir. Bu efsane gince tarihte3rT
ve Regidiiddin'de3l8 yer aldrfr gibi Tuluy ile ofullanna sevgisi oldu$unu
giirdii$iimiiz do$ulu Mo$ol giirlerinde de3le bulunur. Buna benzer mak-
sath efsaneler Qinliler ve Qafatayhlar'rn memleketlerinde de yaygrndr.
Muhtasar Ulu$ Beg Tarihi'nin miiellifinin, Qa[atay ile Ogedey tarafindan
Cugi aleyhine ileri siiriilen ithamlardan bahsederken ilive etti$ine giire bu
ithamlar Qa$atay memleketinin ilimlerinin vekayinimelerinde genigge
kaydedildi$i halde dofiru olmadrklan bi.itiin tarafsrz tarihqilerin likirleriyle
sabittir. Muhtasar UIu$ Beg Tarihi, Ozbek hAkimiyeti devrinde yazrlmrg
oldu$undan miiellit Cugililer'e dit efsaneleri de kullanmrgtrr32o.
Uygur eserlerinin srhhatinin gtipheli oldufu, Timur'u memnun etmek
igin Qa$atay ulusunun tarihinin nasrl kolay tahrif edildifi giiriiliince der-
hal anlaqrlrr. Timur, iran tarihgilerinden Nizimiiddin $imi'yi seferlerinin
tarihini yazma$a memur etti$i gibi aynr zamanda Uygur yazarlarrnr da
hizmetinde kullanarak seferlerinin ttrkEe manzum bir tarihini yazdr-
dr321. Birincisi Qingiz Hin'rn, ikincisi Timur'un atasr olan Kabul ile Kaguli
adrndaki iki kardeg arasrnda yaprldr$r riviyet edilen anlaqma hakkrndaki
efsanenin mengei de muhtemelen Uygurlar'a iittir. Bu anlagma gere[ince
birincisinin torunlarr tahtr, ikincisinin torunlarr ise vezaret makamrnr iqgal
edeceklermig. "I(rrmrzr mum ile miihi.irlenmiq" bir belge tanzim edil-
-i$3"; Qingiz Hin ile Harigir yahut Karagar (Kaguli'nin torunlarrndan)
arasrnda tekrar yenilenmig, fakat sonunda Ali Sultan devrindeki kangrkhk-
Iar srrasrnda kaybolmug. Bu anlagmaya giire Harigir ile haleflerinden bir
kagr Qa$atay memleketinde hiikiim siirmiigler. D'Ohsson'un323 daha iince

316 Bkz. yukanda s. 44'


311 Pekin Misyonu
Qalqmalan, lY, 254.
3f 8 II,
Regidiiddin, zzo vd.; D'Ohsson, Hislorie des Mongols, 58 vd.
31e Pckin Milonu Qahsmalan,IV, r54.
3m Metinln, 16z vd. d.
32r Bu tarih veismi (Taih-i H6nt)hakkrndabkz. lapiski, XV, IBB.
322 Bu belge hakkrnda en genig bilgi, Ulu! Beg'in muhtasar tarihinde bulunur. Krq.
Miles, The Shajarat Atrak, London rB3B, 373.
323 D'Ohsson, Hitoie des Mongols, II, ro8 vd. Regidiiddin'de HariEir'rn adrnrn hiE

gelmedi$ine dair D'Ohsson'un fikri yanhqhr. Hem destanlarda (Pekin Misyonu Qahsmalan,
IV, r34) hem de Regidiiddin'de (t79l' Trudy, XV, r44) Haragar'dan Qafatay'rn imirleri ara-
srnda bahsediliyor ise de Qa$atay iilkesindeki 6nemine dair bu kaynaklarda tek kelime edil-
miyor.

Eskikitaplarim.com Karagz
56 V.V. BARTHOLD

igaret etti$i gibi on tigiincii ve on diirdiincii yiizyrllardaki tarihgilerden hig


birisi, Haragar ile torunlannrn elinde biiyle bir iktidar oldu$udan bahset-
miyor. Timur'un kendi haklannr kuwetlendirmek igin tertip edildi$i anla-
grlan bu vezirler efsanesi hAli bAzr Avrupah tarihgileri hatAya diigiirmekte
devam ediyor. Bunu ilk defa Uygur kaynaklanna ba$h kalan on beginci
yiizyrllann bazr tarihEilerinde giiriiriiz.
Bu tarih kitaplarrnrn en meghuru, BzB (t425) yrhnda tamamlanan $e-
refiiddin Ali Yezdi'nin ,laferndmetidir32a. Bu ismi bizzat Timur'un kendisi
segmigtir. $erefiiddin'in selefi olan ve biiyiik cihingir hayattayken 8o6
(r4og-t4o4)'da tarihini yazan Nizimiiddin $imi de kendi eserine aynr is-
mi vermigtir325. $erefiiddin, selefinin pldnrnr hemen hig de$igtirmeden ele
almrgsa da Timur'un seferlerinin Uygurlar tarafindan yazl/ran manzum ta-
rihini de kullanmrgtrr. Eserin giriqi, Mogol memleketlerinin tarihinin tasla-
$rndan ibarettir. Qafatay devletinin tarihi gok krsa anlatrlrr. Miiellihn Cu-
veyni ile VassAfr ve krsmen Regidiiddin'i kullandr$r anlagrlmaktadrr. Fakat
on dtirdiincii yijrzyl/'a gelince hinlarrn adlarrndan bagka bir gey yoktur326.

Fdrs'ta, Timur'un torunu iskender'in saraymda oturan meEhul bir


miiellit takriben Br5 (r4rz) yrhnda um0mi tarihten bahseden bir kitap
yazmrgrr (yazmalarda isim yoktur)327. En gok Hamdullah Kazvini ile Re-

r2a Rieu, Calalogue, t73-t77; Browne, A Literary Hitory of Persia, III,36z vd. d.
325 Rieu, Catalogue, r7o vd. d.; Browne, A Litnary Hitory of Persia, Ill,36r vd. Tag-
kent kiitiiphanesindeki yazma (No. r4 b; Kal', Katalog" 13 vd.) Gryisiiddin Yezdi'nin daha
ewelki bir eserinin kopyasrdrr. Zimin ve Barthold tarafrndan TeksQ po istoii Srednei Azii (I,
rgI5) de neqredilmiq olan bu eser Nizimiiddin ile $erefiiddin'in kaynaklarrndandr. Muhte-
vasr girigte genig olarak miinakaga edildigi gibi Nizimi.iddin'in eserinin (bu hususta bkz. ay
n esn, l, XXVI vd.) British Museum'daki yazmasrndan aktarmalar vardrr. Nizimiiddin'in
eserinin tamamr Hifrz-r Abrfr tarafrndan kullanrlmrg olup istanbul'da Damad ibrahim Paqa
Kiitiiphanesi'nde bulunmaktadrr. No. 9r9 (krq. /apiski, XYlIl, tgB vd.
126
$erefiiddin'in eseri P6tits de la Croix tarafrndan fransrzcaya gevrilmigtir (Histoire de
Timur Bec); ash Kalkuta'da Maulawi Muhammed ilahdad tarafindan rBBT-rBBB'de neqredil-
di (The ,lafarnamah by Maulana Sharafuddin Ali of Ta<d) Ciriq, fransrzca terciimede ve Kal-
kuta baskrsrnda olmadrfr igin Asya Miizesi'ndeki 568 numarah yazmayt kullandrm, British
Museum'da, Taqkent kiitiiphanesinde ve di[er yerlerde bagka yazmalarr vardrr.
327 Rieu,
Catalogue, ro6z vd.; Asya Miizesi'nde bu eserin bagka bir niishasr bulunmak-
tadrr (No. 566 b, c). Bu eserden bir kag yazrmda "iskender'in anonimi" diye bahsettim;
qiinkii British Museum'da bulunan Or. r59, eser ve miiellif adr olmryan esere (Rieu, Cata-
logue, rBo) "$dhr0h'un anonimi" denilmektedir (krg. Tekstey po istorii Srednei A<ii, XXXIII
vd,.; lapiski, XXIII, so vd.). Eth6 tarafrndan tavsif edilen eser Cat. of lhc Bodleian, zr vd.
(Elliot, e) (yanh$ bir Sekilde ltly'l 6"'"1 adr altrnda), (bu kitabrn rusga ashnda ve lapiski deki
makalemde, XVII, 6, belirtildi$i gibi) bu eserin aynr de$il Taih-i Haydtln aymdr. *Tai-
h-i Hay6t\n milellifi Tarihgi Musavi hakkrndaki makalem igin bkz. Bull. Acad. des Scicnccs,
r9r5, r365-r37o.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 57

gidiiddin'in eserlerine dayanmrgsa da Qa$atay hAnlannrn tarihi hakkrnda


efsanevi hikiyeleri di$er tarihgilere nisbeten daha genig iilgiide kullanmrg-
trr. Hikayelerin mahiyetlerinden, bunlann islim kaynaklarrndan defil Mo-
gol yahut Uygur kaynaklanndan ahnmry oldu$u anlaqrlmaktadrr. Meseld
IslAm dini ve kiilti.iriine giisterdi$i alikadan dolayr Mo$ollar'rn hognutsuz-
lu$unu kazanan Tarmaqirin Hin hakkrnda ancak gu giiriigte bulunur:
"Yasaya riayet etmedi, btiylece her taraftan isiler baglannr kaldrrdrlar".

Husrev b. Abid Eberkrihi'nin32s de vatanr Firs'trr. ibn Mu'in adryla


tanrnmr$trr. BoB (14o5-14o6) yrhnda yazdr$r Firdeasi't-Teadrih nddir bir
eserdir32e. Miiellif, yalnrz bir kag devletin tarihi hakkrnda gok krsa bilgi
verir; htikiimdarlarrn saltanat siirelerini, iildiikleri yahut tahttan indirildik-
leri yrh, zamanlarrndaki vezirlerin, kumandanlann ve alimlerin isimlerini
bildirir. Bu eserin, miiellifin kendi yazrsryla yazrldr$r anlagrlan bir niishasr
Petrograd Um0mi Kiitiiphinesi'nde bulunmaktadrr (MS. Dorn 267). Tam
de$ildir.
Bzg (1426) yrhnda Mu'izzi'l-cnsdb fi Seceret Sclitin-i Mugal adryla Mo-
follar'rn ensabrnr yazan meghul tarihqi de Tiirkler'in efsanelerini kullan-
mtgtrr33o. Tiirk tarihgilerinden, Mo$ol tarihEilerinden ve Hdn siililesine
mensup tarihgilerden (uruk) aktarmalar yapml$tlr. Timur'un atalannrn ta-
rih ve ensabr igin bu kaynaklardan $erefiiddin'in aldr$r aynr efsanevi mal-
zemeyi ahr; bununla beraber bagka kaynaklarda bulunmryan faydah bilgi-
ler de vermektedir. Bagka bir miiellif, Timurlular'rn ensabrnr siililenin so-
nuna kadar devam etmigtir33l.

$ihruh'un saltanatr zamanrnda saraydan biisbiitiln miistakil olmaksr


zrn Ahmed b. Muhammed Fasih el-Havifi tarafindan Miicmil-i Fastht adlt
eser yazrlmrEur332.Hicret'ten miiellifin yagadr$r zamana kadar (845/r44r'de
eserini yazmrgtrr) geEen olaylann kronolojik bir iizeti verilir. Fasih'in eseri

328 Eberkrrh gehri hakkrnda bkz. Yakut, Mu'ccrn,I, 85 vd.


32e Bu eser hakkrnda bkz. Dorn, Cat. des manuscrils et Xllographies orienlaux de la Bibl.
Inp. fubL., Saint Petersburg rB5z, 265 vd.; Horn, "Asadi's neupersisches Wiirterbuch Lug-
hat-i Furs' (Abh. der Kdn. Ges. der liliss. <u Giittingen, N.F., B.I., No.B), 3o; al-Mulaffarila
(Sbornik statei), 335 vd.

"o Kr$. D'Ohsson, Histoie dcs Mongolr, I, XLV; Piieu, Cataloguc, tB3; Mctinbr, r5g.
i3r Oxford'da Th. Hyde,
3r numarah yazmada (Eth6., Catatoguc, 83) bilinmeyen bir
yazar da "Tirkge bilen Bahgiler ve mololca konugan Uygurlar"dan bahseder (vr. B). Bu
eserin tarihi on diirdiincii yiizyrldan iince olamaz, giinkii yazar Yili'yi zikreder (vr.r r6).
332 Bullelin
de la classe hit. phil. dc l'Acad. Inp. des Sciences, ll, t;Collcctions seienlifiques,
III, rrr vd.; Berzhe, KratkiiKatalogTifliskopub. bibl.,Tiflis 186r, ro33.

Eskikitaplarim.com Karagz
5B V.V. BARTHOLD

krsah$rna ra$men iinemsiz de$ildir. Bilhassa Orta Asya ile iran'daki geyh-
ler ve yazarlar hakkrnda bazr yeni bilgiler verir.

$Ahruh'un baq tarihEisi Hifrz-r Abr0 ($ihabtddin Abdullah b. Lutful-


lah el-Hav4fr333, 6lm. 833/r43o)'nun tarihi ve cofralr eserlerinden ayrr bir
aragtrrmada genig olarak bahsetmiqtim33a. Hifizr Abr0'nun liibdeti't-tca6-
ih ad\ tarihi, Matlai\-sa'dqn uc Mecmau'l-Bahreyn adh eserin mtiellifi Ab-
durrezzak Semerkandi tarafindan kullanrlan baghca kaynakur335. B7z-875
(r467-r47t) yrllarr arasrnda yazrlmrg olup 7o4-875 Qgo4-r47r) yrllan ara-
srndaki olaylan igine alrr. Semerkandi'nin, Timur tarihine dair verdifi bil-
giler bir Eok hususlarda $erefiiddin'inkinden aynlrr. Ya Semerkandi ve ya-
hut Hifrzr Abr0 tarafindan "iskender'in isimsiz eserinden" faydalandr$r
giiriilmektedir. Semerkandi'nin eseri do$uda tamamen selefinin eserinin
yerine geEti. Meseli $ihruh'un, Qin'e elgi giindermesi hakkrnda do$uda
pek ra$bet giiren riviyeti sonraki tarihgiler hep ondan almrglardrr. Halbu-
ki Hifrz-r Abr0, bunu daha genig anlatrr336. Aynr rivAyeti $ihruh'un bag-
ka bir ga[dagrnda,Muhammed b. Fazlullah M0savi de buluruz (fakat gok
krsa nakledilmigtir). Eser'in a& Tarih-i Hayrdt\r. Recep B3r (Nisan-Mayrs
r4z8)'de baglar ve B5o (t446-t447)'den sonra sona erer. Qi.inkii $ihruh'un
iili.imilnden bahsediliyor. Hifiz-r Abnf'nun eserinin bu miiellif tarafindan
da kullanrldr$r, yazmanrn Rieu Cataloguc\ndaki tarifinden anlagrlmakta-
337.
drr

$Ahruh'un o$u ve haleli Ulu$ Beg'in (iilm. I44g) yazmr$ oldu$u Za-
ih-i Erba'a Ulus, adnd.an da anlagrldr$r gibi btttin Mo$ol imparatorlu$u-
nun tarihini iEine almaktadrr. Ulu$ Beg'in eseri elimize gegmemigse de bir
qok mi.ielliflerde ve bilhassa Hindmir'in Habtbi\-siyerinde bu eserden ak-
tarmalar bulmaktayrz. Bu aktarmalardan, miiellifin, Mo[ol memleketleri-

333
Abdurrezzak Semerkandi'nin verdi$i bilgiye ba$h kalan Avrupa kataloglarrnda be-
lirtildigi gibi Nirreddin Lutfullah b. Abdullah el-Herevi de$il.
33a aLMulaffarila, r-28;
lapiski, XVlfi, I3B-r44; Bullztin de I'Acadinie des Sciences,
rgr4, BBr (burada India Office Cat. No. t7t yazmas. (Eth6, Catahgua, 76) zikredilir); H6fi-
zq Abri mad. i.A. Maalesef bunlardan hig birisi E.G. Browne tarafindan (A Literarl History
of Peda, lll, 424 vd.) kullanrlmadr$rndan Hifiz-r Abr0'nun eserleri hakkrndaki bilgi
biisbiitiin yanhgtrr. rgoo yrhndan sonra Hifiz-r Abr0'nun co$rafyaya ait eserlerden katalog-
lara gegmemig iki niisha g6rdiim. Bunlar British Museum'daki Cod. Or. 1577 numarah
yazma gibi eserin Horasan tarihiyle biten krsmrnr ihtiva ediyorlar. Bunlardan biri Semer-
kant'ta W. Vyatkin'in elinde, di$eri School of Oriental Studies (London)'tedir.
335
Nolices et Exlraits, XIV, krsrm r; Rieu. Catalogue, 181 ad. d.
336 al-Mu<affariya, 27.
337 Rieu, Calalogue, Suppl6ment, z7o vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 59

nin tarihini kendi zamanma kadar getirdi$i halde go$unlukla yalnrz hin-
lann isimlerini zikretmekle yetindi$i ve onlartn devirleriyle ilgili haber ver-
medi$i anlagrhyor33s. Dolayrsryla bu eserin kaybolmasrna acrmamak gere-
kir. UIu$ Beg'in daha iince bahsetti$imiz "Muhtasar", (s. S+) British Muse-
um'da bulunmaktadrr33e. Bilinmeyen miiellifi eserine bir isim daha veri-
yor: $ecereti'l-Etrdk3q. Bu kitap Albay Miles tarafindan ingilizceye gevrildi
ise de bu terciime hig bir qekilde tatminkAr de$ildir.

On beginci ytizyrhn tam sonlannda, 897 (I4gz)'de Mu'ineddin Mu-


hammed el-isfiziri Raozatii'l-cenndt fi eusdf-t medinet-i Herdt ismi altrnda
Herit qehrinin tarihini yazdr3at. Heniiz negredilmemig olan bu kitaptan
Mo$olistan'a esir olarak giitilriilen HerAth sanatkirlann enteresan hikAye-
sini aldrk3a2.

g-Mirhind'tn Eserleri
Timurlular devletinin son ytllartnda yazlan bir tarih kitabr, uzun
miiddet iran ue Orta Asya tarihi igin Avrupah aragttrtctlann hemen yegi-
ne kayna$r idi: Mirhind'rn343 (iilm. 9o3lr498) Rausati\-safa fr sircti'l-cnbiyd
ue'l-milik ue'l-hubfd adh eseridir. MirhAnd'rn eseri yedi kitaba biiliinmiig
olup sonuncusu, Ea$dagt Sultan Hiiseyin'in tarihini igine ahyordu ve tarih-
qinin torunu Hindmir taraftndan tamamlandt. Hindmir bir cofrafr zeyl
338 Habibi's-siyn,lll, z5 vd.
33e Rieu. Cataloguc, 163 vd.; Ethed, Cataloguc, 77 vd' Bu iki katalogda esere $ecnetii'L
ElrAk adntn verilmesinde "metinde bir ipucu bulunmadr$r" hakkrndaki fikir yanhqtrr. Bri-
tish Museum'da iiEiincii niishasr vardrr. Or. Bto6, vr. 340-5I3; Miles'in terciimesi bundan
yaprlmrgtrr; Add. e6, rgo numarah yazmanrn Or. BIo6'dan istinsah edildi$i anlaqrhyor. .fa-
ccrctii'l-EtrAk ismi Or. Bro6'da vr.34Bb de bulunmaktadrr. India OIfice kiitiiphanesinde bir
ni.ishasr daha vardrr. Ulu! Beg'in eseri hakkrnda bkz. Barthold, Ulugh Bek i eua ttremla,
rgrB, rr3; burada eserin Ulug Beg tarafrndan yazrlmadrfr, fakat $ihruh'a Ulug Beg adrna
"ilim bir adamn tarafindan takdim edildi$i belirtilir.
3{ Vr. r3". c-l :.}l;Yl afr*. l_l-y a! o>j* gJ)t.t
3af D'Ohsson, Historb des Mongols, I, XLW vd. d. Rieu, Catalogue, zo6 vd; Browne, /
Litctary History of Peria, III, 43o vd., burada .Barbier de Meynard'rn Joumal AsiatQue'deki
(S, XVI, 46r-5eo) geniq girigi aktanlmrgtrr. isfiziri, kaynaklan arastnda Seyli Herevi'nin
"Kiirt meliklerinden bazrlan hakkrnda bazr kayrtlarr' zikreder. Bu son eserin Kalkuta'da bir
niishasr bulunmaktadrr. Sir E. Denison Ross tarafrndan istinsah edilmigtir.
3a2 Metinln, 165.
3a3 Rieu, Catalogue,8796. Elliot, History of India, lY, I3r vd. d. Burada Mirhind'rn
eserinin gegitli krsrmlannrn Avrupa baskrlarr ve terciimeleri sayrlrr. Kr1. Browne, A Literury
History of Persia, lll,43r vd. E. Edwards tarafrndan haztrlanan Cataloguc of Persian pintcd
fuoks in ttu Bitish Museum, Avrupa ve Dofu baskrlannrn ve terciimelerinin listesini ihtiva et-
mektedir. London rgzz, siitun 4t6 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

yazmr$trr. Bu zeyl, dofu baskrlanna dahil edilmedi$i gibi yazmalan, ese-


rin di$er krsmrnrn yazmalarmdan daha az bulunur.
Birinci kitapta miiellit arapga ve farsga yazrlmrg tarihlerden bildikleri-
ni sayar; fakat kronolojik yahut baqka bir srra takip etmemigtir. Adrnr zi-
kretti$i kitaplann hepsini giiri.ip giirmedi$ini siiylemek giigtiir.Bu krsrmda
Siar sahibi Muhammed b. ishak'dan Timur devri tarihqilerine kadar pek
qok kitaplarrn adr geger. Kaynaklannr nAdiren zikrediyorsa da bize intikal
etmemig olan kitaplardan aktarmalar buluruz. Bizce en biiyiik ijnemi
olanlar (iran devletlerinin tarihi hakkrnda) diirdiinci.i ve (Mo$ollar tarihine
iit olan) beginci kitaplardrr. Hirezmgahlar, Kara-Hitiylar ve Mofollar'rn
tarihini anlatrrken3aa Cuveyni, Regidiiddin, Vassif ve $erefiiddin'in eserle-
rinden faydalanmrgtrr. Eserinin bu krsmr um0miyetle pek giiven telkin et-
mez. Qiinkii Cuveyni'nin Hirezmgahlar ve Kara-Hitiylar'a dair biiliimle-
rindeki tenakuzlarr tahkik etmefe liizum giirmeden bir riviyeti seger. Op-
pert'in Rahip Joannes hakkrndaki araqtrrmalannrn baghca kusuru, belki de
MirhAnd'rn eserinin bu biiliimlerine kiirii kiiriine giivenmesidir. Qingiz
HAn'rn haleflerinden bahsederken Mirhind, go$unlukla Regidiiddin'i tek-
rar ediyorsa d,a bazan da yeni bilgiler vermektedir. Meseli Ogedey'in to-
runu ve Orta Asya'daki mi.istakil Mo$ol devletinin kurucusu olan Kiy-
dir'nun hikiyesi, bagka kaynaklardan daha geniq olarak anlatrlmrgur3as.

ro-KitAb-r MoIlaz6.de
Daha sonraki iran tarihgileri iizerinde durmayaca$rz; ancak BuhArA
geyhlerinin tarihine dair bir kag siiz siiyleyece$iz.Kitabrmzrn ilive cildi
olan Metinln'de bundan aktarmalar vardrr3a6. Kit1fu Molhzddc admr tagr-
yan bu eser Ahmed b. Muhammed adrnda birisi tarafindan yazrlmrqtrr.
Kendisine Mu'inii'l-fukara lAkabr verilmiqti. Yazma niishalarrnrn goklu-
$undan Orta Asya'da bi.iyiik bir ra$bet giirdii$ii anlagrlmaktadrr. Miiellit
BuhirA'da yatmakta olan islim evliyasrnrn mezarlarrnr sayar ve biyografi-
leri hakkrnda bazr bilgiler verir. Mtiellifin yagadr[r tarih belli de$ildir. Ki-
tabrnda verilen kronolojik bilgilerden on beginci ytizyrldan iince yagamadt-
[r neticesine vanhr. Bu bilgilerin srhhati, kaynaklarrnr bi.iyiik bir ihtimam-
la kullandr$rnr isbat etmektedir.

3aa Hirezmqahlar ve Qingiz Han'rn tarihi Avrupa'da da negredilmigtir: Defr6mery,


Historb des sultans de Khorelm, Paris IB4z; Jaubert, Vie de Djenghia-Khan, Paris I84r.
345 Der Presblter Johannes in Sage und Geschicte, Berlin IB7o.
3a6 Mctinler, r66-t72. Bu eser hakkrnda bkz. Barthold, Birhdn Ailesimad. i.e.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 6I

C. AVRUPA'DA YAYINLANMI$ BA$VURMA KiTAPLARI

I-Deguignes, d'Ohsson ve daha sonraki


miiellifler
Tiirk ve Mofol boylarrnrn tarihi hakkrndaki ilk genel eskiz denemesi,
bilindi$i gibi, Deguigness4T tarafindan yaprlmrqtrr. Qin kaynaklanndan sa-
dece birkaE derleme eser ile yetinmek zorunda kaldr$r iEin, bu miiellifin
eseri Orta Asya'ntn battsrndan gok do$u kesimlerinin tarihi baklmrndan
daha biiyiik bir ijneme sahiptir.

Mo$ol tarihi ile ilgili islAm kaynaklan ayrrntrlt olarak ilk defa Baron
d'Ohsson tarafindan incelenmigtir: Histoire des Mongok adh eserinin ilk basr-
mr IB24'te yayrnlanmrg, oldukga genigletilmiq ikinci basrmr ise IB34-I935
yrllarrnda grkmrgtr3as. Yazar, kendini igine dikkate de$er bir ilmi tarafsrz-
hkla vermig, tizellikle Qin ve iran'daki Mo$ollar'rn tarihi ile ilgili elde ede-
bildifi biltiin kaynaklan hemen hemen biitiiniiyle de$erlendirmigtir. Mo-
Eol tarihinin "i$renE sahneleri' hakkrnda yazartn ktsmen tek tarafh
giiriigleri baglangrgta eserin hatAsr olarak kabul edilebilir. D'Ohsson, Mo-
fol tarihine, on iig ve on diirdiincii astrlartn biiyiik olaylarrnrn gerEeklegme-
sine sa$ladr[r ihmal edilemiyecek katkr nisbetinde ijnem verir; dolaytstyla,
Mo[ol hikimiyeti altrna girmig medeni hiikiimdarhklarrn tarihinden kifi
derecede ayrmtilarryla bahsettifi halde, Orta Asya ve Rusya'daki Mo$ol
egemenlifinden sadece birkag kelime ile stiz eder. Bunun yanrnda, iinik
yazmalar da dahil hemen hemen bi.iti.in yaytnlanmamq eserlerden, bazen,
en iyileri olmasa da, yararlanmr$tlr; bugiin, edisyon kritikleri yaprlmrq bir-
gok metni giirdiikge, onun yanltglannr diizeltebiliyoruz. Biitiin bunlara
rafmen, d'Ohsson'un eseri tinemini korumaktadrr; yazann bilgisi ve sonuq
grkarmadaki dikkatlili$ yiiniinden bu eser, daha sonra Hammer-Purgs-
hilron, Wolff3s0, Erdmann33l'rn kitaplarr ve hattA Sir Henry Howorth352 ta-

3a?
Deguigne s, Historie ginirale des Huns, des Turcs, des Mogols et des autres Tarlares oc-
J.
eidenlaux, Paris r 756-r 758.
3a8 Baron C. d'Ohsson, Historie des Mongoh deputs Tchingui<-Khan jusqu' d Timour Bq
ou Tannlan, La Haye ve Amsterdam, IB34-I835.
3ae Hammer-Purgstall, Geschicte der Goldenen Horde, Peslch t&4o; Gcschithte dcr llehane

d-i da Mongolen in Persien, Darmstadt, r94z-1843.


3s0 Wolff Geschichte dn Mongolen oder Tataren, besonfurs ihres Vordingens nach Europa, so

wb ihrcr Erobcrungcn und Einfdlh in dbscm Wcltthcib, Breslau I87e.


r5r Erdmann, Temudschin dn Unerschittnliclu, Leipzig t&6z.
3s2 Sir Henry Howorth, History oJ the Mongols, London r876-IBBB.

Eskikitaplarim.com Karagz
6z V.V. BARTHOLD

rafrndan yazian hacimli Mo$ol tarihinden, mukayese kabul etmez derece-


de daha krymetlidir. Do$u dillerini hiE bilmedifinden Howorth kendinden
iincekilere ba$h kalmrg, eserine de, kendi ifadesi ile "bir dilbilimci de$il,
bir etnolog ve tarihgi" olarak baglamrgtrr. Ancak, yazartn etnoloji ve tarih
metod ve kurallanna d'Ohsson'dan daha fazla Agina oldu$unu belirtecek
tek bir pasaj bile giisteremeyiz. Qegitli milletlerin menqeleri hakkrndaki
teorileri de tamamiyle gahrs isimlerine ve iinvanlara dayanmaktadrr ki,
bunlann medeni toplumlarrn tesiri altrnda kaldr$r bilinen bir gergektir.
Qingiz Hin devrinden ijnce Mo$olistan'da yerlegmig biitiin insanlan Tilrk
olarak vasrflandrran yazar, 6nemsiz Mo$ol ulusunun bazr giiglii Tiirk boy-
lannr boyunduru$u altrna aldrktan sonra, yalnrz kendi dilini muhafaza et-
mekle kalmayrp, egemenli$ine girenlerin de dillerini nasd olup ta mo$ol-
la$trrabildigini, herhalde kendi kendine hig sormamr$trr. Bir etnolog olarak
giigebelerin hayatr ve siyisi organizasyonu hakkrnda birgeyler bilmesi gere-
ken yazar, onlarda tahta gegme diizeninin kurah olmadrfrnr ve hukuld se-
gimlerle yapilmasrnrn siiz konusu olmayaca$rna hig bakmadan3s3, Qin-
giz'in soyundan kimin taht iizerinde daha fazla hakh bulundu$unu, hAn
olarak segilen kiginin durumunun hukuki olup olmadr$r meselesini ciddi-
yetle ele almaktadrr3sa.

2-Raverty
Binbagr Raverty'nin C0zcani'nin eserinin (bak sayfa 5r) terciimesine
ekledi$i mufassal notlara da dikkat etmek gerekir. Bu notlarda, krsmen
yayrnlanmamr$ veya az bilinen pek gok baqka kaynaktan parEalar iktibas
edilmig, ve gurada burada bir millet veya hinedana ait bilgiler iizetlenme-
ye galrgmrgtr. Yazar, iinstizde kendi eserini "gok de$igik ve go$unlukla
mufassal tarihi malzemenin gergek bir thesaurusu" olarak vasrflandrrmakta,
"eskiden beri do$rulufu kabul edilen birgok tarihi hatilara igaret edildi$i-
ni ve bunlann di.izeltildi$ini" stiylemektedir. Yazar, tenkidgilerin, eserin
bir indeksten yoksun olduguna igaret edebileceklerini, ancak bu ig igin
"vaktinin gok de$erli" oldu$unu belirterek, bunu indeks Derne$i'nin iistle-
necefini umdu$unu siiylemektedir. $imdi yazarun arzusu yerine gelmigtir,
r53 Sir Henry Howorth, History of the Mongols, l, t7 t, r Bo, z r B.
354
Aynt miiellifin Orta Asya'nrn gegitli milletlerine dair makalelerinin de ilmi krymeti
pek azdrr. J.R.A.S. 'de rB75-rBgB yrllarr arasrnda The Northen Frontagers of China umumi
adryla negredilmiglerdir. Bu makalenin sonuncusu (J.R.A.s., Temmuz rB98) Karahinhlar'a
aittir. ilmi seviyesini anlamak igin miiellifin gu s,iizleri yeterlidir (s.468): "Bu$ra Hin'rn Mi-
veraiinnehr'i fethetmesinden bahseden miiellifler, onun <iliimiinden iki yiizyrldan fazla bir
zaman sonra eserlerini yazmrglardrr".

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 63

elimizde kitabrn bir indeksi bulunmaktadrr; biiylelikle, yazarrn ifadesine


inanrlacak olursa, eser arfik biitiin hatilardan annml$ olmaktadrr. Yazann
kendi eserinin de$eri hakkrndaki giiriigii ve kendinden iincekilere karSr
kullandr$r kafl bazen de alaycr tavrr, kitabrnr hakh olarak ancak tenkitgile-
rin hoggiirtisiine sr$rnmaya zorlamaktadrr ki, bu hoggiiriiye gergekten de
pek muhtagtlr, Zaman zaman bizim de$indi$imiz yanhglan (bkz. yukarrda
sayfa 52, not z4z),yazarrn kendisinin igaret etti$i "hatalar'r gok geride br-
rakmaktadrr. Tarihi bilgileri, en basit seviyedeki bir tenkid siizgecinden
gegirmeden nakleder; tarih ile efsane, orijinal kaynak ile sonraki derleme-
ler arasrnda hiE bir aylnm gozetmez. Ozel adlarrn yanhg transkripsiyonun-
dan iitiirii kendinden iincekilere acr bir dille saldrrmasrna ra$men, Ra-
verty kendi de birgok ismi tahrif eder: Pek iyi tarunan Hazar adrnr Hurz,
Amr'r [Jmro geklinde yazar. Yazann sadece bir indeks tertip etmek igin
de$il, kendi kitabrnrn geligigiizel bir tashihi igin dahi vaktinin az oldu$u
anlagrlmaktadrr. Sayfa 33'te Tabefi miitercimi Ebu'l-Fazl Bel'ami'yi ismail
zamanrnda vezir yaprp, bu makamda Nuh b. Mansur devri sonuna kadar
tutmasr (yani yaklaqrk yetmig yrl), sonra sayfa 38'de Taberi miiterciminden
ayrr bir gahrs oldu$unun farkrna vanp, Ebu'l-Fazl Bel'ami'yi Hicri 33o'da
(aynen !) iildiirmesi, ancak bununla agrklanabilir. Kitaptaki yanhglardan
bazrlannr bir indeksin yoklufuna ba$amak pek gok zordur. Yazar hig bir
yerde kesin bir yazmaya atilta bulunmaz, go$unlukla hangi yazmadan ya-
rarlandrirnr, yahut kayna$rn ne zaman ve kimin tarafindan yazrldr$rnr
siiylemez, dolayrsr ile iddialarrnr do$rulamarun imkAnr yoktur. Yazann
sergiledi$i genig malzeme sayesinde (meseli, bildi$imiz kadarryla, Gerdi-
zi'yi ilk zikreden odur)hig giiphesiz o zamana kadar yerlegmig yanhglan
silmig ve yerine daha yeni ve kahcr teoriler koymugtur; ancak bu sonugla-
ra ulagabilmek iEin d,aha fazla dikkatli gahgma ve temel bir ilmi eiitim
gereklidir. Raverty'nin eseri bizim bu sahadaki yeni baqlayanlardan istedi-
$imiz hususlar yiiniinden bile yeterli de$ildir. Kitabrn tek iinemi, pek ka-
ngrk bir gekilde diizenlenmig de olsa, ihtiva ettifi olaylar koleksiyonundan
gelmektedir3ss.

3-Cahun ve Yeni Aragtlrmalar


Tiirk ve Moiol toplumlannrn tarihinin genel bir ara$trrmasl iizerinde
yeni bir teqebbiis L. Cahun356 tarafindan yaprlmrgtrr. Bagka bir yerde et-
r5i D'Ohsson ile Raverty'nin eserlerinden sonra, yayrnlanmamrg islim kaynaklanndan
biiyiik iilgiide aktarmalar, Reqidiiddin'in eserinin QuaremEre tarafrndan neqredilen krsmrna
ilAve edilen notlarda bulunur.
3i6 L. Cahun, Introduclion a I'histoie de I'Asie, Tures et Mongols des Oigines it 1405, Paris
rBq6.

Eskikitaplarim.com Karagz
64 V.V. BARTHOLD

raflrca giisterme$e galrytrgrmn gibi3s7, kitap edebi yiinden pek parlak ol-
makla birlikte, ciddi bir ilmi de$ere sahip de$ildir.
Tiirkistan tarihinin krsa bir eskizi I8gg'da E.D. Ross (gimdi Sir E.D.
Ross) tarafindan yayrnlanml$tlr. Bu eser The Heart of Asia (Asya'nrn kalbi)
adh kitabrn birinci krsmrdrr3s8. En biiyiik baganst, Tabef'nin hem arapga
hem farsga niishasrna dayanarak (sayfa 34-lo8), mtisliimanh$rn ilk yiizyrl-
lanna Ait nisbeten etraflr bilgi vermesidir; daha sonraki kaynaklardan sa-
dece Nizimiiddin $Ami'nin lafnndme adb eserinden yararlanmtgtrr. Tabii,
yazar kendi kitabrndan Orta Asya tarihi hakkrnda iinemli hergeyi tr$rene-
bilece$imizi stiylerken haksrzhk etmektedir3se.

Jeremiah Curtin'in lgo8'de (yazann iiliimiinden sonra) yayrnlanmrg


ve ilkine Th. Roosevelt tarafindan bir iinsiiz yazrlmrg olan iki ciltlik The
Mongob: A History ve The Mongob in Russia adh eserlerinin de ilmi bir de-
$eri oldu$u iddia edilemez. Onsiizde, yazarca "bu sahada Avrupah ve
Amerikah bilim adamlartntn yaklaqamadrklan' ileri siiriilmiigse de, ashn-
da bilgi ve dofruluk bakrmrndan, o Sir Henry Howorth'un dahi gok geri-
*The Mongob ve
sindedir. The Mongob in Russiahn bagrndaki bir notta,
The Mongob in Russia igin malzeme toplarken Mr. Curtin'in Qin, iran ve
Rusya'nrn eski kroniklerinden yararlanmryttr. Bunlart kullanabilmek iEin
birkag dela Rusya'ya bir defa da Dofu'ya gitmigtir" denilmekte ise de, ki-
taplarda orijinal kaynaklardan yararlandr$rnr gtisteren hiE bir belirti yok-
tur. ikinci cilt ise, Altrn Ordu tarihi olmaktan gok, Rusya'ntn pek sathi
yazrlmrg bir tarihidir.

4-isldm Tarihi ite itgiti Um0mi Aragtrr-


malar
Bugiine kadar, Orta Asya'nrn Mofol ijncesi devrindeki islim tarihi ile
u$ragan ve zamanrmrzdaki ilmi standartlara uygun hig bir monografi ya-
zrlmadr[r gibi, (yeri geldi$inde bahsetti$imiz bazr bilim adamlanrun kendi
metin edisyonlarrnrn iinsiizlerine yazdrklarrnrn haricinde) de$iqik kaynakla-
nn ara$trrmasr da yaprlmrg de$ildir. Bu hiikiim islAm tarihi hakkrndaki
351
/hurn, Min. Nar. Prosa., Haziran 1896. Krg. M. Th. Houtsma'nrn tenkidi, Giittingen
Gchhrk Anleigende QBg6, No.g); Hollandah miinekkidin hiikmii esas itibariyle benimkiyle
tamamiyle uyugmaktadrr.
358 Barthold, /apiski, Xl| ryo vd.
35e W. Rickmer Rickmers, The Duab of Turkeslan, Camridge IgI3, 543.

Eskikitaplarim.com Karagz
KAYNAKLAR 65

genel eserler, hatti bunlardan en yenisi olan A. Milller'inki3@ igin de ge-


Eerlidir. Yazar biiyiik bir sorumlulukla (go$unlukla negrolunmug) Arap
kaynaklannr kullanmtg, iran kaynaklarr ile daha az ilgilenmiqtir; Orta As-
ya tarihinde baq rolleri oynayan gahsiyetlerin (meseli Gazneli Mah-
mud'un) tizellikleri, eserde eksik ve tek taraflr olarak verilmiqtir. iran kay-
naklannr etiid etmeden yazarrn Mogol tarihi hakkrnda grkardrfr sonugla-
nn zayrflr$r, yazar tarafrndan da farkedilmiq olmahdrr ki, kitabrnrn bu krs-
mr igin sorumluluk kabul etmemektedir36l.

5-Rusga Aragttrmalar
Rus dilinde, Altm Ordu tarihiyle ilgili olan bir eser dtgrnda362, Mogol
tarihi363 ve Mogol iincesi Orta Asya hinedanlarrnrn tarihi ile ilgilenen de-
tayh ve ilmi bir ara$tlrma yoktur. Ozel monografilerden bir tanesi, Prof,
V.A. Zhukovsky'nin Merv hakkrndaki eseri36a, giiniimiizi.in ilmi standartla-
rrna uygundur. Bu eserin ijmek ahnarak Orta Asya'nrn di$er biiyiik gehir-

30 A. I\4iiller, Der Islam im Morgen-und Abendland, z' baskr Berlin IBB7. Bu kitabrn
N.A. Myednikov tarafindan yaprlan rusga terciimesi (Saint Petersburg IB95) maalesef kesin-
likle giivenilir degildir. Krg. Barthold, Musulmanskii Mir, tgzz, Bz vd'
36f A. Miiller, Dn IslamlI, zr t.
362 Prof. Berezin'in Ognk anutrcmlaao ustroitva ulusa Cugicaa (Saint Petenburg 1863.

Trudy, krsrm VIII) adh eseriyle Baron V.G. Tiesenhausen'in SDorzl,t matnialou otnosyasgiklula
k istorii /olatoi Ordy (cilt I, Saint Petersburg rBB4) isimli kitabr ayrrca zikredilmelidir. Son
kitabrn devamr heni.iz yayrnlanmadr.
363 M.i. ivan'rn O aoennom iskustay i zaaoeoaniyakh mongolo-tatar i sredne-aziatskih narodou
pi Qingk-hanyc i Tameilanye (Saint Petersburg rB75) adh kitabrnrn ancak askeri tarih iEin
bir de[eri olabilir.
lakaspiiskaao karay. Raqnaliny Staraao Mema, Saint Pe-
364 V.A. Zhukovsky, Dreunosti

tersburg IB94 (Materialy po Arheologii Rossii - imparatorluk Arkeoloji Komisyonu neqri-


yatr. No.r6). Bu eser hakkrnda bkz. /apnki, IX, 3oo vd. d.; XI, 327 vd. d. Krg. Barthold'
/apiski,XIX, I I5-r38.
F.5

Eskikitaplarim.com Karagz
66 V.V. BARTHOLD

lerinden Buhara, semerkant365 ve Belh'in tarihi ve eski eserleri hakkrnda


aragtrrmalar yaprlmasr qok arzu edilir bir husustur.

3"3 Semerkant btilgesinin tarihi co$rafyasr hakkrnda gok giizel bir aragtrrma V. Vyatkin
tarafrndan Semerkant'ta yayrnlandr; krg. Barthold, <apnk| XV, r5o vd. d. Guy le Stran-
ge'n The Lands ol thc Eastan Caliphatc adh meghur eseri ve bilhassa Miveriiinnehr ile ilgili
krsmr igin bkz. Barthold, lapiski, XYll, r oe vd. d.; Mirza Bala, Buhdra mad. i.A.
BirEok faydah fikir ve gcirtigler, oldukga karrgrk bir gekilde tertip edilmig olan J. Mar-
quart'rn bilhassa aqa$rdaki eserlerinde bulunur: Chronohgic der alttirkirclun Invhiftcn (Leip-
zig ISgE), "Historische Glossen zu den alttiirkischen Inschriften" isimli makale ile birlikte
(W.<.K.M., XII, I57-zoo); ErdnSahr nalv dct Geographie des Ps. Moscs Xorenac'i (Berlin rgor);
Ostcuropiiische und ostasiatisclu Sncifziigc (Leipzig rEq); Ostthlcisclu Diahkt-studicn (bu isim
yanlrglrkla verilmigtir, Berlin rgI4). Son eser igin krg. P. Pelliot'nun Jounal Asiatiqucdeki
makalesi, II, XV, re5-r85; Barthold, Ruskii istorileskii Junal, VII (rgzz), 138-156. Marqu-
art'rn kaynaklanndan biri, islim'rn ilk devrinde bir Parsi tarafindan yazrlan "$ehirler Liste-
si" yini Liste giographQue dcs oilbs dc I'han, par E. Blochet, Rccucil dcs traaaux rclatiJs i la phi-
lologie et l'archiologie igipt. et arsyr., XVII, 165-176. Krg. Grundiss der iranisclu Philologb, ll,
r rB.

islim co$rafyacrlarr hakkrnda (istdn Ansiilopedisrhde bu mvzua dair madde yoktur)


krg. Baron Carra de Yaux, Lcs Pmseurs de I'Ishm, cilt II, Paris lger. Miveriiinnehr'in tari-
hi co$rafyasr hakkrnda bkz. isl6m Ansiklopedilndeki Ani-Day6, Buhdri oe Fergana maddeleri
ile agalrdaki eserlerim: Soydlmila ob Arul\kpm moryc i <oo'yah Amu Dcr'1i s drconllisih arcmcn
do XVII-ao u y ka, Tagkent rgoe (almanca terciimesi, Nachichtn iber den Aral-See und dm
untaen Laut des Amu Darja); K itoii Oroshmiya Turkcstana, Petrograd, r gr4.

Eskikitaplarim.com Karagz
I. BOLUM
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIirt,NNi

r
- Miveriiinnehr' in tarifi
Miveriiinnehr (Ceyhun ve Seyhun havzasrndaki medeni biilge) Orta-
Ea$ islim co$raSacrlanntn terminolojisine giire, Tiirkistan'a yani islim
iilkeleri ile Qin arasrnda uzanan ve Tiirkler ile Mo$ol giigebelerinin yaga-
dr$r tiilgeye dahil de$ildi; fakat, giigebelerin aktnlanna kargr herhangi bir
tabii engebe ile korunmamrg olan bu iilkenin bi.iyi.ik bir krsmr, siyaSi ba-
krmdan Ti.irk topluluklannrn egemenlifi altrndaydr. iran ile Turan arasrn-
daki siyasi srnrr gok defa defigikli$e uframrg, bazt zamanlar, Ahamenigler
devrinde ve Araplar'rn egemen oldu$u devirlerde oldu$u gibi, Mive-
riiinnehr biitiini.iyle siyasi olarak Orta Asya'ya baflanmrg; onuncu astr-
dan itibaren ise burasr Orta Asya'da ya$ayan uluslann egemenlifine gir-
migtir; iran ile Turan hiikiimdarlan arasrndaki antlagmalarda ise, ceyhun
genellikle kargrhkh "etki alanlannrn' srnrn olarak kabul edilirdi. Etnografik
bakrmdan aslmda Ariler tarafindan iskin edilmig olan iilke zamanla
tilrklegmiqtir; giiniimiizde artrk yalnrz gtigebeler de$il, yerlegik halkrn 9o-
funlu$u da Tiirkge konugmaktadrr. MAveriiinnehr gerek ni.ifusunun kala-
bah$r, gerek topraklannrn verimlilifi bakrmrndan, Tiirk egemenli$indeki
eyiletler arasrnda genellikle birinci srrayr iggal etmekteydi; aynca, hakkrn-
da en etraflr tarihi ve co$rafi bilgiye sahib oldufumuz yegine eyilettir. Bu
durum bizi, agafrdaki co$rafi izahat'r tamamiyle MiverAiinnehr'e hasret-
meye sevketmektedir. Batr Tiirkistan'rn di$er eyAletleri, meseli Yedisu ve
Seyhun eyiletinin do$u krsmr hakkrndaki tarihi co$rafraya Ait bilgileri 9e-
qitli yazrlarrmrzda gtizden geEirmigtikl.

iran ue Turan arasrndaki geleneksel resmi slnlr olmasrnrn iinemi dola-


yrsryla co$rafi izahatrmrza Ceyhun nehrinin kryrlarrndan baghyacafrz. Strur
her iki taraftan da srk stk saldrtya ufradr$rndan, bazt zamanlarda Semer-

IO Kristianstvye v Turkestanye v do-Mongol'skii period (lafirki Vost. Otd. VII' t-32


ve almanca terciimesi, lur Gcschichte dn Christmtums in Mittcl-Asbn bb 4r mongolischen Ero-
Drrzng (Tiibingen rgor); Otget o polte<d@e o Srcdnyulu Aliyu, Saint Petersburg t$7 (/apiski
Inp. Akd. Nauk po Ist.-phil. o!d., I, No.4); ognk irtoii semhyeg'1a (Pamlatnay knkhka senit-
y calt caen s kaw O b las lnnooo Komite ta No. r Bg8, ll, 7 4- t 7 o).

Eskikitaplarim.com Karagz
68 V.V. BARTHOLD

kant ve Buhiri'dan daha Eok Miveriiinnehr ile iliqkili olan Ceyhun'nun


giineyindeki eyiletlerden de soz etmek yerinde olacaktrr2.

z-Ceyhun (Am0-deryd) sahilleri


Ceyhun'un eski Ar'i adr olan Valgu3 yahut Vakgu isminin Valuga
(Surhab) Nehri'nin adrnda bugiin dahi muhafaza edilmig olmast, bunun
eskiden Ceyhun'nun esasrnl tegkil eden akarsu olarak kabul edilmig oldu-
$unu dtigiindiirmektedir. islim co$ra$acrlan da, yukarr mecrasrna
VahAbs adr verilen CeryAb (gimdiki Penc) nehrinin Ceyhun'un esast say-
maktadrrlar ki, bu Vahin, $ufnin ve Kerrin (belki Rogan ve Dervez) eyd-
letleri iginden akmaktaydr6. Onuncu astrda bu eyiletler heniiz kifirlerle
mesk0n olmakla beraberT, siyasi bakrmdan buralarrn miisliimanlann ida-
resinde oldu$u anlagrlmaktadrr. ibn Hurdadbih'e gtire8, VahAn 20 ooo
(bir bagka yivmasrna giire to ooo), $ufnin 40 ooo (bir bagka yazmastnda
4 ooo) ve Kerrin 4 ooo dirhem vergi iidemekteydi. Ya'kubi'dee $u$nin
ve Bedehgin meliki Humir-bek adh birinden bahsedilmektedir. Marko
Poloro, kendi zamanrnda Vahin ahalisinin miisliiman oldufunu bildir-
2 Berezin'in Rus Ansiklopedi Lugatihde (krsrm III, c. I,
577-58j. Lerch tarafrndan ya-
zrlmrg MAverAiinnehr hakkrnda giizel ve krsa bir makalesi vardtr. Bundan baqka Zerefqan
ile Yukarr Ceyhun havzalannrn tarihi co$rafyasr Tomaschek taraftndan aragtrnlmrqtrr (Caz-
tralasiatisclu Studicn, l; Soghdiana, Wien 1877, Sitzungsbnichtc dcr phil. hist. Classc da Kais.
Acad. dcr WissmschaJten, cilt LXXXVII). I. Minaev'in Saydycnila o stranakh p aakhoa'yam
Amu-da/i adh kitabrnda (Saint Petersburg rBTg) islim fethinden itibaren Mogol istilisrna
kadar olan devir igin tarihi co$rafya hakkrnda bilgi yok denecek kadar azdrr. MJ. de Goe-
je'nin Dar alte Bett dcs Oxus isimli aragtrrmasr (Leiden IB75) HArezm'in tarihi co$rafyasr
hakkrnda iyi bir aragtrrmadrr. KrE. G. le Strange. The Lands of the Eastetn Caliphate (Calr'-
bridge r9o5)'in son dijrt fash ve Barthold, /apiski, XVII, roz vd. MiverAiinnehr'in tarihi
co$rafyasr ile ilgili eserler SAminiler devrine iittir. Bu devirden ijnce ve sonraki devirlerin
coirafi durumu hakkrnda bilgimiz gok eksiktir.
3 Tomaschek, Soghdiana,3T; W. Geiger, Die Pamir-Gebiek, Wien IBB7, 136.
a Bir0ni'ye gore Chronologie, 237, terci.ime zz5) on birinci yiizyrlda Vahq'a hili sula-
nn ve bilhassa Ceyhun'un "koruyucu ruhu" deniliyordu. $imdi bile, Regel'e gore (Pet.
Milt. lll, 333, Geiger tarafindan nakledilmiEtir, ayt yrdc) Vahg adr, yalnrz Siirhib'a delil
Penc'e ve Ceyhun'un kollanndan dilerlerine de verilirdi. Krg. Marquart, Unlercuchungm lur
II, e6, n. e.
Gcschichtc oon Eran,
5 ibn Rusteh, gr.
6 Krg. Marquart'ta (Erdnshahr, zzz) Kurin geklinde yazrlmrg ve Bedehgan'rn giiney
krsmrnda giisterilmigtir.
i istahri, z9'6 vd.
E ibn Hurdadbih, 26. Mukaddesi'ye giire Q4o) Vahin 4o.ooo dirhem tiderdi.
e Ya'kubi, Buld6n, zgz; krg. Marquart, Erinshahr, zz5.
r0 Minaev, Suycdymi1e,75; Yule, Marco Polo,3. baskr, I, r7r.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COERAFI OZNIIiTI,TRi 69

mektedir. Bu eyilette alilnrl ve giimiigl2 madenlerinin bulundufundan


sijz edilmektedir. Tibet'e, yini Tibetlilerce mesk0n kuzey indus'a giden ve
miisk ithaline yarayan ticaret yolu da Vahin ve $u$nin'dan geEmekteydi.
Marko Polo bu b|lgeden gegerek Kiggar'a varmr$tlr. Fakat biiti.in bunlara
ra$men, ulagrmm giiglii$ii ve btilgenin giiEebe hayattntn gerektirdifi gart-
lara uygun olmamasr sebebiyle, buralarr yabano etkilerden pek az miite-
essir olmug ve bugiine kadar ahali Ari karakterini muhafaza etmigtir.

Tibet'e giden ticaret yolu iizerindeki ikinci eyilet Bedehgin'drr. Bura-


sr muhtemelen, Yukarr Ceyhun'daki difer biitiin eyiletlerden iistiin bir
mevkie sahipti. Muhtegem otlaklan, genig ve tamamen ekili olan vadileri,
yakut ve lapis lazuli madenleri ve nihayet fevkilade iklimi ile iinliiydiil3.
Eyilet yabancr saldnlara sadece giiney-batr ytiniinden, yini Ceyhun vadi-
si sahilinden, agrktr: Aii ahali yanrnda Tiirk unsurlara da yalnrz bu biilge-
de rastlarurdr. Bu bakrmdan Bedehqin pek nadir olarak istilaya u$ramrq
ve genellikle siyasi muhtariyetini korumugtura. Eyiletin bagkenti daima
giini.imiizdeki Feyzabid'da idi; bugi.in de aynr adla arulan ve daha giiney-
de yer alan Cerm ise, dokuzuncu asrrda islim egemenlifinin Tibet yolu
s.
iizerindeki son merhalesini meydana getirmekteydi
I

Belh ile BedehgAn arastnda Toharistin biilgesi bulunurdu. Burast, pek


iyi bilindi$i iizere, adtnt, Greko-Baktrian imparatorlufunu yrkan boylar
arasrnda sayrlan Tohari'lerden almrqtrr16. Arap egemenlifi ve SdmAniler
devrinde eyiletin topraklan Ceyhun sahilinde Hindu-kuq geEitlerine ka-
dar uzanmaktaydr. Ceyhun'un bu biilgedeki kryrlan go$unlukla kumlu
.

rr ibn Rusteh, !
93.
12 istahri, zg7.
13 istahri, r7B; ibn Havkal, 327; Mukaddesi, 3o3; Minaev, Sayd1miya,73vd'
r{ Muhammed-Haydar (Tlu Tankh-i-Rashi6, negr' N' Elias ve E.D. Ross, London
1895, ro7) memleketin Biiyiik Iskender zamanrndan beri bir istilidan masun oldufunu ifa-
d."".diyo.ru da bunda biraz miibalifa vardrr. Kr$. Barthold, Bedehsdn mad., i.A.
Hiikiimdar ailesinin iskender neslinden geldifi hakkrndaki ananenin on iiqiincii yiizyrldan
tince bahis konusu edilmedi$i ve ilk defa Marko Polo'da bulundufu ortaya konmugtur; krg.
Yule, Marco Polo, I, r57.
15
Ya'kubi, sBB; Sem'ini 1(r'=!t kelimesinde) ile Yakut (Mu'ccm,l, 5zB) Hirinii'r-
Regid'in kansr Zubeyda tarafindan Bedehgin'da yaptrnlan bir ribattan bahsederler.
16 Vivien de st. Martin, Its Huns Blancs ou Ephtalitcs, Paris 1849, z5 vd. Tomaschek,

Sog6iana,33; krl. Grum-Grjimailo, Istoticheskoe pmshlac Bei-shan14 Saint Petersburg 1898, 5


vd.; miiellif Tohariler'in eski zamanlarda Afganistan'da oturduklannr, M.O. ikinci ve birin-
ci yiizyrllarda "hikim defil mahkOm bir rrk" olduklarrnr isbat etmefe u$raqryor.Marquart
(Er6nshahr, zo4), Ta-hia'nrn' TuhAra'nrn aynr oldu$unu ileri siirmektedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

olup, sun'i sulama igleri igin gok elverigsizdi. Bilyiik yerleqme merkezleri
daima nehirden epey uzakta ve nehir istikametinde da$lardan grkan,ama
bu nehre pek azr ulagabilen dere ve gaylann yakmrna kurulurdu. Belh'ten
Bedehqin'ar7 giden ana yol gu yerlerden gegmekteydi: Hulm (Belh'ten iki
giinltik yol), Verviliz veya Velviliz (Hulm'den iki giinltik mesafede) ve
TAykan veya Tilkan (VervAliz'den iki, bagkent Bedehgin'dan yedi giinliik
mesafede). On dokuzuncu asrrda cinemli bir kralh$rn merkezi olan Kunduz
gehri ise, on iigi.incii yi.izyrlda adr geEmesine kargrhk, gok sonralarr 6nem
kazanmrgtrr. Toharistin'rn en tinemli gehri olarak, adrnr giiniimiizde de
korumuq olan flnlhAn) Tilkan kabul edilirdi. Bu gehrin biiyiikliigi
Belh'in iigte biri kadardrrs. Hulm de askeri ve ticari bakrmdan biiyiik bir
iineme sahipti. Bu gehir, aynr adr ta$ryan bir nehrin dar bir vadiye agrldrfr
yerin yakrnrnda kurulmugtu. Ancak on dokuzuncu astrda geligen bu$iinkfi
Hulm veya Tag-Kurgan gehri ise, eski kentin harabelerinin biraz giineyin-
de yer alrnaktadrr. Hindu-kug'a giden yollardan en iglek olanr daima
Hulm vadisinden geEerdire. Hulm'den iki giinliik mesafede, muhtemelen
giiniimi.izdeki Heybek ile egitlenebilen, Simincin bulunmaktaydr; nehir
vadisinin epey daraldr$r bu noktada bugiin bile duran bir kale, civara hi-
kim bir mevkidedir. Simincin'dan iki giinliik mesafede, Ba$lin ile Kun-
duz nehirlerinin birlegti$i noktaya yakrn bir yerde, hali aynr adr tagryan
Baglan ktiyii yer alrr. Yolun bu kesimi Hulm ve Kunduz vadilerini ba$a-
maktadrr. Sekizinci yiizyrhn baglannda Hulm, Simincin ve Ba$lan, Arap-
lar ile yerli halk arasrnda cereyan etmiq bazr askeii harekita da sahne ol-
mugtur ki, Taberi bunlar hakkrnda oldukga aynntrh bilgi verirz0.
Hindu Kug'un ana silsileleri eteklerinde yer alan Anderdb veya sikke-
ler iizerinde bulunan gekli ile Anderiba gehrine, Simincin'dan muhteme-
len Ba$lin iizerinden gegerek beg giinde ulagrlrrdr. Onuncu asrrda burasr
Talkan ve Verviliz'den sonra, Toharistan'rn iigi.incii biiytik gehri kabul
edilirdi; niimizmatik belgeler, vasal prensler olarak SimAniler'e ba$h bir
hanedinrn Ander6b ve Belh'te hiiki.im siirdiifiinii ispatlamaktadr. Hindu
Kug'tan gegen yollar Anderib'r gimdi Penqir olarak tanrnan Benchir ile
ba$lamakta idi (en miisait gegit r3.ooo kadem ytikseklikteki Hlvak'tr). Bin
yrl iince bu vadi hilen mevcut olan giimiig madenleri ile iinliiydii ve bun-
ri istahri, z86.
t8 istahri, u79.
re istahri, z7g,z86; Mukaddesi,346. A. Burnes, Traaels in Bokhara, London
rB3B, II,
t+7-2(n; Kostenko, Turlustankii ka1 Saint Petersburg rBBo, II, r75-rgo.
4 Taberi, II, rzrg.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvERAuNNEHR'IN coCRAFl Ozrlliru-nni 7t

lar islim diinyasrrun do$u lasmrndaki en tjnemli gilmiig madenleri olarak


kabul edilirdi2r. Nehir iizerinde bulunan gehirlerden GiryAbe, Benchir22
ve FervAn veya Pervin'rn adr geger ki, bunlardan sonuncusu giiniimiizde
dahi ismini korumugtur. Pewin'dan bir yol, Qeriker ve isteliften gegerek
KAbul vadisine iner; bir difieri Giirbend nehri boyunca ilerleyerek, aynt
adr tagryan kiiye ve Bimiyin'a ulagrr. Giirbend sekizinci asnn sonunda
Araplarrn eline gegmigtir23. BimyAn, Kibul'den, Hulm'u Belh'ten ayranlar-
dan gok daha ytiksek da$lar ve gegitlerle aynlmrgtrr. Bununla beraber
Hulm yolu i.izerindeki gegitler genellikle siyasi srnrrlan meydana getirmek-
teydiler. Ondokuzuncu asrrda bile, Afgan ve Ozbek egemenlik alanlanntn
srnrnnr, Ozbeklerin Afgan emirinin boyundurufunu kabul etmelerine ka-
dar, Bimyin'rn kuzeyindeki Ak-nbit tegkil etmekte idi. Onuncu astrda
Kibul ve Gazne'nin de dahil oldu$u bu eyiletin bagkenti Bimyin'dr ve
mahalli bir emirin idaresi altrnda bulunmakta idi2a. Giiniimiizde Belh'ten
Bimyin'a genellikle Hulm iizerinden gidilir; Arap co[ra$acrlannrn ise,
bagka bir yolu, yani Belh nehrini yukan dogru izleyen sonra batrya diine-
rek Hulm ile birlegen istikameti kast ettikleri anlagrlmaktadrr. Bu yolda sa-
dece Meder gehrinin adr geqer ki, bu Belh'e altr, Bimyin'a dijrt giinliik
mesafededir. Bu isimde bir kiiy gi.iniimiizde dahi BimyAn'dan yetmig mil
uzakta Hulm yolu ilzerinde mevcuttur; bunun biraz kuzeyinde, kuzeyden
gelirken yolun solunda eski Meder qehrinin harabeleri gtiriilebilmektedir.
Toharistan terimi daha genig bir anlamda, Ceyhun'nun her iki kryr-
srnda bulunan ve iktisaden Belh'e ba$r olan bi.itiin eyiletleri kapsar bi-
Eimde de kullanrhrdr2s. Penc ile Vahg arasrnda istahri diirt nehir bulun-
du$unu siiyler26; bunlar, tarihginin ifadesine gtire sulannr Arhan'daki ge-
gidin yukansrnda birlegtirirlerdi, Ceryib'a en yakm olanr Ahg0 (? Aksu)
nehri, Hulbuk, sonra Barbin27, Pargir2s ve Endicirig ile birlegerek 2e
2r istahri, zB8; krg. Yakut, Mu'ccm,1,743.
22 istahri,zBoqtrtt*Mukaddesi,346ttr-,rKya'kublBuldaazBB,lt6aelbaqkayerlerde.,;14'..:1
23 Ya'kubi, Bulddn, zBB vd.
2a istahri, e8o.
93. Taberi, II, IIBo. Asrl ToharistAn'a Bi
25 Ya'kubi, Bulddn, z8ig vd. d.; ibn Rusteh,

rinci yahut Agafr denilirdi; Ceyhun'un yukan mecrastndaki da$hk viliyetler, Yukarr Toha-
ristan'a dahildi.
26 istahri, z96.
27 Balbin okunugu (ibn Havkal,
348) gibi Barban okunuguna da rastlanrr. Belki de
do$rusu Talbir veya Tarbir'drr ve bu isim Kiilib-deryAL'nrn ba9 sulanndan birinin adrnda
muhafaza edilmigtir (qimdiki haritalarda Talvar ve Talbar). Ahgu yerine Marquart (Efins'
hahr,233) BihE0 okuyorsa da metindely3!, Yakut (Mu'cem,II, I7I, I6), ta,3i drr.
za istahri'de jp;U ibn Rusteh'de (Sa) fr!
Tumanski yazmasrnda f )\ ve -ft!

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

akardr. Anlaqrldr$rna giire, Ahg0 ve Barbin adr ile giisterilen akarsu ile
Kiilib-deryd30, Pargar adr ile KEi-Surhab ve Endicirag ile Ta'ir-su kasde-
dilmektedir. Tumansky yazmasrnda (vr. 9 a) Munk ve Hulbuk'tan gegerek
akan nehrin Pargdr yakrnrnda Amu-DeryA'ya diikiildii$ii siiylen.nektedir.
Bu mevkide bugiin de Pargir, veya Parhir adr ile bilinen bir ktiy bulun-
maktadrr. Penc ile Vahq arasrndaki eyilet Huttel veya HuttelAn adrnr taqr-
maktaydr. Bu eyiletin en ijnemli krsmr Kgi-Surhab ile onun kolu Kiilib-
Deryi'nrn dar fakat verimli vadisi idi. Bunlardan ilkinin kryrsrnda, gimdiki
Belcuen'de eyiletin en biiyiik qehri olan Munk ile Kiilib'rn biraz giine-
yinde, gimdiki Hulbaf yaktntnda, Huttel emirinin bagkenti olan Hulbuk
yer almaktaydr3r. Kurgan-tiibe ovasrnr kaplayan Vahg eyileti, siyasi ba-
krmdan Huttel'e ba$hydr. Baggehri Haliverd, Munk'ten daha ktigiik, Hul-
buk'tan daha biiyi.iktil. Levkend3z nehri de Vahg'ta olup, HalAverd'den
bir gtinliik mesafede ve onun yukanstnda idi. Munk'tan Hulbuk'a olan
mesafe iki giinltik yol olarak kabul edilirdi; Hulbuk'tan Ceyhun iizerinde-
ki Arhan gegidine olan mesafe de aynr idi; buradan da HalAverd'e yine
iki gi.inde gidilirdi. Bundan bagka, Munk'tan Ceryib nehri iizerindeki Be-
dehqin geqidine de altr giinde vanldr$rndan sijz edilmektedir. Bedehgin
gegidinin Bik33 biilgesine3a olan mesafesi iki giinliik yol olarak kabul edi-
lirdi, buradan EndicArA['a (aynr adr taqryan nehri gegtikten sonra) bir
giinde, oradan da Pargar'a yine bir gtinde vanlrrdr (Pargir nehri geEildik-
ten sonra). Buradan sonra yol Barbin nehrini (yada Talbir, bkz. yukarda)
agrp, Hulbuk'a ulagrrdt. Levkend'in yukanstnda, ona iki giinliik mesafede
Vahg iizerinde, hAld mevcut olan, taq bir kiiprii vardr. Bu kiipriiden
Munk'a olan mesafe iki gi.inliik yol kabul edilirdi. Munk yolunu takiben
dtirt fersah mesafede TemliyAt gehri bulunmaktaydr. Bu bilgilere dayana-
rak Hulbuk'un KiilAb-Deryi'ntn sol sahilinde, KgiSurhab'la birlegti$i yer-
den pek uzak olmayan bir noktada bulundu$u sonucu grkarrlabilir. Aynr
sebeplerle, Halaverd'in Kurgan-tiibe'nin bulundu$u yerde, Levkend'in
Seng-tuda ktiyii yakrnrnda ve EndicirA$'tn Ta'ir-su a$zrnda (Mukaddesi'ye
2q Ya'kubi'de ((Buldan, z9o, I). 1l;t+-ul
30 Kiildb-deryA, hAli Aksu adrnr taqrmaktadrr (Geiger, Die Pamir-Gcbiete, t55).
il Bu tesbitler ewelce Tomaschek tarafindan (Soghdiana, 36, 46) .yaprldr; Hulbuk'un
da Ptolemaios'daki Halbisina yahut Halbusa oldu$unu tayin eder. O$rendi[imize giire
Kiilib yakrnrnda pek qok Eski Grek-Baktria sikkeleri bulunmuqtur; krq. D. Logofet, .lVa
Granitsakh Srednci Azii(Saint Petersburg I9o9), III' t9o.
r, -l5JY ve J;5 t gekillerinde yazrlmaktadrr (istahri, 297, 339).
3r Ya'kubi, BuM6n, zga. Bu rustak bir qehrin tasarrufunda idi.
3{ Marquart, Erinshahrda (233) aynr fikri belirtmektedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Oznllirl-nRr 73

giire3s bu gehir Ceyhun'dan uzak deSildi) bulundu$u siiylenebilir. Ar-


han36 ile Bedehgin gegitlerinin ise kesin yerlerini tesbit etmek, bunlartn
Ceyhun'un giineyindeki gehirlere olan mesafelerini bilmedi$imizden, gok
daha zordur. Ceryib iizerinde Arhan'dan bir fersah mesafede KArbeng3T
adh bir baqka gehir daha bulunmaktaydr.

Vahg nehri Karluk'lann egemenlik alantndan Erkarak, Pamir38, RAqt


ve Kumiz eyAletleri iEinden akardt3e. Bu bilgilerden, Pamir adtntn o za-
manlar Alay silsilesi iEin de kullanrlmrg oldu$u sonucunu Erkarryoruz.
Onuncu asrrdan itibaren islirrl egemenlik alanr iginde sayilan Rigt, Kara-
tegin'ea tekabi.il ediyordu. Kumiz eyileti, Tomaschek tarafindanal Ptole-
maios'un bahsetti$i Komedon Oreyne ve Hiuen-Tsianga2 tarafindan siizii
edilen Kiu-mi-tho kralh$r ile egitlenmigtir. Tumansky yazmasrna gtire, Ke-
firnihen'in yukan mecral da aynr eyAlet iginde yer almaktaydt, Surhin'tn
3i Mukaddesi, III, zgr.
ro Timur tarihinde (Pitis de la Croix, l, tg, t7z;
lafandmc, Kalkuta, IBBT-rBBB' I, 38'
rB41 .:J-,orl , Ceyhun'un giiney sahilinde oldu$u belirtilir. Marquart, (Erdnshahr,233) Er-
heng'in Hazret-imim'rn aynr oldufunu s<iyliiyorsa da bu dolru olamaz. Qiinkii bu iki yer
Abdullah-Nime'de ayn ayn zikredilir (krg. Rieu, Supplemcnt, (Persian) No. 73, 49)' Asya
Miizesi yazmast, 57+, age, vr. 4t3r' ve 4g7".Ortaqa$ kaynaklarrnda geqmiyen Hazret-imAm,
Hz. Hiiseyin'in baqr ile ilgili bir efsaneye dayanmaktadrr. Timur hanedanrndan Muham-
med c0ki (Ulu$ Beg'in torunu, kry. Barthold, ulug-bck i ezso arcmla, r4r vd.) tarafindan bu
ziyaretgaha iig yiiz koyun pigirecek kadar biiyiik bir kazan verildi$i rivayet edilir. Hazret-
imim'da, Abdullah HAn'rn saltanatr zamanrnda (on altrncr yiizyrl) ceyhun'dan agrlan bir
kanalrn bagr bulunuyordu; krg. Barthold, Oroshnb Turkzstana,76. Bagka bir rivayette Haz-
ret-imim ile Peygamber'in qa$daglarrndan imim Alkame arastnda bir miinasebet kurulur,
bkz. Muhammed Kizrm N6dirname, III, zo3" (yegine niishasr Petrograd'da Asya Miizesin-
dedir, Bulbtin de I'Acadimie dcs Scieiees, rgI9, 9e7 vd.
.tt
6rtK v6 JJ-1K geklinde yazrlrr (istahri, 276, g3g; Mukaddesi, z9o). Huttel ile
birlikte Bisir, Bisere yahut Biserin vilAyeti zikredilir(ibn Hurdadbih,3T(metin).Buviliyetin
Taberi'de (II, I r8o ;,-allrL! ve r 597 rlL.1 geklinde zikredildi$i anlagrhyor. NAqirlerin, birin-
cisi iEin Kisin ve ikincisi iqin Nesi teklifleri isabetli defildir. Belki aynr vilAyet Gerdizi'de
(Metinlel 7; 6rl;u:,u adr altrnda zikredilmigtir. Metnin Marquart tarafrndan (Et6nshahr, 234,
n. r) diizeltilmesine bakrlrrsa 1;ll.iti karqrhk.lL-Jl crllibn Rusteh'teki isminmercii qiipheli-
dir; fakat ibn Hurdadbih $7) ve Ya'kubi (Buld6n, z8g)'deki elbette bir vilayetin adrdrr. Be-
lizuri'de (4zo) metindeki ifadeden Fergane'de oldufu anlaqrhyor.
38
QogunluklaTU fakat Yakubi' de (Bulddn, z9o) ,r!
3e ibn Rusteh, 92. Burada -r=3t Va't<ubi , Buldin, zgo, : L"( geklindedir.
i') Timur tarihinde (Pitis dc la Croix, I, I74) bu viliyete;K;r2\.i adr verilir. Kalkuta bas-
krsrnda(I, r89) ;$;;
1r Tomaschek, Soghdiana,4T vd.
a2 Krg. Chavannes, Documenls, 164; Barthold, /apnki, XV' I77; Barthold, Karategin
mad. i.A.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

ana sulanndan biri olan Karataf-Deryi, Kum adryla anrlmaktaydr. Eyilet,


Mukaddesi tarafindan Ttirk olduklan kabul edilen Kumicilerlea3 meskffn-
du. Kefimihen nehrine Rimizaa adr veriliyordu; nehrin bag sulanndan bi-
ri giiniimiizde dahi aynr adla anrlmaktadrr (Ramit yahut Rumit). Kefirni-
hen ile Vahg arasrnda Viggird ve Kuvidiyin (Kabadian) eyiletleri yer al-
maktaydr. Bunlardan birincisinin bagkenti aynr ismi ta$ryan bir qehirdi.
Burasr dokuzuncu asrrda Huttel egemenlik alanrnrn bir krsmrnr tegkil etti-
[i gibi, hiikiimdann idare merkezi dahi olmugtuas. Bi.iyiikliik bakrmrndan
hemen hemen Tirmiz'e egitti6 ve Vahg iizerindeki tag kiiprtidenaT yini
qimdiki Feyzibid'rn bulundu$u mevkiden bir gtinliik mesafede bulun-
maktaydr. Eyiletin dokuzuncu asrrda biiyiik iinemi vardt; burada, bag-
kentten diirt fenah mesafede, Tiirk smrn bulunmaktaydr ve dolayrsryla
7oo kadar miistahkem mevkie sahipti. Sem'ani'ye gtire bu iilkede, islim
devrinin baglarrnda, kitaplarda da kullanrlmrg iizel bir alfabe mevcuttuas.
Bu alfabe muhtemelen sanskrit menge'li olup, Budizm inancrnrn i.ilkeye
hakim oldu$u devirlerden kalmaydr. Eyilet onuncu asrrda safran ekimi ile
iin salmrgtrae. Viggird ile Rigt (yani di$er eyiletin bagkenti) arasr diirt5o
veya beg giinliik bir yol sayrhrdr; buna giire, Rigt'rn merkezi veya kalesi
yaklagrk olarak Germ, yani gimdiki Kara-tegin'in esas merkezi civannda ol-
mahdrr. Bu yol iizerinde5l aga$rdaki gehirler sayrlmaktadrr: Ihk (Vig-
gird'den bir gi.inliik mesafede, muhtemelen Kala-i-degt52), Derbend (iince-
kinden bir giinliik yolda, muhtemelen Obi-germ) ve Gerken (Riqt kalesin-
den iki giinltk mesafede). Sekizinci asnn sonunda Araplar, eyaleti Tiirk
istilasrndan korumak igin burada bir sur inga ettirmiglerdis3.

a3 Bu halkrn adr Gerdizi ve Beyhaki'de gegitli gekillerde yanlmrgur (Metinh'r, g).


{ ibn Rusteh; Sl ,.J.1-, ; dogrusu j-l.1 dir. Lerch'teki gibi (Rzsrircla Rcauc, 1875, Yll,
8). Krg. Tomaschek, Soghdiana,43; Sem'Ani'de ,.ilrjtJJl kelimesinde .[.,]-1 fklinde yazrlmtgur.
a5
Ya'kubi, BuAan, zgz.
a6 istahri, zg8.
a7 istahri,34r.
a8 Sem'ini, cr7:l7l kelimesinde.
ae istahri, zBB, z9E.
s ibn Hundadbih, 24.
5r istahri,34o.
52 Bu giin hili sahilinde Feyzibid gehrinin butundufu nehrin adr ilak'drr.
5r Tomaschek (Sogdinna,4g) tarafrndan ibn Hurdadbih ve ibn Sa'id'e isnat edilen bu
duvar hakkrndaki bilgiyi nereden aldrfr bilinmiyor. Bu iki miiellifin benim giirdiigiim me-
tinlerinde ne duvann iki kale ile miidafaa edildiii ne de KAggar'rn bu duvann do$u tarafrn-
da bulundu[una dair bir bilgi yoktur.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN COCRAFI OZSLLITI.TRi

Kuvidiyin eyaletinde, aynt adt ta$ryan baqkentten gayri, N0diz (yeni


kale) ve Kefirnihen iizerinde bulunan diger bazr gehirler de sayrlmaktadrr.
Bunlann okunuglannl tesbit etmeksa gtig oldufu kadar, mevkileri de
giiphelidir. Eyiletten bol miktarda boya kiikii ihrag edilmekteydiss. Kefir-
nihen'in a$zrna yakrn bir yerde Awec yahut Uzec gegidi, yani gimdiki Ey-
vec56 gegidi vardr; Vahg nehrinin a$nna yakrn bir yerde ise, pek iyi bili-
nen MelisT gegidi bulunmaktaydr ki, burasr Belh'tens8 iig gi.inliik mesafe-
de, Tirmiz'dense iki fersah uzakhkta idi. Oniigiincti astrda burasr Pencib
adrnr almrgtro. Dokuzuncu astrda Kuvidiyin, Huttel6f in bir biiliimiinii
meydana getirdi. Ancak, onuncu asrr62 cofrafracilan mesafeleri Saganiyin
(muhtemelen Hazrat-Bovi gegidi iizerinden iig giin) ve Tirmiz'den (iki
giin) itibaren hesapladrklanndan, bu biilgenin Huttel gehirlerinden gok,
adr gegen gehirlerle ba$lantrh oldufu anlaqrlmaktadrr.

Kefimihen vadisinin kuzey kesimi ceyhun'nun kollanndan biri olan


Surhdn'm (Iumansky yazmasr ve Timur Tarihinde63 Qagan-r0d) vadisi ile
birlegir. ibn Rusteh6a Kefirnihen'in kollarr olarak gu nehirleri sayar: Kum-
rOd, Nihim-r0d ve Hivar-rtd. Bunlar Buttem da$lanndan grkarak (bu
isim igin aqa$rya bakrnrz) sinim, Nihim6s (Hisar silsilesinde Darai-Ni-
hem) ve HAvar'dan akarlardr; ashnda bu sayrlan nehirler (gimdiki isimleri
Karata$-Derya, Tupaleng, Seng-gerdek-Derya) Surhin'tn66 kaynaklannt
tegkil ederler. Ortaqaf'larda Surhin vadisi Saganiyin veya Qaganiyin6T
5a Mukaddesi, z9o.
55 lstahri, 298; ibn Havkal, 35o.
56 Mukaddesi, III, z9o, zge; Timur tarihinde, (Pitis dc la Ctoix, I, IB4) 6!-91 (Kalkuta
edisyonunda, I, 196. 6!11 ;.
oL
Qo$unlukla Mile geklinde yazrhr; Mes'0di'de (Tmbih,6+)'
57
5s istahri,283.
5e Mes'0di, TmbiL64.
n Bibl. I'fat. Paris, Anc. Fond Per.,3B4, vr. r9r (Cihin-nime).
6r lbn Rusteh,
93. '
62 istahri, 34r.
63 P;tk de la Croix, l, rBg; lafern6ne,l, ry6.
6a ibn Rusteh,93.
65 ibn Hurdadbih'te
$7) bu viliyete Nihim adr verilmektedir. Mukaddesi'de ise (344
lk olarak gegmektedir. Saganiyin'dan iiE gi.inliik yoldadrr. ibn Hurdadbih, NihAm ile bir-
liktc Binkan, Mendecin ve Kest viliyetlerini zikreder (bu isimlerin okunugu giiphelidir);
belki bunlar da Siirhin'rn kollannrn havzastnda bulunuyorlardr.
6 Tomaschek, Soghdiana, 43.
67 FarsEa
6
yerine Eo$unlukla arapga tf harfi kullanrlrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
76 V.V. BARTHOLD

eyiletini meydana getirir; eyiletin valisi islam iincesi devirde Sigin-


Hudat6s iinvanrnr tagrrdr. Mukaddesi'ye giire6e SaganiyAn eyiletinde 16
ooo kadar ktiy bulunmakla beraber, gehirlerin geniglik, zenginlik ve
bilyiiklii$ti Huttel'inkilerden aqa$r idi. Aynr adr taqryan bagkenti Tir-
miz'70den yirmidiirt fersah veya diirt giinli.ik, Kuvadiyan'dan ise tig
gi.inliik mesafede, muhtemelen giiniimiizdeki Denav gehrinin bulundufu
yerde idi. Denav, bugiin dahi stratejik ve ticaii bakrmrndan bu biilgenin
merkezi durumundadrrTr. $ehrin gimdiki adrna (ash Dih-i nev : Yeni
kiiy) Timur TarihindeT2 tesadiif edilir. SaganiyAnT3 gehrinin Tirmiz'inkin-
den daha biiyiik bir kalesi olmakla beraber, niifusu ve zenginli$i
yiiniinden ondan aga$r idi. $ehirde giizel kapah gargrlar vardr, ekmek
ucuzdu ve et bi.iytik miktarlarda sattlrrdt. Qarqrlann ortastnda, kemersiz
pigmig tu$a siitunlar iizerinde oturtulmug giizel bir cami bulunmaktaydr;
SaganiyAn camii onikinci asrda dahi meqhurduTa. Her eve su da$rtrlmak-
taydr; bol sulama sonucu gehrin etrafi srk bir bitki iirtiisii ile kaphydr;krgrn
kara avcrh$r yaprlrrdr; otlar, atlarrn boyunu gegecek kadar yiiksekti. Ahali
dindarhfr ve misafirperverli$i ile tanrnmrgu, ancak, aralannda okumuq
adam pek az oldufu gibi, hiE fakir yoktu.

Tirmiz ile saganiyin arasrnda vadinin giiney kesiminde bulunan ba;-


ka qehirlerden de sijz edilmektedir. Bunlardan ilki olan Sarmencin, Sar-
mencin yahut QermenginT5, Tirmiz'e bir giinliik veya altr fersah uzakhk-
ta bulunuyordu. Bu gehrin ka[ntilan, muhtemelen, Cer-kurgan ktiyiiniin
altr mil gtineyinde giiriilen, pigmiq tuflalardan yaprlmrq yirmisekiz metre
kadar yiiksek ve diirtbuEuk metre gaprndaki bir kulenin oldufu yerde-

('8
Taberi, II, 1596.
6e Mukaddesi, zB3, zgo.
70 istahri,
339 vd.; ibn Hurdadbih,24, t6z.
7r Kostenko, Turkcslanskii krai, ll, r46.
72 Pitis de la Croix,
d ro9. IGg. Barthold, Qaganiyiln mad. i.A. Burada gegen 'itrli"
+*. jsyl 6 ibaresi, Mahmud b. Veli'den (on yedinci yiizyrl) aktanlmrgtrr. Qaganiyin adr-
mn mo[olca "akn manAsrna gelen "gagan" kelimesinden geldi$ine dair Marquart'tn son
gilrugiJ' (Ostturkisclu DiahHstudicn, 7 r , n. z) elbette yanhgtrr.
73 istahri, z9B; Mukaddesi, zB3.
7a Sem'ini, .-3L-"sJl kelimesinde.
7s istahri, 339 vd.; Yakut, Mu'ccm' III' 383. Sem'ini (vr.35I) JK'i' kelimesini
iFtr-a rn farsga ( ;=^+ lt{ ) olarak giisterir'

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIITI,NRI

diri6. Sarmencin, HAgimgirdTT adh di$er bir gehirle birlikte (Demir Kapr
yolu tizerinde Tirmiz'den bir merhale mesafede) ayn bir eyiletiT8 meyda-
na getirmekteydi; bunun bagkenti Tirmiz olup, islim iincesi devirde ijzel
bir dihkan veya hiikiimdarTe hikimiyetinde idi. SimAniler devrinde ise,
daima de$ilse bile, Saganiydn emiris0 tarafindan idare edilirdi. Sem'ini ve
Yakut'ta8l Tirmiz'e82 altr fersah uzakhkta ki Bng isimli bir kiiyden bahis
vardrr. Biitiin ahalisi dokumacrhkla u$raqan, kalabahk ve zengin bir ticaret
merkezi olan Dirzengi83 kiiyii, Sarmencin'dan bir gi.inliik veya altr fersah-
hk uzakhkta idi; cuma camii, Eargrlann ortasrnda yer almaktaydr, Sur-
hin8a'dan baqka bir nehir daha gehrin yanrndan akardr. Bu, herhalde
Bend-i Han yahut Kijk-cer olmahdrr (Kum Kurgan'rn altr kilometre batr-
srnda). Bu dar ve derin dere giiniimiizde ancak ilkbaharda suludur, pig-
mig tu$lalardan yaprlmrgss eski fakat sa$lam bir kiiprii hald yerinde dur-
maktadrr. Ddrzengi ile Saganiyin arasrnda (birinciden yedi, ikinciden beg
fersah mesafede) Berengi86 adrnda bir di$er kiiy daha vardt. SaganiyAnsT
eyiletinde bulunan baqka kiiylerden de siiz edilmektedir: Saganiyin'dan
iki giinli.ik uzakhkta, biiyiik ve bahgelik bir kiiy olan Bisend (Mukadde-
si'ye giire Saganiy6n'dan bir giin mesafede); SaganiyAn'dan bir giinliik
yolda bulunan Zinver (Mukaddesi'ye giire i.iE menzil uzakhkta); Bfrrib

Sbonik gagraf. npograf. ; statirt. mataiaha po Asii, Rus Genel Kurmayr'nrn Askeri
76

Talim Heyeti tarafrndan neqredildi, krsrm LVII, s. 396. SurhAn vadisinin giiney krsmrndaki
harabeler hakkrnda bkz. Geiger, Db Pamir-Gebiete, t6o.
77 Bu qehrin adr, Vahq ile HalAverd hiikiimdan Hiqim b. Binigur'a (BAyqur ?) nisbet

edilmiE olabilir (Ya,kubi, Buldan, zgr). Bu hiikiimdar ile siililesi hakkrnda bkz. Marquart,
Erdnshab,3or vd.
7E istahri, eg8. ibn Havkal'rn bahsetti$i
G+g, +ot) Sarmenci gehrinin Sarmangin ol-
masr muhakkaktrr.
7e Belizuri, 4IB; Taberi, ll, rr47; orada hiikiimdar TirmizgAh i.invantnr ta5tmaktadrr.
n Mctinlcr, ro (Gerdizi).
8r Yakut, Mu'cem; l, 76r.
82 Tirmiz civannda iki ktiy daha zikredilmigtir; B0gane (Yakut, Mu'cem' I' 758,
Sem'Ani'de yoktur) ile Ruhgabirz (Sem'6ni'de biiyledir: 6tt:*)\ kelimesinde) yahut Ruh-
gey0z Sakut'ta btiyledir. Mu'ccm, ll, 77 r).
83 Onuncu yiizyrl cografyacrlarrndar*j;l:Ya'kubi'de (Butd6n, z8g), prl.: Beyhaki'de
g7gl5;rrl:
8a Mukaddesi, 283 vd. DArzengi ile baggehir arasrndaki uzakhk Mukaddesi'de (344)
yanhg giisterilmigtir.
85 Kostenko, Turkestanskii krai, Il, t44. Sbornik malniaha, LVII, 39r, 395.
86
Gt ibnHurdadbih, 32, zr r.
87 istahri, 34o vd.; Mukaddesi, 283 vd,., g44.

Eskikitaplarim.com Karagz
78 V.V. BARTHOLD

(SaganiyAn'dan bir menzil veya diirt fersah uzakhkta); Seng-gerdek nehri-


nin a$zrnda olmasr muhtemel, bagkentten bir giinliik yolda yer alan Seng-
gerdek8s; Rikdegt (baqkentten altr fersah uzakhkta); Kumgininse (bagkent-
ten iki fersahhk yolda) ve bunlardan bagka, okunuglan tesbit edilmeyen
di$er bazr yer adlan.
Arap co$ra$acrlannrn eserlerinde Saganiyin ile Viggird, yani Denav
ile Feyzibid arasmdaki yol hakhnda birbiriyle qeligen agtklamalar bulun-
maktadrrm. SurhAn ile Kelirnihen vadilerinin birleqti$i ovada Ortaga$larda
Ahar0n yahut Har0n ile $0min (Hiuen-Tsiang'da Ho-lu-mo ve Su-man
veya $uman, ikincisi ilkinin do$usunda)er eyiletlerini giiri.iyoruz. Sekizinci
asrrn baqlannda her iki eyllet tek bir hiiktimdarrne2 idaresi altrndaydt, son-
ralarr bunlann Saganiyin ile birlegti$i anlaqrlmaktadrre3. Kuteybe'nin ha-
rekitrnda adr gegen Guftin biilgesi de muhtemelen Surhin vadisinin
giiney tarafinda, veya biraz battstnda, gimdiki $irAbnd biilgesinde, bulu-
nuyorduea.

Surhin'm a$zrndan pek uzak olmayan bir yerde Arap co$raSacrlan-


nrn haklanda oldukqa aynntrh bilgi verdikleri Tirmiz'in gi.iglii kalesi vardr.
Bu bilgiler tarafimdan Poslavsky'nines bir makalesi dolayrsryla bagka bir
yerde verilmigtir. $ehrin gilniimilze kadar gelen harabelerinin detayh bir
tasvirini adr gegen yazara borgluyuz. Poslavsky'nin tasvir etti$i harabeler
giiphesiz Tirmiz'ine6 Ortaga$'daki durumunu giistermesine ra$men, ibn
Havkal'ine7 verdifi bazr bilgiler ile geligmektedir; ibn Havkal, SurhAn nehri-

88 Mukaddesi'de a>rK-
8e Mctinln, g (Gerdizi).
s lstahri, I, 34o; ibn Hurdadbih, 24, r$z. Gerdizi'ye g6re (Mctinler, 9) SaganiyAn ile
$irmin arasrndaki uzakhk on iki fersah idi. Bu yoldan seyahat edenlerin Vahg'tan gegtikle-
rine dair MJ. de Goeje'nin gtiriigii (ibn Hurdadbih, z4) gi.iphesiz yanhgtrr. Burada bahsedi-
len nehir ancak Kefirnihen olabilir, fakat genigli[i gok miibal6{a edilmigtir.
ef Tomaschek, Soghdiana,
39 vd,., 4z; Chavannes, Documenls, tg5 vd.
e2
Belizuri, 4rg; Taberi, II, r r8o.
e3 Metinln, g.
ea BelAzuri,
4zo; Taberi, II, I I5o, r IBo.
e5 Srcdnea<. Vycslnih" Arahk 1896, 87 vd.; kr1. A. Semenov'un hotok. Tuth. ktuj.
oh'dakr makalesi, XIX, 3-zo.
s Tomaschek tarafindan tesbit edilen okunug:
uTermiz" (SogMiana,37), adr gegen
$e-
hirde on iki giin kalmrg olan Sem'ini (el-Tirmizi kelimesinde)'nin giisterdifi mahalli telilluz
tarafrndan tamamiyle desteklenmektedir. Yerlilerin eski Eehrin adrnr hili iiyle teliffuz ettik-
leri anlagrhyor, giinkii rSBg yrhnda biilgeyi teftig eden Rus subaylan Termiz yahut Tarmtz
geklinde yazmaktadrrlar (,56orzik malrialoa, LVII, 393, 399).
e7 ibn Havkal,34g.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZTLLITLERi ZS

nin Ceyhun'a, gehrin aga$rsrnda diiktildi.ifiinii siiylemektedir. Arap komu-


tanr Osman b. Mes'0d'un 85 (7o4) yrhnda Tirmiz'i kugatrrken l5 ooo kigi-
yi banndrrdr$r ve bundan dolayr da Osman'rn adast ismini alan adae8, hiq
gi.iphesiz Aral-Peygamber'dir; Beyhakiee ve $erefiiddin Yezdirm de adanm
Tirmiz'in kargtstnda bulundu$undan siiz ederler. Arap cografracrlannrn
Hin tarafrndan tahrib edilen eski gehrin, ashn-
verdi$i bilgiye giire, Qingiz
da nehrin kryrsrnda bulundu$u anlagrlmaktadrr; en eski harabeler bu ta-
raftadr, sahilden daha uzakta bulunanlar ise, Qingiz Hin'dan sonra kuru-
lan ve Ozbekler devrinde hili mevcut olan yeni qehre Aittir' Timur Tari-
hinde o zamanki Tirmiz'le beraber Eski Tirmiz'in t01 de adr geEmekte-
102.
dir
Eski gehrin harabeleri arastnda, 255 (8fu) yrhnda iilen hakim Ebu
Abdullah Muhammed b. Ali Tirmizi'nin 103 de ti.irbesi bulunmaktadrr.
Poslavsky'e giire tiirbe beyaz mermerden, Prof. Mushketov'a
r& giire mer-
mere benzeyen kireg tagrndan inga edilmigtir. Poslavsky bu antttn ne igqili-
fin kalitesi ne de malzeme yiiniinden biilgede giirdii$i.i eski harabelerden
hig biri tarafindan gegilemiyece$ini siiylemektedir. Tiirbenin, adr geqen ki-
ginin zamantnda yaprlmadrfr ve tiirbedeki ros arapga kitabeye giire
ondiirdi.incii asrrdan iinceye tarihlenemeyecefi giiphe giitiirmez bir gergek-
tir. Timur Tarihindelft bu mezardan bahis vardtr.

e8 BelAzuri,4rg; Taberi, II, I I6z.


e Beyhaki,7o4.
tQ P;tis dc la Croix,l, 6z; lafnnane,l, Br '
tot Piis de Cro*,4r; (alern6me,l,57.
la
to2 Tirmiz'i sulayan kanal, 54 mil iist tarafinda belki Bendi-Hin yakrnrnda Sur-
hin'dan ahnmrgtr. rB94 yrhnda inga edilmiq olan gimdiki kalesine su veren kanal ancak on
bir mil uzaklrktadtr (Turluslanskiya Vledomosri Igo5, No. rr5). Qingiz Hin'rn tahrip ettifi
kale, bir kag defa yeniden yaprlmrqtrr; bilhassa Halilullah (on beqinci yiizyrl baqlangrcr) ve
Muhammed Rahim HAn (on sekizinci yiizyrl) tarafrndan yaprlanlar zikre defer, krg. Bart-
hold, Orc s hcnic Tur kcs tana, 7 g.
ro3 Onun hakkrnda bilgi Feridiiddin AttAr'rn Tcakirai'l-hliy6'snda bulunur (Nichol-

son negri, II, 9r vd.; Ce'orn, NcfchailiI-Uzs, do$u baskrsr 77); bkz. hot. Tutk. kni. arh- .zz
Alustos ,SSl, rl vd. d. Bu veiinin, meghur muhaddis imim Ebi lsi Muhammed b. is6
ile hig bir miinasebeti yoktur.
re Mushketov, Turlcestan, Saint Petersburg I886,578.
r05 N.N. Scherbina-Kramarenko, bu ibidede gekti$i nefis foto$raflarr bana gtistermek

liitfunda bulundu. l(rg. i<aestile Impcr. Russk. Gcorg Obsoh (XLIV, 647, 652)'da Rozhevits'in
makalesi ile foto$raflar ve kitabenin tarafimdan yaprlan terciimesi.
tM P;t;t de la Croix,lll, zoz; ll, zo9.
/afandne,

Eskikitaplarim.com Karagz
80 V.V. BARTHOLD

Belh'e yakrnhfr (iki merhale), yiizer bir kiipriiniin yaprlmasrna miisait


biiyiik bir adasmrn varh$r ve iilkenin merkezi olugu Tirmiz'i belki de
Amul (earcuy),dan sonra Ceyhun'un en iinemli geqidi durumuna getir-
migtir; Miveriiinnehr ile Afganistan hilkiimdarlan arasrnda buraya sahip
olabilmek igin devamh savaqlar grkmrgtrr: Prof. Mushketov'a giire buradaki
kale harabesinde gogu Grek devrine ait gok sikke bulunmu$tur; e$er bu
do$ruysa, gehir Arap egemenli$inden qok ijnce de tjnemli bir merkez ol-
mahdrr.
3-Belh
Tirmiz ile Belh arasrndaki yolun ortasrnda SiyAhgird adh bir kiiyiin
varh$rndan stiz edilmektedir ki, bu kiiy gi.iniimiizde de vardtr; ancak eski
Siyihgird'in harabeleri, gimdiki kiiyiin on mil uzafrnda yer almaktadtrroT.
nen lenri, Ceyhun havzasrnrn en iinemli eski gehri kabul edilir; islim ya-
zarlarr gehre krsaca "gehirlerin anasr' (Ummti'l-bilAd) adrnr vermiglerdir.
Burasr yarr mitolojik Baktria imparatorlufunun, sonralan da Ahameniqler
devrinde Baktria satraph$mm bagkenti idi; o devirde, iizellikle Darius za-
manrnda Margianaros-(Meru eyAleti) da buraya ba$hydr. Makedonyah is-
kender'den sonra Greko-Baktrian imparatorlu$unun merkezi Belh olmug-
tu. Bu devlet hakkrndaki bilgilerimiz, srnrrlarrnr kesinlikle tesbit edecek ka-
dar yeterli de$ildir, Mamafih klasik co$raSacrlarrn ifadelerinden bir za-
manlar Ceyhun'nun kuzeyinde kalan biitiin ekili topraklann o biilgeye Ait
oldu$u anlagrlmaktadrrroe. Belh'in iinemi, Ya'kubi'ninr10 de.igaret ettifi gi-
bi, rierkezi tir mevkide bulunuqundan gelmektedir (Do$u iran'rn medeni
diinyasrnrn batr, do[u, kuzey ve giney stntrlanna eqit mesafededir). Dola-
yrsryla, Belh, btitiin Ari Orta Asya tek bir hiikiimdar veya vilinin idaresi
altrndayken, iilkenin bagkenti idi; Merv ise, Ceyhun'un kuzeyindeki eyi-
letlerin Orta Asya'h boylann boyunduru$una girmesi sonucu iinem ka-
zanmr$trr. SisAniler devrinde Mi.isliimanlann rivayetlerine giire, Belh gehri
Horasan'rn diirt Merzban'tndan bir tanesinin oturdu$u yerdir11. Sekizin'
ci asnn baglannda mahalli idareciler Ispehbezrr2 iinvanrnt almrglardrr. An-

f07 Kostenko, Turlustanskii krai,ll, t6B.


t08 Zhukovsky, Raualiny Staraoo Mcnn, g.
r@ Strabon, Gcographica, Didot edisyonu (Paris IB53), kitap XI, biiliim Xl, paragraf, z.
Kry. Barthold, "Greko-baktriiskoe godusdarstvo i evorasprostranenie na severo-vostok", Bull.
Acad. des Scicnas, 1916, 823' 828.
I Io
Ya'kubi, Buldin, zB7 vd.
trf Zhukovsky, Ra4alinl Staraao Mema,9; ibn Hurdadbih, IB (metin)'
ll2 Tabef, II, Izo6, tzl8.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN COCRAFI OZELLiKLER|

cak, SisAnilerin otoritesinin, Hiuen-tsiang'rn Belh'te ve Ceyhun'un her iki


sahilinde bulunan Belh'e ba$r eyaletlerde Budist manastrrlannrn varh$r
hakkrndaki ifadesinden, en gok yadinci asrrda burda pek az hissedilebilir
I 13.
oldu$u anlagrlmaktadrr

Belh civannda Miisliimanlar arasrnda da pek meghur olan ve ib.rii'l


Fakih tarafindan ayrrntrlanyla tasvir edilmig olanrra Nevbehir (yeni ma-
nastrr) adrndaki bir Budist taprna$r bulunmaktaydr. ibnii'l-Fakih'e gtire,
bu taprnak Qin imparatorlan ve KAbul-gah, yini Kibul'un idarecisi ile aynr
inanca sahip putperestler ve heykellerin en biiyti$iine saygrlannr sunmak
iizere buraya birgok insan gelirdi. Nevbehir'rn idaresi, sekiz fersah uzun-
lu$unda ve dtirt fersah genigli$inde bir miilke sahip bulunan Bermeki ai-
lesinin elindeydi. Belh ve NevbehAr, Araplar taralrndan Halite Osman, ve-
ya bagka kaynaklara giire Muaviye devrinde tahrip edilmigtirlrs. Araplar,
Belh'ten iki fersah mesafede Barfikin mevkiinde yeni bir gehir kurmuglar-
drr. Io7 (725) yrhnda vali Esed b. Abdullah eski gehri tamire karar vermig
ve bu iqi yapmaya yine Bermeki ailesini memur etmigtirlr6. Dokuzuncu
asrrda (Belh tarihirlT yazarrna giire B4B Haziran'rndan itibaren) Belh gehri
Higim b. Mihic0r'un (bu yukarrda sayfa 95'te geEen HAgim b. Bini-
cfir'un aynrdrrtl8) torunu Davud b. Abbis'rn idare merkezi olmugtur. Di-
vud b. Abbis, Belh civarrnda Nfisir kiiyii ve kalesinin oldufu gibi, gehir-
deki bazr yaprlann da bAnisidir. Biitiin bu yaprlar, Saflhriler hanedantntn
kurucusu olan Ya'kub tarafindan 256 (B7o) yrhnda tahrib edilmigtir.
Ya'kub'un ayrrhgrndan sonra, DAvud harabe halindeki kalesine diinmiiq
ise de on yedi giln zarfinda tilmiigtilrr'e. Tahiri ve Simini devirlerinde
Belh, Herdt ve Merv gibi, Horasan'rn en biiyiik gehirlerinden biri idi.
Mukaddesi'ye giire biiyiikliik bakrmrndan Buhiri'ya rakipti 120.

tt3 Mimo'es sur lcs Contries oceidcntales, terciime Stanislas 1857,I, zg'34.
Julien, Paris
Krg. R. Hanmann, Bclh, mad. i.A.
tra ibnij'l-Fakih,322 vd. d.; krq. Yakut, Mu'cem,IV, Br7 vd. d.
r15 Belizuri, 4oB vd.
116
Taberi, II, r49o. Belh tarihgisi, gehrin yeniden kurulmasrnt rr8 (736) yrhnda giiste-
rir (Schefer, Chrcstomathb pasane, l,7r). Taberi'ye gtire (II, r59r) Esed, karargdhrnr Belh'e
rr8 yrlrnda nakletti. Krg. Barthold, Bamckiht mad., i.A.; aynr miiellif, Fcstschift GoAzihcr,
z6r.
f 17 Schefer, Chrestomathie pnsanc, l, 72.
f 18
Marquart, Erdnshahr,3ot vd.
tts Metinbr,4 (Gerdizi); Sem'ini, c)V jl kelimesinde.
rm istahri, t54,278; Mukaddesi,
3oI vd; Ya'kubi, Buld6n, zB7 vd.
F.6

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Semerkant ve Buhiri'da oldu$u gibi, Belh'in gevresinde de eski za-


manlarda bir sur bulunurdu 12r. Bu sur hem gehri hem de civanndaki
kiiyleri igine ahyordu; oniki fersah uzunlu$unda olup, oniki kaprsr vardr.
Ondokuzuncu asrrda artrk bu sur mevcut de$ildi. Biittin biiyiik gehirler
gibi Belh te esas gehir (Araplar buna medine, Farslar gehristan t22 adrnr
verirlerdi) ve varoglar, yani rebad (Farsga birfin r23 tabirine tarihgi ve co[-
rafracrlann eserlerinde rastlanmaz) olmak iizere iki krsma aynlrrdr. Belh
rebadrnrn Ya'kubi'ye giire diirt, onuncu asrr co$raSacrlanna gtire yedi
kaprsr mevcuttu. Ya'kubi'nin ifadesi, rebad igin de$il, gehristan igin gegerli
bir sayr kabul edilmelidir; di$er bi.iyi.ik gehirlerde de diirt kaprh gehristan-
lara tesadiif edilmektedir ki, bunu muhtemelen Sdsiniler devri iran gehir
mimarisinin etkisi ile agrklamak miimkiindiirr24. Ya'kublye gtire, rebad
suru ile gehristan suru arasrndaki mesafe bir fersahtr; gehristan surunun
uzunluk ve geniglifi de bir fersahtr; istahri ise, bunun ancak yanm fersah
(iig mil) oldu$unu siiyler. Surlar ve biitiin binalar kerpigten yaprlmrgtr.
$ehristarun merkezinde Cuma camii bulunuyordu; bunun inga tarihi Belh
tarihinin yazan tzrafrndan rz4 Q4z)tt' olarak giisterilmektedir. Camiin et-
rafinda gargrlar yer ahyordu. Mukaddesi, gehrin zenginli$ini iivmektedir;
Belh ve civarrnrn zenginli$i devlet biitgesine gok biiytik miktarda katkrda
bulunurdu.
Qingiz Han zamanrnda bir halk ayaklanmasrndan sonra Belh tahrib
edilmigti; ondiirdiincii asrrn ilk yansrnda, ibn Batt0ta'nrn seyahatleri srra-
srnda, gehir hilA harabe halindeydil26. Sonradan tamir edildiyse de eski
iinemini kazanamadr. $ehrin gi.iniimiizdeki harabeleri yaklagrk onaltr mil-
lik bir genigliktedir ve iizerinde aynntrh bir aragtrrma yaprlmamrgtrr. Top-
rak i.istiinde giirillen harabelerin tamamr, tahmin olunaca$r gibi islim
devrine aittirl27. Eyiletin baggehri olan Mezar-r $erif, Belh'in ondiirt mil
do$usunda, Hz. Ali'nin oldufiuna inarulan mezann etrafinda bulunur;
12r Bkz. Barthold tarafrndan nakledilen metinler, lapiski,XlX, rry.
r22 Nargahi'de srk srk rastlanrr; krq. Barthold tarafrndan /apiskide verilen metinler,
XVII, ro7.
r23 Birtni, Chronologie, XYlll.
r2a F.
Justi, Gcschichlc dcr Oricnlalichcn Viilka im Altntum, Berlin IBB4, 455.
f25 Schefer, Chrcstomathie, persanc 1,7I. Bununla beraber bu tarih giiphelidir.
Qi.inkii
biitiin kaynaklarda rzo yahut rzt'de iilmiig olan Esed b. Abdullah tarafrndan yaprlmrg ol-
du$u belirtilmektedir.
t26 ibn Batt0ta, III,5B-6e.
f2? Burnes, Trauek, Il, co4. Yate. Northcrn Afghanistan, 256, z&o; Banhold. isloriko-ge-
org. abzot ircna, tg.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIiT,NRi As

mezar onikinci asrrda Hayr kiiyii yakrnrnda kegfedilmigtir. Seyyih el-Grr-


nati128 tarafindan rivayet olunan hikiyeye giire, eyilet valisi, askerleri ve
ulema kendi giizleriyle halifenin hig bozulmamrg cesedini gtirmiiglerdi.
Mezann gergekten halifeye ait oldu$u da bazt mucizelerle ispatlanmrgtr.
Biiyle bir geye o devirde herhalde ihtiyag vardr; ibrahim, ishak ve
Ya'kub 12e peygamberlerin hig giiriimemig cesetlerinin bulunugu da aynr
devre atfedilir (Belh yakrnrnda peygamber Ezakiel'in mezannrn da kegfi
ibn Battffta devrinde giisterilir). Hz. Ali'nin mezan iizerine muhtegem bir
bina inga edilmig ve burasr derhal tavaf olunan bir yer halini almrgtr.
Bugiinkii mezar tabii, Qingiz Han tarafindan r30 yrkrlanrn yerine sonradan
yaptrnlmrg olan daha yeni tarihlere ait bir binadrr.

4-Belh ve Merv arastndaki yol


Belh gehrini Horasan'daki di$er bir Arap iissii, yini Merv ile birlegti-
ren yol, Belh ile Bedehgan arasrndaki gibi, dolambagh olarak da$lannl3r
eteklerinden giderdi; Murgib nehrine vannca kuzey-batrya diiner ve nehir
kryrsrnr takip ederek Merv'e ulagrrdr. Belh ile Mervu'r-r0d arastnda
(bugiinkii Merugak veya daha biiyiik bir ihtimalle Bala-Murgabl32) $a-
purkin (veya Ugpurkan), FAryib ve Tilkan gehirleri sayrlmaktadtr. Bun-
lardan yalnrz $apurkan, ismini giiniimiize kadar muhafaza etmigtirl33.
Biitiin bu gehirler birbirlerinden i.iger giinli.ik mesafedeydiler. $apurkin ve
Firyib, dokuzuncu ve onuncu astrda Ferig0n hinedanr tarafindan idare
olunan G0zgin veya G0zginan r34 eyAletine dahildi; adr gegen hinedana
Gazneli Mahmud son vermigtirr3s. istahri'ye giire eyiletin baqkenti, $a-
purkin'rn bir merhale gi.ineyinde bulunan Anbar gehri, Mukaddesi'ye
giire ise Yehfidiye gehri idi. Anbar'dan Yeh0diye'ye gitmek igin, FiryAb
yolunda iki giin seyahat etmek gerekiyordu; orada Yeh0diye'ye daha bir
giinliik yol vardr. $apurkin ile Yeh0diye arasr iig giin tutardr, oradan
t28 Metinln, zr vd.
'2e ibnii'l-Esir, X, 394.
rr Mezar, on beginci yiizyrlda ikinci defa olarak kegfedildi; krg. Barthold, iskoiko-gc-
org, abzor irana, er, isfizin'den naklen.
r3r istahri, 186; Mukaddesi,
346.
r32 Bu mesele hakkrnda bkz. Barthold'un
lqiski (XIV, z8Se)'de "Mcrvu'r-Rrid" adh
makalesi.
r33 Difer gehirlerin mevkileri hakkrnda bkz. Barthold, uMervu'r-R0d", <dpirlct, XFy',
e8 vd.
rs istahri, z7ovd.; Mukaddesi, 2g8,g47.
rr5 Ferig0n hanedanr hakkrnda bkz. X,
lapik| rzB vd. d.

Eskikitaplarim.com Karagz
B4 V.V. BARTHOLD

Kunddirem gehrine bir giinliik mesale vardt.136 Mukaddesi'ye giire Yeh0di-


ye ile Fdryib arasrndaki mesafe iki giinliik yoldu; oradan $apurkin da aynt
uzakhkta idi. Yeh0diye'den Anbar'a bir giinde gidilirdi; 9u halde bu qe-
hir de ana yolun giineyinde yer almakta idi137. Merv'den Yeh0diye'ye gi-
den bir bagka yoldan daha bahsolunmaktadrr ki, bu yol Ahnef b. Kays
kalesi yakrnrnda, Murgib138 kryrsrndaki Mervu'r-r0d'dan bir gtinltik uzak-
hkta, Belh yolunu kesiyordu.

5-Belh'ten Amul'e kadar Ceyhun'u takip


eden yol
Arap cofirafracrlan bu gehirlerle Ceyhun tizerindeki bagka bir gehir
olan Kilif
arasmdaki mesafeyi vermemektedirler; sahip oldu$umuz yegane
bilgi, Tirmiz ile Kilif arasrnrn iki giinltik yol oldu$udurr3e. sadece onikin-
ci asrr yazarlarrndan Sem'ini, Belh ile Kilif arasrnr tB fersah olarak
giistermektedirr{. Onuncu astrda Kilif, nehrin iki kryrsr iizerinde yer al-
makta ve bu bakrmdan Ceyhun sahillerindeki di$er biitiin gehirlerden ay-
nlmakta idi. $ehrin, iginde camiin de bulundu$u biiyiik ktsmt, Ziilkar-
neyn nbattnda ve nehrin sol sahilindeydi; bunun karqtsrnda, sai sahilde
Zfi'l-Kifl rrbatr bulunmaktaydrral. Buhiri'dan Kilife giden yol, gimdi de
oldu$u gibi, Keqke-Deryi vadisinden gegerdi; aksi halde Ceyhun sahille-
rinden qok, Zerefgin havzast ile irtibatta olurdu.
Ceyhun iizerinde Kilifin aga$rsrnda Zamm ve Ahsisek gehirleri vardr.
Birincisi nehrin sol, di$eri saf sahilinde ve Tirmiz'den beg, Amul'den
(Qarcuy) diirt giinliik yolda idi. Bu gehir bugtinkii Kerki kalesinin bulun-
du[u mevkide olmahdrr. Zamm ve Ahsisek idari bir biitiin meydana ge-
tiriekteydi; imam'rn minberi, yani clma camii Zamm'de, Mukaddesi'ye
f36 Marquart, (Erdnshahr, 85 vd.) Kunddarm qeklinde yazdrfr bu qehri Giirzivin (ya-
hut Giizervin)'rn mevkiinde giisterir.
r37 Yeh0diye'nin Maymana'nrn (yahut Ortaga!'da denildi$i gibi Meymend) aynr oldu-

$u anlaqrlryor; krq. Barthold, isloiko-gmrg. obzor lrana z3 ve Marquart, Erdnshahr, TB.


r38 istahri, z7o Mukaddesi,
3I4. Ahnefin kalesi hakkrnda bkz. BelAzuri,4o6'
r3e Mukaddesi,
343.
o Sem'ini,
fL(ll kelimesinde; Yakut, Mu'cem,lY, zzg.
f

rar Mukaddesi, zgr. Mukaddesi'ye giire Kilif ile Tirmiz arasrnda i.ig gegit vardrr. Z0'l-
Kifl, KurAn'da adr gegen peygamberdir, XXI, 85; XXXVIII, 48. Kr$. Goldziher, <A'LK{I
naa. i.A. Ziyaret, sonradan Tirmiz civannda Aral-Peygamber arasrnda yaprlrrdr ve adr bun-
dan dolayrdrr; krE. Barthold, Oroshenb Turkcslana, T5. Knlif on sekizinci yiizyrlda bile nehrin
giiney sahilinde bir gehir diye zikredilir. Kuzey sahilindeki gimdiki gehir yakrn zamanda ku-
rulmuE olmahdrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZELLiKLERi 8s

giire kapah gargrlar arasrnda idi. istahrlye gtire Zamm kiiqiik, Mukadde-
si'ye gtire ise orta biiyiikli.ikte bir gehirdi. Yakrnlannda birgok koyun ve
deve otla$r vardrra2. Ceyhun gegitlerini sayarken, Mukaddesi ne Zamm'4
ne Ahsisek'i sayar; Kerki gegidine Kerkfrh adrnr vermektedir, bunun kargr
srnda, sa$ sahilde Binkerra3 (yahut Biyker) gegidi bulunurdu. Mukadde-
si'ye giire Kerk0h'a giden yol Gfizgin eyaletinden geqerdi; FiryAb'dan
baglayan yol Endhfrd (giiniimiizdeki Endhuy) iginden devam ederdi. End-
h0d'dan Kerk0h'a gidig iiE giin siirerdils. istahri'ye gtire Endh0d yahut
Endhffd ismi bi.itiin bir biilgeye (rustak) verilmekteydi ve bu btilgenin mer-
kezi de ki.iEi.ik bir gehir olan Uqturc idi'45. Daha sonraki devirlerde End-
h0d daha biiyiik bir iinem kazandr; SeyyAhlann ifadesine gtire bugiink[
tinemsiz bir kiiy olan Endhuy ktiyii yakrnrnda eski gehrin genig harabeleri
bulunmaktadrrla6.

Zamm'den baglayarak Ceyhun'nun sol sahili boyunca sulama kanalla-


rr vardrlai; sol sahilde muntazam ekilmig toprak geridi Amul'den (Qarcuy)
baqlardrlas. Amul, nehirden bir fersah mesafede idi; biiyi.ikliik baktmrndan
hemen hemen Zamm'a egittilae; fakat, Horasan'dan Miveriiinnehr'e gi-
den anayol iizerinde bulunmast dolayrsryla tiyle bir iineme sahipti ki,
bi.itiin biilge onun ismiyle anrlmaya baglamrgtrtt. S"g sahilde, nehirden
yine bir fersah mesafede Farabr yahut Farab gehri vardr. $ehirde tama-
men pigmig tu$lalardan yaprlmrg ve ingasrnda hig ahgap kullanrlmamtg
olan biiyiik bir cuma camii mevcuttu. Farab emiri ewelce genig bir muh-
tariyete sahipti ki, "hiEbir ig igin Buhiri'ya gitmesi gerekmezdi"; orada

ra2 istahri, I, zB3, z9B; Mukaddesi, zgr.


ra3 Mukaddesi, z9z.
raa Mukaddesi,
347.
ras istahri, z7o vd.
ra6 A. Vambery, Traaels in Cmtral Asia, London 1864, z4o vd. Sbonik matcrialoa po

Azit,Pt. XLVII, rog; krg. Barthold, iskoiko gcorg. obaor irana. z4; Le Strange, Thc Lands oJ
thc Eastcrn Caliphatc, 426.
ra7 istahri, zg7.
ta8 istahri,33B.
lae istahri, z8r.
fso KrS. Streck,
"Amiiln mad. i.A.: An6, "Ceyhun'un eski mahalli adr" olabilir; gehrin
adr da belki ondan ahnmrgtrr. Ceyhun iizerindeki Amiil gehrinin adrnrn, Mizenderin'daki
aynr adr tagryan qehrin adr gibi, Aryaniler'den iinceki Amard kavminin adryla ilgili olmasr
miimkiindiir; bkz. Marquart'rn fikri (Erdnshahr, 136). Eger biiyle ise AmO adr, Aryanice
olan Vahg (Ceyhun) adrndan daha eskidir. Qirg0y adr, ilk defa on beginci yiiryrlda giiriili.ir;
bkz. Barthold,'Amu Darya" nad. E.i.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

'$eddid'rn adaletsizli$i ile hiikiim veren" bir kadr bulundu$una dair riva-
yetler de vardrl5l. Farabr, Kudame 152
tarafindan "Ali'nin kiiyii" olarak ve-
rilir; Yakut'a giirer53, gehir "Tihir b. Ali'nin nbatt" adtnt da tagrrdr. Mu-
kaddesi, Kerk0h ile Horasan anayolu arastnda bazr gegitler sayar; bunlar-
dan Nevide adrndaki Semerkant ahalisi tarafindan geqit yeri olarak kulla-
rulan nehrin sol sahilindeki, iginde bir cuma camii bulunan kiigiik gehir
ile Burmaduylsa adrndaki Arap kiiyi.i kayda de$er. Farab yakrntnda, Nar-
gahi'de rss adr gegen ve giintimiizde de mevcut olan Betik kiiyii vardr.
Horasan'dan MiverAiinnehr'e giden anayol daima qimdi de oldu$u
gibi, Amul ve Farab'dan gegerdi. ZerefgAn burada Ceyhun'a yaklagrrdr,
ancak, onuncu asrrda de$il, iskender devrinde dahir56 Zerefqin'tn sulart
Ceyhun yata$rna varmadan iince kumlartn arastnda kaybolurdu. Agafrda
tasvirine baglayaca$rmrz Zerefgin vadisi, her zaman Miverii.innehr'in en
kalabahk ve verimli krsmr olmugtur.
6-ZerefgAn vadisi
Sekizinci asrrdan tinceki tarihi eserlerde Zerefgin ismine tesadiif edil-
mez. Qince yazrhgr ile Na-mi ismine dayanarak, Tomaschek, nehrin eski
Aii adrnrn Namik oldufu sonucuna varmaktadrrrsT. Araplara gtire, nehir
Buttam yahut Butmin rs8 da$lanndan grkardr; bu isim altrnda Araplar
Seyhun ile Ceyhun'un yukarr mecralan arasrndaki biitiin da$hk mmtrkayt
kasdediyorlar ve burayt ilk, Orta ve Drg Buttam (yini Hisar, Zerefgin ve
Tiirkistan silsileleri) olmak iizere aytrryorlardr. ZerefgAn, Orta But-
tarn'danlse, Saganiyin slnln yakrnrndaki Bulgar mevkiinden grkardr. Etrafi

f5r Narqahi, r7; Farab gehri ile bakiyeleri hakkrnda bkz. L.Zimin, Protok. lakaspiika'
oo kujlu bubitchi Ailuolog;a III (r9r7), t vd.
152 Kudame, t56.
r53 Yakut, Mu'ccm, lII, 867.
r5a Mukaddesi, zgr vd.
r55 Nargahi,5.
156 Krg. Arrianus, Anabasis (IV, 6, 6) ile Barthold,
/apiki' X){l, r47. Hifrz-t Abr0,
kendi zamanrnda Zerefqin'rn tagtrgr zamanlar Ceyhun'a ulaqtrfrnr belirtmektedir (cl-Muzaffc-
nyc, r8\. Buna karyhk Bibiir (neEr. Beveridge, vr. 45r', terciime' 77), kendi zamantnda "yr-
hn diirt ayrnda" sulann Buhiri'ya ulagmadrfrnr yazmaktadrr.
r57 Tomaschek, Soghdiana, r9 vd. Ya'kubi'deki (Buldin, e93)Nisif veNar$ahi'deki.-r'eL

yerine Nimrk diye okumanrn lizrm gelecefi miimkiindiir. Daha sonraki miielliller bu gehre
gofunlukla Knhek ftngiik dag) adrnr verirler. Semerkant yakrntndaki kiiEiik tepeye nisbet
edilmigtir (9imdi Qopan-Ata).
r58 Son isim Tumansky yazmasrnda gegmektedir.
r5e istahri,
3zB.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Oznllirr-oRi et

kiiylerle gevrili bir giile benzeyen Can suyu da burada idi 160. Nehrin kay-
naklanndan Semerkant'a olan mesafe yirmi ili otuz fersah olarakl6r he-
saplanrdr. Fen-Deryi ise, nehrin bag suyu olarak kabul edilirdi. Burgar
ktiyii yalunrnda nehir, Ugr0sana'run162 MashA biilgesinden grkan bu akar-
su ile beslenirdi (Bibi.ir'der63 Zerefgin'm bag suyu bugiinkii Metce olan,
Mesihi veya Mesgd nehri kabul edilir). Biraz aga$rda B0ncikes yini Pen-
cikes gehri vardr. Bu gehirle Semerkant'rn arasr co$raffacrlara giire r6a do-
kuz, Sem'ini ve Yakut'a l6s giire alu fersahtrr; bunlardan ilki daha do$ru
bir tahmindirr66. Biraz daha aqa$rda, Semerkant'dan dijrt fersah uzakhk-
ta167 Varagsar mevkiinde (kelime anlamr "bentbagr") bir bent yaprlarak
nehir birkag kola biili.inmi.igtii. Bunlardan en uzunu olan Berg, Semer-
kant'dan gegerdi ki, giiniimiizdeki Dargam arkr ile aynr olmahdrr. Bun-
dan gehre di$er arklar da$rlrrdrr68. Bunun gilneyinde Birmig @ir giinliik
yolda) ve Begmin (en krsasr) arklan bulunurdu. Varagsar ahalisi bendin
bakrmrndan sorumluydu ve bu sebebten haraqtan muafu. Varagsar
bugiinkii RrbAt-i Hoca'ya tekAbiil etmektedir. Buradaki iig kanala, daha
sonralan Dargam, Abbis ve Karaunis (gimdiki Dargam, Yengi ark, Ka-
zan ark)r6e adlan verilmigti. Varagsar'rn karErsrndaki G0bAr mevkiinden,
Semerkant'rn kuzey kesimlerini sulayan ve B0zmican, Sinivib ve igtihin
adlannr ta$ryan iig kanal agrlmrgtr. En genig kanallar olan Berg ve Birmig,
herhalde sadece sallarla da olsa, nehir tagrmacrh$rna elverigliydi tto, Mr-
kaddesi'ye giire esas anlamryla nehir nakliyal yalnrz Seyhun ve Ceyhun
17r.
iizerinde yaprlabiliyordu
10 istahri,3rg.
16ribn Havkal, 370-383.
162
ibn Havkal, 383.
rc Babiir, vr. 97, terciime, r4g ve indeks (Macha kelimesinde). Krq. aynr eser, 99,
terciime, r5r; Ak-Biirden kiiyii, prnar bagrnda bir mezar ile birlikte zikredilmigtir. Aynr
kiiyde gok eski bir ahgap siitin bulundu; krg. Barthold, Bull, de I'Acad. des Scimccs, Petrog-
rad rger, zr5.
rs istahri,34z.
165
Yakut, Mu'can, l, 744.
16 Pencikes yakrnrnda sonradan Mugkada-i Pencikes kiiyii zikredilir; Yyatkin, Materi-
4' rs.
16?istahri, 342; Sem'ini 6ro)t)l kelimesinde.
rd Ark (arrk ve ar!) tabiri, bilhassa Tiirkistan'da sulama kanallarr igin kullanrlrr.
!6e Genig bilgi igin bkz. Barthold, Oroslwtb Turlecstan4 Io4 vd. RrbAt-r Hoca hakkrnda
b&z' ayn escr, tr6; Babiir, negr. Beveridge, vr. 59, terciime, 97.
t7o istahri, 3rg vd. d.
r?r Mukaddesi,
323.

Eskikitaplarim.com Karagz
BB V.V. BARTHOLD

sulama sistemi ana hatlanyla herhalde islimi devirden iince de mev-


cuttu; bu, vili Esed b. Abdullah"n 7g5 veya 736 yrhnda semerkant ahali-
sini sudan mahrum brrakmak iqin Varagsar'da bir bend inga etmig olma-
srndan anlagrlmaktadrrlT2. Mamafih, istahd'nin ifadesine gtire, Semer-
kant'rn giineyinde akan arklar uzunluklan ile meghur de$illerdi; Aranda-
renko'nun tt3
uKarllnin aqa$rsrnda muazzam miktarda su" tagrdrfrnr siiyle-
di$i Monas kanah o devirde mevcut de$ildi. Zaten bu kanahn varh$r da
Ei.iphelidir.
7-Semerkant
Buhira'nrn siminiler devrinde bagkent oldu$u Ea$da bile, niifus ve
biiytikli.ik bakrmrndan Semerkant, MaverAiinnehr'in daima birinci gehri
olmugtur. $ehrin bu ijnemi esas olarak cofrafr mevkii ve Hindistan'dan
(Belh tizerinden), iran'dan (Merv iizerinden) ve Tiirk egemenli$i altrndaki
biilgelerden gelen ticaret yollarrnrn birlegtifi noktada bulunmast ile agrfla-
nabilir. $ehrin civanndaki fevkilade verimli topraklar olmast da, burada
pekEok sayrda insan toplanmasrnr miimkiin krlmrgtrr. Mamafih daha eski
devirlerde Semerkant, SimAniler zamantndaki biiyiiklii$inde defildi, Cur-
tius'a giire qehrin drg surunun qevresi yetmig stadia (yauagtk on mil), Hiu-
en-Tsiang'a giire yirmi /iu4 (diirt-beg mil arasr) uzunlukta idi. $ehrin tari-
hi hakkrnda bazr rivayetler Nesefi175 tarafindan nakledilir. Bunlara bakrlrr-
sa, Kuteybe'nin istilisr srrasrnda (sekizinci asnn baqlarrnda), qehir zz5o yrl-
hk bir gegmige sahipti, fakat, arka arkaya hi.ikiim strmiig oni.iE meliki bili-
niyorduki, Arap istilisr da muhtemelen bunlann zamanlna rasthyordu. Bir
rivayete giire ise, qehrin, hig olmazsa bir ksmmrn kurucusu Makedonya'fi
iskender'dir176
islXm devrindeki Semerkant'ln en eski tasvirini ibnii'l-Fakih vermekte-
dirr77. onun ifadesine giire gehir ve civarr, Belh ve Buhira'da oldufu gibi,

r72 Taberi, II, I586.


r?3 G.A. Arandarenko, Dosugi u Turkestanla, Saint Petersburg 1889, z7o N' Petrovsky,
Izalcstila Imp. Russk. Geog. obsg. (xxxlv, krsrm IV, 493 vd. d.) Yukarr Zerefgin'daki bent-
ler hakkrnda bazr dikkate de$er bilgi vermigtir. Bununla beraber bu makaledeki bilgiler de
giipheyi davet etmektedir; krq. Barthold, }roshmie Turleslana, tog'
r7a Tomaschek, Soghdiana 65. O zamanki /i ancak I/3 verst idi, gimdiki gibi r/z verst

de$ildi (bir verst ro6o m.dir).


t1t Mctinlel vd.
48
176 istahri, 3rB; ibnii'l-Fakih, 325.
ru ibnii'l-Fak'h, 325 vd. Krg. Yakut, Mu'cem, III, r34; Burada ancak bir dri Eehir
(ro.ooo cerib) ile bir iq qehir (z5oo cerib) zikredilir.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN CoCRAFI Ozn,IIirIIRi e9

oniki fersah uzunlu$unda bir sur ile gevrilmiqti. Surun oniki kaprsr vardr,
iki kaprnrn arasr kapr niibetgisine aynlmrgtr. Arapga metin pek aErk olma-
makla beraber (de Goeje'nin tefsirini kabul ediyoruz), gehrin Eift kale be-
deni ile gevrilmiq oldu$u bellidir. $ehrin varoglan (muhtemelen qehir ve
varoglar beraber) 6ooo cedb178 tutannda bir araziyi kaplardr, gehrin kendi-
si 5ooo cerib, ig gehir (gehristin)l7e ise z5oo cerib biiyiiklii$iindeydi. $eh-
ristanda cuma camii, ig kale ve vilinin sarayr bulunuyordu; ig surun iki
demir kaprsr vardr. Semerkant, bazr di$er gehirlerde oldu$u gibi (meseli
Uqrirsana'da), iE kalenin gehristana dahil olmasr bakrmrndan Buhdr6'dan
farkhydr.

Tarihgiler, Semerkant'rn topograffasr ve tedrici defiqimi hakkrnda pek


az bilgi vermektedirler. Tabef r80, gehrin drg surunun EbO Miislim tarafin-
dan inqa edildi$ini stiyler. Aynr tarihqiyersl giire, Asi RAfi' b. Leys, Herse-
me tarafindan muhasara edilince, drg sur diiqtiikten sonra iE kaleye (Bog)
qekilmig ve orada biittin bir yrl dayanmrqil. Ya'kubi'ye gii*tt' ise, qehri
geviren bi.iyiik drg sur yrkrlmaya yiiz tutmug ve HAr0nu'r-Regid'in emri ile
tamir edilmigti. Nesefrr83, gehrin drg surunu inga edenin adrnr EbO
Nu'min olarak giisterir; buna sebep herhalde yarr efsanevi Yemen kralla-
nndan aynr adr ta$ryan bir tanesini akhna getirmi$ olmasrdrr; tarihi riva-
yetleri hikiye edenler, bunlardan birinin ismi $ammar oldu$undan ola-
cak, bu Yemen krallarrnrn Semerkant'a geldiklerini siiylerler. r35 0523)
yrhnda, Nesefr'ye giire, Eb0 Miislim kaprlan, mazgallan ve gtizcii kuleleri-
ni yaptrrmrgtr; surun uzunlufu yedibuguk fersahtr ve Ebu Miislim bunu
36o krsma biilmiiqtti. Her zoo gezde (zird, bk. yukarrda) bir kule vardr;

t'8 Taci'l-Afis\a (do{u baskrsr, I, I7g) bir ceribin on kafiz ve bagka bir hesaba giire
de d<irt kafiza bijliindiigii belirtilir. Uzunluk ve a$rrhk iilgiilerinde oldufiu gibi bu ,iilqiintin
de gegitli memleketlere gtire biiyiiklii$ii de[igirdi. Bu kafizin r44 nr'aa b<iliindiifii belirtilir
(lV, 7o), yini belki bu iilgiiniin t/4'ine eqitti; krq. tanap'tn buna benzer tarifi, Hanykov,
Opisanv Buharskauo hanstaa, II3). islam Ansiklopedisihdeki Cerib maddesinde, ancak
biiyiiklti$i.iniin zaman ve mekina g<ire defigtigi ifade edilmektedir. Cerib, gogunlukla 3,6oo
kare zira kabul edilmektedir (krg. Mefdihn'LUlin, 66). Herzfeld'in hesabrna giire bir zira
5r,B cm dir (Der Islam, lY, r9g), yani yanm metreden biraz fazla ve Rus arqtntndan biraz
eksik. Netice olarak bir cerib, g'no m' den biraz fazla olmahdrr.
r7e
$ehrin diirt kaprsr oldufu hakkrndaki bilgi, belki bu qehre aittir ve metinde zikre-
dilen 5ooo ceribden ibaret olan gehre iit de$ildir.
re Taberi, IlI, Bo.
rBr Taberi, lIl,
llc.
r82 Ya'kubi, Buldan, zg3.
t83 Melinln,48 vd.; Vyatkin'in terciimesi, Semerkant Vilayeti Rehbcri,Ylll, z4z, z5o.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Nesefi tzooo gezi bir fersaha egit kabul etti$inden, kule saysr buna giire
45o'ye ulagryordu. Surun yiiksekligi ise diirt gez idi.
Onuncu asrr co$raSacilanrsa daha gok gehristanm tasvirini verirler.
Bunun di[er gehirlerde oldu$u gibi diirt kapsr vardr: dofuda, Zerefgin
suyuna birgok basamakla inilebilen yiiksek bir yerde Qin kaprsr, batrda
Nevbehir veya Demir kapr, kuzeyde Buhird veya Ugr0sana kaprsr, giiney-
de ise Kig kaprsr yahut Genig kapr bulunmaktaydr. $ehristan suru anlaErl-
dr$rna g6re islAm 6ncesi devirlerde inga edilmigti. Bunun yaprmr igin o
kadar qok miktarda krl gerekli idi ki, biiyiik bir hendek agrlmrg ve $ehre
bu hendek vasrtasr ile su getirebilmek iEin "Bakrrcrlar'da (es-Saflhrffn) kir-
gir bir bent kurulmugtu. $ehristana su Kig kaprsrndan girerdi, gehir niifu-
sunun en kesif oldu$u ve biiytik gargrlann bulundufu yer Re'si.i't-tak (Ke-
merbagr) semti idi. Onbirinci asrrda dahi, Kig kaprsr yakrnrndaki yerler Se-
merkant'rn en iyi mahallelerinden sayrlrrdrrss. Ark, islAm iincesi devirde
yaprlmrq olup, surun hende$i iizerinden gegerdi; her iki tarafi da kurgunla
kaplanmrgtr. Arkrn iki sahilindeki topraklardan elde edilen gelir, bunun
balqmtna tahsis olunurdu; tamir igi ise Semerkant'daki atege tapanlara ve-
rilmig bir nevi angarya idi, buna kargrhk onlar da gahrs bagrna ahnan ver-
giden muaf tutulmugtu.

Biitiin bu malumattan, Semerkant'rn Ortaga$'daki gehristanr hakkrn-


da kesin bir fikir elde etmek miimktin olmamaktadrr; ancak, bugiin artrk
kabul edilmig bir gergek varsa, o da gehristantn modern Semerkant'rn ku-
zeyindekirs6 Afrisiyib adr verilen harabeye tekabiil etti$idir. $ehristanrn
drgrnda Kfrhek "kiigiik da[" denilen bir tepe (bugiin Qopan-Ata) vardr ki,
istahii'yel87 giire, yanm mil uzunlufunda olup, gehir suruna gok yakrndr
ve buradan qehirdeki binalar igin tag ve topraktan yaprlan kaplar ile di$er
egyalar igin kil grkanlrrdr. Qin kaprsrndan yol aqa$rya nehre dogru inerdi;
nehir iizerinde o zaman, ibn Havka|6ut88 ismi Cird olarak gegen, bir
kiiprii mevcuttu. Daha sonra yaprlmrg bir kiipriiniin kahntrlan hala
giiriilebilir (fakat bu Afrisiyib'dan biraz uzaktrr). Halk arasrndaki rivayete
giire, bu k<ipriiyii, di$er bazr yaprlar igin de siiylendi$i gibi, Timur yahut
Abdullah BuhAri inga ettirmigtir. Gergekte, onaltrncr asnn baglannda $ey-

t8a istahri, 3r6 vd.; ibn Havkal, 365 vd.; Mukaddesi. 278 vd.; ibnii'l-Fakih, 3ze.
t8s Yakut, Mu'cem, d 446 (Sem'ini'aen, ,ril-Jl kelimesinde).
f& Barthold, Orcshatb Turkcstana, ro6vd.
r87 istahri,
3rB.
r88 ibn Havkal, 37r.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvERAUNNEHR'iN coCRAFl Oztlliru-nRi e'

bini tarafindan inga ettirilmigtirrse. Nehrin kiipri.i altrndaki derinli$i birkag


kama (bir kama bir insan boyuna egit bir iilgiidiir) kadardr; da$lardaki
karlar eriyince, nehir sulan kiiprti seviyesinin dahi iistiine yiikselirdi. Se-
merkant ahalisi su tagktnlarrnt iinleyemezlerdi. Semerkant yakrnlarrndaki
bir kiipriiden tarihgi Utbils de siiz eder. Sem'ini ise, "gehrin iginde" GAt-
fir veya GXtfer denilen semtte bulunan daha kiiqiik bir kiipri.iden bahse-
der; bu semt onikinci asrrda yaklaqrk olarak modern qehre tekAbiil ediyor-
du lel.
Nevbehir kaprsr AfrAsiyAb'rn bab duvannda idi; SengresAn'daki mo-
dem mezarhk bu kaprnrn yakmrndadrrre2. ig kale, harabelerden anlaqrldr
$rna giire, Afrisiyib'rn kuzey kesimindeydi; Hii:z-r Abr0'nun Qingiz
HAn
tarafindan tahrip edildi$ini siiyledi$i ig kalele3 sadece onuncu asrrdaki i9
kaleyi de$il Afrisiyib mevkiinin ttimtinti ifade eder (bk. aga[rda Mo$ol is-
tilisr hakkrnda Cuveyni'nin rivayeti). Buhird kaprsr Afrisiyib'rn kuzey,
Kig kaprsr ise giiney duvarmda yer ahrdr. Re'sii't-Tak denilen (onuncu
asrr co[rafyacrlannca) veya Dewize-i Kig adr verilen (Se'mini tarafindan)
gehrin en kalabahk semti, yeni gehrin kuzey kesiminde idi. Kig kaprsr ya-
nrndaki semtin islim iincesi devirde dahi gehirde mevcut oldu$unu, istah-
f'ninre4 bu kapr iizerinde anlagrlmaz harflerle yazrlmrg bir demir levha
gitrdiifii geklindeki rivayeti dofrulamaktadrr. Orada oturan halk, bu kita-
benin Himyeri dilinde oldu$unu ve muhtevastrun nesilden nesile nakledil-
difini siiylemiglerdi; bu levhada Yemen'in bagkenti San'a ile Semerkant
arasndaki mesafe ve bazt di$er noktalarrn birbirine olan uzakhfir bildiril-
mekteydites. Yaat hakkrndaki bu agrklama, muhtemelen yukarda bahsi
gegen Yemen krallannrn Semerkant'a gelmeleri ile ilgili efsanenin bir par-

r8e Kry. lgr6'da Tiirkistan'a yaptr$rm seyahat, Bull. de I'Aead. dcs Sciences, 1916, 239
vd.
rm Nargahi, er7; UtbiMenini, I, 323 ( "'-b; ).
Uf
rer Sem,ini,4;yUUl kelimesinde (harekelenmesi iEin kr9.cS"i;rJl). Bu mahalle gimdiki
kale yakrnrnda bulunuyordu, krq. Vyatkin, Maleria$, 19-
re2 Aynr kapr yakrnrnda, asrl Eehrin iqinde eski bir binanrn kahntrlarr bulunmuqsa da
heniiz kazr yaprlmamrgtr; krg. Bull. de I'Acad. des Scbnces, r916, lz4l'
te3 HAfnt Abri, el-Muzaflailc, t4-t6.
rea istahri, 3rB.
re5ibnii'l-Fakih (3e6) ve Yakut (Mu'ccm, III, 136), meghur dilci EsmaT'den (bu qahrs
hakkrnda bkz. Brockelmann, GAL, I, ro4) olarak bu kitabeyi istahri'dekinden daha tamam
bir qekilde verirler. E. Blochet, bu kitabenin Orhun harlleriyle olduiu fikrini ileri siirer; bu
harller Himyeri harllerine biraz benzer, fakat Araplar, kendilerince bilinmeyen yaziann
hepsine Himyeri yahut Musned adrnr verirlerdi;kry. laiiskt, XII. s. XXIV vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
92 V.V. BARTHOLD

gasl idi; ancak $urasr da gergektir ki, onuncu asrrda Kiq kaprsr ilzerinde
ahalinin giizemedi$i bir kitabe bulunmaktaydr. istahri'nin Semerkant'da
kaldrfr srrada, kaprlar Asiler tarafindan tahrip edilmigti; bunlar sonradan
gehrin v6lisi Ebu'l Muzaffer Muhammed b. Lokman b. Nasr b. Ahmed b.
Esed (Emir Nasr'rn yefenlerinden biri) tarafindan yeniden yaptrrrlmrg, an-
cak adr geqen kitabe tabii yerine konmamrgtr.

$ehrin drg surlarr istahri tarafindan agairdaki sijzlerle tasvir edilmekte-


dirle6. "Sogd nehri rebad ile gehristan arasrndan akar; sur nehrin arkasrn-
da Afqina denilen yerden baqlar, Kffhek kaprsrndan geger, slraslyla Vers-
nin, Fenek kaprsr, Rivded kaprsr, Ferruhgid kaprsr ve Geddved kaprsmr ge-
virir; buradan nehre do$ru uzanrr; nehir burada rebad'rn kuzeyinde kale
hende$i vazifesi gtiriir. Semerkant rebadrnln surunun Eapl iki fersahtrr".
Burada bir geligki vardrr, nehir gehristan ile rebad arastndan aktyorsa re-
badrn kuzey krsmrnda kale hende$i vazifesi yapamaz. istahri'de bagka bir
yerdeleT ve Mukadesi'dere8 kaprlann adedi sekiz olarak verilmiqtir: Gedd-
ved, isbisk, Sirhagin, Afqina, Versnin, K0hek, Rivded ve Ferruhqid. Bura-
da geEmeyen Fenek kaprsr isbisk veya Sfihagin ile aynr olmahdrr. Fenek,
Sem'Ani ve Yakut'talee Semerkant yakrnrnda, qehirden yarrm fersah mesa-
fede bir ktry olarak gtiriiliir. Geddved ise, gehre bir fersah uzakta, Semer-
kant civarrndaki bir mahalle idi2m, isbiskes (Yahut'ta isbeskes) de, Semer-
kant'a iki fersah uzakhkta bir kiiydii2Ol, Versnin veya Versnin Semer-
kant'rn mahallelerinden birinin adrydr2o2, Rivded kiiyi.i, aga$rda tekrar
giirece$imiz gibi, gehrin giineyinde, bir fersah uzakhkta bulunuyordu.
Onuncu asrrda, rebadrn biitiin kaprlarr ahalinin ayaklanmasr iizerine
Simdni hi.ikiimetinin emri ile yrktrrrlmrgtr 203. Ferruhgid kiiyiiniin ucunda,
surun drgrnda, bugiin de hAli mevcut olan Hoca Abdi Birffn'un mezan
vardt; sura varmadan bir mezar daha vardr ki, buna Hoca Abdi Derirn
2oa.
adr verilirdi

re6 istahri, 3r7.


te7 istahri, 3rB.
re8 Mukaddesi, z7B.
re Yakut, Mu'ccm,III, 9zo.
2m Yakut, Mu'eem,lll,776. Semdni,
:jl-G $eklinde yazar.
2or Yakut, Mu'ccm,l, zg9.
202 Yakut, Mueem,IY
, gzr.
2or ibn Havkal, 367.
2or Kr$. Semerkanl Vilfueti Rehben, VIII, 279.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVEMUNNEHR'IN COCRAFI OZNU,iXINNi

Bugiinkii qehrin diirt verst batrsrnda bulunan batr surlannrn tasviri


Hanykov tarafindan yaprlmrgtrr20s. Cennitri'de eski gehrin surlan daha ba-
ilda, Semerkant'dan yarrm giinliik uzakhkta giisterilir206. Ona giire Timur
burada Drmagk gehrini kurdurmugtur (gimdi Anbar biilgesinde (volost)).
Bu bilgiler, kalmtrlarr bugiin bile girriilebilen ve rgo3 yrhnda Rus Orta ve
Do$u Asya AraEtrrma Komitesi taralrndan etiid edilmiq rebad surlanna
iittir. Bu sura Divar-r Kryamet ya da Kundeleng denir; uzunlu$u yaklagrk
yirmiyedi mil olup, krrkdiirt mil kare kadar bir alanr gevreler207.

$ehrin niifusu, bizim bugiin bu biiytikliikte bir gehirden bekledi$imiz


kadar de$ildi; gehrin biiyilk krsmrnr bahgeler kaplardr, hemen her evin bir
bahgesi vardr. iE kalenin tepesinden bakrldr$rnda bahgelerdeki afaglar
yiiziinden hig bir yapr giiriilemezdizos. Tabii, elimizde Semerkant'rn niifu-
su hakkrnda istatistiki malumat yoktur; Q'ang-Q'un'a giire20e Qingiz Han'rn
istilasrndan cince Eehirde yaklagrk olarak roo ooo aile yagamaktaydr. E$er,
bu olaydan yrllar iince gehrin Hirezmgah tarafindan yakrhp yrkrldr$rnr ve
Karahinhlar devrinde qehrin sosyal hayat ve kiiltiirtinde biiyiik bir
qiikiintii oldu$unu hatrrda tutacak olursak, hig miibala$asrz, Semerkant'rn
SAminiler zamanrnda 5oo ooo'i agkrn bir niifusa sahip oldu$unu tahmin
edebiliriz.

istahri'nin siiziinii etti$i yaygrn bahge ziraati, oldukga geligmig bir


sun'i sulama sistemine iktiyaE giisteriyordu. Onuncu asrr cofraSacrlarr
maalesef, Semerkant arklarr hakkrnda aynntilr bilgi vermemektedirler; an-
cak Nesefi'de2t0 pek mi.iphem b?zr milumat bulunur. Onun ifadesine
giire, nehir gehre batr kaprsrndan girer ve dtirt kola aynlrrdt, her kanal da
iki dala ayrrlrrdr, biiylece cem'an sekiz ark meydana geliyordu. Dijrt kana-
hn adlan srrasryla CAkerdize, MuzAhin (yahut Mazdihin), iskendergam ve
Esengin ile Sengresin idi. Son ikisi herhalde aynr kanahn iki dahydr. Bun-
lar vasrtasr ile sulanan toprak pargalannrn alanr hebl ile belirtiliyordu, her

frs Opianie Buharskaao hanstva, Saint Petersburg 1843, roo, ro6; burada Divuol (yini
Divil yahut Divir) Iiyamet adr verilir.
452. CennAbi'nin kaynagr ibn Arabgih'dv (Ae6-
200 Asya Miizesi Yazmasr, No.5eB,

ib'il-makdfu, Kahire r285, I7).


207 Vyatkin, Matcria$, zr; Semerkanl Vilaycli Rehbni,Yill,277 vd.
208 istahri, 3I7.
2oe Pek;n Mislonu QahSmalan,IV, 3 r r; Bretschneider, Mcdiactal Rescarehes,I, TB.
2t0 Metinbt, 49 vd.; krg. Vyatkin'in terciime ve agrklamasr. Semcrkanl Vilfueti Rchbni,
VIII, r5e vd.; lB7 vd.; Barthold, Oroslvnic Turkcslana, ro9

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

hebl 6o zira'ya tekabiil ediyordu2ll. Semerkant ve civannrn kapladr$r alan


t4 6oo (bir bagka elyazmasma giire sadece 4 fu) hebl ve 67o (veya 6Bo)
savaktan ibaretti, $ehristanr sulayan ve islam iincesi devirde yaprldr$rnr is-
tahri ve Mukaddesi'nin bildirdi$i arkla aynr olan Cikerdize arkr, ro67
heblik bir alanr sulamaktaydr; uzunlu$u t7 24o gezdi ve iizerinde 59 sa-
vak bulunurdu. MuzAhin arkr 45 dala aynhrdr ve 2goo hebl veya z75o
(diger bir elyazmasrna gtire z7B5) gift (bir gift iiki.izi.in bir giinde siirebile-
cegi araziyi giisterir, Litincedeki jugum gibi) biiyiiklii$iinde bir araziyi su-
lardr; iskendergam arkr 1486 gift, Esengin ve Sengresin arklan 275 qiftlik
topraklan sulardr. Bu hesaba giire, sulanan topraklann biiyiikli.iiii +6oo
heblin oldukEa i.izerinde, idi; ancak, 14 6oo heblin de gok altrndadr.
Biitiin bu kanallar gehrin kendisi ile batr ve giineydeki mahallelerini sular-
dr; kuzey ve do$u kesimleri ise, gimdi oldu$u gibi, kaynaklardan ahnan
kanallarla sulanrdr. Bu kaynaklar Siyib (SiyAh Ab veya Tiirkge Karasu)
ile BAbiir'iin2r2 bahsetti$i Abr Rahmet idi. Vadi's-So$d adr ile istahri'nin
siiziinii etti$i vadi, yalntz Zerefgin de$il Siyib'da olmahdrr, aksi halde yu-
kandaki Eeligkili ifade izah edilemez. Oniigiincii asrrda Q'ang Q'un2r3 gehre
yalnrz iki kanahn geldi$inden bahseder; fakat buna ra$men onuncu asrda
oldu$u gibi gehirdeki her eve su getirilmi$ti.

Onikinci asrrda Semerkant'rn mahallelerinden biri Cikerdize adrnr ta-


gryordu; burada ulema ve asillerin giimi.ildi.i$ii bir mezarhk vardr2ra. Yu-
kanda sayilanlara iliveten Semerkant'da gu mahalleler bulunuyordu.:

I.
$ehristanda iginde SimAnilere ait bir saray bulunan Esfizir2rs, z.
Bib-Destin, biiyiik bir mahalle olan UgtAbdize2r6 buna ba$h idi, 3. Penc-
hin2r7, biiyiik bir mahalle, 4. Za$imdg2l8, bi.iyi.ik bir mahalle, 5. Sengdize

2rr Le Strange, BagMad under tlu Abbasid Caliphatc, 236.


212
Bdbirndmc, vr. 48, terciime, 8r.
213 Pckin Misyonu
Qahgmahn,IV, 3 r r ; Bretschneider, Mediaeul Rescarchcs, l, 77 .
2ta Sem'ini, tSpfVlkelimesinde. Mctinbt (55)'de Asya Miizesindeki yazmadan nak-
ledilen aqa$rdaki kelimeler orada yoktur:
t LlJ ;rJ i/,t6 Mezarhk hilA mevcut olup gimdiki gehrin do$u krsmrnda bulunmaktadrr
(Semcrkant Vilayai Rchbai, IV, krsrm IV, 3r vd. Sem'nni,,r4;Jlkelimesinde, mezarh$r "Me-
zar Kaptst" yakrnrnda giisterir. Bu, belki Kusam b. Abbis'rn mezandrr.
2t5 ibn Havkal,
366.
216 Sem'ini,,f;l+L-it kelimesinde; Y akut, Mu'ccm, l, z7
5, 444.
2f 7
Sem'dni, r5j++':Jl kelimesinde; Y akut, Mu'cen, l, 7 4g.
2r8 Sem'ini, o'Vf Jl kelimesinde; Yakut, Mu'cem,ll,ggr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNLLiTLSRi

(fanEa) veya Redride (arapga)2re, anlamr "uhk taglar", 6. Ferzimisen22o,


rebad iginde, 7. Fegidize22r, B. Kenven222, g. Matufd veya Mituritz23, re-
bad igindeydi, gimdi zenginlerin sayfiye yeri olan, gehrin kuzey-batrsrnda
bir kiiy22a, to. Gurcmin (veya Kercumin), Tamgag-Han ibrahim b. Hi.ise-
yin'in2zs burada bir sarayr vardr, rr. Kibib226. Versnin mahallesi sonra-
dan Yirkes adrnr almrytrr2z7, Sem'ini228, bunlara iliveten iig cadde adrnr
saymaktadrr: Abdek ve Salih caddeleri (Gatfer mahallesinde) ve HayyAn
suru caddesi.

$ehir binalanndan gunlann adr geger: r. ig kalede bulunan Arap


emirlerinin sarayl: istahri'nin2ze zamanrnda sa$lamdr; fakat ibn Havkalz30
yapryr harabe halinde bulmugtu. z. iE kaledeki hapishane; istahf'de siizii
edilirse de ibn Havkal bunun kendi zamanrnda yaprldr$rnr siiyler. g. $eh-
ristanda iq kaleye yakrn bir yerdeki Cuma camii; Afrisiyib'rn batrsrndaki
bu camiin yeri'3t rgo4-rgo5 yrhnda Vyatkin ve tarafimdan ara$tlnlmry-
tr232. 4. Rifr' b. el-Leys'in kalesi233. $ehrin caddeleri, birkagr miistesna,
tagla diigenmigti; binalar ise, bugiin oldu$u gibi, kerpig ve ahgaptr. Qargr-

2le Yakut, Mu'cem,II, IlI, 16z, 168.


789;
24 Sem'ini, kelimesinde; Yakut, Mu'ccm,Ill,B7z.
-+\-ll
22r Sem'Ani,
a_1-UJl kelimesinde; Yakut Mu'cem, III, go4 (burada bu 6r.r:ii geklinde
yazrlmrgtrr.
222
Yakut, Mu'ccm, IV, 3r3.
223
Sem'ini,,r:,;[l kelimesinde; Yakut tarafindan yanhEhkla ,-,1,L Eeklinde yazrlmrgtrr
(Ma'cen,IV, 378).

22{ Arandarenko, Dosugi a Turlustanla, 653. Miturid,


ulemidan meghur Ebi Mansu-
ru'l-Maturidi'nin (tilm. Z3g/gM, Brocklemann, GAL, l, rg5) vatanrdrr; mezan bugiin hili
Cikerdize'de bulunuyor, bkz. Bull, dc I'Acad. dcs Scimces, 1!21,215 ad.
225 Mctinlcr, ST (Avli).
226
Yakut, Mu'ccm, IV, z5 ftubbenin gofiulu olup kubbeler yahut gadrrlar man6$nda-
drr.
227
Sem'ani,,r5:Ul ketimesinde.
228
Sem'Ani,."iVr;Jl ve,-s+.,,.ctJlkelimelerinde (faksimiledeki;Utr gekli pb'den galat-
trr). Sem'Ani ( ketimesinde) Scmerkant'ta bir de kare geklinde bir meydan zikreder.
.r"i.rtt
2a istahri,316.
2s ibn Havkal,365.
23r istahri,
3r7.
232 Kry. <ap;tki" ){Vl, s. XXXIV vl.; Izuycst. Russk. Komiteta d\a Qugcnila Srcdnci i
Vosl Azii, No. 4, er vd. ve No. B, zz vd. Daha derin kazr yaprlsa aym yerdeki kdfir mab+
dinin kafrntrlan ortaya Erkacaktv;kr1.Metinla,49 Scmerkant V;lEcti Rchbai VIII, z5o.
233 Sem'Ani, c;r.aiJl kelimesinde,

Eskikitaplarim.com Karagz
96 V.V. BARTHOLD

lann go$u rebadda olup, Kig kaprsr yalanrndaydr23a. $ehristan ve rebad


iqinde, bedava buzlu su iqilebilecek 2ooo yer mevcuttu ki, bunun masralr
hayrr sahipleri tarafrndan kargrlanryordu. Su, ya gegmelerden akardr, ya da
bakrr kaplar veya toprak kiiplerde muhafaza olunurdu 23s. ibn Havkal'in
gehrin meydanlanndabazr hayvan heykelleri durdu$una dair ifadesi236 (is-
limiyete aykrn olarak) ilgi Eekicidir: "Servi a$acrndan atlann, iikiizlerin,
deve ve vahgi hayvanlann hayret verici heykelleri oyulmuq; bunlar bir sa-
vag veya kavga iincesinden birbirlerini giizler bigimde kargrhkh dururlar".

$ehrin kutsal yerlerinin bagrnda Kusam b. Abbas'rn mezan gelirdi.


Sa'id b. Osman237 ile beraber Semerkant'a 56(676) yrhnda gelmig oldu$u
rivayet edilen, Hz. Peygamber'in bu ye$eni hakkrnda Araplar arasmda da-
hi birbiri ile geligkili hikayeler siiylenir23s; bunlardan birine gtire
iildiiriilmi.ig, di$erine giire ise eceliyle iilmiiqti.ir, bir bagkasrna giire ise Se-
merkant'da de$il, Merv gehrinde iilmriEtiir23e. Kusam'rn bu gergek veya
efsanevi mezan, onun Abbisi soyundan gelen akrabalarrntn hiikiimdarhfr
devrinde, herhalde onlann da yardrmlanyla, islami bir kiilt merkezi halini
almrgtr. Kusam, gimdi halk arasrnda $ih-Zinde (yagayan gah) olarak bili-
nir; iildiiriilmedifi ve kilirlerin elinden kagrp, mucizevi bir gekilde tiniinde
agrlan bir kayaya girdi$i ve kayanrn, arkasmdan kapandr$r geklinde bir ri-
vayet de siiylenir2s.

Bibiir devrinde2ar bile mezara, Mezargih ($ahrn mezart) adr verilmig-


ti. Burada islAm ijncesi devirlerde yerli halk taraftndan kutsal sayrlan bir
Eegit mezar olmasr ve bu mezann miisliiman ululanndan birinin tiirbesi
halini almrq bulunmasr muhtemeldir. $imdi de oldu$u gibi, daha onikinci
asrrda iinemli kigiler Kusam'rn tiirbesi yanrnda defnedilirlerdi; Ku-
23a
istahri,3rT vd. d.
23j istahri, z9o; ibn Havkal,339.
236 ibn Havkal,365.
2r7 ibnii'l-Esir, III,
425. Taberi, Sa'id'in seferini anlatrrken (II, I79) Kusam'dan bahs
etmezse de diler bir yerinde (III, z35l) bahseder.
218 Bel6zuri,4rz.
23e
Yakubi, BuWdn, zgB; Nargahi, 39.
2{ Bu efsane 'Kandjc" isimli kitapta (bkz. yk. s. zz) V. Vyatkin tarafindan terciime
edilmiyen krsmrnda anlatrlrr. Vyatkin aynr efsanenin bagka bir kaynaktan terciimesini ya-
yrnlamrqbr. Sancrkant Vilatali Rchberi, V, z3o vd. Difer efsaneler, M. Lapin tarafindan nak-
ledilmigtir. Semcr*ant Vil6lcti Rchbai,IV, krsrm IV, 4o vd.
2at B6biir-n6mc, vr.44b, terciime,
T5 (burada bile $Ah-zinde'dir) Scmcrkant VilQcli Rch-
furi, lV , krsrm IV, 3 r .

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OznIIiru.nni

sam'1n242 adrnr tagryan bir de medrese vardr. Mezann aynntrh bir tasviri
ilk defa ibn Batt0ta2a3 tarafindan verilmigtir.Onun ifadesinden anlagrldr$r-
na giire, burada Timur devrinden iince btiyiikli.ik bakrmrndan gimdikini
gegen bir yapr bulunmaktaydr. ibn Batt0ta ti.irbenin tarihini Timur tince-
sine koymaktadrr; ona bakrlrrsa, Tatarlar, heniiz dinsizken bile bu tiirbeye
zarar verrnedikleri gibi, burada meydana gelen mucizelere gahit olduktan
sonra, tiirbeyi tebcile baglamrglardr. Tiirbe gu siizlerle tasvir edilmektedir:
"Semerkant'rn drgrnda Kusam b. Abbas b. Abdulmuttalib'in tiirbesi bulu-
nur. $ehir sikinleri her Pazar ve Pergembe akgamr ziyarete gelirler. Tatar-
lar da ziyarete gelir, adaklar adar, sr$rrlar, koyunlar, dirhemler ve dinarlar
getirirler; btittin bunlar, ziyaretgilerin, gifahane giirevlilerinin2a ve kutsal
tiirbenin yaranna kullanrhr. Ttirbe diirt kiige, kubbeli bir bina olup, her
bir kiiqesinde yegil, siyah, beyaz ve krrmrzr renklerde ikiger mermer siitun
vardrr. Yaprnrn duvarlan da defigik renklerdeki mermerler ile kaphdrr;
i.izerlerinde altrn tezyinat (veya kitibeler) bulunur. Qatr kurgundan yaprl-
mr$trr. Sanduka siyah a$aqtan olup, iizeri krymetli taglarla bezenmigtir;
kiigeleri giimiigle tutturulmuqtur; iizerinde iiE giimiig kandil yanar. Kub-
beden sarkan iirtiiler ytn ve pamuktan dokunmugtur. Tiirbenin drgrnda
genig bir kanal akar. Bu kanal gifahaneden geger. Her iki kryrsrnda a$ag-
lar, asmalar ve yaseminler vardrr. $ifahanede ziyaretgiler igin odalar mev-
cuttur".

B-Semerkant biilgesi
Semerkant vilayetine oniki biilge (rustak) ba$hydr2as. Bunlardan altrsr
(Buncikes veya Pencikes, Varagsar, Miymurg, Sencer-fegan, Dargam, Ab-
gar) Zercfgan'rn gilneyinde, di$er altrsr (Yirkes, Buzmican, Burnamcz,
Kab0zancakes, Vezir ve Merzbin) ise kuzeyinde idi. Bunlar do$udan ba-
trya do$ru sayrlmrgtr; Miymurg (ki buna eskiden Varagsar ve Sencerfe-
gdn da dahildir), Kab0zancakes2a6 ve AbgarzaT gibi bazr biilgeler islim
2a2
Semini, iL:(Jt kelimesinde, M. Lapin, Ebt Abdullah'rn "Nigapur Tarihi'nden"
medresenin binasrnr Sultan Sencer'e dayandrran bir rivayet nakleder. M. Lapin bu rivayeti
Ebff TAhir Hoca'nrn 'Samaiya'adh eserinden almrEr (s.ez); adr gegen eser Veselovsky ta-
rafindan r9o4 negredildi ve Vyatkin tarafindan terciime edildi, Scncrkant Vililcti Rchbai, Vl,
r75 vd. Kr9. Barthold, lapik|Xl| oc.
243
ibn Batt0ta, I,5z vd. d.
244 4Z v'ye' kelimesi hem
"hiicre" ve hem de "misafirh6ne' anlamrna gelir; burada
sonuncu manida kullanrldr[r agrktrr ve yahut "medrese manAslnda kullanllmlgtrr.
2a5
istahri, 3zo vd.d: ibn havkal, 369 vd.d.
2a6
Tomaschek, SogMiana,7987; Marquart, Chronotngie,56 vd.; Chavanna, Doarnenk,
I34 vd.
247 ibnii'l-Esir, v, 6g. F,7

Eskikitaplarim.com Karagz
98 V.V. BARTHOLD

iincesi devirlerde miistakil prenslikler halindeydi. Varagsar, MAymurg,


Sencer-fegin ve Dargam biilgeleri Varagsar'dan ahnan arklar vasttasryla su-
lanrrdr; Dargam, gok verimli sayrlrrdr ve ba[lanyla iinliiydii24. Varag-
sar'dan Dargam'in batr ucuna kadar sulanan biilgenin uzunlufu on fer-
sah, geniqli$i diirt fersahu2ae. Abgar'da (bugiinkii Qeqme-ib volost'u) sun'i
sulama sistemi yoktu; sadece ya$murla sulanmastna kargrhk qok iyi mah-
sul veren (bire yiiz ve daha fazla) otlak ve ekili araziye sahipti; burada di-
$er biilgelere n^zaran daha 1azla kiiy bulunurdu. ibn Havkal'a
giire, ve-
rimli bir yrlda elde edilen mahsul biitiin Sogd niifusunu beslemeye kAfiy-
di2s. Biilge, iki giinliik bir yolla katedilebiliyordu; bazen bir kiiy iki fer-
sahhk bir alana yayrhyordu. Semerkant'tn agafrsrnda iki giinliik mesafede
Peyy veya Feyyzst arkr nehrin sahilinden aynhyordu. Arkn uzunlu$u iki
giinliik yol kadardr ve suladrfr alan So$d'un en kalabahk ve en verimli
kesimi sayrlrdr. Feyy de eski zamanlarda miistakil bir beylikti2s2. Zeref-
gin'rn giineyindeki biilgelerde Semerkant'tan baqka biiyiik gehir yoktu.
Yalnrz Pencikes'de bir cuma camii mevcuttu. Bu gehrin civannda birgok
meyva a$acr vardr. Meyva, iizellikle badem ve fisttk baktmrndan Pencikes,
biilgede birinci gelirdi. Maymurg'da gok sayrda kale vardr; bu biilgenin en
biitiik kiiyi.i olan Rivded'de Sogd'un islim iincesi devirlerindeki
hiikiimdarlan olan ihgid'lerin de kaleleri bulunmaktaydr2s3. sem'ini'ye
giire25a Rivded, Semerkant'tan bir fersah mesafedeydi; onikinci astrda se-
nenin belirli zamanlannda burada bir askeri kamp kurulurdu. Semerkant
viliyeti, ayn bir biilge meydana getiren $ivdir da$lannrn giineyine kadar
uzanrrdr. istahri'de adr gegen ve ibn Havkal tarafindan aynntth bir gekilde
tasvir olunan Vizkerd adh Nasturi kiiyti ile difer bazr kiiyler bu biilgenin

24t Yakut tarafindan nakledilen beyitlerde Dargam'dan nehir (vidi) olarak bahsedilir
(Mu'ccn,II, 568).
2ae Scncerfegin adr, gimdiki Zencirba['da devam etmektedir; Yengi-ank'rn sa! sahilin-

de bulunan bir kiiydiir; krg. Asya Miizesi Yazmasr, e 574 ag (on altrncr yiizyrla iit bir va-
krfnArne) w. 38", 67b; Vyatkin, Material,38.
2s Mukaddesi'ye giire (279) Sogd ile Buhiri'mn biitiin halkrna iki scne yeterdi.
25t C delit i geklinde yazrlmasr gerekti$ini qimdiki Narpay Nehr-i Pey adr ispat
etmektedir. Krq. Barthold, Omsheab Turkestana, rr7, Bineanaleyh Marquart tarafindan ileri
siiriilen giiriiqler yanhgtrr (Marquart, Chronologb, 6o; Erinshahr, 29' rr. 2; krl' aynr rniiellif'
Os t tir kisc hr D iah kt s tudicn, r 97 ).
252 Marquart, Chmnotagie, 6o (Iaberi'den naklen, II, r4zz, orada FoTy meliki zikredi-
lir.
253 Mukaddesi, r7g.
254 Sem'ani 6tty-)l kelmesinden.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZELLiKLERi gg

iginde idi. Bu kiiy, muhtemelen, Sem'ini'nin2ss bahsetti[i Semerkant'tan


diirt fersah mesafede bulunan, $ivdir'daki VAzd yahut Vizd kiiyti ile ay-
nrdrr. Btilge on fersahtan fazla bir alana yayrlmr$tl ve en sa$hkh ve en
gi.izel yiirelerden biri olarak kabul edilirdi. Burada Nasturi'lerin kilise ve
m:rnastrrlan bulunurdu; ibn Havkal burada, si.ikfinet ve temiz havadan is-
tif,ade etmek iizere lrak'tan gelmig pek gok Hnstiyan giirmiigtiir. Vyatkin
bu Hristiyan kiiyiinii, Urgut2s6 biilgesinde bulunan bugiinkii Kingir ile
aynr kabul etmektedir.

Kuzey biilgelerinden ikisi olan Yirkes ve Birnamez, komgu Ugr0sana


viliyeti srnrrrndaydt. ZerefgAn'rn sularr buraya erigemedifinden, ekili arazi,
kaynak ve yafmur sulan ile sularurdt. Sem'ini'de2s7 YArkes Ugr0sana'ya
baflrdrr; Yakut'ta2s8 ise B0mamaz da Ugrusana'da giisterilir. B0mamaz da
Ugr0sana'da giisterilir. B0rnamaz, Semerkant'tan gelen ana yol iizerinde,
Zimin'den diirt fersah mesafede idi25e. Buzmican biilgesi, aynt adr tagryan
bir ark ile sulanrrdr; biilgenin baggehri Birkes yahut Abirkes260, Semer-
kant'tan Seyhun'a giden yol iizerinde, Semerkant'tan diirt fersah mesafe-
deydi26r. Semini ve Yakut'a giire bu gehir de Ugr0sana'ya ba$hydr262. Ve-
zir biilgesi SinivAb arkr tarafindan katedilirdi; bu ark igtihin'a kadar gi-
derdi. Kab0zancakes ve Merzbin biilgeleri Semerkant'tn kar;rsmdaki ne-
hirden ahnan iizel bir ark vasttast ile sularurdr. Kab0zancakes ve Vezir'tn
herikisi de Semerkant'a iki fersah mesafede idi263.Tomaschek26a, Kab0zan-
cakes'in bugiinkii Gubdan ya da Gubdun265 kiiyii ile aynr oldu$unu be-

255 Sem'ani c5rjl-/l kelimesinden.


Turk. kaj., v, r5g vd.; Vyatkin, Matcria$, 37. Urgut'un kuzey battsrnda,
256 lrrctolc-

Sufiyin ktiyii yakrmndan hag gekli ve Siiryani harlleriyle yazrlmrg hrristiyan kitabeleri bu-
lunmugtur. Krg. Azl/. de I'Acad. dcs Scicnccs, r92I' 2r5.
257
Sem'ini, ,r51{l kelimesinde; Yakut, Mu'cem,IV, rooI.
258
Yakut, Mu'ccm, l, 755.
25e ibn Hurdadbih, zo; Kudame, 156.
2d Mukaddesi,276.
26r istahri, 334,342.
262 Yakut, Mu'ccn,I, 464; Sem'ini.r5;Ulkelimcsinde(faksimitedeyanhghkta,rS;!)lve
alt tarafindan S,til . Barkes, Timur'un $riz ktiyilnii kurdufu mevkide bulunuyordu (bkz'
Barthold, Orcslunb Turlustana, rr r).
263istahri, 342. Sem'Ani, 1c;-,11i-/l kelimesinde) ile Yakut (Mu'ccn, IV, 9r6)'a giire Ve-
zAr, Semerkant'tan ddrt fersah uzakhktaydr. Sem'ini'ye giire bir kale, cami ve minaresi bu-
lunuyordu.
2il Tomaschek, Soghdiana' 85.
265 Kabiid ktiyii gimdiki Beg-ank'trr (Vyatkin, Matcria$, fu); Bi,l,nr tarafindan $iraz ile

birlikte zikredilft (B6biit-nimc, vr. 59b, terciime 98).

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

lirtmektedir. Vezir gehri, btilgenin di$er bazr kiiyleri gibi, biilgedeki Arap
niifusunun merkeziydi; bu Araplar Bekr b. VA'il kabilesine mensup olma-
lanna ra$men, kendilerine, herhalde, z%'uu (BBz yrh sonu) yrhnrn Cemi-
ziyelewelinde vefat eden, oradaki cuma camiinin binisi Eb0 Miizihim
Suba' b. en-Nadr es-Sukkari' adrndan galat olarak Subii ismini verirlerdi.
ibn Havkal'rn zamanrnda Arap kolonisinin giikmeye yiiz tuttuSu giizle
giiriilebilir halde ise de, eski biiyiiklii$iiniin kahntrlan heniiz mevcuttu.
Sern'6ni dahi SubA'b.en-Nadr'rn ttirbesini ziyaret etmigti. Vezir'da doku-
nan pamuklu kumaglar pek meghurdu ve lrak'ta bile gok yiiksek fiyatlarla
satrhyordu. ibn Havkal bunlardan sitAyigle bahsetmektedir26T. Merzbin
biilgesi, ismini, bu biilgenin idarecisi olan ve So$d'daki di$er dihkanlarla
beraber halifenin sarayrna davet edilmig olan Merzbin b. Tiirgeg'ten268 al-
mlgtlr.
Semerkant'rn kuzeyinde miistakil bir idari birim olugturan ve bundan
dolayr da Semerkant biilgeleri arasrnda sayrlmayan igtihin ve Kuginiye26e
biilgeleri bulunmaktaydr. Semerkant'tan igtihin'rn uzakh$r yedi fersah ola-
rak hesaplanrrdr; igtihin ile Kuginiye'nin arasr ise bir merhale veya beg
fersahfi270. Sem'Ani ve Yakut2Tl Semerkant'rn Kuginiye'ye olan uzakh$rnr
oniki fersah olarak vermektedirler. iqtihin arkr, daha iince giirdii$iimiiz gi-
bi, G0bar'da ZerefqAn'dan aynlrdr. igtihin kiiyii, bilindi$i iizere, hilen
mevcuttur; onuncu asrrda burasr, gehristan, igkale ve rebaddan meydana
gelen oldukga iinemli bir gehirdi. Sekizinci asrrda, Semerkant'rn Araplar
tarafindan iggilinden sonra, So$d'daki ihgidler bagkentlerini oraya taglml$-
lardr272. iqtihin garylanndan elde edilen ve bazr kiiylerden toplanan vergi-
ler, adr halifelerin tarihinde gegen kumandan Uceyf b. Anbase'ye aitti273.

26 Sem'ini, aynr yerde. Yakut (Mu'can, IV, gr7)'taki zo9 rakamr yanhErr. Qiinki.i
Sem'ini'ye giire Eb0 Miizihim, vatanrna lrak'tan ancak 233'te dtindii.
267 lbn Havkal,4o4.
26E
Meghur Afgin'in muhakemesi srrasrnda (zz5/B4o) onu itham edenler arasrnda adr
geger. Krg. Taberi, III, r3ro vd. lbnii'l-Esir, VI, 365 vd.
z6e lstahri,
3q; ibn Havkal, S74vd.; Mukaddesi, 279 vd.
270 istahri,34z;
ibn Havkal,4o3.
2?r Yakut, Mu'ccm, lY, 276;Sem'ini, gt-:(Jl
L5rrr.r1n4..
272 B}c,. Barthold, Db Altthlesclvn
Inschiftca und dit Arabitchen Whq zr vd. (Radlolf,
Dic Alttiirhischen Inschifta da Mongolci, ikinci seri).
Abbasi halifelerinden Me'mun ile Mu'tasrm'rn kumandanlanndan idi rge (8o8-
273

8o9)'de ihanet ederek halifenin hizmetine girdi (Iaberi, lll, 7gz; ibnii'l-Esir,
Rifi' b. Leys'e
VI, r4z). Mu'tasrm'rn emriyle zz3 (838)'de idam edildi (Taberi, III, rz65 vd.; ibnii'l-Esir,
VI' g+s).

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZELLiKLERI IOT

Bunlar Halife Mu'tastm tarafindan miisadere olundu; Halife Mu'temid


(B7o-gz) ise, bu vergileri Horasan vAlisi Muhammed b. Tihir'in (86z-73)
emrine verdi. iqtihin biilgesinin uzunlu$u beg giinltik yol, geniglifi ise bir
giinliik yol tutannda idi. Kuzey-dofu smrnnr Sigarc da$lan tegkil ederdi;
Sem'ini ve Yakut'a z7a gore, Semerkant'tan beg fersah mesafede, igtihin
yakrnrnda bulunan bir kiiy de aynr adr tagrmaktaydr' Aynr biilgede, yedin-
ci asrrda Semerkant meliki G0rek'in kardeqi AhrCrn tarafindan kurulmug
olan275 ve bugiin Frinkent veya Prinkent adt ile bilinen Afefnkes yahut
Ferenkes gehri bulunuyordu.
Kuginiye biilgesi geniglik bakrmrndan igtih6n'a egit (Mukaddesi genig-
li$ini iki giinliik yol olarak verir) olmakla beraber, uzunlu$u ondan hayli
azdr (sadece iki merhale). KugAniye gehri, So$d biilgesinin (Semerkant'dan
sonra) en giEekli gehri olarak bilinirdi; istahri burayr "So$d qehrinin kalbi'
geklinde vastflandtnr. islam tincesi devirlerde burast miistakil bir prenslik-
ii,tu, Tub.ri dahi KugAn-$ih adrndan siiz etmektedir277. ibn Hurdadbih'e
giire, Kugin-$nh bir zamanlar biitiin Miveriiinnehr'in hiikiimdan idi.2?8.
Bu ifade herhalde Yiie-Qi veya Kugan hikimiyeti devrine dayanmaktadrr;
Kugan adr, iilkenin daha sonraki htikiimdarlartna, Haytil veya Eftalitler'e
de intikal etmigtir2Te. istahri2e, igtihin ve KugAniye'nin Semerkant ile Bu-
hAri arasrndaki ana yol iizerinde bulunan di$er gehirlere olan mesafelerini
vermigtir: igtihAn ile Zarmdn arast bir fersah, Kuginiye ile Rebincan veya
Erbincan arast ise iki fersah olarak giisterilmigtir'
g-semerkant ile Buhiri' arastndaki yol
Miveriiinnehr'in iki biiyiik gehrini birbirine ba$layan, Semerkant ile
Buhiri arasrndaki "Hiikiimdar yolu" ($ih-rih)281 her zaman biiyiik iine-
274
Yakut, Mucem, III, ll.
275 Fihtist, 18; Mctintcr
48 (Kandiye; terciimesi, Sanakant Viryi Rchbcri' WII %l) ve
lapishi" Ylll, g. On
yedinci yiizyrlda bile Afarinkent, bir hikim yahut beyin merkezi idi;
ancak ondan sonra Dehbid onun yerini atdr. Her iki kiiyiin halkr iranh'drr (Iacik). Afarin-
kent'te Araplar da vardt. bkz. Vyatkin, Mataialy,5T vd'
276
Tomaschek , SogMiana,8ggg.
27? Marquart, Chnnohgb,
59,
27s lbn Hurdadbih, 29. Tomaschek'in Kuginiye'yi Kuganlar'rn baggehri kabul etmekle
hakh oldu$u anlagrhyor.
zzs
Qinli tarihgilere gdre KugAniye'deki bir binada Qin, Tiirk, iran, Roma imparator-
lannrn ve Hintli Brahmanlar'rn resimleri vardr (Chavannes, Docaments, I45). Bugiin buraya
Kagan-Ata denmektedir (Vyatkrn, Makria$' 4g).
343. Ilrdf]f Abro'da (d-Mu<affci1c, zI) Kuganiye ile Debosiye arasrndaki
2e istahri,
uzakhk belirtilir (beg fersah).
28r Bu tabir Narlahi tarafindan kullanrlrr (I t)'

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

me sahipti. Semerkant ile Buhiri'nln arasl 57 veya 39 fersah yahut altr ya


da yedi gtinliik yol olarak hesaplanrrdrz82. Bu yol iizerindeki ilk kiiy Zar-
min'dr; bu, Semerkant'a yedi fersah mesafede olup, sekizinci asrrda bile
bahsi gegmektedir2s3. Muhtemelen bugiinkii Qimbay'dan pek uzakta de-
gildi284. Semerkant ile Zarmin arasrnda, ilkinden iki fersah mesafede Al-
kame28s kalesi bulunmaktaydr. Rebincan yahut Erbincan olarak bilinen
ikinci gehir, Zarmdn'dan beg ya da altr fersah mesafede olup, sekizinci
asrda adr gegmekteydi2s6. Bu gehir, muhtemelen bugiinkii Katta-Kur-
gan'rn batrsrnda, Zirabulak tepelerinden pek uzak olmayan bir yerde idi.
$ehir, onikinci asrda HArezmgih il-Arslan'rn fetihleri srrasrnda tahrib ol-
mu$tur (rr58'de)287. Mesafelere bakrlacak olursa, yukarda (s.rzo) adr ge-
Een ve aynr isimdeki arkla sulanan Feyy mevkii, Erbincan ve civan ile ay-
nr olmahdr288. Yol iizerinde bundan sonra gelen ana menzillerden Deb0-
siye, Kerminiye ve TavAvis de aynr eskiliktedirler. Deb0siye adr (Rebin-
can'dan beg fersah mesafede), giiniimiizde de ZiyAeddin ktiyiiniin biraz
do$usunda yer alan Kala-i Deb0s harabelerinde muhafaza edilmektedir.
Eski Deb0siye, mahalli idarecinin saraylnln bulundu$u, harabenin
tiimiiliisii yakrnrndaki Kala-i ZiyAeddin'i de igine almaktaydr. Harabeleri
inceleyen N.F. Sitnyakoski2se, "mevcut genig mezarhk burada bir gehrin
bulundufunu ispat edebilir" demektedir. Kalenin ingasr (muhtemelen ha-
tah olarak) son Hirezmgih CelAleddin'e aftedilmektedir2m.

282 istahri, 334; ibnii'l-Fat<ih,3z5; ibn Hurdadbih, rg; Kudame, r56.


283 Taberi, lI, 1529.
284 ZarrnAn, bugi.in kiigi.ik bir kiiydiir (Vyatkin, Matetial1,76).
285 Kd$k-i Alkame yahut
lmim Ata-i Alkame, hili Semerkant'tan on mit uzakta Bu-
hiri yolu iizerinde bulunan bir kiiyiin adrdrr (Vyatkin, Matcrialy,76).
2e Taberi, ll, tz4g.
2E7Sem'ini, cr+4Jl kelimesinde.
zet
Narpay, bugiin bile Katta-Kurgan biilgesinde yegAne sulama vasrtasrdrr. Hanykov
(Opis Buh. han., g5), sunT bir kanal delil de nehrin bir kolu oldu$unu zanneder. E[er bu
kanal sunT ise, iskender zamanrndan sonra yaprlmrghr; o sralarda "Merekcnden (Semer-
kant) tahrip edilmigti ve Qinliler'in belirttiklerine giire, Zerefgin havzasrnrn siyasi merkezi
M.O. ikinci ytizyrldan itibaren qimdiki Kana-Kurgan biilgesinde idi. Semerkant, beginci
yiizyrldan iince Qinliler tarafindan zikredilmez. Zirabulak yakrnrnda bugiin Ramcan yahut
Ramican-Tepe denilen bir tepe var; Rusya ile Buhiri arasrndaki eski hududun (yani
rgr4'ten iinceki) tam iizerinde bulunuyordu. Krg. Vyatkin, Matcrialy, 55; Pospyelov, ,Sezrer-
kant Vilaycti Rch6an, X, IoB.
zEe Pmtoh.
Tirlc Kmj., yrl III, 92. Harabeler rgr5'te L. Zimin tarafindan tekrar ziyaret
edilerek gok daha genig bir gekilde tarif edilmigtir (r9r7'de negredildi, holokolr, XXI, 43{4.
2s Hifiz AbrO , El-Maaaffciyc, zt.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIiTI-NNi r03

Deb0siye'den beg fersah mesafede bugtin Kermine olarak tanlnan


Kerminiye bulunuyordu. Narqahi2er Kerminiye ile Buhiri araslnl 14,
Sem'ini ile Yakut2e2 rB fersah olarak hesaplamaktadrrlar. Nargahi tarafin-
dan nakledilen mahalli bir rivayete giire, gehir ashnda Bidiye-i Hurdak
(testicik) adrnr tagrdr. Onikinci asrrda burada yagayan bir mahalli ilimin,
Sem'ini tarafindan da nakledilen bagansrz etimolojisine giire, gehir admr,
etraftaki arazinin verimlili$ini ve sulakh$rnr "Ermeniye gibi" bulan ve ora-
ya benzeten Araplar'dan almrgtr (ke-Erminiye). Sem'Ani gehri harabe ha-
linde bulmugtu. Bu harabiyet muhtemelen Hirezmgih il-Arslan'rn eseriy-
di. Onbeqinci asrrda burada tekrar bi.iyi.ik bir gehir kuruldu2e3. Kermini-
ye'nin bir fersah (Sem'ini'ye giire iki) do$usunda ana yolun yaklagrk 35o
yarda2ea kuzeyinde, onikinci asrrda "Hadis'e ba$h olanlar" veya $ifii'ler'e
iit olan ve iginde bir Cuma camii bulunan Hudimenkenzes kiiyii vardr.
Nehrin kuzeyinde, Kerminiye'ye bir fersah mesafede Hargankes ve bunun
hemen yakrnrnda da Mezyimcekes kiiyleri yer almaktaydr. Tornaschek2e6,
Hargankes'i (bugiinkii Kalkan-Ata), Qin kaynaklannda Kuqaniye ile Bu-
hiri arasrnda giisterilen Ho-han arazisi ile aynr kabul eder.
Buhiri'dan yedi ya da sekiz2eT fersah uzakhktaki ikinci biiyi.ik kiiy
olan Tavivis, Buhiri ve varoglarrnr gevreliyen surun iginde kalrrdr2es. Bu-
rasr Tavus kuglan anlamrna gelen arapga adrnr gr (7ro)"'yrhnda almrgtrr;
Araplar, Nargahi'ye giire3m ktiyiin ileri gelenlerinin evlerinde, Tabef'ye
giire kiiyiin iEinde, ilk defa burada tavus kugu giirmtiglerdir. $ehrin eski
adr ise Erf0d idi3ot. Burada bir putperest taprna$r oldu$u gibi, atege ta-
2er Nargahi, zr.
2e2 Sem'ani .f -fll kelimesinde; Yakut, Mu'ccm,IV, 268.
2e3 Hahz.l Abri, cl-Mul,affcrfic, zt,
2ea
istahri'de (316, 346) arU ; iUn Rusteh'e giire (zz) bu iilgii r/24 fersaha egitti, yAni
r/ 4km. den biraz fazla.
2e5 Sem'ini, ,r<:r.t!l kelimesinde.
2s Tomaschek, Soghdiana, grg vd.; Chavannes, Doatmants, r37,273.Har-Han denilen
yerli bir hiikiimdara dair bir anane yerliler arasrnda hAlA muhafaza edilmektedir (Pro&f.
Turk. Kruj., yil III,94).
2e? Son rakam Sem'ini'de verilmigtir, ,.t*1|.))l kelimesinde.
2es istahri,
3r3; Mukaddesi, z8r.
2s Taberi, II, rz3o.
m Narlahi, rr.
st Narqahi'nin basrh metninde >ttl ise de Sem'ini ( csr9illl kelimesinde) ile Yakut
(Mu'ccn, I, zo9) Erffrd'u, Kerminiye yakrnrnda BuhirA yolu iizerinde bulunan bir kiiy ola-
rak zikrederler. Tavivis'in eski adryla belki Verk0d'un (Sem'ini,c9:-P-,,rJlkelimesinde,Yakut,
Mt'ccnlY, gzz Verekud) da bir miinasebeti olabilir; Kerminiye yakrnrnda bir kiiydtir.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

panlann da bir mAbedi bulunurdu. Eski devirlerde burada her yrl sonba-
har bitiminde on giin (Bir0ni'ye giire yedi)302 siiren bir pazar kurulurdu;
burada satrlan mallar, sonradan satrcrntn hilesi ispatlansa dahi, geri ahn-
mamak gartr ile satrhrdr. Bu pazara, MiverAi.innehr'in Eegitli biilgelerin-
den, hatta Fergana ve $ag'tan dahi gelen tiiccarlarla dolardr; bu pazarlar
tanmla pek meqgul olmayan halkrn relah kayna$r idi.Tavivis'te, Kermini-
ye'ninkinden daha kiigtik olmakla beraber bir cuma camii vardr; kalesi
daha onuncu asrr sonunda harabe halindeydi 303. Onbeqinci asrrda kiiy
biitiinilyle ortadan kalkmrgtrr30a. Tiirklerin bir zamanlar Buhiri iizerine
yaptrklarr akmlar srrasrnda toplandrklan, TavAvis'in, bir rivayete g<ire al-
tr30s, bir di$erine giire iigs6 fersah do$usunda bulunan kiiyiin adr KOk
veya K0kqibe$en idi.

Buhiri'dan Tavivis'e bazen bir, bazen iki gi.inde gidilirdi. iki giinde
gidildi$i takdirde, sonraki devirlerde Hardmkim ismi ile bilinen, SAmcan
arkr iizerinde bulunan, BuhAri'dan diirt fersah mesafedeki $ar$ yahut
Car$307 ara menzilinde konaklanrrdr. Onikinci asrrda Arslan-Hin Muham-
med burada tu$ladan sa$lam bir kiiprii yaptrrrnr$tr. $ar$'rn karqrsrnda, ar-
krn iibiir sahilinde iskickes yahut Sikickes kiiyi.i vardr30s. Bunlar iinemli
ticaret merkezleriydi ve halkrn geEim kayna$r ticaretti. iskickes'in ekili ve
bog arazisinin toplamr sadece rooo Eift tuttu$undan, buranrn toprafr aha-
tiyi besleme$e kAfi defildi. iskickes'te her Pergembe, $arg'da her Cuma
pazar kurulurdu; $ar$'da eski devirlerde, Bir0ni'nin30e de siiziinii etti$i,
krg ortasrnda kurulan bir panayrr vardr. iskickes de igtihan gibi halifeye
2it olup, ikta olarak Muhammed b. Tihir'e verilmigti, o da bu hakkrnr
Sehl b. Ahmed ed-Da$0ni'ye satmr$tr. Sehl b. Ahmed, ark kenannda bir
saray yaptlrmrgsa da, bu sonradan Zerefgin sulan tarafrndan tahrib ol-
mu$tur. Onbirinci asrrda, $emsii'l-Miilk Nasr zamanrnda, kiiy ahalisinden
HAn-Silir adrnda biri kendi parasr ile burada bir cuma camii yaptrrmrgsa
da, Buhiri imamlannrn itirazlarr iizerine camide sadece bir kere namaz
s2 Bir0ni, Chronohg (Sachau terciimesi), zzr.
303
Mukaddesi, z8r.
ma Hifiz-r Abri, cl-Muzaffcrilc, zr.L. Zimin tarafindan anlatrlan $ehr-i VirAn harabe-
leri (Pmtok. Tark. Knj., XX, r35 vd.), belki Tavivis'e iittir; surun yakrnrndadrr.
s5 ibn Hurdadbih, rg.
s Kudame, 156.
17 Yakut, Mu'ccm,lll, 276. Dofirusu "Qar!"drr.
m Yakut, Mu'ccm,III, ro6.
re Biruni, Chronolog (Sachau terci.imesi) eez.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZELLiKLERi IO5

krhnabilmigti. Onikinci asrrda Anlan-Hin Muhammed, iskickes'te bir rr-


bat, $ar$'da3r0 ise bir cuma camii inga ettirmiqtir. $arg ve iskickes yakrn-
larrnda Bemickes3rr (BuhArA'dan diirt fersah, yolun yanm fersah kuzeyin-
de), Sekbiyin3r2 (Bemickes yakrnrnda) ve Dimes (Mukaddesi'ye giire3l3
Buhdri ile TavAvis arasrndaki yol iizerinde, Sem'Xni'ye gtire3ra BuhirA'dan
iiE fersah mesafede) adh ktiyler yer almaktaydr.

ro-Buhdri
Semerkant'rn aksine, Buhiri her zaman bugiinkti mevkiini muhafaza
etmiqtir; gehrin plAnr dahi gok tahripkir olan ve srk srk vuku bulan giiEe-
be istililarrna ra$men, bin yrlda pek az defigiklife u$ramrgtrr. Siminiler
devrinde qehir tabii qehristan, rebad ve yi.iksek iE kale olmak iizere iig krs-
ma biiliinmi.iqtii; gehristan, tepede bulunan ig kalenin hemen yarunda ol-
du$u iEin akarsu buraya qrkmazdr3r5. Bundan anlaqrldrirna giire, gehris-
tan, bugiln de iinemini kaybetmemig olan, ytiksek merkezde bulunuyor-
du. iE kalenin yaprsr3r6, giiniimiizdekinden biraz farkhydr; iki kaptst vardt:
Rigistdn kaprsr (batrda) ve cami kaprsr (do[uda). Bunlardan ilki Narga-
hi'de Gffriyin olarak geEer, ikincisi ise onikinci astrda "saman sattctlart
kaprsr" (Alaf-Furtgin veya Kih-Fur0gAn) adrnr taqrrdr3rT. Batt ve dofu ka-
prlarr bir cadde ile birbirine ba$hydr318. Kalenin iEinde, istahii'ye giire Si-
mini idarecilerinin oturduklarr, bir kale daha bulunurdu. Anlagrldrfrna
giire bu kale (kih), Narqahi'de yedinci asrrda Buhir-hudit Bid0n3le tara-
findan yaptrnldr$r siiylenen kaledir. Bidfrn iq kalenin de tamirailnl yaptrr-

3ro Naqahi, I I vd. d.


3rr istahri, l,
3r S, 242; Y aktlr., Mu'cem, 7g7.
3r2 Sem'ini, g[sJl kelimesinde: Yakut (Mu'ccm, III. Io6)'ta ktiyiin yeri giisterilme-
migtir.
3r3 Mukaddesi, 34r.
3ra Sem'ini, ,r^-r-rJl kelimesinde; yukanda ( .s'k'tJl kelimesinde) ( .fl{, ) hamam
manisrna geldifi belirtilir. Yakut, (Mu'ccm,II, 7r3)'ta mesafe giisterilmigtir.
3r5 istahri,
3o5,3o7.
3t6 istahri,
3o5 vd.: Narlahi, zI vd.d.
3r7 Narqahi'de biiyledir (7, zz). Nargahi'nin bagka bir yerinde (eI) bu ismin dof,u ka-
prsrna iit oldufiu neticesine vanlabilir.
3r8 iki kaprnrn beginci yiizyrlda adr geger; gimdi ancak bir tanesi mevcuttur: batr kapr-

sr; krg. Barthold , Ulughbcg i ao arcm1r 5r.


3re Buhara melikesine yardrm etmek iqin Tilrkistan'dan gelen Melik Bid0n'un aynt qa-
hrs oldu$u anlagrhyor (Nargahi, 4o). Bel6zuri, (4I3) Bid0n'u biitiin So$d'un hiikiimdan ola-
rak verir. Justi'de (Iranirchcs Namcnsbuch, Marburg I8g5, 6zb, llgb) Bendun, Bey0n ve Ney-
dOn okunuglan srralanmrgtlr.

Eskikitaplarim.com Karagz
r06 V.V. BARTHOLD

mr$trr, ismi uzun zaman kale kaprlan iizerine konan demir levhalar iize-
rinde muhafaza edilmigtir. Kalenin ingasr bitmeden birkag defa yrkrldrfr,
nihayet ilimlerin tavsiyesi iizerine Bi.iyiik ayr yrldrzlarr sayrsrnca, yani yedi
adet tag siitun ile takviye edilince, binanrn bagan ile bitirilmig oldufu gek-
linde bir rivayet vardrr. Sonradan hem ig kale, hem kale yrkrlmrg ve Ars-
Ian-Hin Muhammed tarafindan onikinci asrrda tamir edilmigtir. ig kale
HireanqAh Atsrz tarafindan 534 (rI39-4o) yrhnda yrkrlmrg, 536 (tI4t-z)
yrhnda gehri Kara-Hrtiy hiikiimdarr Alp-tegin tamir ettirmigse de, 538
(I r+S-+) yrhnda O$uzlar tarafindan tahrib edilmigtir. Hirezmgih Muham-
med 6o4 (rzo7-8) yrhnda ig kaleyi yaptrrtm$ ve burast Izzo senesinde
Qingiz Han tarafrndan yrkrhncaya kadar ayakta kalmrgtr.
Buhiri gehristaruntn, Semerkant, Merv ve Belh'inkilerinin aksine yedi
kaprsr bulunuyordu; bunda da herhalde igkaledeki kasnn yaptmtnda
giiziiniinde tutulan dini miilihazalar rol oynamt$tr. $ehristanrn kaprlan
istahii320 ve Nargahi32l tarafindan sayrlmrgtrr; ikincisi kaprlarrn slraslnl
giiyle verir: r - Qargr Kaprsr (istahri'de Demir Kapr), sonradan Attarlar
Kaprsr adrnr almrgtrr (Attarin); z - $ehristan kaptst (istahri'de Babii'l-
Medine); 3 - Ben0-Sa'd kaprsr; 4 -.Benff Esed Kaprsr, islim ijncesi devir-
de Miihre Kaptst adrnr tagrdt; S - iE kale kaprsrr22; 6 - Hakkrih kaprsr; 7
- Yeni kapr, di$erlerinden sonra yaptlmt$"3. iE kalenin kargtstna diiqen i9
kale kaprsr harig, di$er kaprlarrn mevkii hakkrnda Nargahi'nin metninden
kesin bir fikir elde etmek miimkiin olamamaktadtr; ancak, Qargr Kaprsr,
Ben0-Sa'd Kaprsr ve Benfi-Esed kaprlarrnrn birbirine yakrn oldufu anla-
grlmaktadrr. ig kalenin kaprsr gehristan kaprlannrn en giigliisii sayrlrrdr;
bunun, Siibagr-tegin32a adrnda bir Tiirk idarecisinin yaptrrdr$r bir tahkimat
oldu$u agrktrr. Burada iizellikle Araplar'm evleri vardr; Fagsadere adr veri-
len bu mahalle onuncu astrda harabe halini almrgtr. Hakk-rih "do$ruluk
yolu" kaprst adtnt, giig meselelere giiziim bulmakla iinlii hakim Eb0
Hafs'rn (tili.imii zr7/Bgz)32s burada oturmastndan almrgtr. Bunun mezarr

3m istahri,3o6.
32r Nargahi,5z-56.
t2 Nargahi (54)'decfierine;.i5okunmahdrr; krg. Nargahi'nin N. Lykogin tarafindan
yaprlan rusga terciimesi, 72.
323 Nar$ahi'nin verdi$i bilgiye giire biiyledir. Schefer negrinde
; yerine dy okunu-
gunu buluruz (Se). M. J. de Goeje, Arapga yazmalann imlisrna dayanarak -1; okunuqunu
kabul etmigtir.
32a NarEahi'de grli;r"
32s
Bu tarih gilphelidir. EbO Hafs'rn o$lu 874'te gehrin reisi olarak zikredilir.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvERAuNNEHR'IN coCRAFl OzeLLirLrRi ro7

Yeni Kapr yakrnrndaki tiimiiliiste idi. Bagka bir yerinde Nargahi326 EbO
Hafs'rn mezan yakrnrnda efsanevi AfrisiyAb'rn tiirbesinin bulundu$unu
siiyler; bu mezar ti.imi.iliisii, ona bakrlacak olursa, Ma'bid Kaprsr yahut
Ma'bid'in Sarayrnrn Kaprsr yakrnrndadrr. Bu kapr da ismini, gene Narga-
hi'ys3zr giire, gehrin Arap vAlilerinden Ma'bidii'l-Hayl (kelime anlamr: at-
hlann taptr$r)'dan almrqtrr. ig kalenin batr kapnrndan Ma'bid kapsrna ka-
dar Rigistin'a uzanrrdr328. Ma'bid kaprsrnrn Fagaskfin yahut giini.imiizde-
ki imam32e kaprsr ile aynr oldu$u bellidir. Burada bugiin dahi "bir
btiytik, iki de uzun ve dar tepe" mevcuttur. Bu tepeler ve tiimiiliisler
bugtin de mezarhklarla330 kaphdrr. Yeni Kapr bu sebepten gehristanrn ku-
zey ktsmrnda olmahdrr. Hakk-rAh Kaprsr biraz daha batrda idi; Kureygi'le-
rin camii ise Yeni kaprdan girince sa$ kolda, EbO Hafs'rn evinin yakrntn-
da idi.

Rebad suru331 islimi devirde, daha kesin


siiylemek gerekirse 235
(B+g-So) yrhnda yaprlmrq olup, bugiinkii gehir surlan gibi onbir kaprsr var-
drr. istahf332 bunlan gehrin gi.iney-batr ucundan baglayarak strayla ver-
mektedir. $ehir kaprlan gunlardr: I - Meydan Kaprsr (el-Meydan), Hora-
san yoluna aqrlrr; z - ibrahim Kaprsr, ijncekinin do$usunda; 3 - Riv; 4 -
Merdkugin (istahfi'de Merdkuga); 5 - Kellibid; 6 - NevbahAr333; 7 - Se-
merkant, buradan Semerkant ve Miveriiinnnehr'e giden yollar grkardr; B
- Fagask0n; 9 - Rimisan; ro - Hadgir0n, buradan Hirezm'e giden yol Er-

326 Nargahi, 15.


327 Narlahi,5r.
32t Nargahi, 24.
32e
Bu kaprnrn adr 'Biiyiik imim" Eb0 Hafs'a nisbet edilmig olup edebi eserlerde
onun adrnr tagrr; Umumi Kiitiiphdne yazmasr, Petrograd Khan Br (Nasrullah Taihi), vr.
rr7". imdmrn mezan hAlA orada giiriiliir. isim, bugiin Buhiri'da yanhg olarak Ebir Hrfs
geklinde yazllmaktadrr. Mezardaki sonradan yazrlan kitabede "MiverAi.innehr ulemisrmn
iistadtt diye geger. Krq. Bull. de I'Acad. dcs Scicnccs. I92l' 2I5'
3n Sbomik materialov po Asii krsrm XLVII, 56.
33r Nargahi,33 vd.
332 istahri,
3o6 vd.
333
Tomaschek'e gbre (Soghdiana, to3) sanskritEe Vihira kelimesi Eftalit imparatorlu-
funda, sonradan Uygurlar ile Mo$ollar arasrnda oldufu gibi, BuhAr qeklini almrgnr; halbu-
ki iranhlar arasrnda go$unlukla Behir gekline rastlanrr. Bunu ispat etmek iieere Nevbahi.r
mabedinin adrnr ve Belh civannda baqka yerleri zikreder. Semerkant ile Buhird'da bir Nev-
bahir kaprsrnln bulunmasr, burada da her halde bir zamanlar ismin iran'a mahsus gcktinin
kullanrldr$rnr giistermektedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

kardr; r t - Gugec. Merdkugdn ve KellibAz kaprlanndan Nesef (Kargi) ve


Belh yollarr Erkardr. Biiti.in bunlar kesin olarak ortaya konmugtur:

Meydan Kaprsr gi.iniimiizdeki Kara-kul Kaprsrna,


ibrahim " $eyh Celil
Riv " Namazgih t,

Merdkugdn " Sallahine


),
KellibAd " Kevele (Kargi)
t,
NevbahAr " Mezdr
Semerkant " Semerkant
,,
Fegask0n " imAm
,,
RAmisan " (Jglan
Hadqir0n " Talipeh
Guseg " $irgirAn

Nargahi'nin ifadesine gtire33a, Arap istilAsr srrasrnda biltiin qehir sade-


ce gehristandan ibaretti. Mamalih onun bir baqka yerdeki siizlerinden335,
gehrin di$er krsrmlarrnrn islim iincesi devirlerde iinem taqrdr$t, ancak bel-
ki bunlarrn gehirle birlegmemiq oldu$u agrktr. Eski gehrin stntrlart (muh-
temelen Eb0 Miislim'e336 kadar uzanan S6mdniler iincesi gehir), onbir ka-
prsr olan337 bir bagka surla gevrilmiqti; bu kaprlann adlarr giiyledir: r -
Demir Kapr; z - Hassan Kiipriisii Kaprsr;3 ve 4 - Mih Camii yakrnrn-
daki kaprlar; 5 - Ruhna338' 6 - EbO HigAm el-Kinini sarayr yanrndaki ka-
pr 7 - Ki.iqi.ik Pazar (Suvayka) Kiipriisii yanrndaki kapr; B - Fircek Kapr-
sl; g - Dervdzce Kaprsr; ro - Mecffsiler soka[r kaprsr; I I - Semerkant Ka-
prsr (iEteki). 325/gg7 tarihinde vuku bulmug biiyi.ik yangrn hakkrndaki
Narqihi'nin33e anlattklanna giire FArcek Medrese ile aynr adt tagryan ka-
pr, daha aga$rda gtirece$imiz gibi bugiin de aynr istikAmette akan ana qe-
hir arkrnrn kuzeyinde kahyordu; Mih camii ise bunun giineyinde bulu-
nuyordu. Bu duruma giire, kaprlartn sayrlmasrna qehrin kuzey-do$u kesi-

33a NarEahi, 29.


335 Nargahi, 19-24.
336 Kry. Nargahi,63.
337 istahri, 3o7; ibn Havkal, 356; Mukaddesi, z8o.
338 Bununla beraber muhtemelen burada, istahri'deki (z7B vd.) gibi n:--l yerine a;>-1

(avlu, meydan) okumak l6zrmdrr.


33e Nargahi, 93 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZEI-I-iXT,NNi rog

minden baglanmrg olmahdrr; qu halde kaprlarm mevkii aga$rdaki gekilde


tespit edilebilir:

Demir Kapr, Nevbahir Kaprsr (Mezar) kargtsrnda,


Hassan Kiipriisii Kaprst, Kellibid (Kargi) Kaprst karqrsrnda,

Mih Camii Kaprlan, Merdkugin ve Riv (SallAhine ve Namazgih) ka-


prlarr kargrsrnda,

Ruhna Kaprsr, ibrahim ($eyh Cehl) Kaprsr kargrsrnda,


Eb0 Hiqam Sarayr Kaprsr, Meydan (Karakul) Kaprsr kargrsrnda,
Kiigiik Pazar Ktipri.isii Kaprsr, Gugec ($irgirAn) Kaprsr karyrsrnda,
Fircek Kaprsr,Hedgir0n (Telipeh) Kaprsr kargrsmda,
Dervizce Kaprsr, Rimisen Kaprsr (U$lan) karqrsrnda,
Mecusiler Soka$r Kaprsr, Fegask0n (imam) Kaprsr kargtsrnda,
Semerkant Kaprsr, Semerkant Kaprsr kargrsrnda yer almaktaydrlar.

$ehri gevreleyen Eift sur, iince onikinci asrrda Arslan-Hin Muham-


med tarafrndan, sonra 56o(I 165) tarihinde lihg Tamgag Hin tarafindan,
nihayet oniiEiincii asrr baglarrnda Hirezmgih Muhammed tarafrndan ta-
mir ettirilmigtir.

$ehrin mahalle ve sokak adlarrndan bildiklerimizi saymadan ewel, su-


lama sistemi hakkrnda da birkaE soz sciylemek mecburiyetindeyiz3aq.
Nargahi'ye giire esas gehir arkr R0d-i-zer (Altrn nehir) adrnt taqtyordu.
Mukaddesi gtiyle demektedir "nehir qehre Kellibaz yiiniinden girer; bura-
da a$aglardan yaprlmrg, genig havuzlar meydana getiren savaklar var. Ya-
ztn, tagkrn zamanlannda, suyun yiiksekli$ine giire, a$aglar birbiri
iistiinden ahnrp, suyun biiyiik ktsmt havuzlarda toplanlyor, sonra da Pey-
kend'e akrtrhyordu; bu mahirane dilzenleme olmasa, gehri su basardr. Bu-
raya Fig0n adr verilir; gehrin aga$rsrnda aym tarzd,a yaprlmrg bagka savak-
lar bulunur ki, onlara Re'sii'l-Varag (savakbagr) denir. Nehir gehri kateder,
Earqrlardan akar ve caddeler boyu yaprlmrg kanallarla da$rtrlrr. $ehirde
agrk sarnrqlar (hiyAd) da vardrr; bunlarrn kenarlannda su tahliyesine yara-
yan kaprlarr olan yaprlar mevcuttur. Bazen Peykend istikimetine qevrilen
sular fazlasryla yiikselir ve yaz ortasrnda bazt arazi kesimlerini su basar.
3{ Nargahi, 3r; istahri, 3o7 vd.d.; Mukaddesi, 33r vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Benim oraya vardr$rm sene, Eok yerde su basktnr olmu$, ahali zarar
giirmiigtii; $eyhler bir bent ingastnr diigiiniiyorlardr ve bunun igin en fazla
para yardrmrnr $eyh Ebfil-Abbas el-Yezdidi'nin yaptr$r siiyleniyordu. Su
bulanrktrr ve igene pek gok qtip atrlrr'.
Mukaddesi'nin siizlerinden, arktn gehre yaklaqrk olarak bugiin girdi$i
yer olan Kargi kaprsr yaktnrndan girdi$i anlagrlmaktadrr. Yukanda bahsi
geqen Hassan kilpriisiiniin, qehrin dofu kesiminde bu ark iizerine yaprl-
mrg oldufu belli olmaktadrr. Kiigiik Pazar Ktiprtisii Kaprsr'nrn mevkii, ar-
krn, qehri bugi.inkii $irgirin Kaprsr yakrnrnda terketmig oldu$unu
diiqiindiirmektedir.
istahr'i, kendi ifadesine gtire3ar, gehri ikiye biilen Zer arktndan ayrtlan,
di[er kilgiik gehir arklannr giiyle srralamaktadrr:
r Fegidize arkt: Varag mevkiinden (ark gehre do$u yiiniinden girdi-
- burasr Mukaddesi'de gegen Re'sii'l-Varag'a de$il, muhtemelen
igin,
$i
FAg0n'a tekibi.il eder) Erkardr; Merdkugin (qimdih Sellahine) kaprstndan
geEer, EbO ibrahim Cubir'rndan (yini akrnti) sonra "meghur $eyh Ebu'l-
Fazl" kaprsrna varrr ve Nevkende arktna diikiili.irdii. Bu ark iizerinde, ta-
nm arazisi drgrnda, zooo kadar kiigk ve bahge bulunurdu; uzunlu$u yanm
fersah kadardr. $eyh Ebu'l-Fazl, meghur Simini veziri Ebu'l-Fazl b. Mu-
hammed Ubeydullah Bel'ami'dir (iiliimii gzg/g4o); onun adtyla anrlan bu
kapr, ibrahim Kaprsr olmahdrr, giiniimiizdeki ismini de ondan almtgtr
($eyh CeLil). Mezanntn yakrnrnda bugiin dahi Cubir Medresesi ve me-
zarh$r bulunmaktadrr.
merkezin-
z
- C0ybir-Bekir arkr (yani faydalt akrntr/akarsu): $ehrin
de, Ahyed camii yakrnrndaki bir yerden gkar ve rebadrn bir krsmrnr sula-
drktan sonra Nevkende arlana diikiiliirdii. Uzerinde Iooo kadar kiigk ve
bahge bulunurdu.

3 - Cfiybir el-KavAririyin (yani Camcrlar suyu); bu


gehrin iginde
uordunun iidemeler imirinin camii" (irid) adryla bilinen bir yerden grkar
ve rebadrn bir krsmmr sular. Bu bir iinceki arktan daha fazla su ta$Ir ve
gok sayrda bahgeyi sular.
iidemeler imiri-
4- C0-Gu$ec veya C0ybiru'l-irid; gehri "ordunun
nin camii" yakmrnda terkeder, rebadrn bir krsmrnr suladrktan sonra Nev-
kende arkma diikiili.ir. Birinci isimden, adr gegen camiin de bulundu$u,
qehrin batr kesiminden gegti[i anlagtlmaktadrr.

3at istahri,3oT vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Oznllirlnni tt
'

5 Peykend arkr; "Rehber soka$r nrn (Huta) baglangrcrndan gtkar,


-
rebadrn bir krsmrnr suladrktan sonra Nevkende arkma diikiiliir. Aqa$rda
verilen bilgiden anlagrldr$rna giire, bu BuhirA arkr, ismini (e$er de Goeje
tarafindan dogru okunulu tesbit edilebilmig ise) Peykend gehrinden al-
maktadrr. Ancak, bununla herhangi bir iligkisi bulunmamaktadrr.
evi" yakrnrnda nehirden aynlrr.
6
- Nevkende arkr; "Hamdfine'nin
Difer arklann sulan da buna kangr; rebadm bir ktsmrnt suladrktan sonra
bozkrrda kaybolur, herhangi bir tanm arazisini sulamaya yaramaz Bu ar-
krn isminden (yeni kaalmrg demektir) bunun difer arklardan daha sonra,
fazla sulan tahliye maksadt ile kazrlmrg oldu$u anlagrlmaktadrr. $ehrin ba-
tr, bilhassa giiney-batr kesiminde aktrfr belli olmaktadrr.

7 - De$irmen (Iah0ne) arkr; gehrin iginde Nevbahir


yakrnrndan qr
kar ve rebadm bir krsmrnr sular. Bu ark iizerinde birqok de[irmen bulu-
nur; sulan Peykend'e akar ve oranln ahalisi taraftndan kullanrlrr. Bundan
dolayr, Mukaddesi'nin bahsetti$i savaklann, Mezar kaprsr yakrnrnda olma-
sr kuwetle muhtemeldir.

arkr; bu da gehir iEinde Nevbahar yakrnrndan grkar ve su-


B
- Kugne
lanndan rebad istifade eder. Uzerinde kiigkler, qiftlikler ve bahqeler vardr;
Kugne iginden gegerek, Nesef (Kargi)'den3a2 uzun bir merhale mesafedeki
MAymurg ktiyiine varrr.
gelir) arkr; nehirden Rigistin yakmrnda aynlrr
- Rebih (irad,
ve
9
Rebih kalesine ulaqrr; i.izerinde looo kadar kiigk ve bahge vardrr.
arkr; Rigistin yakmrnda aynhr, sularrndan i9 kale ve
ro
- Rigistin CelAl-Dize kalesine ulagr.
saray istifade eder;

r I ismi zikredilmeyen bir ark; nehirden Hamd6ne kiipri.isii yakr-


-
aynlr (yani yaklagrk olarak Nevkende arkndan ayrrldr$r yerden) ye-
nrnda
raltrndan Benff Esed kaprsr (yini qehristanrn giiney-batr kesimi) yakrnrnda-
ki havuzlara kadar gider ve fazla suyu ig surun hende$ine bogahr.
n - Zugirkende arkr; nehirden Varag (muhtemelen burasr Mukad-
desi'deadr gegen Re'sii'l-varag olabilir) mevkiinde aynlrr, Dewizce kaprsr
yakrnrndan geger, aynl ismi tagryan gargr iginden akar, sonra Semerkant
kaprsrna, nihayet Sepid-Mige mevkiine ulagr. Uzunlu$u bir fersahtrr ve
iizerinde birgok kiigkler, bahgeler ve giftlikler bulunur. Bu arktn, $ehrin
kuzey-batr lasmtndan gegti$i bellidir.

3a2 istahri,337.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Bu bilgilerle Buhiri'nrn giiniimiizdeki sulama sisteminin durumunun


kargrlagtrrmasrnr, yerinde topo$rafik aragtrrmalar yapabilenlere brrakmah-
yrz3a3. Ortaga$'daki gehrin mahalleleri, sokaklarr ve bi.iyiik yaprlarr hakkrn-
da Nargahi'nin qehristanla ilgili olarak verdifi mAl0mat iizerinde durma-
mu gerekmektedir34. Kuteybe, gehristanr Araplar arastnda biiliiqtilrerek,
Yeni Kapr ile Qargr Kaprsr arasrndaki losmr Mudar ve Rebi'a kabilelerine,
geri kalan krsmr ise Yemenliler'e tahsis etmiqti. Qargr kaprsrndan gehre gi-
rince, "sarhoglar sokafr" (K0-i-Rindnn) solda kahrdr; onun arkasrnda son-
radan Ben0 Hanzala kabilesine mahsus bir camie gevrilen hristiyan kilise-
si vardr. $ehristan kaprsrndan girince, Vezir b. Eyy0b b' Hassin sokafr
sa$da kahrdr; buraya Kale soka$r (K0-i-Kah) adr da verilirdi. Kuteybe'nin
Ea[dagr olan Eyy0b b. Hassin, BuhirA'nrn ilk Arap emiri idi; kendinden
sonra gelenler de orada yagamrglardr. Sokak ve kale dihkan Hinah'a Aitti;
bu gahrs sonradan mtisliiman adl olan Ahmed'i almrgtr. $ehristan surlart-
nrn dibinde tahtadan yaprlma sebze tezgihlan (Qfrbe-i BakkalAn) ve $am-
frstrfr krncrlannln Qar$lst vardt. $ehristanda Ben0 Sa'd kaptst yakrnrnda
Hasan b. Ala Sa'di'nin ktiqkii bulunurdu; cadde ve kapr adnt onun baba-
srAli'dan almtqtr. Emirlerinki de dahil, higbir kiigk onunki gibi deiildi;
Hasan'rn yaptrrdr$r gevre duvarlan iEinde kalan sahanrn ayhk geliri I zoo
dinardr. Ben0 Esed kaptstnrn Erkrgrnda Horasan emirinin sarayt vardt'
$ehristanrn kuzey-batr kiigesinde Hakk-rih kaptst yanrnda, imam Eb0
Hafs'rn hila muhafaza edilen ve kutsal sayrlan zaviyesi bulunurdu, bunun
etrafinda birgok cami ve zaviye'ler mevcuttu. Bunun yaktntnda, Yeni kapr
dan girince saf tarafta Kureygi'lerin camii bulunuyordu. Bu mezhebin ku-
rucusu Kureyg'li Mukatil b. Si.ileyman'dt. Bu, Kuteybe ile birlikte savaq-
mrg meghur Nabati Hayyin'rn himisidirsas.

Yukanda adr gegen (s.ro7) ve Afrisiyib'ln mezart oldu$una inanrlan


biiyiik mezat tepesi, Sdmini devrinde islAm'dan tinceki zamanlara iit ka-
bul edilirdi. AfrAsiyAb'rn iildiirdtifii Siyivug'un mezart, iE kalenin dofu
kaprsr yakrnrndaydr ve ategperestler Nevr0z giini.i giineg do$madan iince
burada bir horoz kurban ederlerdi. "Mecusi mersiyeleri" olarak bilinen ve
Siyivug adrna siiylenen garkrlar vardr3ft. iq kaledeki bilinen kiiqklere ilive-

343 IC'!. I. Umnyakov, Sbonik Turk. Vost. Instituta, Taqkent 1923, I4B vd'
3aa NarEahi, 5z-57.
345sMevla' kelimesinin qeqitli manilan vardrr; hem de mahmi manilannt ifade edebi-
lir. Burada ikincisi daha muhtemeldir; giinkii Hayyin, Nabati, Mukitil ise Kureyqi idi.
36 Nargahi, zr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZN,IIiru,TRi TT3

ten, islim ijncesi devirlerde dahi Rigistin'da347 muhtegem saraylar mev-


cuttu. Bunlara iliveten, gehrin giiney-do[u ktsmtnda, sonradan Mih Ca-
mii kaprsr adrnr alan mevkie islAm ijncesi devirlerde biiyiik iinem atfedi-
lirdi. Burada yrlda iki defa kurulan panayrrda putlann (belki Budist hey-
kelleri) satrldr$r Mdh-r0z qar$rsr vardr; bu kifir gelene$i SimAniler348 dev-
rinde de devam etmigti; bu heykelciklere talep o kadar fazlaydr ki, bunlar-
dan 5o ooo dirhemlik satrg yaprhrdr. Bu gelene$in kurucusunun efsanevi
Melik Mih oldu$una inanrhrdt; elsaneye giire panayrr orada bulunan bir
korunun a$aElannrn gtilgesinde kurulurdu, melik sonradan camiin yaprldr
[r yerde tahtrnda oturur ve ahaliyi bu heykelcikleri sailn almaya tegvik
ederdi. Sonradan, panayr zamanl halkrn taprndr$r yerde ate$Perest mabe-
di yaprldr; islAm devrinde ise, biiyiik camilerden biri burada inga edil-
di34e. Onikinci asrrda Sem'4ni350, MAh'rn bir ate$perest oldu$u ve
miisliimanh$r kabul ettikten sonra evini camiye Eevirdifi geklinde stiylenen
bir rivayeti iqitmiqtir. Sem'ini'nin zamantnda Mih Camii Kaprsr semtinde
devamh bir pazar yeri bulunmaktaydr.
Nihayet sekizinci astrda, bagka bir semt biiyiik 6nem kazandr; Kutey-
be'nin qehri fethinden sonra, Keg-Kugan35l adr verilen yabancr asrllt zen-
gin tiiccarlar bu semte yerlegtiler; Tomaschek352 bunlarrn Kugan veya Efta-
lit'lerin ahfadr oldu$unu ileri siirmektedir. Bunlar gehristandaki evlerini
Araplar'a terk edip, burada kendilerine 7oo kiigk inqa ettiler, etraflartna
bahgeler kurdular ve hizmetkAr ve miiridlerini buraya yerlegtirdiler; tiyle
oldu ki, yeni gehrin niifusu, eskisininkini agtr. Bu mahalle "Mecusiler
Kiigki.i" (K0gk-i Mufan) adrnr aldr; ateggedelerin go$u burada bulunurdu.
SimAniler BuhirA'ya yerlegince, Kirgk-i Mugin'da toprak almaya baqladr
lar; beher giftin fiyatr 4ooo dirheme ytikseldi. Rivayete giire, kiigk sahiple-
riyle miisliiman halk arasrnda bir anlagmazhk grkmrq ve kiigkler yafma
edilmig, kaprlan siikiili.ip, camiin genigletilmesinde bunlardan yararlanrl-
3a7 Nargahi, 24.
3a8 Nargahi, bu Adetin kendi zamanrnda bile mevcut oldufiunu siiylemektedir. Bu bil-
giden, miiellifin dofumundan (286/899, Sem',ini,.r*.irJlkelimesinde) sonra ve kitabrmn ya-
zrlrgrndan (g1r/S+g-g44) iinceki bir tarihte ortadan kalktrir neticesine vanlabilir.
3ae NarEahi, rB vd. MAh camiinin Mafik camii oldu[u giini.imiizde ortaya grkmrgtrr;

krq. 8zl/. dc I'Acad. des Scimces, l9l9,9b; Sbonik Turk. Vost. Instituta, I5r. "MAh camii" ye-
rine kullanrlan "Mafnk cami" adr NarEahi tarafrndan zikredilmigtir (63).
3s Semini,
.s-[1 kelimesinde; Yakut, Mu'cem,IV, 38o.
35r Nargahi'de Al-i Keskese yahut Keskesin.
r52 Tomaschek, Soghdiana, ro6. Keg-Kuganlar'rn Budist olduklanna dair Tomaschek'in
fikri, Nargahi'nin ilerde nakledilen bilgileri tarafindan reddedilmektedir.
F.8

Eskikitaplarim.com Karagz
tt4 V.V, BARTHOLD

mr$tlr. Her kaprrun iizerinde ktigkiin sahibinin ailesini kiitii ruhlardan ko-
ruyan bir tasvir bulunurdu; bu tasvirler camiin kaprlarr iizerinde de mu-
hafaza edilmekle beraber ytizleri kazrnmrgtrr. SdmAniler devrinde iki yahut
iig ktigk kalmrgtr; onikinci asrrda ise, iizerinde tasvir bulunan tek bir kapr
kalmrgtr353. Kffgk-i Mugdn semtinin yeri ne yazrk ki belirtilmemiqtir; Me-
cusiler Soka$r kaprsr, bugiinkii imam kaprsrnrn kargrsrna di.igtii$iinden,
Kirqk-i Mugin muhtemelen gehrin kuzeybatr kesiminde aranmahdrr. Me-
cusiler Soka$r'ndan Nargahi de bahs eder3sa, onunla Dihkanlar Soka$r
arasrnda Harkan gargrsr bulunuyordu.
Miisli.iman yaprlarr iginde en dikkat gekeni tabii cuma camiidir355. ilk
cami ig kalede, putperestlerin, muhtemelen Budistler'in taprna$tntn bu-
lundu$u yerde 94/7t3 tarihinde Kuteybe tarafindan yaptrnlmrgtrr. Bayram
namazlan (iyd) yini iki btiyiik bayramda krhnan namazlar iEin, Rigis-
tAn'rn kuzey tarafinda, Ma'bid kaprsr yanrnda bir yer ayrrlmrgtr. $ehristan
ile ig kale arasrnda yeni bir cuma camii, vili el-Fazl b. Yihya el-Bermeki
tarafindan (lg+-il yaptrnlmrgtr. z9o(goz) tarihinde SimAniler'den ismail,
civardaki evleri istimlik ederek camii tamir ve tevsi ettirmi$ti. Cami,
Nasr'rn hiiki.imdarh$r zamantnda (gr+-+g) iki defa yrkrldr; ilki bir Cuma
namazr srrasrnda vuku bularak, pek gok kimsenin tiliimiine sebep oldu;
hiik0met binanrn yeniden ingaastnr emretti; bu arada Vezir Ebfi Abdullah
Ceyhini'nin inga masraftnt iistlenmesiyle bir de minare ilive edildi. Arap
co$ra$acrlarmrn sijziinii ettikleri yapr budur; Mukaddesi'nin356 iladesine
giire, yaprnrn temizli$i ile tinlii bir kag avlusu vardr. Bu caminin yanrnda
gehrin baghca dokuma atiilyesi bulunuyordu35T. Muhtemelen gehristanrn
giiney-batrsrnda, 34o(95r-z) yrhnda Horasan emirinin sarayt yaktntnda,
Emir Nuh b. Nasr tarafindan yaptlnlmr$ bir bina daha vardt. Bu binaya
ait bilgimiz, sadece onikinci asrrda hala ayakta oldu$udur. Bu bina, yu-
karda Narqahi'den nakledilen hikiyede, kaprsr iizerinde bir tasvir bulun-
du$undan bahsedilen yapr olmahdrr; Eiinkii, Horasan emirinin sarayrna
giden yol bu kaprnrn iiniinden gegmekteydi. Bayram namazlart igin Emir
Mansur gfo(gZr) yrhnda igkale kaprsrndan yanm fersah mesafede, Samtin
kiiyii yolu iizerinde yeni bir yer ayrttr. Bunun mevkii belli de$ilse de, ye-
ni namazgihrn eskisine yakrn oldu$u anlaqrlmaktadrr3s8.

353 Nargahi, 29,47 vd.,6z.


35a Narqahi, 56.
355 Nargahi,4T-5r.
356 Mukaddesi, z8o.
357 Nargahi, 18.
35s Bu kity Abdullah-nime'de gegmektedir, Asya Miizesi yazmasr' 574, age, vr' I I6b'

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZNLIITI,NRI II5

SAminiler devrine iit cuma camii, Tamgag HAn ibrahim'in o$ullan


arasrnda Erkan taht kavgalan srrasrnda 46o (ro68)'da yandr; iEkaleden atrlan
yanrcr maddeler, minarenin tahta iist krsmrnr tutu$turunca, cami tahrib
oldu. Ertesi sene cami tamir edildi, minarenin i.ist krsmr pigmig tu$ladan
yaprldr; bunun yanrsrra iEkaleden uzakta, iginde maks0re bulunan bir bi-
na daha yaptrnldr. Bu maks0re de, minber ve mihrab gibi Semerkant oy-
mactlarrna yaptrnldr. Arslan-Hin Muhammed, qehristanda yeni bir cuma
camii yaprlmasrnr emredince, bina pek hagmetli bir tarzda inga edildi ve
5I5 (Iret) yrhnda bitirildi. Bu cami Qingiz istilisrna kadar ayakta kaldr.
5zr yrhnda35e yaprlan minaresi giiniimiize kadar gelebilmigtir; rgzo yrh
Eyliil'tinde meydana gelen ayaklanma srrasrnda kugatmayr yapan ordunun
ateginin sebep oldu$u zarann haricinde tahrip giirmedi$i anlagrlmaktadrr.
5I3 (IrI9) yrhnda Arslan-Hin bayram namazlarr igin, giiniimiizde de
mevcut olan, ibrahim kaptsr yakrnrndaki yeri yaptrrdr. Onbirinci astrda
burada $emsii'l-Miilk'iin (ro68-8o) otlaklan, hayvanat bahgesi, bahgeleri
ile birlikte sarayr yer ahyordu; burasr onun cizel miilki.i sayrhrdr ve kuru-
cusunun ismine izafeten $emsAbid adr ile anrlrrdr. $emsibAd, $emsii'l-
Miilk'tin haleli Hrdr zamanrnda muhafaza olunduysa da, sonradan ihmale
uiradr ve nihayet Selguk Sultanr Melik gah360'tn istilAsr srrasrnda (ro8g)
tamamiyle tahrib edildi. Buhiri'da bir de Sem'ini ve Yakut36r tarafindan
da siizii edilen "$im camii" (Mescidii'g-$im) bulunmaktaydr.

Qegitli zamanlarda Buhiri'da yaptrrrlmrg hiikiimdar saraylannrn sayrsr


hakkrnda yaklagrk bir fikir edinmek miimkiindi.ir. Emir ismail kendisi igin
igkale ve Rigistin'dan pek uzak olmayan Cff-i Mfrliynn mevkiinde Buhi-
ri'mn en giizel sarayr kabul edilen bir saray inga ettirmigti362. RigistAn ka-
prsrndan, iqkale yakrnrndaki sazlarla kaph olan ve Degtek adr verilen tarla-
ya kadar uzanan biiti.in sahada saraylar, hanlar, bahgeler ve sarnrglar var-
dr. C0-i M0liyin adr muhtemelen istahri'de bahsi gegen ve Rigistin yakr
nrndan akan iki arktan birine verilmig olmahdrr. Bu arklardan, yini Rigis-
tin ve Reb6h arklanndan herhalde ikincisine bu ad takrlmrgtrr, giinkii, is-
tahri'de iizerinde rooo adet bahge ve kiigk oldu$u bildirilen ark budur.
Giintimiizde, Buhiri'ya birbuguk mil mesafede bulunan bir kriy C0-i

35e
Mctinln, r7z (Kitab-r Molli-zdde).
30 Nargahi, z7 vd. "Kurug" kelimesi iqin bkz. B6bir-n6mc, Br vd.; Barthold, Onstunb
Turkcstana, gr.
36r Sem'ini, " .'/L:J! ' kelimesi; Yakut, Mu'ccn,lll,244.
362
Nargahi, z5 vd.d.

Eskikitaplarim.com Karagz
II6 V.V. BARTHOLD

Mfiliyin adrnr tagrmaktadrr363. Nargahi'nin rivayetine giire, ismail burada


'kendi muhafizlan36a igin bir ev yaptrnp, bu memleketin biiyiik bir krsmr
nr, gelirini onlara tahsis etti[i iEin, buranrn adr yerli ahali tarafindan Cfi-i
Mevdliydn'dan36s bu ,sekle gevrilmiqtir (mevili: Arapga'da himdyeye srfrn-
mrg, yanagma). Eski devirlerde topraklar BuhAr-HudAt'lann gahsi mtilki.i
iken,.iimail, C0-i M0liyAn ve Deqtek'i Hasan b. Muhammed b. Til0t'tan
satrn ahp, Degtek'ten elde edilen geliri cuma camiinin yaranna tahsis etti.
C0-i M0liynn'daki saray Siminiler devrinin sonuna kadar muhalaza olun-
mugtur.
Nasr tarafindan RigistAn'da366, hiikffmet binalanrun yakrnrnda yaptr-
nlmrg olan bir bagka saray da 96r yrhna kadar ayakta kalmrgtr. Abdiilme-
lik zamanrnda (954-6r) veziri Eb0 Ca'fer Utbi367 (g4\/g5g'a kadar) burada
muhteqem bir cami yaptrrmrgtr. Abdiilmelik'in ani iiliimii iizerine ortaya
Erkan kargagahklarda saray Asilerce talan edilmig ve yakrlmrgtr. Emir Man-
sur, sarayln tamiri igin emir verdi ise de, bir yrl gegmeden bu kere kaza
sonucu bir yangrn Erktr; yangrna sebep, islimiyet iincesi devirlerden kal-
ma, belirli bayramlarda odun yr$rnlan yakma Adeti idi368. Bina temelleri-
ne kadar yandr; Emir'in miilkii Cff-i Mffliynn'a taqtndt ve bundan sonra
Rigistin terkedilmiq olarak kaldr. Mamafih, Mukaddesi36e onuncu asnn
sonunda, sarayln Rigistin'da, kalenin batr tarafinda bulundu$unu yaz-
maktadrr.
Yangrndan birkag ytl sonra, gS6(g6Z) yrhnda, Mansur Kirek-i Alevi-
yin"o mevkiinde, Yeni Kapr yakrnrnda bir saray yaptrrdr. Bu saray da, is-
mail'inki gibi, SAmAniler devri sonuna kadar ayakta kaldr; arsasr
hiikiimdann qahsi millkii saytltrdt, ancak, $emsii'l-Miilk bunu BuhirA
iilemasrna hediye etti. Karahinhlar devrinde3Tr yalntz yukarda tasvir olu-

363 NarEahi (N. Lykoqin'in Rusga tercilmesi) 38.


3s Buradaki "mevli" kelimesi, Naryahi'deki (83) "gulAm" kelimesiyle aynr manida
kullanrlmrqtrr.
365 Mevli kelimesinin go$uludur.
366 Nargahi, z4 vd.
367 Narqahi'yi tercilme eden yanhghkla onu Taih-i Tcnint m'jellifi ile kangtrrarak Ah-
med b. Hasan adrnt verir. Gerdizi, bir yerde (Metinla, B) Ahmed b. Hiiseyn, bagka bir ye-
rinde de (Mctinla. ro) Hiiseyn b. Muhammed der.
368 Bu idet hakkrnda bkz. Hanykov, Opisanic Buharskatto khansttta, zo&.
36e
Mukaddest, z8o vd.
370 Nargahi, 27.
3ir NarEahi, zB.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,IN COCRAFI OZNLIiTI,ERi rr7

nan $emsibAd'dan de$il, Cffybir'da, yAni ibrahim kaprsr yanrnda bulu-


nan Ahmed Hin (tili.imii ro95) sarayrndan da stiz edilir. Anlan Hin bu
sarayrn yrktrnhp, iqkalede yeniden ingasrnr emretti; birkaE yrl sonra,Der-
vizce mahallesinde (gehrin kuzey-batr kesiminde), B0-Leys caddesinde, es-
kiden iki hamamrn bulundu$u yerde bir saray yaptrdr. Sonradan Arslan
HAn bunu medreseye gevirtip, Sa'dibAd (Ben0-SA'd) kaprsr yakrnrnda, yi-
ni gehristanrn gilney-batr krsmrnda kendisi igin yeni bir saray inga ettirdi.
Yukarrda bahsi gegen cadde ve mahallelere ilAveten Sem'Ani gunlarr
saymaktadrr: Cedid372 soka$r, Peyke soka$r (es-Suffe)373 (Hinkih kargrsrn-
da), Riv mahallesi3Ta, meydan kaprsr, yini giiniimiizdeki Karakul3Ts kaprsr
yanrndaki FArize kiigkii. Narqahi g37 yrhnda meydana gelen yangrnr3Ts"
tasvir ederken, Bekir soka$rndan da siiz etmektedir; bu sokak aynr isimle
anrlan arkrn yakrnrnda, gehrin batr kesiminde, Semerkant ile Fircek kapr-
lan arasrndadrr3T6.
Buhiri sokaklan geniglikleri3TT ile dikkati gekerdi; hepsi taglarla diige-
liydi. Bu taglar, Verka tepesinden getirilirdi; bu tepe aynr adr ta$ryan
kciyiin yanrnda, Semerkant ile Kig viliyetlerini birbirinden ayrran ve do[u
yiiniinde uzanan da[ silsilesinin baglangrctnda3Ts yer almaktaydr. Sem'A-
ni37e, Verka'yi BuhirA'dan iki fersah mesafede Nesef (Karqi) yolu iizerine
yerlegtirir. Caddelerinin genigli$i yanrnda,o zaman dahi niifusun Eok ol-
masr sebebiyle, gehrin kalabah$r da dikkati qekerdi. Alan ihtiyacr, Simini-
ler'in di$er gehirlerinden gok Buhiri'da giize gaqpardr. Bu sebepten dolayr
srk srk yangmlar Erkardr3m, Naryahi'nin kitabrnda Nasr'rn hiikiimdarhfir
zamanrnda 3r7(929) ve 325(937)38r tarihlerinde vukuu bulmug iki yangrnrn
tasviri bulunur. ikinci yangrn bilhassa tahripkir olmuftur; yangrnrn, qeh-

372 Sem'ini, t94J+1 kelimesinde.


r7r Semini, j;f-rJt 1.11-.r'trd..
37a
Yakut, Mu'ecm,II,89z; Sem'ini, cr_9:J! kelimesinde.
375 Sem'ini,djJtiJl
kelimesinde. Yakut'ta (Mu'ccm, IIl, S35) "kale" kelimesi yoktur ve
mevkii gdsterilmemiEtir.
375' NarEahi,
93.
376
Yakut, (Mu'cen.III, 8Br), bir de Buhiri'da Farkad denilen bir yerden bahseder.
377
Mukaddesi, 284.
378 istahri, 3re.
37e Sem'ini, .rfrrJl lelimesinde. Yakut (Mu'ccn, IV, 924)'ta uzakhk giisteritmemiqtir.
Yakut, bir sayfa iince (gz3) ayn ktiyii ,rl2-g ue ,f tt isimleri altrnda zikretrnigtir.
r& Mukaddesi, e8r.
381 Nargahi, 93 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
rrB V.V. BARTHOLD

rin ijnemli bir ksmmr iEine almasrna ve birgok gargryr tahrib etmesine
karqrhk, verdifi zarann Ioo o(x) dirhemin az iizerinde tahmin edilmig ol-
masr dikkati gekmektedir. Yaprlarrn kesafeti, gehrin di$er kiitii taraflanntn
(kokular, pis sular v.s.) da sebebini aErklamaktadrr ki, Mukaddesi3s2 ve ba-
zr giirler383 bunlan pek giddetli ihdelerle zikretmektedirler.

rr-Buhiri btilgesi
$ehrin civarr istahf38a tarafindan yirmiiki btilgeye ayrrlmrgtrr. Bunlar-
dan onbeqi, Semerkant ve Belh'te oldu$u gibi, yakrn varoglan koruyan
uzun surlann iginde kalmaktaydr. Bu duvarlartn ingast3ss Ebu'l-Hasan Ni-
gnp0ri (bk. yukarda s. 15) tarafindan yazrlan kitapta vili Ebu'l-Abbas Fazl
b. Siileyman et-Tusi (783-7)'ye izafe edilir. Bunlar, gehir ve civannr Tiirk
gtiqebelerin verdi$i zararlardan korumak igin yaprlmrgtr; bu tedbire ilk de-
[a Semerkant prensi Yezid b. G0rek tarafindan bagvurulmugtu. Yezid, bu
sur sayesinde tehlikeden tamamiyle masun kalan So$d iirne$ine igaret et-
migti. Kaprlar ve kuleler birbirinden yanm mil uzakhkta yaprlmrgtr. ingaat
biitiintiyle zr5(B3o) tarihinde bitirilebildi. Mes'0di386, Selm0ye (veya Sel-
meveyh) adh birinin "Horasan Emirleri ve Abbasi Hinedanr hakkrndaki
eserini mehaz gtistererek, eski surun iinceki So$d prensi tarafindan yaptr-
nlmrq oldufunu ve yrkrldr$r igin Fazl b. Siileyman zamantnda sadece ta-
mir edildi$ini siiyler.
istahd'ye387 gtire, BuhirA suru ile korunan alan oniki fersah uzunlu-
$unda ve bir o kadar fersah geniglifinde idi. Sur, Tavivis'in do$usunda,
yAni gehirden yedi fersahtan fazla bir mesafede Semerkant yolunu keser-
di388; Horasan yolunu ise, gehirden iig fersah uzakltkta keserdi3se. Bunun
yanrnda, surun gevreledifi alanda Mugkin (BuhAri'dan beg fersah mesa-
lede Horasan yolunun tig fenah kuzeyinde) ve Zendin3s (Buhiri'nrn
diirt fersah kuzeyinde) ktiyleri bulunmaktaydr. Surun yrlhk bakrmr btiyiik
382 Mukaddesi, z8I.
5,1, t84vd; Tetimctii'd-dehr, IV, 8 ad.
383 Asiatt4uc,
Jounal
3& istahri,
3og vd.
385 Narlahi,
3z vd.
3e Mes'udi, Tcnbth,65.
387 istahri, 3o5. Duvann uzunlu$unun giisterilmedi$i hakkrndaki Rusga metindeki
yanlrg bilgiyi lapiski(XIX, I rg)'de diizelttim.
388 Bkz. yk. s. lo4.
38e ibn Hurdadbih, r9; Mes'idi, Tnbih'65.
3s istahri,
3r5.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAt]NNEHR'IN coCRAFl Oznllirurni r19

miktarda para gerektirdi$i gibi, ahaliye de bi.iyiik bir ytik tegkil etmektey-
di; ancak ismail'in zamanrnda drq tehliklere kargr gi.ivenlik saflarunca,
halk bu angaryadan kurtuldu. Bu sur harabe halini ahnca, onikinci asrrda
adtna Kempirek (ihtiyar kadrn) denilmefe baglandr. Bu surun harabeleri
gtiniimi.ize kadar bir tiimsek halinde gelmig olup, yerli ahalice Kempir-
duval adryla anrlrr; bunlar N.F. Sitnyakovsky ve daha sonra L. Zimin3el
tarafindan incelenmigtir. Kuzey-do$uda "sur kahntilarr ekili arazi ile boz-
lar arasrndaki srnrrr tegkil eder, bozkrr surdan do$uya do$ru Kermine'ye
kadar uzanrr"; kuzey krsmr Zerefgin'rn yiiksek sol kryrsr boyunca uzanlr.

BuhAri biilgelerinin isimlerinin telAffuzu ve mevkileri bazr kere giiphe-


lidir; bazrlan buralan sulayan arklann adrnr tagrr, bunlar istahd3e2 ve
3e3 3ea.
Nargahi'de sayrlmrgtrr. Bu arklar aga$rdadrr

l- Kerminiye arkr; gehrin bu biilgesine istahri'de Yesir (?) adr veri-


lir.
z
- $ipOrkim3es; bu ark adrnr, BuhirA'ya yerlegmig ve BuhAr-
HudAt'tan aldr$r topraklar iizerinde Vardine kalesi ve kiiyiinii kurduran
Pers prensi $ip0r'dan almrgtr. Ark bu kiiy ytini.inde akmaktadrr. VardA-
ne'nin yiineticileri Vardin-Hudit iinvanrnr tagrmakta olup,sekizinci asrrn
baglanna kadar Buhir-Hudit'lann rakipleri idiler. Vardine, BuhirA'dan
dahi eski kabul edilirdi. Ktiy stratejik (Iiirk giigebelere kargr srnrr noktasr
oldu$undan), ticari ve srnai balamrndan biiyiik ijneme sahipti3e6. Sonraki
devirlerde burasr Vardanzi tiimeni (btilgesi) oldu, biiyilk bir krsmr r868'de
kumlara giimiildii 3e7.

3et prctule, Turle" kajlu


$ub. arluol., yrl III, 89 vd.d.; XX, I45 vd. L. Zimin'in verdi$i
bilgiye giire surun kahntrlan, yalnrz (Sitnyakovsky'nin giirdiifii gibi) kuzey-dof,u tarafinda
de$il, giiney-bau cihetinde de Horasan anayolu iizerinde bulunmaktadrr.
3e2istahri, 3lo vd.
3e3Nargahi,3o vd.
3ea Sitnyakovsky'nin verdili bilgilere g6re (Iar1est. Turk.
otdlcl. Ross. C*org. Obsgcstoa, l,
rrr vd.) bu arklann bir goSu, isimlerini bugiine kadar devam enirmiqlerdir; kr$. Barthold,
lapbkiYlll, r I5 vd.; aynr miiellif, Oroslutic Turlustana, rtg.
3e5
Kam, BuhAra'da ark manisrna gelen mahalli bir tabirdir (kA. Barthold, Onslufu
Turlustana, zg). Sitnyakovsk, Kam-i Zer ve C0y-i Zer kelimelerini "biiyiik ve kiigiik Zer'
diye terriime etmigtir. Bundan, mahalli tabirin farsga C0 (yahut C0y)'dan daha biiyiik ka-
nallan belirtti$i neticesine vanlmaktadrr (Barthold, Ansbfu Tutbstan4 rzo).
3% Narlahi, 14.
Tomaschek, SogMiana, Io8. Tiimen, kanahn adryla da amlrrdr; qimdiki $6fir-
3e7

kim'drr; Abdullah-mimc, Asya Miizesi yazmast, 574 age, vr. 385. Arab-h6ne kiiyii yakmrnda
kanal ikiye aynhr: eski ve yeni $ifirkim. Marquart (Chronologb, 62, burada bir terciime
yanhgr yaprlmrEtrr: $ihpur kim "Wunsch des shihpfir") Vardine'nin Qince Fa-ti oldu$unu
tiyin eder; krg. Chavannes, Doaments, Index.

Eskikitaplarim.com Karagz
I20 V.V. BARTHOLD

3 - Yukan HarkAne. Bu isimle bilinen biilge, biiytik surun drgrnda,


muhtemelen, yukarda adr gegen (s. lq), ZerefqAn'rn kuzeyinde, Kermini-
ye'nin karqrsrnda yer alan HargAnkes ktiyii yakrnrnda idi.

Harkin-rfid; bu ark Aga$r HarkAne'yi, yAni surun iginde kalan


-4
biilgeyi sulardr. Harkinrfid, istahri'ye giire 209 kiiyiine kadar uzanryordu.
Bu ktiy, Sem'ini ve Yakut'a3e8 giire, N0r yakrnrnda yini, Buhiri'ya yak-
yirmi fersah mesafede idi.
lagrk

5 - GAv-Hitfer; belki istahri'de Neccir-Hitfer (herhalde Buhir-Hifter


yerine) olarak gegen arkla aynrdr. Bu, aynr adla anrlan biilgeyi sulardr;
burasr Hermeysen3ee (YAkut'ta) veya Hurmisen (Sem'Ani'de) kiiyiine kadar
uzanrrdr. Bu kiiyiin mevkii ise higbir yerde verilmemigtir.Nargahi'ye giire,
GAv-Hitfer sun'i bir ark de$ildi; su, yata$rnr kendisi aemr$tr. Bu,
gtiniimiizdeki Gudfer veya VAbkend Deryi (Hdrezm yolu iizerindeki Vif-
kend ffi kiiyiinden dolayr) ile egitlenebilir; Hanykov, bu kanahn tabii bir
nehir yata$rnda aktr$rnr siiylemektedir{r. Bu kanaldan grkan sular Zendd-
ne ve Rimisana'yr da sulamaktaydr.

6
- Simcan; bu ark, giirdi.i$timtiz gibi, R0d-i Carg, (istahri'de) ve
Harimkim adlarrnr da tagryordu. Ayrrca Semerkant yolunu Buhiri'dan
diirt fersah mesafede kesiyordu. istahii'de adr gegen berideki Simcan ve
iitedeki S6mcan biilgeleri herhalde bu mevkide idi. ZerefgAn'rn geri kalan
sularrnr toplayan havzayada Simcan ismi veriliyordu{2.

7 ucu); yukarda adr gegen (s.rr7) ve BuhArA sokakla-


-PeykAn*'(ok
rrnrn diigendi$i tagrn getirildi$i Verka ktiyiine do$ru akardr.
Feriviz (yahut Ferivez); bu adla anrlan biilge, agairdaki
di$er
B
-ikiYukarr
biilge gibi, biiyiik surun iginde kalrrdr; ark ise, Ubfikar (?)
kiiyiine ulagrrdr{a. Nargahi'ye giires, bu ark isnmi devirde kazrlmrgtr.

3e8
Yakut, Mu'ccm, II, g5g; Sem'ini, ( eslt kelimesinde) uzan edersem" kelimelerini
ilive eder.
3ee
Yakut, Mu'ccm,II,427; Sem'ini, u.:-/l kelimesinde.
* Kr!. ibn Batt0ta, III, zr.
{r Hanykov, Opis Buhar, khanstta, gz.
ao2 Narqahi, 17.
{3 istahri (MJ. de Goeje negri) de ,lK:;
{a ibn Havkal'a giire $8o) Rivkan kiiyiine.
{5 Narqahi, 53.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZELLiKLERi

g
- Aga$r FerAviz ve aynr adt taqryan biilge; ark, Peykend yolu iize-
rinde BuhAri'dan iki buEuk fersah mesafedeki eski Zeym0n kiiyii ile aynr
ismi tagr46.
to
- ErvAn ve aynr adla anrlan biilge; bu ark, mevkii hakkrnda ne
Yakut{7, ne Sem'Ani'de herhangi bir bilgi bulunmayan Bineb kiiyiine
ulaqrrdr.
rr
- Gifer; bununla istahii'de bahsedilen arklardan hangisinin ayni-
legtirilmesi gerekti$ini stiylemek giigtilr. Muhtemelen Udat u kiiyii ile ilgili
olarak Sem'ini{8 ve Yakut'ta Cifer adr ile geEen arkla aynr olmahdrr.
tz
- Zer (istahri'de ez-Zer); BuhirA'daki ana gehir arktntn ismi idi
(giiniimiizde $ah-r0d); BuhAri'nrn biilgelerinden biri de aynr adr taqryor-
du.
I3 bu isimde iki ark vardr, biri Feri-
Nevkende; istahii'ye gtire
-
ne'ye (?), di$eri N0bigu'l-Emir (Emir'in yeni bahgesi)'e akardr. Bunlardan
ikincisi, pek kuwetli bir ihtimalle olmasa da Tavivis{e kiiyii yakrnrndaki
Ven06g kiiyii ile eqitlenebilir. Bu dofru ise, ikinci Nevkende arkr bu geh-
rin civarrnr sulamrg olacakrr.
r4 Ferehgeh; Berehgehal0, Verehqehall, Elrehqeh ve Ferehgehal2 gi-
bi
-
geqitli biEimleri de giiriilen aynr isimdeki kiiye ulagtr. Bu kiiy, Buh6-
ri'ya bir giinliik, veya dtirt fersah mesafede olup, Hirezm yolu iizerindey-
di ve Dahfend0nal3 adr ile de anrlrrdr. Nargahi'ye giire burada oniki ark
vardr. Ferehgeh biiyiik surun igindeydi; gok eski devirlerden beri burast
Buhir-Hudit'lann gahsi miilkii idi ve Buhiri'dan bile daha eski sayrlrrdr.
Burada BuhAr-Huddt'lann eski sarayt vardt ki, rivayete gtire Iooo yrldan
fazla bir si.iredir mevcuttu. Sekizinci asrrda Buhir-Hudit'lardan Hunuk-

6 Sem'ini, ,jJ-4jJl kelimesinde. Arkrn aktr$r k6yiin adr istahri'de Firdb ise de buna
imkin yoktur, belki TArib okunmahdtr. Hunbin yakrmnda, Buhiri'dan diirt fersah uzak-
lrkta ve Horasan yolu iizerinde bulunan bir kiiydiir. K$. Yakut, Mu'cem, ll' +l+, lll' 487;
Sem'ini, ;.!rtul kelimesinde. iki FerAviz'ler bugiin bile hilA aynr ismi tagrmaktadrrlar.
{i Yakut, Mu'ccm, l, 482.
@ Sem'ini j:Yl kelimesinde. Bu kelimeyi muhtemelen okumak lizrmdrr. Yakut'ta
(Mu'cem,I, 399) bu kelimeler yoktur.
se Sem'ini, eU-i jl
kelimesinde. Yakut'ta (Mu'cem,IV, g4z) yeri gdsterilmemigtir.
oro ibn Havkal, 36o; Mukaddesi, z8z.
arr Nargahi, 15; kiiy hakkrndaki bilgi buradan ahnmrgttr.
ar2 Sem'ini, ,Jj^t ;)l kelimesinde; Yakut, Mu'ccm,III,8E.
alr Bu ismin okunugu Sem'Ani ile Yakut'ta (Mu'cem.55B) gtisterilmigtir.

Eskikitaplarim.com Karagz
r22 V.V. BARTHOLD

HudAt ve Buniyit tarafindan tamir edilmigti. Yilhk geliri zo.ooo dirhem


tutan BuhAr-Hudit'lann millkii Simini'lerden ismail tarafindan mi.isadere
olundu. ismail ahaliye bu sarayr bir cuma camiine gevirmelerini telkin etti
ise de amaclna ulagamadr. Saray, Buhiri igkalesinin kaprsr yanrndaki bir
sarayrn yaptmr igin malzemeye ihtiyag duyan Nuh b. Nasr'rn o$lu Ahmed
tarafindan yrktrrrldr.
Verehgeh'te "giftgilerin yeni yrh", Mecusiler'in yeni yrhndan beg giin
iince kutlanrrdr. Kiiyiin eski adr, RAmisanara (bkz.aga$rda) kdyii yakrnrnda-
ki biiyiik bir tepenin adrnda muhafaza edilmigtir.
r5 Kugne; bu arktan evvelce gehir arklan listesinde bahsedilmigti
(bkz.s.r35).
-
16
- Ramitan (Rimisane) aynr isimdeki kiiye ulagrr. ismini
gtiniimrize kadar korumug miistahkem bir kiiy olan Ramitanar5 Buh6rA ct-
varrndaki en"ilgi gekici kiiydii. Burasr Eski Buhiriar6 olarak vasillandmlr-
dr; yini Buhiri viliyetinin eski idarecilerinin merkezi burasrydr. BuhA-
ri'run kurulugundan sonra dahi, mahalli idareciler srk srk krgr Ramitan'da
geqirirlerdi. Kiiytin kurulugu efsanevi bir kigi olan Afrisiyib'a izafe olu-
nurdu; onun diigmanr Keyhiisrev, Ramitan'm kargrsrnda, yini arkrn tibiir
yakasrnda Rimuq kiiyiinii kurdurup, burada Simini'ler devrine kadar
ayakta kalan bir atelperest tapma& inga ettirmi$ti. Rimug mabedinden
Bir0niarT de siiz etmektedir; ategperestler iinemli yrlhk bayramlanndan bi-
rini burada kutlarlarmrg. Ramitan'da bir de putperest taprna$r bulunur-
dual8, Mukaddesi'nin zamanrnda Ramitan'rn civan harabe halinde terk
edilmiq durumda idiate.
I7 HAme, mevkii hakkrnda higbir gey bilinmeyen aynr isimdeki
-
kiiye ulaqrr.
Biiylece biiyiik surun iginde kalan onbeg biilgeden (Zer, Fergided (?)
Sahar, Tavivis, Burk ya da B0ruk (?), Aga$r Harkine, B0ma (?), Neccir-

ata Zimin, hot. Turk. kujka,XX, ryt.


ars Nargahi, r4 vd.
ar6 Mukaddesi, e8z.
ar7 Bir0ni, Chmnolog (Sachau terciimesi), r.
22
{18 Nargahi, 6.
are Mukaddesi'nin verdifi bilgi bundan ibarettir; oeski gehrin biiyiik kahntrlanndan
hig bahsetmez (Le Strange, Tlu Lan& of tlu Eastcra Caliphatc,462). Le Strange'in hatasr ta-
rafimdan lapiski (XYll, ro6) de diizeltilmigtir. Bug0nkii Ramitan hakkrnda bkz. Zimin,
hot. Turk. bu.hka, XX, 146 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN COCRAFI OZN,LLiTT.E,Ni TZ3

hitfer veya Buhir-hitfer, Gihugtuvin, Endiyir-Kendmin (?), Berideki


Simcan, Otedeki SAmcan, Aga$r Feriviz, Ervin ve Yukan Feriviz); altrsr
herhangi bir ark ile ba$lanamadr$r gibi, co$rafr mevkiini tesbite yarayacak
herhangi bir ipucu da yoktur. Bu altr isimden sadece GAhugtuvAn (arapga
KAhugtuvin) Sem'ini ve Yakut'taa20 gegmesine ra$men, yeri belirtilmiq
de$ildir. Kiiylerin adlan Arap co$raffacrlan tarafindan biilgelerden ayrr
olarak verildi$i igin,meseli Ramitan ve Ferehgeh'in hangi biilge iEinde yer
aldr$rnr bilemiyoruz.

Biiyiik surun drytnda kalan yedi biilge olan Cezze (?), $ih-bahg (gahrn
hediyesi), Yesir (Kermine biilgesi), Yukan Harkine, Rimend veya Gar-
kanda2r, Peykend ve Firibr (Farab) isimlerinden sadece Yesir, Yukan Har-
kane (bkz. yukanda s.Izo) ve Horasan yolu tizerinde bulunan son ikisinin
mevkiini tayin edebiliyoruz. Buhiri'dan Ceyhun sahiline kadar olan arazi,
yeterli ayrrntrlanyla anlattlmtgtrra22. $ehirden bir buguk fersaha23 mesafede
BuhdrA'nm en eski kiiylerindena2a sayilan Mistin yahut Misti bulunurdu;
onikinci asrrda burasr terk edilmigti ve susuzdua2s. Buhiri'dan ikibuEuk
fersah uzakhkta yukarda adr geqen Zeym0n kiiyii vardr; daha ilerde gehir-
den i.ig lersah mesafede yol, suru kesmekteydi. Yolun sa$ tarafinda ve yi-
ne surun iEinde Hucide (Buhiri'dan iig, yoldan bir fersah uzakhkta) ve
MugkAna26 (Buhiri'dan beg, yoldan iig fersah mesafede) kiiyleri bulunur-
du. Surun dtgtnda, Buhara'dan diirt fersah mesafede Hunb0n kiiyii ve
onun hemen yarunda Tdrdbaz7 kiiyi.i yer ahrdr. Hunbtn, Tirib ve Rami-
tan arasrndaki alanda Kuteybe, So$dlular ve Tiirkler tarafindan muhasara
edilmigtia2s.

am Yakut, Mu'ccn, lY, zzz.


42r Belki $rt yerine Sj okumak lizrmdrr. Sem'Ani'ye giire (d.$tJlkelimesinde)
Kuzgund kiiyii; Scmerkant yakrnrndadrr.
n22
ibn Hurdadbih, r9.
a23 Kudame'ye giire (156) beg fersah; bundan dolayr Kudame'de verilen Buhira ile

Amul arasrndaki uzakfuk ibn Hurdadbih'inkinden 3,5 fersah fazladrr (22,5 fersah); fakat di-
ler kaynaklar bunu teyid etmiyorlar.
a2a
Nargahi, 6.
a2s Sem'ini, ,r--tll kelimesinde.
a26 istahri, 3I5.
a27 Sem'ini, i-2*1 ue glrt'ul kelimelerinde; Yakut, Mu'ccm, ll, +7+, III, a87 (burada
gtrt*.llkelimeleri yoktur. HucAdc, Sem'Ani tarafindan da (rlr"o.upkelimesinde) camii
olan biiyiik bir kiiy diye zikredilir.
a28 Nargahi,44.

Eskikitaplarim.com Karagz
t24 V.V, BARTHOLD

Nihayet BuhAri'dan beq fersah uzakhkta Islim tincesi devirlerde dahi


bi.iyiik bir ticaret merkezi sayrlan Peykenda2e gehri bulunmaktaydr. Rami-
tan ve Ferehgeh gibi, Peykend de Buhiri'dan daha eskiydi; buraya Bakrr
$ehri yahut Tiiccar $ehri+ro adr da verilirdi. Mahalli ttccarlar Qin ile tica-
ret yaptrklarr gibi, deniz ticaretinde dahi (muhtemelen Hazar kryrsrndaki
viliyetlerle) faaldiler. BuhirA viliyetindeki her kiiytin Peykend'in kaprsr ya-
nrnda bir nbatr (bir askeri nokta veya bir kervansaray) vardr; buradaki
binden Eok nbatta Ti.irk saldrrrlarrna kargr koymak iizere birlikler bulu-
nurdu.
Rrbatlarrn yrkrlmaya yiiz tutugu (drq tehlikelere karqr giivenlik sa$la-
nrnca herhalde bunlara ihtiyaE kalmamrqtr) Narqahi tarafindan 24o (854-5)
yrhyla tarihlenir. Mukaddesi'nin zamanrnda rrbatlardan bazrlarr harabe
halindeydi, halbuki Eehir SAmAniler devrinde hdlA geliSmesine devam edi
yordu. $ehir kuwetli surlarla Eevrilmigti ve iE suruna3rEevirdi$i gehrin sa-
dece bir girigi bulunuyordu; biri gehirde, di$eri varoElarda iki gar$r mev-
cuttu. Cuma camii, mihrabr ile iinli.iydii; mihrab miizehhep ve krymetli
taglarla siislii idi. Tezhibi bakrmrndan MdverArinnehr'deki di$er biitiin
mihraplardan iistiindii. $ehir hemen bozkrrrn kenarrnda oldu$u igin civa-
rrnda kiiyler yoktu. Sadece batrsrnda ve stepin tam kenarrnda miistahkem
Emdize kiiyii yer almaktaydr. Peykend yakrnrnda HarimkAm arkrnrn ak-
masrna ra$men, bunun sularr her vakit gehre ulagmazdr; Simcen giiliine
diikiililrdii. Harimkim ve Simcan isimleri, bu arktn BuhAri'dan dirrt fer-
sah mesafede Horasan yolunu kesti$i siiylenen arkla (bkz. yukarda s. t zo)
aynr oldu$una iqaret etmektedir. istahri'ye gtirea32 fazla sular nehre geri
diinerdi. Simcen havzasr onikinci asrrda Bdrgin-i ferih (genig havza) ve
giinilmiizde de kullanrlan tiirkqe Kara-g<il adlan ile bilinirdi; burada pek
gok rniktarda kug ve bahk mevcuttu Peykend ile Firabr araslnda, yukarda
da tasvir edildi$i iizere oniki fersahhk bir alanr kapsayan kumlu bir g<il
a33.
uzanmaktaydr

a2e
Nargahi, r6 vd.; istahri, 3r4; Mukaddesi, z8z.
a{ Taberi, II,
r 186. "Bakrr qehir" yahut "bakrr kale'nin esitiri coirafra" tabiri olmasr
hakkrnda bkz. Marquart, <.D.M.G. XLIX, 639; aynt miiellif, Erdnshahr,Bg, gg.
a3r Mukaddesi'de srk srk rastlandr$r gibi burada da "hrsn' kelimesinin bu m6nida
kullanrldrgr anlagrhyor.
a32
istahri, 3rr. Bu bilgilerden anlagrldr{rna gore Zer arkr ile De$irmen arkrnrn (bkz.
yukarrda s. r ro-r) Harimkim arkrnrn kollan oldugu anlaqrhyor.
Sem'ini, ( .sr"<Jt kelimesinde) ile Yakut (Mu'ccn,lY, e34)'da"biiyiik bir kiiy,Arap-
a33

qa "el-Karyetii'l-kebire, Farsga ''dih-i bi.iziirg" olarak zikredilir; Ceyhun yakrnrnda ve Buh6-


ri civar:ndadrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN COCRAFI OZELLIKLERI r25

Peykend de, diger pek gok qehir gibi, SimAni hinedinrnrn giikiigtnden
sonra harab olmaya yiiz tuttu. Onikinci asnn baglarrnda Arslan HAn bu-
rayr imara teqebbiis etti, hatti kendi igin bir saray yaptrrdr ve gehir igin
bir ark kazdrrmayr arzu etti. $ehir, pek ytiksek olmayan bir tepenin iize-
rinde bulunuyordu. Hdn, qehirden su kanahnr gegirmek iEin bunun orta-
dan kesilmesini emretti, ancak, tepenin tag tabakalarrndan olugtu$unun
anlagrlmasr rizerine,pek gok paraya ve cana malolan, boqa giden emekler-
den sonra, bu tegebbiis terkedildi. Su getirebilmek iqin bir mecranrn agil-
ma imkinrnrn bulunmayrgr, herhalde Arslan Hln tarafindan yaprlan bina-
larm dayanrksrzh$rnrn da sebebi olmahdrr.
Sem'inia3a, burada sadece iginde bazr Tiirkmenlerin yagadrfr harabe-
ler bulmugtur. Sem'ini burada kendi hesabrna giire eskiden sayrlan 3ooo'i
bulan rrbatlarrn harabelerini de gtirmiigti.ir.
Nargahi Buhiri'run aga$rdaki kiiylerini de tasvir etmektedir:
I N0ra3s, bugiinkii Nur-Ata, Buhiri'nrn kuzey-dofusunda, tepele-
-
rin yanrnda. Ktiyiin bir cuma camii ile nbatlarr vardr; kutsal kigilerin
tiirbelerinin burada olugu ile de rinlii idi ki, bunlara ziyaretler yaprhrdr.
Tanm arazisi ile bozkrr slnrrrnda oldu$u igin, stratejik yiinden kiiy gok
iinemli olmahdrr; son Simdni hiikrimdarr Muntasrr'rn diigmanlannaar6
kargr yi.iriittii$ii miicadelelerin tarihinde buradan bir kale olarak bahsedi-
lir. Nir'dan bir, Buhiri'dan yirmi lersah mesafede Sihir veya Qihira3T
kiiyii bulunmaktaydr.
z
- Afgina, miistahkem bir ktiydiia3s; Mukaddesia3e bunu Buhdri'nrn
bailsrna yerlegtirir. Kuteybe burada bir cami yaptlrmrg oldu$undan, Tabe-

o3a
Sem'Ani,ctdJl kelimesinde (burada rakamdan sonra gelen"vav' harli belki yanhg-
hkla ilive edilmigtir). Harabelerin gimdiki durumu N. F. Sitnyakovsky tarafindan krsaca an-
latrlmrqur (Prot. Turlc knzhka, r r Arahk 1896, zo). Bu bilgilere giire Peykend arkr kenann-
da dokuz kiigiik kity bulunmaktadrr ve bunlardan iki mil mesafede ve evlerin kahntrlan bu-
lunmaktadrr". Pumpelly'deki resim ve bilgi (Explorations in Turlustan, t9o3, Io) bu harabeler
hakkrnda tamamiyle yanhg fikir vermektedir. L. Zimin, yaptr$r kazrnrn neticelerini Bol.
Turk kruzhka, XVIII,59A9, XIX,63-I3r'de negretti. Eski gehrin harabelerine Eski Peykend
(Peykend-i kiihne) denilmektedir; aynca on dokuzuncu yiizyrlda kale olarak adr gegen bir
de Yeni Peykend vardrr. Eski gehrin gevresi 678 sazhen'den fazla (yaklaqrk olarak r,5 km.)
de$ildir. Mukaddesi'nin belirtti[i gibi bir kaprsr vardrr. Hihrler tarafindan bulunan egyala-
nn ve bilhassa bakrr sikkelerin Siminiler devrine iit oldu$u anlagrlmaktadrr.
a35 Nargahi, ro vd.; Yakut, Mu'cem,IV,8rz.
a36
Narqahi, ze5.
a37
Yakut, Mu'ccn, lll, 4o,
a38
Narqahi, I4. Sem'ini ile Yakut'ta (Mu'cem, III, gz),.":il; Yaktt (Mu'ccm,I, 33o), e-51
geklini de verir.
a3e
Mukaddesi, z8l.

Eskikitaplarim.com Karagz
126 V.V. BARTHOLD

ri'deffi, Buhira'dan bir fersah uzakhkta oldu$u bildirilen Mescid menzili


ile Afqina aynr olmahdrr.

3 - Berkednal, gok eski bir kalesi olan eski bir kiiydti. Emir ismail
bu kriyii satrn alarak, gelirini Ali evlidr (5/7), Buhir6 fukarasr (t/) ve
kendi soyundan olanlar (r/7) arasrnda taksim etmigti.
Nargahi eserinin de$igik yerlerinde isvAnee2, Sekmetin, Semtinaa3
(bk.s.rIg), Simd0naaa (belki iinceki ile aynr), Sufne, Sivengaa5, Gucduvin
yahut Gijduvdn46 kiiylerini sayar; bunlardan sonuncusu Sem,Ani tarafin-
dan (orada Gujdevin olarak geEer)aa7. BuhirA'dan altr lersah mesafede
olarak giisterilir ve buraya biiyi.ik bir ticari iinem atfedilir. Kiiy eski admr
Gijduvin qeklinde giiniimiize kadar muhafaza etmig olup, ortaga$ tarihgi-
lerinin Aga$r Harkana olarak adlandrrdrklan Harkan-r0d yahut Kelkenr0d
arkr tarafrndan sulanmaktadrr. Yeni yazrlarda biilgeler (tiimenler) kiiyiin
adrna giire (Gijduvan tilmeni), bizan da arklara giire (Harkan-r0d tiime-
ni) belirtilmektedir*8. Nargahi, Nargah veya Narcakae kiiyi.i (mevkii igin
aga$rya bk.) ve kalesinden stiz etmektedir. Mukaddesias di$er co$ra$acr
larrn bahsetmedi$i gu ktiy isimlerini saymaktadrr: Avqar (Ti.irk biilgeleri sr-
nrrrnda bahgeleri bol, biiyi.ik bir kiiy), Zermiten (iginde bir carni bulunan,
mi.istahkem bir kiiy) ve Vahsffn (biiytik ve miistahkem bir kiiy). Mukad-
desi'ye bakrlacak olursa, BuhAri'run etrafinda herbiri gehirlere e$
biiyiikli.ikte birgok biiyi.ik kiiy vardr, ancak, bunlann cuma camii yoktu;
Hanefi mezhebinde, bi.iyi.ik qehirler drgrnda cuma camileri yaprlmasrna
pek miisade edilmezdi; Peykend ahalisi bile bu mi.isadeyi pek zorluklarla
a5r.
alabilmiglerdi

a{ Taberi, II, 1516.


aa! Nargahi, 14.
Bu ktiyiin Sem'ini (g;Sy'lkelimesinde) ile yakut'ta (Mu,ccn, l, 5Bg)
adr gegiyorsa da yeri gtisterilmemigtir.
aa2 Nargahi, 5.
a{3 Nargahi,
6.
aaa
Naryahi, 32.
aa5 Nargahi,5-ro. Siveng, isvAne'nin aynr olabilir.
aa6 Nargahi, 66.
aa7
Sem'ini,jl/+,Jlkelimesinde: uBuhAri'ya altr fersah uzakhkta bir kiiy. Buraya di[er
k<iylerden hergiin ahg-verig yapmak iginkiiyliiler geliyorlardr."
as Barthold, Oroslunic Turkcstana, tzo.
aae
Nargahi,67,
a5o Mukaddesi, z8z.
a5r Sem'ini, ./Hl kelimesinde, Kerminiye'deki cuma camii hakkrnda bilgi vardrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZNIIiT,NN| 127

Zerefgin havzasr hakkrndaki ara$trmayl sona erdirebilmemiz igin artrk


sem,ini ve Yakut'unas2 liigatlannda bulunan kiiy adlarrnr alfabetik bir sr
rayla saymaktan bagka yapacak igimiz kalmryor. Bu isimler co$rafyacrlann
eserlerinde bahsedilmeyenlerdir.
Bu isimler gunlardtras3:
rz-Sem'ini ve Yakut'a giire Zerefgin biilgesin-
deki qehir ve kiiyler
Kaynakhr
kim Sem'6nf falai Apkhmahr
Afqavin ilrS)l I,33o Buhiri'dan 4 fersah.
Agd0n j;-G)l I, 3rg Buhiriyahmnda bir kiiy.
Agz0n , i.';'il I, 3r9 Yakut'un hakh olarak belirttili gibi
muhtemelen iincekinin ayru.

AnbarduvAn ilJri!l I,369 Buhiri yakrnrnda.


AncAferin yahut
Ancuhrin ,-#-,r+)l I,37I Buhiri yakrnrnda.
Andik ,il;u)l [,37t Semerkant'tan 3 fersah; muhteme-
len bugiinkii Urgut ile aynr (kiiyun
bau krsmt bugiin Andak olarak ad-
landrnlrr), daha uzak mesafede.

452
Yakut'un baghca kaynagmrn Sem'ini'nin eseri oldufu bilinmektedir. Bununla be-
raber Sem'Ani'de adr gegen bazr kiiyleri Yakut hig zikretmedifi gibi bazr kiiylerin de mevkii
hakkrndaki bilgileri eserine almaz. Listemizi tertip ederken Prof. V- R. Zhukovsky'nin Merv
biilgesindeki kiiyler igin diizenledigi listeyi iirnek aldrk(Ra4oalinl Staraoo Matq 35-48).
a53 isimlerin okunugunu dofiru olarak tesbit etme igini zorlagtrran bir hususda Arap

miiellilleri tarafindan bu isimleri Arapga telalfuzun kaidelerine uydurmafa gahgarak uzun


bir sesli harften sonra iki ve krsa bir harekeden sonra iig sessiz harfe miisaade etmemeleri-
dir. Bu hususda Sem'Ani ve Yakut'ta misiller bulabiliriz.
Meseli Sem'ini, sengbat igin sengebit surhkes iqin surhakes gibi hig olmayacak
okunuglar vermektedir. Bu gibi durumlarda onun harekelerine iinem vermememiz lizrmdrr.
Sem'ini, Yakut'a nisbetle arapgamn fonetiline daha az uyar; meseli Semini'nin Sffthin di
ye yazdr$r ismi Yakut (Mu'ccm, III, r83) S0tehan olarak verir. Okunugunu bizzat igittikleri
Li-h.de Sem'ini ve Yakut Arapga fonetif,e uymazlar. Bunun bilhassa dikkate de[er misili
Yakut tarafindan (Mu'ccm, III, 8e5) verilen Gavgfinc ismidir. Birgok kelimelerde tekrarlanan
ve hig giiphesiz ayn bir kelime olarak bir mini tagryan eklerin telAlfuzunu tesbit amek bil-
hassa tinemlidir. Bu hususta Sem'Ani, Yakut'taki bazr yanhglann diizeltilmesine imkAn ver-
mektedir; meseli fagan'r fagn geklinde diizeltebiliyoruz.

Eskikitaplarim.com Karagz
r28 V.V. BARTHOLD

Kaynakhr
is;n Sem'6nt Takut A7klamalor
Andak .!-u)t I,374 Buhiri'dan Io fersah.
Anikfardar (?) I,393 imlisr belirtilmiyor BuhirA yakr-
nrnda.

Anisfin jr*-;Yl I,3g3 Buhiri yakrmnda.


Asmend bkz. Usmend

Bab I,59r4 Buhiri Yakrntnda


Biba dtJl I,452 Buhiri Yakrnrnda.
Bdbig .ttul I,445 Sem'ini'nin verdifi bilgiye gtire
Buhiri yakrnrnda.

Bidan c}rUl I,46o Buhiri yalunrnda.


Bandimeg ,_r:{r!l I,745 Sem'ini'ye giire Semerkant yakr
nrnda.

BArdize 6,))q\ I,463 Buhiri'run ziraat yaprlan ktsmmda'


Barrin, Burina
yahut Favrin Jldl I,54o Buhiri'dan 5 fersah.
Barshin (Yakut'ta Buhiri'dan z fersah. Sem'ini Bar-
(Barsuhin) ,r;-r!t I,565 rAniye'den diinerken burada kaldr. '
Basba I,6r I BuhirA yalanrnda.
BedAked yahut
"r.Jt
Bedikedi qg-rjl-tJl I,523 BuhirA yalonrnda.
Beriked yahut Buhiri yakrnrnda. (Muhtemelen
Lg-r5!l I,538 BedAked veya belkide Berked'in ay-
nr, bkz. s. lz6

Berdid 6:lrfl I,55r igtihan yolu iizerinde Semer-


kant'tan 3 fersah.

Berfahg ,.r1";ll I,568 Buhird yakrnrnda.


BesikAyir 6,r;K*)t I,624

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZELLIKLERI r29

Kaynaklnr

Isim Sem'6nt Takut Apklamahr


Bezihffn jF4\ I,53r Buhiri'dan 4 fersah. Mu[kAn yakr-
nrnda (bkz. I z3) (faksimilede ).
Sem'ini Surmiri'dan diinerken
buradan gegti. Kiiy daha ijnceden
$Afiiler tarafindan iskin edildi$i
halde onikinci asrda ahalisi Hane-
hler'den ibaretti.
Binket u,(lt I,746 iqtihan civannda.
Birmes Asya I,785 Buhiri civannda. Birmes ve Dimes
Miizesi isimleri (bkz. s. Io5), Ti.irkEe kelime-
yazmasl, ler olarak kabul edilebilir ("vermez"
vr.Q ve "demez'). Mamalih bu giiriigii
(faks. de kat'i olarak ileri siiremiyoruz, qiinki
yokdur) MAveriiinnehr'de on ikinci asrrda
heniiz Tiirk kiiyleri oldufunu far-
zetmek igin bir sebep mevcut de$il-
dir.
Biiram I,594 istahri tarafrndan adr verilen
bir biilgenin ismi olup (3zz) Ya-
kut'un kendisi tarafindan da bu
isim altrnda zikredilir (Mu'ccm, I,
e3).
Biirsin [,565 Semerkant civannda.
Biiteyin yahut I,49o Debfisiye'den yanm fersah mesafe-
Biitenin .,.*;J1". ,r+Jl de, adr geEen gehir ile Erbincan
arasrnda.

Cahzen yahut j#l II, 36 Semerkant'dan 3 fersah mesafede.


Cahzene
Cirihagt I
;.3lJlJ-' II, r73 BuhAricivannda.
C0ybAr ,sh*l II, 163 Sem'ini'nin hkrine giire Semerkant
civannda.
Dahfend0n jy-t^^+i1 BuhirA civannda.
F.9

Eskikitaplarim.com Karagz
r30 V.V. BARTHOLD

Kaynakhr
isim Scm'6nt Takut Apkhmalar
Derziv 6y-).s-ll II, 567 Semerkant'dan 3 fersah mesafede
ve Kawin yolu iizerinde (bk. a9.
r34).

Dizek 6 s$ [I, 7to Semerkant civannda.

Enfikferder (?) I, 393 Okunugu giisterilmemigtir. Buhiri


civannda.
Fng .,i,Ull m, 845 Semerkant civannda.
Fagidize flakut'ta
Fagandiz) cs;r;uu,ijl III, 9o4 Buhfuf civannda.
Fagdin yahut .. .,, IlI, 9o4 Buhiricivannda.
Fagilz Ls':l-ttdr
(Yakut'ta Fagdiz
yahut Figdiz) ,.Sl:u";lt
Fagifed III,9o4 So$d'da.

Fagit0sin yahut
Fagitisin u*2b.;,';Jt III, 9o4 Buhiricivannda.
Fimin ;a1l,iJl I[I, 848 Buhiri civannda.
Farib g.lll III, 86o Semerkant'tan B fersah mesafede,
da$ann ete$inde, bendin Yakrrun-
da. Rus ile Buhiri arazisini ewelce

;'Jff H;iilH:ffi :,:"'""""


Fi90k .iliLiJl III, 844 Buhiri civannda.
Fercayi j+;f III, Bfu Semarkant civannda.
Ferded 6::fl III, B7o Semarkant civannda Yezn yaktnrn-
da (faks. de belki Miizn?).

Fevrin, bk. Barrin


Feyy - m,
f,ijl 936 igtihan ile KuqAniye arasmda' Yu-
karda zikredilen arktn adr oldu[u-
nu siiylemeye hacet Yoktur.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,IN COCRAFI OZNIIiT,ENi r3t

Kaymkhr
Isim Scm'6nt l"akut Agzkhmahr

F0rfhre ,s:6'{l III, gz3 Semerkant'dvrt rr/z fenah mesafede


Erbincan (?) civannda.
Fuyizs0n (Yakut'ta
Fiyidesffn i III, 9z6 Buhiri civannda.
,
-iLJl
Gagen yahut Cicen u';-Lll II, 4 Buhiri civannda.
Gagid, Gagide, Gagti
yahut GaEite 6 !.'Jl III. Bo3 Buhiri civannda.
Gazdnyahut GazAne L)uJl lll, 776 Buhiri civannda.
Gigti, belki Gigti u
-!.lt III, BzB Buhiri civannda. (belki Gagid'in
(Yakut'ta GiEeti) aynrdrr).

Gucdevin (Yakut'ta , il .-hJl lll,775 BuhirA'dan 6 fersah.


Gucduvin)
Guncir. a3tg';;Jl Semerkant civannda.

Gireck &:"Fl III, Ber igtihan civannda.


GOregk
;tr')i)\ lII, Bz3 Semerkant civannda (belki ewelki-
nin aynrdrr).
. lr
Gurminevi ot4Pl Miymurg b<ilgesinde, Semarkant'-
dan z yahut 3 fersah mesafede.
Gugdin glr:^;Jl III, Bo3 Semarkant crvannda, $ivddr da$a-
n yalanrnda.
Guzegferder (Ya-
kut'ta Guzegferd) a;r:r.i.i jJl IlI, 776 BuhirA civannda.
Hakence II, 457 Buhiri civannda.
Hihser (Yakut'ta 6FA-l II,3B5 Semarkant'dan z fersah mesafede,
Hihasr) Dergam biilgesinde.
HarAceryahut c7l)l II,4o8 Buhiri'dan t fersah mesafede, Yu-
Haricere kan Feriviz biilgesinde. Belgi Hay-
rihare yahut Hayzihaze denilen
kiiyiin ayrudtr (Sem'ini'de

Eskikitaplarim.com Karagz
t32 V,V. BARTHOLD

Kayakhr
Isim Scm'6nt Taleut Aqkhmahr
kelimesinde, faksimilede eksik var.
Yak0t, Mu'ccm II, 5o6); Buhiri'dan
5 fersah mesafede, Zendine yakr
nrnda.

Haridin ,?-tl+l II,4oB Buhiri civannda.


Hargun jf +t II,4zg Semerkant civannda, Ab$ar biilge-
sinde

Harkan gull ll,4z4 Semarkant'dan B fersah mesafede


;tbf ; (?) denilen bir nbatr vardr.
Harteng ,*+t II,4rB Semarkant'dan 3 fersah mesafede.
Meqhur ilim, muhaddis Muham-
med b. ismail el-Buhiri burada
iilmi.ig ve defnedilmiqtir, :56/B7o).

Hivus -.tll
EJ Semarkant'rn iist tarafinda bir qe-
hir.
Hayzegter, yahut
Handegter (Yakut'- 6*1+l II, 5o6 igtihan civannda.
ta biiyledir.
Sem'Ani, ilk harfin
harekesini giister-
miyor)
Hazvin yahut
HazhvAn els*l II, 44o BuhirA civannda.
HudibAd .5)t fU-J-t lI,4o5 Buhdri'dan 5 fersah mesafede, boz-
krnn kenannda (Yakut), yahut yolu
iizerinde (Sem'Ani) baqhca kiiyler-
den biri.

Hudfirin (Yakut'ta
HudferAn gtri-rlt II, 4o6 Semarkant civannda.
Hudiser 6a.-rLl II,4o6 Semerkant hudut menzillerinden
biri. Ugrusana vil6yetinde.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVEMUNNEHR,IN COCRAFI OZEI.I-iXLENi r33

Kaynaklar
Isim Scm'6ni Takut Apklamahr

Humisen .,i-Jl lll,47z Semerkant civannda.


Humhisere (Yakut'
ta Humhaysere) dr+-Jl rr,47o Buhiri civannda.
HunAmata lll,474 Buhiri civannda.
Hurmisen (Yakut'ta
"#gl
Harmeysen) &+l II,4z7 BuhAri civannda.
Hugigar (?) II, 4M BuhAri civannda.
(harekesiz)

Hugfrfagn (Yakut'ta
LrlilFlt 11,447 igtitran ile Kugdniyeasa arasrnda
Hug0fagan) biiyiik ve zengin bir k<iy. On ikinci
asrrda "Kiiprii bagrn (re'siil-kantara)
denilirdi ve So$d'un en hog bir
mevkii sayrlrrdr. ileride g6rece$imiz
gibi Qingiz Han'rn selerine aid
biiliimde aynr isimde bir kale zikre-
dilir (Fanga Ser-i pul); Ser-i Pul
kiiytiniin Miyinkal'daas5 adr geger.
r885'te Prof. N. I. Veselovsky, "bi-
nasr pek Sayanr dikkat" olan bu ka-
lenin harabelerini tetkik etti; Katta-
Kurgan'dan 4 mil mesafedediras6.
HugurtA II, M5 Buhiri civannda.
Huzind 6llll II,436 Semarkant'dan z fersah yahut daha
az mesafede.

asa
Verilen bu bilgiden Sem'Ani ile Yakut'un verdigi Huq0fagn, ibn Hurdadbih (eo) vc
Kudame (r56)'nin kaydettikleri Hug0fagn de[ildir. Sonuncusu Semerkant'dan B fersah
uzakhkta, Zimin yolu iizerinde giisterilmigtir. Birkes ile HuE0fagn arasrnda Katvin bozkrn
vardrr. Burada Sem'ini'nin bir yanhgr olmasr muhtemeldir. $ayet biiyle ise gu gekilde izah
edilebilir: Hug0fagn, trpkr igtihan ile Kuginiye arasrndaki kiiy gibi "Ser-i pul' adrnr tagrrdr
(burada bir kiiprii oldu$unu istasyonun adr ispat etmektedir: Kammryi mostJTag ktiprii).
455
lapiski, II, ez5. Prof. Veselovky, yanhg olarak San-Pul (San kiiprii yazar.
as6
Asya miizesi yazmast, 574 age (AMulhh-ndne), vr.275a.

Eskikitaplarim.com Karagz
t34 V.V. BARTHOLD

Kaynakhr
isim Sem'6ni Takut Apklnmahr
Huzind g;Jli.ll II,4o7 Semarkant'dan I,5 fersah mesafede.
Belki ewelkinin aynrdrr.
isbiskes ,r(*Yt I, z3B Semerkant'dan z fersah mesafede.

isferenc -4;.!l r,248 So$d'da.


iskiren Cjrr<-)l I, z5z Deb0siye'den I yahut z fersah me-
safede, Kuganiye civannda sayrlrrdr
(yani Zerefgin'm kuzeyinde bulun-
ordu).

isrnisen u-.::.r")l I, 265 Kuginiye civannda, Semarkant ya-


l<tnrnda.

istin (Yakut'ta istA) gt-l r, z4o Semerkant'dan 3 fersah mesafede.


izec, izic,yahut iz0h rr.r,yl T,4t7 Semarkant'dan 3 fersah mesafede,
$ivdir da$lan yakrnrnda.
Kirnded, yahut
Kimdiz csr-r,t(Jl IV, z3o Buhiri civannda.
Kdrzen (Yakut'ta
Kirezn) ij-rt<l IY, zz4 ze4 Erbincan civannda.
Kiyiqken (Yakut'ta
KAgken) u,*"t'(.Jt IV, ee8 BuhArA civannda.
KatvAn t}l_"LjJl IV, r3o Semerkant'dan 5 fersah mesafede.
Sem'ini zamantnda orada bir cami
ve tI4t'deki meghur muharebede
gehid olanlann mezarlan vardta57.

Keb0z g;rft lY, zg4 Semarkant'dan 4 fersah mesafede,


Firin (?) yalunrnda.

Kefsisivin yahut gl.*..-,i<Jt IY, zgz Buhiri civannda. (Sem'ini'de belki


Kefgigivin yanhghkla KefSisivin yazrlmrgtrr).

as7 Katvin ovaslnln mevkii hakkrnda bkz. aq. Seyhun havzasl.

Eskikitaplarim.com Karagz
t35
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIiTI.NNI

Kayrukhr
Isim Sctn'6nf Takut Apklnmahr
Kemeri yahut
Kemerc c,^At IV,3o4 Buhiri civannda.
Kemend 13;r,^<Jt IV,3o4 Semarkant civannda, yahut (umu-
miyetle) So$d'da; iddsi (bkz. s. 16)
bile yerini kat'iyetle tayin edemi-
yor.
Kemerce IV,3o4 Semarkant'dan 7 fersah mesafede.
'r*SJ\ Bu kale bir Arap ordusu tarafindan
r ro (7z8-g)'da muhasara edildias8.

Kendeservin ilJ,-J<Jl IV,3o9 Buhiricivannda.


Kendilkin "r.(tt IV,3Io Deb0siye'den yanm fersah mesafe-
,F de.
Kesidiin grtXJl IY, z7g Semerkant civannda'
Kesse ts3$t IV,239 BuhArA'dan 4 fersah mesafede, Sur-
mArd'dan Mu$kan'a giden Yol iize-
rinde.
Kuzgund 6-u;ll IV, 87 Sem'ini'ye giire semerkant civann-
da45e.

Kiilin IV, zg3 Buhiri crvannda, yahut Buh6-


"*Ktt rA'nrn iginde bir Yer.

Kiinde yahut Ki.ind c;-r-(Jt IV, 3og Semarkant civannda'


Dargam bahgesinde.
Kiindikes d(rKl
Micendin jl.r:+tll IV,379 Semarkant'dan 5 fersah mesafede'

Micerm dr+Ul IV,379 Semarkant civannda'

Mecbes yahut
Mecbest ,-"-*t IV, 4rB Buhiri civannda.
(Sem'ini'de -lr
{.,
Meciibs yahut
Meciibset)

as8 Taberi, II, 1516-23.


45e Bkz. yuk. s. Iz3, n.4et'

Eskikitaplarim.com Karagz
r36 V,V. BARTHOLD

Kaynakhr
isim Sem'6nt Takut Apkhmahr
Menkes IV, 67I Buhiri civannda.
Mergb0n i*-ll IV,5oo Buhiricivannda.
Mezrenken yahut Fr-lt IV,5zr BuhArAcivannda
Mezrencen (yani
Mezrengen)
Micdfin i-,r*l tV,4r9 Buhiri civannda. Bu kiiyiin adrnr
Buhirihlar Bizdfin telilluz ederler-
di.
Mig ,.r;:ll lY,7r7 Buhiri civannda.
Migan .'iJt IY,7r7 Sem'ininin fikrine giire Semarkant
civannda.

\riz IY, Bzz Buhiri ve Semerkant'tan iiqer


(Umra- gtinltik yolda bir kiiy.
ni'den)
MizyAmeckes (Ya-
kut'ta MezyAmec-
kes) ,r(4qift lY, 472 Kerminiye civannda.
Miirzin (Yakut'ta
Meziin) d))\ IV,5zr Buhiri civannda.

Miizn i;ll [V,5er Semerkant'dan 3 yahut 4 fersah


mesafede.

Mtizniivi (Yakut'ta cgijll IV, 5zr Semerkant'dan 4 fersah mesafede'


MernevA)
Miizyinken ffa-
kut'ta Mezyinken) .r*Ulft lY, 472 Buhiri civannda.
Miizyinkes (Yakut'- FUrtt IV,45o Buhiri civannda (Ewelkinin aynr
ta Mezyinkes) oldu[u agikirdrr).
Ndfahs (fakut'ta s.;i,LJl IY,7gz Semerkant'dan z fersah mesafede
Ndfahg

Nahl J,.uJI IV, 765 Buhiri ctvannda.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN COCRAFI OZELLiKLERI r37

Kayakhr
Isim Sem'6nt Takut Actklnmalar

Nekeb0n yahut jyt(Jt IV, Bo3 Buhiri crvannda.


Nakab0n (Yakut'ta ve
Nekb0n yahut jrill [V, Br r
Nakb0n)
Nargah ,;:-l BuhirA civarrnda.
(Vibkene yakrrunda, bk. ag.).

Neve 6ll lV,8r5 Semerkant'dan z (Yakut'ta 3) fer-


sah, Vezir yakrnrnda (bk. s. tzz).
Sem'ini, Vezir'dan Semerkant'a
diinerken oradan gegti.
NevcibAz (Yakut'ta
N0cibnz) csjt{t+JrJl [V,Bzr Buhiricivannda.
Nevfer lY,8z4 Buhiri civannda.
Nevkedek (Yakut'ta
N0kedek) 6S,ll IV, 826 igtihan civannda.
Nevhas ffakut'ta
Nffhas .rrll [V,8zI Buhiricivannda.
Nevzibid ffakut'ta
NfrzibAd) cr:tUll lY,8zz Buhiricivannda.
Niicinikes ,;fut*rlt lY,7M Semerkant civannda. Sem'ini'ye
giire Ugr0sana yakrnrnda bir kasa-
ba.

N0kend q'rill IV, 8z6 Sem'dni'ye gtire Semerkant civann-


da.

Pencyahut IY,74z Semerkant civarrnda (gAir Rfide-


Penc-r0dek "fgJt ki'nin do$dugu yer.
Rigin (Yakut'ta
RAgan) .fl)l ll,7g4 Deb0siye civannda.
Rahinevi (Yakut'ta a j:;)l ll,77z Semerkant'dan 3 fersah mesafede.
RalrinOn)

Eskikitaplarim.com Karagz
r38 V.V. BARTHOLD

Kayakhr
Isim Scm'6ni fakut Aqhhmahr
Rimen (fakut'ta ,-#lrJl II,73B Buhiri'dan e fersah mesafede,
Rimeni) flunbrin yakrnrnda. Sem'ini'nin
zamarunda bu kiiy harabelerden
ibaretti.
Razminih ,r-Ut rJl BuhirA'dan I fersah mesafede.
Rekiind 6-6)l Semerkant civannda.

Restagfer (Yakut'ta Ctt}> )l Il,77B igtihan civannda, belki Rustufagn


Restagfir) yahut Rustagfagn'rn aynrdrr (bk.
a$.).

RezmAz yahut c;Jll II,776 Semerkant'dan 6 yahut 7 fersah


Rezmin mesafede.
i*ina" ile Kuginiye arasmda.
Rigdem0n (Yakut'ta jyu"")l II, 888 Buhiri'dan 4 fersah mesafede.
Rigadm0n)
Rihgan (Yakut'ta 6-*.)l II, BB5 Sem'ini'ye giire Semerkant civann-
Rihagn) da.
Rivert0n J-r*)l II, Bgr BuhirA civannda; on diirdiincii
astrda Bahieddn Nak$ibendi'nin
ikametgihr olarak adr geger.
Rivde yahut Rivd 6ti)l II, Bgo Buhird civannda.
R0zfagked (Yakut' 6r<ii;rJt II, 833 Semerkant civannda.
ta biiyledir) (aym;
,.9.rS;t:j,
yenne
yanl$
yazrldr-
$rbelli-
dir).
Ruffin i-i)l II, 7fi Semerkant civannda.

Rtistufagn ffakut'ta Gri:-)l II,77B Semerkant civannda, gimdiki Beyli-


Rustagfan, belki Ata kiiyii, orada Ebu'l-Hasan Ras-

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvEMUNNEHR,IN COCRAFI OZNIIiT.NNi r39

Kaymkhr
Isim Sem'6nt fafut Apkhmahr
Rustagfagn yerine tali$irii'nin (aynen) mezan var;
yanhg yazrlmrg) Sem'ini, buna Ebu'l-Hasan Ali b.
Sa'id er-Rustufagni admt verirffi.

SAgarc .?-p!l III, I r Semerkant'dan 5 fersah mesafede.


istitt- civannda6l.
SArk6n ..3,f,tJl ilI,g Buhiri'mn ziraat yaprlan biilgesin-
de.

Sebezm0n, Siibezm0n g;,-t -Jl III, 3r Buhfuf'dan yanm fersah mesafede.


yahut Sebez0n
Sebireyahut Sibire c#l III,36 Buhiri'mn ziraat yaprlan biilgesin-
de.

SekAn yahut EskAn 3t<*Jl lII, Io6 Erbincan civannda.


Sekbiyin or*clr III, ro6 BuhAri civannda, Bemickes yakr-
nrnda (bk. s. ro5).

Semican ,r+.+-Jl Ill, t47 Semerkant civannda, Merv yakrnrn-


' da (? - Sem'Ani'de biiYledir).
(Yakut'ta ,r-"*:.;-Jt III, 16z Ugr0sana'da. Semerkant yakrnrnda
Senciifin
Sencefin) - (yani belki B0rnamez biilgesinde,
bkz. yk., s. g).
Sengbis yahut il*(r*lt III, 168 Erbincan civannda.
Sengebis

Serder a-1:r)t IlI,74 Buhiri civannda.


Siyire yahut Siyize cajll lll, zo7 BuhirA civannda. Belki Sebire'nin
ayntdr.
Subizguk .r+Ul III, 36 Buhiri civannda.
460 Bkz. Vyatkin, Matcria$,4g.
*t K.$. Vyatkin'in vendili gibi (Scmctkant Vit6lai Rchbcri, VI, z5z):
usigarc, Zerelgan
vadisinde Semerkant'rn kuzey-batrsrnda, Yengi Kurgan kiiyiindcn takriben 4 fersah mesafede
bulunuyordu. Orada bugiin biiyiik bir sahayr iggal eden harabeler ve mezar taglan
giiriilmcktedir". Sigarc, t.rihitrin en marnur devrini, Ozbek hikimiyeti altrnda (bilhassa Ci-
niler'in) ayn bir emaretin ba5gehri oldu$u zaman yagamrgur.

Eskikitaplarim.com Karagz
r40 V.V. BARTHOLD

Kaynaklar

Isim Sem'6nt Takut Apklamahr


Su$din III, 94 BuhirA civannda.
(Umrini'den)
Surmiri c,sv/l II,8z Buhiri'dan 3 fersah mesafede

Sithan &tJl III, rB3 BuhArA civannda.

SOyenc IlI, zoz BuhAri civannda.

Si.ifredin (Yakut'ta
SiifrAden) gb,iJl III, 97 Buhiri civannda.
Siirhket 6*;t llr,7z Semerkant GarcistAn'rnda (yani
belki Yukarr Zerefgin dalltk biilge-
sinde). Siirhket, Avfr tarafindan
Mecdeddin Adnin'm do$dufu yer
diye zikredilir (Liibdb,I, r 7g).
Si.itifagn yahut
Siitifagne stri::^Jl III,39 Buhiri civannda.
Si.itiken ,r*Jl III,39 Buhiri civannda.

$ibcen (Yakut'ta #tiJl IIl, zz5 Semerkant civannda.


$ibecn)
$dvkin Ill,245 Buhiri civannda.

$emidize Gi jJ*il\ lll, gz4 Semerkant civannda.

$erefden (mahalli ..)$lt BuhirA civannda.


teleffuzu $irefden)

$ikin gt-*Jl III,3ro Sem'ini'ye gtire Buhiri civannda-


KitubA'LKandda (bkz. Yk. s. 17) bu
kiiyi.in Kig'e iit olduSu beyan edil-
migse de kenarda tashih edilerek
do$rusunun Buhiri civannda bu-
lundu$u yazrlmrgtrr.

$ikistin gL:-*CJl III, 3r r igtihan ile Kuginiye arastnda.

$rgivg0n O*su;j,l III, 352 Buhiri civannda.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Ozer.lirr.nni ,4r

Kalnaklar
is;n Sem'6nt Takut Apkhnahr
$rvin glf>ll III,35z Buhiri civannda, Bemickes yakr-
runda.

$iyi yahut $iyin jtJt ttt, 345 Buhiri'dan 4 fersah mesafede.


$0hnnk (Yakut'ta ;it-lt III,333 Semerkant civannda.
$0hanin)

Tdfrza c9;l:Lll I, Blo Buhiri civannda.


Tegime III, B3z Buhiri'run ziraat yapian biilgesin-
de.

TahsAnckes ,r(it-*tt I, BzB Semerkant civannda.


Tahsi ,J+*:Jl I,8a8 Semerkant'dan 5 fersah mesafede,
Abgir biilgesinde.
Tarab glyl-LJl llI,4B7 Buhiri civannda, Hunbffn yakrnrn-
da.

Tilzan ;}iUJl I, Bro BuhirA civannda (belki BXdan'rn


aynrdrr).
Tirvih e\-ll
Tervih yahut I, 833 Buhiri'dan 4 fersah mesafede.
yahut TerAha veya
Teziha ffakut'ta ve 8+l
Teriha ve Tumihi .f\t6l III, 534
mahalli telaffuzu
Terdhi yahut Tirihi)
fim I,9oB So$d'da bir kiiy.
liUntit-faUn'e dayanarak: de Goe-
je'nin negrinde yoktur).
Tfisen e"Pl III,56z Buhiricivannda.
T0skis (Yakut'ta .,"t<-ll [, Bg4 Semerkant'dan r fersah mesafede.
T0sekAs)

T0z .till I, B9r Semerkant'dan 3 fersah mesafede,


Vezir yalanrnda.

Eskikitaplarim.com Karagz
r42 V.V. BARTHOLD

Kayakhr
Isin Scm'6nt Takut Aaklamahr
Tiimter I, B73 Buhiri civannda.
Tiimtigkes I, 874 BuhArA civannda.
Tiirbin il+ll I,833 Semerkant'dan 5 fersah mesafede,
Ferenkes yakrmnda.

Ttimivez g;!1tjll I, 844 BuhAri civannda.


Tiiqkideze I, B5z Semerkant civannda.

Udrna jr_1Yt I,3g Buhiri civannda, Cifer (? Gifer)


biilgesinde, aynr isimdeki arkrn ke-
nannda (bk. s. t47).
Uruhs cf.,Y| I, tg7 Semerkant'dan 4 fersah mesafede,
$ivdir da$lan yakrnrnda.
Usmend (Yakut'ta .g.r;r")l [, 265 Semerkant civannda.
Esmend, yahut
Semend)

Vibkene (Yakut'ta tstrt IV, B7z BuhAri'dan 3 fersah mesafede; ibn


Vibekne) Batt0ta'da, Hirezm'den BuhArA'da,
seyahatrnda adr geger62; gimdiki
Valkend.

Vanandfin grs,ll IV, gr4z BuhAri civannda, Harimkim arkr


kenannda; Sem'ini, BerrAniye'den
diinerken orada kalmrgtrr (bk. yk. s.
r zB).

Van0fag egj)l lY,g4z Taviiizyahnrnda.


Van0fah lY,g4z Buhiri civannda (Van0hg'rn aynr
oldufu bellidir).
Yazdgar cfl;jl IV, 9z6 Semerkant civannda.
Vezvin e.il)l IV,9z6 BuhAr6 civannda.

{2 ibn Batt0ta, III, rr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Ozr,llirr.r,ni r43

Kayaklar
Isim Sem'6nt fakut Aaklamalar

Wbevd (Yakut'ta
Veybevze) 6r9jl IY,944 Buhiri civannda.
Yesirkes -{Al IV,tozI Semekant'dan t fersahmesafede.

Y0gank &-;t IV,ro44 Semerkant civannda.


Y0hasfin (Yakut'ta
Y0hagun) j*At IV,ro43 Buhiri civannda.
ZabagduvAn yahut
Sabagduvin gl1l-ri.trl II, gr4 BuhirA civannda.

ZAgarsen (Yakut'ta f -plJl II, go7 Semerkant yahut Nesef civannda.


ZAgarsevsen)

Zahineve qg-*+-rJl ll,7t7 Semerkant'dan 3 fersah mesafede.

Zimisen yahut II, gog Buhiri civannda, Bagka yerde


Zimisene (Mu'cem lI, 739) Yakut Zimisen
geklinin (Umrini tarafindan) Rimi-
san kiiyiinden tahrif edildifini siiy-
ler (bk. yk. s. ).
ZAvir a:sl)l II,9ro igtihan civannda.
Zdz$akut'taZdr) a;llt II, 9o6 igtihan civannda.
Zekin - II,93B Semerkant civannda,
.rKJl Zermdn ile
Kemerce arastnda (bk. yk.).

Zemmd ./Jl ll,7zt Semerkant'dan z fersah mesafede.


Zend 6-s jl I[, 95r Buhiri civannda.
Zenderrnisen jl II, g5I Buhiri civannda.
Zerahg '4rs
u,:,;rll II, gz3 Buhiri civannda.
Zer'ayne G*)il II, 7Ig Buhiri civannda.
Zerengere yahut af _tjl II, 926
Zerencere

Eskikitaplarim.com Karagz
t44 V.V. BARTHOLD

Kaynaklar
isim Scm'6nt Takut Aaklamahr
Zerkerin Jlt':)l II, gz5 Semerkant'tn B0zmican biilgesinde.
de.

Zerfr&ze 6 s.ts.r)\ II, gz8 Semerkant'dan 4 fersah mefede,


Kig gegildi yakrnrnda.

Zibedvin jl;-t 1-tJl ll,727 BuhAri civannda.


Zimlik lYakut'ta
Zimlika) & j\ gr44 Buhdri civannda.

13-Kegke-Derya vadisi
BuhArA ve Semerkant'r Belh ile birlegtiren yollar Kegke-Deryi vadisin-
den geEerdi. Zerefgin vadisi kadar iinemli olmadr$r halde verimliligi dik-
kate de$erdir. Yeni zamanlarda, Zerefgan vadisinin en zengin krsmr Qarhk
Rusya'ya ilhak edildi$i srralarda Kegke-Derya vadisi Buhira hanh$rnrn za-
hire anbarr idi. Kargi gehri de BuhirA biilgesinin ikinci gehri sayrlrrdt.
Nehrin gimdiki adryla miinasebeti belli olan Kegk-rfid adr, ibn Hav-
kal'a giire,oul Ki$'in gtiney kaprstntn tjniinden geEen nehrina6a kayna$tntn
bulundu$u biilgeye iitti. Kuzey kaprsr iini.inden geqen Esr0d adrnda bag-
ka bir kolu, Siyim yahut Sinim da$lanndan akardr. Bu ismin Karata$-
Deryi'nrn Erktr$r da$lara iit oldu$unu giirdiik. Binaenaleyh da$ silsilesi-
nin biiti.in kuzey krsmrnr igine almast mtimkiindiir. 77o ytllanndaa6s Mu-
kanna ile taraftarlanntn st$tnarak Araplar'rn hiicumlarrna bir kaq yrl baga-
n ile kargr koyduklarr kale, Siyim da$lannda idi. Once adr geqen qaylar-
dan baqka gunlar da zikredilmigtir. CAc-rfid, Kig'in kuzeyinde bir fersah;
gimdiki Uyzel; sahilinde bugiin Kitab gehri bulunmaktadrr. Hugk-rfid,
Kig'in giineyinden bir fersah mesafede; bugiinkii Krzrl-su yahut Yakka-

a63 ibn Havkal,376.


464 (324) ve Mukaddesi (z8z)'de Nehrii'l-kassirin. Yazmalarda ise kanal ile biti-
istahf
gik kaprya Nehrii'l-kassabin adr verilmektedir. Farsga terciimelerde R0d-r KazurAn (ArapEa
kassir'rn kargrhfr) ve R0d-i Kassibin adlannr giiriiyoruz'
isyamn bagladr$r ve bittili yrllar, kaynaklarda de$igik olarak verilmekedir. Mukan-
a65

na,mn, kalesinde on diirt yrl saklandt[r hakkrnda Nargahi'nin rivayetini (72) Bir0ni teyid et-
mektedir ( Ciro nohgb, Sachau negri, z r t, terciime I 94).

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZELLiKLERI r45

baf-Deryi; HuzAr-rud, Kig'in gtneyinden sekiz lersah mesafede, bugiinki.i


HuzAr-Deryi yahut Katta-uru-D erya*u.
r4-Kig ve Ki9 biilgesi
Kiq qehria67, bugiinki.i $ehrisebz (mahalli siiylegiye giire $aar-sabiz)'dir.
Ya'kubi'ye inanrlacak olursaa68 bir zamanlar So$d'un en iinemli gehri sa-
yrlrrdr. SAminiler devrinde harabeye yiiz tutmugtu. Bunun sebebi muhte-
melen Semerkant ile Buhiri'nrn yiikselmesidir. Orada da ahgrlageldifi gi-
bi diirt kaprh bir qehristan vardr: r) Demir kapr, z) Ubeydullah kaprsr, 3)
Kasaplar kaprsr, 4) ig gehir kaprsr. Bu kaprlann yerlerini tayin edecek bil-
giye sahip defiliz. Ancak nehrin adr, Kasaplar kaprsrnrn giiney kaprsrnda
oldu$una delil sayrlabilir. Siminiler devrinde gehristan ile kale harap bir
halde idi; mesk0n krsmr rebaddan ibaretti; rebadrn iki kaprsr olup biri drg
qehre, titeki de BerkenAn kiiyiine giderdi. Berkenin kiiyi.i gehrin tam ya-
nrndaydr. Rebadrn yanmda yeni bir qehir kurulmaktaydr. $ehrin gevresi
iigte bir fersah (takriben r,5 mil)) uzunlu$undaydr. Evler kerpiE ve a$aq-
tan yaprlmrgtr. $ehristanda hapishane ile cami, rebadda gargrlar bulunu-
yordu. Valinin sarayr gehristan ile rebad drgrnda, Musalla, yini bayram
namazlnln krhndr$r yerin yanrnda bulunuyordu. Kig'in havasr srhhate za-
rarh kabul edilirdi.
ibn Havkal, Kig vilayetinde t6 kaza adr sayar: r) MiyAn-Kig, z) R0z,
3) Belinderin, 4) RismAyin, 5) Keqk, O ArA, 7) B0zmican, B) Siyim (ya-
hut Sinim),9) Argin, ro) Cic-r0d, rr) Huzir-rid, rz) HuzAr, 13) S0r0-
de, 14) ig Seng-gerdek, 15) Drg Seng-gerdek, 16) Miymurg. Bu kazalarrn
sayrldrklan srra ile mevkilerinin bir miinasebeti olmadr$r agrktrr. Kazalann
adlarr, gimdiki Huzar Begata, hatta Seng-gerdek nehrinin vadisi bile Kig
vilayetine dahil oldu$unu ortaya koymaktadrr. Halbuki Seng-gerdek gehri,
yukanda giirdi.i$iimiiz Sib_L.(s. 78) Saganiyin gehirleri arasrnda zikredilir.
Kegk-rdd ile Siyim kazalan belki Kegke-Deryi'nrn yukarr taraflannda idi.
Muhtemelen Miyin-Kig adr, Kig gehrinin dahil oldu$u biilgeye, S0r0de
466
Asrl nehire Qinlilerce Ta-mo denildifi gibi (Chavanne, Doatmmts, t46) Zafer'
nime'de de (I, r5B) buna yakrn olarak Ti.im olarak gegmektedir.
a67 istahri,
324; ibn Havkal, 375 vd. d.; Mukaddesi, z8z. ismin do[rusu Kigg'dir. Ya-
kut tarafindan (Mu'ccm, lY, 274) ibn Mak0la'ya (yukanda s. rr) dayanrlarak mahalli telif-
fuz Kiss geklinde verilmektedir. $imdi Keq geklinde siiylendi$ini dil,tag srfatrndan anlamakta-
yrz (Keg-i dilkeg). $imdiki isim ($ehrisebz 'Yegil gehir') ilk defa on diirdiincii yi.izyrl sikkele-
rinde giiriiliir.
468
Ya'kubi, BuWdn, zgg; krg. Marquart, Db Chronologb, SZ. Qin kaynaklanna dayana-
rak Marquart, gehrin ancak yedinci yiiryrlda kuruldufunu siiylemektedir (Erinshar. 3o4).
F. t0

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD
'46

ismi de, Ars0d yahut Sur0d nehri kryrlarrndaki sahaya aittifte. Huzir ka-
zasr en btiyiik tineme sahip olup S0bah470, Nevkad-Kureyg ve iskifagn
(yahut iskifagan) gehirlerini ihtiva ediyordu. S0bah, istahri'ye g6rea7r, Ne-
sef ile Belh arasrndaki anayol iizerinde, birincisinden bir merhale ve ibn
Havkal'a gtireaT2 Kig'ten iki fersah mesafede idi. MJ. de Goeje'nin fikrine
ra$men sonuncusunun yanhg oldufu giiphesizdir. "iki tersah" yerine is-
tahri'deki gibi "iki menzil" okumak lazrm geliyoraTl. Bu esasa dayanarak
S0bah'rn gimdiki Guzar (Huzar diye yazrlmasr daha do[ru olur) mevkiin-
de oldufu tesbit edilebilir. Sem'dni'ye giire Nesef ile Sffbah arasr alu fer-
sah idi. Nevkad-Kureyg, Kig'ten Nesefe giden yol i.izerinde, istahd'ye giire
Kig'ten beg fersah, Sem'Aniye giire ise Neseften alu fersahaTa mesafede,
belki bugiinkii Kara-ba$ kiiyiiniin yerinde idiaTs. iskifagn, Stbah'tan bir
fersah uzakhkta, Neselten de biraz daha uzakta idi. Bu isim muhtemelen
Eskiba$ kiiyriniin adrnda devam etmektedir. Sem'ini'nin zamanrnda
Nevkad-Kureyg hih biiyiik bir kiiydti.

15-Nesef ve Nesef eyaleti


Nesef ismininaT6 Araplar tarafindan Nahgeb'den tahrif edilerek ahndr-
[r anlagrhyor. $imdiki adr olan Kargi, ancak on diirdiincii yiizyrlda Qa$a-
tay hinlanndan Kabak tarafindan gehirden iki buguk fersah uzakhkta bir
saray yaptrnldrfr zaman verildiaTT. (mogolca Kargi saray manAstna gelmek-
tedir). Onuncu yiizyrlda Nesefin gehristanr olmadr$r anlagthyor, qiinkii
co$ra$acrlar yalnrz rebad ile kaleden bahsederler; bununla beraber
Sem'Ani ve Yakut, Nesefin gehristanrndan bahsederlerais. $ehrin diirt ka-
prsr bulunuyordu: Neccir (belki Buh6ri), Semerkant, Kig, G0bdin. Son

{e Son gekil Mukaddesi'nin bir yazmasrnda bulunmaktadrr. zBe.


a?0 (Mutcm,III, r8z) giire.
Sem'ini, ( &r)l kelimesinde) ile Yakut'a
a7t istahri,
337.
a72 ibn Havkal,4o3.
alr istahri,343.
a7a Sem'ini
cg-rill kelimesinde; Yakut, Mucen, lY, 825. Sem'ini, MiverAiinnehr'de
bir Nevkad daha oldu$unu stiyler ve biraz ileride bu isimde iki ktiy zikreder: Nevkad
HurdAhur (bu da Nesef biilgesinde) ve Nevkad S6vef (?); bunlar Yakut'ta Hurdihun ve
Size geklinde geger.
a75 Nevkad kiiyii on
sekizinci yiizyrlda bile Muhammed Velh Kerminegi'nin Tu|fctiiX-
IldniSinde zikredilir. Krg. Barthold, Omshcnir Turkestona, rz6.
a76 istahri,
325; ibn Havkal, g77 vdd.; Mukaddesi, e8z vd.
471 Pi6s
dt h Croit, I, 95; /ofu-nnnc,l, r t r .
a78
Scm'ini ,r:,dl kelimesinde; Yakut, Mu'cmt,IV,458.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVEMUNNEHR'iN COCRAFI OZELLiKLER| ,+7

isim Neseften iki fersah uzakhkta bulunan bir k6ye iitti47e. Nehir gehrin
ortasnda akardr. Nehrin sahilinde "Kiiprii bagmda" valinin sarayr bulunu-
yordu. Cuma camii, G0bdin kaprsr yanrnda, bayram namazr lahnan yer
Neccir kaprsr yalanrnda, garjrlar ise saray ile camiin arasrnda bulunuyor-
lardrm. $ehrin bulundu$u biilgede Kesbe ile Bezde admda iki biiytik kiiy
olup her ikisinin de camileri vardr. Neselten daha biiyiik olan Kesbe, Bu-
hiri'ya giden yollardan birinin diirt fersah uza$rnda bulunuyordu. Kesbe,
Neselten alu fersahasl ve BuhirA'dan diirt giinliik mesafede KAlif yolu i.ize-
rindeydias2. Kiiyler on ikinci asrrda kaynaklarda zikredilmektedirler. Kes
be'de o zaman bile cuma camii vardra83. Bezde saflam bir kale idia8a.
Akar sulan yetersiz olmasrna rafmen Nesef civannda gok kiiyler bulunu-
yordu. Keqke-Deryi'nrn sulan Nesefe her zaman ulagamadr$r gibi bagka
nehir de yoktu. Tarlalar kuyu suyu ile sulanrr, daha gok ya$mur beklenir-
di.
16-Nesef'ten BuhirA ve Semerkat'a giden
yollar
BuhAri'dan Nesefe seyahataEs (takriben doksan mil, Mukaddesi'ye
giire otuz fersah) diirt giinde yaprlrrdr. Aradaki menziller Karig0na86, Mi-
yinkil ve Miymurg idia87. Sem'ini, Buhiri'ya diiniigii srrasrnda Miy-
7e Sem'ini'dc btiyledir.(,r+#l kelimesinde). Yakut'a g6re (Mu'cem, III, 8eo) bir
fersah mesafede. Gtbdin, on altrncr asra iit bir vakfiyede (Asya Miizesi yazmasr, e 574 ag,
vr. 78b) Nescfin "yukan k<iylerinden" diye zikredilir; belki gehrin dofusunda.
am Nahgcb'in Mogollar'dan iinceki devre iit harabelerine gimdi
$ulluk (yahut ltrgrz
telalluzuna giire $ulduk denilmektedir). Kr$. L. Zimin, Prot. Turk. baj. XXI, ro3 vd. ve
Logofet, Y gorah; na razoinah Suiary (Petersburg Igr3), 583. Harabeler gimdiki gehrin 16
verst k'rzeybahsrndadrr. Mehdi Hin, Taih-i il1dir $6i (Tahran n6r, 324) ve Muhammed
Vefa Kerminegi, Asya Miizesi yazmasr (c 5Br b, vr. r7b) bu harabelerdcn bahsederler. Kar-
gi'nin on dtirdiincii yiiryrla iit harabeleri, qimdiki gehrin giineyinde, demiryolu istasyonu
yakrnrndadrr ve DahhAk-r MArin adrnr tagrmaktadrr; L. Zimin, hol. Tu*. rtryL XXI, Io3
vd. ve Castagni , arn cs/, 27.
4t istahri, 343.
482 Mukaddesi,343.
a83 Sem'ini, 6r.Al kelimesinde; Yakut, Mu'cem,IY,273.
ae Sem'Ani, dtrl kelimesinde; Yakut, Mu'ccm,l,6o4.
a85
istahri, 337.
a& Bu isim muhtemelen Ferig0n yahut Fericin geklinde okunmahdrr. Bahieddin'in
hal tcrc0mesinde "Feracun ormanr" (bige-i Fer6cfin) adr geger; Eniti't-T6libin, Petcrsburg
Universitesi y.vmasl, 386, vr, r7t'.
{87 Mukaddesi'nin yazmalanndan birinde
$45) Miyinkal ile Miymurg arasrnda bir
menzil daha zikredilir (Ribit-Astdne); bu hesaba gtire BuhArA'dan Nesefe yolculuk beg giin
siiriiyordu.

Eskikitaplarim.com Karagz
r48 V.V. BARTHOLD

murg'da kalmrgtrr; biiyiik ve mamur bir kiiy oldu$unu belirtir. Kesbe'den


geEen bir yol daha zikredilir. Mukaddesi, Bezde'den gegerek Buhiri'dan
Kilife giden bir yoldan bahseder (dokuz gi.inliik). Aradaki menziller gun-
lardr: r) Cikem, z) fubatr atik, 3) Sa'id'in kuyusu, 4) Bezde, 5) Rrbat-r
Hirin, 6) Buhirihlar kiiyii, 7) Hirezmliler ktiyii, B) Balhin. Buhirihlar
ve Hirezmliler ktiyleri muhtemelen Ceyhun'daki Buhiriyin ve HArezmi-
yin gegitleri olup Mukaddesi bunlan bagka yerde zikretmigtirass. Bu yolla-
nn hepsi, gimdiki gibi rssrz yerlerden gegerlerdi. Nesef ile Ceyhun arasln-
daki arazi de biiyle rsstz idia8e.
Neseften Kiq'eaeo (iig giinliik) ve S0bah'a (bir gi.inliik) yollar vardr.
S0bah'tan (Huzar) gegen yol, oradan sonra da$rk araziye giriyordu.
S0bah'tan Didegiaer ktiyii bir giinliik, buradan da Kendek ktiyii yine bir
gi.inli.ik mesafede kabul edilirdi. Neseften gelen yol ile Semerkant ve
Kig'ten gelen yol Kendek'te birleqirlerdi. Semerkant'tan Ki$ iki gtinlilk
uzakhkta sayrlrrdr. Mukaddesiaez bu gehirler arasrnda Dirizdeh menzilini
vermektedir; da$lann giineyinde oldu$u anlagrlmaktadrr. Qiinkii Sem'ini
ve Yakutae3 bu kiiyii Nesef viliyetine dahil ederler. Kig ile Semerkant ara-
srndaki geqit, Araplar ile Tiirkler arasrnda yaprlan btiyiik savaglardan biri-
ne sahne oldu$u iEin Arap fetihleri tarihinde meghurdur. aea. Muhterika
kiiyiinden gegen bir yol daha vardr. Kiiye, Arab kumandanlanndan Habib
tarafindan yakrldr$r igin bu isim verilmiqti (Habib, bir BuhirA ordusunu
yendikten sonra, o srrada Kig'i kuqatmakta olan babasr Miihelleb ile bir-
legti, Bo/69g)ae5. Bununla beraber Taberi, eserinin bagka bir yerindeae6
kiiytin yrkrlmasrnr Kuteybe'ye isnad ederek olayr 9r (7ro) yrhnda giisterir.
Kiiye ewelce Faryib (yahut Karynt) denilirdi. 73o yrhnda Araplar, Muhte-
rika iEinden gegmediler, qiinkii etrafi stk ormanlarla kaph oldufundan
Tiirkler tarafindan atege verilir diye korkuyorlardt. Araplar krhgtan gegiril-
meyi ategte yanmaya tercih ederlerdiaeT. Muhterika'run da$lann kuzeyinde
as Mukaddesi, egz.
a8e Mctinbr, 8z (Cihin-ndme).

a$ istahri,343.
aer istahri'de (337),rf :1.: ve,r+ J,-) gekillerinde yazrlmrEtr.
ae2 Mukaddesi,
342.
ae3 Sem'ini,,rr:-;r.tJl kelimesinde; Y akut, Mu'ccm, ll, 5ffi .
aea Marquart, Db Chronologic,15.
ae5
Taberi, I, ro4r.
a% Taberi, ll, rzzg.
ae7 Taberi, II, 1533.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIiKI.TNi

oldu$u anlagrlmaktadrr; qiinki.i Hiflulr Abr0 tarafindan Semerkant vilayetine


dahil edilmigtiraes. Faryib isminin yukanda adr gegen Farib kiiyii ile
miinasebetinin olup olmadr$rnr stiylemek gtigtiir (bkz. Zerefqdn vadisindeki
kiiylerin alfabe srrasiyle listesi).
Kendek, Kiq'ten tig giinliik yolda idiaee. Kigi-uru-DeryA vadisinde ol-
masr muhtemeldir. Belki de Karahoval kiiyiiniin yerindeydi. Sem'ini ve
Yakut'ta adr geEmez. Anlagrldrfrna giire Sem'ini bu dafhk biilgeyi ziyaret
etme$i ihmal ederek Neseften Kalif yoluyla Tirmiz'e gitmigtir.
Sem'ini'nin (ve ona uyan Yakut'un) Kig'e elbette daha yakrn olan kiiyleri
bile Nesef biilgesinde gtistermesinin sebebi belki bu suretle izah edilebilir.
Timur'un Seferleri tarihindesm adlan tamamryle de$igmigti. En gok adr
gegen yerler qunlardrr: Tengihirdm kazasr; Qekdilik yahut $ekdilik nehri
(bugtinkil Kigi-uru-DeryA) kollan Kitlig'te birlegirlerdi; Demir kaprnrn ku-
zeyindeki Qekgek mevkii, bugiinkii Qekge vadisidir; aynr adr tagtyan dere
burada akardr.
Kendek'ten bir giinde meghur Demir kaprya gidilirdi; farsqa Der-i
Aheninsor, bugi.inkii Buzgala gegididir. Gegitten Tirmiz'e iig gtinde varrlrr-
dr. Aradaki menziller RAzik ribatr ile Higimgird idi (s.77). Mukaddesi'de
Rizik nbatr ile Hiqimgird isimleri bulunmayrp bunlarrn yerine Karna
kiiyii geqmektedir. Demir kaprdan Saganiydn'a (Danav) bir yol daha vardr,
bugiinkii Baysun'dan gegerdi. Buhiri ordusu 948 yrh sonbahannda bu
yoldan gegmigtirs02. Kig'ten Saganyin'a Seng-gerdek vadisinden gegen bir
yol bulunuyordu. Bu yol altr giin siiriiyordu.
Sem'ini ile Yakut'un eserlerinde Kegke-Deryi vadisinde ve bilhassa
Sem'ini'nin iki ay kadar kalmrg oldu$u Nesef civannda bulunan bir kaE
kiiyiin isimleri bulunur (bkz. s.36). Bunlara ilave olarak Nesef gehrinin ba-
zr mahalle ve sokaklanntn adlan da belirtilmiqtir' Bu isimler qunlardrr.

Kayakhr
Isim Scm'6nt Takut Apkhmalar
Afurin jlill
zr
[, 64 Neseften I (Yakut'ta e) fersah me-
safede.

Andedi a;)$)l I,372 Nesef civannda.

aesel.Mu<affei1a, 15, I8; ai rit:t'rnn yeine ai';:e gekli kabul edilmelidir.


aeeMukaddesi'ye giire (342) yalruz bir menzil, fakat buna imkin yoktur.
5N P;t;t fu la Croix, I, ro8 vd. d,., rzg, tz5, rz8; (afcr-ndmc, I, Iz3 vd. d., r4o, r4z.
sor Ya'kubi'de (Buldin, zgo)
5o2
'*a!t>
Mctinbr, S (Gcrdkil.

Eskikitaplarim.com Karagz
r50 V,V. BARTHOLD

Kaynaklar
isim Sem'6nt Takut Aoklamahr
Angemisen &ft c.\lt [,38o Nesef civannda.

BAyin c.lt{Ul I, 4BB NesePte bir sokak ve mahalle.


BegtAn glriJl I,6z8 Nesef civannda.

Bethuddn (Yakut'ta
ButhadAn) gu*.Jl I, 4BB Negef civannda.
Birin I, 7Be NesePten t fersah mesafede.
Buzgim vll I,6o5 Nesef civannda.

Ctbak nJr ll, r4z Nesefte bir mahalle. Aynr isim


e .J'
Merv ile NigiP0r'da meyve vs. sa-
trlan kiigtik gargtlara ve hanlara
(kervansaraylar) da verilirdi.

C0ybdr csh*l II, 163 Neselte bir sokak (sikka) ve mahal-


le. Sem'ini orada bulunmugtu.

Cuvik II, 164 Nesefte bir


mahalle. Sem'ini
Cuvik'ten, Baalbek'te bir sokak di-
ye bahseder.

Diicdken ,Ft--ttt II,55r Nesef civannda.

Fenked a;.r(*;Jt III, gzo Nesef civannda. Sem'ini, buradan


gegtigini zannediyorsa da emin de-
fiildir.
Ferh0rdize ,f ;.t,r-ll III, B7o Neseften z (Yakut'ta r) fersah, yu-
kan biilgede. Sem'ini orada bir ge-
ce kaldr.

Fickes yahut Ficekes .r:(,-*ilt III, 926 Nesef civannda.


Fiiveydin III,9z4 Nesef civannda. Belki Guveydin ye-
rine yanhghkla yazrlmrgrr.
Gardiyin (Sem'ini'-
Gardyin)
de jt-:ll IIl,7B4 Kig civannda.
Gazneyin iu;Jl III, 798 Kig civannda.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl Oznllixl.Eni r5r

Kaynakhr
Isim Sem'6nt Takut Aqkhmalar
Hagyendize (Yakut'-
ta Hagindize) a
S;t;ll ll, 447 Nesef civannda.
Ffugmincekes ,r<+:.i!l 11,446 Kig civannda.
Hug0nencekes ;Kir*t II, M7 Kig civannda, Semerkant kiiylerinin
yakrnrnda; bu kiiy ewelce Semer-
kant vilayetine dahildi.

Hffzyin yahut 3!j+l ll,4g7 Nesef civannda, G0dbin biilgesinde


H0ziyin bir kale.
Ibesen (Yakut'ta r#)l I,4r5 Neseften I fersah mesafede.
lbesn)
K6cer cs_raKll IY, zzz Neseflten z fersah mesafede.
Kalisi .s-)tijl Nesefte meEhur bir aile (yahut hi-
nedan).
Kdsen IY, zz7 Nesef crvannda.
Kermiigin (Yakut'ta
"i-t<l
Kermegin) .#-frt IY,z67 Nesef crvannda.

Ktibindi-Ma'kal cst*"(Jl IY,zg4 Nesef crvannda (Kebinde ve Ke-


bende geklinde de adr geger).
Margibin .3ti-Jl IV,499 Kig ovannda.
Misnin jU-It IV,533 Nesef crvannda.

Mucduvin (Yakut'- gl,J+l IV.4r9 Nesef crvannda. Sem'ini'nin zama-


taMecdiivAn) mnda harabelerden ibaret idi.
Mtde ,s1o-)l IV,67B Kig crvannda. Sem,ini, oraya gitti-
[ini zannediyorsa da emin defildir.
Muvin gl_rll Nesef crvannda.

Niyize .5j!t IV,854 KiE ile Nesef arasnda biiyiik bir


kiiy. Sem'ini, orada "so$uk ve kar'
iginde bir gece kaldr.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHQLD

Kayakhr
Isim Sem'6nt Takut Apkhmalar
Pedyine (Yakut'ta cSit{ll [, 5e7 Nesef ctvannda.
Bedyine)
Rigsirisne (?) Ya- e*\)l 1I,734 Neseften yanm fersah mesafede.
kut'ta Rigsirgenes3
Snkbedynzn (?) csfrt-rjLJl II[, I3 Nesef crvannda.
(Yakut'ta
SAkebdiyaz)

SAncen .'-i+Ul III, z3 Nesef ctvannda.

Serkes III, 8e Kig crvannda.


S0nec III, rg7 Nesef crvannda. Belki S0bah'rn ay-
nrdrr.
$argiyAn (Yakut'- jt"ir":Jl lll,277 Nesefte bir sokak. ismi, Buhi-
ta (Cargiyin) rA'nrn $arg yahut Carg ismindeki ti-
caretiyle meqhur ktiyiinden gelip
oraya yerlegen muhacirlere nisbet
edilmigtir(bkz. yk. s. Io4).

$AvharAn ffakit'- jl;ytJl IlI, 245 Nesef crvannda. On ikinci asrrda


ta $ivahrAn) ancak izleri kalmrqtr.

$rkes 6At III,35c Nesef crvannda.

$ff"y4" (Yakut'ta
$0ziyin) .i!_rll - Kig crvannda.
Tadyine iU-t:jl I, B3z Nesef ctvannda. Belki Pedyine'nin
ayrudrr.

T0ben ,"-ll I, BBB S0bah yakrnrnda.


Ustugdidize cs;zrl-r:")l I,243 Neseften 4 fersah mesafede. Sem'i-
ni Neseflten Buhiri'ya giderken bu
kiiyden geqti.
Utqund ffakut'ta
Utgend) a;-L-rYl [, tIz Nesef ctvannda.

s03 Yakut'ta harekesizdir; Sem'Ani'de yalnrz iSLJl "ljl kaydr vardrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNIIITI-ENI r53

Kaynaklar
Isim Sem'6nt Takut Apkhmalar
Varaggen (Yakut' G'74j1 [V, gzr Sem'ini'nin hkrince Nesef crvann-
ta Vargacen yahut da, belki Vaz$anc'rn ayrudr.
Vazagcen)

Varsif yahut Derb- CW jl IV, g3I Nesefte bir sokak.


Vassif
Vazgacn Nesef crvannda, Sem'ini'nin fikrin-
ce (bk. Varaggen).

Vene yahut Venec ,e-;l IV, g,4r Nesef crvannda; orada bir nbat
942 vardr.
Versin e:jt IV,gzo Nesef crvannda.
Yagni cAl lY,rozz Nesef crvannda. Sem'ini BuhArA'ya
giderken oradan gegti[ini zannedi-
yor.

Zdzek JtJt II,9o6 Kig civannda.


ZendiyA.(?)s Ya -
kut'-ta Zendine) .";ti-url II, 952 Nesef crvannda.

Zk0n (Yakut'ta
Zeyk0n) if--Jl II,966 Nesef crvannda.

Aynca KAsen kiiyiinde do$mug olan $eyh Eb0 Abdurrahman Mu'iz


b. Ya'kub'un (iilm. zrg/Bg4) hayat hikAyesinde Neselte Zihidler soka$rn-
da (Sikket'iil Zuhdd) yaptrrdrfr eski cami (el-Camiii'l atik) ile ribat zikredi-
lir. Bu sokafa bir zamanlar geyhe nisbeten Ebfi Abdurrahman sokafr de-
nirdi. Sem'ini kabrini ziyaret etmigtir.50s

rB-HArezm
$imdi, Ceyhun sahillerindeki vilayetlere dtinece$iz. Sol sahilinde uza-
nan ekili arazihin Amul'de bagladr$rnr giirdiik. Harezm'in birinci gehri Ti-
hiriye, Amul'un alt tarafinda beg gtinliik yolda idi. Aradaki menziller gun-

5oa Sem'ini. -.tj/\ ;1 ..^:Ul ..e .rJYlr,aynen dfl C* d<lt .Jl.rJly stul
505 Sem'ini, ,r;-KJt kelimesinde.

Eskikitaplarim.com Karagz
t54 V.V. BARTHOLD

lardrr: Vize, Merd0s, Asbds, Silhye yahut Sipiyes6 (basrh metindeki gibi
Silhne de$il). Son ktiyiin Timur tarihinde tekrar adr gegersT. Tihiriye,
muhtemelen Kentmengi harabelerinin yerinde idi. On birinci yiizyrldan
itibarenss Hirezm'in en giineyindeki gehrin Dargin oldu$u umumiyetle
kabul edilmektedir. Tdhitrye'nin alt tarafrnda iki gi.inli.ik yolda bulunuyor-
du. ikisinin arasrnda, tam yan yolda Cigerbend ktiyti vardr s. Burasr Bu-
hir6'dan Hirezm'in merkezine giden yolun Ceyhun'a yaklagtr$r yerde
idisr0. Eb0'l-Gazfdesrl DargA, Dar0gan yahut Dar0gAn-ata adr altrnda
zikredilir. (Bugiinkii Dargan-ata harabeleri). Onuncu yiizyrlda Dargin,
nehrin sol sahilinde GurgAnc'dan sonra en bi.iyiik gehir sayrlrrdr. VilAyetin
en giizel camii orada idi. Camiin iginde siislii ve tezhipli egyalar bulunu-
yordu. $ehrin baflan nehir boyunca iki fersah kadar uzanryordu. Sayrlan
beg yiizden fazla olan bu ba$lardan kuru iiziim ihrag edilirdi. Yakut da
Dargin hakkrnda bilgi vermektedir. Merv'den Hirezm'e giderken gehre
u$ramrgtr. $ehir nehirden iki fersah uzakhkta bir set iizerinde kurulmugtu.
Set ile nehir arasrnda halkrn tarlalan ve bahgeleri bulunuyordusr2. Ticari
ehemmiyeti biiyiik olan Cigerbend'de de bir cami vardrsr3.

Dargin'dan bir menzil aga$rda Sedvar gehri yer ahyordu (istahri'nin


basrh metninde biiyledir, halbuki gergekte Cigerbend gehri Dargin ile
Sedvar arasrndaydr. Bir cuma camii vardrsra. On yedinci asrda tekrar adr-
na rastlanmaktadr5rs (gimdiki Sedvar harabeleri). Daha ileride, bir
giinliik yolda meghur Heziresp gehri bulunuyordu. Bugiine kadar adrnr

5ft lstahri,
3or, 338; de Coeje, Das altc Bctt des O.rur, 95.
507 Petis de la Croix, l, z3z, z6o;
lafcr-n6mc, I, z96, z6I.
il Beyhaki,859 (burada rrE;.: yerine rJb;r okunma\dr; Mctinla,2g,4e finga).
s De Goeie, Das alte Bctt adh eserinde yazmalarda kabul etti$ni bildirditi okunuga
giire Cigerbend, DargAn ile Sed0r arasrnda bulunuyordu (bu son ismin dofrusu Sedvey'dir,
krg. Barthold, Omslnnie Turlustana" 8o). Bu giiriigii Sedvar ile Dargan-ata arasrndaki uzakhk
da teyid etmektedir. Bu durumda Cigerbend ile unehrin darlagu[r yerin" arasrnrn iig
giinliik yol olduiunu siiylemek yanhqtrr. Mukaddesi de Ceyhun'un gegitlerini sayarken Ci
gerbend'i Dargdn'dan sonra zikreder (zgz).
5t0 Mukaddesi, idi (Mukaddesi' 287).
343. Cigerbend nehrin sol sahilinde
5rf Ebu'l4izi, 277,
3@, 349,
512
Yakut, Mu'ccm, II, 567. $imdiki Dargan'ata'nrn A. Kalmykov tarafindan yaprlan
tarifi buna gok benziyor. hot. Tu*. fru7, XVII, 7o.
5t3 Mukaddeai, e8g.
sra Mukaddesi, zB8. Mukaddesi (286) bu gehri nehrin saf, sahilinde giisteriyorsa da bu
pek do$ru olamaz.
5ts Ebu'l4izi,34g.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN ooCRAFI OzCLI.IKLTNi r55

muhafaza etmigtir. HezAresp'ten iig fersah mesafede Kerderin His, ondan


da beg fersah ileride Hivesl6 yer ahyordu. Vilayetin bugi.inkii merkezidir.
HezAresp ile Hive arasndaki yol bir giinliik kabul edilirdi. Bozkrnn kena-
nnda bulunan Hive'nin bir camii vardr. Kerderin His ile HezAresp
miistahkem gehirlerdi. Ahgap kaprlan ve hendekleri bulunuyordusrT. He-
ziresp arkr Amul havalisinden baglardrsts. Kerderin His arkr Hezi-
resp'ten iki fersah mesafede, Hive arkr da daha aga[rdaydr. Mukaddesi'ye
gtireste. Heziresp ve Kerderin His arklannln arasl iki fersah idi. Arklann
en biiyii$ii Hive arkr olup gehre kadar gemiler iglerdi sm. On iigiincii
yiizyrhn baglarrnda Hive halkr hala $ani mezhebinden idi; halbuki
Hirezm'in difer gehirlerinin ahalisi Hanefr idiler52r.
Bu arklann baqlannrn alt tarafinda, Ab0kgi'da nehir da$hk bir bo$az-
dan gegerek orada iiEte bire iner; burasr gemiler igin tehlikeli sayilrdrs22.
Mukaddesi'ye giire523 "nehrin daraldr$r yer" Cigerbend'den iig giinliik
yoldaydr. Bahsedilen bofazrn Duldul-atlagan oldu$u agrktrr. Uq-gugak (ya-
hut Ug-ugak) ve igke-yar mevkileri arasmdadr. Burada nehrin genigli[i
35Bm'ye iniyordu. Bo$azdan tig fenah (ibn Havkal'a giires2a bir merhale)
aga$rda Givhire denilen ve Heziresp kanalmm iki misli olan kanal525 ne-
hirden aynhyordu. Eni beg zira derinli$i iki kame kadardr (bkz. s. gr).
Gire arkr bu kanaldan, bagmdan beg fersah aga$rda aynhyordu. Giv-
hAre'nin bagrndan altr fersah aga$rda, Ceyhun'un sa$ sahilinde Garabhag-
ne yahut Garamhagne gehri vardr; saf sahilinde uzanan ekili arazi ancak
oradan baglardr. Givhire kanaliyle526 nehrin asrl mecrasl arasrnda
Hirezm'in baggehri KAs'rn yer aldr$r biilge bulunuyordu. $ehir, Giv-
516 istahri,34r.
5r7 Mukaddesi, 289.
ttt
,J"l .!k istahri, Amul'un alt tarafinda beg giinlilk yolda olanTihiriye'nin mevkiini
tarif etmek igin aynr ciimleyi kullanrr (3or); binaenaleyh Heziresp kanahmn bagrntn o za-
man gimdiki Qarguy yakrnrnda oldu$u neticesine varmamp miimkiin dcfildir.
sre Mukaddesi, zgz.
5a lstahri,3oz.
s2f Yakut, Mu'ccm, ll,
5rz.
522 istahri,3o4.

523 Mukaddesi, 343. Bu rakam giiphelidir; kr1. yukanda s. t54, n' 5o9'
52a lbn Havkal, 354.
s25Kanallar hakkrnda bkz. istahri, 3or vd. d.
526Yakut'a gore (Mu'ccm, IV, z3o vd. fakat elbette yanhgtrr) Civhire kanah Dargin
yakrnrndan akardr: Yakut, Dargan'rn nehirden iki mil uzakta oldu$unu siiylemektedir
(Mu'ccm,II, 567; de Goeje, Das alk Bett, rt3).

Eskikitaplarim.com Karagz
r56 V.V. BARTHOLD

hire'nin yata$rndan on iki fersah mesafedeydi. Nehrin sol sahilinden ayrr-


lan arklardan bir mil52' (t/Z fersah) uzakhkta akryordu. Medri arkrnrn
bir mil kuzeyinde de VezAk arkr Gurginc'a ulagtrdr. Yezdk yata$rndan
Kis iki fersah mesafedeydi. Medri kanah Givhire'nin iki misliydi. MedrA
qehrinin mevkii hakkrnda bir bilgimiz yoktur. Sem'ini ile Yakut'a giire528
Fernifsin kiiyii oradan iki fersah uzakhktaydr.

rg-KAs
Hirezm'in eski baggehri Kis, asrl mecranrn saf sahilinde Hive'den bir
gi.inli.ik yoldaydr52e. Yakut'a giire530, Kis ismi, Hirezmliler tarafrndan boz-
krrdaki siper yahut hiiyiiklere verilirdi; binaenaleyh Orta Asya'da bugiin
kullanrlan Turtkul 53r kelimesiyle aynr manAyt taqlyordu. Arap istilisr zama-
nrnda gehir iiE krsrmdan meydana gelip en miistahkem ktsmr, yini kale,
Fil yahut Fir adrnr tagryordu 532 Birfini'ye giire Fir'in etraftnt aynr yiiksek-
likte birbirine paralel iiq duvar Eeviriyordu. Hirezmgihlar'tn sarayl, biitiin
istihkimlann iizerinden yiikselerek on milden fazla mesafeden gtiriilebili-
yordu. Kale kerpig ve tu$ladan yaprlmrqtr 333. Bu kaleyi Ceyhun'un sulart
yavag yava$ tahrip ediyordu. istahii'nin zamantnda53a kale ile eski qehrin
tamamr terkedilmigti. Eski gehrin kaprlarrnr sular giitiirmiigtii. Kale tama-
men ykrlmak tehlikesiyle kargr karqrya idi. Halk harabelerin do$u tarafrn-
da kendilerine evler yapmrglardr. Kalenin yanrnda cuma camii, Hirezm-
gihlar'rn sarayl ve hapishAne yer ahyordu. $ehrin ortastndan akan arktn
iki tarafinda Earqrlar bulunuyordu. $ehrin eni ve boyu I/3 fersah veyahut
baqka bir okuyuga giire (ibn Havkal ile istahri'nin farsga versiyonlarrnda)
iiq fersah idi. ibn Havkal s3s, kendi zamantnda ne kalenin ve ne de yanrn-

s2? Mukaddesi'ye g6re (zgz) Medri arkr Hive ile Vezik arklanndan yanmgar fersah
uzakhkta idi.
528 Sem,ani,il.;.i11 kelimesinde; Yakut, Mu'ccm,III, 885.Yakut'ta kiiyiin mevkiinden

bahsedilmiyor. Bu krstmda Sem'ini gehre Medrikis adtm verir; de Goeje'nin giiriigiine


giire Mukaddesi aynr gehirden MedrAmisen olarak bahsetmiqtir (zB7' n. f.).
52e istahri,34r.
530
Yakut, Mu'cem,lY , zzz.
53r Barthold, Otchct, rz. Yakm zamanda bile Ruslar tarafindan kurularak Petroalexan-

drovsk adr verilen qehre ihtililden sonra Turtkul ismi verilmiqtir'


532 Sachau, /ur Gcschichle, I, n, %'
533 Sachau, lurGeschichtc, I, ro, rz.
53a istahri,3or.
535 ibn Havkal,35I.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OZELLiKLERI rrt

daki cami ile hapishanenin izlerinin bile kalmadr$rnr yazryorsa da,Birir-


ni'den Fir'in son izlerinin ancak g94 yrhnda yok oldu$unu ii$reniyoruz.
Mukaddesis36 HArezm'in baggehrini giiyle tarif eder: "Kis'a $ehristan
denir, nehrin sahilindedir. Niqapur bi.iyiikliifiindedirs37. (Baqka bir niisha-
da "Buhiri'dan biiyiiktiir"). $ehir nehrin do$usundadrr. QarErlann orta-
srnda bir cuma camii bulunmaktadrrs3s. Siitffnlar bir kame (z m. clvann-
da) uzunlu$unda siyah tagtan yaprlmrg olup bunlann tizerine ahgap direk-
ler yerlegtirilmiqtir53e. Emirin sarayr gehrin ortasrndadrr. Kaleyi nehir ta-
kip etmektedir. $ehrin iginde arklar akar. $ehir gok giizeldir. Orada ilim-
ler, edipler ve zenginler bulunur. Ticaret ve hayrat goktur. Mimarlan
mesleklerinde qok yeteneklidirler. Hifrzlannrn seslerinin giizelli$i, Kur'in
okumalannrn mi.ikemmelli$i, bilgileri ve tavrrlan dolayrsryla lrak'ta bile
benzerleri yoktur. Fakat nehir sularr devamh qehri basmaktadrr, bu sebep-
le halk nehir kryrsrndan uzaklara gekilmektedir. $ehir, Erdebil'den bile
kirli olup bir gok ldfrmlan caddelere tagryordu. Halk sokaklan abdesthane
gibi kullanryor, pislikleri gukurlara topluyorlardr; sonra buralardan torba-
lar iginde tarlalara tagryorlardr. Sokaklar o kadar pisti ki, yabancrlar ancak
giindiiz ytiriiyebiliyorlardr. Halk pislikleri ayaklariyle iterek toplarlardr5s.
Eski Kis'rn harabeleri qimdi $6h Abbas Veli ismiyle anrlmaktadrr5ar.
Kiiqi.ik yeni kale eski kalenin ancak r/4 ii kadar yer kaphyordu. Bir mi-
narenin ve surlarrn kahntrlarr hili mevcuttur.
zo-H6,rezm kanallarr
Biiyiik YezAk kanah (de Goeje'ye gtiresa2 gimdiki Kunya-DeryA mecra-
sr) KAs'tan biraz yukarda nehirden ayrrhyordu. $ehrin alt tarafrnda akan
Biiwe arkr, Gurginc'dan bir giinliik yolda bulunan EnderAst6n ktryiiniin
yanrnda Vezik ile birlegirdi; VezAk kanahndan daha kiiqiik idi. Gur-
536 Mukaddesi, 287 vd.
t37 istahri'ye giire (254)
Niqip0r'un eni ve boyu birer fersahtrr.
53sBu agrklamalara bakrlrrsa Mukaddesi'nin tarifi, istahri taralrndan zikredilmeyen ye-
ni bir binaya iittir. Bu da eski camiin tahrip edildifine dair ibn Havkal'rn verdifi bilgiyi
destekliyor.
53eYani siitunlann alt krsmr ta$tan, iist krsrmlan ise a$agtan yaprlmlgtlr.
50 De Goeje'nin terciimesinde (Das altc Bett des Oxus, roz) "pislikleri ayaklariyle cami-
lere tagrrlar.
54r A. Kuhn tarafindan ($ah Abbas Veli adr altrnda) MatcriaQ d$a stalisl. lurkrst. lvay,

IV, z5r vd.'da tarif edilmiEtir.


542
De Goeje, Das alk Beltc, 7t. Fakat Vezik bir kanal olup onuncu yiizyrlda nehrin
asrl mecrasiyle kangtrnlmamahdrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
r58 V.V. BARTHOLD

ginc'dan bir galve mesafede (bkz. s. Io3, n. zgr4) nehirde ahgap bir bend
inga edilerek akrntr do$uya gevrildi. Eski zamanlarda gehre su vanrdr.
Bundan anlaqrhyor ki, Siminiler zamanlnda Urun-Dery6'nrn yata$rnda
Kunya Urgeng ile Sarr-Kamrg giilii arasrnda su dolu de$ildi; binaenaleyh
Mes'0di'nin "Ciirciniye Giilii' (SaruKamrg) hakkrndaki bilgisi543 hatahdrr.
Nehrin do$uya do$ru gevrilmiq bir kolu, Feritegin yahut Beritegin
ktiyiine do$ru akryordu. Bu ktiy, Kis'tan beg giinliik5aa yolda, nehrin do-
545
$usunda ve nehirden epeyce uzakhkta (diirt fersahtan fazla) bulunuyor-
du. Feritegin'den Aral giili.i bir gi.inltik yolda kabul edilirdi 546. Mukadd-
desi'ye giire5aT BerAtegin, bozkrrda, da$larrn yakrntnda biiyiik bir ktiydii.
Buradan tag qrkarrhrdr. Cami garllnrn ortasrndaydt; evleri gok iyi kerpiEten
yaprlmrgtr. Asrl yata$rn do$usunda biiyi.ik Kiirder arkt akardr -bagr
Kis'tan beq fersah aga$rdaydr-. ibn Rustehs4tt bu yer hakkrnda giiyle
der: "Nehir orada havuzlar, batakhklar ve gayrrlar meydana getirir" Ark,
diirt yerde diirt kola aynldrktan sonra kollar birlegince biiyiiklii$ii Biivve
ve VezAk arklarr kadar olurdu. Boyu hakkrnda bir gey siiylenemiyorsa da
epeyce uzun oldu$u anlaqrlmaktadrr. Qiinkii Ktirder arkr GurgAnc'rn kar-
qrsrnda bulunan Mizdihkan biilgesinin do$u hududunu tegkil etti$i halde
Kiirder gehri, ileride giirecefimiz gibi Ceyhun'un deltasr iginde idi.

zt-Gurginc
Gurginc'a Araplar Ciirciniye, daha sonra Mogollar ve Tiirkler Ur-
genq derlerdi. Yukanda adr gegen bentten bir galve, nehrin asrl yatafrn-
dan bir fersah mesafeydisae. $ehir Ceyhun'un sol sahilindeki gehirlerin en
iinemlisi sayrldr$r gibi Mukaddesi'ye giire550 giinden gtine genigliyordu.
Diirt kaprsr vardr. Arklann sulan kaprlara kadar geldili halde gehirde yer
olmadr$rndan gehrin igine akrtrlamryorlardr. Adr gegen binalardan birisi
Me'm0n'un saraytdtr; Haccic kaptstna yakrndr. Sarayrn kaptlannrn iggili$i
gok giizel olup biittin Horasan'da egleri yoktu. Me'm0n'un o$lu Ali, ba-
basrnrn saraylnln kargtstnda bir saray yaptrrdr. Kaprsrnrn iiniinde Buhi-

543 Mes'0di, Tnbih,6S.


5{ istahri'de biiyledir (34I). Mukaddesi'de uzakhk fazladrr.
5a5 istahri,34I vd.
sa6 Mukaddesi, 343.
547 Mukaddesi,288.
5a8 lbn Riisteh, gr.
5ae istahri, 342.
5il Mukaddesi, 288 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OzEI,I,ITLSNi r59

ri'daki Rigistin'r taklit ederek bir meydan agtrrdr. Bu meydanda koyunlar


satrhrdr. Bu bilgilerin Gurginc emiri Me'm0n b. Muhammed'e ait olduk-
lan anlaqrhyor. Sonradan g55 yrhndassl Hirezm'in giiney krsmrnr da zap-
tederek HArezmgih iinvanrnr aldr. O zamana kadar bu iinvan, Kis'ta sal-
tanat siiren eski hinedanrn temsilcisine iitti. Me'mun'un o$lu Ali, gg7'de
babasrnrn yerine geEti. Sarayr babasr hayatta iken inga ettirdi$i bilinmekte-
dir. SAminiler devrinde Gurginc, Kis kadar iinem tagrmryorsa da gtinden
giine biiytiyorduss2 Onbirinci ve onikinci yiizyrllar igin her iki gehir hak-
krnda fazla bilgimiz yoktur. Oniigiincii ytizyrlda GurgAnc, kuwetli
HArezmgihlar devletinin baqgehri olarak yeni bir tinem kazandr. Bu devlet
islim ileminin en kuwetli devleti olunca baggehir de, zaptedilen memle-
ketlerden getirilen ganimetlerle zenginlegtirilmiq olmahdlr. r2rg yrh sonlarr
ile lzzo yrh baglannda bu gehirde kalmrg olan Yakuts53, GurgAnc'r
gtirdiifii qehirlerin en genigi ve en zengini kabul eder.

zz
-Mukaddesi' nin verdi$i yollar
Hirezm'deki gehirlerin ve kiiylerin en genig listesi, aralanndaki mesa-
felerde giisterilmig olarak Mukaddesi'de bulunurssa. O, nehrin iki yakasr
igin ayrr itinererler gtisterir.
Heziresp'ten GurgAnc'a giden yoldaki menziller gu sraya giire tertip
edilmigtir:

Heziresp
Zerd0h s5s z berid 556

Kerderin His 557


r berid
Hive z berid

55r Bu tarih hakkrnda aqa$rya bakrnrz.


552
E*i GurgAnc'rn harabeleri arasrnda ayakta kalabilen bir minare, Hirezmgih
Me'm0n b. Me'mtn tarafindan 4or (roro-rr)'de yaprlmrgtrr. Minarenin kaidesindeki demir
levhada bulunan Arapga kitibe N. Katanov taratndan lapishi'de (XIY, 15 vd.) negredildi.
ss3 Yakut, Mu'cmr,Il,
S+, +86.
ss{ Mukaddesi, g43vd.
ss5 Bununla beraber Hirezm gehirlerinin listesinde (Mukaddesi,
386) Zerd0h, nehrin
saS sahilinde giisterilmigtir.
$6 Bir berid Doiu vilAyetlerinde iki fersaha egitti.
ss7 De Goeje (Das
alte Bcu, 84), Kerderin-His'rn Ebu'l-Gizi tarafindan zikredilen
Hive ile HezAresp arasrndaki Gerden-Hist kiiyii oldu$unu tiyin etmektedir (de Goeje'de
yanltghkla 'Hive'nin agafrsrnda"; krg. Ebu'l-GAzi, z4z vd.).

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Rahugmisen yahut Erdehugmigens:a I merhale


Deskilran-His t merhale
UzArmend yahut Vezirmend z beiid
R0zund I beiid
N0zvir I merhale
Zemabqer I merhale
Gurginc t merhale

bir itinerer giisterir. Onun verdifi bilgiye giire


istahrisse, daha krsa
KAs'tan Gurginc ancak iig giinliik mesafede olup bir gi.inde Erdehugmi-
sen'e oradan da yine bir giinde NfizvAr'a gidilirdi. istahii, Heziresp'ten
Hive ve Hive'den Kis'rn birer giinliik mesafede oldu[unu hesap ediyorsa
da fersah olarak daha biiyiik bir mesafe giisterir.

HezAresp
KerderAn-His 3 fersah
Hive 5 fersah
SAferdiz 5 fersah
KAs 3 fersah

Mukaddesi'nin itinererinde SAferdiz'in adr geEmiyorsa da MJ. de


Goeje'nin fikrince nehrin sol sahilindeki gehirler arastnda Sedfer adr altrn-
da zikretmigtirs60 Sem'ini ile Yakut'uns6r, Siferdiz'i "Amul'e yaktn,
Hirezm yolu iizerinde" giistermeleri gariptir. Zemahger'in mevkiinin
Zmukgir harabelerinin bulundu$u yerde olmast kesindir. Fakat bu nokta-
dan Hive elli milden fazla, Kunya-Urgeng de takriben seksen mil mesafe-
dedir ki, Mukaddesi'nin verdi$i rakamlara uymaktadrr562. Bununla bera-
ber Hive'den Zmukgir yoluyla Kunya-Urgeng'e olan uzakh$rn tamaml,
Hive ile Gurginc arastnda verdi$i mesaleye oldukEa yaklagrr.
Adr gegen yerlerden bazilan hakkrnda Mukaddesis63 bitaz bilgi ver-
mektedir. Zerdfih, biiyiik ve miistahkem bir kiiy olup rebadr vardr.

Yakut'ta (Mu'ccm, I, rgr; burada Erte-Huqmisen'dir) Gurgic'dan iiq merhale. Ya-


55s

kut, Kds'tan Erte-Hugmisen'e giderken $ewal 616 (ro Arahk rzIg-7 Ocak tezo)'da nehri
gegmigtir, Nehri buz ki.itleleri kaplamrgtr.
sse istahri,34I'
50 Mukaddesi, e87.
56r Yakut, Mu'ccm,lll, rz.
562 ibn Battota'ya g6re (III, 6) Hirezm (Gurginc) ile Zemahger arasr yalmz diirt mil-

den ibaretti.
563 Mukaddesi, zBB vd. d.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZNLLITLSRi 16I

Rirz0nd orta biiyiikli.ikte bir kiiy olmasrna rafmen miistahkemdi ve hen-


de$i bulunuyordu. iqinden yol geqerdi; cami gargrya yakrndr. Halk iizel
bir kayna$rn suyundan iEerdi. Nfizvir, hende$i ve demir kaprlarr olan
kiigi.ik, miistahkem bir kiiydii; gehrin iginden yol gegerdi. iki kaprsr ve her
gece kaldrrrlan bir asma ktipriisii bulunuyordu. Bau kaptstntn yantnda,
biitiin vilayette egine rastlanrlmryan hamamlar vardr. Cami qargrlarrn orta-
srnda olup kiigilk bir krsmr harig iistti kapahydr. Zemahger de o tipte
ktigilk, miistahkem bir kiiy olup, hende$i, demir kapilan, hapishanesi, as-
ma kiipriisii ve giizel bir camii vardr. Sem'ini'nin zamantnda Zemahger,
ktigiik bir gehri andrran biiyiik bir kiiy haline gelmigtis6a. Sem'ini ile Ya-
kut'tas6s, nehrin sol sahilinde Heziresp yakrnrnda SivkAn admda bir kiiy
daha zikredilir. Yakut'a gtire bu kiiy Heziresp ile Hugmisen, yini Erde-
hugmisen arasrnda idis66. Yakut r22o yrhnda SAvkin'da kalmrg olup niifu-
su kalabahk, gargrsr bi.iyiik, giizel bir cami ve minaresi olan bir kiiy diye
anlatrr.

Nehrin sa$ sahiline gelince Mukaddesi, "nehrin daraldr$r yerden" iti-


baren Gurginc kargrsmda, nehrin sahilinden iki fersah mesafede (yani Ho-
ce-ili yakrnrnda) bulunan Mizdihkan'a kadar aqafrdaki itinereri gtisterir567.

Meg nbit r merhale


Sende RibAt r merhale
Bagirkan r merhale
$uritrin r merhale
KAs r merhale
His r merhale
N0zkAt z berid
VAy!in t merhale
Nfibag r merhale
MizdAlrknn ...bozkrr iginden z merhale

5s Sem'ini, S;ejl kelimesinde.


565 Yakut, Mu'ccm,lll, 24.
s66 Bazt kaynaklarda Huqmisen ile Erdehugmisen ayn ayn zikredilmiqtir. bkz. istahri,

299.
56i
istahri, 342. Mizdefknn'rn bir kag defa adr geger, yalnrz Ebu'l-Gizi'de de$il Hi-
ve'nin on dokuzuncu yiizyrldaki tarihinde bile. Mizdi[kin denilen yiiksek ova, Hoceili'nin
batrsrnda bir fersah uzakhkta bulunmaktadrr. Orada qimdi $emun (nebi)'nun mezan giiste-
rilir. Havarilerden Peter oldu$u tayin edilmigtir. Aynr yerde Gavur-kale denilen bir kalenin
harabeleri bulunmaktadrr. Kr$. A. Kuhr5 Matcria$ d$a statist. Turkcst. kray. IV, zI7 ve
Barthold, Oroshznb Turkcstanc, Bg.
F.n

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Bu yola ilaveten iki yol daha zikredilir. Birincisi MeE nbittan $u yer-
lere giderdi:

Emir r merhale
Birib-Sir z merhale
Erdehive r merhale

ikinci yol Kis'tan baghyordu; bunun iizerinde gu menziller zikredilir:

GardmAn I merhale
VAylrin z merhale
Erdehive z beiid
N0kbag I merhale

"Nehrin darlagtr[r yerden" qimdiki $urahan altmrg mil kadar uzakhkta


olup Mukaddesi'nin verdi$i diirt merhaleye yaklagrk olarak tekabtil eder.
$urahan'dan eski Kis (gimdiki $ah Abbas Veli kiiyi.i) yirmi mil uzakltkta
idi. Mukaddesi'nin verdi$i Bagirkan kesinlikle Ebu'l-Gazi'nin verdi[i Ba-
kirgan de$ildir. ikincisi Hive ozbekleri'nin yerlegtikleri arazinin kuzey hu-
dudunu tegkil ediyordus6s. $ah Abbas Veli'den Hoce-ili yaklagrk olarak
ro5 mildir. Binaenaleyh yolun ikinci lssmrnda da (bilhassa Kis'tan Viy-
hin'a, Gardmin'dan gegerck giden daha yakrn yol segilirse) Mukadde-
si'nin verdifii mesafeler oldukga do$rudur. Gardmin'rn mevkii qimdiki
Gurlen yakrnrnda kabul ediliyor. istahri'de His'a Derhis adr verildi$i gi-
bis6e yeri Kis'tan iki gi.inltk mesafede giisteriliyor. Ebu'l-Gazi'nin zama-
nrnda nehrin yata$rnrn akrntnt de$igmig oldu$undan sol sahilde bulunu-
yordus7o. Viyhin belki Mangrt'a yakrndr. Erdehive, VAyhin'den bir berid
uzakhkta ve ileride giirece[imiz gibi bir da$rn etefinde Hoca-kul menzil-
hAnesinin yanrndaydr. Meg-nbit'tan Erdehive'ye giden do$ru yolun,
iince Givhire kanahnm sa$ sahilini takip ettikten sonra Kiirdet'in sa$ sa-

56 Ebu'L-G&i, 298, goo, 3or. Bakrrfan-ata gcklinde burada daha iince rastlanrldr[rna
giire evliyadan Hakimlatairrn vatanr, tabii olarak Ebu'l"ri"tin $atrrgan'rntn ayntdtr ve
K. G. Zaleman'rn giiriigtine ra$men (Izuycstila Inp. Ahad" ffaz&' 1898, IX, No. z, ro6) Mu'
kaddesi'nin Bakrrfan\ defildir. Hakim-ata'mn mezan bugiin, gimdiki Kungrad yakrnrnda
giisterilmektedir; krg. Barthold , Omslutie Turlecstana, S vd.
56e lstahri,34I.
5?o De Goeje, Das alle Bcu, N.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OZELLIKLERi 163

hilini,yini gimdiki ana yata[r takip etti$i agrkga giiriilmektedirsil. Bu me'


safeyi (takriben r 15 mil) beg gtinde katetmek mtimkiindi.i.

$u yerler hakkrnda bilgi verilmigtirsT2. Gardmin'm iki kaprsr olup su


ile dolu bir hendek ile gevrilmigti. Hende$in eni bir ok menzili kadardr.
ViyhAn'da da bir hendek vardr. Kaprsrnrn yanrnda mancrnrklar dururdu.
Erdehive, bozkrm kenanndaydr; dafrn etefiindeki surlannrn yalnrz bir ka-
prsr bulunuyordu. N0klhg (N0kbag) etrafinda dolagan kanal, Ceyhun'dan
ahnmry olup bozkrra do$ru akryordu. MizdAhkan, biiyiik bir gehir olup
genig bir biilgenin merkezindeydi. rz.ooo kalesi (?) vardr; gehir hemen he-
men Gurginc kadar biiyiiktii. ibn Rustehsi3 Herivez (yahut Herviz)
kiiyi.inii Mizdihkan kazasmda tam nehrin sahilinde giisterir. Adr gegen
ktiylerin hepsi miistahkemdi.
Mizdihkan'rn alt tarafindaki mahal igin gu noktalar ve mesafeler
giisterilmigtir:
Mizdilrknn
DersAn z berid
Kiirder r merhale
Cuvikin z berid
Beritegin r merhale
Gtil kryrsr r merhale

Mizdihkan ile Kiirder arastnda aynt uzunlukta bagka bir yol zikredi-
lir:
Verdrig (?) I merhale
Ki.irder r merhale

istahri5Ta. Derhis'tan Kiirder'e bir giin,Kiirder'den Beritegin'in de iki


giinliik mesafecie oldu$unu bildirir. Birinci rakam hig siiphesiz yanhgtrr.

57t Onuncu yiiayllda Kiirder'in eskiden nehrin asll mecra$nl tegkil etmesinin
diigiintilmcsi dikkate gayandrr. krg. Istahri, 3o3. Kiirder (yk. bkz.) gehrini Taberi (II' I5e5)
rro (7e8-7zg) yrhnda bir melikin merkezi olarak zikreder. Binaenaleyh lslfun fcthinden bir
asrr iince nehrin Uzboy'dan gegerek Hazar denizine dtikiildiiiiine ihtimal verilemez: krg.
Barthold, Omslunb Tutlecstana, 8e ve A. Hermann'tn buna kargr olan fikri (Altc GcogrQhi.
des untercn Oxusgcbbts. Berlin, r9r4; bu eserin tarafimdan lQiski'de tenkidi yaprlmrgtrr.
XXII, 375 vd.
572
Mukaddesi, 288.
573 lbn Rusteh, gz.
57a lstahri,34r.

Eskikitaplarim.com Karagz
164 V.V. BARTHOLD

Hoce-ili'nden Aral giiliine olan uzakhk, yani Kungrad yoluyla Taldrk hali-
cine olan mesafe (takriben roo mil) beg gtinliik yoldur. E$er nehrin asrl
yata$r o devirde Aybugir'de giile diikiiliiyor idiyse daha ktsa bir mesafe
giisterilecekti. Cofraffacrlar Ceyhun'un deltasr ve kollannrn saysr hakktn-
da bir bilgi vermedikleri igin ayn noktalarrn yerlerini tesbit etmek
miimki.in de$il. Biilgeyi yakrndan tanryanlar, yukarda verilen bilgilere da-
yanarak (bkz. s. r63) belki BerAtegin'in mevkiini tayin edebilirler5T5.
Kiirder hakkrnda bildiklerimiz ancak Nfikfag'dan daha biiyiik ve miistah-
576.
kem oldu$undan ibarettir

Ulkenin en kuzeyindeki yerleqme yeri olan Mezminiye' Beritegin ci-


varrnda olup nehre biraz daha yakrn, fakat yine de diirt fersah mesafedey-
di577. Mukaddesi'de578 isim Mezkeminiye'dir. Mezminiye karqtstnda, neh-
rin sol sahilinde Git yahut Cit kiiyii, arkastnda bozkrr baqlayan bir da$a
yakrndr. Git ile Gurginc arasrndaki uzakhk belirtilmemigtir. Ancak Git'in
KircAg (?)'dan beq fersah uzakhkta oldufu bildirilir5Te. Mukaddesiss0, yeri-
ni bozkrrda, O$uzlar'rn iilkesinin hududunda giisterir. Biiyiik ve miistah-
kem bir kiiy oldu$unu ve genig araziye sahip bulundufunu ilave eder.
MJ. de Goeje58r. Git'in on altrncr yiizyrlda bi.iyiik bir tjnem tagryan Vezir
qehrinin aynrsr oldu$unu ve bu qehrin kaltntrlan, ya Ust-Urt yamacrnda
Qink'in oldukEa yakrnrnda Dev Kesken harabeleri, yahut da Kunya-Ur-
genE'in z4 mil giiney-bitrsrnda $ervan harabeleri oldu[unu zanneder582.
Bununla beraber Cii daha do$uda, Mezminiye'nin karqrsrnda idi. istah-

575 Mesafelere bakrlrrsa Beritegin'in yeri belki Kagkana-tav yiikseklilinde kabul edile-

bilirdi, fakat iginde taglagma olmryan daflann jeolojik yaprsr (Mushketov, Turlustan, l, 697)
tag ocaklannrn varh$rnr miimkiin krlmaz. Kagkana-tav, Kara-tav denilen yiiksek ovamn en
yiiksek krsmrdrr. Kiibe-tav, Peygamber-krz v.d. adrnda bagka tepeler de vardlr: krg. A.
KuJnn, Matcrial dba statist. Tutkcst. Knla,lY, zz4vd.
576Mukaddesi, 288.
577istahri, 3o3, 34I vd.
578 Mukaddesi, 286.
57e istahri,
3oz. Bu isimde bir mevki hig bir yerde zikredilmemigtir.
De Goeje (Das al.
u Bctt. 64), Curgenc yahut Gurgencek (Kiigtik Gurgenc) okunmasrnr teklif ediyor. Bununla
beraber istahri'nin niqin burada ismin farsga geklini kullandrf,rm izah etmek kolay defiildir;
bu gekil ne lstahri'de ve ne de onuncu yiizyrl co$raSacrlannda bulunmuyor'
5m Mukaddesi,289.
s8r De Goeje, Das alk Bett, 63 ad
582
Vcz:ir harabeleri on dokuzuncu yiiryrlda bile meghurdu. O civarda $amAhi kalesi-
nin harabeleri bulunuyordu. Rus haritalannda $imaki geklinde gegmektedir, krg. Barthold'
}roshcnb Turlecstana, roo. Vezir r464'tcn krsa bir zaman 6nce kurulmugttr. arn. sea' 92.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OzeLI.iKLNNi r65

ri'ye giire583 Mezminiye, Gurginc vilayetine dahildi; nehrin sa$ sahilinde


bulunmasrnrn yegane igareti, nehrin yata$tnrn Kilrder'den de[iqtirilerek
Git ve Mezminiye, arasrnda akmasrndan ibaretti. ibn Havkal tarafindan
da tekrar edilen bu bilgiden ancak gu nokta aErfa kavuqmaktadrr: Mezmi-
niye nehrin sa$ sahilindeki di$er gehirler ve kiiylerden daha batrda idi.
Aral giilii sahilinde Ceyhun'un a$antn yakrnrnda Halican vardt. Burada
kiiy olmayrp bir kag bahkgr kuliibesi bulunuyordu. Halicin adr, Ibn Rus-
teh'e .gtiretsa nehrin asrl yata$ de$il, aqa$r tarallanndaki miiteaddid
gtillenmelere Aitti. Burada tutulan bahklar, Hirezm'den btitiin memlekete
ihraE edilirdi. ibn Rusteh'in, nehrin San-Kamrq'a akan kolunu tarif etti$i
kuwetle muhtemeldir; Halicin dedifi yer de bu giikiintiidi.ir. Aybugir de-
fildir. Buna ra$men istahri, Halicin'r Ceyhun'un Aral gtiliine ditkiildiigii
yer olarak ileri siirmektedir5s5. Aral gtiliini.in gevresi, ibn Rusteh'e giire
seksen fersah, istahri'ye giire586 ise yiiz fersah idi. Giiliin batr sahilinde
uzanan yiiksek araziye ibn Rusteh, Siyah K0h, istahri Qakrr O$uz de-
mektedir. Son ismi, belki Qa$rrik yahut Qa$rat kabilesine nisbet etmek
icap eder. Bu kabilenin HArezm gevresinde bulundu$undan Beyhaki bir
kag defa bahsetmektedirssT. Sa$ sahildeki batakh$r iirten srk ormanltkta
yaban domuzlarr bir patika agmrglardr. Ceyhun ile Seyhun'un a$zlart ara-
srndaki uzakhk diirt giinliik yol sayrlrrdr.

Yukanda adr gegen gehirler ile kiiylerden bagka Mukaddesi588, mevki-


lerini tayin etmeden gunlan sayar: Sol sahilde VecAz yahut Ciz; biiyiik ve
miistahkem bir kiiy olup genig bir hende$i ve ktiprilleri vardt. Ana yoldan
uzakta idi; camii gehrin kenannda yer ahyordu. Kilgiik Gurginc5se (?),
bagka bir Cit, Mesisin, Kirdir. Sa[ sahilde Cegir, btiytik ve miistahkem
bir kiiy idi. ibn Rusteh 5m Veragdih kiiyiinii Gurginc'dan dijrt fersah
aqa$rda, Beribid (?)set kiiyiinii de biraz daha aga$rda HAlicin'rn biraz yu-
kansrnda giisterir. Sa$ sahilde Herivez'in alt tarafrnda adr verilmiyen iki

583 istahri, 3o3.


584 ibn Rusteh, 92.
585 istahri, 3o3; Barthold, Oroslwrb Turlestana,S4.
5e istahri,3o4.
587Beyhaki, gI,3g8.
5s Mukaddesi 286 vd.d.
58e
Yakut (Mu'ccm,IV, z6I)'ta asrl Gurginc'dan iig fersah mesafede.
5s ibn Rusteh, gz.
5et Yazmada u;o411

Eskikitaplarim.com Karagz
r66 V.V. BARTHOLD

kiiy daha vardrse2. Sem'Ani ile Yakut, iliveten Hirezm'in gu kiiylerini de


belirtirler: r) Bifse3, z) Berkan yahut Birkansea, nehrin sa$ sahilinde Kis
civarrnda, Gurginc'dan iki giinli.ik yolda bulunuyordu. $ehrin biiyi.ik bir
krsmr Sem'ini zamantnda tahrip edilmiq ve tarlalarla kaplanmrg bulunu-
yordu. 3) Bugaydidses, bagka kaynaklarda Ba$dad yahut Bafdadek (kiigiik
Bafdad) Cend ile Harezm arasrnda yer alrr; bu kiiy meghur $eyh Necmed-
din ile kardeginin do$duklarr yerdir; geyhin kardegi bilinen resmi vesikalar
koleksiyonunun yazartdtr (bkz. s. Z+). +) Gavgfincse6, Gurginc'dan yaklagrk
olarak yirmi fersah mesafede bulunur. 5) GazinizseT. BerAgfft (?) biilgesin-
de,6) i$gtnt,7) Cunkan Ahagqa5s, B) Har0rffi, Sivkin civarrnda. g)
R0zin601, ro) Sarakustaffi2, tr) Sibs3, HArezm'in agafr biilgelerinde bir
yer yahut ada. rz) Suburni yahut S0barna@. Yakut'a giire Hirezm'in ni-
hayetinde, Gurginc'dan yirmi fersah mesafede, $ehristan (yini Horasan)
yolu iizerinde bulunuyordu. r3) Tumurtig@5. Yukanda adr gegen vesika-
larda bunlardan bagka NfrhAs ile Sengin-Ahsek kiiyleri de zikrediliro6.

5e2 Bu izahat, San-Kamrg'a akan nehrin sol koluna aittir.


5e3 Sem'ani, .3ul kelimesinde: Yaktt, Mu'ccm,|,475.
5e4 Sem'ani. jufl
kelimesinde: Yakut, Mu'ccm,l,57o.
Yakut, Mu'cem, I, fu8. $ehir, Ceyhun'dan ahnan bir kanal tarafindan sulanmrg ol-
5es

malrdrr. Timur'un 1388 seferinin anlablmasrnda Bafidadek nehri olarak zikrcdilir (/afcr-
ndme, l, g7). Bu kanahn Kiirder yahut Givhire'den mi ahndrlr bildirilmiyor; krg. Bart-
bold, }rcstvnir Turkstana,87. Bu gehrin mevkiini Guldursun-kale harabeleri igaret etmekte-
dir. Petroalexandrovsk'dan Kukqa kuyulanna giden yolun iizerindedir (Masalsky, Turlustan,
74il.
5e6
Yakut, Mu'cmt,III, 825. Arap fonetifiinin kaidelerine ralmen harekeler btiyledir.
5e7 Sem'ini, 6-e,ll kelimesinde.
5e8 Mu'cem,l, z7g.
Yakut,
5s Yakut, Mu'ccm,ll, t33.
m Yakut, Mu'ccm, ll, 4zg.
or Yakut, Mu'cem,l, 83o, el-'UmrAni'den.
s2 Yakut, Mu'cem,III, 8o, el-'Umrini'den.
03 Yakut,
Mu'can,III, zog, el-'Umrini'den
@ Yakut, Mu'ccm, III, 32, r8z. $christin Nesi'mn 3 mil yahut I fersah kuzcyinde,
qimdiki Aglibid yakrmnda idi. Bu bilgiden gu neticeye vanlabilir: On tigiincii yiizyrhn bag-
langcrnda ekili saha onuncu asrrdakinden gok daha gi.ineye uzanmrgtr; Mukaddesi aynr
yolda yalnz bir kiiy zikreder: Erdekiivi. Bu kiiy Gurginc'dan bir merhale iitede bulunu-
yordu; di$er merhaleleri ancak ribitlar tiyin ediyordu.
@5
Yakut, Muccm,l,B7g.
ffi Mctinln,75vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OZELLiKLERi 167

2g-[{drezm'den civartndaki vilayetlere giden


yollar
Hirezm'in tarihi tecridinin, cofirafr durumundan ileri geldifi bilin-
mektedir. Bugiin memleketin her tarafi bozkrlarla gewilmigtir. Ortaga$'da
Amul'den itibaren dar ve kesintisiz bir qerit gibi ekili araziden ibaret bir
saha Amul'u Horasan ve Miveritinnehr'e birlegtirdi$-i istahri'nin verdi$i
haberdenoT grkanlabiline de buna ihtimal verilemez. Her halde yabancr-
lar tarafindan istilisr srrasrnda biiyle bir gerit tehlike arzetmezdi, giinkii su
dtrnda brrakmak kolaydros. Gergekten Hirezm hiikiimdarlan bu tedbire
defalarca bagvurmuglardrr. Berzkrrdan gegen yollara gelince, istahri'ye
giire*, Buhiri'nrn Ferehgeh ktiyiinden Hirezm'e sekiz giinde gttrnek
miimkiindti. Seyahat boyunca meralardan baEka bir geye rastlanmazdr.
Mukaddesi6r0, Buhiri'dan Ceyhun sahilinde bulunan Cigerbend nbatma
giden bir yol daha verir (Cigerbend nbatr muhtemelen aynr adr ta$ryan
kiiyiin kargrsrndaydr):
BuhAri
Ernze 6ll z berid
Tig (nbat) t merhale
$0.0tt t merhale
Kumlar (el-Remil) I merhale
Togan nbau5l2 I merhale
Cigerbend nbatr t merhale

Mukaddesi'nin eserinin yazmalanndan birinde6r3, Gurginc'dan bir


yol daha zikredilir. Bu yoldan Horasan'a dokuz gtinde vanhyordu; sonun-
daki Efrive yahut Ferive nbafi, birbirleriyle irtibatr olan i.ig kaleden ibaret
olup NesA gehrinden diirt merhale uzakhktaydt6ra. Sem'ini'ye giire6r5, bu
d7 istahri,338.
ot Barthold, Onslnic Turlustana, 79.
@ istahri,338.
6to Mukaddesi,
343.
6rr De Goeje, bu kiiyiin Emdize'nin aynr oldu$unu kabul eder (bkz. yukanda s. rz5).
612 unehrin darlagtr$r yer" kelimeleri, Togan ribitr ile Cigerbend arasrna
Bir
niishasrnda
konulmugsa da buna pek ihtimal verilmez. Aga$da verilen itinererde "nehrin darlagtrfr yer"
Cigerbend ile Sedver arasrnda giiriilmektedir.
613 Mukaddcsi,3&,n.o.
6ra Mukaddesi, 32o, kr$. istahri, 273.
615
Sem'ini, csllfl 146..inde; kr!. Yakut, Mu'ccm,III,866.

Eskikitaplarim.com Karagz
r68 V.V. BARTHOLD

rrbatr Abdullah b. Tihir (tilm. 844) yaptrrmrgtrr. Bu yolun bir ktsmtntn


Ceyhun'un eski mecrasrnr (Uzboy) takip etti$i giiriilmektedir. Bu yolda bi-
rer giinliik uzakhkta olan gu menziller zikredilir:

ErdekuvA
Bihin rrbatr
Mehdi rrbatr
Miyin-gdh rrbatt
El-HAkim kuyusu
Eb0 Sehl rrbatr
Dir$ac nbatr
Ca'fer rrbatt

Hamdullah Kazvini ile Kdtib Qelebi, Mew'den Gurginc'a giden yol


igin gu itinereri giisterirler616.

Sukri yahut Sefeii 5 fersah


Abadan-kenc s fersah
SfrrAn nbatr B fersah
Bir0n kuyusu B fersah617
N0gikir yahut N0gAkird rrbatr 7 fersah618
SengAbid 7 fersah
Tdhiiiye6te 6 fersah
Bud rrbatr 620 ro fersah
Dargin ro fersah
62r
Cigerbend 7 fersah
Dehin-i gir rrbau622 5 fersah
Sed0r yahut Sedver 4 fersah

6t6 Niahcti'l-kul6b, ny. Le Strange, I7g vd.; terciime, r7z; de Goeje, Das altc Bcu,
rr z; Zhukovsky, Razaalinr, 58 vd. d., 8r.
6t7 Nizhcti'l-kulib'un baslt metninde giiyledir (belki daha doiru olarak): Toprak kuyu-

su (Qih-r hik, terciimede Dry Well) 5 fersah, $dgi kuyusu 7 fersah, Hdr0n kuyusu 7 fer-
sah.
618 Bu merhalede, zooo adtm mesafede hareket halinde kumlar vardr.
6re Basrh metinde Tahif-ribat.
6m Basrlt metinde B0dine.
62t Bastlt metinde Cigerbend, Dergin'dan iincedir- Mesafeler, B0dine ribAtrndan Ci-
gerbend'e 9 fenah ve oradan Dergin'a 5 fenah olarak giisterilmigtir.
622 Burada nehir darahyor.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN COCRAFI OZELLIKLERI r69

HezAresp ro fersah
Dih-i Ezrak (yAni "Mavi kiiy") ro fersah623
Erdehuqmisen J fersah
EnderAstin 6 fersah
Nfizvir z fersah
GurgAnc 6 fersah
24- Seyhun (Sir-Derya) H avzast
Seyhun havzasrnr giizden geqirelim. Araplar'rn Sih0n yahut Sey-
hun624 dedikleri bu nehrin kavnaklarr olarak Ortaga$ co$rafyacrlan Kara-
Deryi'yr giistermiglerdi. $imdi bile halkrn go$u, bunu Seyhun'un esas
kayna$r kabul etmektedir62s. Nehrin daha biiyiik olan kayna$r Narin, o
zaman Haylim adrnr tagrrdr. Fergana'nrn bu iki nehir arasrndaki krsmr,
MiyAn-rudAn biilgesini tegkil ediyordu626. Bu btilgenin gimdiki tiirkge adr,
(iki su arasr) bunun tam kargrhfrdrr. Oradaki Tiirk arazisinin srnrn iize-
rinde Ozgend'den bagka Biskend ve Selit qehirleriyle62T Heft-dih (yani Ye-
di kiryler) kazasr bulunuyordu; ancak onuncu yiizyrlda Miisliimanlar tara-
findan fethedildi. Bu mevkilerin yakrnrnda Tiirkler'in memleketine gegilen
gegit vardr. Tam Uzgend yolunda olmamakla birlikte fazla uzak de[ildi.
Bu muhtemelen Kugart geEididir. Biilgenin merkezi Haylim (Mukadde-
si'de628 Hayrlim) idi. Aynr adr tagryan nehir tizerinde oldu$u anlagrhyor.
Bu mahallerin yerleri hakkrnda co$raffacrlarda gu bilgileri buluyoruz62e.
O zaman Fergana'nrn merkezi olup Namangan'rn giiney-batrsrnda on mil
uzakhkta Kasan-sayr ile Seyhun'un kavga$r yakrnrnda bulunan Ahsikes'ten
(Miyin-rudAn'rn ilk kiiyii olan) $ikit dokuz fersah, Selit, beg merhale me-
safede kabul edilirdi. Haylim'dan Selit yedi fersah uzakhkta bulunuyor-
du. Ahsikes'in yedi fersah kuzey-batrsrnda,Fergana ile ilak (yini Angren
vadisi) arasrndaki hudut iizerinde Vankes gehri vardr. Vinkes'ten Haylim
iig fersah mesafede idi. Son rakam hig qtiphesiz yanhgtrr ve yahut iiteki
623 Basrh metinde 9 fersah.
624
Nehrin eski isimleri hakkrnda bkz. Marquart, Db Chronologb,5 ve Barthold, Oros-
lvnb Turkcstana, r3o. Grekler'in Yaxartes dedikleri eski ad, Qinliler'in Yo-gu (Chavannes,
Doc'ummts, I4o) ve Tumansky yazmasnn (vr, za^) .i -= kelimelerinde devam ettirilmigtir.
Ibn Hurdadbih'in eksik metninde belki aynr kelimeyi okumak icap eder, r78.
62s
Kostenko, Turlustanskii Krai,l, 4o.
626 istahri, 334; ibn Havkal, 396.
627 ibn Havkal'a gcire (395) Biskend ile Selit, aynkazalar tegkil etmekte idiler.
628
Mukaddesi, e7z.
62e
istahri, 346 vd. d.

Eskikitaplarim.com Karagz
r70 V.V. BARTHOLD

VAnkes'e aittir. Mukaddesi'ye giire Haylim biiyiik bir gehir olup giizel bir
camii vardr. istahri'ye giire Siminiler'den ismail'in bi.iyiik kardegi Ebu'l-
Hasan Nasr, bu gehirde do$mugtur. $ikit biiyiik bir kiiydii. Qargrlar ara-
srnda camii vardr. Frndrgr meghur olup bizin bin tanesi bir dirheme ah-
630.
nabilirdi

Tiirk srnrlanndaki qehirlerin en ijnemlileri Og ve Ozgend63t olup Og,


biiyiikliik itibariyle Fergana'nrn iigtincii gehri sayrhrdr. $ehristan, kale ve
rebaddan meydana geliyordu. Saray ile hapishane kale iginde bulunuyor-
lardr. $ehrin iig kaprsr vardr: t) Da$ kaprsr, z) Nehir kaps, 3) Mu[kede
kaprsr (yini Ateghine kaprsr). Cami gargrlann arastnda idi. $ehrin civann-
da biiyiik bir nbat vardt. Her taraftan giziler bu gehre gelirlerdi. Muhte-
melen bu nbat, ete$inde gehrin kuruldu[u dafrn tepesindeki karakolun
aynrdrr632, Bibi.ir, sonradan burada kendisine bir ev yaptrrmrgttr633.

Og'un z/3 biiyi.ikliiptinde ohn Ozgend63a de, gehristan, kale ve re-


baddan meydana geliyordu. Kale gehristana dahil oldu$undan Mukadde-
si'ye giire Uzgend, bu sebeple Fergana'nrn biiti.in di$er gehirlerinden ayn-
hyordu. $ehrin diirt kaprsr bulunmaktaydr. Her tarafta yeterli miktarda su
temin edilmiEti. $ehrin kaprsr iiniinden akan nehrin (Kara-Deryi) kdpriisti
olmadr$rndan su iginden gegilirdi. Ozgend, Tiirkler ile yaprlan ticaretin
merkezi idi. Buradan Yasr gegidi ve Atbag'tan gegen bir yoldan Yedisu'ya
gidildi$i bilinmektedir63s. Asil Uzgend gehri, dokuzuncu yi.izyrlda "Dihkan
Q0r-tegin"e iitti. Tiirk beglerinden oldu$u anlagrlmaktadrr. Ozgend ile ge-
git arasmdaki bir mahalle de "Dihkan Q0r-tegin" adrnr tagryordu636. N.F.

6r Mukaddesi, e7r.
63r istahf, ibn Havkal, Mukaddesi, z7l.
333; 3gr4;
612
ibn, Havkalln metninden tcpede bir Tiirk karakolu oldu[u ve halkrn gazA igin
yaptrklan hazrrhklann oradan giizetlendili anlaylabilir, fakat gehir ile etrafina hikim olan
bir da$rn Siminiler devrinde TiirklcCin elinde brrakrlmtE olmasr da pcl diigiiniilemcz.
5) da[a ofl.,a Cemal Kargi'de (Mclinlcr, r48) ise i'llra
633 Babirndmc'de (z b. terciime,
denilmektcdir. Adr gegen dalda ve crvanndaki Hanef da$rnda evliya mezarlan vardl; bazr
rivayetlere giire Siileyman'n veziri Asafm mezan orada idi. Bugiin Siileyman'rn kendi me
zan olank bilinmekte ve daia "taht-r Siileyman" denilmektedir. Kr9. .$anartznt Vilircti rch-
beri lV, Krsrm IV, 53. O9 h"klrrndaki "Risale" L. Zimin tarafindan terciime edilerek kendi
giiriiglerine gtire notlar ilive etmigtir (Pzt Turk. lctt$., XVII, 3 vd.).
6Y Y0zgend geklinde de y-azrlr.
635
Bkz. Barthold, Otctut, 4r vd. d.
u'u lbn. Hurdadbih, ze; Kudime, r5g; de Goeje'nin terci.imesinde kiigiik bir atlama
""r.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN coCRAFl OZELLIKLER| r7r

Petrovsky'ye giire637, Ozgend'den Eski Atbag'a giden yol iizerinde, Yasr


geqidi gerisinde, Uraz-Hin geEidinde aynr adr tagryan bugiin bir yer var-
drr. tJzgend'in en miirelfeh ve mamur oldu$u devir, Karahinhlar'rn ilk
dewine rastlamaktadrr. O zaman MAverAiinnehr'in baqgehri idi. Burada
bulunan Abideler638, o devre Ait olmayrp on ikinci yiizyrhn sonuna iittir-
ler. Bu srralar yalruz Fergana'ntn merkezi durumundaydr. Kara-Hitiylar
ile ilk Qafatay hinlan zamantnda devlet hazinesi Uzgend'de saklantyor-
du63e. Og ile Ozgend arasr yedi fersah idi6o. Uzgend yakrnrnda bagka ge-
hirler olmadrfr halde Og'tan iki fersah uzakhkta Medve gehri (gimdiki Ma-
di kiiyii) vardr6at.
Hocend'den Og'a giden ve Fergana'nrn giiney krsmtndan gegerek altr
giinliik bir mesafe kateden anayol6a2, birer giinliik uzakhkta bulunan
Kend, S0h, RigtAn, Zenderdmg ve KubA gehirlerinden gegerdi. En uzun
mesafe Kubi ile Ug arasrndaydr. Kend gehri sonralan Kend-i BAdim (Ba-
dem gehri) adryla antlrdr. $imdiki Kan-r Badam gehridir. Siminiler dev-
rinde Fergana'ya dahil olmayrp Hocend vilAyetine ba$h idi6a3. Hocend ile
Kan-r Badam arastndaki uzakhk krrk mil kadar olup bir gi.inliik yol igin
oldukga fazladrr. $ehir, muhtemelen bugiinkii kiiyden daha batrda idi.
Hatta Bibiir'a giire Hocend ile Kend-i Bidim arasrndaki uzakhk beg altr
a$agtan (fersah) ibaretti. Mukaddesi'ye giire6aa, Kend'de gargrlarrn ortasrn-
da bir nehir (yahut kanal) alayordu. Sfih ile RigtAn Fergana'ntn Yukan
Nesyi biilgesine dahildirler. S0h64s, da$lann yakrnrnda bulunuyordu. Ay-
nr adr ta$ryan nehrin sahilinde oldu$u agrktrr. Muhtemelen bugiinkii San-
kurgan kiiyiiniin batrsnda idi. Etrafinda 6o kadar kiiy bulunuyordu6ft.
Adrnr bugiine kadar devam ettiren RigtAn, iki kaprh biiyiik bir kiiydii. Ka-
ot' V[I'
Zopitk, 357.
63t Scmcrkant VilQcti rehbcri, IV, krsrm lY,5g; hot. Turk. ka<h., 16 Ekim IB97' ilive
r.
63e Scmityqc Ellcitibt, 1898, krstm II, to9, Iz9.
m lbnii'l-Fakih,3zB.
sr lstahri, 347; lbn Havkal, 3916.
s2 lstahri,335.
n3 lstahri,333.
il Mukaddesi, l7z.
n5 Fergana'nrn gi.iney krsmrndaki gehirler hakkrnda bkz. ibn Havkal, 395 vd.; Mukad'
desi, z7e.
ffi Soh nehri kenannda, San-kurgan'rn zo mil batrsrnda Mug-tepe yahut Mug-kurgan
denilen eski bir gehrin harabeleri bulundu. A. Petrov ve L. Zimin tarafindan hol Tutk'
ku<h'da (XIX, Ig vd.) bu harabeler haklonda bilgi vcrilmigtir.

Eskikitaplarim.com Karagz
t72 V.V. BARTHOLD

pllardan birisi Earqrlarrn civannda, camiin yantnda, iiteki ise meydanrn ya-
krnrnda idi. Aynr biilgede H0kand ile VAnkes qehirlerinin adr geEer.
H0kand, S0h'tan oldukga uzakta, Seyhun'dan be$ fersah mesafede
(bugtinki.i Hokand'rn yerinde oldu$u anlagrhyor), Vinkes ise HAylam'dan
(?) iiq fersah ve Seyhun'dan bir fersah mesafede bulunuyorlardt6aT. Mu-
kaddesi'nin rivayetine giire Vinkes, RiqtAn kadar btiyiiktii'
Aga$r Nesyd biilgesinde bir Eok gehirler bulunmaktadrr. Orada Zen-
derimq'tan bagka MarginAn, Bereng, Ugtikan ve AndiikAn'tn adt geEmek-
tedir. Mukaddesi, ilk iiEtinden kiiEiik gehirler (yahut kiiyler) olarak bahse-
der. Uqtikan'tn camii garqtlann arastnda, Bereng'in camii gehir drqrnda Se-
merkant tarafrnda ve Margindn camii de gargrlardan uzakta idi. Bu son
gehrin kaprsr iiniinden bir nehir akryordu. MarginAn (Margelan) ile
Andi.ikin (Andican)'rn mevkileri bilinmektedir: Ugtikdn, KubA'dan Ahsi-
kes'e giden yol iizerinde birincisinden iig fersah ve Seyhun sahilinden yedi
fersah uzakhkta bulunuyordu6as. Bereng'in' mevkii hakkrnda bir bilgimiz
yoktur. Marginin ile ZenderAmg arasrndaki mesafe gtisterilmedi$inden so-
nuncusunun mevkiini kesinlikle tayin edemiyoruz. Karahinhlar devrinden
itibaren MarginAn'm biilgenin en miihim qehri oldu$u anlagrlmaktadrr.
Sem'ini6ae, "Fergana'ntn en tanlnml$ gehirlerinden" diye bahseder, hatta
MarginAn'rn mahallelerinde Gandib'r zikreder650. Bibi.ir, MarginAn'tn Fer-
gana'nrn sekiz iinemli gehri arastnda zikreder. Rigtin dahi o zaman Mar-
ginin'a ba$h bir kiiydii. Sem'ini'nin, Fergana'ntn kiiyleri arastnda zikret-
ti$i Limiq'e65r Cemil Karqi, ilAmig adrnr vermektedir6s2. Andican civannda
bulunuyordu. Cuveyni'ye giire Hirezmgah Muhammed ile Kara-HitAylar
arasrndaki sauag ildmig sahrasrnda (bozkrr) olmugtur. Aynr tarihgi eserinin
baqka bir yerinde savagrn (Talas) yakrnrnda oldu$unu kaydetmektedir653.
Bundan, ilamig'in, Andincan kazastntn kuzey krsmrnda oldu$u neticesine
varabiliriz. Kubi gehri (qimdiki Kuva kiiyii), iEinde baqka gehirler olmtyan
bir biilgenin merkezi idi. Fergana'nrn ikinci gehri sayrlrrdr; hatta sulann
bollufu ve bahgelerinin Eoklu$u sebebiyle Ahsikes'i gegerdi. Mukaddesi'ye
giire bi.iyiikliik ve servet itibariyle Ahsikes'ten daha ilerde idi. $ehir hak-
d7 istahri,335,347.
6a8 istahri,347.
6ae
Sem'Ani, j\o;1ykelimesinde; Yakut, Mu'ccm,IV' 5oo'
650 Sem'Ani, r.1l-ral1 kelimesinde; krq. Yaktt, Mu'cem, III' 8n'
6sr Sefiani, kelimesinde; krg. Yakut, Mu'ccm' IV' 343.
.r.:,>1.11
652 Mctinhr, t4g.
653 Kr!. Barthold. Otchct. t7; Cuveyni, 11,77 ve9t.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OZELLIKLERI r73

krnda Mukaddesi, ancak ortada bir meydan bulundu$u ve camiin garqrlar


arasrnda oldu$u geklinde krsa bilgi verir. ibn Havkal'a giire ise6sa gehir'
kale, gehristan ve rebaddan meydana geliyordu. Cami, harap bir vaziyette
olan kalede bulunuyordu65s. Qargrlar, saray ve hapishane rebadda yer
alryordu, qehir aynr adr tagryan bir derenin kenanndaydt; dere o zaman
Seyhun'a ulagryordu. Bugiin Aravan, Abqura ve isfayram denilen iiE
kiiEiik dereden hangisinin, bugiinkii ve hattd Babiir zamantndaki gibi kiiy
defil de daha ijnceki devirde bir gehir oldufu zaman Kubi'yr suladr$r pek
belli de$ildi.utu. u$ ile Kuba'nrn arasr yedi fersah6sT (oldukga mi.ibalagah
baqka bir rakama giire on fersah)idi658. Bu saha iginde urest biilgesi ve
gehrinin bulundu$u anlagrhyor (bu isim Ptolemaios'a g6re6se, Seyhun'un
Erkrg biilgesinde oturan Aristeis kabilesinin ismine nisbet edilebilir).
Sey-
hun'un kollarrndan Urest nehrinin, Ug nehri ile (Ak-bura) aynr oldu$u
anlagrlmaktadrr. Tumansky yazmasrna giire "Og ile Urest arasrnda" akr-
yordu. Og'un do$usunda MedvA'dan bagka Hurgib gehri vardr660 ibn
Havkal tarafindan66r Seyhun'un kollanndan oldu$u belirtilen aynr adt ta-
qryan derenin sahilinde bulunuyordu. Bugiin Kara-DeryA',nrn soldaki kol-
larrndan yalnrz bir tanesi, Kurgab (Hurgib)'rn nehre ulaqtr$r bilinmektedir.
Difer kollanntn hepsi $ehrihin denilen bi.iyiik kanala diikiiliiyorlardr. On
dokuzuncu yiizyrlda Kara-DeryA ile Narin'den ahnmrg olan difer biiyi.ik
kanallar gibi ne onuncu yiizyrlda ve ne de Bibiir zamanlnda heniiz mev-
cut degildi.

6sa
ibn Havkal,394.
Fergana'da bunun bagka bir benzeri olmadrgr anlaqrhyor. Bu durum, Buhdrd ile
65s

Semerkant'ta oldufu gibi Kuba'da da kalenin daha iince Arap birliklerinin iggalinde oldu-
guna igaret etmektedir.
6s6
Bdhiir-n6me, vr. r6b, terciime 3o vd.; burada isim yanhghkla KabA olarak yazrlmrg-
trr. $ehrin onuncu yiizyrldan sonra neden iinemini kaybettifiini bilmiyoruz. Kubah 'beg bi-
raderler' ile Gazneli Mahmud'a karg harpleri hakkrndaki Devletqih'rn verdi$i bilgi (I74
vd.; dolayrsryle Nisrreddin T0si'nin adr geqer) tarihi bir gergek olarak kolayca kabul edile-
mez, giinkil Mahmfid hig bir zaman Fergana'ya girmemigtir. Krq. Barthold, Oroslunb Tut-
kcstana, r3z. BAbi.ir zamamnda Kubi'da 'durgun, batakhk hilinde bir su vardr ve ancak
kiipriiden gegilebilirdi.'
657
Kudime, r59.
658 ibn Hurdadbih, zz.
65eTamaschek, SogMiana, 48.
6d Bu gehir Tumansky yazmastnda geger.
66r ibn Havkal, 3ge.

Eskikitaplarim.com Karagz
t74 V.V. BARTHOLD

25-Fergana
Fergana, ancak dokuzuncu yiizyrlda Miisliimanlar tarafindan kesin
olarak fethedildi$i halde Ortaga$'da bile islim ziyaretgihlan Andican ci-
vannda giisteriliyordu. Fergana'da Eyy0b peygamberin mezan (bugi.inki.i
Celilibid662 kiiyiiniin bir buguk mil uza$rndaki Hz. Eyy0b kaphcalan)
Mukaddesi tarafindan bile bilinmekteydi663. Cemil Karqi6n, ispid-
bulin'da Ashib ve Tibiinden 27oo gehidin mezarlanndan bahseder. Hali-
fe Osman tarafindan Muhammed b. Cerir'in kumandasr altrnda giinderil-
migler ve hepsi gazdda gehit diigmiigler. Bu yer, aynr isim altrnda hilA
vardrr ($gerbina-Kramarenko, yanhghkla Sefid-bi.ilend yazmrg). Kasansay
vadisindedir; N.N. $gerbina-Kramarenko'nun665 oranrn yerlilerinden igitti-
$i rivayet, Cemil Karqi'deki rivayete oldukga benzemektedir. Cemil Kargi,
imim Hiiseyn'in torunu ve imAm Muhammed Bilar'rn kardeEi olup rr3
(73t) yrhnda iilen Abdullah'rn mezannr da Hokand'da giistermektedir. Ni-
hayet Miveriiinnehr lhtihi olup g6 (ZrS) yrhnda iildiiriilen Kuteybe b.
Miislim'in mezan da ziyaret edilir. Kuteybe'nin kabri, Nargahi'de6 (Rr-
bat-r Serheng mahallinde, KAh kiiyiinde) ve Cemil Karqi'de667 zikredilir.
Bugiin bile Andican biilgesinin Celil-Kuduk nahiyesinde yerliler "imam
68.
$eyh Kuteybe"nin mezannr giisterirler
Anayolun giineyinde isfere (ispara), AvAl ve Nakid6e denilen da$rk
biilgeler vardr. O devirde isfere adr, henilz hig bir gehre verilmemigti (an-
cak Bibiir'da zikredilir). isfere biilgesindeki gehirler Tamihug ve Bimka-
hug idi. Bimkihug, S0h'tan beg fersah, TAmihug da BimkAhuq'tan bir
mil (ingiliz milinden biraz fazladrr) uzakhktaydr6T0. Bu iki gehir, muhte-
melen gimdiki isfara kiiyiiniin biraz kuzeyinde bulunuyorlardr. isfere
btilgesi, krsmen ovada ve losmen da$da yer ahyordu. ibn Havkal, bu ha-
valideki rengArenk da$lara bilhassa dikkat eder67r. Aynr yerde lstahri6T2 ve
662
$gerbrna-Kramarenko'nun makalesinde (Scme*ant Vilfuai Rchicri IV, krsrm IV, 5z)
Callabad.
63 Mukaddesi,46.
e Metinbr, t48.
6s Saneilunt Vilaycti Rchbcri, IV, krsrm IV, krg. V. Masalsky. Turlcestan, 7oz.
5r;
ffi Nargahi,57.
67 Cemil frrsi
e{ olarak vermektedir.
66 hot. Tu* ka<h.,III, r8g3'e kadar bu nahiye Og kazasrna dahildi'
4.
6e Mukaddesi'de (z6z) NevkAd.
670 tstahri, 347; burada Fergana'nrn baqka gehirleri arasrndaki uzakhklar giisterilmigtir.
67r ibn Havkal, 3g7; kry. Mushketov, Turkcstan,l,5og.
672 istahri,334.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OzolliKl eni t75

ibn Havkal'a gtire kiimir madenleri, yini "odun gibi yanan siyah taglar-
dan meydana gelen da$lar vardr; bu taglar yakacak olarak kullanrrryor ve
ktillerinden gamagrlan beyazlatmak igin faydalanryordu. U9 egek yiikti
(vrkr) kiimtiriin fiyatr bir dirhem idi. Bir egek yiiktiniin agrrhfr gofunlukla
Boao kilo kadardr. Daha kiigiik bir iilqii kullanrlsaydr bile (55 kilo) kiimiir
fiyatr yine ucuz sayrlrrdr 673.

Avil gehri, aynr addaki biilgenin merkezi olup Sfih'tan on fersah


uzakhkta Ocne (yahut Ocene?) yolu iizerindeydi. Bu son yer hakkrnda hig
bir gey bilmiyoruz6Ta. Avil kiiyii, Margelan'rn giineyinde hila mevcuttur.
Nekad adr verilen da$hk arazide yalnrz bir gehir bulunuyordu: Miskin6Ts;
Nekid (belki Miskan), Kubi'dan do[u ytiniinde yedi fersah mesafedeydi.
Nekid, muhtemelen Qile ve Krrgrz-ata derelerinin suladrklan yerdir.
Fergana'nrn kuzey krsmma gegince ilk iince vilayetin merkezi olan
Atrsikes'te durmahyrz. Seyhun'un sa$ sahilinde bulunan bu gehir ibn
Havkal ile Mukaddesi'ye676 giire kale, gehristan ve rebaddan meydana gel-
mektedir. Kaleyi ibn Havkal gehristan iginde, Mukaddesi ise, rebad iqinde
giisterir. Saray ile hapishane kale iginde, cami gehristanda ve kalenin ya-
nrnda (Semerkant ve BuhirA'dAki gibi), musalli, Seyhun sahilinde, grgrlar
gehristan ile rebad iginde olup gehristandakiler geniglikleri sebebiyle dikka-
ti qekiyorlardr. $ehristanrn beg kaprsr bulunuyordu. Diirdiintin isimlerini
biliyoruz: Merdkiigin kaprsr (BuhirA'daki gibi), Kisin kaprsr, Cuma Camii
kaprsr, Rihine (?) kaprsr. $ehristanr sulayan geEitli kanallar, duvarlan tu$la
ve kiregle iiri.ilmiig gi.izel depolara diikiiliirlerdi. Binalar kerpigten yaprlmrg-
tr. Baghca binalar gehristanda idi. ibn Havkal'a giire Eehrin uzunlu$u iig
fersahtan fazlaydr (bu iilgii muhtemelen gehrin, nehir sahili boyunca uzan-
dr$r sahaya iittir ve yahut gehrin gevresi bu kadardr). Mukaddesi'ye gtire
Ahsikes, Filistin'deki meghur Remle gehrinin bir buguk misliydi. Remle

673
IGT. Kostenko, Tutlustanshii Krar. III, r73 vd. d.
67a
De Goeje, lstahri negrinde Q4il, ozcend, yani ozgend okunmasrm tekrif etmekte-
dir.
675 ibn Havkal,3g6.
676
ibn, Havkal, 3g3 vd.; Mukaddesi, z7r. Ahsikes harabelerinin gimdiki durumlan
hakkrnda bba. Srcdncaz. Vlcstnik., Haziran rfor6, 3o vd. ve Barthold, Ahsikes md. L,{.,. bu_
rada eski kalenin (iski-Ahsi) harabeleri tarif edildi: Batrdan do$uya rooo adrm, kuzeyden
giineye 6oo adrm, scyhun seviyesinden r5o ayak y0kseklikte. A.s. Beveridge tarafindan
terciime edilen Bibiirnime'nin ekinde "Eski Ahsi'nin ortadan kalkmasrndan, agrklamayr
gerektircn bir durum olarak bahsedilir, fakat gergekte ortadan kalkmrg de$ldir. Ahsikes'i
Qinli T'ang-gu, Si-kien adr alnnda zikreder, krg. Chavann es, Doatmcnts, l4g.

Eskikitaplarim.com Karagz
q6 V.V. BARTHOLD

hakkrnda elde etti$imiz bilgiye giire677., eni bir mil ve boyu da biraz fazla
idi. Ba$geler gehrin civarrnda iki fersah daha uzaruyordu. Nehrin kargr sa-
hilinde gayrlar, meralar ve bunlann gerisinde de bir giinliik mesafeye ka-
dar kumlar yer ahyordu.
Ahsikes, Fergana'nrn giiney krsmrna bir kag yol ile baglanmrgtr. Ho-
kand,dan Ahsikes'e giden do$ru yol bozkrr ile kumluk saha iEinden gegi-
yordu (yedi fersah). Bu yoldan "Ahsikes kaprstna" vanldrktan sonra nehrin
L^.q, tu.ufrna geqilirdi. Bundan, Ahsikes'in rebadrnrn bir krsmmrn Sey-
hun'un giiney sahilinde oldu$u neticesine vanlabilir. Hokand'dan Bib'a
(qimdiki Pap beg fersah), oradan da Ahsikes'e678 (diirt fersah) gitmek
Uqtikan'a kadar iiE,
-ti-t ti.raU. Kubi ile Ahsikes arasr on fersah olup Hocend'den Ahsikes'e gi-
oradan seyhun sahiline kadar yedi fersah vardr.
den yol hakkrnda co$ra$acrlarda 9u itinereri bulmaktayrz6Te'

Hocend
Simgir 5 fersah (r merhale)
HAcistin 4 fersah (z berid)
Turmul<in 7 fersah (r merhale)
Bab 3 fersah (r/z merhale)
Ahsikes 4 fersah (z berid)

Hili adrnr devam ettiren Simgir, ovada bulunan biiytik bir kiiydi.i'
HAcistin, ilik daflanna ulaqan daf silsilesine yakrn miistahkem bir mevki
idi. Etraftaki biiyiik tuz madenlerindeki tuz iiretimi $i9, Hocend ve di$er
vilayetlerin ihtiyaglanna cevap veriyordu. Kaya tuzunun, hilA SimgAr ya-
krnrndaki madenlerden grkanldr$r bilinmektedir. Turmukin ile biiytik ve
zengin bir qehir olan BAb, Seyhun nehri sahilinde idiler. Dokuzuncu
yiizyrlda yolcular, Hicistin ve Bib arasmdaki mesafeyi go$unlukla bir
giinde alarak Tiirkler'in korkusundan Turmukan'da konaklamaktan geki-
nirlerdi.
Ahsikes'in beq fersah kuzeyinde680 aynt adt ta$lyan nehrin kenannda
Kisin gehri bulunuyordu. Ki.igiik gehir hili eski gehrin harabeleriyle bir-
likte mevcuttur6sr. Sekizinci yiizyrhn sonu ile dokuzuncu yiizyrhn baqrnda
677 Mukaddesi, 165.
678istahri,335 vd.
67eMukaddesi,34r; Kudime' 2I' I59'
6e istahri,346.
6st Semnkant Vililyai Rehbcri, IV, krsrm IV, 49. A. Brianov'un Prot. Turk. ktuzh'da daha
genig bahsi var. IV, r4z vd. Mug kalesi iig kiiEiik kareden meydana gelmig olup bunlann

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR,iN coCRAFI OZELLiKLER| ,77

KAsin, Fergana meliklerinin baggehri idi682. Binaenaleyh harabelerin ve


bilhassa eski Mug kalesinin aragtrnlmasr gok faydah olurdu.
Nihayet Fergana'nrn kuzey krsmmda Necm ve Kervin biilgeleri ile
aynr adlardaki gehirler ve Cidgil btilgesiyle Erdlinkes gehri zikredilmektedir.
KAsin'dan Necm kuzey-do$u yiini.inde bir giinliik yolda, Kervin da diirt
fersah mesafedeydi. Ahsikes'ten Kervin biilgesinin srnrn yedi fersah, Ker-
vin gehri ise dokuz fersah mesafedeydi 683. Muhtemelen Necm, bugiinkii
Nanay mevkiini, Kervin biilgesi de gimdiki Qust biilgesinin kuzey krsmrnr
iggal ediyordu. Cidgil, Perek deresinin yini Qirqik'in kaynaklanndan biri
olarak zikredilir6sa. cidgil biilgesinin o zaman Fergana iginde kabul edilen
Qotkal vadisine tekabi.il etti$i agrktrr. Erdlinkes ismi, ileride giirece$imiz
gibi, Perek ve ilak dereleri, yini QirEik ile Angren arasrndaki gehirlerden
birinin adrydr685. Kisin ile Fergana'daki Erdlinkes'in arasr bir giinliik
yolutu,yini iki menzil idi687.
Mukaddesi686, Fergana'da camii olan krrk qehir ve ktiy sayar. $ehirleri
sayarken otuz bir isim zikreder ve baggehir harig bunlan iig gruba ayrnr:
Miyin-rudAn biilgesi (NasrAbid, MinAre, Renced, $ikit, ZirkAn, Hayrlim,
Begbegin, Ugtikan, Zenderimg (yahut ZenderAmig), Ozgend); Nesyd
btilgesi (Oq, Kubi, Bereng, Marginin, Rigtin, Vinkes, Kend); Vigiz
biilgesi (B0kend, Kisin, Bib, Qirek, A$tutn, Tiibkir, Avil, Dicerkerd,
Nevkad-Miskin, Bigin, TishAn (?) um, Cidgil, $ivdnn). Miiellilin, birinci
alanr 5oo, 2ooo ve 3zoo kare sazhendir (toplam 2,5 hektara yakrn). KAsan'r Qinliler K'o-sai
adr altrnda zikrederler (chavannes, Docanmcnk, r48); daha eski bir eser olan Pci-si'dc (la-
kinth'in Rusqa terciimesi, III, 186) Fergana'nrn baggchrinin gevresinin ancak 4 li'den (yakla-
qrk olarak r mil) ibaret oldu$una dair bilgi, belki aym gehre iittir, krg. Barthold, Fergana
mad. i.A.
682 Ya'kubi, Tarih,ll,478; ibn Rusteh, zg4.
683 istahri, 246 vd.; ibn Havkal,4o5.
68a ibn
Havkal, 3BB. De Goeje'nin kabul etmig oldu$u "Tiirk' okunugu yanhgtrr; isim
.:J;(Perek).yerine.lsyazimahdrr; Perek adr on altrncr yiizyrl gibi bir zamanda geger (Tai-
h-i RcSidi, Ingilizce terciimesi, tr6; Abdulhh-nimc, Asya Miizesi yazmasr, 574 age, vr. 253";
krg. Barthold, <ap;rki, XV, aynr miiellif, Omshenb Turkzstana r39), Qirgik, Qir'in ism-i tasgi-
ridir; bu isme ilk defa Timur tarihinde rastlamr , kr1. alnt cscr.
68s istahri,
345; ibn Havkal, 385, 4o4.
686
ibn Havkal,4o5.
687 istahri,346.
6s Mukaddesi, z6z, z7z.
68e Hala mevcuttur.
6s Mukaddesi, z6z'de tlt'*^:l ot-*;
_ z7r'de geklinde yazrlmrgtr; ismin dofrusu belki
Ateghin, yani ateghinedir.

F. t2

Eskikitaplarim.com Karagz
r78 V.V. BARTHOLD

guruba Narin ile Kara-Deryi arasmdaki gehirleri, ikinci gruba Ferga-


na'nrn giineyindeki gehirleri ve iigiincii guruba da Seyhun'un kuzeyindeki
qehirleri dahil etti[i anlagrlmaktadrr. Mevkilerin tayininde yamldrir giiphe-
sizdir; meseli Ugtikin ile Zenderimg't birinci, AvAl ile Miskin'r iigiincii
grupta giistermesi gibi. Daha tinceki co$ra$acrlarda adlan gegmiyen gehir-
lerden gunlar hakkrnda biraz geniq bilgi verilir6er: Nasribid, genig bahgele-
ri olan biiyiik bir gehirdi; bir hiiktimdar (belki Ahmed b. Esed) tarafindan
o$lu Nasr igin kurulmugtur. Renced yakrnrnda ekilebilir arazi goktu; kun-
duracilar gar$rslnln ortastnda gtizel bir cami vardt. Tighin, ni.ifusu kalaba-
lrk ve biiyiik bir gehir olup camii pamukqular gargrcr igindeydi. ZArl6n,
orta biiyiikliikte bir gehirdi; piring tarlalan goktu ve sulama tesisleri yaprl-
mrgtr. Beqbegin biiyi.ik bir gehirdi; camiinin iiniinde bir meydan bulunu-
yordu. istahri ile ibn Havkal6e2, Seyhun kenarrndaki BirAb yahut FArib
gehrini de zikrederler. Sem'ini ile Yakut6e3, Yazuhkes (Yakut'ta Yazahkes)
Eehrini zikrederlerse de belirtmezler. Miveriiinnehr'in hiq bir vilayetinde
mtinferid kiiyler Fergana'dakiler gibi genig sahalar kaplamazlar. Bazr
kiiyler bir giinliik yol kadar birbirinden uzakta idiler6ea. Vilayetin maden-
lerinden dolayr zenginli$i meghurdur. Ahsikes yaktnmda, Nekad'da ve di-
$er yerlerde altrn ve grmiiq madenleri bulunuyordu. S0h yaktnrnda ctva
igletmeleri, Yukan Nesyi'da katran amyant keteni, altrn, giimiig, firfize,
demir, bakrr ve kurgun madenleri vardr. Nihayet Fergana' islim memle-
ketlerinde nigadr6es iiretilen bir kag vilayetten birisiydi (Cchdnndmc mi.ielli-
fine giire Ozgend civannda6e6).

z6-Hocend
Daha sonraki devirlerde bizin Fergana'ya bafh kabul edilen Hocend
(Hucende) gehri6e7, onuncu yiizyrlda miistakil bir idari btilge durumunda
idi. islam'dan iinceki devirde de bir "Hucende meliki"nden bahsediliyorsa
6e1Mukaddesi , z7 r vd.
6e latahri, g47;7bn, Havkal,4o6.
Semani,.r(+llkelimesinde; Yakut, Mu'cem, IV, Ior4. Bu isim betki-iki miiellifin
6e3

bagka ycrde zikrttiklrie<*iiisminin yanhg yazrlmrg bir geklidir (Scm'ani,.r(;.r.Jl kelimesin-


de; Yakut, Mtucm, 1,524. Sem)ini, "Isficib yahut $Ag'ta bulunan bir ktiy olduf,unu siiyler).
lbn Hurdadbih'ten bunun lsfrcib'rn kuzeydof,usunda 9 fersah mesafede, Talas yolu iize-
rinde oldu$unu iiireniyoruz. Daha genig bilgi igin bkz. Barthold, Otclut, g.
6ea lstahri, 333 vd.; ibn Havkal, 3gr4 vd.
6e5
ibn Havkal,397 vd.i krg. lstahri,334.
6e6
Mctinbr, SI; krg. Fergana'nrn kiimiirleri ve sanayii hakkrnda yukardaki (t78) bilgi.
6e7 istahri,
333; Ibn Havkal, 3gI vd.; Mukaddesi, z7z.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVEMUNNEHR'IN coCRAn Ozrlliru.rni t79

da6e8 Fergana hiiktimdanna baflr oldu$u anlagrhyor. Maverii.innehr'in


biiyiik gehirlerinden olan Hocend, kale, gehristan ve rebaddan ibaretti.
Kalede hapishane, gehristanda cuma camii, rebadda bir meydan ortasln-
da saray bulunuyordu. $ehrin ba$an ve bahgeleri meghurdu. Ntifus gok
kalabahk oldu$undan kendi brtilgelerinde yetigtirilen hububat kAfi gelmedi-
finden Fergana ve Ugrtsana'dan hububat ithal edilirdi. $ehrin ortasmdan
bir ark akardr; Seyhun'dan de$il, Hoca $akrrgan'dan ahnmtg olmau muh-
temeldir6s. Kend gehri de Hocend vilayetine ba$hydr.
Semerkant ile Hocend arasmdaki sahanrn hemen tamamr (gimdiki
yoldan rB4 mil), Ugr0sana yahut Sutr0gana vilayetine dahildiTt. Aop
co$raSacrlan bu yol igin bir kag itinerer giisterirler. istahri'ye giireTot Se-
merkant'tan Hocend'e seyahat sekiz gtin siirerdi; aradaki menziller gunlar-
drr: BArkes7o2 lAbarkes). Sa'd ribatr, B0rnamez, Zdrrfin, Sibat, Erkend,
$ivkes703. Semerkant'tan dtirt fersah mesafede oldu$u daha iince belirtilen
BArkes ile B0rnamez arasrndaki yolu lbn Hurdadbih ile Kudame biraz
farkh tarif ederlerT0r. Onlann verdikleri bilgilere giire yol, Birkes'ten itiba-
ren Katvin bozkrnndan gegerek Hug0fagn'a (diirt fenah), ondan sonra
da$rk bir biilgeden gegerek B0mamez'e (beg fersah), sonra da bozlann
iginden Zdrnin'e (diirt fersah) giderdi. Bundan anlagrhyor ki, Hug0fagn,
gimdiki Yeni Kurgan menzilinin biraz giineyinde olup yol o zamanlarda
Cizek'ten de$il bu noktadan itibaren do$uya do$ru aynlarak daflar ve
bozkrrlar iginden Zirfrn'e giderdi. Sa'd ribatrndan gegtifi istahri tarafin-
dan belirtilen yol, belki daha giineydeydi. Dizek'ten (Cizek) gegerek $iE'a
giden yolun Fergana yolundan aynldr$r nokta, istahri'ye giire Birkes ile
Sa'd ribatr arasrnda, Eb0 Ahmed ribatr yakrnrnda idi; bu yolun iizerinde,
BArkes'ten bir giinliik mesafede Kawin-dize mevkiinin adr geger70s. Burast
belki Hug0fagn'm ayrudr. Birkes ile Dizek arasmdaki yoldan seyahat
6s Taberi, II, 1439.
6e Barthold, Omslni Turkestana, 196.
70 Eski imlAsr olan Sutr0gana,
Qin kaynaklanndan tiirendiiimize giire onuncu yiiryr-
ta 6it cserlerden birgo$unun yazmalannda bulunmakadrr; krq. lbn Havkal, 379, n.b: Tu-
mansky yazmasrnda da biiyledir. krg. Barthold, Amsbnie Turkcstana, ro4 (do[rusu: Ugrfisa-
na?)
7orIstahri, 334 vd.
702
Ii!. yukanda s. grg.
703
Mukaddesi (34r). Sibit'tan $avkes'i ancah bir giinliik yolda kabul eder. Ya'kubi
(Butrtda zgr4) dc Scmerkant'tan Hocend'e yolculuf,un 7 giinde yaprldriuu belirtir.
7e Kudime, eo, 156.
705
lstahri,336.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

ederken Katvin-dize yerine Harkina'da konaklamak miimkiindii. Harka


na'dan Semerkant dokuz fersah, Dizek beg lersah ve Zdrrin dokuz fersah
mesafede kabul edilirlerdi 7e.

Zirfrn ile Hocend arasrnda da gegitli yollar vardr. Sibit'tan707 Ho-


cend'e Erkend yahut Riiki.ind (SibAt'tan iig fersah) ve GAl0k Endiz
(Riikund'dan iig, Hocend'den diirt fersah) yoluyla gitmek miimkiindiii08.
ZAmin'den Kiirkes'e gitmek iEin bir de Hivas'tan (Zimin'den yedi fersah,
Kiirkes'ten altr fersah) geEen bir yol vardr70e. Zdrnin, SAbit (Savat), Hdvas
(Havast), Riikiind, Kiirkes7l0, Gil0k-Endiz kiiyleri, isimlerini bugiine ka-
dar devam ettirmiqlerdir.

27-Ugr0sana
(Jqrffsana'nrn bagqehri Bffncikes (belki Pencikes) bu yollardan iitede
idi. Onun yolu, ibn Hurdadbih ve Kudame'ye giireTrr Sibit'tan itibaren
iki fersah ovadan gegtikten sonra gehirden akan nehrin sahilini beg fersah
kadar takip ederdi. Yolun iki tarafrnda kiiylerle kaph da$lar bulunuyordu.
Bagka bir araqtrmamda iizerinde durdu$um gibi712 bu bilgilere dayana-
rak $ehristan harabelerini (Ura-tube'nin 16 mil giiney batrsrnda) Uqr0sa-
na'nrn baqqehrinin kahntrlan olarak kabul edebilinz7t3. IBg4 yrhnda tara-
7e istahri
343; ibn Kavkal, 3Bz,4og.
7o1 ZAmin ile Sibit arasrndaki uzakh$r Mukaddesi (342) z berid, istahri (343)
3 fer-
sah, ibn Hurdadbih (2r), ibnii'l-fakih (3zB) ve Kudime (r5B) ise z fersah olarak verirler.
Skvarsky'nin g6riigiine gbre (Srcdneq Vlcstnik, Ekim 18916, 5o) belki bu SAbit aynr ismi taqr-
yan gimdiki istasyon de[il, kuzeyde 8 mil ileride olan iski-Sabat kiiyiini.in aynrdrr.
3zB; Kudime, r58. Kiirkes ancak nigirin bir giiriigiidiir (metin eo7,
708 ibnii'l-Fakih,

n.d.). Yazmada.r.f, dofrusg-i5,istahri'd.1i-t5rl in ayntdtr.335; burada de Goeje (n.e.),


gehrin Kudime'deki (-t5;.l5ryazmrgur)oldufunu do$ru olarak tayin eder. Rugunt (aynen)
A. Kugakeviq tarafindan Rus Co[raSa Cemiyeti'nin ipcstiya'nnda (IV, zl5 ve harita) Ura-
Tube'nin kuzeyinde bulunan bir kiiy olarak zikredilir. Aynr kiiyii Muhammed Vefa Kermi-
neci (Tuhfeti'l-H6ni, Asya Miizesi yazmasr, o58r b. v. (r5ob) cl;f, olarak verir. Sibit ile
Kiirkes arasrndaki uzakhk daha fazladrr.
70e istahri,
343; ibn Havkal, 3Bz; ibn Hurdadbih, zo.
iro Mukaddesi'de (265) Kiirdkes.
7rr ibn Hurdadbih, zr; Kudime, r59. istahri'ye giire
fu43) Sibit ile B0ncikes'in arasr
3 fenah idi.
7t2 Srcdnea<. Vlcstnik, Haziran 1896,
32.
713 Daha gok benimsenen ve daha iince Bibiir tarafindan ileri siiriilen (vr. Bb, terciime

17) bir fikre gtire asrl Ura-Tube'nin aymdrr. Bu nazariye, giiniimiiz kagiflerinden J. Castag-
n6 ile Tiirkistan Arkeoloji Mahfili'nin difer iiyeleri tarafindan benimsenmektedir; krg. neg-
rettikleri hot.XX, 3z vd., I5g vd. $imdiki Ura-Tube'nin, Ugr0sana'nrn eski baggehri gibi'
N0ckes kaprsr denilen bir kaprsr vardr (a1nt eser, 3z). Fakat bu giiriigii, yolun da$lar arasrn-
da nehri beq fersah kadar takip etti$ine dAir yukanda verilen bilgi ile telif etmek giigtiir.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN COCRAFI OZrIIirI.NRi rBI

fimdan tetkik edilen bu harabeleriTra daha sonraki yrllarda P.S. Skvarski


daha genig olarak ara$tlrmlgtlrTls. Onuncu yiizyrldaT16 gehrin to.ooo kadar
erkek niifusu vardr. $ehir, kale, gehristan ve rebaddan meydana geliyordu.
Nehir gehristan iginden akryordu. Kale, Mukaddesi'ye giire gehristantn dt-
grnda yer ahyordu. (ibn Havkal'rn verdi$i bilgi biraz mu$laktrr). Hapisha-
ne kale iginde, cuma camii gehristanda, gargrlar ktsmen qehristanda ve krs-
men rebadda, saray rebadda, miri arazide bulunuyorlardr. $ehristanrn iki
kaptst vardri |ukarr kapl ile $ehir kaprsr, rebadrn ise dilrt kaprsr vardr;
Zdmin kaprsr, Mersmende kaprsr, N0ckes kapnr ve Kehlibid kaprsr. Re-
bad surunun gapr"1 yaklagrk olarak bir fersahtr. Binalar kerpig ve a$agtan
yaprlmrgtr. $ehre, hepsi gehirden yanm fersah uzakhkta bir kaynaktanTls
ahnmrg on su yoluyla su getiriliyordu. Bu su yollannrn isimleri gunlardtr:
SArin (qehristan iEinden akardr), Biircen, Micen, Senkcen, Rfiycen ve
Senbiikcen. Su yollan boyunca birqok de$irmen bulunuyordu.

Ugr0sana'nrn ikinci bi.iyiik qehri olan Zdrrrin7te, bir nehrin iki sahilin-
de da$lardan grktr$r biilgede yer ahyordu. Yanrndaki eski gehir, onuncu
yiizyrldan itibaren terkedilmigti. Sersende adryla anrlan yeni gehrin suru
yoktu. Qargrlar nehrin iki sahilinde olup kiigi.ik kiipriiler ba$lantryr sa$r-
yordu. Cuma camii Semerkant'a giden yolun sa$mda, yini ana yolun ku-
zeyinde idi.

Ugiincii gehir Dizek yahut Gzek720, ovada Feknin biilgesinde yer


ahyordu. Hususi surette inga edilmig bir gok ribat ve hanlar bulunuyordu:
gizilerin toplanma yerlerinden biri olarak bilinmektedir. Bunlardan, gehir-
den bir fersah uzakhkta Afgin tarafindan yaptrnlan Hudeyser ribatr aynca
zikredilmigtir.

IJgr0sana'nrn di$er gehirlerinin hepsi aynr biiyi.ikliikte idiler. $unlann


yerleriT2l gtisterilmigtir. N0ckes, Harkana'nrn iki fersah giiney-do$usunda,

7ra Barthold, Otdu4 75vd.


7t5 Srcdncaz Vlestn*, Ekim 18916,47-5r.
7'6 istahri,
3e6 vd.; ibn Havkal, g7g vd.; Mukaddesi, 277.
7r7 Yahut gewesi (ibn
Havkal'da biiyledir, 38o, z).
7rE
Mukaddesi'ye giire "altr su yolundan bagka bir de biiyiik bir nehirden".
7re ibn Havkal, 38o vd.; Mukaddesi, 277.
7a istahri,
3r7; ibn Havkal, 38r.
72t lstahri,
343 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
l82 V.V. BARTHOLD

yini vilayetin batr krsmrnda; Fagkes, Bincikes'ten iig fersah mesafedeT22


ve Hocend'e giden yol iizerinde; Gazak, Fagkes'ten iki ve Hocend'den altr
fersah mesafede; Arsyiniket yahut AnubAniketT23, Bfincikes'ten dokuz fer-
sah uzakl*ta Fergana hududu iizerinde; Higt, giimiig madenleri civann-
daki da$larda7za, yini vilayetin kuzey-batr ktsmrnda. Umumiyetle Ugrdsa-
na'da gehir hayatr fazla geligmemiqti. Ugr0sana, di$er vilayetler gibi islim
kiiltiirtiniin tesirinde Aryan aristokratik tegkilitrnrn
olmadr$rndan725 eski
iizelliklerini daha uzun miiddet devam ettirdi. Ya'kubi'ye giire726 Ugr0sa-
na'da 4oo kadar istihkam vardt. Bunlar muhtemelen dihkanlann kiigkleri
idiler. Di$er taraftan ibn Havkal ile Mukaddesi727, iginde bir tek gehir ol-
mryan bir gok biilgeler sayarlar. Buttam da$lannda, yini Yukan Zerefqin
vilayetinde gok kaleler ve kiiyler vardt. Burasr da Ugr0sana'ya dahil kabul
edilirdi, fakat Buttam'rn eskiden ayn bir vilayet tegkil eni$i anlagrhyor. ibn
HurdadbihT2s ondan haraqgiizar miistakil bir emaret olarak bahseder; hat-
tA eserinin bir yerindeT2e bir "Buttam meliki"nden stiz eder. Mevkii kesin-
likle giisterilmemig olan Mersmende'nin (Ya'ku'bldeTm Ersmende) bu
biilge gehirlerinden biri olmasr mtimktindiir. ibn Havkal'm belirttifine
giireT3r gehir, krgrn kahn buzlarla tirtiilen genig bir nehrin sahilinde kurul-
mu$tu. iklimin so$uklu$undan dolayr orada ba$crhk ve bahgecilik yaprla-
mryordu. Bununla beraber biilge halkr hububat yetigtirme$e ve gicek tarh-
larr tegkiline tam bir baganyla girigmiglerdi. Orada her ay kurulan panayrr
biiyiik bir ra$bet giiri.iyordu. Cami qarErnrn yakrnrndaydr.
HiE qehir bulunmtyan biilgelerden Masha (belki Masqa, Bibi.ir'da
Maga) ile Burgar biilgelerinin Yukan Zerefgin havalisinde oldu$u giiphe-
722 ibn Havkal'a giire (4o4) 9 fersah; buna pek ihtimal verilmez. Muhtemelen Fagkes
ile Gazak, Biiyiik lskende/in seferinde gegen Gaza ve Baga gehirlerinin aynrdrrlar (krg.
Lerch'in, Berezin'in Rus Ansihtopcdik Lugauhdaki yaztsr, krstm III, c.I, 578). Fagkes'in (istah-
ri'dc bir yerde 326 Vagkes) yerini, belki bugiinkii Vagat kiiyi.i almrgtrr. Bu kiiyiin halkr ken-
dilerinin $ih Kegtesib'in (Gugtasb) neslinden geldiklerini kabul etmektedirler. Krq. Srdneaz.
Vlcstnile" Ekim 18916, 5o. Yakut (Ma'ccm, ll, lgl), Sem'6ni'ye dayanarak ( cl-;'Jl kelimesinde)
Gazak'r Fergana'da giisterir.
723
Mukaddesi,265; kry. agalrdaki s' t9t'
?2a Mukaddesi, 278.
725 Srcdnca<. Vlcstnik, Haziran 18916,
32.
726
Ya'kubi, BuWin, zg4.
72i lbn Havkal, 38e; Mukaddesi, 265 vd.
72t ibn Hurdadbih, 27.
72e ibn Hurdadbih, 29.
7r Ya'kubi, Baldin, zg4.
73r lbn
Havkal,3Br vd., krg. Mukaddesi, 278.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN ooCRAFI OZELLIKLERi r83

sizdir. Arapqa Burgar ismi, muhtemelen Pargar yahut Fargir'dan bozma-


drr (krg. Bfincikes ile Pencikes, Kuviziyin ile Kabiziyin v.s.) Anlagrldrgrna
giire bu eski Kgi-Surhib ismiyle aynr manadadr. (bkz. yk. s. 7z). Aynr
isim, Falgar kazasmm isminde muhafaza edilmigtir. Bibiir'a giire732 Maga
ile Palgar arasmdaki hudut hili mevcut olan Ubburdan kiiyiiniin biraz
aga$rsrndan gegiyordu. Mink triilgesi (Ya'kubi'de Mink) muhtemelen aynr
yerdeydi. ibn Havkd'a giircz$ Afgin kalesi oradaydr. Kuteybe de "siyah
elbiselilerle" orada savagtrT3a. Bu son olay hakkrnda tarihlerde bir bilgi bu-
lamadrk. Aym biilgeye dahil olduklarr anlagrlan Cenkikes ile S0ydak
kiiyleri, Azerbaycan'da Sic o$ullan devletini kuran Ebu's-Sic Divdid'rn
ailesinin asrl yurdu idi735.
Fergana'da imal edilerek ta Ba$dad'a kadar biitiin vilayetlere ihrag
edilen demirden silahlann hammaddesi Mink ile Mersmende civannda el-
de edilirdi. Buna ilave olarak Btittam da$lannda altrn, giimiig, zaq ve ni-
gadrr igletmeleri bulunuyordu. istahri ile ibn Havkal736 sonuncusunun is-
tihsalinde tatbik edilen usulii oldukga genig olarak anlatrrlar. Verdikleri
bilgiler gimdiki seyyahlann bilgilerine tamamen uymaktadr737.

28-ilik ve $it
Ugr0sana'run kuzey-do$usunda, Seyhun'un sai sahilinde bulunan
ilak ve $ig73s vilayetleri, co$rafr bakrmdan biiliinemez bir biitiin tegkil edi-
yorlandrT3e inf ite Angren (do$rusu Ahengerin) nehri vadisi, $Aq ile de,
Perek (Qirgik) nehri vadisi kastedilmektedir. Perek nehrinin iki kayna$r
olup biri Biskin da$lanndan, diferi Cidgil tiilgesinden (Pskem ile Qotkal)
do$uyorduTs. Angren'in alamn yakrmnda Benikes gehri' Qirgik'in afzmm

732 Bdbiir-nine, w. gg, terciirne, r52.


733 lbn Havkal,383 vd.
7a istahri'de (3eB) ancak Kuteybe'nin orada muharebe edip Afgin'i kugattrfr belirtilir.
735
S. Lane.Poole, Tlu Molummadn D1nasties, rz6,
736
lstahd, gz7 vd,; lbn Havkal, 38e vd.
73i Tomaschek, SogMiand, 24.
73s
Mahaln okunugu hig giiphesiz Qig idi, giinkii lranh miielliller, btilge ile merkezine
bu ismi verirler. Arapga "grn" harti gok defa Q scdasrna tekibiil eder. krg. Banhold, Omslu-
nb Turlecstanq 139.
7s lstahri,
332 vd. hik ismi, ne Qin kaynaklannda ve ne de lslim fetihleri hrklrndaki
rivayetlerde bulunmuyor. lslim'dan ewelki dcvirde bu tiilge, siyasi biiliinme itibariyle QAg
ile birlcamiq olmahydr. Krg. Barthold, Amsbab Turlestana, t4z'
70 lbn Havkal,388.

Eskikitaplarim.com Karagz
I84 V.V. BARTHOLD

yakrnrnda ise NecAkes gehri bulunuyordu. Aralarrndaki uzakhk iig fersah


idi7a1. Mukaddesi'nin rivayetine gore7az Benikes'in suru yoktu. Cami, gar-
qrnrn yakrnrnda idi. Ahalisinin kavgacr oldu$u meghurdur. Mogollar'rn Be-
nikes'i tahrib ettikleri bilinmektedir. Timur burasrnt yeniden imar ederek
o$lunun adma nispetle $ihruhiye adrnr verdi. $ihruhiye harabeleri, Sey-
hun'un saf sahilinde, iqinden Angren'in sol kolunun aktr$r Gicigen vadisi-
nin a$zrndad r7 41. Biraz aqa$rsrnda eski Benikes'in harabeleri bulunur.

Uqr0sana'dan Qirgik vadisine, biri Hivas, 6teki Dizek'ten baEhyan iki


yol vardr. Hivas yolundan Seyhun'a Benikes'in diirt fersah yukansrnda
varrhrdr 7aa. Benikes'ten Qirgik'e giden yol iizerinde Haragkes (Benikes'ten
bir fersah mesafede olup $Ag'rn ikinci biiytik gehriydi) ve Hudaynkes
("Hanrm gehri", bir fersah ileride) qehirleri zikredilir. Benikes'ten diirt fer-
sah ve Seyhun sahilinden iki
fersah uzakhkta bulunan Cininckes vilayeti
Qirgik'in sol sahilinde uzanryorduTas. Benikes gibi Cininckes'in de suru
yoktu746. Orada Hivas yolu, Dizek yoluyla birlegirdi. Dizek'ten Qirgik a!-
zrna kadar olan mesafeTaT iig giinde katedilirdi (arada bozkrrda Hiiseyn ve
Humeyd kuyulan menzilleri bulunuyordu); daha ileride Vinkerd isminde-
ki hrristiyan (belki Nasturi)7a8 kiiyiinden gegilirdi. CinAnckes'in Vin-
kerd'den Binkes'e giden yol iizerinde bulundu$una dair istahri'nin verdi$i
bilgidenTae, Vinkerd'in de Qirgik'in sol sahilinde, yahut daha giineyde,
Seyhun'u gegmeden iince oldu$u neticesine vartltr. N.S. Likoshin, t3-I4
Nisan 1896 tarihinde bana yazdr$r hususi bir mektubunda qu giiriigii be-
lirtmiqtir: "Qirgik'in sol sahilinde, halicine yakrn bir yerde bukunan eski
hrristiyan kiiyii hakkrnda bizim yerlilerin rivayetlerini dinledim; Bu kiiyiin
harabelerine Ulcikent adrnr veriyorlar ve bir zamanlar orada hrnstiyanlarrn
(tenA) oturduklannr giisteren kitabelerden bahsediyorlar." Bununla bera-
ber Vyatkin, Ulcikent yahut Uncikent'in Necikes'in aynr oldufunu
7ar
istahri,345.
7a2
Mukaddesi, 277.
743
E. l. Smimov, Srcdnlay A/1a,'fagkent 1896, I34. Krq. J. Castagn6 tarafindan ha-
rabelerhakkrndaverilen bilgi, Ptot. Tark. kru<h, XVIII, rrz, vd.; haritalarveresimlervar-
drr.
7aa
Kudame, 156. Mukaddesi'de $42) e berid.
7a5
istahri, 344 vd.; KudAme, r56.
?ft Mukaddesi, 277.
7a7 istahri,336.
?a8
ibn Havkal,384.
?ne
istahri, 345.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OzsLLirI-eRi rB5

ibn Havkal Vinkerd'i, $6g'rn ekili sahasrnrn srnrrlanndan


giistermiqtirTs0.
biri olarak $iq nehrinden (yini Seyhun'dan) ayrnr ve daha ilerde G. ggg)
yolculann bozkrrdan geEtikten sonra geldikleri yer olarak zikreder (nehir-
den gegildi$ine dair bir bilgi vermez). Binaenaleyh Seyhun'un giineyinde
eski sulama kanallannrn kalmtilannrn kegfedildi$i yerde bulunmug olmast
ihtimali kuwetlidir. Seyhun'un giineyinde ve bozkrrrn kuzeyindeki ekili
arazi geridi $ig'a dahil edilmig olabilirTsl.
Cininckes yakrnrnda QirEik'ten gegilerek vilayetin iiEiinciiTs2 biiyiik
gehri olan $utOrkes yahut Uqtfirkes (Deve gehri)'e vanlrrdr. Kudame'nin7s3
verdi$i bilgiden ("nehri geqince $utfirkes gehri soldadrr") Cindnckes'in alt
tarafrnda oldufu neticesine vanlabilir, lakat buna pek ihtimal verilmez. is-
tahri'ye g6reTsa Hudaynkes ile $utfirkes'in arasr iiE fersahtr. Pek muhte-
meldir ki, $ut0rkes, gimdiki iski-Tagkent'ten uzak olmayrp belki bu hara-
belerin yerindeydi ki, Evarnitsky'nin tariline gtireTss "Kirgaul ktiyii (krglak)
karqrsrnda iski-Tagkent'in do$usunda bulunup sekiz verst kadar nehrin ke-
narrnr takip ettikten sonra bail yiiniine bozkrra do$ru iki-iig verst uzanrr.
"Mukaddesi'ye giire756 gehir miistahkem olup iginde giizel kapah Eargrlar
(timn$ bulunuyordu. $ut0rkes'ten $ig'rn merkezi olan Binkes'e kadar olan
mesafe bir giinde geEilebilirdiTsT. Bu yol iizerinde gu nehirler zikredilir:
Danfaginkes ($urt0rkes'ten iki fersah), ZilsikesTs8 (bir fersah ilerde), Be-
nOnkes75e ($utfirkes'ten iiE fersah). Ben0nkes ile Binkes'in arasr iki fersah
idi; Zilsikes de Binkes'den iki fersah mesafede oldu$undan ya Ben0n-
kes'in aynr idi ve yahut gok yakrnrnda bulunuyordu. Binaenaleyh Bin-
kes'in gimdiki Tagkent'in yerinde bulundu$u miimkiin giiriilmektedir.
Binkes gehrininT@ etrafinr iki sur Eevirmig olup drg surun yedi kaprsr
bulunuyordu (isimlerinin okunugu giiphelidir); ig surunda on kaprsr var-
750 Prot. Turk
kru<h. V, 156 vd.
75r Karavayev, Vinkerd'in
Urumbay Mirza oldulunu kabul ederken hakh olmuE olabi-
lir (kr;. Golodnala Step adh eseri ve Barthold, <apitl';.- XXIII, 4r4.
7s2
ibn Hurdadbih, zo; ibn Havkal,3Bg.
753
Kudime, 156. Mamahh ;L-.Jl kelimesi, ancak niEirin giiriigii iizerine metinlere ko-
nulmugtur (KudAme, zo4). Yazmada ,f-Jl drr.
75a
istahri, 344.
735
Puuooditcl'po &cdnci A<ii, Tagkent r8g3, r4g.
756
Mukaddesi, 276 vd,.
75i Mukaddesi,
342.
758
istahri,344.
ise ibn Hurdadbih, zo.
7@
ibn Havkal, 386 vd.; Mukaddesi, 276. Tarihgilerde $iq1n eski baggehri olarak Tar-
bend'in ismine srk srk rastlanr (krg. Belizuri, 4z r ), co$ra$acrlarda ise rastlanmaz.

Eskikitaplarim.com Karagz
186 V.V. BARTHOLD

dr76r. Bunlann belli-baghlan Emir kaprsr, Hikan caddesi kapu, Dihkan


kiigkti kaprsr'drr. $ehristAnrn ise iig kaprsr (Ebu'l-Abbis, Kig ve Ciineyd)
bulunmakta idi. Kalenin iki kaprsr olup biri gehristana, di$eri ise rebada
agrlrrdr; Saray ile hapishane kale iginde, cuma camii kale yakrnrnda; gargr-
larrn bir krsmr gehristanda, fakat biiytik krsmr rebadda yer ahyordu. $eh-
rin eni ve boyu, drg surun bir ucundan iiteki ucuna kadar yaklagrk olarak
birer fersahtr. $ehir ve etrafinda bol miktarda ba$lar ve bahgeler vardr.

Hocend ile Binkes (Iagkent) arasrndaki yola gelince son zamanlara


kadar da$ yollan, bozkrrdan geqen gimdiki yoldan daha ijnemli idi. Mu-
kaddesi762, Binkes'ten "gi.imtig madeni"ni bir giinliik yolda kabul etti[i gi-
bi Hocerrd ile Ahsikes arasrnda oldu$u daha iince bildirilen HicistAn'r da
madenden yine bir gi.inltik yolda sayar. Her halde bu merhaleler oldukga
uzundu763. Qtinkii ibn Hurdadbih ile KudameTs Binkes'ten madene yedi
fersah, madenden Hicistan'a da sekiz fersah kabul ederler. KudAme, Ang-
ren vadisine giden bagka bir yolu tarif eder. Onun tarifine giire bu yol
Hocend'den itibaren Seyhun'u takip ederek "Rasadhine yeri" (Mevzi'l-
Mersad) adryle bilinen harabelere vard*tan sonra oradan iki fersah ileride
"giimiig madeni nehrinin afzr yalunrnda" yAni Angren ve yahut giir.y
kollanndan biri a$zrnda bulunan M0hinin sarayrna vanrdr. Birincisinden
maksat (Hicistin yolu), Kendir-davan gegidinin yolu oldu$unda giiphe
yoktur. "$Ag madeni" ismine Abbasiler devrinin sikkelerinde bile gok rast-
lanrr. Bu mahallin farsga adr, MJ. de Goeje'nin daha iince igaret ettili gi-
bi765, Kffh-i Sim (Giimiil daED idi. istahri, K0h-i Sim adrndaki bir kiiyti
zikreder766. Angren'in giineyinde oldugu anlagrhyor. Muhtemelen
bugtinkfi Abhk kiiyiiniin kar5rsrnda.

ihk'rn baggehri olan Tfinkes'in yerini tesbit etmek oldukga giig bir
meseledir. T0nkes ile Binkes arasrndaki yolun tarifi pek eksik bir halde767
bize intikal etti$i gibi T0nkes'ten Hocend'e yahut gtimiig madenine olan
uzakhk hig bir kaynakta verilmemigtir. Ancak T0nkes'in Angren kenann-

76r Mukaddesi'ye giire yalnz sekiz.


762 Mukaddesi, 34r.
763
Ya'kubi (Buld6n, zgr4), Fergana ile $69 arasrnr 5, Hocend ile $69 arasrnr ise 4
giinliik yol olarak verir.
7il lbn Hurdadbih, zo; Kudime, r59.
765
ibn Hurdadbih, z7 (metin).
76 istahd
3g2,54b.
767 i$ahf, 344; ibn Havkal,4o4.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVEMUNNEHR'iN COGRAFI OZELLiKLERi T87

da oldu$unu biliyoruz. Buna dayanarak MJ. de Goeje'nin izahrna gtire


Binkes ile T0nkes'in arasrnln sekiz fersah oldufunu kabul edebiliriz, TOn-
kes768, Binkes'in yansr kadar oldu$u halde kale, gehristan ve rebaddan
meydana geliyordu. Saray kale iginde, cuma camii ile hapishane yaktrun-
da idi. QarErlann bir krsmr gehristanda ve bir lasmr da rebadda idiler.

Qirgik'in ekili arazi geridini kuzeyden stntrlandrran sur' Sabhk yahut


SayhkT6e da$lanndan Seyhun kenanna kadar uzanrrdr. Tiirkler'in akmlan-
na kargr korunmak igin Arap hAkimiyeti devrinde, SimAniler isfrcib'r zap-
tetmeden iince, yini B4o yrhndan iince inga edildifi anlagrlmaktadrr. ibn
Havkal77o, surun yaprlmasrnr Abdullah b. Humeyd b. Sevr'e isnad eder.
Bu gahrs, muhtemelen Abdullah b. Humeyd b. Kahtaba'drr. Bu zAt 776
yrhnda babasr iildiikten sonra beg ay Horasan valili$inde bulunmugturTTl.
Surun iitesinde Kalis bozkrn baghyordu. Bozkrda bir fersah ilerleyince,
da$lardan Seyhun'a uzanan bir giikiintiiye vanlrrdr. Surun kahntrlan
bugiine kadar bir hiiyiik geklinde muhafaza edilmigtir. Buhiri'daki hiiyiik
gibi buna da yerliler Kempir-duval77z (Koca-kan duvan) derlerdi. $imdiye
kadar tetkik edilen hiiyi.ik ancak batr lasmtdr. Uzunlu$u, Bossu arkr yakr
nrndaki tepelerden itibaren Celdeme kiiytine kadar yirmi dtirt mildir. Hat-
ti yerliler "seddin Seyhun'un sol sahiline geEerek Aghk bozkrnnda Cizek
gehrine kadar uzandr$rnr' siiylerler. Fakat bu rivayetler dofrulanamaz. Su-
run bah krsmrntn kalmtilannrn mevcut olup olmadrfr bilinmemektedir.
ibn Havkal'rn dedi$i giikiintii, giiphesiz Bossu arlamn "yanlan dik ve ya-
ta$r derindir". Yatafrn titesinde "da$hk bir bozkrr baglar; Keles nehrinin
iki kolu bunun iginden gegerler. Yazrhgtaki farka ra$men KalAs bozlanrun
arapqa adr, Keles nehrinin adrnrn aynt olmasr kuwetle muhtemeldir.

islAm co$raffactlanrun verdikleri bilgilerden surun, Qirgik sahiline


CabgikesTT3 (Cabg0 gehri, cabgu yahut yabg0, bilinen tiirkge bir iinvan-
768 ibn Havkal, 388 vd.; Mukaddesi, 277.
76e
Srcdncaz. VlcstniN Haziran r&gS,z7.
770
ibn Havkal,38B.
77t Hamzze Ispahanensis, Hiswiarum, negr. Gottwaldt, metin ezt, terciime l7z. Ger-
dizi (Bodleian yazmasr w. g,4; Cambridge yazmasr w. 75b)'de AMullah'rn babastnrn
iiliimi.inden sonra I59 (ZZ6) yrh sonuna kadar viliyeti idare ettifi bclirtilmektedir.
772
Srdryn1rc Azrra, Tafkent 18916, r3z vd. (E. T' Smirnot'un makalesi).
773
Kudime'ye giire (I57) Binkes'ten itibaren "surun beri tarafindaki askeri mevki' z
fersah mesafedeydi. Tumansky yazmaslnda (t . z4o) gu ibare bulunur: Cabgukes, giizel,
kiigiik bir gehirdir. Eski zamanda orada QAg ($a9) askeri karargahr vardr." lstahri'ye giire
$45) Binkes, Qirgik sahilinde bulunan CabgOkes'ten z fersah mesafedeydi.

Eskikitaplarim.com Karagz
r88 V.V. BARTHOLD

dr) gehri yakrnrnda Binkes'ten iki fersah yukanda vasrl oldu$u anlaErlmak-
tadrr. Daha iinceki zamanlarda viliyetin askeri kuwetleri orada toplanmrg-
tr. Cabg0kes'in mevkii, muhtemelen ewelki Niyazbek kalesinin bulundu$u
yer idi.

Ugr0sana'nrn aksine olarak $ig ile, ilak'ta gehirlerin sayrsr fazla idi. is-
$ig'ta yirmi yedi (Mukaddesi'ye giire775 otuz d6rt), ihk'ta on dtirt
tahfi774,
(Mukaddesi'ye giire on yedi) gehir sayar. Bu gehirlerin adlannm okunugla-
nnr daima tamamiyle tesbit edemedi$imiz gibi yerlerine dair tam bilgimiz
de yoktur776. Qirgik'in kuzeyinde, Qirgik ile sur arastnda daha iince adr
gegen gehirlerden baqka gu gehirler vardrr: Hit0nkes (yini HAt0n gehri,
Binkes'ten iki fersah), Bark0g (HAt0nkes'ten iiE fersah) ve HerginkentTTT
(belki yanhghkla ilik'a dahil edilmigtir). Qirgik'in sol sahilinde Kenkrik
gehri bulunuyordu. Hudaynkes'ten bir fersah uzakhktaydr. Binkes ile T0n-
kes arasrndaki anayol hakkrndaki bilgile4, birbirini tutmamakta ve eksik
girziikmektedirler. Bence gerEefe en yakrn ihtimal gu itinererdir:

Binkes
N0ckes778 r fersah
77e
BAlAyAn z fersah
N0kes r fersah
BAnchiq z fersah
Sakikes r fersah
TOnkes r fersah

Bu gehirlerden yalnz Nickes, $ig'a ait olup iitekiler IlAk'a ba$h idi-
ler. Yolun do$usunda gu gehirler bulunuyor: Ferenkes yahut Feresked
(Cabgfikes'ten iki fersah), Bag0nkes (Ferenkes'ten bir fersah) Anfizkes (Ba-
gOnkes'ten iki fersah); aynr mahalde, bir giinliik yolda Kadak, Gadrink,
Kebeme, Gazak, Verdfik ve Cab0zan gehirlerinin adlan geger. Hepsi $iE'a
dahildi. Yolun batrsmda (Angren'in kuzeyinde) aynr mesafede Aqbingu,
7?a
istahri, 328 vd.d.
775
Mukaddesi, 264 vd.
776 istahri, g44vd.; ibn Havkal, 4o4 vd.
771 c5;4; ue cJSKr; qekillerindeyazrhr.
77s
Muhtemelen e3r; yerine biiyle okumak icap eder; adr, gehirlerin umumi listesinde
yoktur. Tumansky yazmasrna g<ire (vr z4b) Perek (Qirgik) ile Hagcrt lYaksart) yani Scyhun)
nehirlerinde gahgan kayrkgrlar (kegtibinin). N0ckes'ten gelirlerdi. N0ckes, belki bugiinki.i
Qirgik istasyonunun yerindeydi.
77e istahri
tarafindan ihk gehirleri sayrlrrken uyulan srra ile krg.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'IN coCRAFl OzEr,r,ixr-eR' r89

KaleEgik, Erdlinkes, Biskes, Simsirek,ve Humrek, GannAc bulunuyordu.


Bunlardan Biskes (muhtemelen bugiinkti Pskent yahut Biskent), Simsirek
ve Humrek ilak'a, di$erleri $ag'a ba$h kabul edilirdi. BenAkes'in bile
ihk'a degil $ig'a iit olmasr dikkate gayindrr. Angren'in gi.ineyinde, Ttn-
kes'in do$usundaki biilgede Garcend, HAg, Zahkes yahut Azahkes780,
Tukkes yahut NukkesTsr ve K0h-i Sim bulunuyordu. Bunlardan yalnrz
Garcend $Ag'a ait sayrlrrdr; iitekiler ilak'a ba6hydrlar. Mukaddesi, Gar-
cend'i de ihk'a dahil eder. Adr gegen gehirlerin bulunduklarr sahanrn bo-
yu iki menzil olup eni bir menzilden azdr. T0nkes'in batrsrnda, beg fersah
mesafede ilak'ta Arbilah ve Namirzlig gehirleri bulunuyordu. istahf'nin
saydr$r $ig gehirlerinden yalnrz Nekilik'in mevkii giisterilmemigtir. Mu-
kaddesi daha bagka isimler zikrediyorsa da okunuglarr pek gtiphelidir. Ba-
zan aynr ismin de$igik gekilde iki defa giisterilmig olmasr pek muhtemel-
dir. Bu isimlerden Bdrkes ($dg'ta) ve $ivkes ilak'ta;, Sem'dni ile Yakut'un
eserlerinde zikredilmiqtir. Birincisi belki qimdiki Parkent ktiyilni.in mevkiin-
deydi782. Mukaddesi'nin Zerinkes'i ($ag'ta) belki Zarkent'in aynrdrr. Di$er
isimler hakkrnda herhangi bir likir belirtme$e cesaret edemedik. Sem'ini
ile Yakut783, $ahah kiiyiinii de zikrediyorlarsa da yerlerini girstermiyorlar.

29-isficAb ve isficab Viliyeti


Siminiler devrinde, isficAb viliyeti, yini Aris ile kollarrnrn gevrelerin-
deki ekili arazi d.e Miveriiinnehr'in bcilgelerinden sayrhrdr. Asrl isficab
gehri, yerli ananeye giire gimdiki Sayram kiiyiiniin mevkiindeydiTsa.
$Ag'tan isfrcdb'a nasrl gidildi$i geqitli gekillerde giisterilmigtir. istahri'ye
gdreT8s dtirt, Ya'kubi'ye giire ise786 iki gi.inde gidilirdi. Mukaddesi de787,
Binkes ile Garkerd (yahut Guzkert) arasrndaki uzakh$r yalnrz bir giinliik
yol kabul eder. Kudame788, Cabg0kes'ten Garkerd'in beE, Garkerd'ten is-
7m Sem'ani,
Lr(;ilt ve c9:liJJll.limelerinde; kr'. Yakut, Mu'ccn, ll, 7t7,83r) Zah-
kes'i "$a9 vilayetinde, Buzbiz (nehir mahallinde)'rn yerinde giisterir. Semini, gehirleri sa-
yarken $iq ile ilik arasrnda bir fark gdstermez, hattaT0nkes'i $a5'a ait kabul eder (16-ll
kelimesinde; krg. Yakut, Mu'ccm,l, goo).
?8t De Goeje (istahri,
332), bu isimlerin ayniyetinden giiphe etmet<te hakh defildir.
t" Ki$. Ban-kul ile Barkul (Scmiyeg7c Elkitak,11,34).
78r Yakut, Mu'ccm,III, e65.
78a Mahalli edipler tarafindan teklif edilen Saryam geklinin sun'i oldu$unda giiphe

yoktur.
78s istahri,345 vd.
786
Ya'kubi, Buld6n, zg5.
787
Mukaddesi, 34e.
788
Kudime, r57.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

frc6b'rn diirt fersah mesafede oldu$unu hesab eder. Son mesafe, Mukad-
desi'nin giisterdigi z beridlik mesafenin ayrudrr. tbn HurdadbihTse, giimiig
madeninden Demir kaprya sekiz mil, oradan Katak yahut Kadik'r iki fer-
sah ve Garkerd'i de altr fersah daha ilerde kabul eder. Giisterilen mesafe-
lerin ve bilhassa birincinin bu kadar tinemsiz olmastna hiq bir mani veri-
lemiyor. Her halde ibn Hurdadbih'in Demir kaptsmtn bir yanhghk oldu-
$u kabul edilse bile, ibn Havkal'm Demir kapnmm aynt olmasr pek
miimkiin de$ildir7m. Sonuncusu KalAs bozkrnnda, $ig'rn kuzey hududun-
da idi. istahri'ye gtireTer, Anfuren ribatr, Kalis bozlannda Binkes ile Gar-
kerd arasmda menzil hizmetini gtiriirdii. Garkerd ile lsficab arasmda da
bozkrr vardr. Gargerd'in Duvana mevkiinde olmast miimkiindiir. Her hal-
de yukan Keles ile kollan tarafindan sulanan b,iilgede aranmaltdr.

isficib iigte biri kadardrr. Onuncu yiizyrldan itiba-


gehri7e2, Binkes'in
ren kalesi harabelerden ibaretti. Ancak gefrristan ile rebad bulunuyordu.
Rebadrn surunun gevresi bir fenahtr. $ehristanrn diirt kaprsr vardr: N0c-
kes, Ferhin, $ekrine ve Buhiri kaprlan. $ehristan iginde saray, hapisha-
ne, cuma camii ve gargrlar yer ahyordu. Mukaddesi, dokumactlar gargrsnl
bilhassa zikreder. isficab, Binkes'ten bile daha tinemli derecede giziler'in
toplanma yeri idi. Giziler igin pek qok nbatlar (kervansaraylar) inga edil-
mig olup sayrlan, Mukaddesi'ye giire rToo kadardr. Her yerde oldu$u gibi
ribatlar krsmen biiyi.ik gehirlerin halkr tarafindan hemgehrileri igin inga
edildi$i gibi (Nahgebliler, Buhiriltlar ve Semerkanthlar ribatlanmn isimle-
rine rastladrk), krsmen de devlet erkint tarafindan verilen parayla yaprlrr-
dr. Bunlardan birisi de Kara-tegin ribatr idi. Kara-tegin, Nasr b. Ah-
med'in saltanau esnasrnda Belh valisiydi; mezan oradadrr; 34o (95t) da
iilen oflu Mansur'un mezan da onun yarundadr7e3. Orada bir de gargr
bulunuyordu. Ayda Tooo dirhemden ibaret olan geliri, fakirlere ekmek ve
di$er yiyecek geyler sattn ahnmasr igin vakfedilmigti. $ehrin binalan ker-
pigten yaprlmrgtr.

Do$uda Talas vadisine kadar (bu da dahil olarak), kuzey-batr


yiintinde Sabrin'a (SavrAn) kadar olan biilgenin tamamt, isficib viliyetine
dahil sayrlrrdr. Talas vadisi ve bu vadiyle isficAb arasmdaki yollan baqka
78elbn Hurdadbih, zo.
7s lbn Havkal,384.
7er lstahri, 936 vd.
?% istahri, 333; tbn Havkal, g8g vd.; Mukaddesi, e7z vd'
7e3 lbnii'l-Esir, VIII, r57,37o.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAVERAUNNEHR'iN coCRAFl OZELLIKLERI rgr

bir eserimde genig olarak anlatttmTea. Kuzey-batr biilgelerine gelinceTes, is-


ficab'm batrsrnda bulunan Kencide biilgesinin merkezi, StibAnikes yahut
Usbinikes (Mukaddesi'de Arsiibiniket) isficib gehrinden iki giinltik yol-
daydrie6. Oldukga mtistahkemdi; cuma camii vardt. Binalann go$u rebad-
da idi. Kencide'nin alt tarafinda Birib yahut Firib biilgesi yer ahyordu.
Seyhun'un iki sahilinde iggal etti$i sahantn eni ve boyu birer giinliik yol-
dan azdr. istihri ile ibn Havkal, bu biilgenin merkezi olan Keder gehrinin
Seyhun'dan yanm fersah uzakhkta oldu$unu bildirirler. Mukaddesi'ye
giire tiilgenin merkezi de aynr ismi tagryordu. 7o.ooo asker (?) grkarabilir-
di. Cuma camii gehristandale7 ve gargilann biiyiik bir krsmr rebadda bulu-
nuyordu. $ehristanda da diikkdnlar vardt7e8. Aynr co$rafoacrya giire Ke-
der, yeni bir gehirdi; orada bir minber (yini cami) yaprlmasr ig harbe se-
bep oldu. Oranrn halkr ile biilge merkezinin halkr arastnda bir miicadele-
nin patlak verdifi anlagrhyor. Biiyle birbirini tutmryan haberler kargrsrnda
Keder qehrinin sonraki Firib'a mt, yoksa Utrir'a mr tekabiil ettifini kestir-
mek gi.igtiirTe. Utrir ismine Taberi'de rastlantrm. Qiinkii Me'mfin'un
diigmanlan arasmda Utrir-bende gehri htiktimdannt da zikreder. Firib
gehirlerinden biri de Seyhun'un sol sahilinde bulunan Siitkentsr olup, is-
lim dinini kabul eden O[uz ve Karluk Tiirkleri oraya yerlegmiglerdi. Ve-
sic ise kiigi.ik ve miistahkem bir kiiy olup bir camii vardr; orada, Keder'in

?q Barthold, Otclut, g vd., t5 vd.


Qimket'in kuzcy dofusunda bulunan bugiinkii
Mangkent kiiyiiniin, YaLr* (Mu'catt, IV, 67I) tarafrndan Mankes olarak verildiiini ilave
edelim.
?er lstahri, 346; lbn Havkal, 3go vd.; Mukaddesi, 273 vd.
t* Aynt triilge iginde bclki Htrl0g ve Qumugligir gchirleri vardr; Mukaddesi bunlan
lslicib ilc Siibinftes arasmda zikrcderek yerlerini agrk bir gckilde vermez. Bununla beraber
Mukaddesi Sehirleri daima cofali srasyle sqmaz; meselA Vesic, Keder'den iince zikredi-
lir, halbuki alt tarafrndaydr. Cumugli$0 hakkrnda bkz. Barthold' Otclut, to.
D7'fltsn' kelimesinin burada bu minida kullanrldrlr bellidir, giinkii kale ile rebad
ayn zikredilmiEir.
1% go$unlukla'meyhincler'diye terciime edilmekte ise de her 9e9it
4lf kelimesi
diiklAna da iynr isim veriliyondu (krg. Ya'kubi'nin Baidad hakkrndaki vefil$i bilgi, Buld6n,
z4z.g,z46.7,z5o.zo).
tt AS"gtd" verilen mesafelere bahhna Keder'in yerini Utrnr'rn biraz kuzeyinde
giistcrmek gerckir.
m Tabcri, III, 8r5 vd.
mr Bu okunugu ( JK- yani 'siit gehri') Tumansky yazmasrna dayanarak kabul ettik
(lbn Havkal'dar<-,, l. Siitkent harabcleri hilA meghurdur (Karakul giiliinden I mil yuka-
nda). R. Rudnev tarafindan bilgi verildi. Tttrbst, Vyd., rgroo, No. 16' lafa-ninc'de-r5;1-
yerine +.(;- okumak icap eder, II,646.

Eskikitaplarim.com Karagz
r92 v.v. BARTHOLD

iki fersah alt tarafinda "kudretli bir Emir" oturuyordu. Vesic, meghur filo-
zof Ebo Nasr el-FAribi'nin do$du$u yerdir. Kalesi on ikinci yi.izyrlda hali
ayakta idis2. Mes'odi'ye giire803 Seyhun, Firib'da bazan tagarak otuz fer-
sahtan genig bir sahayr su basardr (bunda elbette miibalifa vardrr); tepe-
lerde kaleler gibi yer alan kiiyler arastnda o zaman ancak kayrklar vastta-
siyle ulagrm miimkiin olabiliyordu.

Keder'den bir giinltik yiiriiyiigle $avgdr'a gidilirdima; burasr biiyiik ve


miistahkem bir gehir olup genig bir btilgenin merkezi idi. Qargr yaktntnda
bir cami vardr. Daha ilerde bulunan Savrin'a (yahut Sabrin) krsa bir
yi.iriiytigle gidilirdi. O$uz ve Kimek arazisi kargrsrnda bir hudut gehri ol-
masr dolayrsryle gok miistahkem olup yedi sur ile qevrilmigti. Cuma camii
ig gehirdeydi (gehristan). O$uzlar buraya ticaret yapmak maksadiyle ve ya-
hut barrq anlagmalarr imzalamak igin gelirlerlerdi. Savrin'rn gerisinde Mu-
kaddesi'ye giire Turir adrnda kiigiik, miistahkem bir gehir daha vardr; ay-
nr btilge iqinde Zarih kiiyii de yer alyordu. Bundan dolayr gehre bazan-
Turdr-Zardh adr verilirdi. isimlerin benzerli$ine rafmen giisterilen yerler,
Utrir'rn aynr oldu$unu kabul etmemize imkin vermiyor. Mukaddesi,
Tiirk biilgelerinin stntrlartnda bir kaq nokta daha zikreder. Bunlardan
$aglcan biiyiik, zengin ve miistahkem bir
gehir olup Kimek i.ilkesi hudu-
dunda idi. Balic adrndaki ki.iEiik gehir ile Berfiket ismindeki biiyiik gehre,
islamiyeti kabul etmig olan Tiirkmenler yerlegmiglerdi. Her ikisinin istih-
kimlan harap olmugtu. Umumiyetle bu biilgenin hududlarrnm korunmast
bozkrr giigmenlerine verilmigti. iun Havkal'a inanmak icap ederse,
miisliiman olmryan soydaqlanna kargr gayretle miicadele ederlerdi. FArib'
Kencide ve $ig arasrndaki (yini isficib'rn batr ve giiney batrsrnda) "zengin
meralar"da islim dinini kabul etmiq olan gtiqebe Tiirkler'den bin iile ta-
rafrndan iggal edilmigti.
Sivran'rn alt tarafinda Seyhun, O[uz iilkesindeki bozkrr iEinden akar-
dr. Halicden iki gi.inliik ve nehirden bir fersah uzakhkta Yenikentms vardr.
Buna Araplar Karyeti.i'l-Hadise, iranhlar Dih-i Nev derlerdi806. $ehrkent
m2 Sem'ini, ,sz'*jt kelimesinde.
s3 Mes'irdi, Tcnbih, 65.
se Talas yolunda qimdiki Kuyuk istasyonu yakrmndaki aynr isimdeki gehir ile kangtt-
nlmamahdrr (Iiarthold, Otclut, g). Le Strange'in teklif ettifii gibi (Tlv ln"& of tlv Eastcm
Caliphate,485j. Batr $ivgar'rn gimdiki Tiirkistan gehrinin aynr olmasr miimkindiir. $ehir
o

,u-un yol,rn yanrndaydr (Mukaddesi 274); krg. Barthold, Orcslunb Turleestanc, t47.
s5"rru
Bu ve diger qehirler hakkrnda bkz. ibn Havkal, 393'
e6 Barthold, Otchet,B3, rc6.

Eskikitaplarim.com Karagz
MAvERAUNNEHR'iN coCRAFl OznllirLnni t93

ismine, edebiyatta oldukga srkm7, sikkelerde ise bazan rastlanrr. O$uz


hiikiimdannrn krghk oturma yeriydi; gimdiki Cenkent harabeleridir ve
Seyhun'un giineyinde bulunmaktadrr. Hivan'rn Kazalinsk'ten on beq mil
uzakhkta bulunan eski Can kalesinden yaklagrk olarak iiE mil mesafede
idiE08. Yenikent yakrrunda daha kiiEilk iki qehir vardr: Cend ile Huvire (ya-
hut Cuvire); bu iig gehir gayn miislimlerin arazisinde olduklan halde
halkr miislilman idi. Belki Hirezm ile Maveriiinnehr'den gelen tiiccarlar-
dr. Yenikent'ten Hirezm ro, Firib ise zo giinliik mesafe kabul edilirdime.
Gerdizi8lo, Yenikent'ten Kimekler'in iilkelerine ulagan yol olarak, irtig sa-
hillerine giden ticaret yolunu tarif eder. Sulh zamanlannda hububat, Mi-
veriiinnehr'den Yenikent'e Seyhun yoluyla agair indirilerek ihraE edilirdi.
V. Kallaur'a giire Cend'in kahntrlarr, Tumarutkul kazastnda, Perovsk'tan
on altr, yirmi mil uzakhkta bulunan Higt-Kale harabeleridirsrr.

30- Seyhun' un aqagl taraflarr


Nehrin aqafr mecrasrndaki btilgenin halkr, memleketlerinin co$rafi va-
ziyetleri sayesinde istiklillerini uzun miiddet korudular. Nehrin a$zr,
onuncu yi.izyrldan itibaren, Selguk'un sayesinde Miisliimanlar'rn eline geg-
miqti812. On birinci yiizyrhn ilk yarrsrnda, Selguk'un torunlanntn diigmanr
olan $ah-Melik'in hikimiyeti altrnda idi813. Buna ra$men Cend ile FirAb
arasrndaki saha, on ikinci asnn sonuna kadar kafirlerin memleketi kabul
edilirdi. Ugtncii biiliimde gtirece$imiz gibi gayr-r miislim Krpqaklar'rn
merkezi olan Sr$nak8ls qehri, Mogol hAkimiyeti devrinde hAli biiyiik bir
iinem tagryordu. Utrir'dan yirmi diirt fersah mesafedeydi. Lerch'e gtire
Ni Mctinbr, 79 vd., (Kitdbi't-teacssi0; Schefer, Chrcsnmathic, fuzsane, ll, rr4; Nesevi, 36,
terciime 6z Noticcs ct Exraits, XIII, zg4.
e8 Lerch, Arhcol, poyzdka, Saint Petersburg t87o, I r.
me "Giin' yerine "fersah" okunmasrntn gerekti[i hakkrnda Marquart tarafindan yapr
lan teklif (Oshirkisclu D;ahktstudien, zoz) tamamiyle yanhgtrr. Mesafe gok uzundu ve lo giin
siirerdi,
8ro Barthold, OtcLct, rc6vd.
81r Ift'E. Prol. Turk kruzh.,Y,16 ve Br: Barthold, Oroslunie Turlustana, r5t. Aynr zitn
giisterdili di$er yerler giiphelidir (aynr eser).
8r2 ibnii'l-Esir, . lX,. 3zz.
813 Beyhalf,856.
tto
SoEr harekeli yazmalardaki imlAslna bakrhrsa ismin bu qekilde okunmast icap et-
mektedir. Telaffuz itibariyle, gimdiye kadar teklif edilen Saganak qeklinden daha gok Sunak
qekline yaklaqryor; halbuki yerliler harabeleri Saganak ismiyle bilirler. Yazmalarda Sugnak
okunugu da vardrr. $ehir on birinci yi.izyrldan itibaren bu isim altrnda zikredilir. Kaggarh
Mahmfid, Dia6ni Ltg6ti' t-Tiitk, l, 3gz.
F. t3

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Tumen-arkmenzilhdnesinin kuzeyinde altt, yedi mil uzakltkta, bugiinkii


Sunak-kurgan yahut Sunak-ata harabelerinin mevkiindeydisr5. Cugi'nin se-
ferleri srasmda Sr$nak ile Cend arastnda Ozgend, Birgrnhgkentsl6 ve Ag-
nas817 kaleleri de zikredilir. On alilnct yijrry:/, yazarlanndan birinin Lerch
tarafrndan iktibas edilen bilgisine giire Uzgend, Karatu da$lannda idi, fa-
kat iktibas etti$i metnin bu suretle tefsiri oldukga giiphelidirsrs. Birgrnhg-
kent, muhtemelen Sr$nak'tan daha gok Cend'e yaktndt, Eiinkii Hirezmgah
Tekig, birinci gehri kesin olarak zaptetmeden epeyce zaman 6nce orastnt
tegkililandrrmryusle. Daha az iinemli noktalardan gunlar zikredilir: Sa$-de-
re, Seyhun kenannda Cend'den yirmi fersah uzakhkta olup gehrin alt ta-
rafinda oldu$u anlagrhyor. Qiinkii bu noktaya HArezm'den gelirken vartltr-
dr820. Hayribid, Cend ctvannda82r; Rrbat-Toganin, BarEmhgkent ctvarrn-
daki baghca kiiylerden biri Rrbatit (Rrbatlar) kiiyii; bu sonuncusunun ay-
nr olmasr muhtemeldirs22.

8r5 Lerch. Arhcol" poyadka tt rd.; hot. Tutlc kuzh., r7 $ubat 1897, ilive, 7 vd.
816 Plino Carpini'de (Hakluyt Society Extra Series, I,76, IIo, r5e) Bargin, Kirakos'ta
Pargin,,Cugililer'inparalanndai,la;lr(Lerch, Arluol. poyzdlu, ro vd.). Krg. Qince transkripsi
yonlar: Ba-eulh-9ili-han, Ba-eulh-gen (Schefer, Cbcstomathb pcrsanc, ll, 167;) Bretschneider,
(Mcdiacaal Rcuarclus, II, 95 ve haritada)'de Ba-rhni-lfhan,islAm l'aynaklanndatSTrlMetin-
l,cr, r3S, r5r, Cemil KarqD. Bargin ismi, belki bugiin bile BArgin-deryi'da muhafaza edil-
migtir; Seyhun'un kanallanndandrr (Krrgrz lehgesinde g daima Q'ye mukabildir. Bu kanal
Kallaur tarafindan zikredildi ise de ( hot. Turh liluzh, V,83, VI, 77 vd') kanah bizzat
giirmedif,inden onun hakkrnda verdili bilgiler maalesef tamamiyle agrk defildir.
8r7 Bu Uzgend'in Fergana'daki Uzgend, Agnisln da
$65'ta olduf,unun yanhghkla
tiyin edilmesi A. Miiller'i (Dcr Ishm, II, zo9) hataya sevketmigtir. Agn6s'rn Asanas harabe-
leri oldufu kabul edilmelidir. Seyhun'un sol sahilinde, nehirden r7 mil ve Ber-kazan dura-
$rndan zo mil uzakhktadrr (Kallaur, Prot.'Turk. leruah.,Y, r$.
8rE Barthold, Oroshcnb Turlustana, r 5r.
8te Mctinbr, (Kitibi't-tcocssil).
74
ffi Mctinb,U&d.
szt Mctinh1 74 od. (Kil6bn't-kocssil).
822
A4ctinbt, /52 (CemAl kargi).

Eskikitaplarim.com Karagz
II. BOLt]M
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

r-islim fetihlerine kadar halktn hayatt


Miverii.innehr halkrnrn Arap fethinden biraz iinceki hayatr hakkrnda
fikir verme$e bagka bir aragtrmamda tegebbiis etmigtimt. Bu hayatrn esas
iizelli$, u.""i t"hibi aristokratlann hAkimiyetine kargr iran'da oldufu gibi2
dengeyi sa$layacak bir taht bir mabed ittifakr, yAni kuwetli bir monarqik
giig ile ruhban srnrn niiffizu yoktu. Mahalli hiikiimdarlar ileri gelen aSil-
zidelerden meydana geliyordu. En kuwetlileri bile, teb'alan gibi dihkan
o76ker"t
diye anrlryordu, Arab kaynaklannda hiikiimdarlann "Sdkir" yahut
(kul) denilen hassa askerlerinden bahsediliyorsa da Nargahi'nina Buhiri
melikesinin sarayr hakkrndaki riviyetinden bu hassa birlifinin iicretsiz
olup aristokrasinin geng iiyelerinden meydana geldi$i anlagrfuyor. Bu geng-
ler, hiikiimdarlannrn saraylannda, Avrupa gtivalyelerinin gocuklanntn kr
rallar ve diiklerin saraylannda oldu$u gibi hizmet giiri.irlerdi.
Biiyle bir siyasi tegkilit altrnda kelimenin tam minasiyle bir devlet di-
ninden bahsedilemez. iran'da oldu$u gibi Mdveraiinnehr'de de hikim sr-
nrfin dini Zerdiigtilik oldufu hilde iran'da cezilandrrlan senevi (diialist
mec0si) mezheplere ba$r olanlar Miveriiinnehr'de emin bir sr$rnak bulu-
yorlardr. Budistler ile Nasturiler'in de aynr htirriyete sahip olduklan anla-
grhyor. Zerdiigtilik ile Budizm arastnda bir miicideleye diir tek delil Hiu-
en-Tsiang'rn Semerkant hakkrnda verdifi bilgide bulunuyor. Bununla be-
raber Qinli seyyahrn kendi yaptrklanrun baqan ile neticelendi$-ine dair tel-
mihleri, miicidelenin pek giddetli olmadr$rnr ortaya koymaktadrr5. Arab
istilAcrlanna karqr yaprlan harplere, din adamlannrn hig bir gekilde katrl-
drklanna dair bir bilgimiz yoktur6. Kuteybe'nin SZ (Zo6) yrhnda Beykent'i
I Nycslal'tn sloo ob aiiskoi kulturyc o Stcdwi Azii(&cdwaz Vyst-Haziran,rS)'
2 lran,da bile dihkanlar, kiiylerin di[er halkrndan daha iistiitr bir mevkie sahiptiler.
Taberi, efsanevi hiikiimdar Menugehr hakkrndaki rivayetinde giiyle der: "Her kiiye bir dih-
kan tayin etti, halkr ona kul kiile yaptr ve ona itaat etmelerini emretti (I' 434)'
3 Meseli Taberi, II, r r59.
a Nar1ahi,7 vd.
5 Z4litkt, VIII,
5 (^Elirtorra dt h de dc Hiouen Tlsango terciime eden S. Julien, 59
vd')'
6 Ancak
Hirezm'in fethi anlatrlrrken dihkanlann yamnda ruhban srmfr da zikredilir
(ahbnr, belki kAtip manasrnda olup Tevrat'ta oldu[u gibi alim manaslna kullamlmrgtrr, Ta-
beri, II, Ie37).

Eskikitaplarim.com Karagz
r96 V.V. BARTHOLD

zaptl hakklndaki rivayette, Tiirkler'i Mtsliimanlar'a kargr krqkrrtan tek


gtizlii bir adamdan bahsedilir. Bunun askeii kumandanlardan daha tehli-
keli bir diigman oldu$u giiriilmektedir. Esir edilince kurtulug akgesi olarak
bir milyon dirhem teklif edildifi halde, bu biiyiik mebli$ Miisltimanlar'r
kandrramadr; tehlikeli bir di.igmanrn hilelerinden kesin olarak kurtulmayr
tercih ettilerT. Bu hususta nakledilen rivayetten tek gtizliiniin halk iizerin-
deki tesirinin dini mahiyette olup olmadr$rnr anltyamryoruz.
iran'da oldu$u gibis bu biilgenin aristokrasisi arastnda riitbe ve srnrf
farklannrn olup olmadrfr hususunu aydrnh$a kavugturacak bilgiye sahip
de$iliz. Taberi, bAzr krsrmlanndae, Orta Asya asilzideleri hakkrnda, iran
aristokrasisinin en yiiksek ri.itbelerine mahsus tibirleri kullaruyorsa da,
dihkan kelimesinin hem basit arazi sahipleri, hem de hiikiim si.iren melik-
ler hakkrnda kullanrldrfrnr giirdiikt0. Zengin aristokrasisinin, yini Qin ve
difer memleketlerle yaprlan kervan ticareti siyesinde zenginlegmig olan
tiiccarlann hususi bir mevkie sahip olduklarr anlagrhyor. Taberirr, So$dlu-
larrn giigleri hakkrnda bilgi verirken bu tiiccarlan "melikler" arastnda sa-
yar. Nargahi'nin, BuhAri tiiccarlan hakkrndaki btiliimi.i t', g.ttig arAziye sa-
hip olduklarr halde gatolarda oturduklannt ve mevkilerinin dihkanlarrn kin-
den pek az farkh oldu$unu aErkga ortaya koymaktadrr. $u halde burada
bahsedilen miistakil zenginler olup menfaatleri aristokrasi ile ortaktr. islim
hikimiyeti devrindeki gibi gegitli saniyi loncalart sijz konusu de$ildir. Dih-
kanlar ile tiiccarlar arasrnda bir rekabet hakkrnda hiE bir bilgimiz yoktur.
TarihEiler, Buhiri'nrn "tiiccarlar gehri' olan Beykent'in teqkilitrnr,
Buhir-HudAt ve BuhArA dihkanlarr ile mi.inasebetlerini aydrnlatacak bir
bilgi vermemektedirler. Fakat Narqahi'nin, hiicuma u$ramrg bir babanrn
intikamr ve Araplar'tn Beykent'de biiyi.ik miktarda silah bulduklan hak-
krndaki rivayetine13 baktltrsa, oranln halkrnrn da, Miveriiinnehr'in di$er
biilgelerinde hiikiim siiren asked karaktere sahip oldugu diigiini.ilebilir.
So$dlular'rn Taberi taralrndan bahsedilen idetleri ra, memleketin iizellikle-
i Taberi, II, IrBB.
8 Mes'irdi, Mwic, ll, z4o.
e Taberi, ll, 1237, 1243.
r0 Orta Asya'ya mahsus iinvanlardan Buhiri aristokratlanna has olan Cemtk iinvanr
zikredilebilir (Nargahi, 5). Bu iinvana Tiirkler'de de rastlantr (Iaberi, II, I6I3).
rr Taberi, ll, t444.
12 Krg. yukarrda s. I I l.
13 Nargahi, 43; Taberi, II, I IBg.
ra Tabef, II, 1146.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA t97

rini ayrrca aqrk bir gekilde ortaya koyar: Her yrl Semerkant'ta So[d biilge-
sinin en cesur silihgtirtine iit bir sofra kurulur ve bir testi garap haarla-
nrrdr. Ondan bagka her kim bu yeme$e el siirerse silihgiire meydan oku-
muq olurdu. Hasmrnr iildtiren memleketin en cesur silihgiirti saytltrdr. Bu,
yeni bir rakip Erkrncaya kadar devam ederdi.
Giirtildii$ii gibi, Arlplar'rn kargtlaqttklart, devamh olarak birbirleriyle
harbeden Eeqitli kiigiik emirlikler ve - cesur lakat tamamen tegkilitsrz
silAhgiirler srnrfiydr. Bu qartlar altrnda miicadelenin sonucunun ne olacaft
belliydi. Mahalli aynhklarrn yanrnda Arablar'rn kendi aralarrndaki iE
harplerin, hatti kuzey ve giiney kabileleri arasrndaki diigmanh$rn hiE bir
iinemi kalmryordu. En getin harpler srrasrnda bile Araplar'rn Horasan vi-
liyetindeki hAkimiyeti sarsrlmadr. Hatti Araplar'tn zafer kazanmalannda
bile yerlilerin yardrmr oldu. Halife Omer'in, Miisliimanlar'dan bagkasrna
silih taqrma hakkrnr tanlmlyan meqhur karart Orta Asya'da tatbik edilme-
dirs. Kuteybe ile di$er Arap kumandanlan fetihler srrasrnda bAzr btilgele-
rin halkrnr diferleri aleyhinde kullandrlar. Fetihlerin a$rr ilerlemesinin se-
bebi, krsmen Araplar'rn ganimet ve harag ile yetinerek memleketi diimi
surette fethetmek niyetinde olmamalan, ktsmen de tabii engellere kargr
micadeleleriyle izah edilebilir. Araplar'rn parlak askeri meziyetlerine ra$-
men anavatanlarrnrn tabii $artlannm onlar iizerinde etkili olmamast
miimkiin desildi. Bozktrlarda siirdiiri.ilen savaglarda onlar iEin gergek bir
zorluk olmadrfr halde, da$hk biilgelerde sava$a Eok zorlukla ahgtrlar; o
devirde di$er ordular iEin biiyiik bir giigliik arzetmiyen geEitlerdeki hare-
kitlannda bile Eok bagansrzdtlat' 16.
s-Araplar ile yerliler arasrndaki miinase-
betler
Emeviler zamanrnda Arap fetihlerinin seyri hakkrndaki bilgimiz, an-
17
cak yan efsinevi hikiyelerden ibiret olup uzun miiddet stizlii rivayetler
halinde devam edecek ve sonraki nesiller tarafindan yazryla tesbit edilecek-
tir. Riviyetlerin Eo$unun birbirinden farkh olmasr ve kronolojik tutarsrzhk-
larr bu suretle izah edilir. Araplar'rn Ceyhun (Amu-Derya)'u ilk geEtikleri
tarih hakkrnda bile birbirini nakzeden rivayetler vardtr18.

t5 Krq. Taberi, II, 1693.


t6 KrE. Kig ile Semerkant arasrndaki dailarda Araplar ile Tiirkler arasrndaki miicade-
lenin anlatrlmasr (Taberi, II, t533-I544).
17 Bu hikayelerin destani mahiyeti hakkrnda kry. Wellhausen, 257; benim daha genig
makalem, lapiski, XYll, r 4o vd.
18 Belizuri,4oB; Taberi, II, 156; Ya'kubi, Taih,ll, z8I; Sa'ilibi, I'et6if, tt.

Eskikitaplarim.com Karagz
I98 V,V. BARTHOLD

Olaylann bizrlannrn mihiyeti giipheli ise de tarihqilerin kaydettikleri


riviyetlerden zamanrn zihniyetini oldukga agrk bir qekilde anhyabiliyoruz.
Hiq giiphesiz htihlerin hareketlerinin tek siiriikleyici giicii ganimet ve geref
arzusu olup umumiyetle hem onlann ve hem de memleketin mtidifileri-
nin nazannda dinin ijnemi azdr. Araplar ile yerli silihgtirler arasrnda gahsi
dostluklar kurulmuqturre. Kahramanhk idealleri fltihler iizerinde tesirsiz
kalmadr. Kuteybe, birliklerini tegvik etmek istedifi Taman onlara, "Arap-
lar'rn dihkanlan" diye hitap ediyordum. Musa b. Abdullah'm yardrmctla-
nndan Arap kahramanr Sibit b. Kutbe, Tirmiz'de yerliler arastnda 6yle
bir itibar kazandr ki, birbirleriyle konuqmalannda "Sibit'in hayatr igin" di-
ye yemin ederlerdi2r. Yerli hiikiimdarlar gibi Sibit'in de etrafinda $kerle-
ri vardr. Bunlar Araplar'a kargr olarak bahsedildi$inden yerli halk arasrn-
dan segildi$i agrkur22.
Araplar'm Miver6iinnehr'de bilhassa ya$ma maksadiyle yaptrklan ilk
akrnlar iizerinde durmayarak fetihlerinin iinemli merhalelerini verme$e ga-
hgaca$rz. Kugan imparatorlu$unun yrkrlmasrndan sonra (bkz. s. Ioo) bir
tek yabancr hiik0metin valisi bu biilgede faaliyet giistermiyordu. Bize ka-
dar gelen bizr haberlere ra$menz3, Sisini vililerinin Miveriiinnehr'de hig
bir zaman iddrenin bagrnda bulunduklanna ihtimal verilmez. Arap vilileri
baglangrgta MAveriiinnehr'e akrnlar yaparak logt Horasan'daki karargahla-
nnda gegiriyorlardr. Ceyhun nehrinin iitesinde krglayan ilk vali Selm b.
Ziyid olmugtur(68 r -683) 2a.
re Taberi, II, r5zl.
m Tabef, ll, n47.
2r Taberi, II, rr5z.
22 Taberi, II, rr55.
23 Bu guruba Taberi ile Dineveri'nin (Niildeke, Taberi, r5g, t67) hikiyclerinden bag-
ka Bel&uri'nin verdiii bilgiler de (I95) dihildir. Buna giirc Hikiimdar Kibad (yahut l(a-
vid), Sofd'dan gclen gtigmenleri Kalkasya'da yerlegtirdi ve orada J'" ri- lchrini kurdu.
Marquart tarafindan (Etdshahr, ro8, n. z) reddedilen bu efsAnenin, difier bir gok efsaneler
gibi, cofirafi bir isme dayanarak bulmak igin uydurulmug olmasr kuwale muhtemeldir. lbn
Hurdadbih de (r4) SisAniler'in MAveiinnehy'deki hikimiyetinden bahscder (krg Zhu-
kovsky, Ruoalinl Staraoo Maoa, 9). Onun verdifi bilgiye giire Horasan'tn dtirt mcnu-
bin\ndan biri MiverAiinnehr'de hiikiim siiriiyordu. Bununla beraber Horasan'rn diirt mer-
zubAnl$a biili.inmesi, Sergegc daha yakrndrr. Arap devrinde de tekrar giirdii[timiiz (Zhu-
kosky, ryzr cscr, to), diler bir taksime uymaktadrr. MAverAiinnehy'in yerini Nigapur tutmak-
tadr; krg. Marquan, Er6nslwb,7o.
2a Kr1. Semerkant emiri G0rek tarafindan
7r8 yrhnda Qin imparatoruna yazrlan
meknrp; TS'c fu yat Koci adh gince ansillopcdiden E. Chavannes tarafindan Fransrzcaya
gevrilen bu mektupta, Araplar ile savagma$a baglanah otuzbcg yl gestili bclirtilmeLtcdir
(Docunmts, eo4 vd.). Emir tarafindan Selm'in hareketi ima edildifii ve iinceki akrnlann dik-
kate alrnmadrfr anlagrlmaktadrr. KrS. Bathold, 1@6 XVII, t4e.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR oRTA ASYA r99

Taberi'ye giire2s yerli melikler, fetihler esnasrnda her yrl HArezm crva-
nndaki gehirlerden birinde toplanarak26, aralarrndaki anlagmazhklarr an-
lagma yoluyla halletmek, birbirlerine kargr sildha bagvurmamak ve miigte-
rek kuwetleriyle Araplar'a karqr miicideleye devAm etmek hususunda bir-
birlerine siiz verirlerdi. Bu sijzlerin ne dereceye kadar tutuldu$u, her yrl
bunlarr yenilemek zorunda kalmalanndan ve Kuteybe'nin fetihlerinin tari-
hinden anlagrlr.
Halife I. Yezid'in iiliimiinden (683) sonra ortaya grkan ig harp Hora-
san'a da siriyet etti. Baqlangrgta btitiin Horasanhlar vili Selm. b. Ziydd'a,
yeni bir halife seEilinceye kadar biat ettilerse de21 az sonra onu terketme-
$e mecbur oldular. Qegitli Arap kabileleri temsilcileri arasrnda kanh qar-
prqmalar meydana geldi ve nihAyet memleket Kays kabilesi reisi Abdullah
b. HAzrm'm eline gegti. Abdullah, 7z (69r-69z) yrhna kadar Horasan'da
tek hAkim olarak adrna sikke bastrrdr. Bu sikkeler arasrnda altrn (dinir)
bile bulunuyordu2s. Abdullah yeni halife Abdiilmelik'e itaat etmek iste-
meyince 7z (69r-69z) yrhnda idim edildi. Birkag yrl tince o$lu Musa'yr
Mdveriiinnehr'e giindermiqti. Musa, bir avug askeriyle Tirmiz vilisini geh-
ri terketmek zorunda brraktrktan sonra orayl eline geEirdi ve on beg yrl
(689-7o4) bu gehirde kaldrze. Yerliler arasrnda biiyiik bir sevgi kazanmrq
olan SAbit b. Kutbe el-HuzA'i, Yezid b. Miihelleb'in vAlili$i srrasnda (7or-
7o4) Musa'ya katrldr. SAbit yerli melikleri kendi tarafina kazanmrg oldu-
gundan, bu siyede Musa, Yezid'in tahsildArlannrn hepsini Mive-
rAiinnehy'den kovma$a muvaffak oldu ve memleketin vergilerinin tamaml-
nrn kendisine verilmesini saglddrs0. Bu suretle yerli melikler meqr0 Arap
hiikffmetinin tibiiyetinden grktrlar, fakat bu sefer de isi reise harac iide-
mefe bagladrlar. Az zaman sonra Musa, Tiirkler, iranhlar ve Eftalitler'den
meydana gelen biiyiik bir orduyu da$rtmayr bagardr3l. Musa, Sdbit ve
onun yerli miittehkleriyle de miicadeleye giriyi$i zaman, bundan da za-

25
Taberi, II, 3914.
$ehrin adrmn yalnz Ya'kubi'de gegti!,ianlagrlmaktadr(Bulddn, egguSl-t5). Daha
26

sonraki co$ra$acrlarda bu isim bulunmaz. So$d kiiylerinden yukanda zikredilen (s. 163) el-
bette bu deiildir.
27 Taberi, II,48g.
28
Zap;tki VI, zzg (General Komarov'un kolleksiyonundaki sikkelcrden).
2e Taberi, II, r l5o.
r Taberi, I, r r53.
3r Bunlann bu devirde zikredilmesi (faberi, II, rr53; krg. Belizuri,4rB) baqka yerde
viki defiildir ve agklanmasr da zordur.

Eskikitaplarim.com Karagz
',1,.
,,u*u,rnr bildi. sabt, ktr:;.t
il:":ikrerin reisi So[d iheidi rar-
hon, Musi'ntn kahramanca bir saldtnst sonunda geri Eekilme$e mecbur
oldu32. Nihayet vili Mutaddal b. Miihelleb'in talimatr iizerine kumandan
Osman b. Mes'ffd, 7o4 yrhnda So$d ihgidi ve Huttel melikinin yardrmryle
gehri zaptetti33. Bu defa da yerli melikleri megrCr Arap hiikiimetiyle miitte-
fik buluyoruz.

3-Kuteybe b. Miislim
Ertesi yrl iqinde, yini
7o5'te (di$er bizr riviyetlere giire3a daha tince'
yini, 7o4'te) meqhur Haccic'tn geEkin taraftarlanndan Kuteybe b'
Miislim, Horasan'a vili tiyin cdildi. Ustidr HaccAc gibi Kuteybe de hig
bir geyden gekinmezdi; cesaretten fayda olmadr$tnr anlayrnca hile ve desi-
se kullanmak suretiyle Arap hikimiyetini Miveriiinnehr'de sa$lam bir 9e-
kilde ilk kuran odur. Yerli melikler arasrndaki anlagmazhklardan gok iyi
faydalanmasrnr bildi. 7o5'te SaganiyAn hAkimi, diiqmanlarr $fiman ve Aha-
rfin meliklerine karqr Kuteybe'yi yardtma ga$rrdr35. 7lz yrfinda Kuteybe,
Hirezm-gih,r kiiEiik kardegi Hurrezid ile isi dihkanlara kargr korumak
maksadiyle Hirezm'e kargr harekete gegti36. Aynr yrl iEinde semerkant'a
kargr yaprlan sefer strastnda Buhirdhlar ve Hirezmliler Kuteybe'ye btiyiik
iilqiide yardrm ettiler. Bu sebeple so$d rhgidi Gffrek, Arap kumandantnt,
ancak diiqmanlnln "kardegleri ve akrabastntn" yardtmtyle zaferi kazanmtq
oldu$undan dolayr ayrplamrqtrrtr.Tt3 seferinde Buhir6, Kig, Nesef ve Hi-
rezm halkl, Kuteybe'nin emri iizerine 2o.ooo asker verme$e mecbur edil-
diler38.

Kuteybe'nin parlak zaferleri Arap kumandanlan arasrnda biiyiik


iimitler uyandrrdr. Aynr zamanda Sind'in fethine memur edilmig olan
32 Taberi, II, r 155 vd. d'
33 Taberi, II, 116z. ismi yahut iinvam hakkrnda bkz. Taberi Il, ro4o vd'; kr!'
Marquart, Erdns hahr, 3oz. "pl
3a Taberi, II, r r8o.
35 Taberi, II, IIBo.
36 Taberi, II, re37 vd. d.
3? Taberi, ll, 1244.
38 Taberi, II, 1256. Belizuri'ye giire (4e3) Horasan'da Kuteybe'nin emri altrnda

4o.ooo Basrah, Tooo Kuleh Arap'tan bagka Tooo'de Mevili bulunuyordu' Aym rakamlar da-
(II, r zgo vd.) giir0liir.
ha genig olarak Taberi'de
Ya'kubi, Taih, 11,346. Aynr tarihginin bagka bir riviyetine g6re (Taih, II, tgz)
3e

osman'rn hilifeti zamanrndi'Bus.a vilisi Abdullah b. Amir ile K0fe vilisi sa'id b. As'a
Horasan hakkrnda aynl vaatte bulunuldu.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUzYILA KADAR oRTA ASYA 2ot

Muhammed b. Kasrm, indus nehrinin denize dttkiildiigi.i yere kadar vara-


rak (7r r) bu biilgenin fethini tamamladrfrnda Haccic, iki kumandandan
hangisi iince Qin?e ayak basarsa onun Qin vAlisi olacafrnr videtmigti3e.
Araplar gok daha miitevAzi neticelerle yetinmefe mecbur oldular; hem de
bu neticeler ancak memleketin giiney ktstmlannda bir derece siirekli ola-
bildi.
Kuteybe, BuhirA, Semerkant ve difer gehirlerde mescidler yaptrrdrm
ve BuhirA halkrnr gehirdeki evlerin yanslnl Araplar'a terketme$e mecbur
etti4r (aynr us0l Merv'de, Horasan'rn ilk vAlileri zamarunda uygulanmrg-
tra2). Bir kaynafa giirea3 Semerkant ahAlisi, gehri tamamiyle bogaltma$a
mecbur edilmigtir. Araplar gehri iggal ederken Kuteybe, Ad ue Sem0d ka-
vimlerinin mahvrna d6ir iyeti okuyordu. Kuzeyde Kuteybe'nin ordulan
$ig'a vardrlar. Giiney-do$uda, o srrada Qin imparatorlu$unun elinde bu-
lunan Kiggar'a kadar ilerledikleri rivayet edilmektediraa Bir gok vilAyetle-
re, hatti Fergana'ya bile Arap vilileri tiyin edildi. Daha sonraki olaylar-
dan, bu vililerin, ancak askeri kumandan ve vergi tahsildan durumunda
olduklarr (bu iki memuriyet bilzan ayn gahtslara verilirdi) ve bunlann ya-
nrnda yerli hinedanlarrn varhklarrnr koruduklarr anlagrlmaktadrr. Yerli hi-
nedinlann sivil idireyi ellerinde tutmu! olmalarr da kuvvetle muhtemel-
dir.
Biitiin zaferler ve Arap birliklerine sa$ladrklan biiytik miktarda gani-
mete rafmen Kuteybe'nin askerleri tarafindan kayrtsz $artsrz desteklen-
miyordu. 7r5 yrhnda yeni halife Siileyman'a kargr isyin etti$i zaman, za-
ferden zafere kogturdu$u birlikleri tarafindan terkedilerek katledildi. Onun
yerine geEenler baganh olamadrlar. Kuteybe'nin iiliimi.inii tikip eden yrllar
zarfinda Araplar, Seyhun (Sir-derya) havzasrndaki viliyetleri kaybettiler.
tog (7zr-7zz)'de Fergana meliki Sogd giiqmenlerine, isfara gehrinde "isim
b. Abdullah el-Bihili gegidi" denilen yeri verebildi. isam b. Abdullah ora-
ya Kuteybe tarafrndan vili tAyin edilmigtias. Fakat Kuteybe'nin
s Kr1. yukanda s. r 14, I25.
ar Nar1ahi,5r.
a2 BelAzuri,
4to; Mctinbr, r, (Gerdizi).
a3 Taberi, II, rz5o. Kaynaklar arasrndaki tenikuza bakrlrrsa, Taberi'nin verdifii bilgiye
rafmen bu tedbirin ancak 7r3'te halkrn ihineti ve Sofd'un ikinci defa fethinden sonra ahn-
mrg olmasr muhtemeldir, bkz. Bardholt, Db alttihkisclot Inschifta4 rr vd.
aa Taberi, ll, 1276. H.A.R. Gibb (BSOS, II,
467 vd), Kutcybe'nin Qin hududunu ag-
madrf,rnr siiylemekle belki hakhdrr.
a5 Taberi, II, r44o. Taberi bagka bir haberinde (II. rz76) bu gegidin Fergana'dan
Kiggar'a giden yol iizerinde oldufunu siiyler.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

iiliimiinden sonra Araplar'rn kovulduklarr yahut katledildikleri anlagrlmak-


tadrr. Fethettikleri biilge de tekrar Fergana melikinin eline gegti. Gazida
mahvedilen bir Arap birli$i hakkrnda yukanda (s. I74) nakledilen efsAne-
nin bununla bir ilgisi olabilir.

4-Araplar ile Ti.irkler arasrndaki miicadele-


ler
Miveriiinnehr'in Arap askerlerinin iggali altrndaki gtiney-batt ktsmtn-
da yer alan BuhirA, Semerkant ve di$er mi.istahkem gehirlerde, Araplar
yerlilerin isyAnlarrna kargr inatqr bir gekilde mtcidele etmek zorunda kal-
drlar. Tiirkler'in miidihalesi iqleri biisbiitiin kangtrrdr. Ti.irk hikanlanntn,
altrncr yiizyrldan itibaren biitiin Orta Asya'yr idireleri altrnda birleqtirdik-
leri, aynca Bizans imparatorlu$u ile ittifak yaparak Sisini imparatorlu$u-
nu devirme$i diigiindiikleri, fakat Bizans'tn zaafintn bu plAnrn tatbik edil-
mesine engel oldufu bilinmektedir. Tiirk hikanh$r ktsa zaman sonra Do-
$u ve Batr olmak i.izere iki devlete aynldr. Her iki devletin tarihinde kud-
ret ve qan devreleri ile zaaf devreleri niibetlege devam etti$inden Qinliler
bu durumdan faydalanarak imparatorluklannr geniglettiler ve Tiirkleri hA-
kimiyetleri altrna aldrlar. Do[u Tiirk devletinin sekizinci ytizyrl sonunda
yeniden kurulmasr, Tiirk hikanh$rnrn birli$inin yeniden teessiis etmesiyle
neticelenebilirdi. 689 yrhnda Do$u Tiirkleri'nden bir tiimen, Batr Tiirkle-
ri'nin kuvvetlerini yendikten sonra So$d biilgesini zaptetti ve Demir-ka-
pr'ya (yini Buzgala gegidine) kadar ilerledi. Bu istili 7or yrhnda tekrarlan-
dra6. Nihayet 7II'de Do$u Tiirkleri'nin hikanr Mo-go (Kapgan Kagan)
Batr Tiirkleri'nin hikanrnr esir ederek tilkenin tamamlnl itiat altlna aldr.
7tz yh sonunda Mo-Eo'nun ye$enlerinin kumandasr altrnda bir Tiirk or-
dusu, Kuteybe'nin Merv'e diinmesinden sonra Araplar'a isyin eden So$d
halkrnrn diveti iizerine So$d'u istilA etti. Yalntz Semerkant Araplar'tn
elinde kalmrgtr. 7I3 ilkbaharrnda Kuteybe, Tilrkler'in bulunduklan zor
durumdan faydalanarak onlan Miveriiinnehr'i terke mecb0r etti. HattA
Tiirkler, Araplarrn $Ag ve Fergana iizerine yiiriimelerine engel olacak du-
rumda de$illerdiaT. Mo-go'nun iiliimiinden (716) sonra Batr Ttirkleri Do-
$u Tiirkleri'nden tekrar aynldrlar. Tiirgig boyunun reisi Su{u'nun kurdu-

a6 Barthold, Dic alttihhischer, Inschifta4 r4 vd. d.


a7 Barthold, Db allthkisclun Inschifta4, rr vd. Prof. Houtsma'nrn itirazlanna (Griltrz,
Gel, Anzcigm, r8gg, No. 5, 386) ra$men ben hili Kitibclerdeki hikiye ile Ya'kubi'nin ver-
di$i bilgi arasrnda bir miinisebetin oldulu fikrindeyim. H.A.R. Cibb, bunun aksi giiriigte-
dir (Thc Arab Conqucst. 46).

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2o3

$u kuwetli devlet, Arap kaynaklanna gore 797, Qin kaynaklanna giire ise
738 yrhna kadar devim etmigtiras. Orta Asya'nm batr krsmrnrn tamamlna
sihip olan Su{u, MiverAiinnehr'i mukavemet etmeksizin Araplar'a terke-
demezdi. Araplar So$d'u "Emir-ii'l-miiminin'in bahEesi" kabul ettikleri gi-
biae, Tiirkler igin de bu zengin biilgeye sihip olmak gok iinemli idi. Su-lu
saltanailnrn sonuna kadar isi dihkanlan Araplar'a karqr himiye etti ve
Araplar'a o kadar gok zayiit verdirdi ki, kendisine "Ebfi Muzihim" ("Mu-
zAhimn kelimesi zahmet, srkrntr veren, tazyik eden mAndsrna gelmektedir)
likabrnr verdiler$.

5-Kuteybe'den sonraki Eme vi valileri


Miveriiinnehr halkrnrn devamh isyin etmelerinin sebebi, Emeviler
devrindeki Arap hAkimiyetinin benimsedi$i tutumla izah edilebilir. AbbA-
siler'in aksine Emeviler'in hentiz genig emperyalist idealleri yoktu. Fakat
her geyden iince Arap milletine fetihlerde rehberlik ederek bi.itiin
diiqilnceleri, ancak Araplar arasrndaki kudretlerini korumak, mahkfim
milletlerden vergi ve tibi hiikiimdarlardan harac toplamaktan ibaretti. Va-
lilerin dikkatleri de mecburi olarak bu hedellere diiniiktti. Qabuk zengin-
legmek iimidiyle disiplinsiz unsurlann geldikleri hudut boylarrndasr vili-
nin durumu oldukga zordu. Abdullah b. H6zrm'rn katlinden sonra Hora-
san ileri gelenleri, Halile Abdi.ilmelik'ten, kendilerine Emeviler'den bir vAli
giindermesini istirham ettiler. Qiinkii karrgrkhklardan sonra Horasan'da
ancak bir Kureyqli AsAyigi tekrar sa$hyabilirdis2. Vililerin go[u vazifelerini
bagaramadrlar ve bu sebeple slk srk de$igtirildiler. iktidarda bulunduklarr
krsa zaman zarlrnda miimkiin oldu$u kadar fazla para biriktirme$e ve
emlik saun alma$a gayret sarfediyorlardr. Bizr vililerin azlinden sonra bi-
le bu emliklerini kendileri ve virisleri ellerinde tutmuglardrr53. Halk daha
gok Araplar'rn yolsuzlu$undan ve vAlilerin mallannr gasbetmelerinden
usanml$tl. BAzen hazine ve hiik0met menfaatleri, fetihlerin esas sebebi
olarak giisterilen dini menfaat ile garprgryordu. islim devletinin her tara-
finda oldu$u gibi burada da mi.isliiman olan yerlilerden harac altntp altn-

a8 Barthold, Dit altli*ischen mschiften, 27.


ae Taberi, II, r4z8.
50 Taberi, II, r59e.
sr Taberi, II, r7B.
s2 Belizuri, 146.
53 BelAzuri, 4o6; Mclinln, 2: Gerdizi. or. 84; Cambidge yazmasr. 167 b.

Eskikitaplarim.com Karagz
2o4 v.v. BARTHOLD

mamasl meselesi en biiyiik zorlu$u ortaya koyuyordu 54. Bu mesele, gu ve-


ya bu giiriigiin a$rrhk kazanmasrna giire Eegitli zamanlarda muhtelif suret-
lerde halledildiyse de, yerlilerin bu kararsrzh$a kargr kayrtsrz kalamryacak-
lan tabiidir.
Emevi halifelerinin en dindArr Omer b. Abdtilaziz (7r7-7zo)
miisliiman olanlardan vergi almayr yasakladrktan bagka islimiyeti gimdi
kabul edenleri siinnet ettirme$i bile liizum giirmediss. Vililer, her geyden
iince isl2miyeti yaymak, hanlar ve umOmun menfaatine yardrmcr olacak
di$er binalarr yaptrrmakla meggul olmaya Ea$nldrlars6. Omer'in ilk Hora-
san vilisi Cerrih b. Abdullah, Arap hikimiyetini devam ettirebildi; onun
vekili Abdullah b. Ma'mer el-Yegkuri, Miveritinnehr'in kuzey-dogu tara-
frnda askeii harekAtr bagan ile yiiriittiikten sonra Qin'e iit b<ilgeyi fethe
hazrlanrrken Tiirkler taraftndan muhasara edilince fidye-i necit vererek
57.
kendisi gtiE kurtarabildi
Cerrdh, Horasan'rn ancak "krhq ve krrbaq" sAyesinde idare edilebile-
ce$i fikrinde oldu$u haldes8, dindar halife bunu kab0l etmedi$i iEin onu
azlederek yerine Abdurrahman b. Nu'aym el-GAmidi'yi tiyin etti. Onun
vilili$i esnismda So$dlular, Tiirkler'in yardrmiyle isyin ettilerse. II.
Yezid'in halifeli$inde, rcz (7zo-7zr) yrhnda Horasan'a gelen Sa'id b.
Abdiilaziz'in valili$i srrastnda da isyan devam etti. Sa'id, Horasan dihkan-
larrna yumuqak davranarak onlan kazanma cihetine gitti$i iEin Araplar'tn
hognutsuzlufuna sebebiyet verdi. Kendisine "Huzeyne" (hanrm) likabrnr
taktrlar60. Yaptr$r askeri harekitta da bagarrh olamadr. ro3 (7zt-7zz) yrhn-
da onun yerine Horasan vilil$ine getirilen Sa'id b. Amr el-Haragi zama-
nrnda So$dlular ve bilhassa dihkanlar ile zengin tiiccarlar vatanlannt ter-
ketmege karar verdiler (So$d meliki G0rek bu harekete katrlmadr). Ferga-
na meliki, isfara biilgesinde onlara bir yer verece$ini vAdetti[i hilde ihi-
net ederek durumu Araplar'a haber verdi. Araplar tarafindan Hocend'de
s4ilk fetihler zamamnda harag ile cizye arasrnda bAriz bir fark yoktu: halbuki daha
sonra hariE "arazi vergisi", cizye ise "gahrs bagrna ahnan vergi" olarak kullanrlmrgtrr; krg.
Wellhausen, geEitli yerler; A. Miiller, Dcr Islam, lI, 36r vd.; Cklc ve Mnr mad. i.A. H t'rr-
mi (MeJdtihii'lulfrn, 59) bile harAc ile cizyeyi bir kabul eder.
55
Taberi, II, 1354.
s6 Taberi, II, r365.
57 BelAzuri,4e6.
58Taberi, II, 1355.
5e Taberi, II,4IB.
m Barthold, Dic alttiirkisclvn Inschifter, zz vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2O5

kuqatrlan fiririler teslim olmak zorunda kaldrlar ve tahsil edilmemig hari-


crn geri kalanrnr iidemeyi taahhiit ettiler. $ehir teslim edildikten sonra
Araplar, bir bahine ile verdikleri stizden dijnerek Sofdlular'r hiince kat-
lettiler. Araplar yine biiyle bir hilekirhkla Zerefgin ile Kegke-deryi vAdile-
rindeki biitiin miistahkem mevkileri elde ederek bu biilgede hikimiyetleri-
ni yeniden kurdular6r. ro6 (724) yrhnda Bar0kan ctvannda Kuzey ve
Giiney Arap kabileleri arasmda kanh bir garp$ma oldu. Buna ra$men vA-
Ii Mtslim b. Sa'id, ayni yrl iginde Miveriiinnehr'e hiicum etti ve Ferga-
na'ya kadar ilerledi. Fakat diinerken Tiirkler ile yaptr$r sava$ta a$rr kayrp
vererek ma$lfrp oldu62. Onun yerine tiyin edilen vAli Esed b. Abdullah
el-Kasri63, 725 yrhnda Belh'i yeniden imar etti. Bundan sonra Belh'in batt
ve kuzey-do$usundaki da$hk biilgedeki ahiliyi itiat altrna alma[a Eahqtr
ise de biiyiik bir bagarr kazanamadt6a.
Esed'in haleh Egres b. Abdullah es-Si.ilemi (727'7zg), Taberi'ye giire65
btiyiik, ki.iEiik her ige bizzat bakardr. MiverAiinnehr'de ilk nbit kuran
odur. Rrbitlar, illkeyi dilgman hiicumlanna kargr korumakla giirevli siivari
birliklerine mahsus hudut boylanndaki karakollardr66. Fakat o aynt za'
manda Arap hikimiyetine kargr iiyle bir harekete sebebiyet verdi ki,
biitiin Miveriiinnehr'e yayrlarak Araplar'a biiytik zayiit verdirdi6T. 7z8'de
Egres, MAveriiinnehr'in biiti.in ahilisini miislilman yapmafa niyet ederek
Semerkant,a biri Arap di$eri iranh iki din adamr giinderdi,islimiyeti ka-
b0l edenlerden vergi ahnmayaca$tna siiz verdi. Bu teqebbiisiin, tahminle-
rin i.istiinde bir baqan ile neticelenmesi hem hazine memurlanntn, hem
de dihkanlann hognutsuzlufuna sebep oldu. Dihkanlar aristokrasinin de-
vamryla ilgilendiklerinden demokratik mahiyetini heniiz kaybetmemig olan
yeni dinin yayrlmasrna kayrtsrz kalamazlardr. Egres, "Miisliimanlar'tn kuv-
vetinin haricda oldu$una" inandrfrndan yeni miisliiman olanlardan ancak
siinnet olan, islim'rn larzlarrnr yerine getiren ve Kur'6n'dan bir s0re oku-
6r Taberi, II, r43g; Bel6zuri,427.
62 Taberi, ll, r47z-t48r. Bu feliketin ehemmiyeti hakkrnda kr$. H.A.R. Gibb, Tlv
Arabs Conqucsts, ffi.
63 Nargahi ile Tdnh-i 8ali'de el-Kugeyri, Taberi ve Belizuri'nin basrh niishalannda
el-Kasri okunuEu ibn Hazm (Cemhcrcti'l-ms6bil-Arab, 366) ve di$er ensab kitaplan tarafin-
dan teyid edilmektedir.
s Taberi, II, r49o vd. d.
65
Taberi, II, I5o4.
66 Sem'ini, .rtlJl kelimesinde.
('7
Taberi, II, I5o7 vd.; Marquqrt, Db Chronologb,33vd" d'; Barthold' Die alttirkisc-
lun Invhriftcn, z3 vd. d.

Eskikitaplarim.com Karagz
206 V.V. BARTHOLD

yabilenlerin vergiden muaf tutulmalannr emretti. Kendisine cevap olarak


yerlilerin islimiyeti samimiyetle kabffl ettikleri ve mescitler inga etme$e
bagladrklan, btiylece "btitiin halkrn Arap oldufunu' ve hiq birinden vergi
ahnamryaca$r bildirildi. Bunu "ewelce miikellef olanlarrn hepsinden vergi
ahnsrn" karan takip etti. Bunun neticesi umumi bir isyin oldu. vilinin
bu gekildeki davranrgrnr benimsemiyen Arap din adamr isilere katrldrgr
iqin hapsedildi. Biittin so$d halkr Araplar'a kargr bagkaldrrarak
Ttrkler'den yardrm istedi. 7zB yrhnda yalnz Semerkant ve Deb0siye
Araplar'rn elinde kaldr. 7zg'da Buhiri tekrar Araplar'rn hikimiyetine geg-
ti. 7go yahut 73r yrhnda Tiirk hdkanrna kargr zorlu bir miicadeleye atrl-
mak zorunda kaldrlar. So$d ihgidi Grirek, 7zB yrhna kadar Araplar ile
miittefik kaldr$r hilde, o da Tiirk hdkanrna katrldr. Vili Ciineyd b. Ab-
durrahman, ordusunu biiyiik bir zorlukla hezimetten kurtanp Tiirkler'i
geri ptisktirttii ise de, Semerkant ve Buhiri hang bi.ittin iilkenin
Tiirkler'in eline gegmesine engel olamadr. Horasan'da rr5 (733) yrhnda
hiikiim siiren krth$rn sebebi belki de Zerefgan vidisinin Tiirkler tarafin-
dan iqgal edilmesidir. ciineyd'in kendi siizlerine giire krthk, o zamana ka-
dar Merv'in ercakrnr sa$layan biilgelerin tekrar kilirlerin hikimiyetine geg-
mesi sebebiyle olmugtur68.

6-$ii hareketleri
Bu gartlar altrnda Emevi idiresi aleyhine yiineltilen hareketin Araplar
arasrnda bile bagan kazanmasr muhakkaktr. Tabef6e, Horasan'daki $ii ha-
reketinin baglangrcmr Omer b. Abdiilaziz'in hilifetine giitiiriiyorsa da, an-
cak 794 yrhnda HAris b. Stireyc, "AllAh'm Kitibr ve Peygamber'in siinne-
ti" adrna siyah bayra$r agarakT0 "Ehlii' z-zimme ile yaprlan anlagmaya
uyulaca$mr, Miisliimanlar'dan haric ahnmryaca$rnr ve hig kimseye ztilfim
yaprlmryaca$rnr" va'detmigtirTl.Biiyle bir program hem miisliimanlar'r ve
bilhassa yeni miisliiman olanlan, hem de miisliiman olmryanlan onun ta-
raftna gekecekti. Bu hareket baglangrgta hinedina kargr bir mahiyet alma-
mrqtr. HattA Horasan vilisi Asrm b. Abdullah el-Hilili'nin Hdris ile birlik-
te Halife Hiqim'a elgiler gtindererek Peygamber'in emirlerinin yerine geti-
rilmesini istemek ve uygun gtiriildii$ii takdirde bununla yetinmek hakkrn-
daki teklifi HigAm tarafrndan kab0l edilmediT2. Halife cevap olarak Asrm'a
68 Taberi, II, 1563.
6e Taberi, II, 1358.
70
Taberi, II, 1567, r57o.
7t Mctinlcr,I, vd. (Gerdizi).
72 Taberi,
ll, 1577.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2O7

azil fermanr giinderdi ve yerine Esed b. Abdullah'r tekrar Horasan vAlili$i-


ne tayin etti (735-738). Esed, Horasan'a vannca Abbasi propagandacrlan-
nrn idimmr emrederekT3 Hiris ile yeniden harbe bagladr. Askeii harekit
daha gok Tirmiz yakrnlannda ve Huttel'de cereyan ettifinden Esed, tekrar
Belh'te oturma$a bagladr ve 736'da vAlilik merkezini oraya naklettiTa.
Araplar arasrndaki bu kangrkhklardan faydalanan kAlirler Semerkant't
zaptettiler. Esed, 735 yahut 736'da Varagsar iizerine yiiriidii. Gayesi bir
bent inga ederek Semerkand'a giden sulan gevirmekti. Bu ige bizzat ken-
disi de hilen katrldr ise de bir bagan elde edemediTs.

737 yilrnda Esed, Toharistan'da Ti.irk hikanr ve onun, iglerinde HAris


ve Huttel hAkiminin de bulundufu miittefiklerine kargr Eetin bir miicadele-
ye girigmek zorunda kaldr. Saganiyin meliki (Sagin-hudit), belki komgu-
suna duydu$u diigmanhk sebebiyle Araplar ile ittifak yapil76. Baglangrqta
savag Araplar'rn aleyhine geligiyordu. Uzun zamandan beri ilk defa bir
Tiirk ordusu Ceyhun nehrinin bafl tarafina gegiyorduTT. Bununla beraber
savagrn seyri Araplar'tn lehine diiniince Tiirkler Ugr0sana'ya gekilme$e
mecbur olarak Semerkant't kuqatmak igin hazrrhfa bagladrlarTs (Semer-
kant, belki Tiirkler'in geri Eekilmesi strastnda Araplar'tn eline gegmigti).
Krsa bir zarrr n sonra Tiirk hikanr, Tiirgig ilerigelenlerinden Kursul tara-
frndan katledilince Batr Tiirk hikanh$r da$rldr. HAris, Tiirkler'e st$tnma$a
mecbur oldu. o zaman BAmiyin muhicirlerinden birinin idiresinde bulu-
nan Huttel, kiigiik bir kale harig, Araplar tarafindan fethedildiTe. Askeri
harekit devam ederken Esed, hili sulhcu bazr qahgmalara zaman bulabi-
liyordu. Taberi tarafindan nakledilens giiriiglerine giire iyi bir "kethiidi"
olan Esed, bozkrrlarda hanlar inga ediyordu: "Hactlar ister dofuya, ister
batrya seyihat etsinler, hiE bir gi.igltikle kargrlagmryorlardt".

7-Nasr b. SeyyAr
Esed'in haleli Nasr b. Seyyir (738-748),Kuteybe'nin seferlerine katrl-
mrg olup kendisine kumandanr taraltndan 7o5 yrhnda hediye olarak bir

73 Gerdizi. w. 84; Cambridge yatzmasr, vr. 67 b.

7a
Bkz. yukarrda s. Bo, n. r ro.
75
Taberi, II, 1585 vd.
76
Taberi, II. 1596.
7i Taberi, II. 16o4.
78 Taberi, II. 1613.
7e Taberi, II. 1632.
e Taberi, II. 1636 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

kiiy verilmigtisr. Esed'in baglattr$r faaliyetleri daha baganh bir qekilde de-
vam ettirdi. VAlili$e tiyin edildi$i zaman yay epeyce ilerlemig olan Nasr,
Horasan Mudifileri'nin (Kuzey Araplan) geyhi sayrlmaktaydr 82.
Nasr'rn zaferleri Araplar'a Kuteybe'nin zamAnrnr hatrrlatmrgtrr. Batr
Tiirk devletinin da$rlmasrndan faydalanarak Arap hikimiyetini Seyhun
havzasrnda yeniden kurdu ve 73g yrhnda UgrCrsanas3, $ig ve Fergana me-
likleriyle antlagmalar yaptr. Hikan'rn kAtili olan Kursul, kendisini hikan
ilin etmiq, fakat krsa bir zaman sonra Seyhun sihilinde esir ve idim edil-
migti. Biiylece giigebeler tarafrndan gelebilecek her tiirlii tehlike bertaraf
edilerek muhtemelen $ig ve Fergana'ya Arap vililer giinderildisa. Nasr,
vilili$inin ilk zamanlannda iE zorluklann giderilmesinde bagan giisterdi.
Harac meselesini halletmek iizere vergiyi Miisli.imanlar'dan kaldrrarak, ka-
nunsuz bir gekilde vergi iidemekten affedilen gayr-r mtslimlere yiikleme$e
tegebbiis etti. Taberi'ye giires5 haksrz bir gekilde vergi iideme$e mecbur
edilen 3o.ooo Miisliiman'a kargrhk vergiden'muaf tutulan miisliiman olmr-
yanlann sayrsr Bo.ooo'e ulagtr$rndan vergiler, birincilerden ikincilere kolay-
hkla devredilebilirdi. Tiirkler'e sr$rnmrg olup Tiirgig hdkanrnrn katlinden
sonra vatanlanna diinmek istiyen So$dlular, 74t'de btitiin gartlan kab0l
eden Nasr ile anlagtrlar. Miisliimanlr$r kab0l edip sonradan eski dinlerine
dtinenler aleyhine tikibat yaprlmamasr, geri diinenlerin hem giigten ewel-
ki gahsi borqlarrnrn, hem de devlete olan vergi borqlarnm alfedilmesi, ni-
hiyet Miisliimanlar'dan almrg olduklan esirlerin ancak bir kadr tarafindan
verilen hiikiim ve kanuni sayrdaki gihitlerin ifidesi ilzerine iideleri karar-
laqtrrrldr. Halife tarafindan isteksizlikle tasdik edilen biiyle bir antlagma
yapmasrndan dolayr Nasr, bir gok itirazlarla kargrlagtr. Bununla beraber o
e$er hasrmlan So$dlular'rn kahramanh$rnr giirmiig olsaydr onlann da bu
gartlarr kab0l edecekleri diigiincesiyle fikrinde rsrAr etti 86.
Tabeii'ye giiresT Nasr'rn vilili$i zamantnda Horasan, o devre kadar
giiriilmemig bir rehha ulagtr. Ancak viliyet dihilinde isAyigi yeniden sa$-

8r Taberi, II. r r8o.


82 Taberi, IL 166I.
83 Ebo ubeyde'nin Belizuri tarafindan nakledilen riviyetine gtire (429) Nasr, UErosa-
na'da baganh olamadr; fakat Taberi'ye giire (II. 16914) Ugrisana dihkam Nasr'a haric verir-
di. Ugr0sana halkr da Ti.irkler'e kar$r yaptlan sefere katrlmrgtrr (Taberi, II. t6go).
8a Taberi, II. 16914 vd. 1767.
85 Taberi, II, 1689.
86 Taberi, II. r7r7 vd.
87 Taberi, II. 1664 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCI YUZYILA KADAR ORTA ASYA

lamayr bagaramadr, hattA Araplar arasrndaki iki hasrm partiyi bile bangtr-
ramadr. Nasr, Mudari oldu$undan Yemenli Arap partisi reisi eski vili
Esed ile aralannda bir gok ihtilaflar olmugtuss. Vilili$inin ilk dtirt yrhnda
kumandanlarrnr hep Mudar Araplarr arasrndan seqti, fakat sonralan iki
partiyi bangtrrmak niyetiyle Yemenli Araplar'r da tAyin etmefe bagladr.
Buna rafmen Yemenli Araplar'rn isyinrna engel olamadr. Esed'in
iiliimi.inden sonra bir miiddet Horasan'r idire etmig olan Cudey b. Ali
KirmAni, 7g'te patlak veren bu isyinrn bagrndaydrse. Fakat Hiris,
Ttirkler'e sr$rndr$rndan, vilinin giiziinde bu silahh hasrmdan daha tehlike-
li idi.744 yrhnda Nasr, Hiris ve taraftarlarr igin halifeden umumi af va'di-
ni alarak Hiris'i Horasan'a dtinme$e rizr ettim. 745 yrh ilkbaharrnda
Hiris, Merv'e vardr. Hemen Nasr ile KirmAni arasrnda arabulucu srfatiyle,
yalnrz adiletin uygulanmasr endigesinde oldu$unu beyAn etti. Buna ra[-
men HAris, etrafina birkag bin kigi kadar taraftar tophyarak siyah bayra[r
tekrar qrkarmaktan geri durmadrer. Geligen hidiseler Hiris'i Kirmini'nin
aleyhine d6nme$e zorladr ve 746 ilkbahannda onunla yaptr$r muhirebede
hayitrnr kaybettie2. VAli bu suretle Araplar arasmdaki en btiyiik hasmrn-
dan kurtulmug oluyordu. Nasr, hilafetin Emeviler'den Abbasiler'e gegme-
sinde ba9 rolii oynamrg olan Ebfi Miislim gibi tehlikeli bir rakiple kargr-
lagmasa idi, hig giiphesiz di[er isileri de bertaraf etme$e muvallak olacak-
tr.

Bilindifi gibi $i'a hareketi baglangrEta ancak Peygamber'in adtna ve


iilesinin menfaatine baglatrlmrg, ve belirli hiq bir isim iizerinde durulma-
mrgtrr. Hz. Muhammed'in tabii virisleri, dimadr Ali'nin evlAtlan kab0l
ediliyordu. Bunlardan YahyA b. Zeyd, Horasan'da isyin etti ise de 743'te
itldiinildii. Na'gr, G0zgin kaprstna (y6ni Yeh0diye yahut Anbar, bkz.
s.Bg) asrlarak Ebn Miislim'in zaferine kadar orada brrakrldre3. Ebn
Mi.islim (kendi taralrndan darbettirilen sikkelerdeki ismi Abdurrahman b.
Mi.islim'dir) isfahan'dan geldi; yavag yavag Ali taraftarlannrn yerini alan
Abbasiler'in en laal divetgilerinden idi. Abbasi hinedinrndan ibrahim b.
Muhammed tarafrndan 747'de Horasan'a giinderildi. islimiyet ve yerli

EE Taberi, lI. 1493 vd. 1498. I5B4vd.


8e Taberi, II. 1664, 1847.
s Taberi, II. 1867, vd.
er Taberi II, 1889, r9I9.
e2 Taberi. lI, rg3z vd.
e3 Taberi. ll, r77o vd. d: ibn Rusteh.
3o2.
F. t4

Eskikitaplarim.com Karagz
2to V,V. BARTHOLD

halkrn inanglan arasrnda bir uzlagma sa$hyarakea (bilhassa ruhlann tenA-


suhu hakkrnda) dihkanlar ile kiiyliileri kendi tarafrna Eekmeyi bildi. Bir
gi.in iEinde altmrg kiiy halkr kendisine katrldres. Nasr, bu hareketin asrl ga-
yesinin Araplar'm katliimr oldu$unu, bu tehlike karlrsrnda biittin Arap-
lar'rn ortak diigman aleyhine birlegme$e mecbur olduklannr Yemenli
Araplar'a boq yere anlatmaga qahgtre6. Eb0 Miislim, Emevi hinedinrna
diigman bi.iti.in unsurlan kendi tarafina gekmefe muvaffak oldu. Bunlar
arasrnda SicistAn Haricileri'nin bir krsmr ileeT Kirmini'nin etrafindaki Ye-
menliler vardr. Nasr tarafindan Hiris'in o$lu kumandasrnda giinderilen
bir birlik Yemenliler'e bir pusu kurdu; Kirmini 6ldiiriildiie8. Fakat o$ul-
larr Ali ve Osman, Eb0 Miislim ile miittefik kaldrlar. 748 yrh baglannda
Nasr Horasan'r terketme$e mecbur edildi ve aynr yrhn son bahannda
iran'da iildii. 74g yrh sonunda, hilafetin Emeviler'den Abbasiler'e gegigi
Batr Asya'da da bir emr-i viki olmugtu.
B-Eb0 Miislim'in idaresi', zale rleri, iili.imi.i
Eb0 Miislim'in Emeviler'in son vilisine kargr kazandr$r zafer, ancak
gegitli unsurlann birleqmesiyle gergekleqti. Ortak diigmana kargr zafer ka-
zanrhnca bu ki.itle arasrnda birlifin sa$lanmasrnr gerqeklegtirerek tehlikeli
rakiplerin ortadan kaldrrrlmasr iEin yeni gayretlerin sarfedilmesi gerekiyor-
du. Eb0 Miislim'in baghca yardtmctlarr Ebi Divud Halid b. ibrahim ile
Ziydd b. SAlih el-Huza'i idi. Once Yemenliler'in reisleri ortadan kaldrnldr.
Osman, Huttel'de Ebff DAvud taralrndan itldiiriildiigii giin, Ebfi Miislim
de Ali'yi katlettiee. Abbasiler'in iktidira gelmelerinin neticeleri, taraftarla-
rrndan ne Araplar'r ne de iranltlar't memnun etti. Emevi idaresine kargr
kazandr$r zaferlerden sonra EbO Miislim, hem Arap, hem de iran milli
hareketlerine karyr miicadeleye girigmefe mecbur oldu. Nigipfir'da ate$pe-
restler arasrndan grkan ve sAf Zerdiiqt akidesinin yeniden canlandtrtlmastnr
istiyen ve bir reformcu Bih Aferid (Avfr'de Mih Aferid), Parsi ruhban srnr-
fina kargr giddetle saldrnya gegti. Mec0siler, Eb0 Mtislim'e, hem kendi
dinlerini, hem de islimiyeti baltalayan bu adamm ortaya grktr$rndan giki-

<op;tfi III, r55 vd.: krg. Taberi; III. rz9: AbuJ-Fath Muhammad Asch-schahras-
oo

tani's Rcligionspartciea und Philosophcnschubn almanca terciime Dr. Th. Haarbriicker. Halle
r85o. I. r73.
e5 Taberi, II. rg5z.
e6 Dineveri,36o.
e7 L r49.
$ehristani,
e8 Taberi, II, 1975.
s Taberi, II. rgrgg vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

yet ettiler. Ebfr Mtslim bu hareketi ezmek igin onlara yardrmda bulun-
durm. r33 (7So-7Sr) yrhnda Buhiri'da Araplar tarafindan grkartrlan isyAn
daha tehlikeli idi. Bu isyAnrn lideri $eiik b. $eyh el-Mehri, qu beyanatta
bulundu: "Biz, Peygamber evlitlannrn arkasrndan kan dtikiilsiin, ziil0m
yaprlsrn diye gitmedik'. Abbasiler'e karqr hognutsuzluk biiyle erken bagh-
yarak sonradan EbO Miislim'e isnad edilen mektupta aqrkga i{hde edilmig-
tirr0r. $erik, Ali evlidr lehinde isyin teqebbiisi.inde bulundu. Etrafrnda
3o.ooo'den lazla taraftar topladr. BuhAri ve Hirezm'deki hiikOmet temsil-
cileri onun tarafinr tuttular. Nargahi'nin riviyetine bakrhrsa Buhiri halkr
da onun arkasmda idi. EbO Miislim, ona kargr Ziyddb. Salih'i giinderdi.

isyin pek kanh bir gekilde bastrnldr. $ehir atege verilip iig giin bo-
yunca yakrldr; esirler gehir kaprlanna asrldrlar. Bundan sonra ZiyAd, Se-
merkant'a giderek geriye kalan isyAncrlan idim ettirdiro2. BuhAr-hudit
Kuteybe, bu deh yaptr$r hizmete rafmen islimiyeti terketti$i igin sonra-
dan EbO Miislim'in emriyle idim edildit03.
MiverAiinnehr, ig
kangrkhklar srrasrnda drg diigmanlar tarafindan
biiyi.ik bir tehlikeye mAruzdu. Batr Tiirk hikanhfrnrn ytktlmasmdan sonra
Tiirkistan bozkrlannda kuwetli yeni bir giigebe devleti heniiz kurulma-
mrgtr. Qinliler, Ttirkler'in bu kiitii durumlanndan faydalanarak Mive-
riiinnehr'de hAkimiyetlerini kurmafia tegebbiis ettiler. Qok zaman iince
Miverii.innehr hiikiimdarlan Qin'e elgiler giindererek imparatordan
finvanlar almrglardr. 748'de Qinliler Sffyib'r T:ipt ve tahrip ettilerrn. Ertesi
yrl $iq hiiki.imdan "vasalhk vazifesini yerine getirmediiinden" dolayr idim
edildi. Arap kaynaklanna giirer05 Qinliler'i bu hiiki.imdar aleyhine Ferga-
na ihqidi harekete gegirmigti. Difer taraftan, katledilen hiikiimdarrn o$lu
Araplar'dan yardrm istedi.

$eiik'in isyinrnr heniiz bastrrrnr$ olan Ziydd b. Salih, Kao-hsien-


chih'in kumandasrndaki Qin ordusunu, Temmuz 75I tarihinde maglup et-
ti. Arap tarihgisinin kaydetti$i - belki biraz mubilagah olan - riviyete
tm Mctinlcr, I. 283 vd.: Bir0ni.
93 vd. (Avfi): $ehristini. Crlronohgb. 210 ad.: Fthrist.
344: "Bih Afrid' mad. Ll.
ror Dory, z4o vd.
r02 Taberi. III. 74; Ya'kubi, Taihll.4z5: Nargahi, 6o vd. d.
ro3 Nargahi. B.
roa Iakinth. Sohranic soladycnii, lll. 244 vd.: F. Hirth. Nachwortc lur Inschift des Tonju-
huk (Db alttirhbchat InschiJtctt dcr Mongolci, Zweite Foige). 7 r ; Chavannes. Documcnts. 143.
to5 ibniiJ-Esir, V.
344.

Eskikitaplarim.com Karagz
2t2 V.V, BARTHOLD

giire, Qinliler 5o.ooo kayrp ve yaklagrk olarak 2o.ooo esir verdiler. Halbuki
Qin kaynaklannda Kao-hsien-chih'in ordusunun miktan 3o.ooo olarak
giisterilmektedirlo6. Arap tarihEileri, o zamanlar Batr Asya'da cereyan et-
mekte olan olaylarla meqgul olduklarrndan bu muharebeden bahsetmez-
lerro7 1bkz. s. 3). Fakat bu muharebenin Tiirkistan tarihindeki tinemi gok
biiyiiktiir. Qiinkii islim ve Qin medeniyetlerinin hangisinin Tiirkistan'da
hAkim olaca$r meselesi bu sfiretle halledilmigtir. Bagka btilgelerde de Qin-
liler, Araplar ile miicidele eden yerli hi.ikiimdarlara yardrm ettiler ise de,
Araplar'a kargr harbe girigme$e ces6ret edemediler. Qin tarihlerinde ,
MAverAiinnehr'in giiney-dofu en ug krsmrnda Hindistan hududunda, Qin-
liler'in iinemli baganlar kazandrklanndan bahsediliyorr0s, fakat bu bilgiler
Arap kaynaklarmca teyid edilmiyor. Eb0 Miislim tarafindan Belh vilili$i-
ne tayin edilen Eb0 DAvud Halid b. ibrahim, Huttel ve Kig'de asked ha-
rekAtr bagarr ile yiiriittii. Kiq dihkanr iildiiriildi.i ve onun yerine kardegiroe
gegti. 752'de Ugr0sana hiikiimdarr Araplar'a kargr Qinliler'den yardtm is-
tedi ise de red cevabr aldr rro.
Btiylece Eb0 Miislim hem ig, hem de drg diigmanlara kargr muzaffer
Erku. Horasan ahilisi, ona yalnrz merkezi idirenin temsilcisi de$il aynr za-
manda bir dini miirqid giiztiyle balayordu. Bunun yanrnda onu gok sev-
dikleri iqin Abbasiler ondan kuqkulanma$a bagladrlar. Eb0 Miislim, hili-
fet makamrna gegmelerini kendisine borglu olan Abbasiler ile miicddeleye
mecbur oldu. Ebff Miislim'in Miveriiinnehr'de vililiklere tiyin etmig ol-
du$u SibA b. en-Nu'min ile Ziydd b. Silih, Halife Ebu'l-Abbis es-Saf-
fah'tan aldrklarr gizli emir iizerine rg5 052-759) yrhnda isyin ettilerse de
bagarr kazanamadrlar. Sibd, Amul'da idAm edildi; Ziyid ise, ordularr tara-
findan terkedilerek Birkes (bkz.s.99) dihkanrna sr$rndr. Dihkan onu
idAm ederek bagrnr EbO Miislim'e giinderdirll. Ebu Divud, Abbisi ihtilili
srrasrnda EbO Miislim'e yardrm etti$i halde nihayet o da Abbasiler'in en-

re Chavannes. Doatmnts. r43,


r07 Sa'alibi'de bu muharebe hakkrnda bir telmih giiriiriiz (IntAif. t26). Onun verdi$i

bilgiye giire ZiyAd b. Salih tarafrndan esir edilen Qinliler, Semerkant halkrna kagrt yapma
usffltni.i ti[rettiler. Sa'ilibi, Kitdbil-ncsdlik ac'l-mcmdlik'den faydalandrfirnr belirtir. CeyhA-
ni'nin eserini kasdetti$i muhtemeldir (bkz. s. Ir-r4) ZiyAd'n seferi hakkrnda daha iince ibn
Tayf0r krsaca durmugtur (negr. Keller. 8). Bu bilgi Gibb tarafindan nakledilmigtir. Arup
Conqucsts gfi; kr1. Chavannes. Docummts. 297 ti.
r08 Iakinth. III. 254; Chavannes, Doatments, t5t.
r@ Taberi. III.
74. 79 vd.
tr0 Iakinth. III. z4z vd.: Chavannes, Doetments, r4o.
rrr Taberi, III.8r vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2t3

trikalannm tesirinde kaldr. Sonunda EbO Miislim de kandrnlarak halife-


nin sarayrna davet edildi ve hiince iildiiriildii (755).
Bunun iizerine Eb0 Mtislim'in taraftarlarr Abbisiler'e diigman oldu-
lar. Oldiiriilmesinden sonra iranhlar'rn Horasan'da grkarttrklan isyin iki
ayda bastrnldr$r halderlz, partisi varh$rnr devam ettirdi. iran ve Mive-
riiinnehr'de miitemadiyen ortaya grkan $ia hareketlerinin tegvikgileri, faa-
liyetlerini bir vesileyle Eb0 Miislim adrna ba$lamafa Eahgryorlardrr13. EbO
Mtislim partisinin alimeti, beyaz elbiseler ve bayraklardr. Evvelce siyah
bayra$r zafer alAmeti olarak kabul etmig olan Eb0 Miislim adrna hareket
eden parti bciylece Scpfd-cdmegdn (beyaz elbiseliler, arapga el-Mtibqyka)
adrnr aldr.

9-Abbasilerin siyiseti
Abbasiler'in tikip ettikleri siyisetin mahiyeti bilinmektedir. Bu siilile-
nin ilk miimessilleri, Emeviler gibi diinyevi hiikiimdarlardr. Eski Grek il-
minin islim ileminde yayrlmasrna yardrmcr oldular ve bilhassa Halite
Me'mfin zamanrnda (Br3-833), Mu'tezile'nin akrlq yolunu himiye ettiler.
Emeviler'den, daha ziyade siyasi gayelerinde aynhyorlardr. EmeViler, her
geyden cince Arap milletinin miimessiliydiler. Abbasiler ise, halkr Arap ol-
mryan viliyetler ile halkr Arap olan viliyetleri egit haklara sahip krlacak
bir idare kurmayr hedef almrglardr. Araplar'rn nazannda akrlh bir siyisetin
en giizel bir misdli kabul edilen Sisiniler'in dengeli idire sisteminirra
iirnek aldrlar. Halife Mansur devrinden itibaren iranh meghur Bermeki ii-
lesine (bkz.s.BI) mensup olan vezirler (bu memuriyeti idari mAnisiylerr5,
Abbasiler kurdular), kendilerini do$rudan do[ruya Buzurcmihr'in ve Sdsi-
ni devri efsinevi devlet ricilinin halefleri sayarlardrr16.

rr2 Taberi, IIl. r rg vd.


tt} Silasctn6mc,metin rgg, eo4: terciime z9r. eg8.
rra Meghur Arap miiellifi Cdhiz (iil. 255/8Q). Mcnakibiil-EhAk iinvanh eserinde (Ba-
ron V. R. Rosen tarafindan liitfen bana giisterilen bir niishayr kullandrm). iranhlar'rn
memleket idiresinde, Qinliler'in san'atta, Yunanhlar'rn ilimde ve Tiirkler'in harpte iistiin
olduklannr belirtmektedir. Bu eser, rgo3'te van Vloten tarafindan Risdht Ii FaaAili'l-EFAk
adr altrnda negredildi (Tria opuscula auctorc al-Djahiz).' Harley Walker tarafrndan ingilizceye
gevrildi (J. R. /. S. r9r5, 63r697: yukanda verdifiimiz bilgi s. 68z'dedir).
ttt Vczir kelimesinin Abbasi devrinden iince ve sonra kullanrlmasl hakkrnda bkz. Bart-
hold. "Die persische $u'ibija und die modeme Wissenchaft," FcstschiJt GoA<ihcr (lcitsch.
fir AsEriologicXXVI, 245-e66, bilhassa 256).
tt6 Silosctndmc, metin r5o vd. terciime zz3 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Io-Abbasiler'in Horasan valileri


Vililerin vazifeleri ve bilhassa Miverii.innehr'in ewelki gibi ba$h ol-
du$u Horasan valisinin vazifesi de ayn esaslara giire tdyin edildi. sisiniler
devrinde oldu$u gibi vilAyetin idAresine devlet bagkanrnrn o$lunun tayin
edilmesi iki defa viki oldu. Bunun sebebi Horasan viliyetinin iinemli ol-
masrdrr. Qiinki.i orada hem iE ve hem de drg di.igmanlara kargr mticidele
hususi bir zorluk arzediyordu. Vililerin karlrlagtrklan giiE mesele, siyasi
biinyeyi SAsini an'anelerine giire takviye etmek, inzibat ve isiyig taraftar-
lannrn hepsini birlegtirmek, yolsuz unsurlarr teskin etmek, isi vasaller ile
onlarrn bozkrrlardaki miittefiklerine kargr harbetmekten ibiretti. Ancak vi-
liyetin bagrndaki vilileri devamh de$igtirmek us0lii terkedilerek mahalli
ahvAli bilen ve halkrn giivenini kazanmrg olan yerli aristokratlar arasrndan
rrsi hiikiimdarlar tiyin edildi$i 'zaman ilkenin islim hikimiyetine tam
minisiyle girmesi sa$lanmrg, ig ve drg tehlikelere kargr tam bir giivenlik
kurulmugtu. Bu idari tasarmfun tabii neticesi olarak bu vililer halifenin
menliaatinden daha Eok kendi menfaatlerine hizmet ettiler ve krsa zaman
sonra halifeye ba$hhklarr stizden ibiret kaldr.

TAhiiiler'in ortay^ Erkmasrndan iince Abbasiler tarafindan tiyin edilen


Horasan vAlileri, Arap ve iranhlar'm grkarttrklan bir gok isyanr bastrrmak
zorunda kaldrlar. $erik'in ayaklanmasr bastrnldrktan sonra yine Buhiri'da
Arap $iileri'nin bir gok isyanrnr giirmekteyiz. Eb0 Miislim'in ikinci halefi
AbdulcabbAr b. Abdurrahmin, t4o (757-7SB) yrhnda Buhiri'run Arap
hiikiimdan MiicAgi b. Hureys el-Ensiri'nin Ali evlAdrna karlr duydu$u
117.
sevgiden dolayr idamrnr emretmigti
Halife Mehdi devrinde (llS-lBS) Buhiri'da muhtemelen 6o (777) yr
hnda Sakif kabilesi mevlisr ve HAriciler'den Y0suf el-Berm isyan etti. $eri-
at adrna isyan bayra$r aqrlmakla r18 baqlatrlan askeri harekit, Gerdi-
zi'nin riviyetine giirelre en gok Afganistan'rn kuzey-batr ksmmda cereyan
etmig ve Y0suf, Mervu'r-r0d, TAlkan, G0zgin gehirlerini zaptetmi$tir. Da-
ha sonraki yrllarda Me'm0m'un halifeli$inde qrkan bir isyan daha bastrnl-
ml$tlr: Y0suflun torunu Mansur b. Abdullah'rn isyanrr20. Sicistin ve Bid-
gis, Hiriciler'in bir gok kangrkhklanna sahne olmugtur. Hatti Tihiriler ve
Siminiler zamirunda bile SicistAn bir fesat oca$r haline gelmigti. Bid-
rr7 Taberi, IlI, rz8.
Its Ya'kubi, Tarih,ll,478vd.; ibn Rusteh,3o3 vd.
rre Oxford yazmasl, vr.
94; Camridge yazmast, vr. 75b.
'a Ya'kubi, Taih, ll. 546.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2r5

gis'te, takriben r50 (767) yrhnda iranhlar'rn bir dini hareketi rneydana gel-
di. Bu hareketin bagrnda bulunan ve peygamber oldu$unu iddia eden Ag-
nas, Eb0 Miislim tarafindan idim edildifini yukarrda belirttifimiz Bih-
Afeiid'in eserini devam ettirmege tegebbiis etmiqtir r2r.
Miibeyyiza, yini EbO Mtislim'in partisine gelince, faaliyetleri gerqek-
ten hig bir zaman bitmedi (bu parti XII. ytizyrlda dahi mevcuttu), fakat
aqrkga isyan etmeleri pek az vuku bulurdu. EbO Miislim'in katlinden son-
ra taraftarlarrndan ishak, Miveriiinnehr'de bir isyan grkardr. Okuma-yaz-
ma bilmiyen birisi olan ishak, Ebff Miislim tarafindan Tiirkler'e elgi ola-
rak giinderildifiinden kendisine "Tiirk" likabr verilmiqti. ishak da,
Zerdiigt'iin sa$ ve kendisinin de onun haleh oldu$unu iddia ediyor ve
onun dinini tesis etmek igin yakrn zamanda ortaya grkaca[rnr siiyliiyor-
dul22. isyan hemen bastrnldr ise de, Ebfi Mtislim'den sonra Horasan vili-
li$ine tiyin edilen EbO Divud, bu partiye mensup olanlar tarafindan
757'de katledildir23. Ebfi Divud'un haleh AMulcabbir, halifeye krrgm ol-
dufundan baglannda Bariz'tn bulundu$u isilerle 759'da ittifak yaptr ve
beyaz bayra$r grkarttrr24. Fakat halife kuwetlerine maglup oldu ve kagmast
srrasrnda Mervu'r-rffd yakrnmda kendi maiyetinde olan Araplar tarafindan
yakalanarak halifeye teslim edildir25. Merv crvan yerlilerinden olup iince
Eb0 Miislim'in sonra da Abdulcabbir'tn maiyetinde bulunmug olan
HAgim b. Hakim'in isyanr gok daha tehlikeli idi t26. Bu isyan, Gerdizi ve
Narqahi'ye gtire, daha iince, Humeyd b. Kahtaba'nrn vililili strastnda, ya-
ni 776 yrhndan iince patlak vermigtir. Higim, taraftarlanna, ul0hiyetin
iince Adem, Nuh, ibrahim, Musa, isa, Muhammed ve Eb0 Miislim'e,
qimdi de kendisine hul0l etmiq oldu$unu siiyli.iyordu. Yiiztnti diima yegil
bir iirtti ile iirter, yiiziinden yayrlan n0ra lhnilerin tahammiil edemiyece$i-
ni iddii ederdi. Bundan dolayr ona "el-Mukanna' (Pegeli) deniyordul27.
Bu peqenin bir faydasr da, peygamberlerinin kusurlannr taraftarlanndan
gizlemek oldu$u hakkrndaki riviyete ne dereceye kadar itimat edilebilece-

2r Gerdizi, vr.
9z; Cambridge yazmast, vt. 7+.
f

122 Fihrist.345.
r23 Gerdizi'ye giire (vr. go, Cambridge yarzmasl, vr. 73') biiyledir. Taberi'ye giire (III,
re8) "onduya mensup adamlar" tarafindan katledildi.
r2a
Gerdizi, vr. 9r: Cambridge yazmasr, vr. 7g": >f t=- d" K$. ZDMG. 216 vd.
r25 Taberi, III, r35. Gerdizi'ye giire bu adamlar Ezd kabilesinden idilcr.
126 Narlahi bu adam hakkrnda genig bilgi vermektedir (63-74)

t2i Thomas Moore'un romamndaki "pegeli peygamber" budur. Kt9. E.G. Browne ta-
rafindan terciime edilen arapEa riviyetler, A. Litaary Historl oJ Pasia. I, 3I8 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
2r6 V.V. BARTHOLD

iini siiylemek giigti.ir. En biiyiik baqarrlarrnr Kig ve Nesef ctvannda kazan-


dr. Orada Sfrbah kiiyiini.in ahalisi ilk iince onun yanrnda yer aldr. Bundan
baqka Miibeyyiza partisi, Buhiri ile So$d'da kendini giistererek Buh6-
ri'da Buhir-hudit BiiniyAt'rn r28 yardtmtnr sa$ladr. El-Mukanna'run Buhi-
rih taraftarlartnrn merkezi uzun miiddet Narqah kiiyiinde idi. El-Mukan-
na, yardrm iEin Tiirkler'e baq vurdu. En sonunda Kig yakrnrndaki da$lar-
da bir kaleye srgrndr. isyan, vili Museyyeb b. Zi.iheyr (7Bo-783) tarafindan
bastrrrldrr2e. Asilere yakrnhk giistermig olan Buhir-hudit BiiniyAt, daha
sonraki yrllarda halifenin siivarileri tarafindan Ferehqeh'de iildi.iriildii. Bu-
nunla beraber parti Kiq ve Nesef ctvarrnda ve Buhiri'ntn bizt kiiylerinde
varh$rnr devAm ettirdi. Bu ktiylerin isimleri Nargahi terciimesinde zikredi-
liyorsar30 da, Zermdz yerine Zerrndn. (bkz.s.rz+-q) yahut Rezmiz
(bkz.s.I38) geklinde okumak lizrm gelir. Omer kasrtna Sem'dni'de Umeyr
kasrr deniliyorl3r; yeri bilinmemektedir. Mukaddesil32 de, Miveriiinnehr
kiiylerinde Miibeyyiza partisinin varh$rndhn bahsederek "iyinlerinin zrn-
drklann iyinlerine benzedi$ini" siiyler. Tumansky yazmasrna giire Miibey-
yiza'nrn qo$u ilAk kiryleri arastnda bulunuyordul33.
Nasr b. Seyyir'rn torunu Rafi' b. Leys'in 8o6 yrhnda grkardrir isyantn
sebepleri ve baglangrgta kazandr$r bagannrn sebebi pek belli de$ildir.
Nasr'rn Ailesinin Abbasi hilAfetiyle anlaqtr$r anlagrhyor. Rifi'nin babasr
Leys (Tabed134, Halife Mehdi'nin mevlAsrndan oldu$unu stiyler) ile amca-
srnrn o$lu Hasan b. Temim, el-Mukanna'ya kargt girigilen harbe katrlmrq-
lardrr3s. Taberr 136, Rafi'nin isyantnt tamamiyle qahsi sebeplere, yini zina
sugundan dolayr halifenin emriyle cezalandrnlmry olmasrna ba$lar.
RAfi'nin ne gekilde yerlileri kendi tarafina kazanarak Semerkant vilisini
iildiirttiifii ve Semerkant'r zaptettifi bilinmemektedir. Nesef halkr merkezi
r28 Narlahi, 9.
r2eNarqahi'ye giire (s. 7o) Museyyeb CemAziyelewel'de geldi. Hamza Ishhani'ye giire
(metin zez, ierciime-r7e d. orada yanhEhkla Zuheyr b. Museyyeb'dir) Cemiziyelihrr r63'te
gelmiqtir. Geldizi'ye giire (vr. 95; cambridge yazmasr vr. 76b) Museyyeb, Horasan'a cemi-
ziyelewel r66'da vararak ancak sekiz ay kalmrgtrr.
aynr olup adr ktiye
73. Hugtuvin kasn muhtemelen Kihuqtuvin nbatrmn
r30 Narqahi
ve eevreye u..it-iqii. 1t.q. yukanda s' I48 ve Sem'ini. ;trt:,;Klt kelimesinde).
rrr Sem'ini,
.r.4J\ i kelimesinde.
r32 Mukaddesi, 323.
rr3 Barthold. Dic alttfuk;schm Inschiflcn. zz.
r3a Taberi, III. 484.
r35 Gerdizi, vr. 93: Cambridge yazmast, vr. 75".
136
Taberi, III. 7o7 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2IJ

hiikffmete kargr Rifi'den yardrm istedi. O da "$ig melikiyle Tiirkleri'ni"


gtinderdi137. Biiylece bunlann Asilere katrldrfr anlagrhyor. Ya'kubir38,
RAIi'nin taraftarlarr arasrnda ayrrca Fergana, Hoqend, lJqrffsana, Sagani-
yin, Buhiri, Hirezm ve Huttel ahilisini de sayar. Dokuz-o$uzlar, Karluk-
lar ve Tibetliler bile RAfi'ye yardrmcr kuwetler giinderdilerl3e. isyan, ancak
8ro yrhnda bastrnldr. Rali, Bog'da Tiirkler tarafrndan terkedilincers
Me'm0n'un Adilane idiresinin qtihretini duydu$undanrar isyandan vazgeE-
ti ve affedildi.
MiverAi.innehr'de grkan isyanlara Tiirkler miidahale ediyorlardr.
Bizen isiler onlardan yardrm istiyorlardr; fakat Araplar'rn kargtstnda Eme-
viler devrindeki gibi tinemli Tiirk kuwetleri yoktu. Tiirgig hakanh$rnrn yr-
krlmasiyle ve Qinliler'in yenilmesinden sonra Miverdiinnehr hududunda
iki yeni devlet kuruldu. Eski Tiirgig bagkenti SuyAb'r 766'da iggal etmig
olan Karluklar, Yedisu'yu ve Seyhun viliyetinin dofu krsmrnr zaptetti-
Ier. Seyhun'un aqa$r tarallannda Oiuz devleti ortaya grktr. Bunlar da Do-
iu Tiirkistan'daki Dokuz-o$uzlar gibi, Tiirgig hAkanr Su-lu'nun
iildiiriilmesinden sonra da$rlan Batr Tiirkleri'nin bir kolu idilerra2. Doku-
zuncu yiizyrl baqlannda MiverAtinnehr'deki kanqrkhklara katrldrklarr daha
ijnce belirtilen Dokuz-o$uzlar'tn, Do$u Tiirkistan'daki Dokuz-ofuzlar de-
$il, Seyhun O$uzlan'nrn (Guz) aynr oldu$u qgrktrrra3. Hidiselerin geliEme-
sinden anlaqrldrirna giire bu giigebeler, MiverAi.innehr'de fetihlere girigmi-
yerek ini akrnlar yapryorlar ve yerli hiikiimdarlarla Arap isilerine yardrm
etmekle yetiniyorlardr. Ulkeyi bu akrnlara kargr miidafaa etmek iqin
RAqt'ta, Buhdri yakrnrnda ve $ig'ta surlar yaprldrt(. Ziyid b. Silih'in za-
ferine rafmen Araplar'rn, QirEik vidisinin kuzeyindeki viliyetleri terketmiq
olmalan bu durum neticesinde oldu$u anlagrlmaktadrr. Umumiyetle ser-
keq yerli hiikiimdarlar ile Tiirk hAnlarrna kargr yaprlan seferler hakkrnda
fazla bilgimiz yoktur. Mansur'un halifeli$inde (lS+'llS) "Emiriilmiiminin
mevAlisinden" Leys (muhtemelen Nasr b. Seyyi'nn o$lu, bkz.s.zt6), Fer-
gana'ya elgi olarak giinderildi. Fergana meliki bu srrada K6ggar'da otur-

r37 Taberi, II, 7rz.


r38 Ya'kubi, Taih, ll, 5zB
r3e
Ya'kubi, Taih, ll. 5zB
r4 Taberi, III,
775.
lar Taberi, 111,777.
fa2 Marquart, Db Chronologie, z4 vd.; Barthold. Dic alttirkichen Inschiftcn, zB.
ral Batrhold. "Ghuzz'mad. E.I.
rta Bkz. yk. s.
73-75, I IB, rB7 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
2r8 V.V. BARTHOLD

dufu hilde Araplar onu sulh isteme$e ve a$rr bir harag iidemefe mecbur
ettiler. Elgi olarak ileri-gelen asilzidelerden Bitic0r (yahut Biyg0r)'u
gtinderdi. Araplar, Biticirr'u islimiyeti kabOle divet ettilerse de o, bu tek-
lifi kesinlikle reddettifinden Mehdi'nin halife olmastna (775) kadar hapiste
kaldr. Yaprlan ricalara gu karlrhfr veriyordu: "Elgisi oldu$um melike ihi-
net etmemDtas. Mehdi'nin hilAfetinde (llS-lBS) Y0suf el-Berm'in isyant sr
ralarrnda (bkz.s.zr4) Ahmed b. Esed tarafindan Fergana'ya bir sefer yaprl-
dr. Burada Fergana melikinin bagqehrine KAsin denildifine giirela6, mem-
leketini geri almrg oldu$u anlagrlmaktadrr. Krsa zaman sonra Mehdi bir
gok hiikiimdara elgiler gtindererek, onlardan kendisine tibi olduklarrnr
giisteren hediyeler istedi ve Eo$u bunu kabul etti. Bunlar arasrnda gu
isimler sayrlabilir: So$d ihgidi, Ugrasana afgini, Fergana meliki, Karluk
yabgusu, Dokuz-ofuzlar'rn hikanr, Tiirklerin hiikiimdan Tarhin (belki
$iq meliki), Tibet krrah ve hatti Qin imparatorulaT. HAr0nu'r-Regid dev-
rinde (786-8o9) vali Grtrif b. 'At6, (7gz'7g3), Karluk yabgusunun ordusunu
geri piiski.irtmek igin Amr b. Cemil'i Fergana'ya giinderdi 148. Vali Fazl b'
YahyA el-Bermeki (lg+-7gS), Miveriiinnehr'de baganlar kazanarak ewelce
rae
"hig kimsenin karStstna grkmamrg ve hig kimseye bag e$memig" Uqr0sa-
na afgirunr itaate mecbur etmigtir. Me'mffn, Horasan'da kaldr$r zaman
(Bo9-Bro) Sogd, Uqr&sana ve Fergana'ya ordu giindermig ve aynt zamanda
rso. ibnii'l-Esir, Arap-
elEiler vasrtasiyle hiikiimdarlartnt itaate davet etmigti
lar'rn r94 (Bro)'te Kulin gehrine (Evliya-ata yakrnrndaki bugiinkii Tarti)
kargr yaptrklan seferi ve bu srrada s0fi $ekik b. ibrahim Belhi'nin katledil-
difini anlatrrl5r. Me'm0n, kardegi Emin ile hilifet miicidelesine (BII) bag-
lamadan 6nce, miicadeleye Eok uygun olmayan bir zamanda girigmek zo-
runda kaldr$rndan dolayr vezii Fazl b. Sehl'e dert yanmrqtr. Karluk yab-
gusu itaatten vazgegmigti; Tibet, hiikiimdan da aynr yolu segmigti' KAbul
meliki, iilkesine komgu olan Horasan'r istiliya hazrrlanryordu.Utrir meli-
kirs2, tidemekte oldu$u harAcr artrk iidemek istemiyordu. Fazl, Me'm0n'a,
ra5 Ya'kubi, Tarih, ll. 465 vd.
ra6 Ya'kubi, Taih,ll.478: Barthold, "Fergana", mad. i.A.
ra7 Ya'kubi, Tarih, ll.
479.
916: Cambridge yazmasr vr. 77b. Amr.
ra8 Gerdizi, vr. b. Cemil hakkrnda bkz. Mclinbr'
z (Cerdizi).
rae Gerdizi vr. 97: Cambridge yazmasr, vr. 78"
150 Belizuri, 43o.
rsr ibnii'l-Esir, VI. 164 Kulin igin bkz. Barthold. Otchc!. zt.3r: kr1. F. Grenard. Jo-
unal Asiari4ue,9, XV. 27.
rt2 Basrhmetinde
,* ,t4i yazmada o.l.,lsl

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 2r9

yabgu ile hikana mektuplar yazarak hikimiyetleri altrnda bulunan yerleri


kendilerine ba$rglamasrnr, di$er hiiktimdarlar ile yaptrklarr miicidelelerde
yardrm edilece$ini va'detmesini, Kibul melikine hediyeler giindermesini
ve istiyerek kabOl edecefi muhakkak olan bir sulh teklifinde bulunmastnt,
Utrir melikinin bir senelik haricrnr affetmesini tavsiye etti153. Bunun gibi
tedbirler sAyesinde iilkenin drg tehlikelerden uzak kaltnmastnda belki ba-
garr sa$anabilirdi.

tl-Abbasiler devrinde ig siYaset


Dahili idireye gelince, tarihEilerin naklettikleri rivAyetlere baktltrsa,
iilkeye hizmet edenler Ebu'l-AbbAs Fazl b. Siileyman et-Tfisils4 (783-
787)ttt ile Fazl b. YahyA el-Bermekirsu (Zg4-ZgS) idi. Oteki vAlilerin go$u
para biriktirmekten bagka bir geye tinem vermiyorlardr. Meseli Abdulcab-
bir b. Abdurrahmanr5T ve Museyyeb b. Ziiheyrr5s gibi bizrlarr, tiyin edil-
dikten hemen sonra vergileri boq yere artrrdrlar. VAlilerin fuz0li hareketle-
rini merkezi hiikfimet diima siir'atle cezalandrrryordu. Vililerin en cimri-
lerinden olan Ali b. isa b. Mihdn, (796'dan itibaren) on seneden lazla
mevkiinde kalmayr bagardrrse; Eiinkii galdrklannr Halife Hir0nu'r-Regid ile
paylagryordut@. Viliyetlerin ahilisi, eskiden oldufu gibi askeri hizmetle
miikellefti. Fazl b. Yahyi, Horasan'da iranhlar'dan kuwetli bir ordu mey-
dana getirdi. Taberi'ye giirer6r 5oo.ooo asker topladr (miibali$a oldufu
bellidir). Bunlarrn zo.ooo'i Ba[dad'a giinderilip di[erleri Horasan'da kaldr.

rsr Taberi, III. BI5 vd.


t5aMctinhr. z,
r$ Gerdizi (vr. 95: Cambridge yazmasr, vt. 77^), Fazl'rn elgisinin Merv'e vang tarihini
Muharrcm 167 (Afustos 783) ve Fazl'n bizzat kendisinin vang tarihini de aym yrhn
Rebiiilewel (Ekim) ayrnda giisterir. Hamza isfahani'de aynr aylar giisterilmesine ralmen yrl
r66'drr. (metin 222, terciim;. r73. Terciimede bir yan19 var). Taberi, (III, 5r7) ile Nargahi
vardr[rnr belirtmiyorlar.
$z) Fazl'rn tdyinini 166 yrhnda giisteriyor iseler de ne zaman
156 Taberi, IIL 63r. Fazl, idAre bagmda qok az zaman kaldrgrndan kendisine isnat edi-

len iqlerin hepsini yapmrg olamaz krg. Banhold,'Bermekiler' mad' I' A'
r57 Gerdizi, vr. gl: Cambridge yazmasr. vr.83". Abdulcabbar, Hirezmliler'in reislerini

iildiirmekle itham edilmektedir (faberi. III. I34)'


r5s Gerdizi, vr. 95: Cambridge yazmast. vr. 76b.
r5e Taberi, (IIL 7r3) ile Gerdizi (vr. 98: Cambridge yazmasr, vr. 79b)'ye giire I9I (8o6-
Bo7) yrhnda azledildi. Hamza isfahini (metin zz5, terciime t75) bu tarihi Rebiiilihtr r93
(Mart 8o8) olarak verir.
r@ Taberi, III,
7o3 vd.
16r Taberi, III. 63I.

Eskikitaplarim.com Karagz
V-V. BARTHOLD

Bunlar, devletin dayandr$r kuwet olduklarrndan dolayt' "Abbasi ordusu"


diye isimlendirilmigti.

Ali b. isa'nrn Asi Hamza'ya kargt girigtifi savag anlattltrken "Sofdlular


ile Nahqebliler'den' r62 meydana gelen bir birlikten bahsedildi$i gibi,
Brr'de Irak seferi srraslnda TAhir b. Hiiseyn'in ordusunda 7oo Hirezmli
bulunuyordul63.

rz
- M a g I ff 9 s i k k e I e r
Abbisi vililerinin icraAtrndan birine, daha dikkatlice bakma[yrz;
Eiinkii bunun, memleketin iktisAdi hayitrnda biiyiik bir iinemi oldu$u
qiiphesizdir. Bu da hileli sikke basrlmastdtr.
Narqahi'ye g6rer6a, Buhiri'da ilk giimiig sikke (dirhem), iilkesini otuz
yrl idire etmig olan BuhAr-hudit Kin6 tarafindan Hz. EbO Bekr'in hilifeti
srrasrnda (632-634) darb edilmiqtir. Saf giimiigten basrlan bu dirhemlerde,
Buhir-hudit'rn taEh resmi bulunmaktadrr. Sekizinci yiizyrhn sonlarrnda
bu sikkeler artrk teddviilden kalkmrg olup yerini Hirezm meskfikitr almrg-
tr. Bu duruma iiziilen Buhirihlar v6li Grtdf b. 'AtA'ya mi.iracaatla, kendi-
lerine mahsus olan ve bilhassa mahalli ihtiyaElannda kullanrlmak ve drga-
rrya ihrag edilmemek iizre, giiriiniigte Buhir-huditlar'rn dirhemlerine ben-
ziyen giimiiq sikke bastrrmasrnr rici ettiler. O devirde gi.imi.ig pahah oldu-
fundan Grtrit gehir temsilcileri ile anlagarak altr madenin (altrn, giimiig,
kurgun, kalay, demir, bakrr) halitasrndan para darbetme$e bagladr. Sikke-
ler eski gekilde basrlarak yalnrz Grtrifin ismi ilAve edildifi igin bunlara
Grtrifi adr verildi. BuhirA halkr iince bu siyah dirhemlere itibir etmek is-
temedi; bunun iizerine mecburi tedAviile konarak altr Grtiifi dirhemin saf
giimiigten bir dirheme egit oldufu belirtildi ve Grtrifiler bu rAyig iizerin-
den harag iidenmesinde kabol edildiler. Buhiri ile crvannrn vergisi o za-
mana kadar 2oo.ooo dirhemden biraz aga$r idit6s. Yeni parayla vergi

162
Gerdizi, vr. 98: Cambridge yazmasl, vr. 79".
163 Taberi, III. Boo.
r6a
Nargahi, 34 vd. d.
Prof. N.I. Veselovsky (Junal Min. Nomdn. &osa. Arahk rW7' 467 vd.) Nargahi'nin
lu5

ifadesinin gu gekilde terciime eJllse (Lerch'teki gibi) daha dofru olurdu fikrinde idi: "Once-
ki zamanlarda BuhirA haricr 2oo.o@ dirhemden ibaretti: bu fazla bir gey defildir". Bunun-
la beraber farsEa metni bu gekilde tahrif etmemiz iqin bir sebep yoktur. ileride nakledeceli-
miz rakamlar giisteriyor ki, vergi 2oo.ooo ak dirhem, yini r.zoo.ooo Grtrifi dirhemden biraz
azdr.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 221

r168567166 Grtrifr olarak tesbit edildi. Bu rdyiE kabOl edildikten sonra Grr-
rifi'nin deferi ytikseldi ve nihAyet beyaz dirheme egit oldu. Fakat vergi ra-
kamlarr indirilmedi. Biiylece Buhirihlar tincekinden altr misli fazla vergi
iidemek zorunda kaldrlar. Sonralan Grtrifi'nin defieri daha fazla artr. 22o
(835) yrhnda roo167 giimiig dirhem ancak 85 Grtiili dirheme egitken,5ze
(t tzB) yrhnda 7o'e indi.

Nargahi'nin bu riviyeti biraz ;ilphe giiti.iriir. Hileli sikke, ewelce


HArezm'de oldugu gibi BuhirA'da da viliyet hudutlarr drgrnda tedaviil
edilmemek iizre darbedilme$e baglandr. Mukaddesi168, Hirezmliler hak-
krnda giiyle demektedir: "Dirhemin krymetini diirt dAnik olarak itibar etti-
ler ki 16e, tiiccarlar kendilerini dirhemden mahrum etmesinler; bugiin hilA
giimiiq bize getirilmekte (miiellifin burada Hirezmliler adrna sijz s<iyledi$i
giiri.iliiyor) ve bizden ahnmamaktadrr". Saf giimiiq yerine altr maden hali-
tasrnrn kullanrlmasr, bu durumda giimiigtin pahahh$rndan de$il, Narga-
tii'nin de dedi$i gibi, yeni paranrn tedAviiliinii srnrrlandtrmak maksadiyle
olmugtur. Biiylece Buhirihlar'rn Grtrililer'i kab0l etmemeleri iEin bir se-
bep yoktu. Hileli sikke riyicinin siir'atle yiikselmesi iqin de bir sebep
giisterilmemigtir. Biiyiik bir ihtimille buna, eski beyaz dirhemlerin silik
olup de$erinden diigmesi imil olmugtur. E$er vergi tarhrna iit rakamlar
Grtrifr dirhemi olarak tesbit edilmiq idiyse, Grtrifi'nin deferi yiikseldikten
sonra, y6ni beyaz dirhemlerin krymeti diigtiikten sonra bu miktarlarrn in-
dirilmesini hiikfimetten istemek miimkiin olamazdr. Yine Mukaddesili0,
yalnrz Miveritinnehr'de tedaviil eden siyah dirhemlerin beyazlara tercih
edildi$ini kaydetmektedir. Maalesef Grtrifi'nin KCrfi dirhem ve fuls (bakrr
para) ile miibidele rdyici haklunda bilgimiz yoktu. ibn HavkalrTr, Grtii-
fi'nin fuls ile miibidelesinden; NargahilT2 ise, z6o (874) yrh olaylartnr ve-
rirken, giimiig dirhem ile mibidelesinden bahsediyorlarsa da hiE biri
miibAdele riyicini vermemektedir.

t6 Mctindeki -kJ kelimesi burada hazfedilmigtir (krg. Nargahi, 3r). Mukaddesi'nin


verdifi rakam g4o) biraz farkhdrr (r.r66.fu7, daha agagrda r.166.877: ibn Hardadbih ise
(27) t. t8g.zm olarak vermektedir).
t61 r.a kelimesi metinde hazfedilmiqtir.
168
Mukaddesi. z86 (MJ. de Coeje, Das altc Bcl!. rcn).
r6e Baqka yerde
4,5 (Mukaddesi. 34o; MJ. de Goeje, Das olte Beu. rog). Normal dir-
hemin airrh[r 6 dinik idi.
r7o
Mukaddesi, 34o.
r7r ibn Havkal,
363.
r72 Nargahi,
76.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Grtrili dirhemlerden 6nce ve sonra da bu cins sikkeler mevcuttu. Ta-


rihgiler ve co$raffacrlar, Hirezmi dirhemlerden baqka Miveraiinnehr'de
vergi iidenmesinde kullanrlan iig cins halitah dirhemin adrnr verirler: Mu-
hammedi, Museyyebi ve Grtrifi dirhemler. Birincisi, Gerdizi'ye gtire r73
Muhammed b. Dahda zamanrnda darbedildi. Horasan vAlileri arasrnda
bu zAtrn adr geEmedi$inden muhtemelen Horasan vilisinin maiyetinde
MAver6iinnehr'deki Arap memurlanndan idi. Museyyebi dirhemler, Mu-
seyyeb b. Ziiheyr'in vilili$i srrasrnda (ZBo-ZBS) darbedilmigtir. Verdi$i bil-
gi, ett ve 2r2 (8z6-8z7) yrllanna iit olan ibn Hurdadbih'e giirel7a, vergi-
Ier qu gekilde iideniyordu: Hirezm'de Hirezmi dirhemlerle, Nuh b.
Esed'in arizisine dAhil edilen Tiirk gehirlerinde HArezmi ve Museyyebi
dirhemlerle, $a$, llak ve Hocend'de Museyyebi dirhemlerle, Ugrirsana'da
krsmen Museyyebi, fakat qo$u Muhammedi dirhemlerle; Fergana, So[d,
Kiq ve Nesefte Muhammedi dirhemlerle; Buhiri'da Grtiifi dirhemlerle.
Bu da giisteriyorki, iig halitah sikkelerden her biri belirli bir cofrafr sdha
ile srnrrlanmrgtr. Bu dirhemlerin drg giiriiniigiine gelince, co$ra$acrlann
verdi[i bilgilere bakrhrsa, iig cins arasrnda bi.iyiik bir fark olmadr$r
gtirtli.ir. Hepsinde, bunlarr islimi sikkelerdeki ahgrlmrg tipten kesinlikle
ayrran gekiller vardrrT5; hem de ibn Havkal'a gtire anlagrlmayan harfler
bulunuyordu. Bu sikkelerin mengei gabuk unutuldu176. Mukaddesi'nin ri-
viyetindenlTT anlagrldrgr iizre, onuncu ytizyrldan itibiren mevcut olan ve
Sem'ini tarafindan nakledilen r78 bir efsineye giire, iig kardeg: Muham-
med, Museyyeb ve Grtrif, Miveriiinnehr'i zaptederek orada adlanna dir-
hemler darbetme$e baglamrglardrr.
$imdiye kadar Orta Asya'da bulunan ve islim'dan ewelki mahalli
giimiig dirhemlerin niimffnesine giire darbedilen gegitli tiplerdeki dirhem-
lerin iig cinsten hangisine irci edilmesi husfisu niimizmatifi ilgilendirdifi
iEin burada i.izerinde durmayaca$zr7e. Niimizmatlar, islim'dan iinceki de-

r73 Gerdizi, vr. 95: Cambridge yazmasr, vr. 76b.


r7aibn Hurdadbih. z7 vd.
r75istahri,3r4.
t?6 lbn Havkal,
363.
r77 Mukaddesi 34o.
r78 Sem'ini.cir:pJl kelimesinde.Mukaddesi. iig kardegin hangi yrllarda vililikte bulun-
duklanndan bahsetmez. Sem'iniye giire Maveriiinnehr'de Sa'id b. Osman'rn azlinden son-
ra hi.ikiim siirdiiler.
r7e Bu mesele Prof. O. Donner tarafindan "Sur I'origine de l'alphabet turc du Nord
de I'Asie" (Jounal de h Sociiti Finno-Ougrbnnc, XIV, I, 3338) adh makalesinde genig ola-
rak miinikaga edildifi gibi, konu hakkrnda da oldukga genig bibliyogra$a verilmigtir.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci yUzyILA KADAR oRTA ASYA 223

virde Orta Asya'da Hirezm ve So$d mesk0kAtr olmak iizere baghca iki
gurup mesk0kittan bahsederler. Birincisinin iin yi.iziinde melikin biisti.i
(yiizii sakalsrzdrr), arka yiiziinde ise mukaddes ate$ vardtr. Bir sikkede sa-
$a do$ru yiiriiyen bir deve tasvir edilmigtir. On yiiziindeki yaztya gelince,
A.K. Markov, "Mazda-hudat" (hiikiimdar-otokrat) okunmasrnr; Prof. O.
Donner de, "Malka Sadak' (Argaki sikkelerindeki "Basileus dikaios" gibi,
"Sidrk melik") okunmasrnr teklif eder. Difier taraftan So$d sikkeleri Eegitli
tipler arzetmekte ise de hepsinde Sisini hiikiimdarlanndan V. Verehrin
(Behrim)'rn (4zo-438) portresini buluruz. So$dlular'rn onun sikkelerini
iirnek aldrklarr agrkga giirtilmektedirlm. Yaalannda da bAzr farklar vardtr;
en gok bulunan sikkelerde onbir igaret giiriilmektedir. Lerch'inr81 izahtna
giire Buhir-hudit diye okunmast lAzrm gelir. Ayan oldukqa yiiksek (%97)
gi.imi.ig sikkelerle birlikte, en diiqiik halitah sikkeler de vardrr. Bizrsrnda
arapga yazlar bulunmaktadrr; meseli Halife Mehdi'nin adr (Museyyeb ile
gafdag idi). Uzerlerinde Muhammed, Museyyeb ve Grtrif isimleri aErkga
okunabilen sikkeler heniiz bulunamamtgilr. Ancak bizr sikkelerde dini
ibirelerden sonra Muhammed ismi tekrar edilmig olup bu Muhammed b.
Dahda'ya iit olabilirr82. Buna giire Nargahi ile Sem'ini'nin siizleri (Prof.
N. Veselovsky'nin giirtiqiine ra[men)r83, arapga de$il de Arimi harfleriyle
yazrlmrq (Arap-Pehlevi sikkelerindeki gibi) iig vilinin isimlerinin sikkelerde
yazrh oldu$unda hig qiiphe brrakmryor. Diigiik ayardaki biitiin sikkeler gi-
bi bu dirhemlerde zamanla gok bozulmugtur. Yalnrz Arimi de$il Arapga
yaziar bile gok giiEliikle okunabilmektedir. HattA Lerch tarafindan teklif
edilen "Buhir-hudit" okunmast bile pek kesin giiriindti$ii halde, E. Drou-
in buna itiraz etmektedir. Prof. Donner de itirazlarrn esash oldugunu ka-
bul etmektedir. $iipheyi geken di$er bir husus ta gudur: Grtrifi dirhemler
yalnrz BuhAri'da tediviil ettifi hilde, Buhir-huddtlar'a isnad edilen dir-
hemler Semerkant, Hocend ve Hive'de bulunmugturl8a. Netice olarak,

f m E. Thomasln fikrince (Numismatic Chronicb, III. I, r rB) Verehrin sikke tipini So[d-
lular ikinci elden isi Verehran (BehrAm) Q0bin sikkeleri vasrtasiyle takriben 578'de almrg-
lardrr.
Bkz. Traoaux dc la 3" scssion du Congis inlanational des Oriental;ttcs'tcki (II, 4t9-4zg)
r8r
makalesi ile Trudy'deki (XVI. krsrm) genig fakat tamamlanmamrf ara$trrmasl.
fE2 W. de Tiesenhausen, Notisc sur unc colhction dt monnabs otientab dc Comle S. b
Stronganoff, Saint-Petersburg r88o, rr. E. Thomas. Numismatic Chtonicie, III, I. rz8: burada
aJ.r-_<yerine belki i2.r."-*okumak icap eder.Halife Mehdi'nin admm Muhammed oldu[u bi-
linmektedir. Sikkeler belki adlannt ondan almrglardrr.
r8l Bkz. yuk. s' eeo, n. 165.
tu Traoaux dc h 3 scssion du Congis inbrnational des Ori.ntalisks' II. 423.

Eskikitaplarim.com Karagz
224 v.v. BARTHOLD

niimizmatik deliller gimdiye kadar gu husfisu ortaya koymugtur: So[d'da,


beqinci yahut altrncr ytizyrlda Sisdni sikkelerini taklit ederek dirhemler
darbedilme$e baqlandr; o halde e$er Buhiri'da sikkelerin bastlmasrna dair
Narqahi'nin kronolojik bilgileri do$ruysa Buhir-huditlar belki bu tipi do$-
rudan do$ruya Sisiniler'den de$il So$dlu komgulanndan almrqlardr (yok-
sa, az zaman sonra Araplar'rn yapttklarr gibi II. Husrev'in dirhemlerini
iirnek alrrlardr). Sekizinci ytizyrhn sonu gibi geq bir zamanda K0fr tipteki
dirhemler ve fulslar Eoktan beri Miveriiinnehr'de basrldrfr hAlde, ahalinin
hileli para hakkrndaki istefinin, eski tipte ve kifirlere iit gekilleri ihtivA
eden dirhemlerle yerine getirilmesi son derece garibdir-

13-Tihiriler
Halife Me'm0n, kardeqi Emin'i iranhlar'rn yardrmr ile yendifi igin hi-
lifeti borqlu oldufu halkrn koruyucusu srfatiyle iilkenin do$u eyiletlerinin
idAresini sele{lerinden daha devamh surette iranltlar'a verdi. Bu vililer Ti-
r8s Ra-
hiii ve SAmini hinedanlannrn temellerini attrlar. TAhiriler'in atasr
zik (Ruzayk), Selm b. Ziydd (bkz.s.I99)'rn maiyetinde Sicistin vilisi olan
Ebo Muhammed Talha b. Abdullah el-Huza'i'nin186 mevilisindendi.
Hdhzt Abrff r87, yanlglkla bu Talha'yr, islim'm ilk devrindeki meghur
gahsiyet ile karrqtrrmaktadrr. Razik'in oflu Mus'ab, HerAt vildyetinde
Boqeng gehrinin reisiydi ve Abbisi propagandasr srrasrnda Ebo Miislim'in
taraftarlarrndan birinin kAtibiydi. B0qeng qehrini onun elinden almtg olan
YCrsuf el-Berm'in isydnr hakkrnda bilgi verilirken yine gehrin reisi olarak
adr geger188. isyan bastrrrldrktan sonra Mus'ab'tn Bfiqeng qehrinin reisli-
iinde brrakrldrgr anlagrlmaktadrr. Onun halefleri o$lu Hiiseyn (iil.I99/Bt4-
Br5) ile torunu TAhir'dir. Tihir az zaman iince Rifi b. Leys'e kargr yapr-
lan harbe katrlmrqtrrse. Brr yrhnda baghyan hilifet miicadelesinde Tihir,
Me'm0n'un ordusunun kumandanh$rna tiyin edilmigti. Sanca$t'
Me'mirn'un veziir Fazl b. Sehl bizzat ona teslim ettirm. Me'm0n'un hild-
fete geEmesinden (Br3) sonra Tihir, Elcezire vilisi, Ba$dad askeri kuman-

185 menqeini genig olarak anlatrr (No. 35o, de Slane terciimesi'


ibn Hallikan, siildlenin
I. 649 vd.); Mes'fidi'ye g6re (Tmhih,348) Tnhiriler, efsanevi iran kahramanr Riistem'in nes-
lindedirler.
186 Bu gahsrn Taberi'de (U. SSS) adr geger.
t81 Mctinht, r58. Aynr miiellit Mus'ab'rn babasrnrn adntn Ferroh olduiunu s6yler.
rss Gerdizi, vr. g,4; Cambridge yazmasl, vr.
75b.
r8e Taberi, 111,777.

tn Mctinla, z (ibn Hallikan'da da bahsi geger).

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNCi YUZYILA KADAR oRTA ASYA 225

danr ve Sevid (Irak) maliye memuru tiyin edildirel. Tihir'in dostu Ah-
med b. Ebi Halid, o zaman Horasan vilisi olan Gassin b. Abbad aleyhi-
ne Me'mrln'un giiphesini gekince, BzI yrhnda Tihir, Horasan vAlili$ine
getirildire2. Tahir, hutbeden Halife Me'm0n'un adrnr Erkarmak suretiyle
Bafdad hiik0metine kargr istiklAlini ildn ettikten krsa bir zaman sonra,
Kasrm Bzz tarihinde ansrzrn iildii. Halife tarafindan zehirletilmig olabilece-
gi de kuwetle muhtemeldir. Buna ra$men o$lu Talha'ntn Horasan vilili$i
Me'm0n tarafindan kab0l edildi (Bzz-BzB). Talha'run haleh Ebu'l-Abbas
Abdullah, B3o yrhnda Horasan'a giderek tam mAnasiyle miistakil bir
hiikiimdar gibi hareket etti. Kendisinden nelret eden Halife Mu'tastm
(833-B4z) bile re3 ona ancak gizlice suikast tertip edebildirea, fakat aEtkca
aleyhine hareket etmege hiE bir zaman cesaret edemedi.Tihiriler'in di$er
mensuplan o devirde batrda miihim mevkilerde bulunuyorlardr. Bilhassa
Ba$dad askeri kuwetlerinin kumandanh$rnr ellerine almrg olmalan, devlet
idiresinde kudretlerinin yiikselmesine elbette yardrmcr olmugtur. Bununla
beraber Ailenin reisleri ancak iilkelerinde olduklart zaman kendilerini em-
niyette hissediyorlardr. Abdullah b. TAhir, hacca gitmek niyetinde oldu$u-
nu kdtibine haber verdi$i zaman gu cevapla kargrlagmrgtrr: "Ey Emir! Sen
biiyle man6srz bir ig yapmryacak kadar basiretlisin"les. Abdu[ah, kendisi-
ne ba$h memuruyla tamamen aynr fikirde olduiunu ve ancak onu dene-
mek istedi$ini stiyledi.

14- SAmini devletinin orray a Erkrqr


SAmAniler, TAhiriler'den daha evvel iktidAra geEtilerse de hikimiyet-
leri, Horasan vilili$ine ba$h bulunan Miveriiinnehr'e inhisar etmekteydi.
Siililenin atasr Simin-hudit, Belh viliyetinde SAmAn kiiyiiniinle6 kurucu-
su ve reisi idi. Sisini sergerdelerinden 59I yrhnda Tiirkler'e sr$rnmrq olan
BehrAm Qfibin'in torunlartndan olduklan kab0l edilmektedir. Simin-
hudit, Horasan vilisi Esed b. Abdullah el-Kasii'nin (tilm.738) himiyesine
mazhar olarak miisliiman oldu ve efendisine bafhh$rndan dolayr o$luna

rel Taberi, III, Io39.


re2 Taberi, III. ro4z.
re3 Bu nefretin sebepleri hakkrnda bl<2.Metinb,3 (Gerdizi).
rel Gerdizi'ye giire (vr. loe ; Cambridge yazmast, w. 8zb). Halife, Abdullah'a bir ciri-
ye hediye giinderdi ve krza Abdullah'a iit bir zehirli sank (destirge) verdi; fakat krz Niga-
pur'a vannca Abdullah'a agrk oldu ve durumu ona anlattr.
les Gerdizi, w. Io3: Cambridge yazmasr vr. 83'.

'nu QoEu tarihgilerde biiyledir. Mukaddesi


(338; Yakut, Mu'cm4 III, I3) SimAn ktiyii-
niin Semerkant ctvannda oldu$unu belirtir'
F. t5

Eskikitaplarim.com Karagz
226 V.V. BARTHOLD

Esed adrnr verdi. Esed'in hayatr hakkrnda hig bir gey bilmiyoruz. O$ullan
Nuh, Ahmed, Yahyi ve ilyas, Rafi b. Leys'in isyAruntn bastrnlmastna ka-
trldrktan sonraleT Halife Me'm0n'un hizmetine girip tevecci.ihiinii kazandr
lar. Halifenin iste$i i.izerine Horasan vilisi GassAn b' Abdid (Btg-BzI),
Nuh'u Semerkant, Ahmed'i Fergana, YahyA'yr $ig ve ilyas'r Herit vAlilik-
lerine tAyin ettires. Siminiler Herit'ta idirelerini devam ettiremediler. il-
yas'rn z4z (856-857) ythndalee Herit'ta ve{htrnda halef brrakmadr$r anlaqr-
hyor. Saflhriler'in SicistAn ve Herit'ta ortaya qrkmalan hakkrnda bize ka-
dar gelen rivAyetlerde SAminiler'in adr geEmez. MiverAiinnehr'de Simi-
niler irsi bir hiikffmet kurdular. Kardeglerinin hepsinden sonra hayatta
kalan Ahmed b. Esed, hiikometi o$ullarrna devretme$i baqardr. ibn Hur-
dadbih'in Miveriiinnehr vergileri hakkrnda verdi$i haberlerden2m, kardeg-
lerden en bi.iyi.i$ii olan Nuh b. Esed'in 2II ve zte yrllannda (8z6-8z7) Se-
merkant gehri dahil ancak So$d'un bir krsmtyla Fergana ve bAzr Tilrk qe-
hirlerinin hikimi oldu$u anlagrlmaktadrr. Nuh'un iiliimiinden (zz7/B4z)
sonra iilenin en biiyii$ii olan kardegi Ahmed, Fergana'da kalarak o[lu
201
Nasr'r Semerkant'a giinderdi.
Miveriiinnehr'in ilk Saminiler zamantndaki tarihi hakkrnda bilgimiz
Eok azdrr.Gerilzi2o2, zz4 @3$ yrhnda Fergana'da
meydana gelen bir zelze-
leden bahseder. Kandje miiellifi203, $ivdir biilgesinde, 245 (859)'de binler-
ce insanrn katledildi$ini belirtiyorsa da isyanrn sebepleri hakkrnda hiE ge-
re7 Nargahi,
74.
:eE Mirhand'da biiyledir (Histoirc dcs Samanides, z. rr3). Hamdullah Kazvini'ye giire
(Nargahi, roo) ilyas'a gig ve YahyA'ya HerAt valili$i verildi, fakat Browne negrinde (gZg) il-
yas'a Herit, YahyA'ya da $i9 vililifinin verildifii yazrlmaktadrr (yazmalarda $i9 yerine Ag-
nAs ve Aglhs bulunmaktadrr: terci.ime de Agnis'trr, 75). Mirh6nd'rn riviyetini Sem'ini'nin
agafrda nakledilen rivAyeti desteklemektedir. Kindi'nin (Kit6biil-Vul6t oc'l-Kudit. neqr. Guest,
r64j eserirrd.n ii$endifimize giire, llyas b. Esed SAm6.ni. zrz (827) yrtrnda lskenderiye vAli-
si tiyin edildi, fakat bu vazifede ne kadar kald{'r bildirilmiyor' Kry' Accb-ndmc' 169' Narla-
hi'nin eserinin bu krsmrnda (75). hem tarihi, hem de kronolojik iinemli hatalar vardtr. Ger-
dizi de (vr. ror. Cambridge yazmasr vr. 8r') yalnrz N0h'un tayinini verir.
rry Sem'ini, jLLJI kelimesinde. Siminiler'in dilerlerinin vefat tarihlen de burada
giisterilmiEtir.
2m ibn Hundadbih, e7 vd. Miiellifin bildirdifi MiverAi.innehr vergilerinin tamamrnt
bulmak igin So[d, Buttam, Kig, Nesef. Ugrosana, $ig vilayetleri ile giimiiE midenleri
(ilak'da) ve Hocend vergilerine "Nuh viliyetinin' vergileri ilAve edilmelidir. Bununla bera-
ber yukanda So!d, igEiz biilgesi (merkez igtihan ile birlikte), ikincisinde de Semerkant mtn-
trkasr kab0l edilmelidir.
mr Mirhind, Hirtorie dtt Samanidcs, z, tt4
m2 Mctinlcr, g.
m3 Mctinhr 49:Yyatkin terciimesi, &tncrkant aililcti Rchbeti,Ylll, z4z'

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 227

nig bilgi verilmiyor. Yahyi, 855 yrhnda iiliince $ig'rn da Ahmed'e intikal
etti$i aErktrr. Qiinkii daha sonra Eb0 Y0suf Ya'kub b. Ahmed'i2e orada
hiikiimdar olarak gtiri.irtiz. Ahmed'in iiliimtinden (864) sonra iilenin yeni
reisi Nasr, Semerkant'da hiiktimdar olarak kaldr. Ahmed'in tibtir o$u
Ebu'l-Eg'as20s Fergana'da idireye baqladr. Buhiri, ancak 874'de SimAni-
ler'in hikimiyetine girdi206. Ondan sonra 875'te Halife Mu'temid tarafin-
dan Nasr b. Ahmed'e bir mengur giinderilerek Miveriiinnehr'in idiresi-
nin tamAmr kendisine verildi2oT.
MiverAiinnehr'in tamimiyle islim hdkimiyetine girmesi bu devirde
olmugtur. Bu durumun sa$lanmasmda hem Tihidler, hem de Siminiler
hili Ba$dnd hiikffmetinin deste$ine mazhar idiler. Me'min'un vAlili$inin
ilk yrllannda Miveriiinnehr'de Arap hikimiyetine kargr umOmi bir isya-
nrn patlak verdifini giirmiigtiik. Me'm0n'un aynlmasrndan sonra yeniden
kangrkhklar ortaya Erktr ve ancak Gassin b. AbdAd'in idaresi altrnda (8r9-
Bzr) asayig sa$landr. zor (8o6-8o7) yrhnda Horasan'da (ashnda iran'tn ta-
mimrnda) hiikiim siiren krth$a, 793 yl.Jr krth$rnda oldu$u gibi (bkz.s.zo6),
Miveriiinnehr'den gelen hubfibat kafilelerinin kesilmesi krsmen sebep ol-
mu$tur. Tihir'in iiliimii ve Talha'ntn onun yerine tiyininden sonra Ah-
med b. Ebi Halid bir ordu ile Miveritinnehr'e giinderildi. Bu seferin asrl
hedefi, Ugr0sana'nrn itaat altrna ahnmasr idi; giinkii Ugr0sana meliki
KAv0s (Fazl b. Yahyi'ya itaat eden melikin o$lu), Me'm0n'a harac verrne-
le rdn oldu$u hilde, halifenin Ba$dad'a gitmesinden sonra anlagmayr
bozdu. Krsa zaman sonra Ugr0sana'da hiiktimdar iilesi arasrnda anlag-
mazhklar Erktr. Kiv0s'un o$u.Haydar, kardeqi Fazl'rn kayrnpederi olup
bir grubun bagrnda bulunan tanrnmr$ bir asilzideyi tildiirdii. Bu
cinAyet-
ten sonra Haydar, iince mahalli Arap idirecisinin yanlna' daha sonra da
Bafdad'a kagb. Di$er taraftan, zo5 (Bzo-Bzt)'te Fazl, Dokuz-o$uzlarr
memleketine yardrma gagrrdr. zo7 (Bzz)'de Ahmed b. Ebi Hdlid bir ordu
ile Uqr0sana'ya girdi. Kendisine krlavuzluk eden Haydar, Araplar'r bilin-
meyen ve ktsa bir yoldan getirdi[i iEin Kiv0s gafil avlandr ve teslim ol-
mak zorunda kaldr. Fazl da Tiirkler ile birlikte bozkrlara kaEtr; bir
miiddet sonra Tiirkler'e ihAnet ederek onlan terketti ve Araplar'a kattldr.
Tiirkler bozkrrlarda susuzluktan gok kayrp verdiler. Kiv0s, Bafdad'a gidip
e Nar1ahi,8r.
ns Nargahi, So.
2ft Nargahi,
77.
207 Taberi, III. tBBg.

m Taberi, III, Io44. Io65 vd.; Belazuri, 43o vd'

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

islimiyeti kabCrl etti ve Ugr0sana'nrn vililifine tAyin edildi.Halefi Hay-


dar208, sonraki yrllarda halifenin saraynda en itibarh gahsiyet haline geldi
ve Afqin adryle bi.iyiik bir giihret kazandr (Afgin, Ugr0sana meliklerine ve-
rilen iinvandrr). Afgin, B4r yrhnda idAm edildiyse de siililesi z8o (fu3) ytlt-
na kadar Ugr0sana'da idirenin bagrnda kalmaya devim etti. Leningrad
Hermitage Miizesinde, Uqr0sana'ntn son afqini Seyr b. Abdullah'n z7g
(Bgz-893) yrhnda basrlmrq olan sikkeleri ve SimAniler'den ismiil'in Ugr0-
sana'da z8o (Bg3-894)de darbedilen bir sikkesi bulunmaktadtr20e.

Tihiriler'in yiikselmesinde tinemli rolii olan Ahmed b. Ebi Hilid'in


tiyininden dolayr hig giiphesiz gok memnun olan Talha, hem Arap ku-
mandanrna, hem de onun kitibine krymetli hediyeler verdi' Mirhind'rn
rivAyetine giire2ro, Ahmed b. Ebi Halid, SAmAniler'in de himisi oldu$unu
isbit etti$i gibi, Fergana'da Ahmed b. Esed'in hikimiyetini yeniden sa$h-
yarak "din diiqmanlarrnt" oradan uzaklaqtrrdr. BelAzuf2ll, Fergana'ntn ke-
sin olarak itaat altrna ahnmastnt, yini Kisin ve Orest'in itaat altrna ahn-
maslnl, Nuh b. Esed'e ba$lamakla beraber bu olayr Muntastr'tn halifeli$i
(86r-86z) zamanrna irci eder. Halbuki o zaman Nuh Eoktan iilmiigtii.
Nuh'un, do$rulufundan gi.iphe edilemiyecek difer bir baqartst B4o yrhnda
ishcAb'r itaat altma almasrdrr2rz. Nuh, ishcib'da "halktn ba$lan ve ekilmiq
tarlalan etrafina" bir sur yaprlmasrnt emretti2l3, yini daha iince $ig'ta ol-
dufu gibi Tiirkler'in akrnlarrna kargr miidifaa etmek iizere btiyle bir ted-
bire bagvurdu. islicib viliyeti, onuncu asrrda hilA bir Ti.irk siililesi tara-
frndan idare edildi$i gibi2ra, vergiden muafiyete kadar varan tinemli imti-
ydzlara sahipti2ls. isficAb meliki, ba$hh$rnrn igireti olarak her yrl SAmini
hinedinrna vergi yerine dtirt danik ile bir siiptirge gtinderirdi 216.
Halife Me'm0n2r7, vililerini Asilere karqr miicideleye devim etme$e
mem0r ettifi gibi, elEileri vAsrtasiyle yerlilerden iinemli qahsiyetleri kendi
hizmetine qa$rrryordu. Bunlar Ba[dad'a geldikleri zaman krymetli hediye-
D A. Markov, inacntanyi katahg musu'lnansleikh monet Imp. Emilozha,Saint Petersburg.
1869. rrz. It4.
2r0 Mirhind, Historic dcs Samanidcs, z, tr4.
2rr Belizuri,
4zo.Yazmalardan birinde halife Mansur olarak verilmigtir.
2r2 Sem'Ani. jLLJI kelimesinde.
2ti BelAztrl.4zz.
2ra Bu siililenin bizt miimessilleri hakkrnda bkz. yk. s' r9o.
2t5 istahri,333.
216 Mukaddesi, 34o; KudAme.343.
2l? Halife Me'm0n ve Mu'tastm hakktnda bkz. Belizuri,43I.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 229

ler verilirdi. Mu'tasrm'tn halifeli$inde aynr us0l daha genig iilEiide tatbik
edilerek Tiirk hassa ordusu, So$d, Fergana, Ugr0sana ve $ag'tan gelenler
de dihil olmak i.izere hilifetin baqhca deste$i oldu2r8. Bu durum, islim
hikimiyetinin memlekette kesin bir qekilde yerlegmesine yardtm etti' Ab-
dullah b. Tihir, belki de Siminiler'in yardrmryla oflu Tihir'i O$uz
memleketinde savagma$a giindererek o giine kadar kimsenin gidemedi$i
yerleri fethetti. Mu'tasrm'tn zamantnda Miveriiinnehr ahilisi tamimiyle
islimiyeti kabil etmig olup inanqlan igin Tiirk komgularrna kargr gazilarda
bulunma$a bagladrlar. TAhir{ler zamanrnda halifelerin hili memleketin i9-
Ierine karrgma$a devam etmelerinin sebebi MAveriiinnehr ileri gelenleri-
nin Bafdad'da halifenin hizmetinde bulunmalariyle izah edilebilir. Halife
Mu'tasrm, $iq viliyetinde zirAatin geligmesini saflamak maksadiyle sula-
ma kanah aqttrmak iEin pek de istemiyerek z.ooo.ooo dirhem yardrmda
bulundu. Avfi'ye giire kanal, oniigtincii yiizyrlda hili mevcuttu2le. Mu-
hammed b. TAhir'in son ytllanna kadar MAveriiinnehr'in bazr arAzisinin
halifenin hus0si mtilkii sayrldrfrnr giirdiik (bkz.s. I o I , I o3).

15-TAhiri ve SimAni idarelerinin mahiyeti


Asil bir soydan gelmeleri ve Arap hikimiyetinin resmi miimessilleri
olarak sAhip olduklarr mevki sebebiyle TAhiriler ile Sdminiler, EbO
Miislim ile difer dAiler, yini $iu reisleri gibi milli ve demokratik
temAyiilleri temsil ve ilhde edemezlerdi. iki hinedinrn devrini en dofru
bir tibirle tiril etmek iEin "miinewer mutlakiyet" denilebilir. TAhiiiler ve
SimAniler i.ilkede sa$lam bir hi.ikOmet kurarak isAyigi sa$amaga Eahgrrlar-
ken, yiiksek srnrfin baskrsrna kargr aqafr srnrflarrn koruyucusu vaziyetini al-
drlar. MaArili geligtirdilerse de zoraki sosyal rslAhata girigmediler ve halk
arasrndaki serkeq unsurlara kargt amanslz miicidele ettiler. Bu hususlar,
Horasan'rn ilk teqkilitErsr Abdullah b. Tihir'in htikOmeti zaminrndan iti-
baren aqrkEa gtiri.iliir. Ya'kubi'nin dedifi gibi2a, Abdullah, daha ziyade
Eiftqilerin durumlariyle alAkaddr oldu221. Ahili arasrnda arazi sulamalann-
da, sulan kullanmak igin gok kavgalar grkardr. Frkrh kitiplannda bu hu-
susta hiikiim olmadr$rndan, Abdullah, Horasan fakihlerini tophyarak,
Irak'rn bizr fakihleri ile birlikte sulann kullanrlmasr hakkrnda kanunlar
218
Dozy, Ishmismc, 247. Mu'tasrm'rn maiyetinde, hatta Me'min'un hilafet devrinde
bile Tiirk hassa askerleri vardr. Mu'tasrm. zI4 (Bzg) yrhnda Tiirkler'den 4ooo kigi ile Mt-
srr'a geldi (Y:tndi, Kil6bn'LVul6t, r8E).
2re Taberi, III. r3e6; Mctinltr,Bgvd'.
2m Ya'kubi, Taih, II. 586.
22t Ayncabka. Mctinb,
3.

Eskikitaplarim.com Karagz
23o v.v. BARTHOLD

yaptrrdr. Tertip ettikleri "Kanallar Kitibr" (Kitdbii'l-kunj), ikr asrr sonra,


Gerdizi'nin zamanrnda bile, bu gibi hususlarda rehber olarak ahnrrdr. Ab-
dullah tarafrndan ktiyli.ilerin menfaatlerini korumak igin memurlanna veri-
len tilimittaz22 bu srnrf lehine ahliki mihiyette miilihazalar ortaya kon-
muqtur: "Allah bizi onlann eliyle besler, a$rzlariyle istikbAl eder ve kendi-
lerine kiitii muamele edilmesini yasaklar". Aga$r srnrflara kargr duydu$u
merhamet, Abdullah'a herkesin tahsil yapmasr likrini verdifinden, bu fik-
rini en kesin bir dille agrklamrgtrr: "ilimle u$ragmak herkes igin miimkiin
olmalrdrr; ilim, kendini giizetir ve de$ersizlerin yanrnda kalmaz". Gergek-
ten o devirde en lakir kiiyliilerin gocuklan bile tahsil yapmak igin gehirlere
giderlerdi. Bu ciimleden olarak Hargfin ktiyii halkrndan (bkz.s.r3z) iki
kardeg, babalan tarafindan 2gg (847-B+B) yrhnda Semerkant'a gtinderildi-
ler. Ug sene tahsillerine devim ettiler; anneleri yiin dokuyarak onlarr ge-
gindirirdi223. Rasyonalizmin hAkim oldu$u bir devirde ya$amr$ olan Ab-
dullah'rn "ilim'den maksadr o zamana kadar Horasan ile Mive-
ritinnehr'de ve bilhassa Buhiri'da saglam bir gekilde yerleqmig olan islim
ilihiyitrna miinhasrr kaldr$r giiphelidir22a. Abdullah'rn kendisi de qiir ola-
rak babasr gibi giihret kazanmrqtr. Merv, Amul ve Hirezm valisi olan ye-
$eni Talha felsefe kitiplarr yazmrgtrr. Abdullah ona "Tihiriler'in hikmeti"
der ve onunla iftihir ederdi 22s.
Tihiriler'in u$ragmak zorunda kaldrklarr halk hareketlerinin baghcala-
rr, SicistAn'da Hiriciler'in ve TaberistAn'da $iiler'in isyanlan olup her ikisi
de Siminiler zamanrnda bile devam etmigtir. Uygunsuz unsurlann tesiri,
ancak Abdullah'rn torunu Muhammed b. Tihir'in devrinde belli olmug-
tur. Onun babasr Tihir b. Abdullah (844-86z), Abdullah'rn ayannda olup
tarihgiler onun idiresinden ve gahsi meziyetlerinden babasrna giisterdikleri
hiirmetle bahsederler226. Di$er taraltan Muhammed'b. Tihir, heniiz gocuk
yagta babasrnrn yerine geqmig olup227, devlet idiresinde zayrf ve e$lenme-
ye merakh birisi olarak bilinir228. O devirde TaberistAn meliki, Muham-
med'in amcasr Siileyman b. Abdullah idi. Aynca Hazar denizinin beri ta-
rafina diigen Taberistin ve Deylem viliyetleri arasrndaki halifenin miilkii
222 Metinde ,-rK-1; yerineyanl$lftla Jlf _r-t basrlmrgtrr.
223 Scm'ani. j4+l kelimesinde.
224 Nargahi. 54.
22i Fihrist, t17.
226
Mctinbr,3 (Gerdizi), ibn Rusteh, 3o7.
227 Ya'kub^ Taih, ll. 6o5.

228 Gerdizi. vr. Io4.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 231

olan arizi B5r'den B7z'ye kadar Ba$dad vilili$inde bulunan Muhammed


b. Abdullah'a verilmigti. O, biilgeyi vekili olan hrristiyan CAbir b. Hir0n
visrtasiyle yiinetti ve ona kendi arazisine bitigik "iilti araziyi" (Savifr), yini
hususi miilk olmayrp crvar kiiylerin halkr tarafrndan kullanrlan otlaklarr da
miisadere ettirdi. Halkrn haklanna biiyle bir teciviiziin neticesi olarak pat-
lak veren umumi isyAnrn bagrnda Ali evlidr bulunuyordut". 864 yrhnda
AIi evlidrndan Hasan b. Zeyd, vililik makamtnt ele geqirerek bAzr lhsrla-
larla BB4 yrhna kadar biilgeyi idire etti. $u hilde bu seferki $ii isyAnr,
kiiyltilerin haklanna tecaviiz edildifinden dolayr patlak vermigtir. 3oI (gI3-
9I4)'de Siminiler'e kargr yine Hz. Ali soyundan geldi$i kabfil edilen Ha-
san b. Ali el-Utr0g'un bagkanh[r altrnda ortaya grkan isyan da belki aynr
demokratik mihiyette idi. Hasan, Deylem'de islimiyeti bagan ile yayma$a
gahgtr230. Halkr kendi tarafina kazandr ve iiliinceye kadar sevgilerini kay-
betmedi. Tarafsu tarihgiler23r, onun Adil idiresini methetmektedirler. Di$er
taraftan eski iran an'anelerine ba$h olan el-Birfini232, Hasan'I, elsanevi
Fefd0n tarafindan kurulmug olan 6ile teqkilitrnr ortadan kaldrrmrg olmak-
la itham eder. Feridin, "ricalin evlerine, iilelerine, evlit ve torunlartna
hikim olmalarrnr emrederek kendilerine Kethudi (ev sahibi) adtnt verdi.
En-NAzrr el-Utr0g bu ideti ortadan kaldrrdr ve egkiyinrn rical gibi kethu-
di olduklan devir geri geldi". Bundan anlagrhyor ki, Hasan, hinedanlara
mahsus emlikin sihiplerinin haklarrnr kaldrrmrgtrr.
Horasan ve Miveriiinnehr'de aga$r srnrflarrn lehine iiyle cezri tedbir-
lerin almmasrnrn bahis konusu olamryacafr agrktr. Durumlanndan mem-
nun olmryanlara bir gire kahyordu; gazilere katrlarak kifirler ve rifizilere
kargr savag edilen biilgelere gitmek. Gaziler srnrfr biitiin Do$u topluluklan
gibi, hiik0met taraftndan tanrnmr$ bir teqkilita sihipti. Bunlara verilen gc-
zi ve fetd isimleriyle birlikte Eo$u kere el-mutauuia ismine de rastlantr ki,
do$rusu el-mutataaaia'drr. Bunlar gibi giiniillii askerlerin kumandanlanrun
biiytik bir giihret sahibi olmalan yanrnda resmi sfatlan da vardta3.Vatan-
larrna ba$h olmadrklarr igin bilhassa Miveriiinnehirli giiniilliiler, her ne-
rede gazi olursa ve her nerede ganimet iimidi varsa oraya giderlerdiaa.
Hiikiimdarlarln az gok tehlikeyi giize almadan bu giiniilliilerin hizmetle-
22e
Taberi III. r5u3 vd. d.
2r ibnii'l-Esir, VIII. 6r.
a ibnul-Esir, VIII.64; Taberi, III. ezge.
232 Birini. Chronologie. 224.
233 (Silir-r
Beyhaki, z3 GSziyAn).
2! Beyhaki,347.

Eskikitaplarim.com Karagz
232 v.v. BARTHOLD

rinden her zaman faydalanamazlardr. Mukaddesi'nin23s, Binkes halkrnrn


aleyhindeki dikkate gdyan gikAyetnimesinde, Simini idaresi igin "hem bir
destek, hem de endigeye sebep" diye bahsetti$i giiniilliiler236 muhtemelen
bunlardr. Gerdizi'nin237, yukanda belirtilen tabirler yerine "ay16ro stfatmt
kullanmast sebepsiz de$ildir. Her yerde oldu$u gibi serkeg unsurlar bil-
hassa biiyiik gehirlerde gok kuvvet toplarlardr. Semerkant ahalisi SAmini-
ler'i bile endigeye di.i$i.irdii238. Timur zamanrnda Semerkant gazileri, o za-
man miistahkem olmryan gehri yabano istilAsrna kargr kahramanca miidi-
faa ettilerse de krsa zaman sonra idare taraftndan tikibata u$ratrldrlar23e.
Seyyahlann miigihedelerine giire Semerkant, gimdiki Buhdrih siilile dev-
rinde hili o giihretini devam ettiriyordu2{.
16- Saffirilerin ortaYa grkrgr
Horasan'da Bzl yrh gibi erken bir zamanda giiniilliilerden birinin is-
yan grkardr$rnr giiriiriiz2al. Aynr yiizyrhn sonunda bu toplulu$un iginden
Salllriler adr verilen kuwetli bir hinedin ortaya qrkarak Tihiriler'e son
verdi ve iran'da hAkimiyeti ele geqirdi. Safliriler bununla yetinmiyerek
gi.iglerini Miveritinnehr'e yaymak istediler ve bu sebeple hinedanlanrun
yrkrlmasrna sebep oldular. HAnedintn kurucusuza2 Ya'kub b. Leys b'
Mu'addal ile tiE kardegi, Amr, Tihir ve Ali, Sicistin'tn Karnin gehrinden
idiler. Bu gehir, viliyetin baggehri Zerenc'den bir giinltik mesafede ve
Biist'e giderken sol kolda bulunuyordu. Ya'kub gehre (belki Zerenc'e) gi-
derek bir bakrrcrnrn yarunda on beg dirhem ayhkla gahgma$a bagladr;
kardegi Amr, bir riviyete g6re katrrct, di[er riviyete giire ise marangoz
idi. Bu kardeqler arkadaglan arastnda gok gabuk sivrildiler. Ctimertlikleri
235 Mukaddesi,276.
236 kuwetler hakkrnda bkz. istahri, z9I-
$Ag ile Fcrgana'daki askeri
237 Mctinhr.4 (Ya'kub b. Leys hakkrnda), 13 fibn AlemdAr). Utbi'nin arapga metnin-
de (Asya Miizesi Yazmasr, No. 5ro, vr. 65; Utbi-Menini. I. 34r) kendisine "Re'isii'l-Fityin
bi-semerkant"; farsga tcrciimesinde Nargahi, zz5, "sipeh-salir-i semerkantn deniliyor.
238 Bfu. yk's.93.
23e Petis de la Croix, I, 9r-96, lafcrn6nc. I. ro9 vd.d. Bu olaylar hakkrnda daha genig
bitgi igin bkz. Barthold, l4iski,XYll, r-t4.
2{ Wollf, Naratiuc of a Mission to Bukharu, Edinburg ve london 1848' uoz vd'
J.
zar Taberi, III. ro44.
242 Siilalenin mengei hakkrnda bkz. Mctinbt,
3 vd: istahri, 245 vd. d; ibn Hallikan.
No. B38 (de Slane terciimesi, IV. 3or vd). Sallhri tarihinin miikemmel bir tasla$r Prof.
Nitldeke tarafindan yazrlmtgtrr: Ori.nldl;sclu Shi<Zcn. Berlin 1892, t87'zo7: Skctclus ftom Eos'
tcrn History. J. S. Black terciimesi, q!zo6 Krq. Barthold, "Zur Geschichte der Saffariden",
1rimt. Studicn- Fcstschift Niildckc L I7 I-I9 I.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNCi yUzyILA KADAR oRTA ASYA 223

siyesinde taraftar kazandrlar. Amcalarr Kesir b. Rakkak ile birlikte bir eg-
kiya Eetesi kurarak Dirhem b. Nasr b. Silih'in2a3 bagkanh$rndaki gaziler
birli$ine katrldrlar ve Sicistin HAricileri'ne kargr savagtrlar. Halbuki bagka
yerde belirtti$im gibi22a, Ya'kub'un kendisi ewelce Hiriciler'den idi. Biist
gehri yakrnlannda Hiriciler ile savagrrken dtirt kardegten Tihir iildiiriildii.
Giini.illiiler, miittefikleri olan hiikfimeti krsa zaman iginde o qekilde bizir
ettiler ki, TAhiriler adrna Sicistin'r idare etmekte olan ibrahim b.
Hi.iseyn2as, makamrnr onlara brrakarak viliyeti terketmek zorunda kaldr.
Bunun iizerine Dirhem, SicistAn'rn idiresini eline alarak Ya'kub'u Biist
vilisi tAyin etti. Ancak Ya'kub iiyle baganlar kazandr ki,ordunun gtiziinde
kumandanrnr gok gabuk gtilgede brraktr. Dirhem, um0mi atzuya uymayr
daha uygun bularak Ya'kub'u bagkumandan yaptr ve kendisi de yardrmcr
lan arasrna girdi. ibn Hallikin'rn kullandr$r kaynaklardan birinde bu
hAdisenin tam tarihi giisterilmigtir: 6 Muharrem 247 (zz Mart 86r, Pazar).
Oyle anlagrhyor ki, Ya'kubi'nin gehAdetine ra[men2a6 Tihir b. Abdullah
devrinden itibaren Ya'kub iin safa geEmigti.
Ya'kub her geyden qok hikimiyetini Sicistan'da devdm ettirmek arzu-
sunda idi. Rutbil2aT unvinrnr ta$ryan yerli hiiki.imdarr tildiirdi.i ve Hirici-
ler'i itiat altrna aldr2a8. Bundan sonra hikimiyetini Kibul vidisine ve da-
2a3
Dirhem b Nasr'dan Taberi (III. r8gz). Ya'kub'un maiyetindeki adamlardan diye
bahseder. Gerdizi'nin metninde Nasldan iince'Dirhem b." kelimelerinin unutuldulu anla-
grhyor. Dirhem b. Hiiseyn'e ibnii'l-Esir ve ibn Hallikin'da rastlanmasr, belki bu gahsrn ib-
rahim b. Hiiseyn ile kangtrnlmrg olmakla izah edilebilir. Hindmir (Habibi\-Si1ct, ll.
rz).
Dirhem'in, Rili'b. Leys'in torunu oldil$unu siiyler.
2{ Barthold,
lur Gcschictc dcr Saffaridcn. Ya'kub'un Salih b. Nasr (yahut en-Nadr) ve
Dirhem (belki sonuncusunun kardegi) ile al6kasr hakkrnda krg. Barthold, alnt cscr, r7B vd.
245 ibn Mu'in'de (Umumi Kiitiiphane yazmast, vr. 39g".) adr ibrahim b. Nasr b.
RAfi'dir. Aynr miiellife giire Ya'kub'un babasr Leys, ibrahim'in maiyetinde idi.
2a6
Ya'kubi, Taih, ll. fu5.
2a7
Yahut Zunbil. Bu son okunugun gergege en yakrn ihtimal oldufunu Marquart id-
dia etmekte ise (Er6uhahr, 248) de, bunu kab0l etmek igin saglam bir dayanak bulunma-
maktadrr. Krg. Niildeke, <.D.M.G.LYl. 43z.
248 Ya'kub'un HAriciler'i imha etmedi$i, fakat onlan kandrrarak kendi partisine aldrir
anlagrlmaktadrr. Nizimii'l-Miilk (Silasctndne, metin rg4, terciime, zB3; buradaki terciime
tamamiyle do!ru defildir), her hilde Asilerden biri hakkrnda "Yakub b. Leys'in arkadaEr
idi. HAriciler arastnda onun halefi olarak gd,sterilmektedir" diye yazryor. Hamdullah Kazvi-
ni (g7S; Jounal Asiatiquc,4. XI. 4r9 vd.), Salliriler'i Bilveyhiler gibi $ii mezhebine taraftar
olmakla itham eder. NizAmiil-Miilk'iin de Ya'kub'u $ii kabil etti$i anlagrlmaktadrr: giinkii
onun halifeye hitaben siizleri siiyledifini nakleder. "Senin kelleni Mehdiye gehrine giinde-
rinceye kadar igim rahat etmiyecek." (Burada Fatrmiler kastedilmektedir; Silasctnime, metin,
t4. terciime, zo). Bu siizlerin siiylenmig olmasrna imkin yoktur; giinkii o zaman ne Fatrmi

Eskikitaplarim.com Karagz
294 v.v. BARTHOLD

ha sonra da Sind ve MekrAn'a kadar geniqleterek nihiyet 867'ds2+e Herit't


ve Tihiriler'in vatanr olup Tihir b. Htiseyn b. Tihir'in2so idaresi altrnda
bulunan B0geng'i zaptetti. Ya'kub, 869'da Kirmin't ele geqirdi. Halife
Mu'tezz (866-869) bu viliyeti, aynr zamanda iki kigiye, Ya'kub ile Firs
hikimi Ali b. Hiiseyn'e verdi. Bu s0retle ikisi arasrnda bir savag grkrp biri-
sinden kurtulacafrnr iimid ediyordu2sr. Bu miicadelede Ya'kub galip gel-
di; hasmrndan yalnrz Kirmin'r de$il Firs'r da aldr. Ya'kub, devlet iglerini
kardegi Ebo Ahmed el-Muvaffak'a brrakmrg olan Halife Mu'temid (87o-
Bgz)tarafrndan B7r yrhnda Belh ve Toharistin vdlisi tiyin edildi2s2. Gerdi-
zi'ye giire2s3 Ya'kub, bu vilAyetleri daha iince B7o'te zaptetmig olup aynr
zamanda Gazne, Gerdiz ve Kibul'u da almrqtr. Ya'kub, nihAyet 875 yr[n-
da Muhammed b. Tihir'in iizerine yiiriime$e karar verdi ve bunun igin
diigmanlarrndan birisine yardrm etmesini bahAne olarak ileri siirdii.
Ya'kub, Muhammed'i esir ederek r A$ustos 873 tarihinde2sa Tihiriler'in
baggehrine girdi. Gerdizi, Muhammed'in elEileri ile Ya'kub arasrnda cere-
yan eden gtiriigmeleri dikkate giyin bir gekilde nakletmektedir. Muham-
med, hasmrna qu haberi giinderdi: "E$er halifenin emriyle geldinse men-
g0runu giister ki, vnlili$i sana teslim edeyim; yoksa geriye d6n'2ss. Ya'kub
cevap olarak seccidesinin altrndan kilrcmt gekerek "menqfirum ve sanca-
$rm budur" dedi2s6.

Ba$dad hi.ikfimeti, bu sefer Ya'kub'un hareketini mtisAmaha ile kargr-


layamazdr. Merkezdeki Tihiriler'in niif0zu, halifeyi Muhammed'in tarafint
tutmak zorunda brrakryordu. Do$u viliyetlerinden gelen hacrlar, 874'te
TAhiiiler'den Ubeydullah b. Abdullah'rn evinde toplanarak halifenin

(Bu qehrin kurulugu hakkrnda bkz. ibnii'l-Esir,


VIII. 7o). Bununla Beraber nakledilen rivayetten Ya'kub'un, Eb0 Muslim gibi aqalr srmflar
arasrndaki biiti.in serkeg unsurlan kendi partisine kazanma$a gayret eni$i ihtim6li kuwet
kazanmaktadrr.
zae Gerdizi'ye giire (vr. ro5: Cambridge y:rzmasl, w.851), Herit'rn zabtr, ancak 87I'de

Belh'in zaptrnd.r, ,orr.u vikr olmugtur. Taberi'ye giire (III, I5oo) Ya'kub'un HerAt seferini
862'de yapu. Kry. Barthold, lur Gcschichte det Saffaridcn' tBg'
2s Adr Gerdizi'dedir.
2sr Tabef, III. tfu8.
252
Taberi, III. IB4l.
233 Mctinhr, 4.
254 Gerdizi'dcki tarih (vr. Io6; Cambridge yazmast, vr. B5b.) z $ewil 259'dur. Niilde-
ke'de ((\rintalisclu Skizcn, I95) 2 Agustos Pazar'drr; krg' Taberi, III' r88I '
255 Gerdizi, vr. Io6: Cambridge yazmasr, 85b.
256 Gerdizi, vr. ro6: Cambridgeyazmasr, B5b'

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

Ya'kub aleyhindeki lerminr okundu2sT. Ya'kub'un tehdit edici faaliyetleri


ktsa zaman iqinde hi.ikfimeti ferigata mecb0r etti. Onun istefi iizerine el-
Muvaffak tiiccarlarr tophyarak onlara yeni bir lerman okudu. Ya'kub; Ho-
rasan, Taberistan, Ciircin, Rey ve Firs vAlisi, aynr zamanda Ba$dad aske-
ri kumandanr tdyin edildi2s8. Fakat bu tiviz bile Ya'kub'u Ba$dad iizerine
yiiriimekten vazgeqiremedi. Deyrii'l-Akul yakrnrnda u$radrfr ma$lubiyet (8
Nisan 876) Abbisi hAnedarunr kurtardr ise de Horasan'daki karrqrkhklarrn
yeniden baqlamasrna sebep oldu. Halifenin ordusu tarafindan kurtanlan
Muhammed b. Tihir, tekrar do$u vilAyetleri vAlili$ine tiyin edildi$i hil-
de, vaktinin go$unu Bafdad'da geqiriyordu. Onun adrna, 874 yrhnda
Hirezm meliki ve di[er kimselerin giinderdi$i kuwetlerin yardrmryle Mer-
vu'r-r0d'a gelmig olan kardegi Hiiseyn b. Tihir, Horasan gehirlerindeki
askef harekitr idire ediyordu. g Haziran 879 Sah giinii vefat eden
Ya'kub, ancak giiney iran'da hikimiyetini kurma$a muvaffak olmugtu25e.
"Bakrrcr" (:Saffir; hanedinrn ismi bu kelimeden gelir)'nrn saltanatt
btiyle geEti. Rakiplerinden birisi olan Taberistan hikimi Hasan b- Zeyd,
gok sert tabiath olmastndan dolayr ona "iirs' admr vermigti. Ya'kub' yaptr
ir igleri hakh giistermek igin adli safsatalara liizum giirmiyerek kuwetini
yalnn krfucrna dayamrqil2@. Tek gaye olarak, kendisine sidrk bir ordu teq-
kilini ve harplerini devim ettirebilmek igin gerekli mali destefin teminini
hedef almak mecburiyetinde bulunuyordu. Bundan dolayr zenginlerin
mallannr mtisAdere etmek zorunda kalmast stk srk viki oluyordu. Son yrl-
larda askeri bagansrzhklanna ra$men, tiliimiinden sonra, hazinesinde diirt
milyon dinar ve elli milyon dirhem bulundu. " Tdrth-i Haydt" mtielliline
giire26r Ya'kub, 5ooo deve ile lo.ooo ege$e sihipti. Askerleri, asilzideler ve
kumandanlar hAriq, atlannr ve onlann yemlerini hazineden alrrlardr. Hu-
s0si hayitrnda Ya'kub, tutumlu bir asker hayitr yagardr; ddimi pamuklu

2s7 Taberi, III, rBB7.


25E
Taberi, III. r8ge.
25e ibn Haffkan'a giire btiyledir: Ntildeke (Oricntalisclu Ski<zn, zo4). 5 Haziran Qar-
qamba; fakat o giin Cuma idi.
20 Gerdizi tarafindan ewelce nakledilen siizlerden bagka bkz. Siy6scln6mc, metin I4,
terciimc, 20.
26r British Museum yazmasr. Or.
4898, vr. r33" (krq. yk. s. 5B). Bundan ve di$er bazr
yazmalardan, meseli Tdih-i Bqha?tan (bkz. s. 33. n. rB3) ancak benim Metinlzr ve aragtrr-
mamdan 16o sayfa negredildikten sonra haberdar oldum. Birincisi ile miiellifi M0savi hak-
krnda bkz. Barthold. Bulhtin de I'Acadimb dcs Scimccs, r9r5, 1365 vd. Misevi'nin Ya'kub
haklrndaki bilgileri Mes'Odi'den ahnmrgtrr (Murfrc, Ylll,46 vd. develer ile eEekler hakkrnda
bkz.7t-z).

Eskikitaplarim.com Karagz
236 V.V. BARTHOLD

elbise giyer, toprak iizerine oturur ve bagtnr kalkanrna dayryarak uyurdu.


Ancak bizr merAsimlerde ve bilhassa elEileri kab0l ederken hassa askerle-
rini etrafina toplardr; bunlar en iyi askerler arastndan segilerek biner kigi-
lik iki krt'aya ayrrlrrlardr. Birinci krt'adaki askerler ellerinde altrn, ikinciler
ise gi.imtig gi.irzler tutarlardr. Ya'kub her meseleyi kendi halleder, idiri iq-
lerine kimseyi karrgtrrmazdr.

17-Amr b.L.ys'in idare usulii


Ya'kub'un kardegi ve halefi Amr (B7g-9oo), bagka harp us0llerine bag-
vurmak, bir Eok fedikirhklarda bulunmak ve gartlara daha gok uymak zo-
runda kaldr.Askerleri tarafindan kardeginin halefi ilin edilen Amr, halifeye
bi'at ederek Horasan, Firs, isfahan, Sicistin, Kirmin ve Sind valisi tAyin
edildi262. Bundan dolayr ilimler ile giiniilliiler, rakiplerine kargt kendisini
o vilAyetlerin megrfi hi.ikiimdin olarak kab0l edebildiler263. Amr daha da
ileri giderek Tihiiiler ile barrgmak istedi. Bafdad'rn askeii kumandant st-
fatiyle Ubeydullah b. Abdullah b. Tihir'i o $ehre, vekili tiyin etti ve me-
muriyetinin iqAreti olarak altrn bir asi giinderdi26a. Buna ra$men Tihiriler
ile sulhi.i devim ettirmek miimkiin olmadr. Tdhifler'den Hiiseyn b.
Tihir, 877'de Merv'i zaptetti265 (oradaki selefit, "Hdrezmgih'tn kardegiy-
di"). Nisan BB5 tarihinde Muhammed b. Tdhir, tekrar Horasan vAlisi ilin
edildi ve B8z'de NigApur'u fethetmiq olan Rifi b. Herseme onun vekili ol-
du266. Halife, hacrlartntn huzOrunda Amr't tel'in ederek cimilerde de
onun linetlenmesini emretti267. B8g'da Amr yeniden halifenin te-
vecciihiinii kazanarak bir daha Ubeydullah b. Abdullah'r Bafdad'a vekil
tAyin etti. Amr'rn adr sancaklar, mtzraklar ve kalkanlar iizerine yazldr; fa'
kat B9o yrh baglangrcrnda tekrar azledildi. ismi yazrh olan kalkanlar, mtz-
raklar ve sancaklar bir tarafa atrldt268. Ancak Bgz'de Mu'tezid'in halife ol-
masiyle Amr, nihayet Horasan'tn meqrO hikimi olarak tanrndr. Ba$-
dad'dan giinderilen sancak, halifenin ona kargt tevecctihiiniin aqrk bir de-
tili olarak Nigapur'daki saraytntn avlusunda iig giin teghir edildi26e.

262
Taberi, III. rg3z.
263 Mctinla, 4 (Gerdizi).
2# Taberi, III. 1936.
265 Taberi, III. rgr5.

266
Taberi, III.2o39.
267
Taberi, III. zro6.
26E
Taberi, III. zr I5 vd. d.
26e Taberi, III. er33.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 47

Amr'rn hikimiyeti de Ya'kub'unki gibi fii'len krhca dayandr$rndan,


onun igin de en miihim gaye, harplerine devim edebilmek igin gerekli
olan mili visrtalarr elde etmek idi. Mah imkinlar gimdi ya$ma ve miisA-
dere ile kazanrlabilen geylere iliveten diizenli bir iktisadi idire us0ltiyle
sa$lanabildi. Amr'rn gelirlerinin tamAmr bilinmemektedir. Ancak Tihiriler
ve Siminiler zamanrnda vergi adryla toplanan mebli$lar hakkrnda bize
intikal eden bilgilere dayanarak bir tahminde bulunabiliriz. Taberi'ye
giire270 Abdullah b. TAhir'in itldiigii yrl, idAresi altrndaki biitiin viliyetler-
den toplanrlan vergiler 48 milyon dirhem'e ulagmrgtr. ibn Hurdadbih'e
giire27r, Abdullah'rn halifeye iidedigi haruc 44.846.ooo dirhem, 13 salkan
at, 2.ooo koyun, z.ooo O$uz ktilesi (6oo.ooo dirhem krymetinde), r rB7 top
kumag ve l3oo parga demirden ibiretti. Bu bilgi, 2rr ve zrz (8z6 veBzT)
yrllarrna iittir. Kudime'ye inanrlacak olursaz72, 22r (836) yrhnda Abdul-
lah, toplam 38 milyon iidemefi taahhiit etti; giinderilecek kiileler, koyun-
lar ve pamuklu kumaqlarrn krymeti bu rakama dahildi. Gelirlerin geriye
kalan krsmrnrn tamAmrndan gimdi Tihirtler istihde ediyorlardr. Ya'ku-
bi273, Horasan harAcrnln 4o milyondan ibiret olup gazilarda ahnan ga-
nimetlerin begte birinin buna ilive edildi$ini; hepsinden Tihiriler'in fay-
dalandr$rnr siiyler. Bundan bagka Tihiiiler, Irak'tan I3 milyon ahrlardr.
Hediyeler buna dahil de$ildi. Horasan vergilerine gelince ibn Havkal2Ta
ile Mukaddesi2Ts, Siminiler devri igin de yaklagrk olarak aynr rakamlarr
verirler. Amr'rn memleketine Miveriiinnehir dihil olmadrgrndan, gelirleri
belki gok eksikti; fakat, Tihiriler devrinin aksine olarak hepsi onun elinde
kahyordu. Ara-srra giinderdi$i hediyelerin drgrnda Bafdad'a para giinder-
di$i hakkrnda bilgimiz yoktur. ibn Mu'in'e B6re"u, o zamina kadar bil-
hassa halife adrna okunan hutbeye ismini ilive ettiren ilk islim hiikiimdi-
n Amr oldu. Bu bilgi do$ru olmasa bile277, her halde Arnr'rn istiklili Ti-
270
Taberi, III. 1338 Kr1. Amr tarafindan halifeye giinderilen (283/fu6) hediyeler hak-
krnda Mes'0di'nin riviyeti (Mutic, Ylll, rz5 vd.). Bunlar arasrnda Amr tarafindan Hindis-
tan srnrnndaki da$rlardan ganimet olarak alman kiigiik bakrrdan bir de haykel vardr.
27r ibn Hurdadbih. 28.
272 Kuddme,
r85.
273
Ya'kubi, BuWin, ffi.
27a ibn Havkal,34r.
275.
Mukaddesi, 34o.
276 Saint Petersburg Umumi Kiitiiphanesi yazmasr vr. 4oo".
277 Buh6ra'da iince Ya'kub sonra Nasr b. Ahmed adrna hutbe okunmasr hakkrnda
krg. Naqahi'nin riviyeti (77). Fakat bu rivAyetlere belki tamamiyle giivenilemez. Do$u vili-
yetleri htikiimdarlanndan kendi ve babasrnrn adrnr giimiig sikkelerde yazdrranlann birincisi-
nin Amr oldulu anlagrhyor. islim devletlerinde sikke ile hutbe arasrndaki miinasebet bilin-
mektedir.

Eskikitaplarim.com Karagz
48 V.V. BARTHOLD

hiriler'den daha yiiksek bir seviyedeydi. ibn Hallikin'a giire, Horasan'da


uzun zamandan beri Amr gibi akrlh ve kudretli bir hi.ikiimdar giiriilme-
miqti. Mili siyiseti hakkrnda GerilAz7g, muhtemelen Sellimi'den alarak
gu bilgiyi vermektedir: Amr'rn iig hazinesi vardr; birincisi, arAzi gelirleri
ile di$er vergileri ihtiva ediyordu; bunlar orduya sarfediliyordu. ikincisi,
hiikiimdann gahsi miilklerinin gelirlerini ihtiva ediyordu; bu da sarayrn
masraflanna sarfedilirdi. Ugi.inciisii, zaman zaman toplanan vergiler2Te ile
diigmanrn hizmetine giren askerlerden miisidere edilen mallartn gelirlerini
ihtivi ediyordu; bu paralardan hinedina ba$h memurlara, ileri gelenlere
ve elEilere miikAfatlar verilirdi. Gerdizi'ye giire Amr, miisidereleri, "miini-
sip zamanda" ve "diimi hakh bir bihane ile yapardr"2e.

Orduya biiyiik bir ehemmiyet verirdi. Askerlerin maaglan i.ig ayda bir
merAsimle verilirdi. ibn Halfikan ile Gerdizi2sr, Sellimi'den naklen, biiyle
bir merisimi anlatrlar. Orduya maaq verilmesi, "Anz" denilen husfisi bir
me'mur tarafindan idire edilirdi. Amr, merisime aynlan yerdeki makamt-
na otururdu; iki biiytik davulun sesi igitilince biittin ordu oraya toplantr-
dr. Anzrn iiniinde para torbalan dururdu. Oniinde askerlerin listesi olan
"irtzrn muivini, isimleri okurdu. ilk ga$rrlan Amr'tn kendisi idi. "Arrz,
atr ile teEhizatrnr dikkatli bir gekilde kontrol ettikten sonra, tasvibini bildi-
rerek 3oo dirhem" verirdi. Amr, parayt gizmesinin igine koyduktan sonra,
"Allih'a hamd olsun, halifeye sadikatle hizmet etme$i bana nasip etti ve
tevecciihiine mazhar krldr" derdi. Bundan sonra yiiksek bir yerde bulunan
makamrna oturan Amr piyide ve si.ivari birliklerinin stra ile"inztn kargrsr-
na giderek aynr gekilde kontrol edildikten sonra paralannt almalarlnt sey-
rederdi. ibn Hattimn, Amr'rn bu idetiyle Sisini devletinin ordularrntn
Husrev An0girvAn zamantndaki2E2 gegit resmi arastndaki benzerli$e hakh
olarak igiret eder. Bu benzerli$in tesAdiifi olmasr giiphelidir.

218 Mctinht. 4.
27e J\J>I tibirinin manisrnr von Kremer izah edemedi ise de (Culturgcschichte, l, zoo)
bu metinden agrkga anlagrlmaktadrr. Bu kelimeden maksat yeni igletilcn tarlalann gelirleri
deolabilir.Krg..3 r,'|-11 tabiri (<opuhi, IV. r35).Aynr tabir biisbiitiin bagka bir mAnida (genE
adamlar, husfisi bir-aikeri birlik manisrnda, belki gaziyan yahut mutawi'a minasrnda) kul-
lanrhrdr.
2e Gerdizi, Amy'rn baqhca taraftarlanndan Muhammed b. BAgir r nastl her tiirlii ci
nAyetle itham cttilini, fakat Muhammed, efendisinin niyetini aniryarak mallanm hazineye,
verme$e r6zt olunca ithamlnr derhal geri aldr$rnt anlatrr.
28t Mctinler,4vd.
282 vd. d.; Dineveri, Ahbafi't-tiadl 74vd.
Taberi, I. 9163

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

Amr zamanrndaki miilki idire usfilti hakkrnda hig bir gey bilmiyoruz.
Ancak Gerdizi, her yerde c6suslarr bulundu$unu ve tilkesinde cereyin
eden her geyden haberdar oldu$unu stiyler283. TAfih-; Hay6t miielli,fine
gorc2sa Amr, genE kiileler alarak onlan yetiqtirdikten sonra devlet ilerige-
lenlerine verirdi. Bu kiileler efendilerinin bi.iti.in yaptrklannr Amr'a haber
verirlerdi. Efendilerinden korkulan da yoktu, gtinki.i Amr'rn saltanatr esni-
srnda, onun izni olmadan devlet erkirundan hig birisi kiilesine dayak at-
ma$a cesAret edemezdi.
Amr, iran hiikiimdarr olarak sihip oldu$u mevki ile yetinmiyerek TA-
hiiiler'in Miverii.innehir'deki haklannrn da kendisine devredilmesini iste-
di. Bu iste$i mahvrna sebep oldu. Bu devirde SAmAni hinedinr Mave-
riiinnehr'de sa$lam bir qekilde yerleqmig oldu$u gibi, bu viliyetin bagrnda
bulunan adam, siyasi kudret bakrmrndan asli Amr'dan geri kalmryarak
iilkesinde aynr siydsi biinyeyi, eski "Katrrcr"dan daha sa$lam bir ger'i esas
iizerine kurabilmigti.

rB-SAmAni hiikiimdarr ismail'in MiverAiin-


nehr'deki siyAseti
ismail b. Ahmed, 849 yrhnda Fergana'da dofdu; 874'de kardegi Nasr
tarafindan Buhiri'ya giinderilerek idare masle$ine baglamrg oldu. Tahif-
ler'in yrkrlmasrndan sonra285 Buhdri, HorasAn'rn di$er gehirlerinin dkrbeti-
ne u$nyarak sa$am temelli bir idireden mahrum kaldr. 874 yrh baglangr-
crnda Hiiseyn b. Tihir et-Ta'i -belki TAhiri hinedinr mensuplarrndan
meghur qahsrn aynrdrr- HArezm'den bu gehre geldi. Ahili tarafindan mu-
kavemetle kargrlagtrysa da beg giinli.ik bir savagtan sonra gehri zaptetti.
Hirezmliler Buhiri'da her tiirlii tagkrnhklarda bulundular; gehrin bir lus-
mr yandr. Hiiseyn gehir halkrna umumi af vAdetti$i halde sonra siiziine
inanarak dafrldrklarr zaman verdi$i siizii tutmayrnca bir isyAn grktr.
Htiseyn, saraylna kapanma$a, gece bastrnnca da, halktan topladr$r parayt
bile yanrna alamadan kagmafa mecbur oldu. Bu para isyana katrlanlara
taksim edildi. BuhirAh Ailelerden bir go$u servetlerini o gecenin olaylanna
borElu oldular. Hiiseyn gittikten sonra kangrkhklar tekrar bagladr. Sulh ve
isayig taraftarlan, meghur EbO Hafs'rn o$u fakih Ebff Abdullah'rn etrafrn-
da toplanarak onun tavsiyesi iizerine Nasr b. Ahmed'den yardrm istedi-
ler. O da kardeqi ismail'i g<inderdi. ismail Kerminiye'ye gelince EbO Ab-
283
Mctinbt,5.
2u Tarih-i Hayit, w.
ry6b.
2Es llcride genig bilgi Nargihi'den (76 vd. d.) ahnmrgtrr.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

dullah tarafrndan kargrlanarak, riviyete giire ona istikbali hakkrnda temi-


natta bulundu: "EbO Abdullah ne isterse gehir halkrnln ona uyacafrnr an-
ladr'. ismail o srralarda Buhiri'yr zaptetmig olan nisbesine kryisla HArici
reislerinden, belki de Ya'kub'un taraftarlanndan oldu$u anlagrlan Emir
Hiiseyn b. Muhammed el-Havirici ile, muhtemelen Eb0 Abdullah'rn ara-
crhfryla bangtr. ismail Buhiri emiri, Hiiseyn de yardrmcrsr olmak gartiyle
anlaqma yaprldr. Biiti.in ordu bunu kab0l etti$ine diir yemin etti. Rama-
zan'rn ilk Cuma giini.i (25 Haziran 874) Buhiri'da Ya'kub b. Leys yerine
Nasr b. Ahmed adrna hutbe okundu. Birkag gtin sonra286 ismail Buhd-
ri'ya girince anlagmayr bozarak Hiiseyn'in hapsedilmesini emretti ve geh-
rin tek hAkimi oldu.
Bununla beraber ismail'in durumu oldukqa zordu; kardegi Nasr'tn
itirnatsrzhfr ile Hiiseyn b. Tihir'in entrikalanna kargr miicadele etme$e
mecb0r oldu$u gibi mallannr kaybeden kiiyltiler taraftndan kurulan egkryi
qetelerine ve itaat etmekten vazgeEen Buhiri ileri gelenlerine kargr miicA-
dele etmesi gerekiyordu. ismail biittin bu zorluklann iistesinden geldi. Sa-
yrlan 4.ooo kadar olan ve Barkad ile Ramitan arasmdaki sahayr ya$ma
eden egkryA ile meydana gelen savagta arAA sihipleri ve asiller srnrfiyla ig-
birli$i yaptr. Qiinki.i onlann menfaatleri her geyden iirrce isiyigin sa$lan-
masrnr icap ettiriyordu. Bu gaye sa$anmca ismail, mahalli asilzidelerin
en niif0zlularr olan baqta BuhAr-hudit Ebfi Muhammed ile zengin tiiccar-
dan Ebfi HAtim Yesiri'yi Semerkand'a elgi olarak giinderdi ve Nasr'dan
da onlann hapsedilmelerini gizlice istedi. Onlarrn yoklu$undan faydalana-
rak otoritesini sa$adrktan sonra serbest brrakrlmalannr kardeqinden rica
etti. Buhiri'ya diindiikleri zaman kendilerine gok yakrnhk giisterdi ve
bi.itiin arzulannr yerine getirme$e gahgtr. Bu gekilde davranmakla bir ta-
raftan kudretini gtisterdi$i, difer taraftan da asiller stntftnt kendi aleyhine
de$il, kardeqi Nasr aleyhine krgkrrtmak fikrinde oldufu farkedilmektedir.
Ancak sonradan iki kardeg arasrnda ortaya grkan miicAdelede halk daima
ismail'in tarafinda defildi. Peykend ticaret gehrinde Nasr parlak bir gekilde
karylandr$r gibi difer yerlerde halk ismail'in ordusuna erzak tedarik et-
mekten vazgeEti. Qiinkii onlann giiziinde ismail, megr0 hiik0mete kargr
bir isi durumunda idi. Mticidele, BBB yrh sonbahannda28T Nasr'tn esir ol-
masryla sona erdi. ismail kendisine hds itidal ve anlaytgmr bu defa da

286 Nargahi'ye Siire (28) rz Ramazan Pazartesi giiniinde. Ancak o tarih Peqembe'ye
rastlar,
287 Nargahi'ye gitre (83) sava$ 15 Cemiziyelihrr 275 sah giinii oldu. Fakat bu tarih,
Cuma'ya rastlar.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR oRTA ASYA z4l

gtisterdi. iki kardeg giiriigtiiler; ismail esirine kargr bir galip gibi de-
[il, hiiktimdann bir tebaasr gibi davrandr. ismail'in bu gekilde davranrgr
Nasr'r gok miitehassis etti$i gibi, giihretinin artmaslna da yardrm etmigtir.
Nasr, Semerkant'a diindii. 2r Agustos B9z tarihindeki iiliimiine kadar
siizde iilesinin reisi mevkiini korudu288. ismail'in veliaht tiyin etmig oldu-
fundan onun saltanatrnr biitiin memleket kab0l etti. 893 yrh ilkbahannda
halifeden menq0r aldr. Aynr yrl iginde Talas'a kargr baganh bir sefer yapa-
rak gehrin en biiyi.ik kilisesini cimie tahvil etti28e. Yine aynr yrl iEinde Ug-
rusana'daki yerli hinedina son verilerek bu viliyet dofrudan do$ruya Si-
miniler'in hAkimiyetine girmig oldu 2s.
Daha sonraki yrllarda Amr, iran'da hikimiyetini sa$ladr. Halife bi.itiin
isteklerini kab0l etmek zorunda oldu$undan B9B tarihinde, onun arzusu
i.izerine Horasan hacrlannr saraylna ga$rrarak ismail'in MiverAiinnehr
vilili$inden azli ve Amr'rn onun yerine tAyini hakkrndaki fermanr oku-
du2er. Bundan sonra Nigapur'da bulunan Amr'a hediyeler ile Mive-
riiinnehr vilili$i mengOrunu giinderdi. Halifeden zorla altnan bu ihsanla-
n Amr, biraz istihza ile kabfil etti. Elqi halifenin giinderdi$i hil'atleri
iiniine serdi: Amr bunlan birer birer giydi ve her seferinde minnettarh$rnt
ifade etti. Elgi, nihayet meng0ru verince Amr, "bunu ne yapayrm? Viliyeti
ismail'in elinden yiiz bin yahn krhcrn yardrmrnr temin etmeden kimse ala-
maz" cevibrnr verdi. Elgi ise, "sen istedin, sen bilirsin" kargrh$rnda bulun-
du. Amr mengfiru iiperek bagrna ve sonra yere koydu. Bundan sonra elEi
aynldr. Amr, elgiye ve maiyetine Tooo dirhem verilmesini emretti2e2.

Ig-Arnr ile ismail arasrndaki sava$


ismail ile Amr arasrnda cereyan eden savag hakkrnda verilen bilgiler
birbirinden farkhdrr. Tabef'ye giire2e3 ismail, Amr'a iince emelinden vaz-
gegmesi ve MAveriiinnehr'in idaresini kendisine brrakmast iqin rica etti$i

28s Narqahi'ye gtire (84) CemAziyelewel. Sem'ini'ye gitre ( jLLJI kelimesinde) CemA-

ziyelahrr (ayrn giinii her iki kaynakta aynrdrr). Sem'ini'de Pazaratesi denildifine bakrlrrsa
belki birinci tarih gergefie daha gok yakrndrr.
28e Kr!. Barthold, Otchet, 15 (Nargahi ile Taberi'den)' Mes'0di'nin verdili bilgilere

gore (Muiu, VIII, r44 vd.). melikin adr (bagka okunugu iqin bkz. 4zo) idi, kansr Ha-
rS;J"
tun ile birlikte ahnan Esirlerin sayrsl I5.ooo, makt0llerin ise ro.ooo idi. Mes'idi'nin
giiriigtine giire bu Tiirkler, Karluk boyuna (arapga Harluh) mensup idiler.
2eo Bkz. yk. s. zz9 vd.
2er Taberi, III.2r83.
2e2 ibn Hallikin; aynca bkz. Mctinb,5.
2e3
Taberi, III. 2r94.
F. t6

Eskikitaplarim.com Karagz
242 v.v. BARTHOLD

hilde, Amr, biitiin teklifleri kesinlikle reddetti. Ancak Belh crvannda is-
mail'in ordusu Amr'rn ordusunu kugatrnca ig aksine oldu ve bu sefer de
Amr'rn sulh teklifini ismail reddetti. Nargahi'ye giire Amr, halifenin fer-
manrnr ahnca G0zgin meliki Ahmed b. Ferig0n'u, Belh hAkimi Eb0
DAvud'u2ea ve ismiil'i itiate dAvet etti. ismail, Amr tarafindan biiyle
ijnemsiz hiikiimdarlar ile egit tutuldu$undan dolayr iilkelenerek harp ilin
etti. Ancak bundan sonra Amr, bog yere sulh teklillerinde bulundu ve
MiverAiinnehr'i kendisine brrakma$a 16zr oldu. Her nasrl olduysa ismail
hasmrndan iince davranma$a muvaffak olarak gerek Bgg ve gerekse goo
yrllanndaki askeri harekit Miveriiinnehr'de defil, Ceyhun nehrinin giine-
yindeki yerlerde cereyan etti. Bgg yrh sonbahannda2es Amr'tn bagkuman-
dam Muhammed b. Beger2e6 ma$l0p ve makt0l diiqtii. ismail esirlerin
hepsini fidye (kurtulug akEesi) almadan serbest brrakarak bu defa da
diiqmanlarrnr Alicenaph$ryle biiyi.ilemek istiyordu. Amr, elinin srkrhft sebe-
biyle devlet erkAnr ile askerlere kendini sevdirememigti. Bunlardan birgo$u
katT savagtan iince bile ismail'e bi'at etmiglerdi. Savag, Belh yalunrnda,
goo yrh ilkbahannda cereyan etti2e7. Amr, esir edilerek bir miiddet sonra
Bafdad'a giinderildi. Ma$l0biyet haberi Bafdad'da bi.iyi.ik bir sevinE yarat-
tr. Ismail'in hareketi, halifenin resmen verilen emrine do$rudan do$ruya
kargr oldu$u hilde, gimdi tamamen onu tasvip etti$ini agrkladr2es. Ba$dad
hiik0metinin, Amr'tn arzusunu yerine getirirken, aynl zamanda ismail'e
gizlice haberler giindererek ona kargt koymastnr tavsiye etmig olmasr kuv-
vetle muhtemeldir2ee. Omri.iniin sonuna kadar halifeye sadikatle ba$h ka-
lan ismail, iran'rn biitiin kuzey vilAyetlerini yavag yavag hikimiyeti altrna
aldrr(n. Halefleri, Hazar denizi viliyetleri ile iran'tn batr krsmtnt $ii ZiyAri-
2ea Hiikiimdann adrnr tagryan sikkeler muhifaza edilmigtir: adlnln tamaml Ebo

Divud Muhammed b. Ahmed idi. Krf. Inocnlarn, kalahg musul'm. monct Inp. Erm. t7t.
2e5 ibn HallikAn'a giire muharebe r7
$ewil e86 pazartesi gtinti oldu. Fakat bu tarih
Cuma'ya tesadiif eder. Niildeke'de (Orientalisclu Ski<zm, ztg\ zg Ekim 8gB Pazartesi'dir.
Belki yanhghkla 8gg yerine yazrlmrgtrr.
2e6
Narqahi'de (86) Muhammed b. l,eys.
2e7 Sellimi'ye giire muharebe Rebiiilewel 287 ortalannda bir Sah giinii meydana gel-

di, yAni rB Mart; Ibn Hallkan'a giire r7 Rebiiilihrr Qargamba giinii' Fakat o giin (zt Ni
san) Pazartesi'ye rastlar. Utbi'ye giire (Utbi-Menini, I, 343) 287, Rebiiilihrr ortast, Salt
giinii; aynr ayrn ilk giinii Cumartesi 5 Nisan goo'diir. Nargahlnin (88) verdifii tarih (ro Ce-
m6ziyelewel 288 Qargamba) imkin drgrndadrr. Taberi'ye (III, zrgr4) savagrn haberi Ba$-
dad'a z5 Cemaziyelewel 287 Qargamba giinii (28 Mayrs groo) ulagu.
2e8
Taberi, IlI. zrg5.
2e Silasctn6mc, metin I4, terciime, ez.
m Banhold, "isma'il b. Ahmed' mad. i.A.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 243

ler ve Biiveyhiler'e terketmek mecburiyetinde kaldrlar30r. Halk kiitlelerinin


yardtmrna daha gok mazhar olduklan anlagrlan adr gegen hinedin-
lar, iran'rn milli temAyrillerini tatmin etmege gahEryorlardr 302.
Siminiler ile Saflbiiler arasrndaki miicideleler hakkrnda bilgi edindi-
[imiz tarihgilerin tevecciihiiniin, birinciler tarafinda oldu$unda giiphe yok-
tur. Halk arasrndan grkan askeri diktatiirlerin aksine SimAniler, menqeleri
itibariyle T6hiriler'in bagladrklarr igin tabii takipgileri olduklan gibi, cemi-
yetin yiiksek tabakalarrnr en gok ilgilendiren nizam ve As6yigin koruyucu-
lan idiler. Tabeii'nin ilhdesinden303 anlagrldr$rna giire, "zenginler ve dih-
kanlarrn" ismail ile miinas'ebetleri ne gekilde olursa olsun, Amr'a kargr
miicAdelesinde kendisine sadikatle yardrm ettiler. ismail taralrndan kuru-
lan yahut rslih edilen girift devlet tegkilatr, her halde aristokrasinin menfa-
atlerine, Saffiriler gibi mi.istebid bir askeri hiik0met altrndaki umumi egit-
likten daha gok uygundu. Tihiriler zaminrndaki devletin yaprsr hakkrnda
etraflr bilgimiz olmamasrndan dolayr bu tegkilitrn ne dereceye kadar is-
mail'in ve Simini devletinin di$er tegkilitgrsr olan vezir Ebfi Abdullah
Muhammed b. Ahmed Ceyhini'nin eseri oldufuna karar vermemiz
miimkiin olmamaktadrr3oa. Ancak Simini devri hakkrnda do$ru bilgi
sihibi olmamrz siyesinde Horasan ve Miver6iinnehr'deki devlet tegkilitiy-
le halkrn iktisadi hayitrna dair agrk bir fikir edinebiliyoruz.

20- SAminiler devrinde devlet tegkilitr


Devletin bagrnda Allah'a kargr mes'ul olan otokratik hiiktimdar var-
dril5. Gergekten Ba$dad hiik0metinin giiziinde Siminiler ancak cmtr (vA-
Ii), "Emiriilmimintn'in meadlisi" veyahut ndmilow (vergi tahsildan) olduklarr
halde, kendi iilkelerinde ba$rmsrz hiikiimdarlar olduklan giiphesizdir.
Taht igin yaprlan miicddeleler esnisrnda, bAzan her iki taraf da mengOr
igin halifeye bagvururlardr 307. Halife, Siminiler'e rakip olan Biiveyhiler'in
tahakkiimi.i altmda bulundu$undan, bizan da isilere mengfir giinderdi$i

30r Kr!. Lane-Poole, Mohammadan Dyaslies, n7, ry6-r4g.


302 Ziyari siilAlesinin kurucusu Merdivic, Sisiniler'in saltanabnr yeniden kurmayr ha-
yit ederdi libnii'l-Esir, VIII. zz6, ibn Miskeveyh'ten naklen krg.Gibb Mem. Series. VII, 5,
s. 489). Biiveyhi sikkelerinde eski iran i.invanr olan $ahangih'a gok rastlanrr.
13 Taberi, III. zrg4.
w Mclinltr, 6 (Gerdizi).
n5 Silasctnimc, metin, tcrciime, r r .
9,
s Taberi, Ill. zz7g.
17 Taberi, III. rzgo.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

olurduil8. Bu kavgalar silih kuwetiyle halledilebilirdi. Halife tarafindan


giinderilen menqfirdan dolayr hak iddia edenlerin taraftarlannrn sayrslnln
bir derece arttrfrna ve yahut her hangi bir tesiri oldu$una diir hiq bir de-
lil yoktur. Sonralan Bafdad hilifetinin tevcih etme iktidin Biiveyhiler'in
eline gegince onlann tAyin ettikleri halifenin Horasan'da tanrnmadr$r hal-
de30e, bu sebepten dolayr Simini hiik0metinin otoritesi kesinlikle sarsrl-
madr. iran tarihgileri bizan Siminiler'e "Emiriilmilminin" iinvantnt verir-
ler ki31o, bu iinvan yalnrz halifelere mahsustu. iran idealine giire otokrat,
her qeyden iince memleketinin iyi bir "kethiidast" olup3rl, relhhr ile meggul
olmah; kanallar ve yeraltr su yollarr, biiytik nehirler iizerinde ktipriiler ya-
prlmasr, ztraatin tegviki, kaleler ve yeni gehirlerin kurulmast, gehirlerin
yiiksek ve muhtegem binalar ile siislenmesi, yollarda nbatlar ingisr ve sii-
re ile u$ragmahdrr3l2. Hiikiimdarrn baghca vazifelerinden birisi de, idAre-
nin muhtelif gubelerinde gahgtrrrlacak kimselerin segilmesi idi. Do$u islim
siyasi tegkilitrnda bi.itiin idAre uzuvlarr iki srnrfa aynlmrgtrr: dergih (saray)
ile divin (meclis). SAmini devrinden iince Do$u islim devletlerinde, Ab-
basiler'in sarayrndaki gibi aynr maksatla sattn ahnmtq ve qofu Tiirk asrlh
kiilelerden meydana gelen bir hassa ordusunun varlt$tna dair bir bilgimiz
yoktur. ismail ile haleflerinin saraymda biiyle bir ordunun tegkil edilmig
oldufunu giiriiriiz; halbuki o devrin "dergAh ricAli" sonrakiler gibi biiyiik
bir ijnem taqrmryorlardr. Baghca askeri vazifeler, yalnrz hassa ordusu su-
baylanna de$il, mahalli segkin iilelerin fertlerine de verilirdi. Tiirkler gibi
dihkanlar da3r3 orduya katrlrrlardr. O devirde MAverii.innehr ahilisinin
gofu hAIi silih tagryordu3ra.
NizAmii'l-miilk3ls, Simdni sarayrndaki bir Ti.irk kiilesinin nasrl vetisti-
rildi$ini giiyle anlatrr: ilk sene ktile (gulAm) piyAde olarak seyislik hizmetini
giiriirdii; ata bindi$i takdirde giddetle cezilandrnldr$rndan gizli binmefe
bile cesdret edemezdi; bu miiddet zarfinda "zendini" (bu isim, Buhi-
m8 ibnii'l-Esir, VIII, 3Bo vd.
w Trud1 Vostachnaao Otdlcla Arkh. Obsluh. l, l8 ad. 234; ibnii'l-Esir VIII, 38r; IX,
t03.
3to Mctinht, go (Avfr).
3tr Silasclnimc, metin. rro, terciime, t63.
3r2 SiyasctnAme, metin, 6 terciime, 6-7.
3r3 istahri, z9z; ibn Havkal,343.
3ta
/apiskt" II. 275 (Hilalii's-Sibi'den naklen: krg. ibn Miskeveyh. E &gn of tlu Abfusid
Caliphatc,lll. 974. terc0me. VI. 4oo).
315 Silasctndmc, metin,
95. terciime, r39 vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR oRTA ASYA 245

ri'nrn ZendAn kiiyiinden almmrgtr, bkz. s. I rB) kumagtan elbise giyerdi.


Bir sene sonra hicib, gadrr kumandanrnrn (visik) izni ile kendisine basit
takrmlr bir Tiirk atr verirdi. Uqiincii yi Kardgir denilen bir kemer; beginci
yrl daha iyi bir eyer, tezyinath bir gem, daha iyi cinsten elbise ve bir to-
puz; altmcr yrl ise merisim elbisesi; yedinci yrl Visik-bagr (yini gadrr ku-
mandanr) riitbesi verilirdi. Visik-bagr memuriyetinin igdreti gtimi.ig iglemeli
siyah bir keEe kiilah ile "genci' (Gence gehrinden gelmektedir) elbisesi idi.
Srrayla Hayl-bagr ve Hicib rtitbelerine kadar yiikselirdi. Biitiin saray idA-
resinin bagrnda "Hicib-i biiziirg' yahut "Hicibii'l-hiiccib" bulunurdu. Bu
memleketin en yiiksek idarecileri arasrnda idi.
Dergihrn ikinci derecede miihim memuru "zaptiye ndzrn" (sAhib-
hares yahut emir-hares) idi3r6. Bu memuriyet difer saray memuriyetleri
gibi bir hiikiimdar debdebesi iginde yagryan ilk isldm hiikiimdarr Muivi-
ye tarafrndan kurulmugtur3rT. SAhib-hares'in asrl vazifesinin, aynt zamanda
qehrin merkez kumandanr olan Hassa ordusu kumandanmrn (SAhibii'g-
gurat3rs) vazifesine benzedi$i gi.iphesizdir. Emevi vililerinden birinden bah-
sederken Taberi3le, "hares" ve "gurat" kelimelerini aynr minida kullanr-
yorsa da, halifenin sarayrnda bu iki vazife birbirinden aynhrdt3m. Hassa
ordusu kumandanh$rnrn daha biiyiik iinem taqrdr$r muhakkaktrr. Ba$dad
merkez kumandanh$rnr Tihiri ve Safhri siililelerinin ileri gelen mensup-
lartntn yaptr$rnr giirmekteyiz. Semerkant'da Nasr'tn saraymda bu vazifeye
kardegi Ismail tiyin edilmigti3zt. SAhib-hares, her halde Abbasi hilAfetinde
her geyden tince halifenin hi.ikiimlerini tatbik etmekle gtirevli bir memur-
du. NizAmii'l-miilk322, Halife Me'm0n'un qu stlzlerini nakleder: "iki zapti-
ye nizrnm var; ikisinin vazifesi, sabahtan akgama kadar baq, el, ayak kes-
mek, sopa Eekmek ve hapse atmakttr". Bu memuriyetin igAreti tikip edi-
len gayeye uygundu; Emeviler zamantnda s6hibu'q-gurat, vilinin iiniinde
bir mrzrak tagrdt323. Nizamii'l-miilk, 5o gibddr\n (sopa taqryan, liktor) dai-
ma sarayda sihib-haresin emrinde bekleyip yirmisinin elinde altrn, yirmi-
316 Silascln6mc, metin, rzr, terciime, I7B.
3r7 Taberi, Il. zo5: Ya'kubi, Tarih,ll.276.
3r8
$uralkelimesinintekili Eurta'dtr: grekgesi Hoilirlir. (I. Krachkovsky'denqifAhen).
3re
Taberi, II. IozS vd.
3il Taberi, II. zo5; III. I54g vd.
32r Nargahi, usihib-gurat" memuriyetinin,
78. Bununla beraber Siminiler'in dewinde
hiikiimdann emirlerini yerine getirmekten ibaret oldufunu g6riiyoruz (Jounal Aiatiquc, 5,
III. 33: Sa'ilibi, Tctinc, IV. +S).
322 Silcsclndme, metin, tze, terciime, I79.
323 Taberi, II. 862.

Eskikitaplarim.com Karagz
246 V.V. BARTHOLD

sinde giimilg ve onunda da a$ag sopalar bulunmasrna liizum gttriildiiSii-


ni.i belirtmektedir.

Bu mtihim memuriyetlerden bagka bir gok ikinci derecede memuri-


yetler de vardr32a (kaprcrlar, sofracrlar, gerbetgiler v.s.). Memleketin baghca
askeri memuriyetleri ve bilhassa vililikler, bizan hiikiimdar Ailesi mensup-
larma (meseli isfrcib hiikiimdan Kara-tegin ile o$lu Mansfir32s ve Sagani-
yin hiikiimdan Ebff Ali gibi), bAzan da hizmetlerin yaprlmasrnda giister-
dikleri liyakata miikifat olarak Tiirk kiilelerine (meseli Simc0riler, Alp-te-
gin, Tag, Fnik gibi) verilirdi. Kiileler 35 ya$rna gelmeden biiyle bir memu-
riyete tiyin edilmezdi326. Hicibii'l-hiiccib igin kiiqtik bir vilili[e dtinmek
tenzil-i riitbe sayrlrrdr327. Devletin birinci askeri kumandanr Horasan vilisi
olup "Sipeh-salar'328 (ordu kumandanr) tinvanrnr tagrrdr; merkezi Nigapur
idi. Oradan Siminiler'in, Ceyhun'un giineyindeki btitiin vilAyetlerini idi-
re ederdi. Simini devrinde oldufu gibi daha sonra Mo$ollar devrinde
de32e birinci derecedeki idire memurunun, yini vezirin tiyininde
hi.ikiimdann askeri' kumandanlara darugmasr uygun giiri.iliirdii 3s.
Sarayrn iEiqlerini "vekil" idire ederdi33l. Bu memuriyetin SAminiler
devrindeki iinemi, Gerdizi'nin vekilden, emir ve vezir ile birlikte bahsetme-
332.
sinden anlagrlmaktadrr

idire usfilii, Siminiler zamanrnda tamamiyle geligmigti. NarSahi, Bu-


hiri'da RigistAn civinnda on hiikfimet dairesinden bahseder333. r) Vezir
divAnr, z) Maliye (Miistevfi) divinr, 3) "Amidii'l-mtilk divAnr, 4) Sihib-
$rat (Hassa ordusu kumandanr) divinr, 5) SAhib-berid334 (Posta tegkilitr)
divAnr, 6) Miigrif divinr, 7) Htikiimdann hususi emliki divinr, B) Muhte-
sib divinr, g) Evkaf divinr, Io) Kadr divinr.

32a
Bazrlan Silasctndnlde sayllmlttlr, metin. I t r, I r4. terciime. 164,167.
325
Bkz. yk. s. rgo.
3x Silasctn4mc, metin, 95, terciime, I4p.
321 Mclinlcr, II. (Gedizi).
328
Arapga terciimede sAhibii'l-ceyg (Mukaddesi' 337).
32e D'Ohsson. Historb drs Mongo&, IV. 666.
3n Mctinln, gr (Avli).
33t Silasctnimc, metin, Br vd. terciimc, rzI.
332
Gerdizi, Bodlelan Kitiiphanesi yazmasr, vr. rz7; Cambridge yazmasr, vr. Io2".
333 Narqahi, 24.
334 K$. Muhammed Nargahi, Taih-i Buhfuq N. Lykoqin tarafindan yaprlan Rusga
terciimesi, 36 (Schefer neqrindeki farsga metin bozuktur).

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNCi yUzyILA KADAR oRTA ASYA 247

Vezir yahut Hice-i biiziirg33s, biitiin kalem erbibrnrn, yini idAri teg-
kilitrn bagrnda bulunuyordu. Memuriyetinin alimeti, Selguklular devrinde
bile bir divit idi336. Nizimii'l-miilk, vezirlik makamrmn padigahhk gibi ba-
badan o$ula gegmesini arzu ederdi337. Siminiler devrinden itibaren biiyle
vezir siililelerine benzer iileler giiriiriiz (Ceyhini, Bel'ami, Utbi); fakat bu
memuriyette o$lun do$rudan dofruya babanrn yerine gegmesinin (her
halde SAminiler devrinde) benzeri yok gibidir. Bir vezirin diigiigiinden
sonra iktidar makamr, go$unlukla hasrmlanna geger ve ancak bir gok yrl
sonra o$lu bu makama gegebilirdi.

Miistevfi (Maliye bakanr) tibiri, belki "HizinD336 ve "HazinedAr"


tibirlerinin aynrdrr33e. Miistevfinin maiyetinde muhasebeciler (Hisib, qo-
$ulu HussAb) oldu$u anlagrhyor3. Bu memurun bagkanhk etti$i diire,
belki Abbisiler'in "Divinii'l-haric"ma egitti3ar. Devletin maliyesini i.iE ha-
zineye btilme us0lii, Amr'rn saltanau esnasrnda mevcut oldufu halde SA-
miniler'e intikal etmedi3a2. Nizimi.i'l-miilk'iin3a3 fikrince, en iyisi iki hazine
olup, birincisinde gtnliik masraflara sarfedilecek paralart saklamak, iite-
kinde ise ancak zaruri ihtiyaglar karqtstnda borg olarak ahnabilecek meb-
lA[r bulundurmak.
Amidii'l-miilk divinr, belki "resmi evrak divAnrnrn" (DivAnii'r-resAil
yahut Divin-r ingi) aynrydr. Sonuncusundan tarihgiler, SAmini devrinden
itibaren gok bahsederler3aa. Beyhaki'de3as, Divinii'r-resiilin reisinin
"Hice-i amid" iinvinrnr tagrdrfr ve devletin en yiiksek memurlan arastnda
yer aldr$r kayrthdrr.

335 Farsga Hdcc-ibizirg tibiri, Bundiri'nin arapga risAlesinde bile kullanrlmrgtrr. Ho-
utsma, Rccucil, IL
SS). l/6ca kelimesi ile mengeinin Horasan'a ait olmasr halkrnda krg.
Mes'irdi, Murtc, lX. z4; Mes'fidi'nin verdifii izahattan anlagrlacaf,rna gtire onun zaminrnda
bu kelime Batr'da heniiz pek az kullanrhyordu.
336 ibnii'l-Esir, X. r3B.
331 Siyaseln6mc, metin, t5I, terciime, zz3.
338 Scm'ani, .-r;t!l ks11rnesit6..
33e Mctinbr, ro.
30 Sem'ini,
:-tll kelimesinde.
3ar Taberi, III. r55o.
3a2 Mukaddcsi, (3oo-34o) Nigapur "hazineleri" diyc ancak civardaki en zengin i.ig ge-

hirden bahseder: Tus, Nesi, Ebiverd.


3a3 Silasctndmc, metin, eo5. terciime,3oo.

Journal Asiatiquc,5, I, zr3-er6; 5, III, 3Ig, gzt,327 (Sa'ilibi'nin metni, Tctimc, lY,
3aa

29-32, Q, 7o,75); Sem'ini,


JKJ1 kelimesinde.
3a5 Beyhiki, 163. 167.

Eskikitaplarim.com Karagz
2+B V.V. BARTHOLD

"SAhib-gurat" divinrndan daha iince bahsettik. Belki bu Abbasiler'in


"Tiirk ordusu divdnr"na (DivAn Ceygii'l-Etrik) benziyordu3a6. Bu dAirenin
bagrndaki memurlardan birinin drrz olmast ihtimali oldukga yakrndrr; bu
durumda sihib-guratrn maiyetinde idi. Orduya maaq da$rtrlmast ve ordu-
nun teftigi ile miikellefti34T. Saminiler devrinde, Amr zamanrnda olduiu
gibi, orduya ve memurlara maa$ iig ayda bir verilirdi3as.
Do$uda islim diinyastnda, posta tegkilitr hiik0met iginde yer alrr-
dr3ae. Posta memurlarrnrn vazifesi ("sdhib-bedd" tibirinin yarunda "Sahib-
haber" ve "miinhi" tibirlerine de rastlanrr) merkezden viliyetlere tjnemli
haberlerin Eabuk ulagtrtlmastnr saflamak ve mahalli hiikimetlerin biitiin
faaliyetlerini merkeze bildirmekten ibaretti. Esis itibariyle posta memurlan
iizel bir idAre teqkil ederek valilere kar5r ba$rmsrz idiler. SimAniler devrin-
de merkezi hiikimetin otoritesi sa$lam oldu$undan viliyetlerin en kuwet-
lisi olan Horasan vilisinin bile icriati hakkrnda gerge$e uygun ve serbest-
Ee yazrlmrq raporlarr merkeze giindermek miimkiindii35o. Fakat Gazneliler
devrinden itibaren memurlar posta ile giinderdikleri raporlan bizan vili-
nin arzusuna giire yazmak mecburiyetinde kaldrklarrndan vilinin icriatrna
diir gergege uygun haberleri gizlice giinderirlerdi3sl.

"igrifl kelimesinin asrl minisr "yiiksek bir yerden bakmak"trr. Mi.iqri-


fin vazifesi Nizimii'l-mi.ilk'e giire352, dergihta biitiin olanlardan haberdar
olmak ve liizum giiriince haber vermekten ibiretti. Her gehir ve nihiyede
bir niibi olmasr gerekiyordu. Beyhaki'de3s3, miigrifler hazinedarlarla bir-
likte zikredildikleri gibi, hazine-i hassa emlAkine diir rapor yazdrklan ilh-
3a6
Taberi, III, r55o.
3a1
Mctinbr,5 (Gerdizi): Sem'ini, ..f-1Ul kelimesinde.
3aE
ibn Havkal, 34r vd. Orduya da[rtrlan parantn yek0nu zo milyon dirhem idi. Belki
bu sebepten dolayrdrr ki,bu dalrtmaya jt(:-denilirdi. (bkz. Vuibt lugatt),anP9a i.l ,j:Jl'
Mejatihu'l-ulfrn, 65.
3ae von Kremer, Kulturgcschiehte, l, rgz vd. Mcf6tihu'l'uldm'da (63) "berid" kelimesinin

aslrnrn farsga otdufu belirtiliyorsa da, lAince acrcdus kelimesinden geldifi gerqefe daha ya-
krndr. (Krg. Bcridmad. iA).
Postalan taqlyana "el furinik" (farsga pervine, hizmetgi). postayr ve listesini igine alan
kutuya "iiskiidirn (farsga az hi d6i, nereden aldrn?) denilirdi: Me!ilihn'Lul6nr. 64. "Asku-
dir" tibirine BeyhAki'de de gok rastlamr, meseli s. 392 ve 3914. Gizli yazrgmalar gifreli yazt-
lrrdr. ( L.o ayn cset).
tso Mctinlcr, Ie (Gerdizi),
9z (Avfr).
35r Beyhaki,395398.
352 Siyasctndmc, metin'
56, terciime, 86 vd.
3s3 Bcyhaki, IBL

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

de edilmektedir. Bundan, onlann daha ziyade saray idiresine tahsis edilen


paralan kontrol ettikleri anlagrlmaktadrr.
Hiikiimdann hususi emliki divinr, Abbasiler devrinde " Divdni' z-ziyi"
adrnt tagryordu35a. Muhtemelen Siminiler zamanrnda bu divAn vekilin
uhdesinde bulunuyordu.
Muhtesibin vazifesi, sokaklarda ve gargrlarda dsAyigi sa$lamak, kanun-
lara agkEa35s muhilefet edenlerden, miigterileri aldatma$a gahqan ve ya-
hut konan vergileri iidemekte kusur edenlerden hesap sormaktl3s6. Ni-
zamii'l-miilk'e giire3s7, hiikiimdarlar, "ddima bu vazifeyi sarayda bulunan-
lardan birisine, bir hadrm a$asrna ve yahut hig kimsenin tarafint tutma-
yan, biiyi.i$tin ve ki.igii$iin korktu$u yagh bir Tiirk'e verirlerdi". Bununla
beraber Siminiler devrinde dlimlerin bile358 bu vazifede bulunduklarrnr
gtirmekteyiz. Belki bu devirde muhtesibin suglular iizerindeki hiikiim ver-
me hakkrnrn pek giddetli bir mahiyette olmadr$r anlaqrhyor.

Siminiler devrinde vakrflann idiresi igin mevcud olan ayn bir diire-
nin sonradan ortadan kaldrnldr$r anlagrhyor. On ikinci yiizyrl fermanlarrn-
da vakrflann idaresi kadrntn vazifeleri araslnda bulunuyordu3se.
Adliye iglerine bakan dairenin (Kadr divinr) bagrnda "Kadi'l-kudAt"
bulunuyordu. iranhlar, bu memuriyeti SisAniler devrindeki "Mffbez-i
mrfbezin"rn (yAni bag-rAhibin) memuriyetine benzetirler3o. Bundan bagka
hukuk igleri ve bilhassa memurlann baslalanna diir gikiyet\er ya bizzat
hi.ikiimdar36r ve yahut hiikiimdar Ailesinin hususi sur,ette vekil tAyin etti$i
bir mensubu362 tarafindan tetkik edildi$i gofu defa vukubulurdu.
Viliyetlerde, merkezdeki memuriyetlerin ve diirelerin ayntsrnr bulu-
ru2. Viliyetlerdeki vezirlere hikim363 yahut kethudi denilirdi. Bu son
35{ von Krcmer, Kulturgcschiehtc, l, rEg.
355 Evlerin iginde olanlara muhtesib kangmazdr; krg. Sa'di'nin Giilirtiin\ndaki beyitler,
negr. Platts, 46.
356 von Kremer, Kulnrgeschihte, l. 4zg vd.
337
Silascln6me, metin, 4I, terciime 62.
, .;Al
358 Sem'Ani, , kelimesinde.
35e Mctinla.75.
36 Silasctn6nc, metin,
39, terciime, 57. Ba$ m0bez'in (Mo-hu-tan mogpetan-mogpet)
adli vazifelerinden gince kaynaklarda da bahsedili(Iakinth, III. 168: B. Laufer, Sino-iranica,
Chicago. r9rg,53r).
36t Silasaln6mc, metin, 17, terciime, 26.
362 Sem'ini, jLLJI kelimesinde (ismail'in kardegi Ebi Ya'kub ishak hakkrnda:
lrl-4
i u, J" ,r l.
303
Sem'ini, -(;U-Yr
'tf=-' kelimesinde.

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

tAbire Beyhaki'de gok rastlantr. Siminiler ve Gazneliler devirlerinde vilA-


yet memurlannr Eofunlukla hiiktimdannbizzat kendisi tiyin etti$i gibi36a,
emekliye aynlmak istiyenlerin istidalan da kiigiik memurlar tarafindan bi-
le hiikiimdara arzedilirdi365. Sonralan biirokrasinin kudreti arttrkga geqitli
diirelerin miidiirleri tagra gehirlerindeki vekillerini kendileri tayin ediyor-
366.
du

Siminiler'in hAkim olduklan iilkelerde ilimlerin itiban biiytiktii36T.


Hinedinrn kurucusunun bile Buhiri'da hikimiyetini mahalli ilimlerin
yardrmryle kurdu$unu giirmekteyiz. Alimler, hiiktirndarlar huzurunda yer
iipmek mecburiyetinden muaf idiler. Buhiri'da Hanefi mezhebi hkihleri
arasrndan en Alim ve de$erlisi segilerek mi.ihim meseleler onun gtiriigiine
. gtrre halledilir, istekleri yerine getirilir ve memurlar onun tilimatrna giire
tiyin edilirdi368. Sem'ini'den ii$rendifimize giire36e sonralan miiftii yahut
geyhiilislimlara eqit olan qahsa, o zaman farsEa "iistaz" iinvinr verilirdi
ve bu memuriyet ismail'in zamanrnda bile vardr. Miveraiinnehr'de geEitli
kademelerde ders verenlere umumiyetle farsga "Danigmend" ve yahut ma-
halli lehgeye giire "Ding0mend' iinvinr verilirdi370.
Tamamiyle r0hini memuriyetlerden biri Hatiblik idi. Cimilerde hut-
beleri bizzat halife yahut temsilcileri okurdu. SimAniler devrinden itibaren
bu Adet terkedilme$e baglandr; giinkii gerek hilktimdarlar ve gerekse vAli-
leri, aslen iranh Tiirk olduklanndan arapgayr pek iyi bilmiyorlardr. $iyet
vali, iyi arapga biliyorsa iinceki gibi vili ve hatiblik vazifelerini gahsrnda
37r
birlegtirirdi .

Biirokratik idire usfflii memleketin her tarafrnda aynr gekilde tatbik


edilmig olamaz;giinkii, bizr villyetler hili mahalli siililelerin hiikmii al-
trnda idi; hattA bu siililelerin bizrlan oldukqa uzun geqmige sahipti. Var-
hfr pek az hissedilen Belh'teki Ebfr Divudiler'den bagka aga[rda zikredi-
36a Beyhaki, 165, 166.
365 Beyhaki,7i3,754.
36 Mctinla,
42,43,75.
367 Kry. Sem'Ani'de, mezannda Siminilcr'in dua ettili dervig hakkrnda ve tabutunu

Vezir EbO Ali Bel'ami'nin tagrdrlr geyh hakkrndaki rivayetler ( ,-(1Ut ve gllr kelimelerinde).
368 Mukaddesi, 339.
36e
Sem'ini, !L-,jl kelimesinde.
Mukaddesi, 4g; Siyasctnima, metin, 88. Belki Q'ang Q'un ile difer Qinli seyyahlar
370

bu kelimeleri aym gekilde igitrniglerdir. (Qince transkripsiyonda Da-$ima, da-giman, te-ge-


man; Pekin Miryonu Qahsmalan,IV. 3e6.4r7; Bretschneider, Mediaatal,I. 9o, n. z3r)'
37r Sem'ini,, J^:l-1 kelimesinde.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR oRTA ASYA 251

len yerlerde bagka siilileler bulunmaktaydr: SicistAn'da Saflhriler, Gffz-


gin'da Feiiginiler, Gazne'de sonradan Alp-tegin ve di$er hassa birlikleri
tarafindan ortadan kaldrrrlan yerli hiikiimdarlar, Bi.ist"te Gazne'deki gibi
Ti.irk reisleri, Garcistdn'da (Yukarr Murgab'da), HArezm'de, isfrcAb'da ve
gimdiki Buhiri hanh$rnrn do$u krsmrndaki da$hk biilgede (Saganiyin,
Huttel, Rigt). Mukaddesi'ye giire372 bu hiikiimdarlann hepsi (SaganiyAn,
RAgt ve isficib emirleri burada muhtemelen bir unutma eseri olarak zik-
redilmezler) merkeze harac gtindermezler, yalnrz hediye giinderirlerdi. ihk
ve T0nkes'te oturan mahalli dihkanrn o zamana kadar hig bir siyasi ikti-
dan kalmadr$r halde373 (belki geniq arizisinden dolayr) halk i.izerinde hili
biiyi.ik bir niif0za sihipti. Mukaddesi3Ta ondan "kudretli bir dihkan" diye
bahseder. En biiyiik siyasi iktidara sihip olanlar Hirezm, islicAb ve Saga-
niyin htiki.imdarlarr idi.
zt-Mahalli Hanedanlar
Hirezmgahlar3Ts hinedinlnln menge'i mitolojik zamanlara kadar indi-
rilir. Arap lhtihleri, mahalli hiiktmdarlara "gdh" iinvint kullanma izni ver-
dikleri hilde, iktidarr fiilen kendi vililerine devrettiler. Ondan sonra
Hirezmgahlar ile Arap vilileri arasrndaki miinisebetlerin nasil oldu$unu
ve Hirezm'in iki devlete biili.inmesiyle neticelenen savagln nasil cereyan et-
ti$ini bilmiyoruz. Giiney krsmt Kis gehri dihil Hirezmgah'tn,kuzey krsmt
Gurginc aehri dihil Arap emirlerinin hiikmii altrnda kaldr. iki hiikiimdar
arasrnda devamh olarak savag eksik olmuyordu. NihAyet 995 yrhnda Gur-
ginc emirleri, Hirezmqah'rn iilkesini zaptederek onun iinvinrnt kendileri
aldrlar376.

" isficib hiikiimdarr, Siminiler'e ba$hh$rnr yrlda ancak diirt akge iide-
mek ve bir siipiirge3TT ile birlikte bizr hediyeler giindermek suretiyle te'yid
ederdi. Seyhun viliyetinin do$u krsmryla Yedisu'nun bau krsmrndaki
Tiirkler'in iizerinde oldukga niifffzu vardr; halbuki oradaki Tiirkler, Simi-
niler'e ba$h idiler. Ord0 gehrinde oturan "Tiirkmen meliki" elimizdeki
372
Mukaddesi, 337.
Tumansky yazmasrnrn miiellifi (I, 24') ilak hakkrnda giiyle demektedir: "O biilge-
373

nin reislerine ihk dihkanla.r deniliyordu." Eski zamanlarda ilat< dihkan, mahalli melikler-
den (miilfik-i etraf) idi.
374 Mukaddesi, 277.
375 Bunlar haklanda bkz. Sachau,
lut Gcschiehte und Chrcnohgic tton Khwarkm, Yiyana
1873, Thell I.
376 Mctinhr, Ie vd. (Gendizi); Nargahi, Ifu (Utbi'den naklen).
377 K4. s. ze8.

Eskikitaplarim.com Karagz
252 V.V. BARTHOLD

bilgilere giire "isficib hiikiimdanna hediyeler giindermekten geri kalmaz-


dr378". Karahinhlar Miveriilnnehr'i zaptettikleri zaman isficib hi.iktimda-
nnrn mukavemet edip etmedi$ini bilmiyoruz.
Saganiyin htikiimdarlan, yahut ibn Havkal'rn37e dedi$i gibi MuhtAci-
ler (Al-i Muhtic)'in mengei bilinmemektedir. Bunlar arapga "emir" iinvi-
nrnr taqrrlardr. saganiyin hiikiimdarlannrn islam devrinden tinceki
"SigAn-hudit" iinvAnr o devirde artrk kullanrlmryordu. Simini hinedinr
nrn yrkrlmastndan sonra Saganiyin hili kendi emirlerinin idiresi altrnda
idi3m.Huttel'de de islim'dan ewelki "Huttelin-gih" ve "$er-HuttelAn"
iinvAnlanna artrk rastlanmryordu38r. On ikinci yi.izyrlda Huttel emirleri,
menge'lerini hili Sisini htikilmdarlanndan Behram Gfir'a (Verehran V.
382.
4zo- 468) ba$larlardr

Bir qehir ile civartnrn bagrnda bulunan idirecinin memuriyeti3s3 Eo-


$unlukla babadan o$ula gegerdi. Fakat Mofollar'dan ijnceki devirde gim-
diki gibi zaptiye mAhiyetinde de[ildi38a. Reis, gehrin en iinemli qahst ve
menfaatlerinin temsilcisi oldufu gibi, hiiki.imdar, emirlerini onun visrtasty-
la halka ulaqtrnrdr38s. ilk ,a-unlarda reisler, biiyiik bir ihtimalle qehrin
iinemli iileleri arastndan seqilirdi.
ze-Sanayi ve Ticaret
Siminiler devrinde drg sulhfin sa$lanmasr ve ticiret ile saniyi'in
biiyiik geliqmesinden dolayr halkrn refah seviyesi oldukga yiiksekti. Sanayi
gehirlerinin halkr tarafindan, hiikOmetin igtirikiyle ardzi sihiplerinden ari-
zilerinin satrn ahnmasr hakkrnda Nargahi'nin verdi$i bilgiyi bagka bir yazr
mrzda naklettik386. Bundan bagka ismail'in zamanrnda Buhir-hudatlar'rn
geniq emliki387 bagka kiiylerle birlikte3ss Hazine-i hassa'ya devredildi. Mu-
kaddesi'deki Eeqitli qehirlerin ihrag mallarrnrn listesi, Mive-
376 Mukaddesi, 275.
37eibn Havkal, 4or. MuhtAc hakkrnda bkz. iblti'l-Esir, VIII' 1916.

3& Mctinler, I5 (Gendizi)'


38r ibn Hurdadbih, 29.
3s2 ibnii'l-Esir, XI. r55.
383 Beyhaki, 298, 352i Mainb,77 (el-Ba[dadi).
$imdiki reis riitbesi, Ortaga$'da Muhtesib denilen memura verilirdi'
rer
385 Nakledilen pargalardan bagka bkz. Mctinlcr, r57 (Hiliz-r Abr0)'
386 Sndnca< Vystnih (lJazftart t8g6)'
lI'
3E7Narlahi, to.
3s Nargahi, tg, 14, 26, 27.

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci YUZYILA KADAR oRTA ASYA 253

riiinneht'deki sanayi ile ticaretin geliqmesi hakkrnda gok iyi likir vermek-
tedir38e.

"Ticaii mallardan ihraE edilenler gunlardrr: Tirmiz'den sabun ile hrltit


(kiitii kokulu bir bitki); BuhAri'dan yumuqak kumaglar, seccideler, hinla-
ra mahsus yaygrlar, iirtiiler, bakrr kandiller, Taberi kumaglar, at kolanlarr
(bunlar hapishinelerde dokunurdu), Ugmfrni3e0 kumaqlar, ig ya$r, koyun
postu, baga stirtilecek ya$; Deb0siye ve Vezir'dan tek renkli VezAii ku-
maglar; igitti$ime giire Bafdad halifelerinden biri bunlara Horasan dibisr
dermig3el; Rebincan'dan ktrmtzt keEeden harminiler3e2, seccideler, made-
ni kaplar, deriler, krnnap, kiiki.irt; Hirezm'den samurlar, sincaplar, ka-
kumlar, tilkiler, kunduzlar, da$ tavganlan, kegiler v.s. kiirk hayvanlan,
mum, oklar, kaytn afacr kabu$u, kiilahlar, bahk tutkah, bahk diglerise3,
kunduz hayast, kehribar, tabaklanmrg at derisi, bal, frndrk, gahinler, krhq-
lar, zrrhlar, kalenc a$act, Slav kiileleri, koyun, sr$rr. Bunlarrn hepsi Bul-
gar'dan gelirdi. Hirezm'den ise qunlar ihrag edilirdi; yag iiziim ve gok
miktarda kuru i.izi.im, badem tathst, susam, kumaglar, haltlar, battaniyelik
kumaglar, hediyelik dibalar, miilham kumaqtndan yaprlmrq iirtiiler3ea, kilit-
ler, Arenc3e5 kumaglan, ancak gok kuwetli adamlann gerebilecekle.i yay-
lar, rahbin (bir nevi peynir) mayasr, baltklar, kayrklar (firmiz'den de ih-
raE edilirdi). Semerkant'tan ihraE edilen mallar gunlardt: giimiig renginde
kumaglar (simgOn), Semerkandi kumaglar, biiytik bakrr kaplar, zarif ka-
dehler, gadrrlar, iizengiler, at baghklarr, kayrglar; Dizek'ten zaril yiinli.i ku-
maglar; Benikes'ten Tiirkistan kumaglan; $ag'tan at derisinden yaprlmry
iyi e$erler, ok krhflan, qadtrlar, Tiirkler'den almmrg ve tabaklanmrg deri-
Ier, harmaniler, seccideler, megin htrkalar, keten tohumu, yaylar, kiitti ka-
liteli ifneler, Tiirkler'e ihrag edilme$e mahsus pamuk, makaslar; yine Se-
3se Mukaddesi, gz93z6. Bu listeden ancak MaverAiinnehr'e ait krsrmlan naklettik.

Kr$. Chwolson. ibn Dastq r8o vd.: Jacob, wclclu Handebaililccl bezogm db Arabn aus den
nordisch-bahisctvn lindan, Berlin rB9I. Benim fikrimce
j-rl '.rt do[an delil atrnaca mana-
srna geldi[i hakkrndaki iddiasrnr isbat etme$e muvallak olamamrqtrr'
3s Mrsrr'daki Ugm0neyn Eehrinden (istahri, 53).
3er ibn Havkal tarafindan Veziri kumaglannrn krymetlerinin takdiri (4o3); C'H. Bec-
ker, "DibAc' i.,5.
^^a.
3e2 Rabincan'tn yiinlii kumaglanndan Taberi de bahseder (II. tr49).
3e3 Belki deniz aygrnnrn digi; rusga mal listelerinde "bahk digi" tabiri bu manada kul-

lanrlmrgtrr. (Bkz. Trudy, krsrm XXI, 3o3 vd.); Ttirkge "bahk diEi" hakkrnda bkz. A. Samoy-
lovich, Bulhtin dr I'Acadcmb dcs &icnccs, Igr7, s. rz78.
3e1 Blc, Zhukovsky, Razaaliry Staruoo Mmn, 17.
3e5 (btdif, pamuklu bir kumag.
Stalibi'ye S6re Iz9),

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

merkand'dan Ti.irkler'e ihrag edilen dibalar, miimercel denilen krrma ku-


maglar, Sinizi3e6 kumaglar, ipek ve ipekli kumaglar, frndrk, ceviz; Fergana
ve islicAb'dan Tiirk kiileleri, beyaz kumaglar, silih ve krhglar, bakrr, de-
mir; Taraz (Talas)'tan keEi derisi; $alci'den giimiig. Tiirkistan ile Hut-
tel'den atlar ile katrlar o mahallere giittiriiliirdi.i. Buhiri'nrn etleri, eg-$ik
(yahut ey$a| dedikleri bir cins kavun, HArezm'in yaylan, $iq'rn porselen-
leri ve Semerkant'tn ki$rdr emsilsizdir.'
Burada verdi$imiz listeden de anlagrldr$r gibi istahri3eT, Mive-
rAiinnnehr'de halkrn her geyinin bol oldufunu, bagka memleketlerin mal-
lanndan hig bir geye muhtag olmadr$rnr siiylemekte hakhydr. Saniyiin ge-
liqmesinde Qin'in tesiri oldugu muhakkaktrr. iUntit-pat<in'nt, br hususta
Horasan'r Qin'e benzetir. Arap lltihleri, memlekette pek gok Qin mahsul-
leri buldular3ee. Mahalli sanAyi geligtikqe bunlann satrgr tabii olarak azal-
drm. Qinli san'atkArlann mahiretinin Miisliimanlar iizerindeki biiyiik te-
siri, onlann daha sonra yaptlklan biitiin siislii kaplara "Qini" adtnt verme-
lerinden anlagrlmaktadrrr. MiverAtinnehr mahs0llerinden islim diinya-
srnda en qok giihret kazanan ZerefgAn vidisinin ipekli ve yiinlii kumaglarr
ile Fergana'nrn mAdeni egyAsr ve bilhassa silAhlan idi. Bunlar Ba$dad'a
satrlrrdr (bkz.s.IB3). Fergana'da mAden saniyiinin geligmesi, yukanda zik-
redilen (bkz.s.I75) kiimiir midenlerinin bulunmasrna bafh oldufu qiiphe-
sizdir. Siisli.i kumag yaprmrnrn geligmesinde yalnrz Qin'in de$il, Mtstr sa-
niyiinin de tesiri olmuEtur. Biitiin Hirezm'de imil edilen Dabiki{2 (Mr
srr'rn Dabik gehrinden gelir) kumaqlanntn ismi ile Mukaddesi'de adr ge-
gen Ugmffn kumaglan bunu isbat etmektedir.
Semerkant ki$rdrnrn medeniyet tarihinde hus0si bir iinemi vardrr. is-
limi riviyetlere giire Ziynd b. SAlih tarafrndan 75r yrhnda Talas savagmda

3% Bu kumaglann adr FArs'taki Siniz gehrine nisbet edilmigtir. Bunlan imil etmek igin

kullanrlan keten, bizen Mrsrr'dan ithal edilirdi. Fakat onuncu yiizyrldan itibarcn biiyiik bir
krsmr mahallinde yetigtiriliyordu Mukaddesi, (442). Bu durum, Mrsrr sanayiinin Firs visr-
tasiyle MiverAilnnehr iizerindeki tesirini giistermek itibariyle iinemlidir.
3e7 istahri, 287.
3e8 ibnii'l-Fakih, 316.
3e Taberi, III.
79.
o Bilhassa hapishanedekilerin eliglerinin sauh$a grkanldr$r hakkrnda Mukaddesi'nin
verdili bilgi oldukga enterasandtr.
a'Sa'ilibi, btdif, n7.
{2 Sa'ilibi, I"6;f, ln. Dabiki kumaglar hakkrnda bkz. C.H. Becker, "Dabik" mad'
i.A.: .,Ketenden dokunur, bizan yahut muntazaman alttn ve ipek ile kangtrnldr. Dabiki,
Fin'ta da imal edilirdi" (Mukaddesi, 343).

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YOZYILA KADAR ORTA ASYA

esir edilen Qin san'atkirlarrndan (bkz.s.zIr-z) Semerkandhlar kA$rt yap-


maslnl iifrendiler. Prof. Karabacek'in aragtrrmalanna{3 dayanrlarak yakrn
zamanlara kadar, ki$rdrn pagavralardan yaprlmasrnrn Semerkandltlar'tn
icidr oldu$u zannediliyordu. Qiinkii Qin'de g4o tarihinden iince pagavra-
dan yaprlan ki$rdrn varh$r bilinmiyordu. Maamifih Sir Aurel Stein'in Or-
ta Asya'daki kegiflerinden{4, pagavra ki$rdrnrn Qin'de ikinci yiizyrldan iti-
baren yaprlmakta oldu$u ve bunun Miisli.imanlar'rn bir icidr olmadr$r or-
taya grkmrEtrr. Onuncu yiizyrhn sonlannda Semerkant kifrdr, islim mem-
leketlerinde papirus ile pargiimenin yerini tamamen almrg bulunuyordus.
Hirezm'den ihraE edilen mallar listesindeki "badem tathstn yarunda
halifelerden Me'm0n (Br3-833) ile Visrk'rn (Baz'847) sarayrna kurqun kap-
lar igine karla beraber yerlegtirilerek ihraE edilen HArezm karpuzlan hak-
krnda Sa'ilibi'nin riviyetinitr zikredebiliriz. Giinderildi$i yere bozulma-
dan varan bir karpuzun fiyatr 7oo dirheme kadar yiikseliyordu. Liiks em-
tiadan misk, en gok dikkati gekendir; gegitli memleketlerden ithal edilmek-
te olup en makbfilii Tibet miski idi{7.
Giigebeler ile yaprlan ticiret diimi btiyi.ik bir iinem taqrrdr. Onlardan
Eok miktarda kasaphk68 ve yiik hayvanlanndan bagka, deriler, kiirkler ve
kiileler satm ahnrdr. Yerlegik ahili ile ticiret, gergekten giigebeler igin qok
liizumlu idi. Giigebeler onlardan giyecek ve hub0bat alrlardr#. Mive-
iinnehr'de Qin ve Rusya'da oldu$u gibi giigebeler, kewanlann bozkrrla-
ra gelmesini beklemeden stiri.ilerini kendileri crvardaki iskin yerlerinin hu-
dutlanna giitilriirlerdiar0. Giigebeler ile ticiretten en gok istifade eden Hi-
rezmliler olup, istahri'ye giireari rehhlan bilhassa Tiirkler ile olan ticari

{3 Karabacak, Mitthcilungar aus drr Sammlung der PWut d.s E 4 Raina, Yiyarra
r887, B. ILIII. ro&r r7.
4o1 Kr$. Stein, 'San'ndia 656673.
{5 Sa'Alibi, Iztiif. rz6. On birinci yiiayrlda Suriye'de de kairt im6l ediliyordu. NAsrr-r
Husrev, Trabtus'ta yaprlan kafrdr "giizel ka$rt, Scmerkant kifrdr gibi fakat ondan daha iyi"
diye anlatr (Sy'ar Naneh, Ch. Schefer negri ve terciimsi, metin tz, terciime 4I).
ft Sa'Alibi, Iztdif, reg.
{7 Mes'0di. Tafiih,965.
{8 Miveriiinnehr'in kuzey hududundaki etlerin ucuzlu$u hakkrnda krg. Mukaddesi,
e74, re. Tiirkler'den koyun ithali hakkrnda bkz. lstahri, z8B; ibn Havkal, 336.
ee Giigebelere hububat giinderilmesi hakkrnda bkz. yk. s. tg4. Bizzat miigihade etti-
$m gibi, bugiin bile, giigebeler Sartlar'dan bayat pideleri memnuniyetle alrrlar ve kargrhk
olarak ayran verirler.
aro istahri,3o3; ibn Havkal,39r.
arr istahri,3o5.

Eskikitaplarim.com Karagz
256 V,V. BARTHOLD

miinisebetlerine dayanryordu. Gurginc'dan kervinlar giineye Horasan'a,


batrya Hazarlar'a kadar giderlerdiar2. Gerdiziar3, Aral gtiltiniin bab sihilini
tAkip ederek oradan bozkrrlann iginden Pegenekler'in iilkesine giden bag-
ka bir yoldan bahseder. Hirezmliler, Horasan'tn tiiccar srnrfi iginde te-
miytiz etmiglerdi. Horasan'tn her gehrinde kalabahk bir hilde bulunuyor-
lardr; yerli halk arasrnda krymetli ktirk kalpaklanyle giize batarlardtara.
Nesi gehrinde btitiin azi onlann eline gegmigtiars. Maddi reFhrn gelig-
mesi, her yerde oldu$u gibi fikii gahgmalann inkigifina imkin hazrrlamry-
tr. Mukaddesi, rastladrfr fikrh, edebiyat ve Kur'in miiderrislerinin talebe-
leri arasmda pek az istisnasr ile Hirezmliler'in bulundufunu kaydetrnekte-
dira16. NihAyet gtigebelerle miibidele edilecek mallan temin etme, yiinlii
ve pamuklu kumaglarrn iiretilmesinde bilyiik bir geligmeye sebep olmug-
417.
tur

O devirlerdeki iicretler hakkrnda ancak Ya'kub b. Leys'in bir


bakrrcr-
run yanrnda 15 dirhem ayhkla gahgtrfrna dair Gerdizi'nin verdi$i haberiars
zikredebiliriz.

2g-V ergiler ve giimriikler


A$rr vergilerin olmamasr da saniyi ve ticiretin geligmesine yardtmct
olmugturare. Siminiler'in gelirleri yaklagrk olarak 45 milyon dirheme
yiikseliyorduoto; b., meblA$, tamamen onlann ellerinde kahyordu. O de-
virde do$u viliyetlerinin harict, halifelik biitgesinden tamamen grkanlmrq-
tra2r. Devletin en biiyiik masrafi, ordu ile memurlann maagr olup zo mil-
yon dirhem tutuyordu (iig ayda 5 milyon, bkz. s. z4B). Memurlann tahsi-
satl vilayetlere giire tesbit edilmigti. Aynr gehirde hizmet eden ve resmi st-
ralamada aynr riitbeye sAhip olan her memur aynr ayh$r ahrdrazz. Ni

ar2 istahri, zgg.


a13 Barthold, Otclut, rrgvd..; Mctinla, 95 (Avli).
ara istahri,
3o4 vd.
ars Mukaddesi,3zo.
ar6 Mukaddesi, 284.
al? istahri,3o4.
at! Mctinln,3; krg. s. z3z.
Yk.
ate Mukaddesi,
34o vd,
aa Daha doBru olarak diizeltme tegebbiisleri gegitli yek0nlarla neticeleniyor (Mukad-
desi, 34o; ibnii'l-Fakih, 3e8 vd.).
a2t
lapishi"lY. 196
422 ibn Havkal,64r vd.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA

zamii'l-miilk'e giirea23, "6nceki hiikiimdarlar" (yAni SAmAniler ile Gazneli-


ler) memurlanna yalntz para (bistegini yahut mevicib) verirlerdi: askerle'
re arazi (ikta, gofulu ikta'it) da$rtmazlardt. Bununla beraber bAzr istisni-
lar vardr: Kuhistin gibi geniq bir biilge Tiirk kiilelerinin neslinden gelen
Simc0riler'in mukataalan idia2a. En yiiksek askefi makamlan elde etmig
olan gulimlar ardzi satrn alabilirlerdi. Alp-tegin'in Horasan ile Mive-
riiinnehr'de 5oo kiiyti vardt. Her gehirde bir sarayr, bir bahgesi, bir ker-
vansarayl ve bir hamamt bulunuyorduo". Hig giiphesiz Siminiler ve Gaz-
neliler devrindeki tegkilit, megr0 olmtyan misAderelere kar5t, sonradan ku-
rulan askeri derebeylik sisteminden daha gok emniyet sa$lardra26. Fakat
miisidereleri tamamen ortadan kaldrmantn da mtimkiin olmayaca$r aErk-
trr. Aga$rda giirtilece$i iizre, hiik0met maddi bakrmdan zorluklara maruz
kaldrfr zaman yeni vergiler koyar ve memurlartn maaglartntn iidenmesini
geciktirirdi. Bunlann hepsi, halk arastnda hognutsuzluklar do$ururdu.
Hassa askerleri ile "Gaziler" tegkilitr olmasa bile, o zaman MAve-
riiinnehr de mevcut olan silih ta$lma ideti, bu hoqnutsuzluklarr hiikOme-
te karqr bir tehlike hAline getirebilirdi. Bu durum bilhassa biiyiik gehir-
lerde siiz konusu olabilirdi. Ticiret gehirlerinin en biiyii$il sayrlan Semer-
kant halkr, fesatqr unsurlardan sayrlrrdra2T. Bu giihretlerini son zamanlara
kadar devam ettirdilerazs. Tahsil giirmiiq bir srntlrn ortaya qrkrgr, yini sayr-
lan pek gok olan memurlardan devlet hizmetinde bir makam sahibi ola-
mayanlar, htikOmet igin daha az tehlikeli olmakla beraber, yine de hog ol-
mryan bir manzara arzetmekte idiler. Biiyle bir smftn varh$rndan meyda-
na gelen tehlikeyi ortaya koymak igin Nizamii'l-miilka2e, SimAniler'in
muisrn olan Biiveyhiler'in memleketine iit bir riviyet nakleder. Bu tehli-
keyi iinlemek igin Nizamii'l-miilk, aynr elde birkag memuriyeti birleqtir-
a23
Silasctnimc, metin, gr vd. terciime r34 vd. Schefcy'in terciimesinde ikti'dAr (muka-
taa sahibi) kelimcsi, gramer bak'mrndan imkinsz olan bir okunug ile yalnz nakden ihsan
alan gahrslara izafe edilir. SimAniler ile 9a!da9 olan Eb0 Abdullah el-Hirezmi, o zamanda
ukati'a" (rrsi arnzi) ile "tu'ma'
bile ikt6" tabirinden bahseder Mef^tihn'LUfin, 59 vd.) ve
(kaydr hayat gartlyle verilen arizi) arasrndaki farka igaret eder. Krg. Houtsma, Rcacil, ima'
deddin lsfahini'nin metni), II, 58. C.H. Becker tarafindan terciime ve retkiki yaprldr (Dar
isUn.v.41.
121 Sem'ani, G)t4-)l kelimesinde.
a25 Siyasctndne, metin ror vd, terciime, I49vd.
+zo 111"6to1i'1-1,uiiilk, askeri mukataalara karEr oldufu hAlde bu usilii her hilde Batr
Asya'da daha biiyiik tilgiide tesis etmek bizzat ona nasip olmuqtur'
a27
Mukaddesi,zTS(bkz. yk. s. gr-2, z3z)'
ezs
;. Wolff, Nanatfuc of a Mission lo Bokhara. zo3.
a2e Siyasctn4mc, metin, r45, vd. d. terciime, zI5 vd. d.

F. t7

Eskikitaplarim.com Karagz
258 v.v. BARTHOLD

mek us0liinti bilhassa tenkid eder. Bu us0liin SimAniler devrinden itibaren


ciri oldu$unu giiriiriiz am.
Giimri.ik vergilerine gelincea3r, en gok Ceyhun gegitlerinde toplanrrdr.
Tirife, beher deve iEin z dirhem, beher siivarinin (ata yahut ege$e binmig
olsa da) tagrdrfr egya iqin I dirhemden ibiretti. Giimiig gubuklan, bilhassa
Buhiri'ya taqrmak zorunlu$u oldu$undan giimriik mtifettigli$i kurulmug-
tu. Menzillerde (belki mallarrn en son gidece$i yerde) yanm dirhemden
bir dirheme kadar gi.imriik ahnrrdr. Tiirk kiileleri igin her defasrnda
hiik0metten ozel izin almak lizrmdr. Bu izinlerin masrafi 7o-Ioo dirhem
kadardra32. Esir Tiirk kzlan igin aynr miktar ahntrdt, fakat ijzel izne
liizum yoktu. Evli kadrnlarrn nakli igin eo-3o dirhem iidenirdi.

24-lsmai I' in h alefleri


Yukanda izah edilen tegkilAt sayesinde Simini hinedinr yiiz yrl ka-
dar devam edebildi ise de, ismail'den sonraki biitiin hiikiimdarlar iEinde
fevkalide bir iktidar sahibi olarak kabOl edebilecefimiz bir kimsenin varh-
$rna diir tarihi bilgi mevcut de$ildir. ismail'in halefi Ahmed
(go7-9r+),
dindarh$r ile tanrnmtgtr. Onun saltanatl esnastnda arapqa tekrar resmi dil
olduysa daa33 bu durum belki uzun miiddet devam etmedi. Arapga bilen
memurlan himiye etmesi, muhtemelen hassa askerlerinin hognutsuzlufu-
nun sebeplerinden biri olmugtur. Emir, z3 Ocak 9t4 gecesia3a Farabr (Bu-
hiri'ya ba$h)'da kendi gulimlarr tarafindan katledildi. Bundan sonra sa-
ray partisi mensuplan iktidan kendi ellerine aldrlar. Kitib Ebu'l-Hasan
Nasr b. ishak'ra35 emirin katillerini tegvik etmekle suEhyarak idim etti-
lera36. $eyhler ve hassa ordusu ileri gelenleri, heniiz sekiz yagrnda olan o[-

as Sem'Ani, ..r;tll kelimesinde.


a3f Mukaddesi "Dariba": bu tAbir Mcf6tilui'l-Ulfrn'da (Sg)' "maksn ile aynr mA-
34o vd.
nAdi kullanrlmaktadrr. Krg, Farsca "bicn kelimesi, Ya'kubi, Buldin, tffi. 3. IslAm memle-
ketlerinde giimriiklerin daima geriata aykrn kabul edildifi bilinmektcdir.
432 ibn Hurdadbih'e giire (28) TAhiriler'in her yrl halifenin sarayrna giinderdikleri zm

ktilenin de[eri 6oo.ooo dirhem idi. $u hilde, dokuzuncu yiizyrlda bir Tiirk ktilesinin ortala-
ma fiau 3oo dirhem idi.
$ TAih-i Gi<idc, g}t, terctime 73. uProclamationsn kelimesi ashndaki "menAgir ve
ahkim"a tamAmryle uygun de!'ildir.
a3a Dogru tarihscm'Anidedir( jLLJI kelimesinde);o giin, gcrqekten Pazar'a rasthyordu,

diger biitiin kaynaklarda belirtildigi gibi Perqembe'ye de$il.


9z; adrnrn tamamr Gerdizi'de bulunmaktadrr (vr. rr4; Cambridge yazma-
a35 Narqahi,

sr vr. gzb).
a36
Gerdizi, (vr. r I5; Cambridge yazmasl vr. gzb) ,:-1 6V,

Eskikitaplarim.com Karagz
oN iKiNci yUzyILA KADAR oRTA ASYA 259

lu Nasr'r tahta gegirdiler (9r4-g43). Qocu$a isnad edilen siizlera3T, hassa


ordusu ileri gelenlerinin, Ahmed'in iildiirtilmesinin gerEek mi.isebbipleri
sayrldrfrnr giistermektedir. Vezir Ebfi Abdullah Muhammed b. Ahmed
Ceyhini, saray mi.imessillerinin muvafakatiyle memleketin iddresini i.izeri-
ne aldra3s ve kumandanlardan Ham0ye b. Ali'nin faal yardrmr siyesinde
Asiyigi sa$lama$a muvalfak olduase. Semerkant'da ismail'in kardegi ishak
b. Ahmed'in, o lesatcr gehrin halkrrun yardtmrna giivenerek grkardr$r isyan
bastrrrldr. ishak, Hamirye'nin kuwetleri tarafindan ma$lffb edildi ve teklif
edilen alfi kabil ederek Buhiri'ya diindii; oflu ilyas Fergana'ya kagu.
HdnedAnrn bagka bir mensObu, I. Nasy'rn torunum, Semerkant vAlisi
tiyin edildi. ishak'rn di$er o$u EbO Salih Mansur da isyin etmigti. Niga-
purda iiliincear miittefiki Hiiseyn b. Ali Mervef (baz kaynaklarda Mer-
vu'r-ridi) isilerin bagma geqti. Ahmed'in saltanau strastnda hiikfimete
biiyi.ik hizmetler yapmr$ olan bu kumandan, artrk bu hizmetlerinin layi-
kryle takdir edilmedi$i kaniatinde idi. Asi reisin, milli unsurlartn yardtmr-
na giivendi$i anlaqrhyor, zira Nizimi.i'l-miilka2 ile Fihrirt miiellifiaa3, onu
$ii hareketin reisleri arastnda sayarlar. Kendisine kargr giinderilen birlilin
bagrna meghur dihkan Ahmed b. Sehl gegirildiaaa. Hiiseyin, gr8 yrh yazn-
da esir edildiaa5. Bundan sonra, bu defa Ahmed'in kendisi isyan grkardry-
sa da, 9r9 yrh sonundaaa6 Hamffye b. Ali tarafindan basurrldr. Mi.iteakip
on yrl zarfinda i.ilkede sulh pek az hsrlalarla devim edebildiaT. ilyas b.
ishak'rn gzz'de Fergana'da grkardr$r isyin Eb0 Amr Muhammed b.

a37 ibnii'l-Esir, VIII. 58; Mirhind, Histoirc dcs Samanidcs, Ig, I3I.
r:t ibnii'l-Esir VIII, 59.
are Metinhq 6 (Gerdizi).
a{ Taberi III. zr8g vd.: ibnii'l-Dsir, VIII, 6o: Mirhind. Hitmb dcs Samanidcs, r3z.
Muhtemelen Tabari, Semerkant vAlili$ne tiyin
cdilen prensin adrnr yanhg vermigtir. zikret-
tifi gahn (agafrda bahsi gegecek olan) Eb0 Amr Muhammed b. Escd'dir.
aar Naryahi.
9z vd.
aaz Silasclndmc, metin. rB7, terciime. 274.
413 Fihrb!, r38-rBB.
aaa Bu gahrs hakkrnda bkz. Metinb,6 vd. (Cerdizi).
445
Tarih, ibnii'l-Esir (VIII, 65) ile Gerdizi'dc (vr. r 16; Cambridge yuzma$, vr. g4b)
verilmigtir.
446 Tarih, ibnii'l-Esir'de (VIIL Bg) verilmigtir.
aai Nasr'rn saltanatrnrn baglangrcrnda ortaya grkan isiler arasrnda ibnii'l-Esir (VIII. 59)
Ca'fer adrnda birini zikreder. Onun faaliyetleri hakkrnda bilgimiz yoktur. MikA'il b. Ca'fer
adrna Semerkant'ta ve $ig'ta 3o6 (grSgrg) ile 3o8 (geojzr) yrllannda basrlan sikkeler belki
bu hareket ile ilgilidir (A. Markov, Katohg l4l).

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

Esed'inaa8 mahireti siyesinde kolayhkla bastrrrldr; z5oo kigiden ibaret


ehemmiyetsiz bir birlik ile ilyis'a pusu kurarak onun askerlerini da$rttr.
Ordusunun 3o.ooo kiqiden ibaret oldu$u rivAyet edilen ilyds'rn, iinde ge-
len taraftarlanndan Muhammed b. Htiseyin b. Mut#e, Talas'a kagtr. Ora-
da Buhiri hiik0metinin iste$i iizerine mahalli dihkan tarafindan idim
edildi. ityas, gag vilisi Ebu'l-Fazl b. Ebi Yusufun yardrmiyle yeniden is-
yina tegebbiis etti ise de,yine bagan kazanamtyarak KAggay'a kagarak ora-
nrn dihkanr Togan-tegin ile ittifak etti. Fergana'ntn elegegirilmesi te-
gebbtisiinde de baqarr kazanamaytnca nihiyet amcast-o[lunun alTtna maz-
har olarak Kiqgar'dan Buhiri'ya diindiiaso. O stralarda, Si'miniler dewi-
nin en meghur devlet adamlanndan Vezir Ebu'l-Fazl Muhammed b.
Ubeydullah Bel'ami iktidar mevkiine gegmigti.

Takdben g3o yrhndaa5l Nasr'tn Nigapur'a seyihati strastnda yeni bir


hareket meydana geldi. Buhiri kalesinde Emir'in iiE kardegi, Yahya, ibra-
him ve Mansur hapiste idi. EbO Bekr adrnda bir firrncrntn visrtasiyle Bu-
hAri halkr ve asker arasrndaki lesatcr unsurlarla haberlegtilera52, hapisten
kurtanldrlar ve gehri zaptettiler. Yahya, emir ilin edildi. ibni.i'l-Esi.'e
giireas3, lesatcr unsurlar Deylemliler, $iiler ve egkryidan (yini gaziler) ibi-
retti. $iiler'in bu harekete katrlmasr, Eb0 Bekr ile birlikte bir reisleri de
Hi.iseyn Mervezi'nin o$u olmasrndan belli oluyor. Hiiseyn'in oflu vezir
Bel'ami ile anlagrnca, Ebfi Bekr'i Nasr'tn askerlerine terketti. Eb0 Bekr
dayak atrlarak itldi.iriildii, fakat halk iizerine iiyle biiyiik bir tesir brrakmrg-
tr ki, cesedinin krzgrn bir finna atrldr$r hilde ertesi giin hiq bir gey olma-
dan Erkanldr$rna diir bir efsine uydurulmugtur454. Yahya ile bazr anlag-
mazhklardan sonra isiyig yeniden sa$andr. Horasan vAlili$i, Saganiyin
emiri EbO Bekr Muhammed b. el-Muzaffey'e ve ondan sonra da o$lu
meghur Ebff Ali Ahmed b. Muhammed'e verildias5.

as Bu prensin adtnr tagryan bir bakrr sikke hakkrnda bkz. Barthold. laficki' )Kll, Sg.
aae ilerde g6recefimiz gibi bu isim, lsficib askeri reislerinden birine iit idi. ilyas'rn ta-
raftarlannrn isfrcab hiikiimdarlanntn ailesi fertlerindcn olmast da miimkiindiir.
97; Mirhind, Historb dcs Samanidcs, zg7.
450 ibnii'l-Esir, VIII,
a5r Br olayrn tam tarihi belli de$ildir (krt. ibnii'l-Esir, VIII, r54; Mirhind, H;rtoric dcs

Samanidcs, t38, 245.


052
Gerdizi, vr. r r7; Cambridge yazmast, vr. 94b94".
a53
ibnii'l-Esir, VIII, r55.
a5a Mctinbt, 7 (Gerdizi).
a55 ibnii'l-Esir, VIII, 1916; Gerdizi, vr. I I8; Cambridge yazmasr, vr. 95"-b.

Eskikitaplarim.com Karagz
ON iKiNCi YUZYILA KADAR ORTA ASYA 267

Nasr'rn saltanatrnrn son yilmda gok daha genig bir $ii hareketi ortaya
grkarak emir de bizzat buna katrldras6. $ii propagandasr Horasan'da hig
bir zaman terkedilmemiEti. Baghca ziydret yerlerinden biri orada oldufu
gibi, Ali evlidr uzun miiddetten beri halk iizerinde biiyiik bir ntiffiza
sihiptiler. Ebu'l-Hasan Beyhiki'nina57, el-Beyyi'in eserinden naklenas8 bil-
dirdi$ine giire, Abdullah b. TAhir'in zamanrnda bile Niqapur'da AIi evli-
drndan Ebu'l-Hi.iseyn Muhammed b. Ahmed adrna hutbe okundu; hatti
Abdullah yegenini onunla evlendirdi.
Onun torunu Ebu'l-Hiiseyin Muhammed b. Yahya'ya, Nasr'tn salta-
nail esnaslnda Nigapur halkr halife diye biat ettiler. Nasr onu BuhAra'ya
divet ederek bir mi.iddet ahkoydu, fakat sonra serbest brrakrp bir hil'at
giydirdi, hattd maag bile bafladr. Ondan iince Horasan'da AIi evlidrndan
hig birisine devlet hazinesinden maag baglanmamr$tr. Onuncu yiizyrl bag-
lannda Fitrmi hilifetinin ortaya grkmasryle $ii propagandasr pek go$aldr.
FAtrmi propagandaolan Horasan'a girdiler ve Hiiseyn b. Ali Mervezi'ye
$ii mezhebini kabfrl ettirdiler. Onun halefi Muhammed b. Ahmed Nahge-
bi (yahut Nesefi), geyhinin vasiyetini yerine getirmek igin faaliyetlerine
Miveriiinnehr'de devim ederek iince memleketi Nesefte, sonra da bag-
kentte bAzr bagarrlar ve devlet erkinrndan bizrlannr mezhebine kazandt.
Bunlar arasrnda bag-hicib Ayta$, hususi kitib (debir-i has) Ebfi Bekr b.
Ebi Eg'as, Arrz Ebi Mansur Qaganiase, Buhiri reisi, miliye nAzrnao, ilik
hilkiimdan6r Hiiseyn-Melik bulunuyordu. Bunlann visrtasiyle saraya gi-
rebildi. I(rsa zaman sonra emirin kendisi, "Karmat"&2 oldu. Nahgebi'nin
iltimdsr iizerine Nasr, Buhiri'da hapishAnede'iilen Hiiseyn b. Ali'nina63
a56 Silasctnime, metin, r87 vd.; terci.ime, z74vd.; Fihr;tt, r8f-
a57 Brit. Mus. O. 3587 vr. t49'
458 Bkz. yk. s. r7-r8.
45e Belki Ebi Ali'nin o$udur. Eb0 Ali sonradan Saganiyin ve Tirmiz'de hiikiim
siirmii gtiir (Malinlcr" t o).
ao "Sihib-harAc" tabiri, muhtemelen "m0stevfin'nin aynldrr ve aynr memura verilen
bir iinvandrr (bkz. s. 247)'
ftr gu [iilge hakkrnda genig bilgi igin bkz. yk. s. z5I-3, Barthold, Db alttirkbche Insch-
iftm, zz.
462 Nizamii'l-mi.ilk ve Beyhaki'nin eserleri, bu tibirin umumiyetle kullamldrfr mini-
dan daha genig bir mAnisr oldufiunu giistermektedir.
463 ibnii'l-Esir'e giire (VIII. 66). Hiiseyn b. Ali, ihinetinden sonra Vezir Ebff Abdullah

CeyhAni tarafindan hapishaneden kurtanlarak, tekrar memuriyete girdi. Oltimii, belki yeni
bir isyandan sonra olmugtur; fakat bu hususta hig bir gey bilmiyomz' Sa'ilibr (Toumal Asia-
ttquc, 5. l,
zo4), Hiiseyn'in vezir Bel'ami'ye kendisini hapisten kurtardrfrndan dolayr te-
pkkiir ctmek igin yazdrfir bAzr beyitleri iktibAs etmigtir'

Eskikitaplarim.com Karagz
V.V. BARTHOLD

diyeti olarak Fitrmi halifelerinden Ka'im'e (gg+-g+6) I Ig.ooo dinar iideme-


yi kabOl ettia6a. Emirin giili$i ilimlerin hoguna gitmemiq olacak ki, eski
miittefikleri Tiirk hassa askerlerinin temsilcilerine bag vurdular. Tiirkler
tahtr "biiyiik sipehsilir"aa6s teklif ettiler. Gizlice hazrlanan plin gere$ince
SipehsAlir tarafindan Tilrkler'in krsa zaman iince zaptettikleri BalisAgun'a
bir sefer yaprlmasmr bahane ederek, Nasr'tn bilgisi oldu$u hAlde btiti.in
askeri kumandanlann ziyifete divet edilmesi, onlan kendi tarafina kazana-
rak biat ettirmesi ve onlann yardrmiyle Emir'in tahttan indirilmesi ve Kar-
matiler'in katledilmeleri kararlagtrrtldt. Nasr'm o$lu Nuh suikast hazrrh$rnr
haber aldr; onun iste$i iizerine