You are on page 1of 11

BLM 3

3.1 Tanmlar ve Snflandrma

Miller genellikle dnerek moment ve hareket ileten dairesel kesitli makina elemanlardr.
Buralmaya veya burulma ile birlikte eilmeye zorlanrlar.

Akslar: Sadece yk tayan ve bu nedenle eilmeye alan millere aks ad verilir. Dnen ve
duran akslar olmak zere ikiye ayrlabilir. Tekerlee kamalanm, vagon tayan bir mil, dnen
bir akstr. Arka tekerlerlerle tahrik edilen n tekerlek aks, duran bir aks rneidir.

Miller grnlerine gre dz miller ve dirsekli miller(krank milleri) olarak iki gruba
ayrlabilir. Krank kolunun biyel kuvvetine gre boyutlandrlmas gerekir.

ekil 3.1 eitli Mil rnekleri

Ksa akslara "perno", milin yatak iinde kalan ksmna ise muylu ad verilir.

Miller, zerinde tadklar paralarla birlikte dnen, titree kayan ksaca makina btn iinde
hareket eden bir eleman olduundan makina gvdelerine yataklarla yataklanrlar. Bu ama iil
ykn mile geli durumuna gre eksenel veya radyal yataklar kullanlr.
3.2 Balca Mil Malzemeleri ve Millerin Yapm

Genel yap eliklerinden Fe 44, Fe50, Fe 60 ve Fe 70 en ok kullanlan malzemeleridir. %C


oranlar 0.35 dolayndadr. Yksek scaklkta srnme olayna maruz kalrlar. Mo, W, V gibi
alamlar katlarak mil malzemelerine yksek scakla kar stn zellikler kazandrlabilir.

Semantasyon elikleri (C15; Ck 15; 20MnCr5, 25 MoCr 4 gibi ve C Ni'li semantasyon


elikleri) ve slah elikleri (C35, Ck35, 42CrMo4, Cr Ni'li slah elikleri) hem scakla hem da
korozyon kar dayankl, zor koullar iin uygun mil malzemeleridir.

Yapm kolayl ve mukavemet stnl bakmndan miller genellikle dairesel kesitli yaplr.
150 mm apa kadar miller torna edilerek veya souk ekilerek yaplrlar. Kama yuvas v.s.
aldktan sonra kamburlamalar gidermek bakmndan ince pasoda tekrar tornalanmaldr.
Souk ekilmi millerde oyuk kama kullanlmaldr. Daha byk miller ve fatural miller,
dvlerek yaplr. Dvme ileminden sonra salg gidermek amacyla torna edilmeli veya
talanmaldr. zellikle yumuak yatak alamlarnn kullanlmad yataklamalarda miller
yzey sertletirmesi ilemleriyle anmaya dayankl hale getirilir. Bylece sert bir kabuk ve
snek bir i ksmn avantajlarndan birlikte yararlanlr. Yataklanacak muylu ve fatura ksmlar
istenen hassasiyete gre tesviye, hassas talama, yzey sktrmas, lepleme gibi ilemlerden
geirilir.

Boru milleri zellikle yataklar aras uzakln byk olduu yerlerde iyi sonular vermektedir.
Dolu millere kyasla mukavemet momentinde %6 azalmaya karlk arlkta %25 'lik bir
kazan (hafiflik) salanabilmektedir. Ayrca bunu bir malzeme kazanc olarak grmek gerekir.

.d 3
We Eilme direnci momenti
32

. d 2
G Birim boy iin arlk
4

.d 3 d4
We . 1 14
32 d

. d 2 d12 d12 d14


G . 1 ; olduunda
4 d2 d2 d4
arlktaki azalma daha byk olmaldr.
3.3 Millerde entik Etkisi ve Konstrktif nlemler
Mil yzeylerinde kama yuvalarnn almas, faturalar ve delikleri bulunmas bazen
kanlmaz olmaktadr. Bunlar gerilme ylmalarna yol aan geometrik
sreksizliklerdir. Bu noktalarda kuvvet akmlar keskin bir ekilde yn deitirir.
(ekil 3.2).

ekil 3.2 entik Diplerinde Gerilme Ylmas

Yn deitirme ne kadar keskin olursa, Teorik Gerilme Ylmas Faktr Kt o lde byk
olur. Dinamik zorlanmalarda ve zellikle gevrek malzemelerde tehlike daha byk boyutlara
ular. Bu nedenle kural olarak konstrksiyonda keskin keler yuvarlatlmal bylece kuvvet
akmlarnn yn deitirmesi yumuatlmaldr. Bu Kt!nin kltlmesi demektir.

3.3.1 Serbest Kavaklar:

eitli kullanm, montaj, v.s. nedenlerinden D apnn d deerine drlmesi gerekebilir. Bu


gei r kavak erisi yarap byk tutularak uygun bir kavak erisiyle yaplmaldr. Eer
r/d > 0.2 yaplabilirse Kt deeri 1.2 ye drlebilir.

Deneyler konik veya elips yay kavaklarnn iyi sonu verdiini gstermitir. = 15 olursa
Kt = 1.1 olabilmektedir. Elips yay daha iyi olmakla birlikte yapm zordur.

Btn kavaklarn iyi talanmas, ilenmesi gerekir.

ekil 3.3 Kavak Erisi Yarap


3.3.2 Dayanma Kavaklar

Mile monte edilecek gbekler byle bir kavaa(omuza) dayanacaksa yukardaki serbest
kavaklar ie yaramaz. Uygun dayanma kavaklarnn tasarm gerekir (ekil 3.4).

Dayanma faturalar iin ekildeki kavak erileri talamay kolaylatrr, gbein faturaya
dayanmasn salar.

ekil 3.4 Dayanma Kavaklar

Dayanacak parann delii 45 eimli bir kavak ile sona erdirilirse (a) ve (b) 'deki kavak
erileri kullanlabilir. Aksi durumlarda kavrama, kasnak ve dililer iin (c) ve (d) 'deki kavak
erileri uygun olur. Rulmanl ve kaymal yataklarda eksenel yk almak iin omuz kavaklar
(e) 'deki gibi olabilir. Boluksuz oturma (g)de grlmektedir.

3.3.3 Gemeler

Keskin keli ve et kalnl fazla olan ekildeki gibi bir para mil zerine skca oturursa
paradan mile akan kuvvet izgileri ankastre bir ubuktaki gibi keskin yn deitirir. Para
milin deformasyonuna uyamaz. Mil zerinde, ilk oturma noktasnda yorulma sonucu atlaklar
meydana gelebilir (ekil 3.5).
ekil 3.5 Kenarda Sk Oturma
Milden gbee veya gbekten gerilme geii daha yumuatlm bir ekilde olmaldr. Bunun
iin elastik gbek balantlar uygulanr. ekil 3.6' da grld gibi kenarda et kalnl
azaltlarak, evresel oyuklar alarak veya kenarda sk oturma nlenerek gbee elastikiyet
kazandrlabilir.

ekil 3.6 Elastik Gbek Balantlar


Elastik gbek balantlar gbein mil deformasyonlarna belli lde uyum gstermesini,
kuvvet hatlarnn yumuamasn, bu nedenle de ilk oturma noktasnda ylan gerilmenin evre
noktalara dalarak bu noktann rahatlamasn ve krlmann gecikmesini salar.
3.4 Millerin Deformasyon Asndan Kontrol

Mukavemet bakmndan krlma olaslndan uzak bulunulduu halde ar deformasyonlar


millerin grev yapmasn engelleyebilmektedirler. Bu nedenle eilme ve burulma
deformasyonlar iin kabul edilebilir snrlar konmaya allmtr. Ancak her problemin
zelliine gre deformasyon snrnn ayrca belirlenmesi konstrksiyonda bunun salanmas
en salkl yol olur. Bu konu hzl alan millerde daha nemlidir.

3.4.1 Eilmeye Gre Kontrol

f 1 1
veya tg
3000 1000 olmaldr. Bu snrn stndeki deformasyonlar yataklarda tehlikeli
kenar oturmalarna neden olur.
Eilmede l yataklar aras uzakln bykl, f sehiminin daha ok bymesine yol
atndan nemli olmaktadr. Burulma deformasyonunda 1 m uzunluundaki mil parasnda
0
14
iki ucun birbirine gre dnme as olmaldr. Yatak says burulmada nemli deildir.
Bu snr her problem iin geerli olmayabilir.

ekil 3.7 Millerin Deformasyon Asndan Eilmeye Gre Kontrol

3.4.2 Titreim Kontrol

Genel olarak g N = F * v eklinde tanmlanr. v hz ne kadar byk olursa belli bir gc


iletmek iin gereken F kuvveti o kadar kk tutulabilmektedir. Bu da gnmzde byk
hzlarda alma eilimini artrmaktadr. Ancak hz bydke titreim problemleriyle kar
karya kalnmaktadr. Mil sisteminde kk bir dengesizlik byk merkezka kuvvetlerinin
domasna yol aabilmekte, titreimi zorlayabilmektedir. Bu nedenle mil sisteminin statik ve
dinamik olarak iyi dengelenmi olmas gerekmektedir.
3.4.3 Bir Ktlenin Kritik Titreimleri

Dikkatle dengelenmi bir sistemde bile dengelenememi bir ktle kalabilir. Merkezka
kuvvetiyle deforme olan milde sehim dengesizliin giderek bymesine sebep olur. Zorlayc
kuvvetin frekans sistemin frekans stne karsa genlik sonsuza gider. Buna rezonans durumu
denir ve mutlaka kontrol edilmelidir.

Eilmede Kritik Hz:

Simetrik disk e kaklnda mile monte edilmi olsun. Balangta Fb m e w olan


2

merkezka kuvveti mili eilmeye zorladndan f sehimi olutuktan sonra


F m (e f ) w2 olur. Mil diren gsterdiine gre elastik diren kuvvetiyle merkezka

kuvveti bir yerde dengelenmelidir.

ekil 3.8 Eilmede Kritik Hz


Elastik diren kuvveti F = c x f olarak yazlabilir.
c : Birim eilmeye den kuvvet veya yaylanma katsays
F. 3
f olarak sehim (eilme deformasyonu) olup buradan,
48.E.I
48.E.I
c 3
yazlabilir.

F sehiminin sonsuza gitmedii durumda (denge)


F m( f e)w2 cf yazlabilir.

m.e.w2
f olur.
c m.w2
Sistemin rezonansa girmesi f sehiminin sonsuz olmas demektir. Buna da sadece c mw2 0
deeri yol aar. Burada yle bir hz deeri var ki sistem o hzla altnda sehim sonsuza
gider.
w wkr c / m
Buna kritik hz diyoruz. Bu deer dr.
f ve w deerleri bir diyagram zerinde gsterilebilir (ekil 2.5)
wkr

w
1 ( w wkr )iin f
wkr
w = 0 iin f = 0 olup, bizce sehimin mutlak deeri nemlidir.
Kritik blgenin altnda ve stnde mil rahat alabildii halde kritik hzda milin krlmas
beklenebilir.
Kritik blgede alma zorunluluu doarsa kritik blge baka tarafa kaydrlmal veya
titreim sndrcler kullanlmaldr. Bu amala prensip olarak srtnmeli, hidrolik veya
dinamik etkili sndrcler kullanlabilir. Titreim zorlayc kuvvet kar tepkilerle yok edilir.

ekil 3.9 Kritik Hz Diyagram

ekil 3.10 eitli Snmleyiciler


Burulma Titreimleri: Dndrc moment, diski kadar dndrrse mil yay gibi kar koyar,
burulma momenti ile deformasyon as arasnda
d 2
M I m 2 c bants vardr.
dt

ekil 3.11 Burulma Titreimi

c
Im: Diskin polar ktle momenti r 2 dm dir. Benzer dncelerle wk bulunur.
Im
Boyutlandrmada kritik hz eilme ve burulma bakmndan kontrol edilmelidir.
Bir mile n adet ktle balanmsa ekildeki gibi bir titreim band meydana gelir. Karmza
lineer olmayan denklem sistemleri kar. Bu denklemler ancak bilgisayarlarla
zlebildiinden: mhendislikte yaklak bantlar kullanlabilir.

ekil 3.12 Boyutlandrmada Kritik Hz


m1, m2, , mn ktleleri varsa;
w1w2 w3 ...wn
wkr
w1w3 w4 ...wn w1w2 w4 ...wn w2 w3 ...wn
2 2 2

Bants ile kritik hz yaklak olarak elde edilebilir.


Kritik hzlar arlk ve sehim terimlerine gre dzenlenebilir.

F g
wkr veya
mf f
n
g Gi f i
n sayda ktle iin; wkr n
1
yazlabilir.
G f
1
i i
2

Gi: Herhangi bir ktlenin arl


fi: Arln sebep olduu sehim
g: Yer ekimi ivmesi
3.4.4 Mukavemet Kontrol:
3.4.4.1 Burulmaya Gre
Mb
Sadece burulma varsa em olmaldr.
Wb
d3 16M b
Wb olup em yazlabilir. Snr durumda em alnabilirse, belli bir em
16 d3
16M b
deeri iin d 3 olur.
em
Mili burulmaya zorlayan moment milin iletmek zorunda olduu (g kaynandan gelen)
dndrme momentidir. Bu moment (Md) belli bir n hznda iletilmesi koulundan hesaplanr.
N = Md x w temel bantsnda
N [kW]: letilen g
n
w [1/s] olarak asal hz, n [d/dak] olarak milin dnme says ise J = Nm ve
30
w = j/sn =Nm/sn olduu gz nne alnarak
n 1
N[kW].1000 = Md [Nm] [ ] veya
30 s
N[kW]
Md [Nm]=9550 yazlabilir. Mb = Md olduundan
n[d/dak]

16 9550 3 N N
d 3 k3 yazlabilir.
em n n

Md [Nmm], em = 12 N/mm2 (Fe 50 ye yakn malzemeler iin uygundur), N [kW], n


d/dak olarak alnrsa, k = 160 bulunur. Mil ap yaklak bir deerle [mm] olarak
d 160 3 N / n bantsnda hesaplanabilir. G, beygir gc olarak verilirse
1 kW = 1.36 PS alnr.
3.4.4.2 Eilmeye Gre:
Sadece eilme varsa
Me
e em olmaldr.
We

d3
We olarak eilme diren momentidir.
32
Dinamik zorlanmalarda srekli mukavemet asndan ele alnmaldr.
3.4.4.3 Eilme + Burulma Durumunda
Srekli mukavemete baklmaldr. Statik ve dinamik edeer gerilmelerin bulunmas ve

v e e hesaplanarak v Sn oranna baklmas gerekir.
Deformasyon esas alndnda burulma deformasyonu kriteri kullanlarak
N [kW ]
d [mm] 130 4 yazlabilir.
n[d / dak ]
ok yatakl millerde yataklar aras uzaklk iin:

113 d 2 [mm] eilme deformasyonu kriterine gre,

310 d [mm] mukavemete gre


Bantlar kullanlabilir. Burulma mukavemeti asndan yataklar aras uzakln nemi
azdr.