You are on page 1of 20

edomir TRBAC 1 UDK 316.

324(54+73)
Biblid 0025-8555,57(2005)
Vol. LVII, br. 3, pp. 264-283
Izvorni nauni rad
Jul 2005.

INDIJA I SAD SUSRET SVETOVA


U VREMENU GLOBALIZACIJE

ABSTRACT
In the whole history of modern times India-USA relations were
not much developed. It was a relationship of distant worlds and
civilisations. After analysing the basic features of the socio-political and
economic situation in the present India, and its international position, the
author indicates that from the end of the last century the relations between
India and USA are characterised by a specific discovering of each other,
approaching to each other and a significant development of mutual
cooperation. Within the newly created post-cold world constellation and a
new vision of international relations, both countries have found good
reasons and substantial basis for potentially productive mutuality.

1. Razmatranja koja slede treba, ini se, zapoeti uvodnom napomenom


i poetnom upitanou. Uvodna napomena je da odnosi Indija Amerika,
odnosno posebno SAD kao sinonim za Ameriku, u celoj novovekovnoj
istoriji nisu bili naroito razvijeni. tavie, intenzitet interakcije u ovoj
korelaciji bio je najvei deo vremena sveden na minimum, s obzirom na
objektivno znaenje relata u svetskoj konstelaciji. ak je i udeo Indijaca u
stanovnitvu SAD bio minoran, i apsolutno i relativno, i u poreenju sa
nekim drugim azijskim narodima Kinezima recimo. Stvari se, meutim,

1 Prof. dr edomir trbac, dugogodinji ambasador Jugoslavije u Gabonu i


Ekvatorijalnoj Gvineji, 1988-1992, i u Indiji, ri Lanki, na Maldivima, 1997-2002.

264
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

znaajno i ubrzano menjaju, i to tek u najnovijem vremenu. Otuda i ovakav


naslov ovog teksta.
Poetna upitanost u vezi je upravo sa odreenjem naslova i
sintagmom susret svetova. Nije li to zapravo samo puko
literarizovanje (ne posebno originalno) ili pak retoriko preterivanje?
Zato ova upitanost? Za SAD kao sinonim Amerike uopte izraz svet
sigurno ne provocira tu upitanost, s obzirom na dobro znane parametre
kojima se iskazuju njihovo objektivno znaenje i stvarna mo u
planetarnim okvirima. Uz to, sintagma novi svet postala je odavno
uobiajena kao oznaka za Ameriku u novovekovnoj istoriji. Kada je pak
re o Indiji, koja je svojevremeno bila uzronik otkrivanja tog novog
sveta i tada i dugo do tada predstavljala svet za sebe, stvari stoje neto
drugojaije. Njeno stvarno znaenje je dugo u novijem vremenu
marginalizovano, posebno sa stanovita evrocentristikog odnosno
vesternocentristikog pogleda na svet, koji i mi ovde delimo. Najee je
posmatrana i sagledavana kao deo, pozamaan dodue, ali ipak samo deo
tzv. treeg sveta. Ona je, meutim, svet per se i danas. I sutra e biti jo i
vie nego danas.
Indija, naime, po nizu pokazatelja kojima se uobiajeno iskazuju mesto
i znaenje pojedinih zemalja u savremenom svetu, sasvim izvesno dolazi u
red onih najznaajnijih. Dva optepoznata nameu se svojom posebnom
relevantnou. Re je o zemlji jedne od najstarijih civilizacija, ije se trajanje
meri milenijumima, i mnogoljudnoj sa stanovnitvom od preko milijardu
ljudi, to ini vie od estine ukupne svetske populacije.
Uz to, Indija je sedma zemlja na svetu po veliini teritorije, pri samom
vrhu po obimu industrijske proizvodnje, trea po broju vojnika, etvrta po
snazi naoruanja, nuklearna sila. I u svoj svojoj veliini i mnogoljudnosti
multietnika, multikonfesionalna, multikulturalna, s vie stotina jezika u
upotrebi (oznaka vrednosti na novanicama je na 15 jezika) s neizbenim
brojnim protivrenostima i suprotstavljenostima. Sa 28 drava i 7 saveznih
teritorija (posebnih entiteta organizovanih nalik na drave) u okviru jedne
savremene indijske drave i sa indijskim narodom, koji je beskonano
raznovrstan a ipak neverovatno jedinstven kako je to davno zapisao
utemeljiva moderne indijske dravnosti Davaharlal Neru.2 Tu je i odreena
slinost sa SAD, ali to ipak nije ameriki melting pot.

2 Jawaharlal Nehru, The Discovery of India, Jawaharlal Nehru Memorial Fund, New
Delhi 1999.

265
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Naime, u prvim godinama nezavisnosti Indija je imala samo 16 drava.


Tri najnovije nastale su 2000. godine prekrajanjem postojeih mega drava,
od kojih je najvea Uttar Pradesh, recimo, imala ak 150 miliona stanovnika.
Njihovo nastajanje objanjava se potrebom izgradnje funkcionalnijih celina,
ekonomski i energetski kompaktnijih i povezanijih, te lakim voenjem
administracije. Ali se razlozi za to dalje vide i u elji za veom
regionalizacijom Indije, na osnovu verskog, etnikog i plemenskog identiteta
manjih drutvenih zajednica. Manjih u indijskim okvirima, ali velikih u
apsolutnom broju. Istie se i potreba za jezikom reorganizacijom upravljanja
i zadovoljavanja lokalnih aspiracija. Kod ovoga treba primetiti da mi u
Evropi, recimo, znamo uglavnom za hindi, kao glavni jezik, urdu, kojim
govori deo muslimana, bengalski, kojim se govori na istoku Indije. A ne
znamo za niz drugih, od kojih neki po brojnosti ljudi koji njima govore i
hiljadugodinjoj knjievnosti koja postoji na tim jezicima, dolaze u sam vrh
svih jezika registrovanih na planeti Zemlji. Telugu jezikom, koji je glavni u
dravi Andra Pradesh na jugu Indije, govori na primer oko 70 miliona ljudi.
Ili malajalam jezik u upotrebi u Kerali, takoe na jugu Indije, govori blizu 40
miliona ljudi. I treba naglasiti ponovo za razliku, recimo, od afrike
situacije gde postoji mnotvo nerazvijenih, rudimentarno razvijenih jezika
ovde je re o potpuno izgraenim jezicima sa bogatom knjievnou na
njima. I moderna Indija i njeni narodi se, razumljivo, ne odriu tog svog
naslea i pored svugde prisutnog engleskog kao sveindijskog jezika moderne
komunikacije. Indija, znai, nije melting pot i optimistiki se ne oekuje da
bi njeno dalje administrativno usitnjavanje moglo da direktno negativno utie
na njeno jedinstvo.
Bitno obeleje savremene indijske drave u vremenu duem od pola
veka od sticanja nezavisnosti je i to je ona za razliku od niza drugih
zemalja u razvoju, zemalja tzv. treeg sveta sve vreme zadrala veru u
ustavnu demokratiju. I dok su mnoge od zemalja treeg sveta u suoavanju
s krizama prolazile iskustva ruenja ustavnog sistema i skretanja u vojne
diktature, Indija je ostajala pri toj svojoj veri uprkos svim iskuenjima koja
su je pogaala (prirodne katastrofe, etnika i politika nasilja, jedan rat s
Kinom i tri sa Pakistanom) nije dovodila u pitanje ustanovljeni sistem
parlamentarne demokratije. Otuda se s razlogom istie da je re o najveoj
svetskoj demokratiji, s obzirom na veliinu populacije. A kada je u pitanju
tenja Indije danas da od SAD bude prihvaena kao partner od globalnog
znaaja, onda se u prvi plan istura i taj argument da saradnja dve najvee
demokratije (SAD su po veliini druga) moe znaajno da doprinese stvari
demokratije u svetskim okvirima.
266
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Slonovi ne galopiraju, zabeleeno je s pozivom na Radjarda Kiplinga


u jednom ne tako davno objavljenom eseju o Indiji. Oni se kreu... razliitim
tempom brzine.3 U godinama posle nezavisnosti, Indija je bila neto nalik
slonu. Teka, velika. esto preticana od brih rivala. Ali kreui se napred i
pored toga. Na pobedu i poraz; ti si nauila pregaoca rei e u svojoj pesmi
Indija Rabindranat Tagor,4 iskazujui tako i filozofinost odmerenosti
dugotrajnog indijskog istorijskog hoda ka slobodi i budunosti.
2. Koja bi bila osnovna obeleja drutveno-politikog i ekonomskog
stanja dananje Indije? U 57 godina od sticanja nezavisnosti Indija je
nesumnjivo ostvarila znaajan napredak u pogledu sopstvene nacionalno-
dravne integrisanosti i u ukupnom drutvenom razvoju. Taj napredak
mukotrpno je ostvarivan u relativno uravnoteenom odnosu stalno prisutnih
pozitivnih i negativnih inilaca, uz razumljiv napor na obezbeivanju
prevage onih prvih.
Neruov postepeni pristup razvoju i integraciji dao je nesporno rezultate
do ezdesetih godina, kao i u vremenu posle njegove smrti. ine se, stoga,
razlonim miljenja da je politika ekonomske liberalizacije preduzeta
reformama devedesetih godina proteklog prethodnog stolea, u stvari,
potvrda Neruovih socijalistikih principa i htenja, odnosno da je indijski
socijalizam omoguio indijski kapitalizam. Uz proklamovano naelo
samodovoljnosti kao donedavno vodei princip indijske ekonomije,
reavanje problema prehrane celokupnog stanovnitva u uslovima
intenzivnog demografskog rasta, svakako je prvi i osnovni rezultat. Sa tim ide
i znaajno poveanje stepena pismenosti, koji danas premaa polovinu
stanovnitva. A i prosean ljudski vek znatno je produen.
Indijska populacija raste sada priblino 2% godinje to je vie nego
upola manje u odnosu na vreme koje je prethodilo ustanovljavanju prvog
programa planiranja porodice 1951. godine. Rast nacionalnog dohotka
odravan je na stopi od 3% (prema meunarodnim statistikim
pokazateljima) u razdoblju 1985-1993, s tendencijom porasta u
devedesetim godinama, tako da je 1995-96. dosezao ak do 7%, u
narednim godinama oko 6%, ali i sa ambicijama, planskim projekcijama
ak da dostigne 9%.5

3 The National Geography, April 1997.


4 Rabindranat Tagor, Himna oveku, Rad, Beograd 1977, str. 13.
5 India 2001, A Reference Annual, Ministry of Information and Broadcasting,
Government of India, New Delhi, pp. 353-359.

267
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Znaajne su i promene u socijalnoj strukturi. Pre svega, one


uzrokovane migracijama selo-grad i posebno intenzivirane izbeglitvom
(najveim u istoriji) upravo u vremenu posle nezavisnosti, kao posledicom
rascepa nekadanje kolonijalne Indije na Indiju i Pakistan. Smanjen je broj
najugroenijih, siromanih. Podaci variraju, ali je njihov udeo u ukupnom
stanovnitvu i dalje veliki i kree se do jedne treine, preko 300 miliona.
Srednja klasa je u znatnom porastu i prema nekim procenama jednaka je
ukupnom stanovnitvu SAD (to se ne bez ponosa naglaava), odnosno blizu
300 miliona, to sve vie predstavlja i ogromno novo trite.
Meutim, Indija je i dalje, s obzirom na veliinu populacije, u
apsolutnom broju zemlja sa najveim brojem nepismenih u svetu (preko 350
miliona), veoma malim postotkom stanovnitva koje je obuhvaeno
zdravstvenim osiguranjem, hroninim nedostatkom pijae vode i sanitarija
(na stotine miliona koristi neispravnu vodu odnosno nema odgovarajue
sanitarne vorove). Godina 2000-2001. bila je zvanino oznaena kao rok za
iskorenjivanje polio bolesti, ali prema faktikom stanju stvari (vakcine se i
dalje naruuju u inostranstvu) ovo nije postignuto.
Uz stalni rast tzv. srednje klase, neoekivano, s obzirom na visok nivo
u proizvodnji hrane koji omoguuje i stvaranje zaliha, na poetku milenijuma
panju javnosti poeo je da zaokuplja i problem gladi. Vlasti to zvanino ne
priznaju, ali su uestala ukazivanja na pojavu gladi u vie saveznih drava
Orisa, Radastan, Bihar, Himaal Prade. Istie se i da to podstie migracije,
sukobe s migrantima, odreene etnike tenzije i da moe zapretiti miru i
stabilnosti u zemlji.
Ukratko, imamo dve slike Indije: jednu, koja pokazuje relativno visok
ekonomski rast i nesporan tehniko-tehnoloki napredak, koji po nizu
parametara omoguuju poziciju snane regionalne sile, sa uticajem ak i na
neke svetske tokove; i drugu, koja opet po nizu indikatora pokazuje da je re
o nerazvijenoj odnosno nedovoljno razvijenoj zemlji, pogotovo na
socijalnom planu, gde se, na alost, u skoroj budunosti ne moe oekivati
radikalni napredak.
Otpoinjanje ekonomskih reformi devedesetih godina prethodnog
veka, potreba liberalizovanja privrednog ivota, otvaranja prema stranom
kapitalu, utvrivanje stabilnog plana daljeg drutvenog razvoja, suoava
Indiju u njenom savremenom trenutku s novim velikim izazovima, pitanjima
i iskuenjima. I ona prolazi kroz vreme svoje svojevrsne tranzicije, iako je i
dosad sve vreme imala kapitalistiku privredu. Ipak, problem
centralizovanosti dravne strukture u sloenoj drutvenoj zajednici, njene

268
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

dosadanje naglaene uloge u nacionalnoj ekonomiji, jedan je od osnovnih


koji se namee. Traenje odgovora za ovaj problem upuuje i na nuno
labavljenje dravnih stega u privredi, privatizovanje velikih javnih
preduzea, odreenu decentralizaciju i regionalizaciju vlasti i smanjenje
njenog uea u ekonomskom ivotu, ali uz ouvanje integrativne uloge
jedinstvene savezne drave u sloenoj indijskoj drutvenoj strukturi i
smanjivanje politikih i etnikih tenzija u tom cilju (Planska komisija jedan
je od najvanijih dravnih organa, a ukupan drutveni razvoj temeljio se na
petogodinjim planovima, devet donetih i realizovanih dosad). Pri svemu
ovome, mora se imati u vidu naroito i da je nezaposlenost jo uvek na
visokom nivou, da industrijska i poljoprivredna proizvodnja jo uvek nisu
dovoljno stabilizovane, a da je potrebni priliv stranog kapitala znatno ispod
oekivanog. Kad je o ovom poslednjem re, sporost u priticanju kapitala i od
privatizacije i od stranih investicija objanjava se nedovoljnom
prilagoenou regulative i glomaznou i korumpiranou administracije.
Potrebe Indije danas za jo ubrzanijim ekonomskim rastom, imajui u
vidu samo neka od iznetih obeleja socijalno-ekonomskog stanja, vie su
nego izvesne. Stvarni iskorak ka budunosti ne moe da ostvari ni dosad
dostizana maksimalna, i stvarno respektabilna stopa rasta od 7%. Kako je
izneto i na zasedanju Svetskog ekonomskog foruma odranog krajem 2000.
godine u Nju Delhiju, rast DBP od 6 ili 7% nedovoljan je za Indiju jer je to
rast koji ne moe da obezbedi udvostruavanje DBP za narednih 10 godina.
Iz tih razloga, kao to je prethodno zakljuila i Planska komisija, a tadanji
premijer Atal Bihari Vapai i obznanio, samo stopa odrivog rasta od 8-9%
moe obezbediti ekonomski uzlet Indije na poetku milenijuma. Razume se
da ostvariti to nije nimalo lako.6
Kada sa socijalno-ekonomskog preemo na socijalno-politiki plan,
onda, pre svega, treba ponovo ukazati da je tokom vremena nezavisnosti
postignut zavidan stepen indijske nacionalne integrisanosti, posebno na selu,
kao i premoivanja etnikih, konfesionalnih i drugih razliitosti. Ovo je
naroito znaajno, s obzirom na to da pored veinskog hindu stanovnitva, u
dananjoj Indiji ivi i preko 100 miliona muslimana (samo u Indoneziji i
Pakistanu ih je vie), zatim 20-30 miliona hriana (vie nego to ih je u veini
evropskih zemalja, s obzirom na broj stanovnika ovih zemalja), blizu 20
miliona Sika, zatim znatan broj budista, dainista, pripadnika brojnih sekti.7

6 Ibid.
7 Ibid, p. 18.

269
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Na politikom planu, vie desetina politikih partija uestvuje u svetski


najveem i moda najhrabrijem ogledanju u parlamentarnoj demokratiji.
Nije, meutim, iznenaujue da se suoavanje s nasleenim
problemima kao i novim izazovima u okolnostima izuzetne sloenosti,
samim tim i potencijalnih antagoniziranosti i latentnih konfliktnosti, iskazuje
u Indiji u najnovijem vremenu i povremenim snaenjem unutranjih
protivrenosti i politikom nestabilnou. Na drutvenoj sceni prisutne su
otre meupartijske borbe, povremeno slabljenje trenda sekularizma, jaanje
etnikih, socijalnih i regionalnih suprotstavljenosti. Znatno je oslabilo i
poverenje u aktuelne politike aktere, a ima i znakova ponovnog okretanja
tradicionalnom identitetu vera i kasta. Istie se, stoga, u pojedinim
miljenjima i ocena da Indija od sticanja nezavisnosti nije bila pred takvom
nestabilnou i iskuenjima kao poslednjih godina. Ilustracije radi,
pomenimo samo poznati sluaj Ayodhia ruenje muslimanske damije
krajem 1992. godine, koja je u 16. veku podignuta na mestu hindu hrama, i
nastojanja da se na istom mestu 400 godina kasnije ponovo izgradi hindu
svetilite, ozbiljno optereuje javnu scenu ve vie od deceniju; dovelo je do
etnikih tenzija i sukobljavanja koja su u jednom trenutku 2002. eskalirala do
krvavih nereda i pogroma traginih razmera, sa vie hiljada ubijenih.
Kongresna partija, i sama podlona unutranjim podelama i sukobima,
izgubila je poziciju neprikosnovene vodee i objedinjavajue politike snage,
koju je imala jo od vremena borbe za nacionalnu nezavisnost. Ona se u maju
2004. godine vratila na vlast, ali je da bi to postigla morala da stvori
predizbornu koaliciju, pa poto to nije bilo dovoljno, da posle izbora stvara
iru vladajuu koaliciju s minimalnom veinom, koja sada vlada uz tzv.
spoljnu podrku stranaka leve orijentacije. Nema vie ni harizmatinih
linosti u zemlji u kojoj je harizma politikih voa bila itekako znaajna.
Tradicionalno glavna opoziciona snaga - u vreme ranije vladavine Kongresa
Narodna partija Indije (Bharatiya Janata Party BJP) profilisala se u
najnovijem vremenu kao alternativa Kongresnoj partiji i bila na vlasti
prethodnih pet godina. Meutim, i ona je svoju vodeu ulogu mogla da
ostvaruje tek u koalicionoj vladi Nacionalne demokratske alijanse (NDA),
koju su inile ak 24 partije.
Snage politike levice su, takoe, tradicionalno znaajno prisutne na
indijskoj politikoj sceni i to je jedna od osobenosti, koje je, pored ostalih,
razlikuju od te scene u SAD. Komunisti organizovani u dve komunistike
partije Komunistika partija Indije i Komunistika partija
Indije/marksisti, zajedno sa jo nekim politikim formacijama, ine levi

270
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

blok, to im obezbeuje tree mesto meu politikim partijama


zastupljenim u Parlamentu. Svesni su promena kojima nastoje da se
prilagoavaju, procenjuju da levica u svetu i dalje snana, a da jo veoma
izraeno siromatvo velikog dela stanovnitva ini realnu osnovu
njihovog uticaja u Indiji. Na vlasti su bili u vie indijskih drava.
Najznaajnije je to u dravi Zapadni Bengal na istoku Indije, koja ima
blizu 80 miliona stanovnika i gde su komunisti na vlasti vie od etvrt
veka neprekidno. esto su na vlasti i u Kerali na jugu Indije. Generalni
sekretar KPI Bardan je u prijateljskom razgovoru sa autorom ovog teksta
polualjivo primetio da su to jedine drave na svetu u kojima su komunisti
demokratskim putem doli na vlast i demokratski opstaju na vlasti. I to je
jedna od osobenosti Indije.
Ako ovaj deo razmatranja rezimiramo pitanjem ta je osnovni cilj Indije
danas, onda bi odgovor mogao biti sadran u politikom sloganu razvoj uz
socijalnu pravdu (lansiranom u vreme vlade tzv. Ujedinjenog fronta, ali
izvesno obavezujui za svaku indijsku vladu s obzirom na tamonje prilike).
Jezgrovito iskazan nee biti lako ostvariv, imajui na umu samu prirodu ove
po mnogo emu jedinstvene drave i na okolnost da, i pored respektabilnog
nivoa ukupne nacionalne proizvodnje, nacionalni dohodak per capita, s
obzirom na ogromnu populaciju, iznosi svega oko 500 USD.8 Ostvarivanje
tog cilja iziskuje strpljivo traenje i graenje irokog nacionalnog konsensusa
u nizu pitanja. To je i najvee iskuenje za najmnogoljudniju demokratiju na
svetu. Posebno, imajui u vidu i rairenost korupcije i brojne korupcionake
afere koje idu do vrhova vlasti.
3. Kada je re o meunarodnom poloaju i spoljnoj politici Indije,
svakako nije preterivanje ako se kae da ona dolazi u red aktera od globalnog
znaaja u meunarodnim odnosima. Indijsko htenje je i vee, da bude
prihvaena kao globalan inilac. Otuda i njene pretenzije i konkretni zahtevi
za mestom stalnog lana Saveta bezbednosti UN, koje nisu bez realnog
utemeljenja. Meutim, usled niza okolnosti, pre svega ekonomske naravi,
zatim optereujuih odnosa s Pakistanom, promena u konstelaciji ukupnih
svetskih odnosa (raspada Sovjetskog Saveza posebno), ona nije bila u stanju
da vodi globalnu politiku kao velika sila. tavie, moe se govoriti i o
opadanju njene uloge i uticaja u svetskim poslovima u 90-tim godinama
(neuspeh u izborima za mesto nestalnog lana SB UN oktobra 1996, 142
prema 40 glasova u korist Japana).

8 Ibid, proraunato na osnovu podataka u: Basic Economic Data, pp. 293-297.

271
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Ovo je ojaalo i inae prisutne kritike unutar zemlje za pragmatizam


bez vizije i suvinu opreznost, bez potrebnog dinamizma i aktivnosti u
spoljnoj politici. U tom kontekstu naroito je ukazivano i na preterano
strahovanje od spoljnih pritisaka, SAD i islamskih zemalja pre svih, kao
jedan od osnovnih razloga imobilnosti u meunarodnim odnosima. Kritika
stanovita javila su se u situaciji stvarnih i velikih promena na svetskoj sceni,
koja se najneposrednije tiu Indije i njenih glavnih spoljnopolitikih opcija.
Raspad bipolarnog sistema i predominantna pozicija SAD kao jedine
supersile u meunarodnim odnosima, nuno su upuivali na redefinisanje
karaktera i nov pristup odnosima kako sa ovom zemljom, tako i sa Rusijom.
Smanjenje uloge i uticaja PNZ, kao temeljne odrednice indijske spoljne
politike i sredstva globalnog uticanja, nametnuli su pitanje ta je njegov ratio
i identitet u novim uslovima. Konano, delikatnost odnosa sa Pakistanom,
kao i injenica da je i sama delimino muslimanska zemlja senzibiliziraju
Indiju na poseban nain i u okolnostima evidentnog jaanja prisustva
islamskog inioca i Organizacije islamske konferencije u aktuelnim
meunarodnim kretanjima.
Na temelju programskog deklarisanja i praktino-politikog
ponaanja, moe se zakljuiti da Indija poslednjih godina, u suoavanju sa
izmenjenim okolnostima, nastoji da razradi novu spoljnopolitiku
koncepciju i strategijska opredeljenja. Pri tome su naglaeno prisutni ne
samo realistiko sagledavanje i procenjivanje sopstvenih mogunosti i
pragmatinost pristupa, ve i odluna politika usmerenost na sprovoenje
ekonomskih reformi kao glavni zadatak. Uz sav realizam i pragmatizam
uoljiva je, ipak, i tenja da se i u novim okolnostima ostane privren
odreenim vrednostima, koje su tradicionalno obeleje indijske spoljne
politike u vremenu nezavisnosti. Tako se i u opredeljenjima nove vlade
Kongresne partije i njenih koalicionih partnera, obrazovane u maju ove
godine, naglaeno istie nezavisnost spoljne politike, zalaganje za
policentrini svet, podrka legitimnim aspiracijama zemalja u razvoju.
Tradicionalni stav predstavlja i plediranje za razvoj prijateljskih odnosa sa
svim zemljama sveta, ali se u praksi posebnim znaenjem objektivno
izdvajaju odnosi sa SAD, EU, Rusijom, Kinom i Japanom.
Najvii prioritet se, razumljivo, daje i razvoju odnosa sa susedima i
regionalnim organizacijama, pri emu je jedno od osnovnih novijih
odreenja pogled na Istok, to se zasniva na proceni da e azijsko-pacifiki
region u veku koji je upravo poeo biti centar ekonomskih, posebno
trgovinskih aktivnosti u svetu. Otuda i pribliavanje ASEAN-u i APEC-u

272
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

(Asocijacija jugoistonih azijskih nacija i Azijsko-pacifika ekonomska


kooperacija). Procenjuje se da je regionalna saradnja postala znaajan trend u
meunarodnim odnosima i stoga se izraava i posebno zalaganje za snaenje
odgovarajuih organizama u sopstvenom regionu i u tome posebno mesto
ima SAARC (Junoazijska asocijacija za regionalnu saradnju) u kojoj Indija
ima dominantnu ulogu.
lanstvo u Svetskoj trgovinskoj organizaciji od posebnog je znaaja za
indijsku ekonomiju, mada su u javnosti stalno prisutna razmatranja i
procenjivanja da li ekonomske dobiti od lanstva natkriljuju obaveze,
posebno s obzirom na injenicu da Indija jo uvek pripada zemljama u
razvoju. Svojim kritikim stavovima i nastupima u organizaciji ona nastoji da
titi interese ovih zemalja, ukazivanjem na primer da odreene aktivnosti i
mere pripremaju razvijene zemlje bez konsultacija sa zemljama u razvoju;
ili da STO postaje organizacija zasnovana na moi, umesto meunarodnog
tela zasnovanog na pravilima. A u vienjima svetskog ekonomskog poretka
i globalnih ekonomskih kretanja uopte, ukazuje se, takoe, da su
nejednakosti i razlike u savremenom svetu okantne, da proces globalizacije
u najveoj meri kontrolie bogati Sever, te da su ishod i rezultati mnogo ee
gubitniki nego dobitniki za zemlje u razvoju, kao i da proces globalizacije
pokazuje tendenciju da bude nepravedan.
U pogledu drugih meunarodnih tema i problema globalnijeg znaaja,
i prevashodno politikog karaktera, Indija se, uz naelnu privrenost idealima
meunarodne zajednice olienim u UN, povodom pitanja za koja nije
neposredno zainteresovana, postavlja krajnje pragmatino. (To ponekad
znai i neprincipijelno i popustljivo, to se ogledalo i tokom cele
jugoslovenske krize.) U UN glavna indijska preokupacija poslednjih godina
je zahtev za mesto stalnog lana Saveta bezbednosti. Od prvog podnoenja
zahteva na 51. zasedanju GS 1996. godine, uz diplomatsku akciju
intenziviranu u meuvremenu, stiglo se do usaglaene zajednike
kandidature tzv. Grupe 4 Nemaka, Japan, Indija, Brazil, na ovogodinjem
59. zasedanju GS. Pored toga, Indija se zalae za celovit pristup razoruanju
i potpuno eliminisanje naoruanja za masovno unitavanje. Meutim, ne eli
da potpie sporazum o neirenju nuklearnog oruja NPT, smatrajui da
favorizuje najjae nuklearne sile. tavie, izvoenjem nuklearnih testova
1998. godine i opredeljenjem za jaanjem sopstvenog nuklearnog
potencijala, u izmenjenoj posthladnoratovskoj slici sveta, optirala je za
posedovanje sile kao najboljeg garanta za ouvanje bezbednosti zemlje i
zatitu nacionalnih interesa. Indija je i ranije otro osuivala meunarodni

273
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

terorizam, ali joj je globalna borba protiv terorizma proklamovana posle 11.
septembra 2001. godine, koju je ona podrala, dobro dola u funkciji zatite
osnovnih nacionalnih interesa s obzirom na problem Kamira. Ona se
angauje i za potovanje ljudskih prava, ali uz stav da se njihovom
potovanju ne sme selektivno prilaziti i da se to ne sme koristiti za politiki
pritisak (u podtekstu je opet situacija u Kamiru).
4. Konano, kada je u pitanju susret svetova, interakcija Indija-SAD
za ta je na poetku ve reeno da je to bio prilino nerazvijen odnos
udaljenih svetova i civilizacija onda se najnovije razdoblje preloma vekova
i milenijuma moe oznaiti kao vreme svojevrsnog uzajamnog otkrivanja,
pribliavanja i znaajnog razvijanja meusobnih odnosa. I to u tolikoj meri
da sintagma susret svetova ne znai preterivanje. Karakteristino je pritom
da se ne otkriva nita to ranije nije bilo ve poznato. Re je, pre svega, o
veliini i objektivnom znaenju svetova, zatim i injenici da su to i dve
najmnogoljudnije demokratije i anglofonske, odn. engleski govoree zemlje,
kao znaajnom zajednikom imenitelju. U novonastaloj posthladnoratovskoj
svetskoj konstelaciji i novoj vizuri meunarodnih odnosa, ove znane
okolnosti posebno se revalorizuju i sagledavaju kao znaajna osnova
potencijalno produktivne uzajamnosti. I to na obe strane.
Na amerikoj strani posebno se istie da je prisutnost engleskog kao
znaajnog jezika komunikacije u tako ogromnoj populaciji kao to je indijska
iznenaujue ignorisana odnosno zanemarivana, ili najblae reeno
nedovoljno valorizovana. I to do nedavno, ak i u vremenu ubrzanog razvoja
informativne tehnologije. Uoava se razvojni potencijal Indije, posebno i
mogunosti koje otvara velika apsorpciona mo ogromnog indijskog trita,
sa sve razvijenijom potronjom tzv. srednje klase u porastu koja ve dosee -
kako je na poetku reeno ukupan broj stanovnika SAD. Nema vie razloga
za ranije (u vreme hladnog rata) strategijsko opredeljenje SAD za Pakistan
kao glavnog vojnog saveznika u regionu, to je znailo i njegovo
kontinuirano vojno jaanje, s neposrednim implikacijama za problem
Kamira. A to je onda bilo optereujue i za indo-amerike odnose.
U izmenjenim meunarodnim okolnostima, na indijskoj strani je pak
pragmatski procenjeno da se osnovni nacionalno-dravni, politiko-
ekonomski interesi zemlje mogu najbolje ostvariti putem partnerstva sa
monima i bogatima u svetu. ( Indija treba da donosi odluke na bazi
nacionalnog interesa i vie ne prihvata bespogovorno doktrine nenasilja i
nesvrstavanja, koje su postale prevaziene rei su iskusnog diplomata
Braea Mire, predsednika Nacionalnog saveta za bezbednost i glavnog

274
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

sekretara u kabinetu Premijera u vreme prethodne BJP vlade.9) Otuda i


odluno opredeljenje da se znaajno unaprede odnosi sa Zapadom, SAD
naroito. Oslonac u tome predstavlja i afirmisanje vrednosti koje se smatraju
komparativnim prednostima Indije, a za koje se s razlogom ceni da posebno
senzibiliziraju i Zapad i SAD, koje ih i same istiu u novom pristupu Indiji
demokratija i engleski jezik. Tako je Indija, uz isticanje svog poluvekovnog
pozitivnog iskustva najvee svetske demokratije jedan od glavnih
promotora, zajedno sa zapadnim zemljama i SAD, ireg meunarodnog
okupljanja za unapreenje demokratije i organizovanja prvog Svetskog
demokratskog foruma.
Isto tako, u vremenu informatike revolucije uspeh indijske IT i softver
industrije vinuo ju je pri sam vrh svetske elite u ovom sektoru tako da su
indijski proizvodi ove vrste postali traeni na meunarodnom tritu. I ne
samo to ve je i kvalifikovan indijski kadar u ovoj oblasti postao traen u
svetu. SAD, Nemaka, Japan ponudili su posebne i velike imigracione kvote
kao i obezbeen posao u oblasti IT i softvera. Prednost Indijaca u odnosu na
radnu snagu iz drugih zemalja Azije je poznavanje engleskog jezika. Ukupan
obrt u softver industriji dostigao je na poetku ove decenije skoro 9 mlrd
USD, od ega na izvoz otpada preko 6 mlrd USD, a optimistike projekcije
bile su da se do 2008. godine dosegne izvoz softvera u vrednosti od ak 50
mlrd USD i da to bude najvea stavka u izvozu. U odnosu na do nedavno
vladajuu tezu o samodovoljnosti indijske privrede ovo bi bio znaajan
iskorak u ukljuivanju u globalne ekonomske tokove. Pogotovo ako se ima
na umu da indijska spoljna razmena ini jo uvek ispod 1% (oko 0,6%)
svetske trgovine. (Kao zanimljiv kontrapunkt ovome stoje podaci do kojih su
na temelju svojih istraivanja i procena doli strunjaci Instituta za
ekonomska istraivanja u Nju Delhiju da je u 18. veku taj udeo bio ak
25%, vei od bilo koje druge zemlje tada, a da je sredinom 19. veka jo uvek
bio iznad 10% svetske trgovine.)
Odluno indijsko usmerenje na unapreivanje odnosa sa SAD, kao
najuticajnijim meunarodnim iniocem, zasnivalo se i na injenici da su SAD
postale prvi ekonomski partner i najvei strani investitor (oko 1/3 ukupnih
stranih investicija) u zemlji. Ono se posebno iskazalo intenziviranjem
diplomatsko-politikih kontakata krajem devedesetih godina, a vrhunilo
Klintonovom posetom Indiji 2000. godine. Bila je to prva poseta jednog
amerikog predsednika Indiji posle dugog vremena od 22 godine, znai i prva
po okonanju hladnog rata. Klinton je opte uzevi naiao na srdaan prijem,

9 Iskazane u razgovoru s predstavnicima Ambasade Jugoslavije u Nju Delhiju 1998.


275
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

s tim to su partije levice negativno ocenjivale posetu, a tadanji predsednik


K. R. Narajanan pokazao je (naspram ak euforinih momenata ) dravniku
odmerenost i odreenu kritinost u pitanju amerike globalne dominacije i
unipolarizma.
Ovom prilikom potpisano je zajedniko saoptenje pod naslovom
Odnosi izmeu Indije i SAD: vizija za 21. vek,10 koje je imalo znaenje
programskog dokumenta i predstavljalo osnovu za graenje buduih odnosa.
U dokumentu je istaknuta spremnost dve zemlje za prisnije i kvalitetno nove
odnose, a kao zajedniko je navedeno da su one dve najvee demokratske
zemlje na svetu i da su saveznice u pogledu demokratije, koju e razvijati
irom sveta zajedno sa drugim demokratskim zemljama. Naglaen je znaaj
procesa globalizacije i borbe protiv terorizma i istaknuta potreba eliminisanja
nuklearnog oruja, ali bez insistiranja na razlikama koje postoje na dve strane
u tom pitanju. Dogovorene su i redovne konsultacije o pitanjima regionalne
i ire meunarodne bezbednosti.
Ve u prvim analizama procenjeno je, izmeu ostalog, da su ovom
posetom SAD pokazale spremnost za realnije pristupanje Indiji kao partneru
i da se radi o otvaranju dugoronijeg procesa iji e rezultati biti vidljiviji tek
u narednom periodu. Neposredni dobitak za Indiju u tom trenutku bio je da
je faktiki okonala odreenu meunarodnu izolaciju u koju je dospela posle
nuklearnih testova izvrenih 1998. godine. Manifestovala je pritom poziciju
vodeeg regionalnog i znaajnog globalnog inioca, do ega joj je bilo
naroito stalo. Pakistanu je pokazano da on nema vie iza sebe monog
pokrovitelja za svoja htenja u odnosu na Kamir i da indo-ameriki odnosi
nisu vie talac pakistansko-amerikih odnosa. Posetom je dat i snaan
podsticaj bilateralnoj saradnji, posebno u oblastima investicija i transfera
tehnologije. SAD su, pak, ovom posetom takoe ostvarile odreene svoje
ciljeve. Potvrdile su svoju globalnu mo i ulogu neizbenog arbitra u svim
znaajnijim meunarodnim pitanjima. Markirale su svoje prisustvo i pojaale
uticaj u Indiji, uz nastojanje da postepeno smanje njenu vezanost (poglavito
vojnu) za Rusiju. Izrazile su izriitije i neposrednije svoju zabrinutost i
zahteve u vezi sa nuklearnom politikom u ovom regionu. I dalje su otvorile
indijsko trite za amerike kompanije.
Na privrednom planu, Klintonova poseta doprinela je kvalitetnoj i
sutinskoj diversifikaciji ekonomskih odnosa, naroito u oblastima novih i

10 India US Relations: A Vision for the 21 Century, Done on March 21, 2000 at New
Delhy, Ministry of External Affairs of India.

276
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

istih tehnologija, alokaciji amerikih vladinih kredita u potpuno nove


oblasti, kao to su zatita ovekove okoline zbog globalnog otopljavanja i sl.
Sa amerikim predsednikom u Indiju je dola i brojna privredna delegacija,
koju su inili vodei ljudi nekih od najpoznatijih amerikih kompanija
(Motorola, Enron, Hughes Network), predstavnici banaka kao i velikih
osiguravajuih drutava, s obzirom na to da je Indija otvorila sektor
osiguranja prema inostranstvu. Ukupna vrednost dogovorenih aranmana
dosegla je iznos od 5 mlrd USD, od toga 4 mlrd zakljuenih sporazuma
izmeu kompanija i 1 mlrd USD kredita amerike Exim banke (od ega
najvei deo za kupovinu Boingovih irokotrupnih aviona). A najvei broj
(ukupno 11) potpisanih poslovnih sporazuma izmeu kompanija odnosio se
na nove tzv. informativne tehnologije, softver i elektronsku trgovinu. Nisu,
meutim, bile zapostavljene ni stare industrije, posebno oblast energetike,
gde su amerike kompanije potpisale sporazum sa indijskim partnerima o
finansiranju, projektovanju i graenju energetskih sistema i postrojenja u nizu
indijskih drava Tamil Nadu, Utar Prade, Madia Prade.
Na sve ovo nadovezali su se novi poslovni aranmani, po odreenim
procenama vredni ak 6 mlrd USD, koji su zakljueni prilikom posete
tadanjeg (i sve do nedavno) indijskog premijera Atala Biharija Vapaija
Americi u oktobru iste te 2000. godine. Najvei poslovi ugovoreni su u
oblasti energetike i izgradnje energetskih kapaciteta u Indiji na osnovu
amerikih ulaganja, izvoza opreme i tehnologije. Meu njima i onaj o
izgradnji najvee elektrane na svetu, kapaciteta 3800 megavata, u
saveznoj dravi Orisa. Isto tako, sklopljeno je i vie znaajnih poslova
radi olakanja pristupa Internetu i uslugama s tim u vezi, kao i ekspanziji
elektronske trgovine.
Sve ovo uvrstilo je SAD kao daleko najveeg ekonomskog partnera
Indije po svim pokazateljima (trgovina, ulaganje kapitala itd.), izuzev vojne
saradnje. Krajem 2000. godine, Federacija industrijskih i trgovinskih komora
Indije FICCI, iznela je procenu da bi amerike kumulativne investicije i
razni oblici ulaganja, u narednih 5 godina, mogle dostii iznos od 30 mlrd
USD. Ipak, i pored impresivnosti ove cifre, realistiki se uoavalo da je to jo
uvek skromno u odnosu na amerika do tada realizovana ulaganja u Kini.
Nema sumnje, meutim, da je pribliavanjem dve zemlje na prelomu
vekova i milenijuma iroko utrt put za produktivno susretanje svetova. To
se potvrdilo i u vreme Buove administracije. Naime, do Klintonove posete
dolo je u poslednjoj godini njegovog drugog predsednikog mandata, pa je
zbog toga bilo i skeptinog relativizovanja njenog znaenja. Izboru novog

277
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

amerikog predsednika krajem te prelomne 2000. godine poklonjena je zato


u Indiji znaajna panja, s obzirom na oekivanja od novog partnerstva sa
SAD. Izbor Bua ocenjen je kao neto povoljniji za Indiju od izbora Gora,
koji je kako se procenjivalo skloniji globalnom intervencionizmu i
naglaeno evrocentrino orijentisan. Odreeno zadovoljstvo izazvala je i
tadanja Buova izjava da Kina za SAD vie nee imati status strategijskog
partnera, ve strategijskog suparnika, to je podstaklo neka miljenja u
Indiji da bi ona mogla dobiti znaajniju ulogu za SAD u regionu i na irem
planu . Osnovno je pak bilo pitanje da li Indija moe da rauna na eljeni
status partnera od globalnog znaaja ili e je SAD tretirati samo u
subkontinentalnom okviru.
Iako poetni koraci Buove administracije nisu upuivali na zakljuak
da se u indo-amerikim odnosima odrava trend kretanja ka novom kvalitetu,
ubrzo se pokazalo da se SAD dalje usmeravaju na jaanje strategijskih
odnosa sa Indijom, koja se time prihvata kao partner od globalnog, a ne samo
regionalnog znaaja. I to vaan partner sa kojim se mogu angaovati po
mnogim pitanjima od globalnog znaaja, od Kjoto protokola do NMD
sistema. Prilikom posete jednog od glavnih protagonista graenja novog
indo-amerikog partnerstva ministra inostranih poslova asvanta Singa
Vaingtonu, ve aprila 2001. godine, dogovoreno je proirivanje ukupnog
dijaloga na domen odbrane ustanovljavanjem iste vrste arhitekture dijaloga
u ovoj oblasti kao to to dve zemlje imaju u domenu spoljnih poslova.
Nastavljen je pozitivan trend intenziviranja ekonomskih odnosa, uz
diversifikovanje, odn. razuenost ekonomskih veza izmeu dve zemlje. Sa
svim ovim u vezi javile su se ponovo i odreene procene da SAD trae
supstituciju strategijskog partnerstva u Aziji od Kine ka Indiji, tj. zamenu
Klintonove percepcije u ovom smislu. Meutim, pomenuti ministar asvant
Sing bio je realistiki kategorian u stavu i izjavi da se indijski odnosi sa SAD
moraju zasnivati nezavisno od odnosa sa drugim zemljama. I to nesporno
ostaje konstanta indijske spoljne politike i pored sveg balansiranja i
fleksibilnosti u graenju novog partnerstva sa Amerikom. Na toj liniji, u
osnovi, je i opredeljenje nove vlade Kongresne partije sa koalicionim
partnerima za nezavisnost spoljne politike, ravnopravne odnose sa svim
velikim silama, policentrini svet.
Sa ovim poslednjim u vezi, treba posebno ukazati da je u povodu
teroristikog napada na ciljeve u SAD 11. septembra 2001, premijer
Vapai, meu prvima telefonirao Buu i, uz sauee i osudu terorista,
ponudio punu indijsku podrku, pomo i saradnju u borbi protiv terorizma.

278
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Ipak, pod kasnijim pritiskom opozicije, Vapai je naknadno morao da


precizira da indijsko solidarisanje sa Amerikom ne znai davanje ovoj
carte blanche za preduzimanje antiteroristikih operacija sa tla Indije,
ve da indijska strategija u globalnoj borbi protiv terorizma mora biti
kredibilna, efektivna, odriva i odbranjiva sa stanovita meunarodnog
prava i svetskog javnog mnjenja.
5. Imperativ za svaku indijsku vladu, znai, ostaje privrenost
temeljnim naelima i idealima meunarodne pravde i meunarodnopravnog
poretka - u okviru kojeg je i Indija ostvarila svoju nacionalnu nezavisnost
kao i uvaavanje moralne snage meunarodnog javnog mnjenja.
Na meunarodnoj naunoj konferenciji o dravnom suverenitetu u 21.
veku, odranoj u leto 2001. godine u Nju Delhiju, ukazano je na izazove
suverenitetu u vremenu globalizacije i sve vee meu zavisnosti u
meunarodnom odnosima i istaknuto da e, verovatno, i pored toga
nacionalni suverenitet u sagledivoj budunosti i dalje biti temeljna premisa
meunarodnog sistema. Razmatran je i problem tzv. humanitarne
intervencije, i ne sporei je a priori, postavljen niz pitanja kojima je, u stvari,
iskazana sutinska indijska rezervisanost u odnosu na intervenciju. Pri tome,
posebno je kritiki apostrofiran legitimitet meunarodnog mehanizma
odluivanja i nereprezentativni karakter Saveta bezbednosti, a da se ne
pominje tek i njegovo zaobilaenje. Osnovno je bilo i pitanje ko odluuje o
intervenciji, zatim na osnovu kojih kriterijuma, kako izbei pristrasnost,
duple standarde i zloupotrebe. U vezi sa intervencijom povodom Kosova,
odnosno NATO agresijom reeno je, pored ostalog: da je u pitanju gola
hegemonija NATO; da u NATO lanstvu skoro sve bive kolonijalne sile; da
intervencijom povodom Kosova nije stvoreno novo pravno pravilo, ta vie
da treba izbei da unilateralna humanitarna intervencija postane novi
standard civilizacije u drutvu drava. Iznet je i stav da je izazov dvema
stalnim lanicama SB Rusiji i Kini bio vea pretnja meunarodnom miru i
bezbednosti nego situacija na KiM zbog koje je intervencija preduzeta.
Isto tako, i da je vie civilnih rtava bilo u prve tri nedelje
bombardovanja nego za tri meseca koja su mu prethodila, a koja su oznaena
kao humanitarna katastrofa i razlog za intervenciju. I ono to je posebno
tragino, da je gotovo isputeno iz vida da su NATO bombardovanjem
Jugoslavije bombardovane i izbeglice iz bivih jugoslovenskih republika, kao
specijalno zatiena kategorija, koje su upravo u njoj nale sklonite.
Arundati Roj, slavna indijska spisateljica (autor romana Bog malih
stvari) i istaknuti socijalni aktivist objavila je u uglednom news magazinu

279
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

Outlook, oktobra 2001, politiki esej naslovljen Algebra beskrajne


pravde.11 Stavovi izneti u ovom eseju paradigmatini su za politika
miljenja dominirajua u indijskoj javnosti, posebno intelektualnoj eliti, kada
je re o ukupnom ponaanju SAD na svetskoj sceni, pa e se zato na njih
neto ire ukazati.
Autorka zapoinje svoja razmatranja kritikim ukazivanjem da SAD
kreu u boj protiv terorizma za koji trae planetarnu mobilizaciju, a da nisu
identifikovale niti ak poele da shvataju prirodu svog neprijatelja. Protiv
ega se to Amerika bori - pita se ona. I istie nisu li razlozi za teroristiki
napad na SAD ne u amerikoj slobodi i demokratiji (Bu), ve u injenjima
i podrci amerike vlade upravo suprotnom tome vojnom i ekonomskom
terorizmu, pobunama, vojnoj diktaturi, religioznoj netrpeljivosti i
nezamislivom genocidu (sve van Amerike, naravno)?
Osvrui se na ameriku ulogu u Avganistanu u vreme sovjetske
invazije, A. Roj pie da je CIA zajedno sa pakistanskom tajnom slubom ISI
lansirala najiru operaciju u svojoj istoriji da iskoristi energiju otpora
Sovjetima i proiri je u sveti rat, islamski dihad, kako bi okrenula
muslimanske zemlje unutar SSSR-a protiv komunistikog reima i
destabilizovala ga. Trebalo je da to bude Vijetnam za Sovjetski Savez. Tokom
godina CIA je regrutovala i finansirala gotovo 100 000 radikalnih
mudahedina iz 40 islamskih zemalja za Americas proxy war.
Mudahedini nisu bili svesni da je njihov dihad voen ustvari za ujka
Sama, a ironija je da ni Amerika nije bila svesna da je to finansiranje
budueg rata protiv nje same.
Posle ruskog povlaenja 1989 nastavlja ona dalje u Avganistanu je
besneo graanski rat, a dihad se preneo na eeniju, Kosovo i konano
Kamir. CIA je nastavila da daje novac i vojnu opremu, ali trokovi su postali
ogromni i mudahedini su naredili saenje opijuma kao revolucionarnu
taksu. Pakistanska ISI ustanovila je stotine laboratorija irom Avganistana,
koji postaje najvei svetski proizvoa heroina, koji zavrava na amerikim
ulicama... Avganistan je tako bio groblje sovjetskog komunizma i odskona
daska za unipolarni svet pod amerikom dominacijom.
U svoenju svojih vienja i promiljanja Arundati Roj istie da je
terorizam simptom, a ne bolest. Napad od 11. septembra je monstruozna
vizitkarta sveta otilog uasno pogreno. Poruka je potpisana moe biti od
Bin Ladena (ko zna?) i isporuena od njegovih kurira, ali mogla bi isto tako

11 Outlook, October 8, 2001, pp. 18-22.

280
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

biti potpisana i od aveti rtava amerikih starih ratova. Pitanje ko je Bin


Laden stvarno autorka retoriki postavlja kao pitanje ta je Bin Laden? I
odgovara: On je porodina tajna Amerike. On je mrani kontrpart amerikog
predsednika. Divlji blizanac svega to tvrdi da je lepo i civilizovano. On je
proizvod sveta opustoenog amerikom spoljnom politikom: njenom
diplomatijom topovnjaa, njenim nuklearnim arsenalom, njenom vulgarno
izraenom politikom full spectrum dominance, njenom hladnom
bezobzirnou za neamerike ivote, njenim varvarskim vojnim
intervencijama, njenom podrkom despotskim i diktatorskim reimima,
njenom nemilosrdnom ekonomskom agendom koja jede privrede siromanih
zemalja kao oblak skakavaca. Njene pljakake multinacionale koje
preuzimaju vazduh koji diemo, tle na kojem stojimo, vodu koju pijemo,
misli koje mislimo.
I na kraju A. Roj zakljuuje: Ultimatum predsednika Bua ljudima
sveta Ako niste s nama vi ste protiv nas deo je drske arogancije. To nije
izbor koji ljudi ele, za kojim imaju potrebu ili moraju da uine.
Ovakva otra kritika prosuivanja ne samo da su prisutna u indijskoj
javnosti nego ne mogu da budu ignorisana od strane politikih odluilaca i u
voenju dravne politike. Zato ona i pored sveg pragmatizma i utilitarizma
fleksibilne diplomatije ostaje privrena idealima i naelima pravde i
pravinosti u meunarodnim odnosima. Slinih prosuivanja i kritike
samosvesti ima, razume se, i na amerikoj strani. Da pomenemo samo
Noama omskog ili Majkla Mura, pored mnogih drugih, znaajnih ali manje
poznatih. Meutim, njihova miljenja ne dotiu mnogo, naalost, politike
odluioce i dravnu politiku SAD. Da li e se stvari ubudue menjati, uz
oslonac na nesumnjiv demokratski potencijal i kapacitet Amerike?
Videemo. Razloga za preterani optimizam nema, ipak ne ostajmo bez nade
u bolju budunost sveta, emu i susretanje svetova Indije i Amerike moe
da doprinese.

Prof. edomir TRBAC

INDIA AND USA MEETING OF THE WORLDS AT


THE TIME OF GLOBALISATION
SUMMARY
The author begins his considerations with the opinion that India-USA
relations were not much developed in the whole history of modern times. It was a

281
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

relationship of distant worlds and civilisations, it was inadequate to their objective


importance in the world constellation of relations. However, things are changing
considerably and speedily in recent times, in particular.
The author points to the essential features of the contemporary India in a
period longer than a half of a century since it became an independent state and
analyses the basic characteristics of the socio-political and economic situation of the
present India. It is said that there are two pictures of India: one, that shows a
comparatively high economic growth and undisputable technical and technological
progress, enabling by a number of parameters the position of a strong regional power
that influences even some world developments; and the other one, that, by a number
of indicators shows that this is underdeveloped, or actually insufficiently developed
country. This especially refers to its social field, where, unfortunately no radical
progress can be expected in the near future. Therefore, the India's need for even
more accelerated economic growth (bigger than the already achieved respectable
GDP growth rates) is more than necessary. It is not, however, surprising that together
with the continuing maintenance of the democratic system (a unique one in the
countries of the so-called Third world), also facing the inherited problems as well as
new challenges in the situation full of complexity, this including some potential
antagonisms and latent conflictness, in recent times India has shown occasional
intensification of its internal contradictions and political instability as well.
Therefore, the basic goal of India is today expressed in the political slogan
development all along with social justice. It is quite certain that this slogan is a
binding one for any Indian government.
Concerning the international position and foreign policy India is certainly one
of the factors of global significance in international relations. India wants even more
to be regarded as a global factor. It shows it by making claims and specific
demands to become a permanent member of the UN Security Council. In the
changed international circumstances of the post-cold war world the Indian part has
pragmatically assessed that the national and state, as well as political and economic
interests of the country can in the best way be achieved by establishing partnerships
with powerful and rich countries of the world. For this reason its shows a resolute
determination to considerably promote its relations with the West and USA, in
particular. The support to this lies in affirming the values that are considered to be
the comparative advantages of India, and for which the West and USA are
sensibilised for many reasons (with the growth of the absorption power of the large
Indian market, of course) that stress them themselves in their new approach to India
and these are democracy (the Indian experience as the greatest world
democracy) and English language.
The Indian orientation towards promotion its relations with USA, as the most
influential international factor, was based on the fact that USA have become the first
economic partner and the biggest foreign investor (about 1/3 of the overall foreign

282
MP 3, 2005 Indija i SAD
(str. 264-283)

investments) in the country. It particularly became prominent when diplomatic and


political contacts became intensified in late 1990s, and it reached its climax when
president Clinton visited India in 2000. This was the first visit of an American
president to India after 22-year period, actually the first one after the end of the cold
war. On that occasion there was signed the joint statement entitled India-US
Relations: A Vision for the 21st century. It was a programme document that should
serve as a basis for building their future relations. In the economic sphere the visit
of president Clinton contributed to development of a more qualitative and substantial
diversification of economic relations, especially in the fields of new and pure
technologies, allocation of credits approved by the American government to some
quite new fields, and the like. All this reinforced the position of USA as by far the
greatest economic partner of India by all its indicators - trade, capital investment,
etc., this excluding the military and economic co-operation (Russia has retained its
primacy here). By approaching of these two countries at the end of the last century
and millennium and at the beginning of the new ones a trail was blazed for a
productive encounter of the worlds. This has also been substantiated in the
forthcoming years after the Bush administration took power. With all realism and
pragmatism of the Indian foreign policy, balancing and flexibility in building its new
partnership with USA, there can also be noticed its aspiration to keep being attached
to some values that are its traditional characteristics in the time of independence
even in these new circumstances independence, pledging for establishment of a
polycentric world, support to the legitimate aspirations of developing countries. The
imperative for any Indian government is to remain attached to the fundamental
principles and ideals of international justice and international legal order within
which India gained its national independence as well as a respect for moral
strength of the international public opinion.

283