You are on page 1of 13

‹yi ki do¤duk Willie!

S A Y I 1 • K A S I M 2 0 0 8 • A G O S

Ölüme inanmayan, ölümsüz yazar William Saroyan, yüz y›ld›r bizimle. Agos Kitap/Kirk’in ilk say›s›, Saroyan’a yüzüncü do¤umgünü arma¤an›m›z…
G A Z E T E S ‹ N ‹ N Ü C R E T S ‹ Z E K ‹ D ‹ R

Foto¤raf • Ara Güler

4

Taze kitap kokusu yaklafl›yor
27. ‹stanbul Kitap Fuar› 1 Kas›m’da bafll›yor.
LORA BAYTAR

5

2007 ‹stanbul Kitap Fuar›’ndan bugüne
Son bir y›l›n kitaplar›ndan bir seçki.

6

Hüzün edebiyat›n›n göçebe kâflifi
2008 Nobel Edebiyat Ödülü J. M. G. Le Clézio’nun. YEL‹Z KIZILARSLAN

editörden
gos için düzenli bir kitap eki haz›rlama fikri, k›sa bir süre önce do¤du. Öncelikle, bu hafta sonu bafllayacak olan ‹stanbul Kitap Fuar›’na dönük, tek say›l›k, özel bir ek haz›rlamay› düflünmüfltük. Bu yönde çal›flmaya bafllad›ktan sonra, kitap ekini düzenli hale getirmeye karar verdik. Agos Kitap/Kirk, her ay›n son haftas›, Agos’la beraber elinizde olacak. *** ‹lk say›m›z›n kapak konusu, William Saroyan. Dört sayfal›k bir dosya ile, “ölüme inanmayan, ölümsüz yazar” Saroyan’›n 100. do¤um y›ldönümünü kutluyoruz. Agos Kitap/Kirk’te, Hrant Dink’i, onun yaflam›n›, düflünce dünyas›n› ve mücadelesini daha yak›ndan tan›mak ve u¤rad›¤› suikast›n perde arkas›n› ö¤renmek isteyenlerin kitapl›klar›nda yer almas› gerekti¤ini düflündü¤ümüz kitaplar› tan›tarak an›yoruz. Etyen Mahçupyan, Hrant Dink’in ilk ve tek kitab› olan, ve onun ölümünden sonra yay›mlanan ‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu üzerine yazd›¤› yaz›yla, onun “vicdana, sa¤duyuya ve sevgiye davetini” anlat›yor. Bu say›da, 1-9 Kas›m tarihleri aras›nda yap›lacak olan ‹stanbul Kitap Fuar›’n› ziyaret edecek olan okurlar›m›z için, Türkiye’de son bir y›l içinde yay›mlanan kitaplardan bir seçki haz›rlad›k. Bundan sonraki say›lar›m›zda da, ay›n önemli buldu¤umuz kitaplar›ndan oluflan listeler yer alacak. ‹lk say›m›zda iki söylefli yay›ml›yoruz. Bercuhi Berberyan, Osmanl›-Ermeni tiyatrosu üzerine çal›flan F›rat Güllü’yle, Türkiye’de tiyatro alan›na iliflkin egemen tarihyaz›m›n›n esgeçti¤i noktalarla ilgili önemli veriler sunan iki yeni kitap üzerine konufltu: Güllü’nün yeni ç›kan kitab› Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar ve ayn› proje çerçevesinde Ermeniceden Türkçeye çevrilen, Sarkis Tütüncüyan’›n (fiarasan) Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çal›flanlar› adl› kitab›. Nazar Büyüm’le yapt›¤›m›z söylefli ise, Türkiye’de edebiyat alan›nda 27 y›ld›r yürüttü¤ü yay›nc›l›k faaliyetiyle sayg›n bir yer edinen, ancak son y›llarda güçlükler yaflayan Adam Yay›nlar›’n›n geçmifli, bugünü ve gelece¤ini konu al›yor. Yazarlar, çevirmenler ve yay›nc›larla yap›lan söylefliler ve yay›nc›l›k dünyas›n›n meselelerinin ele al›nd›¤› yaz›lar, Agos Kitap/Kirk’te her zaman yer alacak. Özellikle yak›n tarihe ve bugüne odaklanan araflt›rma ve inceleme kitaplar›na iliflkin tan›t›m ve de¤erlendirme yaz›lar› da, Agos Kitap/Kirk’in sayfalar›nda s›kl›kla yer bulacak. Ohannes K›l›çda¤› ve Sait Çetino¤lu’nun bu say› için kaleme ald›klar› yaz›lar, Osmanl› ve Türkiye’de gayrimüslim gruplar› ele alan ve güncel tart›flmalar› do¤rudan ilgilendiren iki araflt›rma kitab›n› konu al›yor: Osmanl› Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni (U. Gülsoy) ve Katliamlar, Direnifl, Koruyucular (D. Gaunt). Osmanl› ve Türkiye’de Ermeni edebiyat› ve kitap yay›nc›l›¤›, Agos Kitap/Kirk’te sürekli olarak ele alaca¤›m›z bir alan. Zakarya Mildano¤lu, ‘Dib u Dar’ adl› köflesinde, yak›n dönem Ermeni yaz›l› kültürünün köfle tafllar›n› oluflturan eserlere imza atm›fl olan, fakat bugün Türkiyeli okurlar›n ço¤unlu¤unun aflina olmad›¤› Ermeni yazarlar› ve eserlerini tan›tacak. Garbis Horasanc›yan ise, ‘Türkiye’de Ermeni Edebiyat›’ bafll›¤› alt›nda, Türkiyeli Ermeni yazarlar› ve flairleri, 1940’lardan bugüne uzanan kuflaklar halinde anlatacak. Agos Kitap/Kirk’in ilgi alan›, Türkçe ve Ermenice kitaplarla s›n›rl› de¤il. Sayfalar›m›zda, Türkiye’de konuflulan di¤er dillerin edebiyatlar› ve bu dillerde yay›mlanan çeflitli kitaplar›n yan› s›ra, Bat› dillerinde yay›mlanm›fl ancak Türkçeye çevrilmemifl olan güncel kitaplara dair yaz›lara da yer verece¤iz. *** ‹lk say›m›z›n içeri¤i, Agos Kitap/Kirk’in yay›n çizgisi hakk›nda genel bir fikir verecektir. Ancak, ilk say›y› çok k›sa bir sürede haz›rlamak zorunda kald›k ve iki önemli eksi¤imiz oldu. ‹lki, elbette, Ermenice sayfalar. Önümüzdeki say›dan itibaren, Ermenice yaz›lar›n yer alaca¤› dört sayfam›z olacak. Yani, Agos’un kitap ekinin ad›nda ‘kitap’ ve Ermenicedeki karfl›l›¤› olan ‘kirk’ sözcüklerini yan yana kullanmam›z bofluna de¤il. ‹kincisi ise, çocuklara yönelik bir bölüm. Yine önümüzdeki say›dan itibaren, Agos Kitap/Kirk’in bir sayfas›, çocuk kitaplar›n›n tan›t›m›na ve çocuklar›n kaleme ald›¤› yaz›lara ayr›lacak. Agos Kitap/Kirk, okurlar›n›n katk›lar›yla geliflecek bir yay›n. Elefltirileriniz ve önerileriniz, bizim için yol gösterici olacak.

A

7

‹sveçli tarihçi Gaunt, 1915’i anlat›yor
Katliamlar, direnifl ve koruyucular›.
SA‹T ÇET‹NO⁄LU

8

Türkçede ilk ‹ranl› Ermeni yazar
Zoya Pirzad: Ifl›klar› Ben Söndürürüm

9

‘Türk Tiyatrosu’ tarihyaz›m›nda görmezden gelinenler
F›rat Güllü’yle söylefli.
BERCUH‹ BERBERYAN

10

Hrant’›n daveti
‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu
ETYEN MAHÇUPYAN

11

Hrant Dink kitapl›¤›
Hrant Dink’in yaflam›na ve düflünce dünyas›na yolculuk.

12 - 13 - 14 - 15

DOSYA

‹yi ki do¤dun Willie! Amerika’da Bitlisli bir nar tanesi
16

Aras’tan Saroyan için 100. yafl derlemesi Saroyan’a bir mektup

Saroyan’la sohbet

Türkçede William Saroyan

TÜRK‹YE’DE ERMEN‹ EDEB‹YATI Ermeni fliirinde 1940 kufla¤›
GARB‹S HORASANCIYAN

18 - 19

‘Bedel-i Askeri’den cepheye: Osmanl›’da gayrimüslimlerin askerlik serüveni
Osmanl› Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni
OHANNES KILIÇDA⁄I 22

20

D‹B u DAR Keflfedilmeyi bekleyen Ermeni hazineleri
ZAKARYA M‹LDANO⁄LU

Adam Yay›nlar› 28. y›l›n› kutluyor
Nazar Büyüm’le söylefli.

altug@agos.com.tr

Altu¤ Y›lmaz

‹ M T ‹ Y A Z S A H ‹ B ‹ A G O S Y a y › n c › l › k B a s › m H i z m e t l e r i S A N . v e T ‹ C . L T D . fi T ‹ . A D I N A Rahil Dink KURUCU • Hrant Dink • SORUMLU YAZI ‹fiLER‹ MÜDÜRÜ Aris Nalc› • K‹TAP EK‹ ED‹TÖRÜ Altu¤ Y›lmaz • REKLAM SORUMLUSU Linda Karin Özsu reklam@agos.com.tr • Y Ö N E T ‹ M Y E R ‹ Halaskargazi Caddesi Sebat Apt. No 74 (Eski No 192), Kat 1, Daire 2 Osmanbey 34371 ‹stanbul • Tel: (212) 296 23 64 - 231 56 94 - 219 50 82 Fax: (212) 247 55 19 • H T T P w w w . a g o s . c o m . t r • e - p o s t a : agos@agos.com.tr • B A S K I Star Matbaac›l›k A.fi. ‹nönü Cad. B a s › n e k s p r e s y o l u Star Sok. No:2 ‹kitelli 34303 ‹ST. Tel: (212) 629 08 12 • YAYIN TÜRÜ Ayl›k Yayg›n Süreli Yay›n

Bu y›lki temas› ‘1968 – 40 Y›l Önce, 40 Y›l Sonra’ olan TÜYAP Kitap Fuar› 27. kez kitapseverlerle buluflacak

Taze kitap kokusu yaklafl›yor
B
u y›l 27. kez düzenlenecek olan TÜYAP Kitap Fuar›, 1 Kas›m Cumartesi günü kap›lar›n› açacak. Yaklafl›k 550 yay›nevi ve sivil toplum kuruluflunun kat›ld›¤›, 9 Kas›m Pazar akflam›na kadar sürecek olan fuar kapsam›nda paneller, söylefliler, fliir dinletileri ve çocuk etkinliklerinin de aralar›nda oldu¤u 282 etkinli¤in yan› s›ra, fuar›n bu y›lki ‘onur yazar›’ Füruzan’›n yaflam› ve çal›flmalar›ndan kesitler sunacak bir foto¤raf sergisi de düzenlenecek. Her y›l bir tema etraf›nda flekillenen fuar›n bu y›lki temas› ‘1968 – 40 Y›l Önce, 40 Y›l Sonra’ olarak belirlendi. Bu kapsamda, 68 Hareketi’nin önemli aktivistlerinden yazar Tar›k Ali de fuar›n konuklar› aras›nda yer alacak. 2 Kas›m Pazar günü ‘Avrupa’da 68 Hareketi’ konulu panele konuflmac› olarak kat›lacak olan yazar, fuarda okurlar›yla bir araya gelecek. Londra’da yaflayan Tar›k Ali, tarihçi kimli¤inin yan› s›ra New Left Review dergisinin editörlü¤ünü de yürütüyor. Bu y›l›n temas› çerçevesinde, Amerikal› gazeteci-yazar Mark Kurlansky de ‹stanbul Kitap Fuar›’n›n konu¤u olacak. Kurlansky, 1 Kas›m Cumartesi günü ‘68 Hareketi: Dünyay› Sarsan Y›l’ bafll›kl› panelde okurlar›yla buluflacak. Fuar kapsam›nda düzenlenecek etkinliklerle, 68 Hareketi’nin ruhu, dönemin edebiyat, sinema, sanat ve kültür hayat›na olan katk›lar› ve bugüne yans›malar› ele al›nacak. Arapça yazan ve Filistin-‹srail bar›fl›nda çok etkin bir rol oynayan Dürzi kökenli Filistinli flairler Moaen Shalabia, Naim Aradiy, Agi Mishol, Hava Pimhas Cohen, Mageed Asakly; Almanya’dan Thomas Brüssig, Thomas Glavinic ve Avusturya’dan Dimitre Dinev; Romanya’dan Nicolae Breban, Aura Christi ve ‹ngiltere’den çocuk kitab› yazar› Ian Beck de, fuar›n bu y›lki konuklar› aras›nda yer al›yor. 27. ‹stanbul Kitap Fuar› bu sene ilk kez Rusya ve Venezüella’dan yay›nc›lar ve Yay›nc›lar Birli¤i temsilcilerini a¤›rlayacak. Ermenistan Yay›nc›lar Birli¤i de, dördüncü kez, konuklar aras›nda yer alacak. Fuar›n di¤er kat›l›mc›lar› aras›nda Amerika Birleflik Devletleri, Almanya, Avusturya, Çek Cumhuriyeti, Hindistan, ‹talya, ‹ngiltere, ‹spanya, ‹sveç, ‹ran, Kosova, Küba, Letonya, Makedonya, Polonya, Romanya ve Yunanistan’dan yay›nevleri bulunuyor. Fuara ilk kez kat›lacak olan Agos gazetesi, Uluslararas› Hrant Dink Vakf›’n›n stand›nda (4. Salon, 203) okurlarla buluflacak. 27. ‹stanbul Kitap Fuar›, 1-8 Kas›m aras›nda her gün 11.00-20.00 saatleri aras›nda, kapan›fl günü olan 9 Kas›m’da ise 11.00-19.00 saatleri aras›nda ziyaret edilebilir. Fuar alan›na Taksim ve Bak›rköy’ün yan› s›ra, üniversitelerin girifllerinden hareket edecek olan TÜYAP otobüsleriyle ulafl›m sa¤lanacak. Ayr›ca, fuar süresince, ‹ETT otobüsleriyle de fuar alan›na ulaflmak mümkün olacak. Ayr›nt›l› bilgi www.istanbulkitapfuari.com adresinden al›nabilir.
KARADEN‹Z SALONU Saat: 16.30-17.45 Panel: ‘60’l›-70’li Y›llar›n Siyasal, Kültürel Ortam›na Müzik Üzerinden Bak›fl’ Yöneten: ‹lkem Balseçen Konuflmac›lar: Burcu Y›ld›z, Taner Öngür, Murat Meriç Düzenleyen: BGST 7 KASIM CUMA INTEREXPO SALONU Saat: 16.00-17.00 Söylefli: ‘‹stanbul: Dünü ve Bugünü’ Konuflmac›: Philip Mansel, Murat Belge Düzenleyen: Everest Yay›nlar› MARMARA SALONU Saat: 17.15-18.30 Söylefli: ‘Milliyetçilik, Medya ve Demokrasi’ Konuflmac›lar: Esra Arsan, Esra Ercan Bilgiç, Fatih Polat, Ahmet Tulgar Düzenleyen: Evrensel Bas›m Yay›n KARADEN‹Z SALONU Saat: 12.00-12.45 Okuma: ‘Gençler Karin Karakafll› ile Bulufluyor’ Konuflmac›: Karin Karakafll› Düzenleyen: Gün›fl›¤› Kitapl›¤› Saat: 16.00-17.00 Söylefli: ‘Söyleyecek Sözü Kalanlar’ Konuflmac›lar: Etyen Mahçupyan, Mehmet Altan, Ferhat Kentel, Leyla ‹pekçi Düzenleyen: Hayy Kitap Saat: 18.30-19.30 Dinleti: ‘45’lik fiark›lar Konseri’ Düzenleyen: 45’lik fiark›lar/Bo¤aziçi Gösteri Sanatlar› Toplulu¤u Yay›nlar› 8 KASIM CUMARTES‹ INTEREXPO SALONU Saat: 13.15-14.15 Söylefli: ‘‹nsan ve Devlet’ Konuflmac›: Osman Pamuko¤lu Düzenleyen: ‹nk›lap Kitabevi Saat: 15.45-16.45 Panel: ‘Çokkültürlülük, Kimlik, E¤itim ve Toplumsal Gerilim’ Yöneten: Tevfik Tafl Konuflmac›lar: Y›lmaz Onay, Ali Balk›z, Karin Karakafll›, Nebil Reyhani Düzenleyen: Türkiye Yazarlar Sendikas› HEYBEL‹ADA SALONU Saat: 17.00-18.00 Söylefli: ‘Türkiye Dilleri ve Edebiyat’ Konuflmac›lar: Jaklin Çelik, Fahrettin Çilo¤lu, fieyhmus Diken, Aysu Erden, Metin F›nd›kç›, Mario Levi Düzenleyen: PEN 9 KASIM PAZAR HEYBEL‹ADA SALONU Saat: 15.45-16.45 Söylefli: ‘Ötekilere Ne Oldu?’ Konuflmac›: Haluk fiahin Düzenleyen: Say Yay›nlar› KINALIADA SALONU Saat: 15.45-16.45 Panel: ‘68’in Kad›nlar› 68’i Anlat›yor’ Konuflmac›lar: Fatmagül Berktay, Jülide Aral, ‹nci Beflp›nar Düzenleyen: ‹stanbul Üniversitesi Kad›n Araflt›rmalar› Merkezi

2007 ‹stanbul Kitap Fuar›’ndan bugüne
1-9 Kas›m tarihleri aras›nda yap›lacak olan ‹stanbul Kitap Fuar›’n› ziyaret edecek olan okurlar için, Türkiye’de son bir y›l içinde yay›mlanan kitaplardan bir seçki haz›rlad›k. Listede, a¤›rl›¤›, roman, öykü ve an› kitaplar› ile, tarih, sosyoloji, güncel siyaset gibi disiplinlerde yap›lm›fl, özellikle Ermeniler ve Türkiye’deki di¤er halklara iliflkin araflt›rma ve inceleme çal›flmalar› oluflturuyor. fiüphesiz, “okunacaklar” listesi çok daha uzun; bu, yaln›zca ufak bir seçki…
Modern Ortado¤u Tarihi (tarih) William L. Cleveland çev. Mehmet Harmanc› Agora Kitapl›¤›, Haziran 2008, 656 s., 35 YTL * Hepimiz Hrant Dink’iz (foto¤raf) Agos Yay›nlar›, Ocak 2008, 240 s., 40 YTL * Rüzgar Ekenler (roman) Hakan Yel Alt›n Kitaplar, Ekim 2008, 17 YTL * Amerika’dan Bitlis’e William Saroyan (inceleme) derleme Aras Yay›nc›l›k, Kas›m 2008, 256 s. * Baba ve O¤ul Ad›na (roman) Vahe Berberian Aras Yay›nc›l›k, Kas›m 2007, 168 s., 13 YTL * 19 Ocak Öncesine Dönmek ‹stiyorum (karikatür) Aret G›c›r Aras Yay›nc›l›k, Ocak 2008, 80 s., ücretsiz * Aflç›n›n Kitab› (yemek, an›) Bo¤os Piranyan çev. Takuhi Tovmasyan Aras Yay›nc›l›k, Temmuz 2008, 192 s, 22 YTL * Ifl›klar› Ben Söndürürüm (roman) Zoya Pirzad çev. Emrullah Yakut Aras Yay›nc›l›k, Kas›m 2008, 328 s. * Diaspora Mekanlar›: Kürt Kimlikleri, Öteki Olma Deneyimleri ve Aidiyet Politikalar› (sosyoloji) Minoo Alinia çev. Fahriye Adsay Avesta Yay›nlar›, Kas›m 2007, 360 s., 20 YTL * Türkiye’nin Modern Tarihi (tarih) Hamit Bozarslan çev. Heval Bucak Avesta Yay›nlar›, Nisan 2008, 160 s., 10 YTL * Kürt Kimli¤i ve Kültürü (antropoloji, sosyoloji) der. Philip G. Kreyenbroek, Christine Allison çev. Ümit Aydo¤mufl Avesta Yay›nlar›, 2008, 264 s., 17 YTL * Ermeni Soyk›r›m› Tarihi: Balkanlardan Anadolu ve Kafkasya’ya Etnik Çat›flma (tarih) Vahakn N. Dadrian çev. Ali Çak›ro¤lu Belge Yay›nlar›, May›s 2008, 663 s., 35 YTL * 19. Yüzy›lda Mardin Süryanileri (tarih) ‹brahim Özcoflar Beyan Yay›nlar›, May›s 2008, 480 s., 16 YTL * Kardefl Türküler: 15 Y›l›n Öyküsü (müzik) der. A. Akkaya, F. Çelik, D. Özer, Ü. Uncu BGST Yay›nlar›, Temmuz 2008, 409 s., 45 YTL * Kültür ve Siyasette Feminist Yaklafl›mlar 2006-2007 Seçkisi (Derya Demirler özel say›s› ) (toplumsal cinsiyet çal›flmalar›) der. D. Demirler, F. Dinçer, Ö. Aslan BGST Yay›nlar›, Nisan 2008, 275 s., 15 YTL * Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar Cemiyeti (tiyatro tarihi) F›rat Güllü BGST Yay›nlar›, Kas›m 2008, 202 s. * Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çal›flanlar› (tiyatro tarihi) fiarasan (Sarkis Tütüncüyan) çev. Bo¤os Çalg›c›o¤lu BGST Yay›nlar›, Kas›m 2008, 216 s. * Göçler Ça¤›: Modern Dünyada Uluslararas› Göç Hareketleri (göç çal›flmalar›) Stephen Castles, Mark J. Miller çev. Bülent U¤ur, ‹brahim Akbulut Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›, fiubat 2008, 482 s., 25 YTL * 21. Yüzy›lda Milliyetçilik (siyaset felsefesi) der. Umut Özk›r›ml› Bilgi Üniversitesi Yay›nlar›, May›s 2008, 183 s, 12 YTL kas›m 2008 Bir Zamanlar Ermeniler Vard› (tarih, sosyoloji) kolektif Birikim Yay›nlar›, Ocak 2008, 261 s., 16 YTL * Ergenekon’a Gelmeden: Türkiye’de Devlet Zihniyeti (siyaset) Ahmet ‹nsel, Ümit K›vanç Birikim Yay›nlar›, A¤ustos 2008, 122 s, 7 YTL * Yadigâr-› Hürriyet (kartpostal, foto¤raf) der. Osman Köker Birzamanlar Yay›nc›l›k, A¤ustos 2008, 228 s., 75 YTL * Sivas 1877 (tarih) Bo¤os Natanyan ed. Arsen Yarman çev. Sirvart Malhasyan Birzamanlar Yay›nc›l›k, Ocak 2008, 560 s., 50 YTL * Hayatta Kalanlar: Gerçek Bir Hayat Hikâyesi (an›, biyografi) Kemal Yalç›n Birzamanlar Yay›nc›l›k, Ocak 2008, 340 s., 24 YTL * Türkiye’nin Kutsal Mekanlar›: Anadolu Topra¤›nda ‹nanç Yollar› (gezi) Boyut Yay›n Grubu, 2008, 204 s., 24,90 YTL * Serkis Bu Topraklar› Sevmiflti (an›, biyografi) Faruk Bildirici Do¤an Kitap, Ekim 2008, 168 s., 10 YTL * Kapana S›k›flanlara: Kürt Sorunu San›ld›¤› ve Gösterildi¤i Kadar Zor mu? (siyaset) Tarhan Erdem Do¤an Kitap, Eylül 2008, 150 s., 9 YTL * Anlatmasam Olmazd› - Genifl Toplumda Yahudi Olmak: Türk Musevi Cemaati Onursal Baflkan› Bensiyon Pinto (an›, biyografi) der. Tülay Gürler Do¤an Kitap, Eylül 2008, 368 s., 18 YTL * Resmigeçit (roman) fiebnem ‹fligüzel Do¤an Kitap, Eylül 2008, 633 s., 28 YTL * A¤r›’n›n Derinli¤i (siyaset) Ece Temelkuran Everest Yay›nlar›, May›s 2008, 322 s., 14 YTL * Gâvur Mahallesi: Kalanlar – Gelenler (foto¤raf) Müjgan Arpat Evrensel Bas›m Yay›n, May›s 2008, 152 s., 40 YTL * Sen ve Ben (deneme) Aret Vartanyan Goa Bas›m Yay›n, Ekim 2008, 232 s., 12 YTL * ‹stanbul, Seni Hiç Terk Etmedim ki… (roman) Tolya Filiz Gözlem Gazetecilik, Nisan 2008, 566 s., 10 YTL * Türkiye Sinagoglar› 1. Cilt: ‹stanbul Sinagoglar›, 2. Cilt: Trakya ve Anadolu Sinagoglar› (foto¤raf, araflt›rma) Naim Güleryüz Gözlem Gazetecilik, 2008, 209+133 s., 250 YTL * Ahçik: Ermeni Tehcirinde Bir Aflk Öyküsü (roman) Yücel Çakmakl› Hayat Yay›nlar›, Aral›k 2007, 280 s., 13 YTL * Henüz Özgür Olmad›k: Bafl› Aç›k, Kalbi K›r›k Hikâyeler (siyaset) N. Akbulut, H. Kaplan, H. Y›lmaz Hayykitap, Haziran 2008, 160 s., 9 YTL * Ferhat Kentel – Ehlileflmemek, Düzleflmemek, Direnmek (nehir söylefli) Esra Elmas Hayykitap, fiubat 2008, 208 s., 11 YTL * ‘Ermeni Meselesi Hallolunmufltur’: Osmanl› Belgelerine Göre Savafl Y›llar›nda Ermenilere Yönelik Politikalar (tarih) Taner Akçam ‹letiflim Yay›nlar›, Ocak 2008, 339 s., 19,50 YTL Modern Türkiye’nin fiifresi: ‹ttihat ve Terakki’nin Etnisite Mühendisli¤i: 1913-1918 (tarih) Fuat Dündar ‹letiflim Yay›nlar›, Temmuz 2008, 563 s., 28 YTL * Türklü¤e ‹htida: 1870-1939 ‹sviçre’sinde Yeni Türkiye’nin Öncüleri (tarih) Hans-Lukas Kieser çev. Atilla Dirim ‹letiflim Yay›nlar›, May›s 2008, 290 s., 17,50 YTL * Türkiye’yi Anlamak: Zihniyet, De¤iflim ve Kriz (siyaset) Etyen Mahçupyan ‹letiflim Yay›nlar›, May›s 2008, 331 s., 19 YTL * Bat›’y› Anlamak: Zihniyet, De¤iflim ve Kriz (siyaset) Etyen Mahçupyan ‹letiflim Yay›nlar›, Ocak 2008, 288 s., 17,50 YTL * Küçük Türkiye Tarihi (tarih) Christoph K. Neumann, Klaus Kreiser çev. Yunus Emre Gürbüz ‹letiflim Yay›nlar›, A¤ustos 2008, 422 s., 24 YTL * ‹zmir 1830-1930: Unutulmufl Bir Kent mi? Bir Osmanl› Liman›ndan Hat›ralar (tarih) der. Marie-Carmen Smyrnelis çev. Ifl›k Ergüden ‹letiflim Yay›nlar›, A¤ustos 2008, 236 s., 16,50 YTL * Giovanni Scognamillo Kitab›: Bir Levanten fiövalye (an›, biyografi) Emel Armutçu ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›, A¤ustos 2008, 400 s., 16 YTL * Efsane Papyon: Arman Manukyan Kitab› (nehir söylefli) Nuran Çakmakç› ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›, Kas›m 2008, 368 s., 18 YTL * Anadolu’da Osmanl› Reformu ve Tar›m (1876-1908) (iktisat tarihi) Donald Quataert çev. Nilay Ö. Gündo¤an, Azat Z. Gündo¤an ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›, Mart 2008, 16 YTL * Sen û Ben (an›) Muhsin K›z›lkaya ‹thaki Yay›nlar›, Eylül 2008, 499 s., 19 YTL * Avrupa’n›n Vatans›zlar›: Çingeneler (sosyoloji) Ali Aray›c› Kalkedon Yay›nevi, A¤ustos 2008, 375 s., 24 YTL * Ah vre Sevda (roman) Osman Necmi Gürmen Kanat Yay›nc›l›k, Nisan 2008, 185 s., 9 YTL * Anadolu’nun Evlatlar›: Yüz Y›l›n Tan›klar› (an›, biyografi) Kemal Yalç›n Kendi yay›n›, May›s 2008, Köln * Yanl›fl Cumhuriyet: Atatürk ve Kemalizm Üzerine 51 Soru (tarih, siyaset) Sevan Niflanyan K›rm›z› Yay›nlar›, Haziran 2008, 438 s., 21 YTL * 1934 Trakya Olaylar› (tarih) R›fat N. Bali Kitabevi Yay›nlar›, Nisan 2008, 526 s., 30 YTL * Az›nl›k Haklar› ve Türkiye (hukuk, inceleme) Ülkü Bilgin Kitap Yay›nlar›, fiubat 2008, 227 s., 15 YTL * Seni Unutursam ‹stanbul… (flehir tarihi, ‹stanbul) Nora fieni çev. Saadet Özen, fiirin Tekeli Kitap Yay›nlar›, fiubat 2008, 215 s., 15 YTL * Cinsiyet Belas›: Feminizm ve Kimli¤in Altüst Edilmesi (toplumsal cinsiyet çal›flmalar›) Judith Butler çev. Baflak Ertür Metis Yay›nlar›, Haziran 2008, 246 s., 15,50 YTL Vatandafll›¤›n Dönüflümü: Üyelikten Haklara (vatandafll›k çal›flmalar›) der. Ayfle Kad›o¤lu çev. Can Cemgil Metis Yay›nlar›, Nisan 2008, 272 s., 16 YTL * Çemberin ‹çindeki ‹nan›fl: Yezidilik (sosyoloji, antropoloji) Tan›l Yaflar Nokta Yay›nlar›, fiubat 2008, 238 s., 12 YTL Geçmiflin Mus›ki Miras›na Bak›fllar (müzik) Bülent Aksoy Pan Yay›nc›l›k, Temmuz 2008, 288 s., 16 YTL * Ararat Yolculu¤u (roman) Micheal J. Arlen çev. Bahar Öcal Pencere Yay›nlar›, May›s 2008, 211 s., 13 YTL * Zabel (roman) Nancy Krikoryan çev. Deniz Bar›fl Atay Pencere Yay›nlar›, Nisan 2008, 168 s., 10 YTL * Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve Ermeni Soyk›r›m› (tarih) Recep Marafll› Pêrî Yay›nlar›, Ekim 2008, 544 s., 35 YTL * Biz Ermeniler ve Türkler (tarih) fiahan Natalie çev. Nihal Aktan Pêrî Yay›nc›l›k, Haziran 2008, 208 s., 15 YTL * Kenya’dan ‹stanbul’a Kölek›y›s› (an›, inceleme) Mustafa Olpak Punto Yay›nlar›, Nisan 2008, 224 s., 16 YTL * Halkidona’dan Kad›köy’e: Körler Ülkesinin Hikâyesi (flehir tarihi, ‹stanbul) Orhan Türker Sel Yay›nc›l›k, Eylül 2008, 100 s., 14 YTL * Tafllar›n A¤›t›: Asdvadzadzin’in Katli (roman) ‹rfan Palal› Su Yay›nlar›, Ocak 2008, 192 s., 13,50 YTL * Sokaktan Parlamentoya: Özgürlükçü Siyaset ‹çin Notlar (siyaset) Ufuk Uras Su Yay›nlar›, Ekim 2008, 288 s., 15 YTL * Yeryüzünün Yabanc›lar› Çingeneler (sosyoloji) der. Suat Koluk›r›k Simurg Yay›nlar›, Mart 2008, 127 s., 8 YTL * Türkiye - Ermenistan ‹liflkileri: Bir K›s›r Döngü (siyaset) Aybars Görgülü TESEV Yay›nlar›, May›s 2008, 50 s. * Milliyetçilik ve Türkiye - AB ‹liflkileri (siyaset) Umut Özk›r›ml› TESEV Yay›nlar›, Ocak 2008, 135 s. * ‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu (tarih, siyaset) Hrant Dink Uluslararas› Hrant Dink Vakf› Yay›nlar›, Temmuz 2008, 116 s., 8 YTL * Kent, Cemaat, Etnisite: Adana ve Adana Nusayrileri Örne¤inde Kamusall›k (sosyoloji) ‹nan Keser Ütopya Yay›nevi, 2008, 293 s., 12 YTL * Osmanl› Ordusunda Dört Y›l (1915-1919) (an›, tarih) Rafael de Nogales çev. Vedii ‹lmen Yaba Yay›nlar›, fiubat 2008, 304 s., 18 YTL * Aflkale Yolcusu Kalmas›n (roman) Ahmet Aziz Yalç›n Yay›nlar›, Ekim 2008, 224 s., 10 YTL AGOS kitap

PANELLER
1 KASIM CUMARTES‹ HEYBEL‹ADA SALONU Saat: 15.30-16.30 Söylefli: ‘Yemek Kitaplar› Bugün Bize Ne Anlat›yor?’ Konuflmac›lar: Zafer Yenal, Nazan Maksudyan, Takuhi Tovmasyan Düzenleyen: Aras Yay›nc›l›k KINALIADA SALONU Saat: 16.45-17.45 Söylefli: ‘Türkiye ve Sorunlar›’ Konuflmac›lar: Eflber Ya¤murdereli, Erdo¤an Ayd›n Düzenleyen: K›rm›z› Yay›nlar› 2 KASIM PAZAR INTEREXPO SALONU Saat: 16.00-17.00 Söylefli: ‘A¤r›’n›n Derinli¤inin Ard›ndan’ Konuflmac›: Ece Temelkuran Düzenleyen: Everest Yay›nlar› Saat: 19.20-20.00 Kardefl Türküler Dinletisi Düzenleyen: BGST HEYBEL‹ADA SALONU Saat: 12.00-13.00 Söylefli: ‘2010’un ‹stanbul’u – 1’ Konuflmac›lar: Suay Aksoy, Beral Madra, Garo Mafyan, Gürhan Ertür Düzenleyen: ‹stanbul 2010 Avrupa Kültür Baflkenti Ajans› 3 KASIM PAZARTES‹ KARADEN‹Z SALONU Saat: 15.30-17.00 Panel: ‘1968 Öncesi ve Sonras›nda Tiyatro’ Yöneten: Hasan Anamur Konuflmac›lar: Y›ld›z Kenter, Betlan Algan, Erol Keskin, Atila Alpöge Düzenleyen: Uluslararas› Tiyatro Elefltirmenleri Birli¤i 4 KASIM SALI BÜYÜKADA SALONU Saat: 18.30-19.30 Söylefli: ‘Felsefi Aç›dan Küreselleflme ve ‹nsan Haklar›’ Konuflmac›: Ferzan Durul Düzenleyen: Papatya Yay›nc›l›k HEYBEL‹ADA SALONU Saat: 14.45-15.45 Söylefli: ‘Bir Baflkald›r›n›n Anatomisi yahut 68 Anaforunun Bugününe’ Konuflmac›lar: Osman Koca, Metin Ünlü, Fehmi Yakut, Ümit Aksoy Düzenleyen: Beyan Yay›nlar›

‹MZA GÜNLER‹
M›g›rdiç Margosyan, 1 Kas›m Cumartesi, 2 Kas›m Pazar ve 4 Kas›m Sal› günleri, 14.00-18.00 saatleri aras›nda Aras Yay›nc›l›k stand› (3. Salon, 606 C). Takuhi Tovmasyan, 1 Kas›m Cumartesi, 2 Kas›m Pazar, 7 Kas›m Cuma, 8 Kas›m Cumartesi ve 9 Kas›m Pazar günleri, 14.0018.00 saatleri aras›nda Aras Yay›nc›l›k stand›. Karin Karakafll›, 7 Kas›m Cuma günü, 13.00-15.00 saatleri aras›nda Gün›fl›¤› Kitapl›¤› stand› (3. Salon, 106 A). Elif fiafak, 9 Kas›m Pazar günü 16.00-17.00 saatleri aras›nda Do¤an Kitap stand› (3. Salon, 404). Erdal Do¤an, 7 Kas›m Cuma 15.30-17.00 saatleri aras›nda Güncel Yay›nc›l›k stand› (3. Salon 307B). Celal Bafllang›ç, 8 Kas›m Cumartesi 15.00-17.00, 19.00-20.00 saatleri aras›nda 78’liler giriflimi stand›.

Fuar›n onur yazar› Füruzan
T
ÜYAP Tüm Fuarc›l›k Yap›m A.fi. ve Türkiye Yay›nc›lar Birli¤i taraf›ndan, Beylikdüzü’ndeki TÜYAP Fuar ve Kongre Merkezi’nde gerçeklefltirilecek olan 27. ‹stanbul Kitap Fuar›’n›n onur yazar› Füruzan. ‹lk kitab› Paras›z Yat›l›’yla 1972 Sait Faik Hikâye Arma¤an›’n› kazanan yazar, ilk eserlerinde, kötü yola düflmüfl kad›n ve k›zlar›n, çöken burjuva ailelerinin, yoksulluk ve yaln›zl›kla bo¤uflan kad›n ve çocuklar›n, yeni ortamlarda bunalan ve yurt özlemi çeken göçmenlerin dramlar›na sevecenlikle yaklaflt›. Kiflileri derinlemesine inceledi ve anlat›m›n› ayr›nt›larla besledi. Füruzan, 12 Mart dönemini anlatt›¤› ilk roman› K›rk Yedi’liler ile 1975 Türk Dil Kurumu Roman Ödülü’nü kazand›. Daha sonra, bir sanatç›lar program›yla 1975’te Bat› Berlin’e ça¤r›ld› ve orada bir y›l kalarak iflçilerle ve sanatç›larla röportajlar yapt›. Öyküleri Frans›zca, ‹spanyolca, Farsça, ‹talyanca, Japonca, ‹ngilizce, Rusça, Bulgarca, Boflnakça gibi birçok dile çevrildi. 2007’de Dil Derne¤i’nin düzenledi¤i Dil Bayram›’nda ve Antalya Öykü Günleri’nde, 2008’de 7. ‹zmir Öykü Günleri’nde onur ödülleri ald›. 1988-1990 y›llar› aras›nda çekti¤i ‘Benim Sinemalar›m’ adl› film, 1990’da Cannes Film

Festivali’nin ‘Elefltirmenlerin 7 Günü” ve ‘Alt›n Kamera’ dallar›ndan ça¤r› alarak 158 film aras›ndan seçilen 8 filmden biri olarak gösterime girdi. 1991’de Uluslararas› ‹ran Fecr Film Festivali’nde, Uluslararas› Jüri’den En ‹yi ‹lk Film Jüri Özel Ödülü’nü kazand›. 1991’de Tokyo Uluslararas› Film Festivali’nde seçilen ‘En ‹yi On Asya Filmi’ aras›nda yer ald›. 1994’te, Bosna-Hersek, Yunanistan ve Bulgaristan gezilerini Balkan Yolcusu adl› kitab›nda toplad›. Oyunlaflt›rd›¤› Sevda Dolu Bir Yaz, Ankara Devlet Tiyatrolar›’nda yaklafl›k 200 kez sahnelendi (2000-2005).

5 KASIM ÇARfiAMBA BÜYÜKADA SALONU Saat: 12.00-12.45 Panel: ‘fieyh Bedrettin’den Sivas K›y›m›na Sanatç› Tradejisi’ Yöneten: Tamer Erol Konuflmac›: Vecihi Timuro¤lu Düzenleyen: Kritik Kitaplar Yay›nevi 6 KASIM PERfiEMBE INTEREXPO SALONU Saat: 12.00-13.30 Söylefli: ‘Bas›n Özgürlü¤ü, TMY 301 ve Tutuklu Gazeteciler’ Konuflmac›lar: Rag›p Zarakolu, Sebahat Tuncel, Gülseren Yoleri, Necati Abay Düzenleyen: Ceylan Yay›nlar›

AGOS kitap

4

kas›m 2008

5

SARKİS PAÇACI

Jean-Marie Gustave Le Clézio

Hüzün edebiyat›n›n göçebe kâflifi
YEL‹Z KIZILARSLAN

‹sveçli tarihçi Gaunt, 1915’i anlat›yor
SA‹T ÇET‹NO⁄LU
Halil Pafla, Konsolos Yard›mc›s› ve Teflkilat-› Mahsusa çeteleri komutan› (Hitler’in 1933 y›l›ndaki ünlü Münih Birahane ayaklanmas› s›ras›nda yaflam›n› yitiren) Scheubner-Richter, Teflkilat-› Mahsusa’n›n efsane komutan› Ömer Naci, Kaz›m (Karabekir), Venezüellal› paral› asker Nogales, Meclis-i Mebusan’dan ve Malta’dan geçmifl Zülfü (Ti¤rel) ve Feyzi (Pirinççio¤lu) Beyler, Feyzi’nin kuzeni S›dk› Efendi, Bitlisli Nuri, El-Hamsin müfrezelerinin komutan› ve Kuvay› Milliyecilerden milis komutan› Cemilpaflazade Mustafa… Kitap, savafl döneminde, Osmanl› topraklar› içinde bulunan Kuzey Mezopotamya’daki ve Osmanl›lar›n iflgal etti¤i ‹ran Azerbaycan›’ndaki (Güney Azerbaycan - Hoy, Salamas, Urmiye, Tebriz) H›ristiyanlara yönelik katliamlar› ve kötü muameleleri ve bu eylemler s›ras›nda bölgede H›ristiyanlarla birlikte yaflayan Kürtlerin tav›rlar›n›, arfliv belgeleri, günlükler ve sözlü tarih anlat›mlar›n› karfl›laflt›rarak gözler önüne seriyor. Yenilgi ile ç›kt›¤› I. Dünya Savafl›’nda, emperyal özlemleri canlanan ‹ttihat ve Terakki, iflgal etti¤i bölgelerde H›ristiyanlara yönelik ölümcül planlar›n› uygulamakta tereddüt etmemifltir. Bu katliamlar›n bafl aktörleri, Enver’in akrabalar› Halil Pafla ve Cevdet Bey’dir. Gaunt, bu son derece titiz çal›flmas›nda, 1915 Felaketi’nin ve flimdiye kadar üzerinde durulmam›fl olan Kadim H›ristiyan topluluklar›n›n (Süryani, Keldani, Nasturi) bu co¤rafyadan silinmesinin belgelerini ortaya koyarken, bölgede yaflanm›fl olan insanl›k dram›na dikkat çekiyor. Kitapta, 1915 Felaketi’nin aktörleri olan Osmanl› görevlileri ve onlarla iflbirli¤i yapan Kürt afliretleri kadar, k›r›mlara kat›lmayan Osmanl› görevlileri ve di¤er Kürt afliretleri de, titiz bir incelemeyle belirleniyor. Bölgedeki katliamlar›n organizasyonuna yard›m eden, katliamc›lar› teflvik eden din görevlilerinin yan› s›ra, H›ristiyan toplumunu korumaya çal›flan fieyh Fethullah gibi az say›daki dini önderlere de iflaret ediliyor. 1915 olaylar›nda aktif rol alan baz› afliretlerin, bugün korucu afliretleri olarak ortaya ç›kmalar› ve bugün de suçlara bulaflmalar›n›n, bir gelene¤in devam› oldu¤unu ifade edebiliriz. ‹ncelemede, Kürtlerin 1915 olaylar›nda oynad›¤› role iliflkin önemli bilgilere de yer veriliyor. Gaunt, Bedirhanilerin damad› olan Dr. Reflit’in örgütledi¤i, ellifler kiflilik müfrezelerden oluflan, ac›mas›zl›¤›yla ünlü ölüm mangalar›n›n Kürt afliretlerinden derlendi¤ine dikkat çekiyor. Yazar, çok say›da Kürt’ün –kimi Hamidiye ve afliret alaylar› örgütlenmesindeki görevlerinden, kimi dini yobazl›ktan ve cehaletten, kimi açgözlülükten, kimi de suçlar›n›n affedilmesi karfl›l›¤›nda– bu k›y›mda suç ortakl›¤› yapt›¤›n›, bir k›s›m Kürtlerin paras›z iflgücü ve ‘harem’leri için H›ristiyan kad›nlar›n ve çocuklar›n hayat›n› kurDavid Gaunt Katliamlar, Direnifl, Koruyucular: I. Dünya Savafl›’nda Do¤u Anadolu’da Müslüman-H›ristiyan ‹liflkileri ‹ngilizceden çeviren: Ali Çak›ro¤lu Belge Yay›nlar›, Ekim 2007, 699 s.

2

008 Nobel Edebiyat Ödülü’nün sahibi J. M. G. Le Clézio, modern dünyan›n insanlar› kuflatan kaotik düzenini hüzünlü imgeleriyle edebiyat›na yans›tarak günümüzün politik k›s›rl›¤›n› k›ran bir göçebe olarak an›l›yor. Sömürge kökenli Le Clézio, kozmopolit bir yaflam› öne ç›karan diliyle modern dünyaya umut vaat ediyor. Avrupa’n›n d›fl›nda geçen yaflam›nda tan›d›¤› di¤er kültürleri edebiyat›na aktaran Le Clézio, ‘zor bir yazar’ olarak tan›mlansa da, ‘Bat›’n›n geride kalanlar›’n› fliirsel, maceraperest ve esrik anlat›m›yla tüm dünyaya ulaflt›rd›. 1940’ta, Fransa’n›n Hint Okyanusu’ndaki eski sömürgelerinden olan Mauriutius’tan Britanya’ya göçen doktor bir baba ile Frans›z bir annenin o¤lu olarak Nice’te do¤an yazar, II. Dünya Savafl› boyunca Nijerya’da yaflar. Fransa’da edebiyat okuyan ve 1963’te Fransa’da Renaudot Ödülü’nü alan Le Clézio, ‘uygarl›k krall›¤›n›n yeryüzü cehenneminin ötesindeki insanl›¤›n kâflifi’ olarak adland›r›l›r. Bir süre ABD’de ö¤retmenlik yapar. 1967’de asker olarak gönderildi¤i Tayland’da çocuklar›n seks iflçisi olarak kullan›lmas›n› protesto etti¤i için Meksika’ya gönderilir. 1974’e kadar Panama’da kal›r; ard›ndan Fransa’ya dönüp akademik çal›flmalar›na devam eder. 1975’te evlenir, iki çocu¤u olur. 1990’da eflinden ayr›l›r. Yaflam›n› Nice, Mauriutius ve New Mexico aras›nda sürdüren yazar›n eserleri ‹ngilizceye de çevrilir ve büyük be¤eni toplar. Dünyan›n çeflitli yerlerindeki üniversitelerde Frans›z dili ve edebiyat› dersleri veren yazar, bu y›l Seul’deki Ewha Kad›nlar Üniversite’sinin konuk ö¤retim üyesi. Yazmaya 17 yafl›nda bafllayan Le Clézio’nun ilk kitab›, deniz üstüne bir çal›flma. Roman›n yan› s›ra k›sa öyküler, denemeler ve çocuk kitaplar› da bulunan yazar›n 40’a yak›n kitab› var. Frans›z edebiyat›nda ilgi görmesini sa¤layan ilk eseri, 1963’te yay›mlanan ve ödül alan Sorgulama Le Procés-verbal adl› roman›. 1975’e kadar delilik, dil ve yaz› üçgeninde deneysel çal›flmalar yapan yazar, ça¤dafl› Georges Perec’le k›yaslan›r. Romanlar›nda çocukluk, yetiflkinlik ve seyahat temalar› öne ç›kar. 80’lerde, Türkçeye Çöl ad›yla çevrilen Désert roman›yla Frans›z Akademisi’nin büyük ödülünü al›r.

Ü

J. M. G. Le Clézio niden yorumlayarak, edebiyat›, realizm ve büyülü gerçekçilikle harmanlay›p yeni bir form yarat›r. Kolonyalizm ile psikanaliz aras›ndaki iliflkiyi, kad›n kahramanlar› öne ç›kararak tersyüz eden Le Clézio, sömürgecilik dönemi ve II. Dünya Savafl›’n›n Kuzey Afrika’da yaratt›¤› tahribat›n izlerinin hâlâ silinmedi¤ini, yaflam için mücadele eden genç karakterlerinin yolculuk öyküleriyle dile getirir. Aflk› ve cinselli¤i, kolonyal ba¤lamda ac›, arzu ve fliddette ifadesini bulan ‘tecavüz’ metaforuyla, dilin sembolik ve semantik formlar›n›, retorik ve üst kurmaca aras›ndaki gidifl gelifllerle bozarak anlatan yazar, toplumun d›fl›nda kalan kahramanlar›n›n kendini arad›¤› destans› büyüme anlat›lar›n› kaleme al›r. Bu anlat›lardan biri de 1991’de Frans›zca yay›mlanan Onitsha’d›r. Bu roman›nda, Fintan adl› bir gencin, sömürge döneminde Nijerya’daki Onitsha kentinde ‹talyan annesi ve ‹ngiliz babas›yla yaflarken, ‹ngiltere’de okumaya gönderilmesini ve burada mutsuz oldu¤u için Nijerya’ya dönmesini anlat›r. Fintan, yeniden geldi¤i ülkesinde yaflamas›n›n da imkâns›z oldu¤unu anlar. Fintan karakteriyle sömürgecilik ve ›rkç›l›¤› elefltiren Le Clézio, çocuklu¤unda yaflad›¤› kay›p duygusunu bu romana yans›t›r. Bu bak›mdan Marcel Proust’a benzetilen yazar›n romanlar›nda, nostalji yerine geçmiflten gelen ve hem yazar› hem de okuru kovalayan bir hayaletin tutulmayan yas›n›n yol açt›¤›, derin bir melankoli görülür. Nobel Akademisi taraf›ndan “Bat› kültürünün d›fl›nda kalanlar› anlatan bir yazar” olarak tan›mlanan Le Clézio, Bat› kültürünü, materyalizmini ve kapitalizmi reddederek kendini sürgün eden, ça¤dafl bir göçebe.
kas›m 2008

lkemizde daha çok Türk Tarih Kurumu’nun eski baflkan› Yusuf Halaço¤lu ile yapt›¤› tart›flmalarla tan›nan ünlü araflt›rmac› David Gaunt’un, I. Dünya Savafl› s›ras›nda Kuzey Mezopotamya’da yap›lan katliamlar ve etnik temizliklerle ilgili kapsaml› inceleme kitab›, dönemin karanl›k iliflkilerine ›fl›k tutmas› bak›m›ndan oldu¤u kadar, bugün bölgede yaflananlar›n anlafl›lmas› bak›m›ndan da çok büyük bir önem tafl›yor. Gaunt’un, yabanc› arflivlerde ve Genelkurmay arflivlerindeki araflt›rmalar› ve sözlü tarih çal›flmalar› ›fl›¤›nda kaleme ald›¤›, 700 sahifelik bu dev eser, dönemin karanl›k noktalar›n› ve karanl›k iliflkilerini ayd›nlat›yor. Gaunt’un ay›klamadan sundu¤u belgeler ve bilgilerle, dönemin tarihi yeniden yaz›lmay› / gözden geçirilmeyi bekliyor. Eserde, 1915 olaylar›n›n önemli aktörlerinin tarihsel resmi geçidini izliyoruz: Talat, ‹smet (‹nönü), Emir Bedirhan, Simko A¤a, Dr. Reflid, Kasaplar Taburu’nun kumandan› (Enver’in enifltesi) Vali Cevdet, Enver’in amcas›

tard›klar›n›, baz›lar›n›n ise komflular›n› canlar› pahas›na koruduklar›n› anlat›yor. Gaunt, Almanlar›n 1915 Felaketi’ndeki rolüne dair önemli argümanlarla birlikte, Almanlar›n komutas›ndaki Teflkilat-› Mahsusa çetelerinin bu çat›flmalarda kullan›lmas›na iliflkin önemli belgeler sunarken (s. 295), çat›flmalara kat›lan Alman topçular›ndan da söz ediyor (s. 370). Ayr›ca, ‘Tehcir’i, Harbiye Nezareti’nden Kurmay Subay ‹smet’in (‹nönü) önerdi¤ini ö¤reniyoruz. Gaunt’un incelemesi, bölge tarihi aç›s›ndan ezber bozan, ufuk aç›c›, çok önemli bir tarihi belge.

Günefl O Yaz Hiç Do¤mad› adl› roman›nda, yazar Balyan ailesi arac›l›¤›yla, I. Dünya Savafl› s›ras›nda, Osmanl› ‹mparatorlu¤u s›n›rlar› içinde yaflayan Ermeni halk›n›n trajedisini dile getirmiflti. Kader A¤lar›n› Örerken adl› eseriyle, olay›n k›rk y›l sonras›n› anlat›yor.

I. Savafl› Avrupa'da fliddetlendi¤i zaman Osmanl› ‹mparatorlu¤u'nda yaflayan Ermeniler için tarihlerinin en karanl›k, en ac› dönemi bafll›yordu. Trajik tarihi bir arka plan önünde cereyan eden bir aile destan›.

Gerçekli¤i yeniden kuran dilbilim mucidi
Frans›z dilinin yaflayan en büyük yazar› kabul edilen Le Clézio, romanlar›nda s›kl›kla yer verdi¤i deniz ve do¤a imgeleriyle yaz›n›n kendisini tensel bir erotizme dönüfltürerek, anlatt›¤› deniz afl›r› co¤rafyalar›n dünyalar›n› da bu yap› içinde kurgular. Frans›z edebiyat›nda Alain Robbe-Grillet ile temsil edilen ‘Yeni Roman’ ak›m›n› ye-

Michael J. Arlen Ararat Yolculu¤u, Anais M. Martin Balkabaklar›, Wartkes Tewekelyan Hayat›n Anlam›, Nancy Krikoryan Zabel, Gabriele Yonan Asur Soyk›r›m›, Nikolay Hovhannisyan Ermeni Soyk›r›m›

‹ngiliz hükümeti, fiubat 1916'da James Bryce ve Arnold Toynbee'yi 'Ermenistan'da son zamanlarda yaflanan olaylar' hakk›ndaki delilleri toplamak üzere görevlendirdi. Bryce ve Toynbee 'gerçekleri tespit etmek ve kamuoyuna sunmak amac›yla' önerilen bu projeye bafllad›klar›nda, Ermenilerin öldürüldü¤üne dair yeterli bilgi zaten vard›. Çal›flman›n sonucunda haz›rlanan ve 'The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire' ad› verilen rapor, ‹ngiliz Parlamentosu'nun ‘Mavi kitaplar’ serisinde yay›mland›. Bu çal›flma, hukuki bir rapor fleklinde kaleme al›nm›flt›r. Esas olarak belgelerden meydana gelen bu çal›flmada kimi yorumlar ve tahliller de mevcuttur. Delillerin tamam›na yak›n› birincil kaynaklardan gelmifltir. Bu kaynaklar, Osmanl› hükümetinin Osmanl› Ermenilerini yok etmek amac›yla, 1915 bahar›nda sistemli bir program bafllatt›¤›na flahitlik ediyordu. Bu kitap, ‘Ermeni Soyk›r›m›’ tezinin ilk ciddi ifadesiydi.

Pencere Yay›nlar›
Osmana¤a Mah. Pavlonya Sok. No: 10 / 6 Nuho¤lu ‹flhan› Kad›köy ‹stanbul 0216 414 64 41

sarkispacaci@hotmail.com AGOS kitap

6

ras Yay›nc›l›k, ‹ranl› bir Ermeni yazar›n kitab›n› yay›mlayarak Türkiye’de bir ilki gerçeklefltirdi. Ifl›klar› Ben Söndürürüm ad›n› tafl›yan roman›n yazar›, son y›llardaki baflar›lar›yla dikkat çeken Zoya Pirzad. 1951’de Ermeni bir ailenin k›z› olarak ‹ran’›n Abadan kentinde dünyaya gelen Pirzad, 1990’l› y›llardan itibaren çeflitli dergilerde yay›mlanan Farsça öyküleriyle ciddi bir okur kitlesi edindi. 2002’de ilk roman› olan Çera¤ha Ra Men Hamufl Mikonem’in (Ifl›klar› Ben Söndürürüm) ard›ndan, ülkenin en çok okunan yazarlar›ndan biri haline gelen Zoya Pirzad, aralar›nda Hufleng Golfliri Y›l›n En ‹yi Roman› Ödülü gibi çok önemli edebiyat ödüllerinin de bulundu¤u dört büyük ödül ald›. ‹ran’da onlarca bask› yapan romanlar›, çeflitli Bat› dillerine de çevrildi. Pirzad’›n eserleri, ‹ran edebiyat› için oldu¤u kadar Ermeni Diaspora edebiyat› için de, baflar›l› kiflilefltirmeleri, kad›n›n iç dünyas›ndaki çat›flmalar› yans›tmaktaki ustal›¤›, gündelik hayat›n s›radan yönlerini incelikle ele al›fl› ve karakterlerinin kulland›¤› dildeki uyumla, oldukça özgün bir roman anlat›c›l›¤›n›n temsilcisi haline geldi. Pirzad, Ifl›klar› Ben Söndürürüm’ün ard›ndan yay›mlad›¤›, Bütün Akflamlar Gibi,

A

Türkçede ilk ‹ranl› Ermeni yazar
RAFF‹ fi‹RVANYAN

Paskalya’ya Bir Gün Kald›, Hurman›n Kekre Tad›, Buna Al›flaca¤›z adl› eserleriyle de baflar›l› yazarl›k kariyerini gelifltirdi. Ifl›klar› Ben Söndürürüm, özellikle kad›n kahraman› Klaris’in iç dünyas›n›, ruhsal gelgitlerini yans›tmadaki baflar›s›yla dikkat çekiyor. Roman›n temel sorusu, ‹ran’›n Abadan kentinde, kar›s›na karfl› ilgisi körelmifl bir koca, büyümekte olan üç çocuk, dar bir sosyal çevre ve vaktinin ço¤unu al›p götüren ev iflleri aras›nda k›s›l›p kalm›fl bir kad›n›n, kendisine dayanma gücü veren iç dünyas›n› canl› tutma çabas›n› ne kadar sürdürebilece¤i. Okur, sayfalar ilerledikçe, hislerine kulak verme zahmetine girmeyen, ancak ondan daima yard›m bekleyen ailesi ve dostlar› nedeniyle kendi yaflam›n› sürekli erteleyen Klaris’in sabretmeye ne kadar devam edece¤ini soruyor kendi kendine. Bu sorunun, zamanla, aile, mahalle ve toplum yaflant›s›n›n, kad›n›n iç dünyas› üzerinde nas›l bir pran-

gaya dönüfltü¤üne dair bir fark›ndal›k uyand›rmas› da kaç›n›lmaz hale geliyor. Kendisini ailesinin ve çevresindekilerin bütün sorunlar›yla ilgilenmekle sorumlu hisseden fakat tüm çabalar› görmezden gelinen Klaris, “Niçin kimse beni düflünmüyor? Neden hiç kimse benim ne istedi¤imi sormuyor?” diye soruyor s›k s›k: Zihnimin flefkatli taraf› sordu: “Sen ne istiyorsun?” Cevap verdim:

“Günde birkaç saat yaln›z kalmak istiyorum, biriyle sevdi¤im fleylerden konuflmak istiyorum.” Suçlayan taraf duruma el koydu: “Yaln›z kalmak m›, yoksa biriyle konuflmak m›?” Bir okaliptüs a¤ac›n›n yan›ndan geçtim. Elimi uzat›p bir yaprak kopard›m. Buruflturup koklad›m. Birkaç ad›m yürüyüp ezilmifl yapra¤› su kanal›na att›m. “Sardu’nun hikâyesindeki adam›n sonunda nas›l bir karar verdi¤ini bilmek istiyorum.” Y›llarca mahrum kald›¤› takdir edilme, hak etti¤i de¤eri, sevgiyi ve ilgiyi görme açl›¤›yla yaflam› bir mutsuzluk uçurumuna do¤ru gitmekte olan Klaris, annesi ve biricik k›z›yla semte tafl›nan yak›fl›kl› bir adam ona ilgi gösterdi¤inde, sözlerine de¤er verdi¤inde, hayat› altüst olur. Görmezden gelinmeye al›flm›fl kad›n ruhu, bir heyecan kas›rgas›na tutulur. Klaris’in içinde büyüyen duygular aflk m›d›r, yoksa gelip geçici bir heyecan m›? Roman›n ak›fl›, bu noktadan sonra her türlü sürprize gebe, ve okuru sars›p flafl›rtmakta çok baflar›l›. K›saca söylemek gerekirse, Ifl›klar› Ben Söndürürüm, etnik kökenine, ait oldu¤u s›n›fa, yaflam tarz›na bak›lmaks›z›n, kad›nlar›n maruz kald›¤›, ço¤u zaman görünmez olan bask›lar›, ötelenmifllik, yaln›zl›k duygular›n›, yepyeni, kad›nca bir bak›fl aç›s›yla gözlerimizin önüne seriyor.
Zoya Pirzad Ifl›klar› Ben Söndürürüm Farsçadan çeviren: Emrullah Yakut Aras Yay›nc›l›k, Ekim 2008, 328 s.

‘Türk Tiyatrosu’ tarihyaz›m›nda görmezden gelinenler
BERCUH‹ BERBERYAN
fiarasan (Sarkis Tütüncüyan) Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çal›flanlar› Ermeniceden çeviren: Bo¤os Çalg›c›o¤lu BGST Yay›nlar›, 2008, 222 s.

F›rat Güllü Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar Cemiyeti BGST Yay›nlar›, 2008, 202 s.

1

Zoya Pirzad

995 y›l›nda, Bo¤aziçi Üniversitesi mezunlar›nca kurulan dans, müzik ve tiyatro alanlar›nda faaliyet gösteren Bo¤aziçi Gösteri Sanatlar› Toplulu¤u (BGST), sahneüstü çal›flmalar›n›n yan› s›ra, üç y›l önce kurdu¤u BGST Yay›nlar› arac›l›¤›yla “gösteri sanatlar› alan›ndaki birikim ve tart›flmalar› kamusal alana tafl›maya” çal›fl›yor. Yay›nevinin ‘Tiyatro Tarihi’ serisinden geçti¤imiz günlerde ç›kan iki kitap, Osmanl› ve Türkiye tiyatrosuna iliflkin hâkim tarihyaz›m›n›n göz ard› etti¤i, geçifltirdi¤i, ço¤u zaman da bilinçli olarak üzerini örttü¤ü olgulara ›fl›k tutuyor. F›rat Güllü’yle, bu araflt›rma ve yay›n projesi çerçevesinde yay›mlanan kitab› ‘Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar’, ve ayn› proje kapsam›nda Ermeniceden Türkçeye çevrilen, fiarasan’›n 1914 tarihli T›rkahay Pem›n yev ir Kordziçner› (Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çal›flanlar›) adl› eseri üzerine konufltuk. • BGST Yay›nlar› ne tür yay›nlar yap›yor? Tiyatro, müzik, ekoloji, kültürel ço¤ulculuk temal› serilerimiz var. ‘Düflünce Kitaplar›’ serimizle de, sosyopolitik bir literatür oluflturma çabas›nday›z. Tiyatroyla ilgili olarak ise, daha çok, BGST çat›s› alt›nda faaliyet gösteren Tiyatro Bo¤aziçi olarak sahneye koydu¤umuz oyunlar› yay›mlad›k. • ‘Tiyatro Tarihi’ serisinin bu ilk iki kitab› nas›l bir çal›flman›n ürünü? Bir y›l boyunca, Bo¤os Çalg›c›o¤lu’yla birlikte yapt›¤›m›z araflt›rmalar do¤rultusunda seminerler düzenledik. Bu iki kitap, Bo¤os’un ve benim hem ayr› ayr›, hem de birlikte yürüttü¤ümüz çal›flmalar›n, yani eflgüdümlü bir projenin ürünleri. Bugüne kadar elimizde bulunan, tiyatro tarihiyle ilgili en önemli kaynaklar, Refik Ahmet Sevengil ve Metin And’›n kitaplar›yd›. Bu kitaplar da, gerçek ad› Sarkis Tütüncüyan olan fiarasan’›n 1914’te bas›lan ve ‹stanbul’da sadece birkaç örne¤i kalan Türkiye Ermenileri Sahnesi ve Çal›flanlar› adl› kitab›ndan yer yer k›sa çeviriler ve fazla kapsaml› olmayan bilgiler içeren, haks›z ve yanl› bir tav›rla kaleme al›nm›fl, eksikli çal›flmalar. 1970’lerden bu yana, bu konuda kapsaml› bir çal›flma yap›lmad›. Cüneyt Yalaz ve Bo¤os Çalg›c›o¤lu’yla birlikte, bizden sonraki araflt›rmac›lara do¤ru kaynaklar b›rakabilmek amac›yla, iflin maddi

taraf›n› önce kendi içimizde gelifltirip, böyle bir çabaya girdik. Yans›z ve ciddi araflt›rmalarla, bu alanda bilinmeyen baz› gerçekleri ortaya ç›karmay› ve de¤erleri göz ard› edilen birçok sanatç›y› hak ettikleri yerlere oturtmay› hedefliyoruz. Sözünü etti¤im kaynaklarda birçok Ermeni sanatç›n›n adlar›n›n yanl›fl yaz›lm›fl olmas›, bizce son derece çarp›c› bir önem vermeme, görmezden gelme davran›fl›d›r. Örne¤in, Osmanl› tarihinde sahneye ç›kan ilk kad›n olan A¤avni Hamsiyan’d›r, fakat bu gerçek her zaman ya geçifltirilir ya da göz ard› edilir, ve bu oyuncunun ad› hep yanl›fl yaz›l›r. Oysa, sahneye ç›kan ilk Müslüman kad›n›n Afife Jale oldu¤unu bilmeyen yoktur; onun ad› hiç yanl›fl yaz›lmaz. Bir A¤avni Hamsiyan olmasayd›, Afife Jale var olabilir miydi? Bu olgu, çal›flmam›z›n ç›k›fl noktalar›ndan biri oldu. • fiarasan’›n kitab›n› seçmenizin nedeni neydi? Bugüne kadar yay›mlanm›fl birçok kaynakta, Osmanl› ve Türkiye tiyatrosundaki her fleyi ‘Türk Tiyatrosu’ içine s›k›flt›rma saplant›s› var. Bu kaynaklar, çokkültürlülü¤ü kabul edermifl gibi göründü¤ü halde, asl›nda ayr›mc› bir zihniyetle yaz›lm›fl, ki buna Metin And’›n çal›flmalar› da dahil. Biz, önyarg›lardan ar›nm›fl, ciddi bir kaynak oluflturmak istedik. fiarasan’›n kitab›, ilk bak›flta mütevaz› gibi görünse de, Osmanl› tiyatrosu tarihi araflt›rmac›lar›n›n y›llard›r en önemli baflvuru kayna¤› olmufl. fiarasan, modern tiyatronun do¤uflunu, adlar› çoktan unutulan nice cefakâr tiyatro sanatç›s›n›n hayat hikâyeleri üzerine kurulu bir roman tad›nda anlat›yor. Bu kitap, Ermeniceden Türkçeye Bo¤os Çalg›c›o¤lu taraf›ndan çevrildi. • Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar için neler söyleyeceksiniz? Bu kitap, bir k›sm›n› seminerlerde merakl›lar›yla paylaflt›¤›m›z uzun araflt›rmalar›m›z sonucunda do¤du. Burada da, y›llarca görmezden gelinen baz› gerçekleri ortaya ç›kararak tarihe mal etmeyi amaçlad›k. Bugüne kadar yap›lan araflt›rmalarda, merkezde hep Hagop Vartovyan yani Güllü Agop olmufl; Ma¤akyanlar, Bengliyanlar, Atamyanlar, M›nakyanlar ve daha birçok Ermeni oyuncu ise göz ard› edilmifl. ‘Osmanl› Tiyatrosu’ gibi genifl bir yelpaze, ‘Türk Tiyatrosu’ ad› alt›nda topland›¤›nda iflin bilimselli¤i kalm›yor. Vartovyan Kumpanyas› ve Yeni Osmanl›lar, 1872-73 y›llar›nda ortaya ç›kan, Osmanl› toplumuna has, çokkültürlü bir politik tiyatro kurma girifliminin hikâyesini konu ediniyor. Ermeni oyuncular, Müslüman Türk yazarlar›n yazd›¤› oyunlar› sahneliyorlar. Politik nitelikli, bask›ya karfl› direnifl içerikli oyunlar yazan bir yazar grubunun slogan dolu oyunlar›n› Ermeni oyuncular oynuyor. Baflta bu güzel bir fikir gibi görünüyor, ama konunun derinliklerine dald›kça asl›nda Osmanl›’daki ayr›mc›l›k ve iktidar saplant›lar›n›n bu deneyimi kirletti¤ini anl›yorsunuz. Zaten bu deneyim çok k›sa sürüyor; hükümet, sahnenin tafl›d›¤› politik gücün fark›na var›yor ve içlerinde Nam›k Kemal, Ahmet Mithat, Ebüzziya Tevfik gibi isimlerin de oldu¤u oyun yazarlar›n› sürgüne gönderiyor. Bu olaylardan olgusal düzeyde pek çok kaynakta bahsedilir ama, oyunlarda kullanacaklar› lisan› bile seçme hakk›na sahip olmayan Ermeni tiyatrocular›n ak›beti hep göz ard› edilir. Bu kitap, bu k›sa süreli deneyimi tüm çeliflkileriyle mercek alt›na almay› amaçl›yor. • Bu ortamda Vartovyan Kumpanyas› nas›l ayakta kalm›fl? Hagop Vartovyan, yani Güllü Agop, Müslüman olmay› kabul etti¤i için daima tart›flma konusu olmufl bir isimdir. Türkler taraf›ndan, bir yandan Türk Tiyatrosu’nun kurucusu olarak gösterilmifl, di¤er yandan Ermeni oldu¤u için hor görülmüfl; Ermeniler taraf›ndan da Ermeni tiyatrosuna yapt›¤› katk›lar›n yetersizli¤i nedeniyle sürekli elefltirilmifltir. Asl›nda pek fazla seçene¤i yoktu: Padiflah, “Tiyatro yapmak istiyorsan saraya geleceksin” diyor Vartovyan’a; “Müslüman olacaks›n” demifl de olabilir. Gerçi, bafllang›çta 10 Türkçe, 10 Ermenice oyun oynamas›na da icazet verilmifl ama zaman içinde, belki bask›yla, belki de Türkçe oyunlar›n daha çok talep görmesiyle, Ermenice oyunlar› gitgide azaltm›fl ama, onu Türklefltirmeye çal›flan kimi araflt›rmac›lar›n söyledi¤inin aksine, Ermenice oyunlara hiçbir zaman tamamen son vermemifl. Kiflisel kan›ma göre, Vartovyan iyi bir kumpanya patronuydu. Kumpanyas›n› ayakta tutmak için ne gerekiyorsa yapt›; bunu, devlet yard›m› alarak, herkesle iyi geçinerek gemisini yürütmek olarak görebiliriz. Nitekim, onunki, 10 y›l ayakta kalabilen tek kumpanyad›r. ‹çerisinde yetiflti¤i, tüm birikimini ve ‘insan kayna¤›’n› borçlu oldu¤u Ermeni ayd›nlanmas›na (Zartonk) karfl› vazifesini yerine getirebilmifl midir? O biraz kuflkuludur. Onu da, o dönemin tüm ayd›nlar› gibi, çeliflkileriyle birlikte analiz edebilmemiz gerekir.
AGOS kirk

F›rat Güllü

kas›m 2008

9

Foto¤raf • O¤uz Durmaz

Hrant’›n daveti
ETYEN MAHÇUPYAN büyümüfl, soka¤›n cefas›n› çekmifl, bu arada keyfini ç›karmay› da becermiflti. Yapmaya çal›flt›¤› da, bizleri soka¤a ça¤›rmaktan ibaretti. Yani kamusal alana… Yani vatandafll›¤a… Haklar›m›z› aramaya, düflündü¤ümüzü söylemeye… ‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu bafll›¤›n› verdi¤i kitap, Hrant’›n ‘soka¤a ç›kamayan’ Türkiyelilere ve Ermenistanl›lara bir ça¤r›s› asl›nda. Kitab›n bafl›nda, ‘tarihe’ düfltü¤ü notta bunun bir ‘sorumluluk’ oldu¤unu söylemifl; kitab›, geçmiflte ac› çekmifl masumlara adarken, farkl› bir gelece¤in de ancak bu sorumlulu¤u almakla mümkün olabilece¤ini vurgulam›flt›. Kitap genelde Ermeniler ve Türkler, ama ayn› zamanda Ermenistan ve Türkiye aras›ndaki ‘iliflkisizli¤in yak›n tarihi’ ile ilgili k›sa bir toparlaman›n ard›ndan, bu ‘iliflkisizli¤i besleyen nedenleri’ ele al›yor ve geçmiflte yaflananlar›n bu iki toplumda nas›l birbirini besleyen bir travma ve paranoya yaratt›¤›n› anlat›yor. Böylece, gelece¤in nas›l olup da geçmifle esir düfltü¤ünü, nas›l böylesine paralize oldu¤umuzu daha iyi kavr›yoruz. Ancak, kitab›n as›l gücü üçüncü ve son bölümde. ‘Ne yapmal›? Ne yapmamal›?’ diye adland›rd›¤› bu bölüm, Hrant’›n siyasi sa¤duyusunu, keskin gözlem ve tahlil yetene¤ini bütün aç›kl›¤›yla ortaya koyuyor. Aktörlerin analizi ile bafllayan ak›l yürütme, okuyucuyu ad›m ad›m, ortak bir dilin ve paylafl›labilir bir gelece¤in efli¤ine getiriyor. Hrant, söz konusu iki toplumu buluflturacak çabalar›n birlikteli¤e dayanmas› gerekti¤ine inanan biriydi. O nedenle, bu kitap do¤rular› vazeden bir metin de¤il, bir ‘davet’... Parças› oldu¤umuz bu dünyan›n ucundan tutmaya, sorunlar›m›zla yüzleflmeye davet… Dolay›s›yla, cesarete, samimiyete, insanl›¤a davet… Okuyucu bu davete icabet edip etmemekte tereddüt ederse e¤er, ‘ek’ olarak verilmifl metinleri okudu¤unda herhalde pes edecektir. Bunlardan biri, Hrant’›n 2005’te düzenlenen ‘‹mparatorlu¤un Çöküfl Döneminde Osmanl› Ermenileri’ bafll›kl› konferansta sundu¤u, (kendi deyimiyle) “gayr›akademik” tebli¤. ‹kincisi ise, tarihe kay›t düflmek aç›s›ndan son derece önemli, belge mahiyetinde bir metin: TBMM AB Uyum Komisyonu ile D›fliflleri Komisyonu’nun 5 Nisan 2005’te gerçeklefltirdikleri kapal› toplant›da Hrant’›n yapt›¤› konuflma… O toplant›da birlikteydik. Bu karfl›laflmay› nas›l önemsedi¤ini, nas›l heyecanland›¤›n› hat›rl›yorum. Tabii, ‘nesnellik’ ad›na, baz› ilginç muhataplar da getirmifllerdi karfl›m›za. Ama do¤rusu, gösterdi¤imiz performanstan ziyadesiyle memnun ayr›lm›flt›k toplant›dan. O toplant›da insanlar nas›l etkilendiler bilemiyorum, ama herhalde kendileriyle bafl bafla kald›klar›nda birço¤u Hrant’›n sesini duymay› sürdürmüfllerdir. Hrant’›n en belirgin yan›, insan›n içine ifllemesiydi. Nitekim, bu kitaptaki ‘sözü’ de hep taze kalacak bir t›n› tafl›yor. Sokaktan her gün ayn› saatte geçen ve tan›d›k ça¤r›s›yla buralar›n ‘bizlere’ ait oldu¤unu hat›rlatan bir seyyar sat›c› misali, Hrant da soka¤›n çocu¤u olarak yüre¤imizi ferahlatan, bize güven veren, ama ayn› zamanda sorumluluklar›m›z› da hat›rlatan bir sesleniflti… Kitap için yazd›¤›m önsözü afla¤›daki gibi bitirmiflim: “Bu kitap bir davet… Yüre¤e, sevgiye, vicdana, topyekûn insanl›¤a bir davet… Bu dünyaya, hepimizin ruhuna damgas›n› vurmufl, bir dokunuflla bizi yumuflatm›fl olan bir eylem adam›n›n yadigâr› bu… Coflan, taflan, kab›na s›¤amayan bir suyun çatla¤›n› arama maceras›n›n belgesi gibi… Ama Hrant bu! Öyle her çatla¤a s›¤abilir mi hiç? Bu kitap da yüre¤imizdeki çatlaklar›n üzerinden ak›p gidecek, onlar› dolduracak ama daima daha fazlas› da olacak. Çünkü dedi¤im gibi, Hrant bu! Böyle suya çatlak m› dayan›r?”

Hrant Dink kitapl›¤›
H
Hrant Dink ‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu Uluslararas› Hrant Dink Vakf› Yay›nlar›, Haziran 2008, 108 s. rant Dink, TESEV için haz›rlad›¤› bu çal›flmada, Türkiye ve Ermenistan’a dair kurgulad›¤› ortak gelecekle, geçmifli de onarmaya talip, yepyeni bir bak›fl aç›s› sunuyor. Kitap, Türk-Ermeni ve Türkiye-Ermenistan iliflkilerinin tarihini ve bugününü, ve Dink’in meram›n› anlamak isteyenler için vazgeçilmez bir kaynak niteli¤inde. *** Demet Bilge Ergün, Timur Soykan Sapan: Hrant Dink Cinayeti Bir Güvercinin Katilleri Güncel Yay›nc›l›k, Eylül 2007, 323 s. iyasi cinayetlere yüzlerce ayd›n›, akademisyeni ve gazeteciyi kurban veren Türkiye’de daima ‘derin’ sularda seyreden ve y›llar süren yarg›lamalara, 1,5 y›ld›r devam eden Dink cinayeti davas›n›n da eklenmesi, hukuk ve demokrasi aç›s›ndan son derece vahim bir duruma iflaret ediyor. Binlerce evrak üzerinde yap›lan incelemelere, delillere, tan›klar›n ve zanl›lar›n ifadelerine ve telefon kay›tlar›na dayan›larak haz›rlanan Sapan, Hrant Dink cinayetinin perde arkas›n› sorgularken, siyasi cinayetlerde, karanl›k güçlerin verdi¤i “teti¤i çek” emriyle topra¤a konmak istenenin asl›nda düflünce ve ifade özgürlü¤ü oldu¤una iflaret ediyor. Sapan, ortaya att›¤› “Cinayetin göz göre göre gerçekleflmesine kimler duyars›z kald›?”, “Cinayette devletin rolü var m›?”, “Hrant Dink’in öldürülmesi kimlere hizmet ediyor?” gibi sorularla, Hrant Dink cinayetinin Ergenekon davas›yla birlikte yeniden düflünülmesi gerekti¤ini gösteriyor. *** ed. Fahri Özdemir, Arat Dink Ali Topu Agop’a At K›rm›z› Yay›nlar›, Eylül 2007, 339 s. rant Dink’in, ilkokul ders kitaplar›na girmesini istedi¤i ve e¤itim sisteminin ilkö¤retimden itibaren çokkültürlülük yönünde gelifltirilmesi için bir öneri olarak sundu¤u ifadeden yola ç›k›larak haz›rlanan kitap, Hrant Dink’in ölümünden sonra gazeteci, yazar, flair, karikatürist ve sanatç› dostlar›n›n ona ithafen yazd›¤› mektuplardan olufluyor. Dink’in yaflam felsefesini anlatan “Biz, yaflad›¤› cehennemi cennete çevirmeye talip insanlard›k” cümlesiyle bafllayan kitapta, aralar›nda Adalet A¤ao¤lu, Ara Güler, Defne Gürsoy, Ece Temelkuran, ‹sabelle Kortian, Jean Kéhayan, Murathan Mungan, Perihan Ma¤den, Taner Akçam ve Ufuk Uras’›n da bulundu¤u 87 kiflinin mektuplar› yer al›yor. *** Tuzla Ermeni Çocuk Kamp›: Bir El Koyma Öyküsü ‹HD, 2008 (2. bas›m), 64 s. nsan Haklar› Derne¤i ‹stanbul fiubesi Irkç›l›k ve Ayr›mc›l›¤a Karfl› Komisyonu taraf›ndan 1996 y›l›nda düzenlenen ‘Tuzla Ermeni Çocuk Kamp›: Bir El Koyma Öyküsü’ adl› serginin malzemelerinden yararlan›larak haz›rlanan bu üç dilli (Türkçe, Ermenice, ‹ngilizce) kitapta, tümüyle yasal yollarla edinilen bir araziye ve o arazi üzerinde bin bir emekle yarat›lan kamp tesislerine ‘kitab›na uydurularak’ el konmas›n›n öyküsü anlat›l›yor. Az›nl›k vak›flar›na uygulanan ayr›mc›l›¤› somut bir flekilde örneklendiren bir belge niteli¤i tafl›yan kitab›n görsel ö¤eleri, Hrant Dink’in kiflisel arflivinden seçilen foto¤raflardan olufluyor. ‹lk olarak 2000 y›l›nda yay›mlanan kitap, bu y›l, Hrant Dink’e ithafen, Rakel Dink’in önsözüyle, ikinci kez bas›ld›.

H

S

Ç

Hrant Dink ‹ki Yak›n Halk, ‹ki Uzak Komflu Uluslararas› Hrant Dink Vakf› Yay›nlar› Haziran 2008, 104 s.

“H

rant ‘fikir adam›’ kategorisinde ele al›nacak biri de¤ildi… Bir dizi kitab› ve makalesi yoktu. ‹lle de bir ‘fikir adam›’ olma iste¤ine de zaten hiç flahit olmad›m. Çünkü bundan çok daha fazlas›yd›… Hrant sesi ve sözü olan, düflünen ve düflüncesini hayata katan bir eylem adam›yd›. Derdi düzeltmek, de¤ifltirmek, memnun etmek ve en çok da bu memnuniyetin keyfini ç›karmakt›. O nedenle tan›d›k tan›mad›k herkes onun potansiyel dostu, yol arkadafl›yd›. Vicdan›n dili bütün mesafelerin, açmazlar›n, çeliflki ve çat›flmalar›n afl›lmas› için yeterliydi onun için… Bu nedenle de hep umut dolu oldu, hep güvendi, hep ‘davet etti’. Hrant’›n daveti esas olarak vicdana, ama o yolda ilerlerken sa¤duyuya ve sevgiye dair oldu. ‹nsanlar onu bu flekilde ‘ç›plak’ olarak alg›lad›lar. ‹çtenli¤inin ve sahicili¤inin sürükleyicili¤ine tutunarak daha çok ‘insan’ olmaya çal›flt›lar.” Hrant’›n, bas›m hikâyesi epeyce ilginç olan ve maalesef ancak o hayatta yokken bas›labilen kitab›na yazd›¤›m önsöze böyle bafllam›flt›m. O sunufl yaz›s› tabii ki esas olarak Hrant’› anlatmak için kaleme al›nm›flt›. Ancak, sanki asl›nda onun yan›nda durup kendimize bak›yor, nas›l etkilendi¤imizi anlamaya çal›fl›yor gibiydim. Zaman geçtikçe Hrant’›n kayb›n› ister istemez içsellefltirmek zorunda kald›m. Üstünü, sadece baz› sevdiklerimin kald›rabilece¤i gündelik hayat örtüleriyle kapatt›m. Ama bu arada O’na daha mesafeli bakmay› da ö¤rendim… Hrant, birço¤umuz gibi bir ‘sokak çocu¤u’ de¤ildi. O, ‘soka¤›n çocu¤u’ydu; orada
AGOS kitap

H

H

H

Hepimiz Hrant Dink’iz Agos Yay›nc›l›k, Ocak 2008, 240 s. rant Dink suikast›n›n ard›ndan yaflanan büyük ac›y› ve oluflan toplumsal tepkiyi kamusal belle¤e tafl›mak amac›yla haz›rlanan kitap, 19-23 Ocak 2007 tarihleri aras›nda çekilen binlerce kare aras›ndan seçilen toplam 135 foto¤raf›, belirli bir kurgu çerçevesinde bir araya getiriyor. Uluslararas› Hrant Dink Vakf› taraf›ndan haz›rlanan albüm, vakf›n bir ‘Hrant Dink Arflivi’ oluflturmaya dönük çal›flmalar›n›n ilk ad›m› olma özelli¤ini tafl›yor. Kökeni veya statüsü ne olursa olsun, kültürel çeflitlilik fikrini içsellefltirmifl bireylerin birbirlerine nas›l kenetlenebildi¤ini görselli¤in gücüyle anlatan kitab›n tasar›m› Bülent Erkmen’e ait. *** Aret G›c›r 19 Ocak Öncesine Dönmek ‹stiyorum! Aras Yay›nc›l›k, Ocak 2008, 80 s. izgileriyle Agos gazetesine katk›da bulunan Aret G›c›r, 19 Ocak 2007’de Hrant Dink’in öldürülmesinin ard›ndan, karikatürlerinde Türkiyeli Ermenilerin k›r›lgan ruh halini mercek alt›na ald›. Aras Yay›nc›l›k taraf›ndan, Hrant Dink’in ölüm y›ldönümünde ücretsiz da¤›t›lmak üzere yap›lan bu derleme, Dink’in önsözüyle yay›mland›. G›c›r’›n Agos’ta çizdi¤i ve yaflanan olaylara tan›kl›k niteli¤i tafl›yan 56 karikatürü bir araya getiren kitapta, Türkçe ve Ermenice olarak Hrant Dink’in k›sa hayat hikâyesi ve Aras Yay›nc›l›k’›n suikast›n ard›ndan yay›mlad›¤› bildiri de yer al›yor. *** Hrant Dink Von der Saat der Worte (Sözcüklerin Ekini) çev. Günter Seufert Verlag Hans Schiler, A¤ustos 2008, 184 s. rant Dink’in yaz›lar›ndan yap›lm›fl bir seçkinin Almanca çevirilerinden oluflan kitap, üç bölümden olufluyor. Birinci bölümde, Hrant Dink’in, çocuklu¤u ve Türk toplumu içinde yaflayan Ermeni kökenli vatandafllara iliflkin yaz›lar›; ikinci bölümde, gayrimüslimlerin, Türkiye’deki yaflam›na iliflkin yaz›lar›; üçüncü bölümde ise Türkiye’deki demokrasi ve Türkiye’nin AB üyeli¤i sürecine iliflkin yaz›lar› yer al›yor. *** Hrant Dink Être Arménien en Turquie (Türkiye’de Ermeni Olmak) çev. G. Vaillant, F. Skvor, S. Estébe Fradet, Mart 2007, 136 s. rant Dink’in Ocak 2004 - Ocak 2007 tarihleri aras›nda yazd›¤›, ‘bir arada yaflam’ ve ‘bar›fl’ temal› on yaz›s›n›n ve Dink’le yap›lm›fl iki söyleflinin Frans›zca çevirilerinden oluflan bu seçki, Etyen Mahçupyan’›n önsözüyle yay›mland›. Kitapta, Bask›n Oran’›n, Dink’in ölümünün hemen ard›ndan yazd›¤› bir yaz› da yer al›yor. *** Hrant Dink L’inquietudine della colomba: Essere Armeni in Turchia (Güvercin Tedirginli¤i: Türkiye’de Ermeni Olmak) çev. F. Beltrami Guerini e Associati, Nisan 2008, 153 s. tre Arménien en Turquie adl› kitapta bir araya getirilen yaz›lar›n ve söyleflilerin ‹talyanca çevirilerinden oluflan kitapta, Bo¤os Levon Zekiyan’›n kaleme ald›¤› bir sonsöz de yer al›yor.

Ê

10

kas›m 2008

kas›m 2008

11

AGOS kirk

‹yi ki do¤dun Willie!
BÜLENT KALE resno’da Do¤mak’ isimli, an›larla örülü makalesinde, Saroyan, 2 yafl›ndan kalan tuhaf, özel an›lar›n›n d›fl›nda, 8 yafl›ndan önceki Fresno y›llar›na dair bir fley hat›rlamad›¤›n› söyler. O tuhaf, özel an›lar, bir at arabas›ndaki maaile göçlerinden görüntülerdir. “Bütün bir aile” diye, özellikle vurgular Saroyan; belki de, çocuklu¤unda ve yetiflkinli¤inde ailenin tamam› çok az bir arada olabildi¤i için. Önde babas› Armenak ve annesi Takuhi vard›r. Arkada ise, içinde yataklar›n, ev ve mutfak eflyalar›n›n oldu¤u denkler ve kutular ve bu kutular›n üzerinde çocuklar: Bitlis’te do¤an Cozette ve Zabe, yolda Erzurum’da do¤an Henry, ve yeni vatanda, Fresno’da do¤an Will, ya da Willie... Ve an›lar›nda, küçük Willie arabaya koflulu at›n melankolik ad›mlar›n› hâlâ duyar; “babas›n›n Amerika’da bir baflka yenilgi ya da baflar›s›zl›k hikâyesiyle kavgada oldu¤unu” hisseder. “Çünkü çocuklar hisseder” diye aç›klar bunu. Ama an›lar› çok daha eskilere, henüz hayatta olmad›¤› y›llara da uzan›r Saroyan’›n. 1964 may›s›nda ‹stanbul’dan Bedros Zobyan ve Ara Altunyan eflli¤inde yola ç›karak yapt›¤› ilk ve tek Bitlis ziyaretinde, babas›n›n köyü Sapkor’a girerken, direksiyonda, tüm coflkusuyla, kollar›n› iki yana aç›p “Bitlis, Bitlis, Bitlis” diye hayk›r›fl›nda ve babas›n›n köyünde gezerken “Her fleyi tan›yorum. fiu ihtiyar a¤açlar› tan›yorum. Bitlisliyim ben! Babam bu yollarda yürüdü” deyiflinde, Saroyan’›n hemen hemen bütün öykülerinde görülen, insan›n süreklili¤i ve kalabal›kl›¤› vard›r. Onun hayat› atalar›yla (ondan önce yaflayanlarla) bafllar ve torunlar›yla (ondan sonra yaflayanlarla) devam eder: “Bugün hem babam›n hem benim yaflad›¤›m›z ve benim bedenimde insanl›¤›n bütün geçmiflinin topland›¤› do¤ru de¤il mi?” der ‘Ben, Dünyada’ adl› öyküsünde. Bir baflka öyküsünde ise, ninesinden ö¤rendi¤i Ermeniceyi nas›l kolayca kavrad›¤›n› flöyle aç›klar: “Dili çok geçmeden kavrad›m, çünkü zaten içimde hat›rlanmay› bekliyordu.” Y›llardan 1916’ya gidip Fresno’ya dönersek, orada yeniden William Saroyan’la karfl›lafl›r›z. Art›k 8 yafl›ndad›r. Babas›, 1911 y›l›nda, atl› bir ambulansla hastaneye götürülürken ölmüfltür. Kardeflleriyle beraber, 5 y›l Oakland’da bir yetimhanede kald›ktan sonra Fresno’ya ikinci yolculu¤unu yapar; aile yeniden bir araya gelir (baba eksiktir) ve Saroyan, Fresno’da, eserlerinde önemli yer tutan iki izlekle karfl›lafl›r: Ermeni olmak ve kutsal hayat. Fresno, o dönemde, Amerika’da Ermenilerin en yo¤un oldu¤u yerleflimdir. Saroyanlardan çok daha büyük olan ailesini, Ermenileri tan›r küçük Willie, onlardan biri oldu¤unu fark eder ve bunu gururla sahiplenir. ‘Nereye Gidersen Git, Ç›¤l›¤›nda Memleket’ öyküsünde flöyle anlat›r bu keflfi: “Türkçe, yüksek sesle söyleyen, iskambil k⤛tlar›n› kar›flt›ran, da¤›tan ve h›zla masan›n üzerine vuran bu kalabal›kta beni çeken bir fley vard›; benim için çok de¤erli, varl›¤›ma anlam ve önem katan bir fley…” O “koca gözlü, kara b›y›kl› yabanc›lara” bakan ve kendini hem onlar›n yan›nda hem de uza¤›nda hisseden çocuk

‘F

Willie, bütün büyük flairler gibi, flu cümleyi kurar: “Hofllansam da hofllanmasam da o yafll› adamlar bendim. Ve Ermenistan baflka ne olabilir ki, Ermenistan da bendim.” Bahsi geçen makalesinde, 8 yafl›ndayken Fresno’ya döndü¤ünde “yetimhanedeki düzen ve disiplinle Fresno’daki bafltan sona özgür ve ba¤›ms›z yaflam tarz› aras›ndaki tezat› flaflk›nl›kla fark etti¤inden” bahseder Saroyan. Ve bir gün bafl›n› al›p San Fransisco’ya gitti¤i 18 yafl›na kadar, kendi deyimiyle “hayat›n›n muhtemelen en belirleyici on y›l›n›” yaflar. Halk›n›n hüznünü ve neflesini tan›y›p paylafl›rken, kendisinin, arzular›n›n ve kiflili¤inin fark›na var›rken, yaflaman›n büyüsünü de fark eder; art›k, hayat onun için kutsald›r. ‘Onca ‹nsan’ adl› öyküsünde, sabah erkenden uyan›veren, ayn› yafllarda bir çocu¤un yaflama keyfini anlat›r: “Aylardan hazirand› ve çevrede bir çok fley sonsuzlu¤a kar›flmas›na ra¤men, o bir haziran daha görmüfl oldu¤u, hâlâ dünyan›n oras›nda buras›nda gezinebildi¤i için tarifsiz bir mutluluk duyuyordu.” ‹ki dünya savafl›n› ve Ermeni trajedisini yaflam›fl bir Ermeni yazar olarak tüm varl›¤›yla karfl› durdu¤u savafl da önemli izleklerdendir eserlerinde. “‹¤renç 1918 savafl› geçmiflte kald›” diye bafllar bir öyküsü. “On bin Hun (Alman) öldürüldü” diye ba¤›ran gazete müvezzii çocu¤un ac›s›n› anlat›r bir baflkas›nda. ‘Üçüncü S›n›f›n Minik Vatandafllar›’ adl› öyküsünde, dünyan›n öteki ucundaki bir savafl yüzünden ayn› s›n›fta birbirine düflman kesilen ‹talyan ve Afrika kökenli çocuklardan ve onlar› bar›flt›rmaya çal›flan idealist ö¤retmenin çaresizli¤inden bahseder. Ama savafl›n kendisidir nefretle and›¤›; ona kar›flan, sürüklenen insanlar de¤il. Saroyan, bütün büyük sanatç›lar gibi, tek bafl›na kalabal›k olmay› baflarabilenlerdendir; bütün insanl›¤›n ac›s›n› içinde hissedip, neflesini paylaflabilenlerden. Tüm yazd›klar›nda, hayat›n çok daha güzel, çok daha adil olabilece¤ini vurgular. Öyküleriyle, yaflanan hiçbir fleyin bofluna olmad›¤›n›, gündelik hayat›n fliirini anlat›r. Hayata bir yerinden kat›l›yor olman›n tarifsiz hazz›n› paylafl›r bizimle: “Bu çirkinli¤in ve ihtiflam›n bir parças› oldu¤uma, incir a¤ac›na t›rmanan, dua etmeyen ama nefleyle dinine ba¤l› çocu¤u hat›rlayabildi¤ime, dünyaya, zamana, kutsal olsun ya da olmas›n hayat›n sonsuzlu¤una, hiçli¤e kar›flt›¤›ma, öyle veya böyle ölümsüz oldu¤uma memnunum. Burada olmaktan ç›lg›ncas›na mutluyum. Öyle veya böyle, ölüm yok, asla olamaz.” Bu y›l, ölüme inanmayan bu ölümsüz yazar›n do¤umunun yüzüncü y›l›. Ben de bu sat›rlar› ölüme inanmayan bir ölümsüz okur olarak yaz›yorum. Dolay›s›yla, sevgili okurlar›n, her sat›r› Anadolu kokan, yüzüne b›y›klar›yla ‘Ben Ermeni’yim yazan’ bu ölümsüz yazar›, ölümsüz bir okuru olarak kucaklamam› mazur göreceklerini düflünüyorum. Ölüme inanmayan ölümsüz bir yazar›n do¤umgününü kutlamaktan daha keyifli ne olabilir ki zaten? fiimdi, izninizle, kendim ve bu sat›rlar›n okurlar› ad›na, bu koca Ermeni ç›nar›n›, Anadolululara özgü tarz›m›zla yanaklar›ndan öpüyorum: ‹yi ki do¤dun Willie!

Saroyan’›n, ilk defa Benim Ad›m Aram kitab›nda kendini gösteren yaflam, ölüm ve yaz› aras›ndaki sal›n›mlar›, ölümlülü¤ün reddedilmeyen gerçe¤i ile yaflam›n enerjisi aras›ndaki gerilimleri a盤a ç›kar›rken, 1983’te yazd›¤› Benim Ad›m Saroyan’la bir nevi sonuca ulafl›r.

Amerika’da Bitlisli bir nar tanesi
YEL‹Z KIZILARSLAN

B

Foto¤raf • Ara Güler

itlis’ten Amerika’ya göç eden Ermeni bir ailenin o¤lu olarak Kaliforniya’da do¤an Amerikal› yazar William Saroyan’›n as›l ad› Aram Karao¤lanyan’d›r. Göçmenli¤in getirdi¤i köksüzlü¤ünü, özgürlü¤ü kutsayan yaz›n›yla ifade eden Saroyan, insan olman›n varoluflsal trajedisini, insanl›k idealleri ve sevgisiyle tinsel bir anarflizm halinde yazar. Otobiyografik unsurlar tafl›yan eserlerinde, Ermeni göçmenlerin dünyas›n› özgürlük, kardefllik sevgisi ve umut temalar›yla anlatan Saroyan’›n en tan›nm›fl eseri olan Benim Ad›m Aram (My Name is Aram, 1940), genç bir erke¤in ‘Amerikan rüyas›n›’ anlatt›¤› k›sa öykülerden oluflur. Amerika’n›n ‘Büyük Kriz’ döneminin yoksullu¤unu temel alan eserin ad›, yazar›n, edebi yaflam›nda kulland›¤› William Saroyan ad›n›n ötesinde gizli Ermeni kimli¤ini, örtük bir biçimde kitab›na yans›tt›¤› bir simgedir. Türkçeye Aram Derler Ad›ma bafll›¤›yla çevrilen ve Kas›m 1953’te, ilk defa Varl›k Yay›nlar› taraf›ndan yay›mlanan kitaba, bugün ne yaz›k ki sahaflar d›fl›nda rastlanm›yor. Elefltirmenler taraf›ndan “Herkesin en iyi dostu ve gerçek düflman›” olarak tan›mlanan yazar, isyankâr ve ço¤ulcu edebiyat›n›, evrensel bir yazar olarak bütün dünyaya kabul ettirir. Realistik, alegorik ve deneysel anlat›s›n›n gücüyle Dostoyevski’yi an›msatan Saroyan, edebiyat›na yans›yan iyi adam ve yarat›c› kötülük imgesiyle, modern dünyan›n kaosuna insanc›l bir yaklafl›m getirir. Yaflam› boyunca okurlar›na nefleli bir edebiyatç› portresi çizen yazar, atak, cesur ve iyimser bir hava yaratan üslubuyla tan›n›r. Ancak, Saroyan’›n eserleri ve edebi kiflili¤i üstüne kapsaml› bir kitaba imza atan elefltirmen Harry Keyishian’›n ‘Saroyan’›n Karanl›k Yüzü’ bafll›kl› makalesinde, yazar›n fazla de¤inilmeyen bir yönü a盤a ç›kar. Okurlar›na

göstermeyi seçmedi¤i bu yan›yla, Saroyan, karanl›k, hüzünlü ve bulan›k sularda yüzen bir ringa bal›¤›na benzer. Yaflam›n›n ve geçmiflinin mu¤lak kalan yanlar›n› edebi ifadenin, yarat›c› ve iyimser yan›yla de¤ifltirmeyi baflarm›fl bir yazar olan Saroyan’›n diyalektik yaz›n›nda umut ve hüzün, istekler ve korkular, nefle ve trajedi aras›nda sal›nan bir varolufl ortaya ç›kar. Bu yönüyle, med-cezirli dünyas›n›n gerilimlerini de¤il, karamsarl›ktan iyimserli¤e geçifllerini, telafll› ama emin ad›mlarla edebiyat›na yans›tan bir savaflç›d›r Saroyan. ‘Uçan Trapezdeki Cüretkâr Genç Adam’ (1934) hikâyesinden itibaren ‘Aram’ olarak, karamsar bir tav›rla yola ç›ksa da, e¤lenceli ve cesur anlat›m›yla ‘Saroyanesk’ denen özgün üslubunu art›k oluflturmufltur.

Saroyanesk karanl›k
Ancak, 1950’lerden sonra yazd›klar›nda karanl›k yönü yeniden a¤›r basar. Özellikle Yetmifl Bin Süryani’de (1934) bafllayan ve Wagram Kayas› (1951) ile Gülme Meselesi (1953) adl› eserlerinde belirginleflen, insan›n yaflam karfl›s›ndaki evrensel ve trajik yenilgisi, kay›p duygusu ve yaflam›n sonlulu¤u temalar› güçlü bir biçimde görülür. Ölümlü olman›n getirdi¤i ac›l› idrak, ilk gençli¤ine dair haf›zas›zl›¤›n›, çocuklar›yla kurdu¤u iliflkide onarma yoluna götürür Saroyan’›. Mesela, bisiklete binmek gibi basit bir eylemi anlatmaya bafllar. Edebi benli¤inin karamsar ve karanl›k taraf›na iyilefltirici bir etki yapan, bu s›radan ama usta ifli teknikler, gerçek yaflam›n› da etkiler, ve yazar, Aram ad›ndaki o¤luyla Paris’e gider. Burada hem kumar oynayan hem de yazan Saroyan, bir yandan ölümsüzlük meselesiyle u¤rafl›rken, di¤er yandan da kendi ölümüne tak›nt›l› oldu¤u için yaflad›¤› depresyonu anlat›r yazd›klar›nda.

Bu dönemdeki davran›fllar› yüzünden o¤lu taraf›ndan elefltirilir ve flu soruyla karfl›lafl›r: “Nas›l iyi bir adam oldu¤una inanabilirsin?” Saroyan, o¤lunun bu sorusunu “ Sadece yaz› yazarken, ifllenmemifl bir kumafla benzeyen yüzümün de¤iflti¤ini ve inceldi¤ini görüyorum” diyerek yan›tlar. Yaz› yazarken iyi biri oldu¤unu, çünkü yaz›n›n iyi insanlar taraf›ndan yaz›ld›¤›n› söyleyen Saroyan, yazman›n hem depresyonu hem de ölüm içgüdüsünü aflmas›na iyi geldi¤ini bilir. Paris gezisi sonras›nda yazmay› b›rakan Saroyan, bir süre sonra fikir de¤ifltirir ve ailesine bakmak için para kazanmas› gerekti¤inden, bir tiyatro oyunu yazaca¤›n› söyler. Böyle bir kaotik ruh hali ve gelgitlerle yazan Saroyan, 1976’da yazd›¤› O¤lanlar Gelip Geçici, Anneler Daima Kal›c› adl› kitab›nda, içindeki fleytan› nas›l kovdu¤unu anlat›r. Uygarlaflmam›fl, karanl›k yönünü itici bir güç olarak kullanan Saroyan, “Ben daima gülen biriyim, sadece y›k›c› insanlar gülmez” diyerek, gelgitli yaflam›n›n karanl›¤›n› kahkahaya dönüfltürür yaz›n serüveninde. Saroyan’›n, ilk defa Benim Ad›m Aram kitab›nda kendini gösteren, yaflam, ölüm ve yaz› aras›ndaki sal›n›mlar›, ölümlülü¤ün reddedilmeyen gerçe¤i ile yaflam›n enerjisi aras›ndaki gerilimleri a盤a ç›kar›rken, 1983’te yazd›¤› Benim Ad›m Saroyan adl› kitab›yla bir nevi sonuca ulafl›r. Saroyan’›n içsel mücadelesinin ürünü olan bu çeliflkiler, bir edebiyat devini ve onun muhteflem edebiyat›n› yarat›r. Saroyan’›n karamsarl›k ile iyimserlik aras›nda gidip gelen bu çeliflkili ve karanl›k yönü, onun yaz›n›n› anlamland›rmak için bir kilit noktad›r. Bu karanl›k yön, sadece edebiyat›na yüklenecek tek anlaml›l›kta de¤il, esas olarak, yaflam›n içinde karfl›laflt›¤› s›rlar›nda ve geçmiflinde sakl›d›r.
AGOS kirk

AGOS kitap

12

13

Aras’tan Saroyan için 100. yafl derlemesi
Amerika’dan Bitlis’e William Saroyan Aras Yay›nc›l›k Kas›m 2008, 256 s.

Saroyan’la sohbet
GAR‹G BASMADJIAN

*
berg’i be¤enirim. Çocukken Ibsen’in de oyunlar›n› okurdum. Eskiden oyunlar› okurken onlar› hayalimde canland›r›rd›m. George Bernard Shaw’a ve The Prefaces’a (önsözler) bay›l›rd›m. En çok etkilendi¤im eserlerden bir di¤eri de Charles Dickens’›n Oliver Twist’i olmufltu. O kitapta, çok büyük zorluklar›n, kederin ve yoklu¤un ortas›nda komedi vard›r. Çocukken ya¤mur çamur demeden gazete satar, sonra da eve gidip Oliver Twist için endiflelenirdim. Ondan çok daha zor bir durumdayd›m, fakat onun için üzülürdüm. Ayt khe¤c d›¤an, hima anor inç bidi badahi? (O zavall› çocu¤un bafl›na neler gelecek?)
* fiair ve çevirmen Garig Basmadjian’›n Saroyan’la 25 May›s 1975’te Paris’te yapt›¤› söylefliden bir bölüm. (Tam metni: Bitlis’ten Amerika’ya William Saroyan, Aras Yay., 2008)

B

ugüne kadar Saroyan’›n befl kitab›n› Türkçe olarak yay›mlayan Aras Yay›nc›l›k, yazar›n yüzüncü do¤um y›ldönümü vesilesiyle, onun yazar kimli¤ini, kiflili¤ini, sanatç› ruhunu ve görüfllerini yans›tan bir derleme kitap yay›ml›yor. Kitapta, yazar›n Bitlis’le olan iliflkisine ve bunun yazarl›¤› üzerindeki etkilerine odaklanan çeflitli metinler de yer al›yor. Saroyan’›n 1964’teki Anadolu ziyaretinde kendisine efllik eden gazeteciler Fikret Otyam ve Bedros Zobyan’›n tan›kl›klar›na ve foto¤raflar›na yer verilen kitapta,

Amerikal› yazar›n yaflam›n›n son y›llar›nda kaleme ald›¤› ve daha önce Türkçe olarak hiç yay›mlanmam›fl ‘Bitlis’ adl› oyun da var. Saroyan üzerine çal›flmalar yapan Aziz Gökdemir, Dickran Kouymjian ve Stephen D. Calonne gibi elefltirmenlerin Saroyan edebiyat›n› inceledi¤i kitapta, flair ve çevirmen Garig Basmadjian’›n Saroyan’la 1975’te Paris’te yapt›¤› uzun soluklu söylefli de sunuluyor. Saroyan’›n ölümünün ard›ndan dünyaca ünlü foto muhabiri Ara Güler’in ve yak›n dostu Dickran Kouymjian’›n yazd›¤› veda yaz›lar›, Saroyan’›n özgünlü¤üne tan›kl›k eden seçkinin di¤er bafll›klar›. Kitapta yer alan Fikret Otyam, Bedros Zobyan ve Ara Güler foto¤raflar›, derlemeyi görsel aç›dan zenginlefltiriyor.

Saroyan’›n 100. do¤um y›ldönümüne selamla yay›mlanan bu kitap, Aras’›n 100. kitab› olma özelli¤ini de tafl›yor.

S›rada bir de sergi var
Saroyan’›n 100. do¤um y›ldönümü etkinlikleri Aras Yay›nc›l›k - Tütün Deposu iflbirli¤iyle, Kas›m ay› içerisinde aç›lacak sergiyle doru¤a ç›kacak. Saroyan’›n yaflamöyküsünün ve yazarl›k serüveninin foto¤raflar ve metinler eflli¤inde aktar›laca¤› sergide, yazar›n Amerika’daki yaflam›, Anadolu ve Ermenistan seyahatleri de foto¤raflar ve çeflitli tan›kl›klarla anlat›lacak. Sergide Saroyan’dan seçme metinlerin yan› s›ra, ‹ngilizce, Türkçe ve Ermenice Saroyan kitaplar›n›n çeflitli nüshalar› da sergilenecek.

l›lara bakar, onlar› dinler, sokak sokak yürür ve sokaklarda delilik, güzellik, anlam, merhamet ve sevgi görürüz. Her ne ise! Tüm zamanlar›n en aptal adam› olaca¤›m ve bu durumu kabullenmektense her fleyi bildi¤imi iddia edece¤im. “Ah, yine Saroyan’›n duygusall›¤›, yine onun o kocaman ‘oh, evet’leri vesaire” diyeceksiniz. Evet, kat›l›yorum, bilerek yap›yorum. E¤er baflka baflka seçimler yapmaya karfl› e¤ilimi olan biri varsa o da benim. Hayat›m en bafl›ndan beri zordu ama asla pes etmedim. • Bir gün yazmay› tümüyle b›rakmay› düflünüyor musunuz? Düflünmüyorum. Mümkünse ölene kadar yazaca¤›m. E¤er bir gün yazamazsam, flu alete konuflup [teybi gösteriyor] flöyle diyece¤im: “Vazek perek an pan›, es kani m› khosk unim ›selik. Ts›desutyun ›selen araç, sireli hayrenagitsner, yes aysde¤ bargel em vor bidi sadgim hima, tsezi parevner g› ¤›rgem.” (Koflun, getirin flunu. Söyleceklerim var. Hoflça kal›n demeden önce, sevgili hemflerilerim, yatt›¤›m ve birazdan nallar› dikece¤im bu yerden sizlere selamlar›m› gönderiyorum.) [gülüyor] (…) • Hangi yazarlar sizi etkiledi? Mark Twain ve Walt Whitman. Guy de Maupassant beni edebiyata sürükleyen isim olmufltur. Yazarken h›zl› ve verimli olabilmek için daktilo dersleri ald›¤›m Fresno’daki teknik okulda, henüz 14 yafl›ndayken okul kütüphanesindeki öyküler antolojisinden Guy de Maupassant’›n ‘Çan’ öyküsünü okumufltum. ‹flte, beni yazar yapan o öyküydü. Maupassant bana, “Kendi öykünü anlat ve tarafs›z ol” demiflti. Ondan sonra beni derinden etkileyen kitap Huckleberry Finn’in Maceralar› oldu. Çehov’dan okudu¤um her fleyi, oyunlar›n›n ve öykülerinin tümünü sevdim. Benden on veya yirmi sene ileride olan, fazla dikkat çekmeyen Amerikal› yazarlar› da sevdim. Bunlardan biri Sherwood Anderson’du, muhteflemdi. Bunun d›fl›nda Ring Lardner’› severim. Çok sert bir mizahç›d›r. Oyun yazar› Strind-

Saroyan’a bir mektup*
DICKRAN KOUYMJIAN Paris, 25 May›s 1981 Sevgili Bill, Bir keresinde Malibu sahilinde gördü¤ün bir karabata¤›n ölümüne tan›k oluflunu burada, Paris’teyken, Ölüm, Dirim ve Ay’a Kaç›fl Günleri’nde kurgulad›¤›n üzere, karabataklar için gökte keyif sürdükleri “tanr›sal meddücezir” var ise e¤er, yazarlar, özellikle Kaliforniya Fresnolu Amerikan Ermenisi yazarlar için de “gök kat›nda” özel bir “halk kütüphanesi” muhtemelen vard›r. Böyle bir kütüphane Herald Tribune al›yordur mutlaka; yoksa, ebediyet gibi uzun sürecek bir zaman için oraya gitmeyi asla düflünmezdin. Rue Taitbout, 74 numaradaki, 5. kat komflundan mektup ald›¤›na sevinece¤ini biliyorum. Dairende her fley yolunda; bütün flapkalar düzgünce y›¤›lm›fl, sararm›fl Tribune’lar›n, biriktirdi¤in tafllar, çak›ltafllar›, su dolu kavanozdakiler, peçetelere sar›l›p kavanoza konulanlar, flömine raf› ve balkondakiler –her fley b›rakt›¤›n gibi sistematik bir düzensizlik içinde. ‹kinci kattaki tadilattan dolay› hol her zamankinden daha tozlu ama cilas›z tahta merdivenleri ç›karken dikkatin her katta baflka bir yöne çekiliyor ve en tepede, hep dedi¤in gibi, insan›n zihnini meflgul eden tek fley soluklanmak oluyor, toz de¤il. May›s ay› çok ya¤›fll› ve so¤uk geçti, Paris’te gördü¤üm en ya¤›fll› May›s’t›; Fresno’daki k›fl sa¤anaklar› kadar çok ya¤d›. Ama ay›n 18’inde, Fresno’dan ve “dünya âlemden” geri dönmemek üzere ayr›ld›¤›n gün, hava afl›r› s›cak, daire de her zamankinden daha ayd›nl›kt›. Paris’teki vekilin Michelle Lapautre, faturalar›nla ilgilendi ve Flammarion’un Wesley Jackson’›n Maceralar›’n›n çevirisini ekimde yay›mlamak istedi¤ini söyledi. Haraç’tan Arpik ‘Sanat ve Edebiyat’ ekinin
AGOS kitap

temmuz say›s›n›n William Saroyan’a ayr›laca¤›n› söylemek için arad›. (Birkaç sene önce, bir haziran ay›nda, Paris’te 30 gün içinde yazd›¤›n, henüz yay›nlanmayan ve sahneye konulmayan ama benim Fresno State Üniversitesi’ndeki ö¤rencilerime geçen güz okutmama istisnai bir flekilde izin verdi¤in oyununla onu ve Avrupa’daki tek günlük Ermeni gazetesini ölümsüzlefltirdi¤inden haberi oldu¤unu sanm›yorum. Hikâyenin Haraç’›n Rue d’Hauteville’deki yaz› iflleri bürosunda geçti¤ini görünce, memnun olaca¤›ndan eminim.) (...) Bu mektubun en önemli haberine gelince… Dün, Krikor, Aram, Angèle ve ben, Paris’teki yüzlerce dostunla birlikte Rue Jean Goujon’daki Ermeni kilisesinde senin için düzenlenen dini ayine kat›ld›k; ayini yönetense ruhani bir ziyaret için Kutsal Eçmiyadzin’den buraya gelen Tüm Ermeniler Gato¤igosu Vazken I Hazretleri’nden baflkas› de¤ildi. Fresno’da dini tören istemedi¤ini biliyorum ama buras› Fresno de¤il; üstelik senin Vazken I’le Ermenistan’daki görüflmelerinden ne kadar s›cak bir biçimde bahsetti¤ini hâlâ hat›rl›yorum. Dünyadan maddeten ayr›l›fl›n›n ard›ndan gelen bu ilk pazar gününde, o da seni bunca benimsedi¤in memleketinde bizzat yüceltmek istedi. *** (…) Konuflmas›na eski arkadafl›n John Hess’in, Le Monde’a, ölümünle ilgili yazd›¤› yaz›daki (merak ediyorsan, ayn› fleyi Trib[une]’da da yapt›) benzetmesiyle bafllayan Gato¤igos seni ‘her zaman hikâyelerle taflan’ bir kayna¤a benzetti¤i, “gitti¤in her yerde ve her zaman hikâyeleriyle herkesi kahkahalara bo¤mas›n› bildi¤ini” söyledi. Seni ayn› zamanda milletin dâhisi olarak tan›mlad›: Ermenilerin üç bin y›ll›k tecrü-

• Siz kendinizi edebiyatç› olarak görüyor musunuz? Görmüyorum dersem fazla iddial› konuflmufl olurum. Nas›l gördü¤ümü anlatay›m. Ben, ç›rakl›¤› k›rk y›ldan fazla süren bir zanaatkâr›m. K›rk y›ld›r düzeltmeler yapt›¤›m için art›k bunlar yazd›¤›m zaman kendili¤inden olufluyor. Art›k benim yapt›¤›m, içgüdüsel edebiyat. ‹ngilizce yazan biçimciler gibi bir yazar m›y›m? Hay›r, ben biçimci biri de¤ilim, ne de öyle olmay› tercih ederim. Çünkü benim kulland›¤›m sözcükler, izledi¤im yolun mümkün oldu¤unca d›fl›nda kalmal›. Biçimci bir yazar kulland›¤› sözcüklerin içinde yaflar; ben orada yaflam›yorum. Yazd›¤›n›z fley, ki bütünüyle özel bir fley de¤ildir, okuru çekebilmelidir. “Okuru çekmenin yolu nedir?” diye soracaks›n›z. Daha ilk sat›rdan, okura bir fleyler vermeniz gerekir. Okur, “Bu adam benimle konufluyor, onu dinlemeliyim” demeli. Ben hem bir edebiyatç› hem de ‹ngilizceyi çok sade kullanan bir yazar›m ve bu da yazarken kulland›¤›m tek dil. • Dil hatalar› da yap›yorsunuz. Evet, hem de çok. Onlar› öyle b›rak›yorum, düzeltmiyorum. • Dolay›s›yla bunlar bilerek yap›lan hatalar, öyle mi? Evet, e¤er onlardan ö¤renilecek bir fleyler varsa, yanl›fllar›n oldu¤u gibi b›rak›lmas›na engel olmuyorum. Neyi soruyordun? Beni mi, yazar olan beni mi, insanlar› m›, yap›lan hatalar› m›? Herhangi birinin bana yol göstermesini kabul etmem. Benim tuttu¤um bir yol var m›? Altm›fl yedi yafl›nda, çal›flmaya devam eden biri oldu¤umu düflünürsek, evet, var. (…) • fiimdiye kadar k›rktan fazla kitab›n›z yay›mland›. Bir o kadar da yay›mlanmam›fl m› var? Daha fazla.
kas›m 2008

• Romanlar, öyküler veya oyunlar? Hepsinden. Görüyorsun ya, iflin o k›sm› beni ilgilendirmez. Bunlar akademisyenlerin ya da kim isterse onun iflidir. Benim iflim yaflamak. Yazmak yaflamak demektir. Ve öyle bir an gelir ki yazmak ve yaflamak, sanat ve gerçek birbirine çok yaklafl›rlar. Benim de iste¤im hayat›mda bu ikisinin bir araya gelmesi. fiimdi tutup da “Fena halde mutsuz musunuz?” diye soracak olursan›z, cevab›m flu olur: “Benim için mutsuz olmak imkâns›zd›r.” Bu kez “Öyleyse çok mu mutlusunuz?” diye sorarsan›z, ben de “Benim için mutluluk da ayn› flekilde imkâns›z” derim. Benim büyük bir derdim var, o da yazmak, hareket halinde olmak, günlük basit fleylerin içinde yer almak, mesela çay içmek, insanlar tan›mak, onlar› dinlemek, onlar› anlamaya çal›flmak, onlar› seyretmek, kendimi seyrettirmek, beni seyretmeleri… A¤lamayaca¤›m. ‹nsanl›¤›n korkunç ç›kmaz›, insan ruhunun bunal›mlar› ve yazg›ya hapsolmak için a¤lay›p s›zlanmayaca¤›m. Tanr› aflk›na! Çay içer, çocuk büyütür, yafl-

Türkçede William Saroyan
Ben Annemi Seviyorum (öykü), çev. Tar›k Dursun Say Yay›nlar›, 1991, 293 s. Aram Derler Ad›ma (an›) çev. Türkkaya Ataöv Varl›k Yay›nlar›, 1993, 112 s. Tracy’nin Kaplan› (öykü) çev. Zeyyat Selimo¤lu Türkiye ‹fl Bankas› Kültür Yay›nlar›, 1999, 87 s. Ödlekler Cesurdur (öykü) çev. Ohannes K›l›çda¤›, Aras Yay›nc›l›k, 2001, 132 s. Paris-Fresno Güncesi: Ölüm, Dirim ve Aya Kaç›fl 1967-68 (günce) çev. Beril Eyübo¤lu Aras Yay›nc›l›k, 2001, 138 s. ‹nsanl›k Komedisi (roman) çev. Beril Eyübo¤lu Aras Yay›nc›l›k, 2002, 216 s. Yüre¤im Da¤lardad›r / Yaflamak Vakti (oyun) çev. Ece Ero¤lu Aras Yay›nc›l›k, 2003, 224 s. Yoksul ‹nsanlar (öykü) çev. Mehmet Fuat Adam Yay›nlar›, 2003, 133 s. Yetmifl Bin Süryani (öykü), çev. Ohannes K›l›çda¤› - Aziz Gökdemir Aras Yay›nc›l›k, 2004, 191 s. Amerika’dan Bitlis’e William Saroyan Aras Yay›nc›l›k Kas›m 2008, 256 s.
AGOS kirk

besini belki de en mükemmel biçimde aktaran, yetim bir milletin yetim yazar›. Gato¤igos konuflmas›n›, “William Saroyan’›n yaz›lar›, hümanizmi sadece Ermenileri anlat›p Ermenilere seslenmez; tüm insanlar hakk›nda ve tüm insanlar içindir” diye tamamlad›. Ah, neredeyse unutuyordum, nanen yine balkondan yukar› do¤ru uzan›yor, so¤uklar yüzünden biraz geç uzad› ama gayet sa¤lam ve rengi de koyu yeflil. Hâlâ onu neden baya¤›, çak›ll› kuma dikti¤ini anlam›fl de¤ilim ama ç›lg›n Saroyan nanesi yerinden memnun. Geçen eylül ay›nda, her k›fl tekrarlad›¤›n y›ll›k göçün s›ras›nda biriken ya¤mur miktar›n› ölçmek için b›rakt›¤›n iki plastik

kovadan sar› olanda 16.8, mavi olanda 16.1 santimetre yüksekli¤inde su mevcut. Bu ayr›nt›y› takdir edece¤ini biliyorum. Arkadafl›n, Dikran
* Saroyan’›n yak›n dostu, edebiyat profesörü ve sanat tarihçisi Dickran Kouymjian taraf›ndan kaleme al›nan bu yaz›, Saroyan’›n ölümünden k›sa bir süre sonra, 5 Haziran 1981’de, International Herald Tribune’da yay›mlanm›flt›r. (Tam metni: Bitlis’ten Amerika’ya William Saroyan, Aras Yay., 2008)
kas›m 2008

14

15

TÜRK‹YE’DE ERMEN‹ EDEB‹YATI

Ermeni fliirinde 1940 kufla¤›
GARB‹S HORASANCIYAN Yervant Gobelyan (d. 1923), Sarkis Keçyan (‘Zanku’; 1917-2004), Yetvart A¤amyan da (1923-1991) dahil oldu. Garbis Cancikyan, yirmi alt› y›l süren k›sa yaflam›na ra¤men, ‘Modern Ermeni fiiiri’ ak›m›n›n kurucusu ve kendisinden sonra gelen genç kalemlere de rehber ve ilham kayna¤› olmufltur. Cancikyan ve Haygazun Kalustyan, Getronagan Lisesi’nin alt›nc› s›n›f›nda tan›flm›fl, bir ‘kalem arkadafll›¤›’ kurmufllard›r. Yazd›klar› fliirleri birbirlerine okumufl, küçük yaflta, Ermeni fliirinde 盤›r açmaya haz›rlanm›fllard›r. fiiirlerinde kafiye, m›sra düzeni, noktalama iflaretleri, hatta büyük harf yoktur. Tamamen serbest bir üslupla yazarlar. Ele ald›klar› temalar ise tamamen halka, fakire ve ezilene dönüktür. Cancikyan ve Kalustyan’›n birlikte ç›kard›¤› ‘Balk›s’ adl› Türkçe fliir-edebiyat dergisi ziz Mesrob’un, 5. yüzy›l›n bafl›nda Ermeni alfabesini bulmas› ile bafllayan Ermeni Yaz›l› Edebiyat›, as›rlar boyu yükselerek, geliflerek, zenginleflerek, I. Dünya Savafl›’n›n y›k›c›, yok edici, kan ve gözyafl› dolu günlerine kadar ilerledi. Bu savafl›n y›k›m› sadece maddi zararla ve insan kayb› ile bitmedi, beraberinde kültürel y›k›m› da getirdi, bilhassa Ermeniler için. Bat› Ermeni Edebiyat›, yirmi befl y›la yak›n bir süre boyunca (1940’a kadar), sadece tutunmaya, varl›¤›n› devam ettirmeye çal›flt›. Bunu, ‹stanbul’da toplanan küçük bir entelektüel toplulu¤u ile baflard›. Böylece, bayrak yar›fl› devam etti ve bayrak, 1940’larda, yeni yetiflen genç nesle teslim edildi. ‹nsano¤lu yeniden savafl içindeydi, bir kardan adam yapt›m kollar› var sallanmaz ayaklar› var yürümez gözleri var kömürden bakar fakat görmez ba¤›rsa¤› ma¤›rsa¤› yok yemez içmez Garbis Cancikyan tanr›ya flükrederdim parmaklar›m olmasayd› dilim olmasayd› ne iyi içimde kalacakt› fliirlerimin hepsi Garbis Cancikyan

A

‹fl arayan›n yedi günü Pazartesi büyük bir inançla gitti ümitle geldi Sal› ümitle gitti hayallerle geldi Çarflamba hayallerle gitti hayali hayal kald› Perflembe Tanr›’dan diledi Cuma insanlardan Cumartesi ifl arad› Pazar zaten istirahat günü idi Pazar› kutlad› Ö¤rencilerinden biri ticaret adam› Di¤eri sarraf Petrol kral› Limon kral› Kendisi ise hepsinin kral› Açl›k kral› Haygazun Kalustyan de, bu iki genç kalemin Ermenice fliirleri de, edebiyatseverler aras›nda, hak etti¤i ilgiyi görmez. Cancikyan, Marmara gazetesine gönderdi¤i bir mektupta flöyle der: “fiiirde güzel sözcükler, güzel m›sralar, kafiye ve benzeri süslemeler bekleyenler bizim fliirlerimizi sevmeyeceklerdir, hatta bizlerle alay edecek, üstümüze güleceklerdir.” Haygazun Kalustyan, bir süre Karagözyan’da belletmen olarak çal›flt›ktan sonra Ermenistan’a göç etti, ve hayat›n›n sonuna kadar orada yaflad›. Haçik Amiryan ise önce Ermenistan’a gitti, fakat sonra ABD’ye geçti. Aram Pehlivanyan ve Zanku da göç etti. Gobelyan, daha temkinli davrand›; siyasi aktiviteye girmedi ve Türkiye’de edebiyat üretmeye devam etti.

‘Balk›s’ dergisinin iç kapa¤› (Ekim 1942) dünyay› yine kan ve gözyafl› sarm›flt›, fakat siyasi alanda de¤ifliklikler ve yenilikler oluyor, yeni düflünceler gelifliyordu. Bu siyasi de¤iflim edebiyata da yans›maktayd›. Bir taraftan Hitler ve Mussolini ›rkç›l›¤› dünyay› kana bo¤arken, di¤er taraftan hümanizm ve eflitlik kavramlar› dünyada güçlenmekteydi. Bu hareket, etkisini Ermeni Edebiyat›’nda da gösterdi ve ‘1940 Kufla¤›’ ad›yla an›lan, Modern Ermeni Edebiyat› do¤du. Haygazun Kalustyan (1923-1985) ve Garbis Cancikyan’›n (1920-1946) öncülük etti¤i bu edebiyat ve fliir ak›m›, klasik dönemdekilerden farkl› konulara e¤iliyordu. Bu ak›m içinde yarat›lan eserlerde insan›n günlük yaflam› vard›, ac›lar› ve tasalar› vard›, ekmek mücadelesi ve yoksulluk vard›, ve para babalar›n›n ac›mas›z yaflant›s›, sömürüsü vard›. Bu ak›ma daha sonra Aram Pehlivanyan (A. fiavarfl; 1917-1979), Haçik Amiryan (1915-1998),

Eski “kalem kardeflleri” Eçmiyadzin’de. Soldan sa¤a: Y. A¤amyan, H. Kalustyan, Zanku (1967)

BEYAZ ADAM K‹TABEV‹
BULAMADI⁄INIZ K‹TABI B‹ZE SORUN
Kitabevimiz ile ilgili her türlü konuda iletisim@beyazadam.com adresinden; online sat›fl ile ilgili her türlü konuda ise onlinesatis@beyazadam.com adresinden bize ulaflabilirsiniz.

‹zi Kal›r Hat›ralar›n
Mayda Saris
‹zi Kal›r Hat›ralar›n, araflt›rmac› yazar Mayda Saris’in 2001-2007 y›llar› aras›nda Agos gazetesi için yapt›¤› söyleflilerden otuzunu bir araya getiren bir kitap. Söylefli yap›lan kifliler aras›nda, kendi alanlar›nda Türkiye’de ve dünyada isim yapm›fl ünlü sanatç›lar›n yan› s›ra, kamuoyunca hiç tan›nmayan, kendi halinde hayatlar sürmüfl insanlar da yer al›yor. Söyleflilerin ortak özelli¤i, her hayat hikâyesinin, Türkiye’nin ve özelde Türkiye Ermeni toplumunun geçmifline ve bugününe dair pek çok bilinmeyeni gün ›fl›¤›na ç›karmas›. Metinlere çok say›da eski ve yeni foto¤raf›n efllik etmesi, kitaba, edebiyat okuyucular› için oldu¤u kadar, Türkiye’nin yak›n tarihi ve toplumsal bellek üzerine çal›flan araflt›rmac›lar için de önemli bir kaynak olma niteli¤i kazand›r›yor.

Beyaz Adam Kitabevi LTD. fiT‹.
Merkez Adres: Tel: Fax: E-mail: ‹stanbul Cad. No:1 Bak›rköy / ‹stanbul (212) 543 90 00 - (212) 543 95 95 (212) 583 36 59 iletisim@beyazadam.com

376 sayfa, Ekim 2007

Pangalt› fiube Adres: Halaskargazi Cad. Saks› Sok. No:19 Pangalt› / ‹stanbul Tel: (212) 241 51 43 - (212) 291 16 61 Fax: (212) 231 08 55 E-mail: pangalti@beyazadam.com

‘Bedel-i Askeri’den cepheye: Osmanl›’da gayrimüslimlerin askerlik serüveni
OHANNES KILIÇDA⁄I
Ufuk Gülsoy Osmanl› Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni Simurg Yay›nlar›, 2000, 244 s.

“Y

olda ö¤retmenlerden biri, bundan böyle bütün milletlerden genç erkeklerin askere al›naca¤›n› söyledi¤inde, bu genç adamlar›n yapt›¤› tezahürat› duymal›yd›n›z! Osmanl› ordusunda asker olmak istedikleri için de¤il, herhangi birileriyle savaflmak istedikleri için hiç de¤il, fakat H›ristiyanlar›n da Türkler gibi askerlik yapmas› erkekliklerinin tan›nmas›na ve tam vatandafll›¤a do¤ru at›lm›fl bir ad›m anlam›na geldi¤i içindi bu tezahürat…” Merzifon Amerikan Koleji ö¤retmenlerinden George E. White’›n, Adventuring with Anatolia College (Anadolu Koleji Maceras›; Grinnell, Iowa: Herald Register, 1940, s. 65) adl› kitab›nda anlatt›¤›, II. Meflrutiyet kutlamas› için ö¤rencilerle birlikte Merzifon hükümet kona¤›na yürürlerken geçen bu anekdot, Osmanl›’da gayrimüslimlerin askerli¤i meselesinin, siyasi ve kültürel bagaj› yüklü, kritik bir mesele oldu¤unun ipuçlar›n› vermektedir. Elimizde, bu konuyu do¤rudan ve derli toplu olarak ele alan bir inceleme, Ufuk Gülsoy’un Osmanl› Gayrimüslimlerinin Askerlik Serüveni isimli kitab› var. Her ne kadar Osmanl›’da gayrimüslimlerin askerli¤i meselesinin tarihi daha eskilere dayansa da, anayasal vatandafll›¤›n, vergi vermekle birlikte en önemli iki gereklili¤inden biri olan mecburi askerlik hizmeti, Os-

manl›’da daha ziyade 19. yüzy›lda tart›fl›lan bir konudur. Nitekim Gülsoy da kitab›nda 1835 ile 1919 y›llar› aras›nda kalan döneme odaklan›yor. 1835’in bafllang›ç noktas› olarak al›nmas›n›n sebebi, Osmanl› H›ristiyanlar›n›n, donanmaya muvazzaf asker olarak ilk kez bu tarihte al›nmalar›d›r. Buna ra¤men, kitab›n girifl bölümünde, ‹slam’da ve Osmanl›’n›n daha önceki dönemlerinde gayrimüslimlerin askerli¤ine iliflkin teorik bak›fl›n ve bu bak›flla her zaman örtüflmeyen uygulamalar›n tatmin edici bir özeti veriliyor. Kronolojik bir s›rayla ilerleyen kitab›n birinci bölümünde, 1835’le Islahat Ferman›’n›n ilan› (1856) aras›ndaki dönem anlat›l›yor. ‹kinci bölümde, kitab›n konusu aç›s›ndan çok önemli bir yeri olan ‘Bedel-i Askeri’ vergisi etrafl›ca inceleniyor. Üçüncü bölümde ise, 1856 ile 1919 y›llar› aras›ndaki dönem ele al›n›yor. Girifl bölümü, ikincil kaynaklara dayan›larak yaz›lm›fl. Asl›nda bunun, daha bafllang›çta cevaplayamad›¤› baz› sorun(n)lar yaratan bir girifl oldu¤u söylenebilir. Zira, giriflin, dolay›s›yla kitab›n ilk iki cümlesinde, ‹slam hukukunda gayrimüslimlerin ‹slam devletiyle bir nevi anlaflma yaparak –cizye vergisi ödemeleri karfl›l›¤›nda– ‘zimmi’ statüsünü ald›klar›, böylece baz› siyasi ve dini haklar d›fl›nda, bütün medeni haklar ve kamu haklar›nda Müslümanlarla eflit olduklar›, bunun gere¤i olarak da hususi haklardan istifade ettikleri ifade edilmifl. Do¤rusu, insan hangi soruyu soraca¤›n› flafl›r›yor: ‘Zimmi’, eflitlik ifade eden bir statü müdür? Siyasi ve dini haklar aç›s›ndan baz› k›s›tlamalar›n oldu¤u yerde, herhangi bir surette eflit-

likten bahsedilebilir mi? Eflitli¤in s›n›r› olur mu, olursa eflitlik olur mu? ‘Siyasi’, ‘inançla ilgili’, ‘medeni’, ‘kamu’ ve ‘hususi’ bafll›klar›yla, iki cümlede say›lan befl kalem haklar hangileridir, bunlar aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? Medeni haklar› aile ve miras hukukuyla ilgili haklar olarak kabul eder ve bunlar›n her dini grubun kendi içinde, yani birbirinden ayr› alanlarda halledildi¤ini hesaba katarsak, Müslüman’la gayrimüslimin medeni haklarda eflitli¤i ne manaya gelir? Birçok kaynakta belirtildi¤i üzere, gayrimüslimler, paylafl›lan kamusal alanlarda istedikleri k›yafetlerle gezemiyor, ibadethanelerini istedikleri yerde istedikleri flekilde kuram›yor, mahkemelerde flahitlikleri Müslümanlar›nki gibi kabul görmüyor idiyse (listeyi uzatmak mümkün ama gereksizdir), kamu haklar›nda eflitlik nas›l oluyordu? Bütün bu sorular›n cevaplar›n›, kitapta bulam›yoruz. Bu sorular›n, kitab›n ana meselesini oluflturmad›¤› ve giriflin sadece bir arka plan oluflturmak için yaz›ld›¤› söylenebilir ama, tam da bu sebeptendir ki, o arka plan›n, mümkün oldu¤unca, olgusal anlamda do¤ru ve ifade aç›s›ndan net olarak çizilmesi gerekir. Ayr›ca, 19. yüzy›lda, eflit vatandafll›k alg›s› ile askerlik hizmeti aras›ndaki, giriflteki anekdotun da gösterdi¤i ba¤› hat›rlayacak olursak, bu alg›ya sebep olan yüzy›llar›n birikiminin daha ayr›nt›l› biçimde ele al›nmas› gerekti¤i söylenebilir. Yine de, girifl bölümü, okuyucuya meselenin geçmifline dair bir fikir veriyor. Bu bölümden, ‹slam’da askerli¤in hükmen (teorik olarak) Müslümanlarla s›n›rl› tutulmas›n›n sebebinin, ‹slam’›n temel kaynaklar›nda

uzun süre, yerel cemaat liderleri taraf›ndan yap›ld›. Yani, sonuç, “hem vergi, hem askerlik” diyebilece¤imiz bir noktaya gelmiflti. 1863’te gayrimüslimler de askeri okullara al›nmaya bafllad›, fakat, Gülsoy’un aktard›¤›na göre, bu okullardan ç›kan Bulgarlar›n 93 Harbi’nde devlete “ihanet” ettikleri gerekçesiyle, gayrimüslimlerin bu okullara al›nmas› fiilen durduruldu. I. Meclis-i Mebusan’daki tart›flmalardan da bir sonuç al›namad›. Nihayet, II. Meflrutiyet’in getirdi¤i özgürlükçü ve eflitlikçi hava içinde, 1909’da Bedel-i Askeri vergisi kald›r›ld› ve askerlik bütün erkekler için mecburi hale getirildi. Ufuk Gülsoy’un kitab›n›n bize gösterdi¤i en önemli noktalardan biri, gayrimüslimlerin askere al›nmas›n›n, hem devlet hem de gayrimüslim cemaatler nezdinde tereddütle karfl›lanm›fl olmas›d›r. ‹ki tarafta da baz› endifleler söz konusuydu; askere gitmemek için firar edenler de oluyordu (gerçi ordudan firarlar›n gayrimüslimlerle s›n›rl› olmad›¤›n› da, yine Gülsoy’un kitab›ndan ö¤reniyoruz). Devlet adamlar› da ikiye bölünmüfltü. Bir taraf, bunun imparatorlu¤un birli¤ini sa¤lamak aç›s›ndan faydal› olaca¤›n› söylerken, di¤er taraftakiler bunun ordu içinde çat›flmaya ve motivasyon eksikli¤ine sebep olaca¤›n› iddia ediyordu, ki bunlar›n bafl›nda Cevdet Pafla geliyordu. Müslümanlarla gayrimüslimlerin kar›fl›k olarak m› yoksa ayr› birliklerde mi silahalt›na al›naca¤›, gayrimüslim askerlerin dini vecibelerini yerine getirmeleri için gerekli imkânlar›n sa¤lan›p sa¤lanmayaca¤›, Müslüman askerlerin gayrimüslim subaylardan emir al›p

alamayaca¤›, bu subaylar›n e¤itilmesi gibi ‘teknik’ gibi görülen ama hepsinin arkas›nda ideolojik bir yaklafl›m olan sorunlar tekrar tekrar tart›fl›lm›fl, ama nihai bir çözüme kavuflturulamam›fl. Çözülemeyen bu sorunlar da, her seferinde, gayrimüslimlerin askere al›nmas› uygulamas›n›n ertelenmesine sebep olmufl. Ufuk Gülsoy, gerek Türk tarihyaz›mc›l›¤›nda gerekse kamuoyunda yerleflik olan birtak›m önyarg›lara ve kliflelere düflmekten zaman zaman kendini alam›yor. Örne¤in, askere al›nan gayrimüslim askerlerin izin günlerinin, mensup olduklar› toplulu¤un kutsal günlerine göre belirlenmesini “büyük Osmanl› askerleri arazide, içtima halinde (Servet-i Fünun, c.39, s.301) bir hoflgörü ve anlay›fl” olarak nitelendiriyor. Silahalt›na al›nan vatandafllar›n, üstelik ‹stanbullu Müslüman ve gayrimüslim asker adaylar› Topkap› Saray›’n›n bahçesinde silah alt›na laik olmayan bir devlette, kutsal günlerine al›nmadan önce (Servet-i Fünun, c.38, s.280) sayg› göstermek hoflgörüden ziyade akl›n ve vicdan›n gere¤i, normal bir uygulama de¤il mi? Ayr›ca, Müslüman askerlerin kutsal günleri gözetilirken, ayn› uygulaman›n eflitlik ilkesi gere¤i gayrimüslim askerlere de yay›lmas› neden bir hoflgörü olsun? Gülsoy’unki gibi emek verilmifl, ele ald›¤› konunun belli bafll› parametrelerini okuyucuya aktarmay› baflaran, el de¤memifl bir konuya iyi bir girifl niteli¤i tafl›yan bir incelemede dahi bu yerleflik düflünsel kliflelere rastlamak, birtak›m kodlar›n zihinlerin derinliklerine ne ölçüde iflledi¤inin iyi bir göstergesi olsa gerek. Alan aç›s›ndan yap›lmas› gereken ise, bu tür çal›flmalar›, vatandafll›k, Osmanl›c›l›k gibi konular› merkeze alarak inceleyen sosyal tarih çal›flmalar›yla desteklemektir.

Trabzon’da Osmanl› garnizonu
AGOS kitap

savafl›n, ‘din u¤runa mücadele’ veya ‘Allah’›n ismini yayma ve yüceltme’ olarak tarif edilmesi oldu¤unu ö¤reniyoruz. “Gayrimüslimlerden, inanmad›klar› bir dinin idealleri u¤runa Müslümanlar gibi savaflmalar›n› beklemek veya onlar› bunun için zorlamak inanç özgürlüklerine müdahale anlam›na gelebilirdi.” Genel kural bu olsa da, peygamber zaman› ve Dört Halife Devri de dahil, ‹slam devletlerinde savafllarda gayrimüslimlerden gerek muharip gerekse lojistik kuvvet olarak s›kça yararlan›ld›¤›n› da aktar›yor Gülsoy. Osmanl›’da da, 19. yüzy›ldan evvel orduya H›ristiyanlar›n al›nd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, Kosova Savafl›’nda I. Murad’›n ordusunda, Ankara Savafl›’nda Y›ld›r›m Beyaz›d’›n ordusunda önemli say›da H›ristiyan asker vard›. Daha yak›n zamandan bir örnek ise, 1790’da Ermeni ve Rum patriklerinden 2200 kiflilik bir kuvvet istenmesidir. 19. yüzy›lda farkl› olan ise, bu ifli bir sistemati¤e, yasal (modern) bir zemine oturtma çal›flmalar›d›r. Gülsoy’dan aktararak özetleyecek olursak, 1837 y›l›nda yay›mlanan bir hatt-› hümayunla, gayrimüslim askerlerin hangi esaslar çerçevesinde donanmaya al›naca¤› belirlendi. 1846’da ‘Kura Kanunu’ yürürlü¤e girdi. 14 May›s 1855’te cizyenin kald›r›ld›¤› resmen ilan edildi ama onun yerine askerlikten muaf olmak için gayrimüslimlerin ödeyece¤i, ‘‹anei Askeri’ (Bedel-i Askeri) ad› alt›nda, yeni bir vergi kondu. Bu vergi yaln›zca askerlikle mükellef gayrimüslimlerden de¤il, 15 ila 75 yafl aras›ndaki erkek gayrimüslim nüfusun genelinden al›nacak, fakat silahalt›nda olan gayrimüslimler askerlikleri süresince bu vergiyi ödemeyeceklerdi. Verginin da¤›l›m›,
kas›m 2008

Türkiye ve Ermenistan Vatandafllar› Karfl›l›kl› Alg›lama ve Diyalog Projesi Ferhat Kentel (Bilgi Üniversitesi) Gevorg Poghosyan (HASA) Türkiye ve Ermenistan vatandafllar› aras›ndaki karfl›l›kl› alg›lama kal›plar›n› anlamak ve diyalo¤un ilerletilmesi için at›lmas› gereken ad›mlar neler olabilir? Ermenistan ve Türkiye vatandafllar›n›n birbirlerinden, devletten, toplumdan ve medyadan beklentileri nelerdir?

Türkiye’de Ço¤unluk ve Az›nl›k Politikalar›: AB Sürecinde Yurttafll›k Tart›flmalar› Ayhan Kaya - Turgut Tarhanl› Türkiye’nin AB sürecinde etno-kültürel ve sosyo-kültürel farkl›l›klar›n yönetimine iliflkin yaflanan dönüflümü disiplinleraras› yaklafl›mla ele alan bir çal›flma. Türkiye’deki vatandafll›k tart›flmalar›na ve ülkenin demokratikleflmesine yönelik ufuk aç›c› bir baflvuru kayna¤›.

Türkiye’de Az›nl›k Haklar› Sorunu: Vatandafll›k ve Demokrasi Eksenli Bir Yaklafl›m (Uluslararas› Konferans Tebli¤leri, 9-10 Aral›k 2005, ‹stanbul) Türkiye’nin az›nl›k haklar› sorununun Osmanl› ‹mparatorlu¤u’nun son y›llar›ndan bugüne de¤in geçirdi¤i dönüflümü tarihsel bütünlü¤ü içinde, sosyo-ekonomik ve kültürel boyutlar› ile irdeleyen yaz›lar…

“Milletin Bölünmez Bütünlü¤ü”: Demokratikleflme Sürecinde Parçalayan Milliyetçilik(ler) Ferhat Kentel - Meltem Ah›ska - F›rat Genç “Milliyetçilik/ulusalc›l›k yükseliyor” iddialar› eflli¤inde tart›fl›lan bu karmafl›k olguyu, yaflayan insanlar›n anlam evrenleri ve pratikleri içinde kavramaya çal›flan bir araflt›rma. Türkiye’nin demokratikleflmesi önündeki zihinsel engeller hakk›nda önemli ipuçlar› veriyor.

Türkiye-Ermenistan ‹liflkileri: Bir K›s›r Döngü Aybars Görgülü Türkiye-Ermenistan iliflkilerinde bugüne kadar at›lan ad›mlar› irdelerken bir yandan da bundan sonra neler yap›lmas› gerekti¤ini özetleyerek politika önerileri sunan bir kaynak.

Milliyetçilik ve Türkiye-AB ‹liflkileri Umut Özk›r›ml› K›br›s sorununun çözümünden Kuzey Irak’a, AB ile iliflkilerden Ermenistan ile sorunlara kadar her yerde kendini hissettiren milliyetçili¤i deflifre eden, gündelikleflmifl kullan›m›n› parçalar›na ay›ran kapsaml› bir çal›flma.

Heybeliada Ruhban Okulu’nun Gelece¤i Üzerine Tart›flmalar ve Öneriler Elçin Macar - Mehmet Ali Gökaçt› Heybeliada Ruhban Okulu ‘sorunu’na az›nl›k haklar›, insan haklar›, özgürlükler ve demokrasi gibi kavramlardan yola ç›karak bakan, hem Türkiye’nin kurucu antlaflmas› olan Lozan hem de daha sonra imzalanan çok tarafl› sözleflmeler gere¤i, gayrimüslimlerin zaten ruhban yetifltirme haklar› oldu¤unu vurgulayan bir baflvuru kayna¤›.

A Promise To Keep: Time to End the International Isolation of the Turkish Cypriots Marcel Brus - Mensur Akgün Steven Blockmans - Sylvia Tiryaki Theo van den Hoogen - Wybe Douma K›br›sl› Türklere senelerdir uygulanan uluslararas› izolasyonlar›n hiçbir hukuki dayana¤›n›n olmad›¤›n› ve Kuzey K›br›s Türk Cumhuriyeti’nin resmi olarak tan›nmas›na gerek kalmadan da izolasyonlar›n kald›r›labilece¤ini gösteren bir çal›flma.

‹letiflim ve detayl› bilgi için:

Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf› (TESEV)
Bankalar Cad. Minerva Han No: 2 Kat: 3 34420 Karaköy ‹stanbul Tel: 0212 292 8903 www.tesev.org.tr

18

D‹B u DAR

Keflfedilmeyi bekleyen Ermeni hazineleri
ZAKARYA M‹LDANO⁄LU
1. Francisco Rivola, Dictionarium Armeno-Latinum (Ermenice-Latince Sözlük) Milano, 1621 2. Rahip V›rtanes Asgeryants, Pilisopayutyun (Felsefe), Venedik, 1751 3. Badmutyun Medz›n Cengizhani (Büyük Cengiz Han’›n Tarihi), Trieste, 1788 4. Minas P›jiflgyan, Badmutyun Bondosi, Vor e Sevav Dzov (Pontus Tarihi), Venedik, 1819 5. ⁄ugas ‹nciciyan, Tarabadum, (Avrupa Milletlerinin Siyasi ve Bilimsel Tarihi), Venedik, 1822 6. Yerkaran b› Kurmanci (Kurmanci Dua Kitab›), 6 Harput Koleji Matbaas›, 1880

Pêrî Yay›nlar›, Kürt, Rum, Alevi, Yahudi, Ermeni tabusunu tan›m›yor. ‹nkâra, soyk›r›ma, asimilasyona karfl›, halklar›n dostlu¤u için, bilimsel eserlerle karanl›¤› yar›yor, gelece¤e ›fl›k tutuyor.

1

2

3

4

5

Katledilenlerin torunlar›ndan Donald E. Miller ve Lorna Touryan Miller, Tan›klar›n Dilinden Ermeni Soyk›r›m›: Sa¤ Kalanlar ve Ermeni Soyk›r›m›n›n Sözlü Tarihi adl› kitapta, akademik ve analizci bir yaklafl›mla, Ermeni Soyk›r›m› ile ilgili hikâyeleri sa¤ kalan tan›klar›n dilinden aktar›yor. Hyacinthe Simon, 1915: Bir Papaz›n Günlü¤ü’nde, 1915 Felaketi esnas›nda tutu¤u notlarla insanl›¤a “Kurtar›n bizi!” diye seslenirken, yaflananlar› gelecek için belgesel hale getirir.

Munzur Çem’in haz›rlad›¤› Tan›klar›n Dilinden Dersim ’38’de, Dersim’de yaflananlarla ilgili röportajlar yer al›yor. Kürt Alevi soyk›r›m›n›n 70. y›l›nda, böyle bir çal›flmay› okuyucuya sunman›n, o f›rt›nan›n kurbanlar›n›n an›s›na sayg› göstermenin mütevaz› bir ad›m› olarak kabul edilmesi dile¤iyle.

E

rmenilerin tarihi M.Ö. 6. ve 5. yüzy›llardan bafllat›l›r ve bu dönemden itibaren Ermenistan Platosu’nda tafllar›n üzerine düflülen kay›tlar›n bir bölümü, Ermenilere ait ilk yaz›l› iflaretler olarak kabul edilir. Bu kay›tlar, bugün kulland›¤›m›z Ermenice harflerle iliflkili de¤ildir. Ermenilerin kendi alfabelerini oluflturmalar› ancak milad›n dönmesi ve M.S. 5. yüzy›la gelinmesi ile gerçekleflir. Bu yüzy›lda, Ermeni halk› art›k kendi alfabesi ile parflömenlere, derilere yazmaya bafllar. Yüzy›llar boyunca, bize miras olarak kalan binlerce elyazmas› eser üretilir; önemli eserler elyazmas› ile ço¤alt›l›r. Birçok eser Ermeniceye tercüme edilerek okullar›n, manast›rlar›n hizmetine sunulur. O dönemde birer bas›n-yay›n kuruluflu olarak da ifllev gören Ermeni manast›rlar›n›n yay›n programlar›n›n ilk s›ralar›nda tarih, co¤rafya, edebiyat, güzel sanatlar ve elbette dil yer al›r. Matbaan›n keflfinden k›sa bir süre sonra Ermeniler de bas›l› eserler vermeye bafllarlar. 1512’de, Venedik’te, ilk bas›l› Ermeni yay›nlar› gözlerini dünyaya açar. ‹lk yüz y›l içinde, say›lar› binlerle ifade edilen bas›l› eserlere kavuflulur. Avrupa’n›n çeflitli kentlerinde, art arda Ermeni matbaalar› aç›l›r. Tarihin, dünyan›n dört bir yan›na serpifltirdi¤i Ermeni halk› göçebe de¤ildir; Ermeniler, bulunduklar› her yerde kal›c› yerleflimler oluflturur, o ülkenin halk›yla, kültürüyle tan›fl›r, kendini yabanc› hissetmez. Kendi kimli¤ini unutmadan, dünyada olup biten her fleyi yak›ndan ve an›nda izler. Tercüme eder, kay›t alt›na al›r, tarih yazar... Bafll›¤› yanl›fl okumad›n›z; keflfedilmeyi bekleyen ‘Ermeni hazineleri’nden söz ediyorum. Ancak, sizlere, Ermenilere ait bir hazine haritas› ya da krokisi sunacak, flifre çözmeye yarayacak bilgilere sahip de¤ilim. Hani, durmadan kazma kürek sallay›p, kiliselerin, manast›rlar›n duvarlar›ndan tafllar söküp, mezar tafllar›n› parçalay›p, ruhlar› ve kemikleri s›zlatarak alt›n, gümüfl ya da de¤erli tafllar aran›r ya, kast›m o hazine de¤il. Sizlere, Ermenilere ait baflka bir hazinenin haritas›n› sunmaya çal›flaca¤›m; daha de¤erli, daha da zengin bir hazine... Öylesine büyük bir hazine ki, sadece Ermenilere de ait de¤il. Ermeniler bencil davranmam›fllar; komflular›n› da düflünmüfller. Onlar›n
AGOS kitap

hüzünlerini ve sevinçlerini paylaflm›fl, tarihin sayfalar›nda yer almalar› için de çaba sarf etmifller. Tan›kl›k yapm›fllar. Sadece komflular›na de¤il, çok uzaklarda da olsa, hiçbir halka, kültüre, olaya kay›ts›z kalmam›fllar. Do¤a bilimleri, felsefe, tarih, edebiyat, güzel sanatlar, bilim ve teknik, k›sacas›, hayatla ilgili her alanla ilgilenmifl, bu konularda yazm›fl, ilk f›rsatta bas›l› hale getirmifller. Kilise, dil ve edebiyat, Ermeniler aç›s›ndan ayr›lmaz bir üçlü oluflturur. Bulunduklar› her co¤rafyada, her ülkede, yaflad›klar› s›k›nt›l› dönemlerde dahi, bu üçlü, önceli¤ini hep korumufltur. Binlerce olmay› beklemeden, elli-yüz kifli olduklar›nda dahi hemen kiliselerini kurarak yay›n faaliyetine giriflirler. Kitap, gazete, dergi yay›mlarlar. En kötü koflullarda dahi, ba¤l› olduklar› kiliselerin bültenleri imdatlar›na yetiflir. Baz› Ermenilerin Ermenice bilmedi¤ini dikkate al›r, onlara ulaflman›n yollar›n› arar, onlar› Ermeni dünyas›n›n d›fl›na da tafl›may› hedeflerler. Onlar için, sadece Ermeni harflerini ö¤renerek okuma olana¤›n› yarat›rlar. Günümüze ulaflan binlerce Ermeni harfli Türkçe yay›n haz›rlarlar. Sadece kitap de¤il, onlarca gazete ve dergi yay›mlayarak dünyayla iliflkilerini sürdürürler. Bu topraklar›, bu co¤rafyay› ilgilendiren say›s›z Ermenice kitap ve süreli yay›n var. Roma’y›, Bizans’›, Selçuklular›, Mo¤ollar›, Tatarlar›, Osmanl›’n›n kuruluflunu, ‹stanbul’un fethini en genifl flekliyle Ermeni kaynaklar›ndan, yaz›l›-bas›l› hale gelmifl eserlerden okuyabilirsiniz. Bu eserler, say›lar› az olsa da, konu ve amaç aç›s›ndan çok genifl bir yelpaze oluflturur. Örne¤in, Harput Ermeni Koleji Matbaas›’nda bas›l›p yay›mlanan Ermeni harfli Kürtçe (Kurmanci) dua kitab›, bu genifl yelpazeye bir örnek teflkil etmektedir. Bu topraklar›n k›rsal yaflam›na ait hikâye, roman, fliir gibi edebi eserler, tar›m ve el sanatlar›na iliflkin yay›nlar, etnografik araflt›rmalar, Ermeni bas›n-yay›n dünyas›n›n vazgeçilmezleri aras›nda yer almaktad›r. Bu, ayn› zamanda bir davettir. Üniversitelerimizin edebiyat, sanat, tarih ve sosyal bilimler, resmi ve sivil araflt›rma kurumlar›! Yapaca¤›n›z araflt›rmalar için önünüzde keflfedilmeyi bekleyen çok önemli bir hazine var: Ermeni yaz›l› ve bas›l› kaynaklar›. Bu kaynak-

lar›n ço¤una kolayca ulaflmak olanakl›. Yerevan’daki Ermenistan Ulusal Kütüphanesi ve arflivleri; Ermenistan Bilimler Akademisi’nin, araflt›rmac›lar›n binlerce sayfal›k bas›l› hale gelmifl eserleri; M›khitaryanlar›n Venedik ve Viyana’daki kütüphanelerinde yer alan, benzeri olmayan belgeler; Paris, Moskova, Tiflis, Bakü, Kudüs, Beyrut, Kahire, New York ve daha onlarca flehirde, resmi ya da sivil kurumlar›n arflivlerinde bulunan Ermeni yaz›l› ve bas›l› belgeleri sizi bekliyor. Bu köfle, ad›n›, Teotig’in (Teotoros Lapçinciyan), Ermeni alfabesinin icad›n›n

1500., Ermenice bas›m yapan ilk matbaan›n da 400. y›l› vesilesiyle bas›lan Dib u Dar (bask› ve harf) adl› kitab›ndan (‹stanbul 1912) al›yor. Burada, her ay, Ermeni bas›l› kaynaklar›ndan, tarih, edebiyat, sanat, bilim, politika ve birçok di¤er alanla ilgili, kitap haline dönüflmüfl eserleri tan›tmaya çal›flaca¤›m. Öncelikle Osmanl› ve Türkiye s›n›rlar› içinden ço¤umuzun kula¤›n› ç›nlatm›fl Ermeni yazarlar›, biyografileri ve eserlerinden al›nt›larla sunaca¤›m. Gelecek ayki konu¤umuz, ‘Ermenilerin Molière’i’ olarak bilinen Hagop Baronyan olacak.

Leon Uris’in, milyonlarca kitapseverin baflucu eseri olan Exodus’u, Yahudi halk›n›n, 6 bin y›ll›k “kutsal topraklara ulaflma” ütopyas›n›, 1940’l› y›llarda u¤rad›¤› soyk›r›m›n ard›ndan “devletleflerek gerçeklefltirmek” üzere umutla giriflti¤i Akdeniz yolculu¤unda, Exodus gemisinde yaflanan maceray›, aflk›, iradeyi tarihi roman dilinde anlat›yor. Yahudi soyk›r›m›na giriflen Adolf Hitler, “Tüm olanlara ra¤men bugün Ermenilerin imhas›ndan bahseden kim kald› ki?” diye sorar, ve kurmaylar›na “Korkmadan katledin” der. Polonyal› hukukçu Raphael Lemkin, bu sözden hareketle yapt›¤› araflt›rmalar›n sonucunda, Birleflmifl Milletler’in ‘soyk›r›m’ tezinin tasla¤›n› oluflturur. Kevork B. Bardakjiyan’›n Hitler ve Ermeni Soyk›r›m› bafll›kl› çal›flmas›, soyk›r›mc›lar›n kötü ortak feyizleri(!) için de vazgeçilmez bir eser.

Antranik Pafla olarak tan›nan ve Ermeni halk›n›n direniflinin simgesi haline gelen efsanevi komutan Antranik Ozanyan’›n mücadelesini, tarihçi Antranik Çelebyan’›n özenli kaleminden okura sunuyoruz. Kahraman Arekel Eloyan’›n sistem, s›n›r, kanun bilmeyen/ tan›mayan yüre¤inin, büyük memleket özlemi; Hraçya Koçar Kapriyelyan’›n sürükleyici, sorgulay›c›, dünyan›n çok-satanlar›na ‘tafl ç›karan’ edebi yal›nl›ktaki dilinden… Ötekilefltirilmeye/ yabanc›laflmaya karfl›, sistem sosyalizm bile olsa, elefltiri gücünü konumuna ve içinde bulundu¤u koflullara (1930’lu y›llar) ra¤men ortaya koyan, ayd›n duruflu ile örnek olmay› bilen bir ‘Özlem’!

Recep Marafll›’n›n 20 y›ll›k çal›flmalar›n›n ürünü olan Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi ve 1915 Soyk›r›m› adl› kitab›, ‘Ortak Bir Tarih Denemesi’, ‘Ermeni Ulusal Demokratik Hareketi’, ‘Jenosit 1915’, ‘Kemalist ‹ktidar ve Bat› Ermenistan’›n ‹flgali’, ‘Cumhuriyet’in Etnik Yok Etme ve Yay›lma Politikalar›’, ve ‘Soyk›r›m ve Etnik Yok Etme Politikalar›n›n Tart›fl›lmas›’ bafll›kl› befl bölümün yan› s›ra, ‘‹smi De¤ifltirilen Yerleflim Yerlerinin Etimolojik Kökenleri’ bafll›kl› bir ek bölümden olufluyor. Ermeni tarihini, sanat›n›, mücadelesini ve soyk›r›m›n ac› yüzünü ö¤renmek isteyenler için bir baflyap›t.

Halklar›n, tüm mücadele araçlar›n› kullanarak ve egemene sadakatten uzak durarak uluslaflabilece¤ini savunan fiahan Natalie, Nemesis’i kurarak, Talat’›, Bahattin’i, Cemal’i ve onlar›n yandafllar›n› cezaland›rd›. Natalie’nin tecrübelerinin ve teorik birikiminin eseri, 1920’li y›llarda yay›mlanan Biz Ermeniler ve Türkler’in bugüne kadar Türkçeye çevrilmemifl olmas› önemli bir kay›p.

Ermeni K›z› A¤çik, arta kalm›fl ancak bir an bile asil duruflunu elden b›rakmam›fl Ermeni kad›n›n›n roman›. Sürgün yollar›nda yaflama flans›na eriflenlerin ac›lar›n› Yusuf Ba¤›n’›n kaleminden ö¤renmek, insanl›¤› yeniden keflfetmek gibi bir fley. ‹nsan›n, o insanl›¤a “Yaz›klar olsun” diyesi geliyor.

Ermeni-Kürt dostlu¤unun savunucular›ndan, mücadelenin s›ca¤›n› bire bir yaflayan Garo Sasuni’nin dev eseri Kürt Ulusal Hareketleri ve 15. yy’dan Günümüze Ermeni-Kürt ‹liflkileri’ni okumadan geçmek eksikliktir.

David Kherdiyan, Hilalin Gölgesinde Bir Ermeni K›z›n Yazg›s›’nda, yok edilenler, yollara da¤›t›lanlar, ölüm yollar›na düflürülenlere yap›lanlar› anlat›rken; sizlere, bizlere insanl›¤›m›z› hat›rlat›yor.

Pêrî Yay›nlar›
Pavlonya Sok. Nuho¤lu ‹flhan›, No: 10 / 4, Kad›köy - ‹stanbul Tel&Fax: 0216 347 26 44, e-Mail: periyayinlari@yahoo.com.tr
kas›m 2008

20

Adam Yay›nlar› 28. y›l›n› kutluyor
• 1981’de Adam Yay›nlar›’n› kurarken hedefleriniz ve hayalleriniz nelerdi? Adam Yay›nlar›’n›n kurulufl amac›n› iki eksende ele almak gerekir. ‹lki, Türk ve dünya edebiyat›n›n –çocuk edebiyat› d›fl›ndaki– bütün alanlar›yla, edebiyat› besleyen elefltiri, inceleme, araflt›rma gibi alanlarda de¤erli, kal›c› kitaplar yay›mlamak. ‹kincisi ise, yay›nlar›n› ilkeli bir tutumla seçip, y›llar içinde bütünsellik kazanacak bir program dahilinde, planl› bir flekilde yürütmek. • Bu amac›n›z› gerçeklefltirdi¤inizi söyleyebilir miyiz? Gerçekten de epeyce bir yol kat ettik. fiiir, roman, öykü, oyun, elefltiri, deneme, inceleme ve araflt›rma ana dallar›nda, bugüne dek, 50 ülkeden 223 yazar›n, 1000’in üzerinde kitab›n› yay›mlad›k. Adam Yay›nlar› k›sa sürede önde gelen bir edebiyat yay›nc›s› haline geldi. • Adam Yay›nlar›, kurumsal olarak, Türkiye’de kitap yay›nc›l›¤› tarihinde nas›l bir yere sahip? Bugün Türkiye’de, edebiyat yay›nc›l›¤› alan›nda, yirmi sekiz y›l öncesine k›yasla daha sistemli, daha kurumsallaflm›fl bir ortam varsa, bunun oluflmas›nda Adam Yay›nlar›’n›n pay› vard›r. Eskiye göre daha çok say›da yazar›m›z, flairimiz geçimini kitaplar›n›n gelirlerinden

Nazar Büyüm
lar›n yap›tlar›n› yay›mlad›k. Shakespeare’den Tolstoy’a, Dostoyevski’den Pasternak’a, Faulkner, Jack London, Joseph Conrad, John Dos Passos, Coetzee, Gordimer, Seferis, Kavafis, Balzac, Baudelaire, Gogol, Çehov, Henry James, Hemingway, Rilke, Heine, T. S. Eliot, E. Allan Poe, Graham Green, Conrad, Dickens, Turgenyev, John Berger, Abdülrezzak Gurnah’a kadar uzanan, büyük ve görkemli bir liste bu. • Son dönemde, cep kitab› format›nda, özel tasar›mlarla bas›lm›fl kitaplar›n›z ilgi çekiyor. Bu diziden söz edebilir misiniz? 2000’li y›llar için Türkiye’de bir ilkti bu giriflimimiz. ‘Adam fiiir Klasikleri’ ve ‘Adam Düzyaz› Klasikleri’ bafll›klar› alt›nda, özel k⤛da bas›l›, sert ciltli, toplam 64 kitap yay›mlad›k. Bunlar, küçük, ciltli, kitapseverlerin saklamak isteyecekleri türden, gerçekten de ‘mücevher gibi’ kitaplar...

• Birkaç y›ld›r, Adam Yay›nlar›’n›n faaliyetini durdurdu¤undan söz ediliyor. Bu konuda neler söyleyeceksiniz? Yay›nevimiz son 3-4 y›ld›r güç bir dönemden geçiyor. Bunun nedenleri var elbette, ama bunlar›n üstünde durmak istemiyorum. Bu son y›llar› daha çok, baz› yay›nlar›m›z›n yeni bas›mlar›n› yaparak geçirdik. Ama bofl durmad›k, ayn› zamanda, yay›nc›l›¤›n ülkemizdeki yeni görünümü çerçevesinde önümüzdeki dönemde kendimize nas›l bir yeni yer bulaca¤›m›z›n da haz›rl›klar›n› yapt›k. Bu haz›rl›¤›n ürünlerini k›sa sürede görmeye bafllayaca¤›m›z› umuyorum. • Adam Yay›nlar›, fliire her zaman a¤›rl›kl› bir yer verdi. Bu alanda nas›l bir program izlediniz? Naz›m Hikmet, Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday, Behçet Necatigil, Özdemir Asaf, Metin Elo¤lu, Sabri Alt›nel, Can

• Edebiyat›n di¤er alanlar›nda da, Türkiye edebiyat›na damga vuran birçok yazar›n kitaplar›n› yay›mlad›n›z... Evet, Adam Yay›nlar›, büyük flairlerimizin yan› s›ra büyük yazarlar›m›z›n da yay›nevi oldu; Yaflar Kemal, Aziz Nesin, Memet Fuat, Kemal Tahir, Fakir Baykurt, Pertev Naili Boratav, Niyazi Berkes, Fethi Naci, Server Tanilli gibi de¤erli yazarlar›n eserleri Adam Yay›nlar› aras›nda yay›mland›. Latife Tekin, Asl› Erdo¤an, Kaan Arslano¤lu, Hasan Ali Toptafl gibi sonraki kufla¤›n öncü temsilcileri de, Adam Yay›nlar› aras›nda yer ald›lar. • Çeviri eserler aç›s›ndan da zengin bir koleksiyon oluflturdunuz. Dünya edebiyat›ndan hangi isimlerin kitaplar›n› yay›mlad›n›z? 28 y›l içinde, 5 k›ta, 50 ülkeden flair ve yazar-

Foto¤raf • O¤uz Durmaz

dam Yay›nlar›, baflta fliir olmak üzere, edebiyat›n tüm alanlar›nda, yirmi sekiz y›ld›r, etkili bir yay›nc›l›k faaliyeti yürütüyor. Yay›nevinin kurucusu Nazar Büyüm’le, Adam Yay›nlar›’n›n dünü, bugünü ve yar›n› üzerine konufltuk.

A

sa¤layabiliyorsa, bunun gerçekleflmesinde de Adam Yay›nlar›’n›n öncü bir ifllevi oldu. Bir örnek verecek olursak, edebiyat çevirmenleri 1980’e kadar forma bafl›na ücret al›rlard›. Adam Yay›nlar›, kuruldu¤u günden bafllayarak, çevirmenlerinin de, yazarlar gibi, düzenli ve yüzdeli bir telif hakk› almalar›n› sa¤lad›. Baflka birçok örnek var. 12 Eylül 1980 sonras›nda yönetim kadrosu de¤ifltirilen, kurulufl amaçlar›ndan ve 50 y›ld›r yöneldi¤i hedeften sapt›r›lan Türk Dil Kurumu’nda 35 y›l yazman olarak görev yapm›fl de¤erli insan, büyük dilbilimci Ömer As›m Aksoy baflkanl›¤›nda bir kurulun Ana Yaz›m K›lavuzu’nu haz›rlamas›na da Adam Yay›nlar› önayak oldu.

Yücel, Edip Cansever, Cemal Süreya, Turgut Uyar, Gülten Ak›n, Ülkü Tamer, Cahit Külebi, Orhon Murat Ar›burnu, Asaf Halet Çelebi, ‹lhan Berk, Cevat Çapan, Ataol Behramo¤lu, ‹smet Özel, Refik Durbafl, Süreyya Berfe gibi, Türk fliirinin önde gelen flairlerini –ço¤unu bütün fliirleriyle– yay›mlaman›n yan› s›ra, 70’lerin ve 80 sonras›n›n genç flairlerine de kap›lar›m›z› aç›k tuttuk. Memet Fuat’›n, Türkçe fliirin zengin birikimini ça¤dafl boyutuyla ve toplu olarak ele alan Ça¤dafl Türk fiiiri Antolojisi adl› eseri, okullar›m›z ve yaz›n›m›z için temel kaynak ifllevini, bu y›l 13. bas›m›yla sürdürüyor. Ayr›ca, 20 flairimizi ‘bir parmak bal’ tad›yla yeni okurlara tan›tmak amac›yla haz›rlad›¤›m›z ‘Seçme fiiirler’ dizisi de yay›nlar›m›z aras›nda yer ald›.