You are on page 1of 337

ANABASS

ON BNLERN DN

PAROLA YAYINLARI
PAROLA YAYINLARI: 190
Mitoloji: 12

Eser: Anabasis
Yazar: Ksenophon
ngilizceden eviren: Sinem Ceviz

Yayn Koordinatr: Ahmet zmcolu


Editr: Celal Cokun
Kapak Tasarm: Emir Tali
Tasarm: Ali Koca
Bask-Cilt: al Ofset Matbaaclk
Turizm San. ve Tic. Ltd. Sti.
Davutpaa Cad. Ylanl Ayazma Sok.
No: 8 Davutpaa-Topkap/stanbul
Tel: 0212 482 83 96

T.C. Kltr ve Turizm Bakanl Sertifika No: 17265


ISBN: 978-605-9011- 29- 7
1.Basm: Haziran 2014

Ksenophon
Sinem Ceviz
Parola Yaynlar 2014

Bu kitabn her trl basm haklar Parola Yaynlarna aittir... Yazarn, evirmenin,
derle-yenin, hazrlayann veya yaynevinin yazl ve resm izni olmadan baslamaz,
yaynlanamaz, kopyalanamaz ve dijital kopyalar dahil oaltlamaz. Ancak kaynak
gsterilerek ksa alnt yaplabilir.

Parola Yaynlar
Mareal akmak Mah. Soanl Cad. Can Sok. No: 5-A
Gngren stanbul
Tel: 0212 483 47 96 - Faks: 0212 483 47 97
web: www. parolayayinlari. com, parolakitap.com
e-posta: parolayayin@gmail.com
ANABASS
ON BNLERN DN

Ksenophon
KSENOPHON

Atinal Ksenophon M 431de dodu. Sokratesin rencisiydi.


Spartallarla savaa katld ve Atinadan srgn edildi. Sparta ona,
yllarca yaad Skilontiada (eski Yunanda Scillus) toprak ve para
verdi. Fakat Ksenophon buray da Korinte yerlemek iin terk et-
mek zorunda kald. M 354te ld. Anabasis, Ksenophonun taht
Artakserksesten almak iin uraan ve Yunan desteini alan Cyrusa
yardm etmek iin Perse doru askerin yrynn ve hemen ar-
kasndan Ksenophonun nclnde Yunanllarn eve dnnn
hikayesidir. Bu M 401 ve Mart 399da meydana gelmitir.

SNEM CEVZ

27 Kasm 1989 tarihinde Elazda dnyaya geldi. 2007 ylnda


Atatrk Lisesi Yabanc Dil Arlkl Blmn baaryla bitirdikten
sonra, ayn yl Ege niversitesi ngiliz Dili ve Edebiyat Blmn
kazand ve buradan da 2011 ylnda mezun oldu. u anda ayn ni-
versitede yksek lisans yapmaktadr. Asl ilgi alan ngilizcenin yan
sra youn ekilde talyanca ve spanyolca renme almalar yap-
maktadr. Aratrma ve yazm alan ise mitoloji, fantastik edebiyat,
kadn ve kadn sorunlar, karlatrmal edebiyat ve kltrdr.
4
NSZ

Atinal Ksenophon, M 431 354 yllar arasnda yaam nl bir


tarihi, asker ve filozoftur. st snftan bir ailede doan Ksenophon, An-
tik Yunanda elde edilebilecek baz ayrcalklara ulama ans yakalam-
tr. Sokratesin rencisi olan Ksenophon ondan ok fazla ey renir ve
bilgilerini hayata geirme frsat bulur. Sokrates, onun iin skntya d-
t zamanlarda kendisine dant bir rehber konumunu alr ve Kse-
nophon onun sayesinde dnemin nemli isimleriyle tanma frsat bulur.
Macerac bir kiilie sahip olan Ksenophonun hayatnn byk bir b-
lm srgnde veya seferde geer. Bu srgn ve sefer yllar boyunca da
eitli kltrlerle ve insanlarla tanr. Grdklerini ayrntlaryla kaleme
alr. Ksenophon, birok konuyla ilgilenmi ve eitli eserler ortaya koy-
mutur. yi bir tarihi ve ayn zamanda, okuyacanz bu eserden de an-
lalaca gibi iyi bir askerdir. Hitap ve sz syleme sanatnda da olduka
iyi olduunu bu eserinde kantlamtr. Hatta Yunan filozoflarnn biyog-
rafilerini ele alan Diogenes Laertius, dili ok iyi kulland ve kulaa ho
gelen konuma tarzndan dolay, Ksenophonun bazen Attic Muse ola-
rak da anldn ifade etmitir. Attic Muse, dnemin nemli bir diyalek-
tii olan Attici ok iyi kullanan, bu diyalektiin tanrs, ustas anlamnda
kullanlmaktadr. Yazarlk kimlii asndan olduka retken olan Ksenop-
hon, dou dnyasn yakndan tanyan bir yazardr ve bu gerei eliniz-
deki bu kitapta grmek de mmkndr. Cyropaedia, Hellenica ve Agesi-
laus gibi dier nemli, tarihsel ve biyografik eserleri de vardr.
5
ANABASS

Anabasis, Ksenophonun Cyrus ile kt seferde yaadklarn anla-


tan bir eserdir. Cyrus babasnn lm zerine Tissaphernesin karalama-
laryla kardei Artakserksesin hedefi haline gelmi ve lmden dnm-
tr. ... Daha sonra tehlikeyi atlatp, saygnln yitirmi bir ekilde kaan
Cyrusu sadece kardeinin gcnden nasl korunaca dncesi deil,
eer mmknse, onun yerine nasl kral olabilecei dncesi de sarmaya
balamt. Bylece kendisi iin byk bir ordu kurma hazrlklarna ba-
lad. Yedi kitaplk bu eserin birinci blmnde ordu hazrlklarna ve as-
kerlerin ktklar bu seferin ayrntlarna yer verilmitir. Cyrusun aabeyi
Artakserksese kar kt seferde desteini grd askerler arasnda
Ksenophon da yer alr. Bu eserde, uzun bir sre Ksenophon ortalarda
yoktur. Cyrusun lmyle, ordunun eve dn serveni srasnda Kse-
nophon ortaya kar ve orduya liderlik eder. Anabasis, on binlerce askerin
eitli nedenlerle Cyrusa yardm etmek iin yurtlarndan ayrlp Mezo-
potamya topraklarna doru trmanlarnn ve Cyrusun lmyle ama-
sz kaldklarndan evlerine geri dnlerinin hikayesidir. Acaba ordu terk
ettii topraklar tekrar grebilecek miydi? Dn yolunda balarna ne-
ler gelecekti? Evlerine ulaamayacaklarn dnp farkl diyarlara m yer-
leeceklerdi? te btn bunlarn cevabn satrlar okuduka bulacak ve
Ksenophonun ayrntlarla ssledii anlatmndan etkilenmekten kendi-
nizi alamayacaksnz. Balarda, olaylar Cyrus ve amac etrafnda dner-
ken, daha sonra kitabn asl konusu ordunun eve dn abas oluverir.
Sayfalar evirirken, ordunun bulunduu blgeleri, askerlerin giyimlerini,
ruh hallerini ve karlatklar dmanlarn zelliklerini gznzde can-
landrmakta zorlanmayacaksnz nk ok iyi bir gzlemci olan Ksenop-
hon, yaad her ayrntya yer vermi ve bunlar okuyucunun grmesini
salamtr. Ege topraklarndan balayan bu yolculuk boyunca ordunun
getii btn blgelere tanklk edecek ve ordunun tecrbelerine ortak
olacaksnz. Egeden Akdenize, Dou Anadoluya, Mezopotamyaya ve
Karadenize ulaan bu muhteem yolculuk, blgeleri, oralarda yer alan
halklarn her birini ve bu halklarn zelliklerinden geleneklerine, yiyecek-
lerinden giyimlerine kadar her bir ayrnty gzleriniz nne serecektir.
Belki de daha nce hi duymadnz yerleri grecek, hi tanmadnz
halklarla tanacaksnz.
6
KSENOPHON

Ksenophonun Anabasisi yazma amacna, eserin yazl tarihine ve


bunu etkileyen olaylara dair eitli grler vardr. Bu nedenle eitli kay-
naklardan okuyabileceiniz ok sayda yorum grmek mmkndr. Bun-
lara ek olarak, Anabasis, kendisinden sonra gelen birok esere kaynak-
lk etmi ve kltrel anlamda birok yazar ve eseri etkilemitir. Dier bir
nemli nokta da Ksenophonun kitap ierisinde, bu sefere dostluk iin, e-
ref ve n kazanmak iin ktn, orduya paral asker olarak katlmadn
srekli olarak vurgulamasdr. nk o dnemde, saygnlk ve n elde et-
mek, erdemli bir insan olmak ve insanlarn gznde nemli bir seviyede
yer almak daha byk bir nem tayordu. Ksenophon korkak, sadakatsiz
ya da gurursuz bir asker olarak anlmaktan ok korkuyor ve onuru ve er-
demi gzard edip sadece para iin orada yer alan paral askerlerden biri
olarak anlmak istemiyordu. Bunlara ek olarak, yine Ksenophonun metin
ierisinde srekli kendi iyiliklerinden, erdemlerinden ve zekasndan bah-
settiini de grmek mmkndr.
Eserin evirisi srasnda, metin iinde geen blgelerin ve halklarn
Yunanca isimlerinin Trke karlklarna metin ierisinde yer verilerek
okuyucunun metne yabanclamas engellenmeye allmtr. Okuyu-
cunun bilgilenmesi gereken her nokta dipnotlarla aklanm ve bylece
eser daha anlalr bir hal almtr nk metin ierisinde birok mitolo-
jik olaya, baz tarihsel kiiliklere ve olaylara yer verilmitir ve bu noktalarn
bilinmesi yazarn amacnn ve anlatlanlarn odak noktalarnn bilinme-
sine fayda salayacaktr. Elinizdeki bu kitap, hem tarihsel hem de corafi
anlamda ok gl ve nemli bir eserdir.
eviri srasnda benden desteini esirgemeyen ok deerli aileme;
verdikleri destek ve duyduklar inanla yanmda duran Ali Haydar Tumar,
Begm zdemir ve Semih zdemire; son olarak da tavsiye ve nerile-
riyle bana yol gsteren editrm Burak Fazl abuka sonsuz teekkrle-
rimi sunarm.

Sinem Ceviz
zmir, ubat 2013

7
8
ANABASIS1
BRNC KTAP

Birinci kitapta, Cyrusun kardei Artakserksese kar bir sefer tasar-


lad srada bir Yunan ordusunu olutururken takip ettii yntemin b-
tn ayrntlaryla anlatm bulunacaktr. Ayrca yukarya doru yr-
ylerinde meydana gelen eitli durumlarn aktarm, savan kendisi ve
Cyrusun lm sz konusudur. Ve son olarak da savatan sonra Yunanla-
rn ordugaha varlarnn ve nasl dinlenmeye koyulduklarnn, kimsenin
hibir eyden phe duymayp Cyrusun lmnden habersiz, zafer coku-
suyla yan yana olduklarnn tasviri yer almaktadr.

1 Anabasis, Yunanca yukarya doru ykselme, trmanma veya k gibi deiik anlamlara gelmektedir.
Kimi kaynaklarda bu ismin Lidyann (zmir ve evresi) bakenti Sardes ehrinden balayp Mezopotam-
yaya doru corafyann ykselip dalk alanlardan gemesi veya ordunun srekli trmanmas ile ilikili
olabileceinden bahsedilmitir.
9
10
BR

Darius ve Parysatisin, byk olan Artakserkses, kk olan Cy-


rus olmak zere iki olu vard. Kral Darius, hasta yatanda yat-
yordu ve yaamnn sonunun yaklatn hissediyordu ve bu neden-
ledir ki iki olunun da yannda olmas arzusundayd. Byk olan,
zaten yanndayd ama Cyrusu general olarak, stelik Kastolus ova-
snda toplanm olan btn kuvvetlerin bana general olarak ata-
dktan sonra satrap ilan ettii ilden ister istemez geri armas ge-
rekiyordu. Bu yzden yanna arkada olarak Tissaphernesi alan ve
ayrca kendisine Parrhasial2 Kseniasn komutas altndaki yz
ar silahl Helen3 asker grubunun elik ettii Cyrus babasnn hu-
zuruna kt.
Artk Darius, sonsuz yolculuuna uurlandndan ve Artak-
serkses tahta getiinden dolay, Tissaphernes, Cyrusa kar Ar-
takserksese snma planlaryla, onu Cyrusa kar doldurdu. ftira-
lar atarak Cyrusu krala dzen kurmakla sulad ve Tissaphernesin
szlerine kanan Artakserkses, Cyrusu ldrme amacyla onu yaka-
latt fakat annesi Cyrus iin krala yalvard, araclk etti ve onu gven
iinde tekrar kendi blgesine yollad. Daha sonra tehlikeyi atlatp,
saygnln yitirmi bir ekilde kaan Cyrusu sadece kardeinin g-
2 Arkadiann gneybatsnda bir kasaba ve blge.
3 Yunan.
11
ANABASS

cnden nasl korunaca dncesi deil, eer mmknse, onun ye-


rine nasl kral olabilecei dncesi de sarmaya balamt.
Cyrusu Artakserksesten daha ok seven ve tahta onun kma-
sn isteyen annesi Parysatis, onun bu amaca ulamasn salayacak
ilk kaynakt. Buna ek olarak, kraln sarayndan yanna gelenlere yle
bir yaklat ki Cyrus, gelenleri tekrar yolladnda, bu kiiler artk
kral kardeinden ok ona daha yakn arkada olmulard. Barbarlar
da unutmamt Cyrus. Onlara sofralar kurdu, ziyafet verdi. Hatta
onlar ksa srede savalar kadar yetenekli ve kendine tapan yan-
dalar olacak ekilde eitti. Son olarak, Helen asker gcn topla-
maya balad, bu ii son derece gizlilik iinde yrtt nk kral en
ummad bir anda vurmak istiyordu.
Birlikleri toplamay tasarlad sistem u ekildeydi: lk olarak
ynettii ehirlerdeki garnizon kumandanlarna, birok kez yapa-
bildikleri gibi seilmi Peloponez birliklerinden oluan byk bir
asker grup halinde toplanmalarn ve Tissaphernesin kendilerine
tuzak kurduu haberini aldn syleyerek, onun bu ehirlere sal-
drmay planlad noktada bir araya gelmelerini buyurdu. Aslna
baklrsa bu yonya ehirleri Tissaphernese aitti. Ona kral tarafn-
dan verilmiti fakat imdi, Miletus hari, bu ehirlerin tm Cy-
rusun yannda yer almak iin ayaklanmlard. Miletusta da benzer
eilimlerin farkna varan Tissaphernes, bu dncelere sahip olan-
larn bir ksmn ldrp kalanlar srgne gndererek duruma en-
gel oldu.
Dier taraftan, Cyrus firarilere kucak at ve bir ordu topladk-
tan sonra srgnleri tekrar vatanlarna kavuturmak amacyla Mile-
tusu karadan ve denizden kuatma altna ald. Bylece silah gc
toplamak iin baka bir bahanesi daha olmutu. Ayn zamanda,
krala, Tissaphernesin bu ehirleri ynetmeye devam etmesindense
onlarn kraln kardei olarak kendisine verilmesini talep eden bir ha-
ber yollad. Bu olaylarn devamnda annesi (kralie), oluyla ibir-
lii yapt ve kral Cyrusun Tissaphernese kar sava ama amacyla
12
KSENOPHON

silah gc topladna inandrd. Bylece kraln kendisine kar ya-


plan planlar grmesini engellemi oldu. Bu ikilinin sava iinde ol-
duunu grmek kral ok fazla rahatsz etmedi nk Cyrus, Tis-
saphernese ait olan ehirlerden toplad vergileri krala yollama
konusunda olduka titizdi. Bu da kraln iine geliyordu.
Cyrusun yannda savamak iin nc bir ordu da Abidosun
karsnda Chersonesede4 toplanyordu. Bu ordunun temeli u
olaya dayanyordu: Cyrusun kendisiyle arkadalk kurmaya ba-
lad Clerchus adl Lakedaemonlu bir srgn vard. Cyrus adama
hayranlk duyuyordu ve ona hediye olarak on bin darik5 verdi. Cler-
chus altn ald ve o parayla bir ordu oluturdu. Yunanlarn kar
iin Gelibolu yarmadasn operasyonlarnda s olarak kullanp
Hellespontun6 kuzeyindeki Trakyallarla dvmek amacyla ie
koyuldu. Elde edilen mutlu sonu zerine Hellespontine ehirleri,
Cyrusun birliklerini desteklemek iin para kayna salama konu-
sunda istekli davrandlar. Bu sayede, Cyrus iin gizli bir ekilde yeni
bir silah gc daha oluturuluyordu.
Cyrusun Teselyal Aristippus7 adl bir arkada vard. Aristip-
pus, yaad blgedeki rakip partinin basks altnda olduundan
Cyrusa gelmi ve ondan kendisine ay boyunca yardm edecek
iki bin paral asker iin deme yapmasn istemiti ve bu sayede, de-
diine gre rakibini alt edebilecekti. Bunun zerine Cyrus, Aristip-
pusa drt bin paral asker iin alt aylk deme yapacan syledi
ve kendisine danmadan rakibiyle uzlama yoluna girmemesini is-
tedi. Dolaysyla Cyrus, gizli bir ekilde oluturulmu drdnc bir
asker g daha kazanm olacakt.
Dahas, baka bir arkadana, Boeotial Proksenustan mmkn
olduu kadar ok erkei bir araya getirmesini ve kendi blgesinde
4 Abidos, anakkale yaknlarnda antik bir kenttir. Abidosun karsnda bulunan Chersonese, yarmada
demektir. Gelibolu Yarmadasna iarettir.
5 Bir Pers altn paras: 125,55 altn tanecii.
6 anakkale Boaz.
7 Platonun Menon adl eserinden rendiimize gre, Larisann yerlilerinden Aleuadae ailesinden gel-
mektedir. Gorgiasn rencisiydi. Ayrca kendisi yerine bu sefere yollad Menonun hayranyd.
13
ANABASS

huzursuzluk yaratan Pisidiallar zerine sefere kmay planladn


ve toplad adamlarla birlikte kendisine katlmasn istedi. Benzer
ekilde, Miletlerle birlikte Tissaphernese kar bir mcadeleye gi-
rime yolunda olduunu syleyerek, iki arkada Stymphalial8 Sop-
haenetus ve Achael Sokratese haber yollad ve toplayabildikleri
kadar fazla adam toplayp yanna gitmelerini istedi. Bu emirler sz
konusu subaylar tarafndan gerektii gibi yerine getirildi.

8 Arkadiadaki Stymphalus ehri.


14
K

Artk hedefledii blge zerine yrme zamannn geldiini d-


nd an, ileri srd bahanesi dorultusunda hareket etmesi
gerekiyordu. Gz nndeki bahanesi, Pisidiallar tamamen lke-
den atmak istemesiydi ve bu dorultuda toplanmalarn istedii
hem Asya hem de Yunan asker gcn bir araya getirmek iin ha-
rekete geti. Bu sefer, yaptklarn gizlemiyordu nk asl amacn
rtmek iin ileri srd bir bahanesi vard. Sardesten9 her yne
emirleri yaylmaya balad. Clerchus, tm ordusuyla ona katlma-
lyd; Aristippus, ehrindeki rakip parti ile anlamal ve emri altn-
daki paral askerleri ona sevk etmeliydi; ehirlerdeki yabanc bir-
liklerin banda genel amir olarak grev alan Arkadial Ksenias, i
kalelerde mevzilenip onlar korumas gereken askerlerin dnda ha-
zrda bulunan btn adamlaryla kendini orduya dahil etmeliydi.
Cyrus, daha sonra Miletus kuatmasnda grev alan birlikleri
ard. Srgnlerden, niyetlendii seferde kendisine katlmalarn
isteyerek, karlnda eer amacnda baarl olursa, onlar kendi
vatanlarna tekrar dndrene kadar durmayacana dair sz verdi.
Bu davete memnuniyetle kulak verdiler; ona inandlar ve silahla-
ryla Sardese doru yola ktlar. Bu srada Ksenias da ehirlerdeki
9 Manisa civarnda Sart kasabas yaknlarnda bulunan ve Lidya (Lydia) devletine bakentlik yapm antik kent.
15
ANABASS

drt bin ar silahl askerden oluan birliklerle, Sardese vard. Ay-


rca Proksenus bin be yz ar silahl asker ve be yz hafif silahl
askerle; Stymphalial Sophaenetus bin adet ar silahl askerle; Ac-
heal Sokrates be yz ar silahl askerle gelirken, Megarionlu Pa-
sion da yz ar silahl askerle ve yz piyade askeriyle10 ka-
geldi. Pasion, Sokrates gibi Miletusu kuatan kuvvetler arasnda yer
alyordu. Btn bu glerin hepsi Sardeste Cyrusa katld.
Fakat Tissaphernes, bu ilemleri not etmeyi ihmal etmedi. Bu
kadar byk bir kuvvet bir Pisidia igali iin fazlayd. Hedefte baka
bir ey olmalyd; bu yzden de olabildiince hzl bir ekilde yakla-
k be yz atlnn eliinde krala ulamak iin yola kt. Kral, Tis-
saphernesten Cyrusun bu muazzam ordusunun haberini alr almaz
kar hazrlklara balad.
Bylece Cyrus, bahsettiim bu birliklerle Sardesten yola kt ve
Lidya zerinden gnlk bir yolculukla, yirmi iki fersah11 yol ala-
rak Meander nehrine12 doru ilerledi. Nehir iki yz adm geniliin-
deydi ve zerinde yedi teknenin birbirine balanarak birletirilme-
sinden oluan bir kpr vard. Kpry getikten sonra, Phrygia13
zerinden bir gnlk bir yolculukla, sekiz fersah yol alarak insanla-
rn ikamet ettii,14 zengin ve geni bir ehir olan Colossaea15 doru
ilerledi. Burada yedi gn kald ve bu srada Teselyal Menon, Dolop-
lardan, Aeniallardan ve Olynthuslulardan oluan bin sava asker
ve be yz hafif piyadeyle Cyrusa katld. Buradan toplamda yirmi
fersah yol alarak gnlk bir yolculukla Frigyann youn nfuslu,
geni ve zengin bir ehri olan Celaeneaya16 doru ilerledi.
10 Ar silahl askerlerin ya da piyadelerin hafif kalkanlarla donatlm askerleri. picrates daha sonraki
dnemlerde bu askerlerden byk oranda faydalanmtr.
11 Bir Pers l birimi. Asyann btn blgelerinde kullanlmamaktadr.
12 Byk Menderes Nehri.
13 Frigya.
14 kamet edilen yerler, Asyann imdilerde l olan ehirlerinin birkadr fakat bu ifade, o zamanlarn
youn bir ekilde ikamet edilen nfusu geni ehirlerini iaret etmektedir.
15 Frigyann nemli ehirlerinden biridir. Bugnk Denizli ili yaknlarnda yer alr.
16 Frigyada Byk Menderes nehrinin kaynana yakn bir blgede yer alan antik bir kenttir. Bugnk
Afyonkarahisar yaknlarnda yer alr.
16
KSENOPHON

Burada Cyrusun bir saray ve vahi hayvanlarla dolu byk bir


park vard. Buray at stnde avlanp vcudunu altrmak ya da
atlarna talim yaptrmak istediinde kullanyordu. Bu parkn orta-
sndan sarayn yaplarnn bulunduu yerden doup Celaenae kenti
boyunca akan Byk Menderes nehri geiyordu. Ayrca, byk kra-
ln Celaenaeda baka bir nehir olan Marsyas nehrinin kaynann
olduu yerde, akropolisin17 eteklerinde kurulmu gl bir saray
daha vard. Bu nehir de ehir boyunca akar ve Byk Menderese
boalr. Yirmi be adm geniliindedir. Burasnn Apollonnun ken-
disiyle yetenek asndan yarmak isteyen Marsyas yenip derisini
yzd yer olduu sylenir. Apollon, Marsyasn derisini kayna-
n fkrd maaraya asm ve bundan dolay nehrin ismi Mars-
yas olmu. Sylendiine gre, Kserkses bu saray ve Celaenae hisa-
rn Hellasta18 sava kaybettikten sonra oradan geri ekilirken ina
etmi. Cyrus burada otuz gn kald ve bu sre zarfnda Lacedae-
monlu Clearchus bin ar silahl asker ve sekiz yz Trakyal hafif si-
lahl piyade ve iki yz Giritli okuyla ona katld. Ayn zamanda Si-
racusal Sosis, bin ar silahl askerle ve Arkadial Sophaenetus19
da bin ar silahl askerle kageldi. Parkta Cyrus orduyu bir gzden
geirdi, Yunan askerlerini sayd ve on bir bin ar silahl askerden ve
yaklak iki bin hafif silahl piyadeden olutuklarn grd.
Buradan youn nfuslu Peltae ehrine iki gn -on fersah- yol
alarak geldi. Bu ehirde gn kald ve bu arada Arkadial Ksenias
kurbanlar keserek Lycaea enliini20 kutlad ve oyunlar dzenledi.
Oyunlar sonunda verilecek olan hediyeler altn sa bantlaryd ve
Cyrus bu yarmalara izleyici olarak katld. Buradan, ordunun iler-
17 Eski Yunan kentlerinde, kentlerin yan bandaki yksekliklere verilen addr. Yunanca akropolis yukarda
bulunan ehir anlamna gelir. Klasik dnem Yunanistannda her nemli yerleme yerinin bir akropolisi
vard. Tapnaklar, hazinelerin sakland yaplar ve eitli kurumlar burada yer alrd. Saldr durumunda
akropolis sonuna kadar savunulurdu.
18 Yunanistan.
19 Muhtemelen bu, Arkadial Agias olmal nk Sophaenetustan yukarda zaten bahsedildi.
20 Zeusun erefine dzenlenen bir Arkadia enlii (Arkaios), Romallarn Lupercaliasna benzer bir en-
liktir. Lupercalia, aslnda bir oban enliidir, Romallar bu enliin giri ksmn Arkadial Evandere
atfederler.
17
ANABASS

leyii Frigyann Misya21 snrndaki son ehri olan, youn nfuslu


Ceramon-agoraya doru iki gn -yirmi fersah- devam etti. Oradan
gnlk bir ilerleyi -otuz fersah- onu yine kalabalk bir ehir olan
Caystrupediona getirdi. Cyrus burada be gn kald ve bu srada
aydan fazladr demesi yaplmayan askerler, hak ettikleri paray al-
mak iin birok kez sarayn kaplarna kadar geldi. Cyrus onlar g-
zel ve umut verici szlerle oyalad fakat skntsn saklayamyordu
nk paras olduunda demeleri geciktirmek ya da deme yap-
mamak onun onaylayabilecei bir ey deildi.
Tam da bu srada Cilicia22 Kral Syennesisin kars Epyaksa, Cy-
rusu ziyarete geldi ve sylendiine gre Cyrus kralieden hediye
olarak byk miktarda para ald. Bu noktada durum ne olursa ol-
sun, en azndan Cyrus ordusuna drt aylk cretlerini verebildi.
Kralieye Kilikyallardan ve Aspendoslulardan oluan bir koruma
grubu elik etti ve eer sylenenler doruysa Cyrusun kralieyle
ok yakn bir ilikisi vard.
Cyrus, bu yerden iki gn -on fersah- yol alp youn nfuslu
baka bir ehir olan Thymbriuma23 ilerledi. Burada, yolun kena-
rnda Frigya Kral Midas pnar diye adlandrlan bir kaynak vardr.
Midasn burada kaynaa arap dkerek satiri24 yakalad sylenir.
Cyrus buradan youn nfuslu Tyriaeuma25 iki gnlk -on fersah-
lk- bir yol kat ederek geldi. Burada gn kald ve yaygn bir sy-
lentiye gre bu srada Kilikya kraliesi kendi elencesi iin Cyrusa
ordusunu sergilemesi iin yalvarm. Bunun zerine byle bir ser-
gileme yapmaktan memnunluk duyan Cyrus, orduyu bir dzlkte
toplayp Yunanlar ve barbarlar yeniden gzden geirmeye karar
vermi. Bylece, her bir Yunan generalinin kendi taburunu srala-
yarak saflar oluturmasn ve ordunun geleneksel sava dzenini al-
masn emretti. Bu emre gre askerler drt sra halinde sralandlar.
21 anakkale blgesinin eski ismi.
22 Kilikya: Bugnk ukurova blgesinin eski ad.
23 Konya civarnda antik bir kent.
24 Yar kei yar insan, kr ve orman tanrs.
25 Konya civarndaki antik kentlerden biri.
18
KSENOPHON

Sa kanat Menon ve askerleri tarafndan; sol kanat Clearchus ve as-


kerleri tarafndan; orta ksm da dier general ve askerleri tarafndan
oluturuldu. Cyrus ilk olarak atl birlikler ve piyade birlikleri ile y-
ryen barbarlar tefti etti. Daha sonra kendi sava arabasna atlayp,
binek arabasndaki kralieyle Yunanllarn nnden geerek onlar
tefti etti ve hepsinin pirinten miferleri, mor ceketleri, baldr zrh-
lar ve plak26 kalkanlar vard.
Asker grubun tamam getikten sonra, arabasn sava izgisi-
nin ortasna doru srd ve tercman Pigresi Yunan generallerine
yollayp silahlarn hazrlamalarn ve btn bir grup halinde ilerle-
melerini emretti. Bu emir, generaller tarafndan btn adamlarna
iletildi ve kalkanlar nde mzraklar arkada borazan sesleri altnda
dmanla karlamak iin ilerlediler. Yry hzland ve bir hay-
krla beraber askerler kendiliinden ordugah ynne doru ko-
maya balad. Barbarlarn yaratt panik muhteemdi. Kilikyal kra-
lie arabasn dndrd ve kat; pazar alanndaki orduyu takip edip
onlara gda maddesi satan satclar tabak anaklarn brakp topuk-
ladlar. Bu arada Yunanllar da kahkaha ve haykrlar ile ordugaha
vard. Bu olay sonunda kralie ordunun parlak zekasna ve disipli-
nine hayran kalm ve ayn zamanda olduka armt, te yandan
Cyrus da Yunanllarn Asyallarn kalplerinde yaratt korkudan
memnunluk duyuyordu.
Bu yerden gnlk -yirmi fersahlk- bir ilerlemenin ardndan
gn kald Frigyann son ehri Iconiuma vard. Oradan Likaon-
yaya27 doru be gn -otuz fersah- sren bir yol ald. Buras bir d-
man ehriydi ve bu nedenle yamalanmas iin onu Yunanllara tes-
lim etti. Bu noktada Cyrus, Kilikyal kralieyi en hzl yoldan kendi
lkesine geri yollad ve ona elik etmeleri iin Menon ve askerle-
rini grevlendirdi. Birliklerin geri kalanyla yryn Kapadokya
zerinden kalabalk, geni ve gelien bir ehir olan Danaya doru
drt gnlk -yirmi be fersahlk- bir yol alarak devam ettirdi. Bu-
26 Harekete gemeye hazr, sngleri sabitlenmi.
27 Konya yresinin eski ad.
19
ANABASS

rada gn durdular ve bu sre iinde Cyrus bir komplo sulamas


zerine Megaphernes isimli, kraliyet morunu giymi bir Pers soylu-
sunu ve onunla beraber emrindeki kumandanlardan biri olan yk-
sek mevkili baka bir adam ldrd.
Bu yerden Kilikyaya alan bir geidi zorlamaya uratlar. Ge-
ide giden yol olduka dik bir patikadan oluuyordu ve karlarna
onlara engel olmak iin bir direni kuvvetinin kmas durumunda,
byle kalabalk bir ordu iin buray amak neredeyse imkansz bir
hal alacakt. Zaten rapor edildiine gre Syennesis de geidin tepe-
sinde, yaklaan olursa diye bekilik yapyordu. Bu nedenle patikaya
trmanmayp ovada bir gn durdular. Ertesi gn Syennesisin geidi
terk ettiine dair bilgi veren bir haberci geldi. phesiz, Menonun
ordusunun oktan Kilikyada, yani dan teki tarafnda olduunu
anladktan sonra oray terk etmiti. Bylece Cyrus, Menonun Ki-
likyaya ulat haberini de alm oldu. Dahas Lacedaemonlulara
ve Cyrusun kendisine ait olan sava gemilerinin Amiral Tomasn
komutasnda yonyadan Kilikyaya doru ald haberini de ald.
Sebep her ne olursa olsun artk dalarda kendisine engel olacak bir
kuvvet yoktu.
Bylece Cyrus hibir direnile karlamadan yolunu Kilikyaya
alan tepelere doru evirdi ve Kilikyallarn nbet tuttuu adrla-
rn gr alanna girdi. O noktadan yava yava, geni ve gzel, dz
bir lkeye indi. Buras sulak bir blgeydi ve eit eit aa ve asma-
larla kaplyd. Bu dz lkede bol miktarda susam yetitirilmekle be-
raber dar, akdar, arpa ve buday da yetitirilirdi. Sarp ve yksek
dalar ovay drt bir tarafndan, denizden denize evrelemiti. Bu
dz lkeye indikten sonra drt gn -yirmi be fersah- yol alp Ki-
likyann geni ve zengin ehri Tarsusa ilerledi. Burada lkenin kral
Syennesisin saray bulunuyordu ve ehrin ortasndan iki yz adm
geniliindeki Cydnus28 adl nehir gemekteydi. Meyhaneciler ha-
ri ehirde yaayanlarn hepsi Syennesisle beraber tepelerde gl
28 Tarsus ay.
20
KSENOPHON

ve gvenli bir blgenin yolunu tutmutu. Deniz kenarndaki Soli29


ve Issi halk ise yerlerini terk etmemiti.
te yandan Syennesisin kraliesi Epyaksa, Cyrustan be gn
nce Tarsusa ulamt. Ovaya ulamak iin dalar aan Menonun
ordusundan iki blk kaybolmutu. Kimisi onlarn birka yama-
lama iine teebbs ederken Kilikyallar tarafndan kltan geiril-
diini syledi; bir baka sylenti ise onlarn geride kaldklarn ve
asl birlie yetiemediklerinden ya da rotay bulamadklarndan do-
lay yanl yola saptklarn ve can verdiklerini sylyordu. Durum
her ne olursa olsun, kaybolan blkler yz ar piyade askerinden
oluuyordu. Dier askerler ovaya vardklarnda silah arkadalarnn
urad ykmdan dolay duyduklar byk kzgnlk ve zntyle
Tarsus ehrini ve saray talan ettiler.
Cyrus ehre geldiinde, Syennesisi huzuruna artt fakat
Syennesis cevap olarak henz kendisinden kuvvetli olan birinin
eline teslim olmadn ve u anda da Cyrusun nerisini yerine ge-
tirme konusunda istekli olmadn belirterek onu reddetti. Bunun
zerine trl srarlardan sonra kars onu ikna etti ve Syennesis de
Cyrusun iyi niyet ve sadakat vaatlerini kabul etti. Daha sonra bu
ikili bulutu ve Cyrus ona geleneksel kraliyet hediyeleri, yani altn
gemli bir at, altn bir kolye, altn bir bilezik, altn bir pala ve bir Pers
kyafeti sundu. Son olarak da topraklarn daha fazla yamalamaya-
cana ve her nerede karlam olurlarsa olsunlar, yakaladklar b-
tn kleleri geri getireceine sz verirken, Syennesis de Cyrusa, or-
dusuna yardm etmek amacyla byk miktarlarda para verdi.

29 Mersinin 10 km gneybatsnda Pompeipolis de denilen antik bir kent.


21

Cyrus ve ordusu, Tarsusta yirmi gn beklediler nk asker-


lerde seferin aslnda krala ynelik olduuna dair bir phe uyan-
mt. Bu yzden daha fazla ilerlemek istemiyor ve byle bir amaca
hizmet etmek istemediklerini sylyorlard. Clearchus kendi adam-
larn yola devam etmeleri iin zorlama giriiminde bulundu fakat
daha ilk birliklerden itibaren buna balamasyla beraber, askerler
onu aralksz dvmeye ve tehizatn datmaya baladlar. Clearc-
hus ldresiye talanmaktan kl pay kurtuldu. Sonunda onlar zor-
layarak bir yere varamayacan anlaynca, askerlerden bir grubu
yanna ard ve karlarnda durup uzun sre alad. Askerler de
grdkleri bu manzaradan dolay duyduklar aknlkla sessiz ba-
klarn ona dikti. Sonunda Clearchus u ekilde konutu:
Silah arkadalarm, bu yaadmz sorunlardan dolay ciddi an-
lamda sknt yaamam garipsemeyin. Cyrus benim iin sradan bir
arkada deildi. Ben srgndeyken, beni birok adan ereflendir-
mekle kalmayp bana hediye olarak on bin darik verdi. Paray ken-
dim iin zel harcamalarm ya da zevk uruna arur etmek iin de-
il, sizlere harcamak iin kabul ettim. lk olarak Trakyallar zerine
sava atm ve elbette ki bunu sizin yardmlarnzla yaptm. Trakya-
llar blgedeki Yunan halkn kendi topraklarndan mahrum brak-
mak istediklerinde, onlar Gelibolu yarmadasnn dna srerek,
22
KSENOPHON

Yunanistan adna onlardan aldm. Fakat Cyrus beni arr ar-


maz, olur da bana yardm eden bu adama bir faydam dokunur diye
sizleri de yanma aldm ve yola koyuldum. Bu adamn ellerinden
bizzat grdm iyi niyet ve davranlarn karln verme ansna
erimitim imdi yola benimle beraber devam etmek istemedii-
niz iin bana u iki eyden birini yapmak kalyor; ya Cyrusla olan
arkadalm uruna sizden vazgeeceim ya da ona ihanet etme pa-
hasna da olsa sizinle geleceim. Yapmaya karar verdiim ey doru
mu yanl m bilemem ama ben sizi seiyorum ve bunun sonunda
bamza her ne gelirse gelsin ben sizin kaderinizi paylama niyetin-
deyim. Hi kimse benim Yunan birliklerini barbarlara30 kar yn-
lendirdikten sonra, onlara ihanet ettiimi ve barbarlarn dostluunu
setiim syleyemez. Hayr! Siz bana itaat etmeyi ve arkamdan gel-
meyi semediinize gre, ben sizin arkanzdan gelmeye karar ver-
dim. Bundan sonraki alamet her ne olursa olsun, sizin kaderinizi
paylaacam. Size lkem, arkadalarm, dostlarm gzyle bakyo-
rum; sizinle erefleneceime inanyorum. Nerede olursam olaym,
siz olmadan bir dostuma nasl yardm edebileceimi ya da bir d-
mann cann nasl yakacam kestiremiyorum. Kararm kesindir.
Siz nereye giderseniz ben de oraya geliyorum.
Bu ekilde konutu Clearchus ve sadece kendi askerleri deil or-
dudaki dier askerler de onun sylediklerini ve byk kraln sara-
yna doru yrmeyeceine dair ifadelerini duyunca, onu destekle-
diklerini akladlar. Bunun zerine iki binden fazla adam, Ksenias
ve Pasionu terk edip silahlarn ve tehizatlarn aldklar gibi Cle-
archusun yannda yerlerini aldlar ve onunla birlikte ordugah kur-
dular. Cyrus, umutsuzluk ve ilerin deimesinden duyduu sknt
iinde Clearchusa adam yollad. Clearchus gelmeyi reddetti fakat
askerlerinin haberi olmadan Cyrusa bir mesaj yollad. Her eyin yo-
luna gireceini syleyerek ondan kalbini ferah tutmasn istedi. Ay-
rca Cyrustan eli yollamaya devam etmesini isteyerek, oyunu boz-
mamak iin kendisinin de bu elilere olumlu yant vermeyeceini
30 Kelime anlam barbarlarn lkesine.
23
ANABASS

syledi. Daha sonra kendi adamlarn, onlara katlan dier askerleri


ve Clearchusu seen dier tm adamlar bir araya toplad ve u e-
kilde konutu:
Silah arkadalarm, Cyrus bize kar ne tutum sergiliyorsa, bi-
zim de ona ayn tutumu sergilediimiz aktr. Artk o bizim komu-
tanmz deil, biz de onun askerleri deiliz nk onun peinden
gitmekten vazgetik. phesiz o, imdi bizim kendisine ihanet etti-
imiz dnyor fakat buna ramen bana haberci yollamaya devam
ediyor. Ben ise karsna kmaya korkuyorum. Bunun iki sebebi
var: ncelikle onu bsbtn kandrdm bildiim iin bundan
utan duyuyorum. te yandan ksmen de beni yakalamasndan ve
ona yaptm dnd yanllardan dolay cezaya arptrmasn-
dan korkuyorum. Benim fikrime gre, zaman, uyuyup kendimizi
unutma zaman deildir, aksine bir sonraki hamlemizi tasarlama
zamandr. Burada kaldmz srece kendimiz nasl koruyabilece-
imizi dnsek iyi olur. Eer buradan hemen ayrlmaya karar ve-
rirsek, geri ekilirken en gvenli yolun hangisi olacan ve bu s-
re boyunca kendimize yetecek erza nasl elde edebileceimizi
dnmemiz gerekecektir. Mcadele etmek zorunda olduumuz
adam dost olduu insanlar iin mkemmel bir arkadatr fakat d-
manlarnn da korkulu ryasdr. stelik hepimizin ok iyi grd
ve bildii gibi o byk bir piyade ve svari kuvvetinin ve ok sayda
sava gemisinin desteini alyor ve bizim de ondan ve ordusundan
ok fazla uzakta olduumuz sylenemez. Peimize dmek istedii
anda bizi kskvrak yakalayacaktr. yleyse, nmzdeki hamleler
adna nerisi olan varsa, u an konuma zamandr.
Bu szlerle konumasn bitirdi. Bunun zerine birok konu-
mac ayaa kalkt; kimisi kendi fikirlerini dile getirmek iin harekete
geerken, kimisi de Clearchustan aldklar cesaretle Cyrusun rza-
sn almadan orada kalmalarnn ya da geri dnmelerinin ok zor
ve umutsuz bir durum olduunu dile getirdi. Bu konumaclardan
zellikle biri, bir an nce eve doru yola kmak iin aceleci ve en-
dieli bir tavr sergileyerek, askerleri, eer Clearchus eve dnmek
24
KSENOPHON

iin kendilerine liderlik etmeye hazr deilse, zaman kaybetmeden


kendilerine yeni bir lider semeye davet etti. Ayrca askerlere erza
pazardan satn almay -ki pazar Asya ordugahnn ortasnda kuru-
luydu- btn tehizatlarn toplayp yola kmak iin hazrlanmay
ve Cyrusun yanna gidip deniz zerinden ilerlemeleri iin ondan
gemi istemeyi nerdi. Cyrus gemi vermeyi reddederse, o vakit ken-
dilerini gvenli bir yoldan yurtlarna ynlendirebilecek bir rehber
istemeyi, onu da reddederse, daha fazla grlt patrt karmadan
yry dzenine girip, Cyrus ve btn mallarn yamalad-
mz diye ekleyerek, Kilikyallar kendilerini fark etmeden nce ge-
ide ulamak iin harekete gemeyi nerdi. O konumacnn sz-
leri bunlardan ibaretti. Onu yalnzca u szleri syleyen Clearchus
takip etti:
Bu durumda hi kimse benden liderlik yapmam beklemesin.
Bu grevi stlenmeme engel olacak ok sayda sebebim var. Seti-
iniz baka bir lidere sonuna kadar itaat edebilirim, bu da ayr bir
konu ki benim itaat konusunda en iyi olan adamlarnz kadar, emir
altnda grev alabileceimi greceksiniz.
Clearchustan sonra baka bir konumac ayaa kalkt ve sanki
Cyrus seferden vazgeip eve yelken amay dnyormu gibi
kendisinden gemi isteme nerisi getiren konumacnn basitliine
iaret etti:
Ve u noktalara da dikkat ekmeme izin verin. dedi. Planla-
rn mahvettiimiz u adamdan bir rehber dilenmek ne kadar da ba-
sit bir fikirdir. Eer Cyrusun bize ltfedebilecei bir rehbere gve-
neceksek, o zaman gidip ona tepeleri bizim iin igal etmesini de
emredelim. Kendi adma ben, bize verebilecei gemilere ayak bas-
madan nce iki kere dnrdm nk olur da sava adamlaryla
o gemileri batrr diye korkardm. Ayn ekilde onun bize verecei
herhangi bir rehberinin arkasndan gitmekten de tereddt ederdim
nk bu rehber bizi yle bir yere gtrebilir ki oradan kamak bi-
zim iin imkanszlaabilir. Cyrusun rzasn almadan eve dne-
25
ANABASS

ceksem, yakalanmadan hemen svp topuklamay tercih ederdim


ki aslnda bu da imkansz bir durumdur. Grdnz gibi tm bu
planlar tamamen mantk ddr. Benim nerim Clearchus ile bir-
likte uygun kiilerden oluan bir temsil heyetinin Cyrusa gitme-
sidir. Bu heyet Cyrusa gitsin ve onunla devam edersek bizden ne
ekilde faydalanmak istediini rensin. Eer bu sefer, daha nce
yabanc birliklerden yardm alarak kt sefere31 benzer bir tr-
dense, phesiz arkasndan gidelim ve daha nceki seferinde kendi-
sine elik edenler kadar cesur ve yetenekli olduumuzu gsterelim.
Yalnz, eer bu sefer ncekinden daha nemli bir i haline dne-
cekse -daha fazla meakkat ve tehlike ierecekse- Cyrustan ya bize
arkasndan gitmemiz iin geerli sebepler sunmasn ya da kendisin-
den ayrlp dost bir lkeye gitmemize raz olmasn isteyelim. By-
lece, onunla gideceksek, bunu ona dost olarak, tm kalbimiz ve ru-
humuzla yapalm, ayet ondan ayrlacaksak, kendimizi tehlikeye
atmadan onunla anlaarak evimize gven iinde dnelim. Cyrusun
bu nerilere verecei cevab heyet bize ulatrdktan sonra, yapma-
mz gerekenin en iyisine karar veririz.
Bu neri dikkate alnd ve ordu tarafndan karara varlan ne-
rileri Cyrusa iletmek iin Clearchus ve beraberindekiler yola kt.
Cyrus, dmanlarndan biri olan Abrocomasn yirmi gnlk uzak-
lktaki Euphrates nehrine32 yolland haberini aldn; hedefinin
bu ad geen Abrocomosa kar ilerlemek olduunu ve eer hl
oradaysa onu cezalandrmay dilediini syledi:
Eer kamsa, orada bu konuyu tekrar gzden geirip ne yapa-
camza karar veririz.
Heyet cevab ald ve askerlere iletti. Seferin krala ynelik oldu-
una dair duyduklar phe dalmad fakat onunla gitmek en do-
rusu gibi grnyordu. Sadece demede art istediler ve Cyrus
da imdiye kadar aldklarnn yars kadar daha (yani her birine bir
31 Bu sefer, Prrasial Ksenias komutasndaki yz Yunan ar piyadesinin Babile giden Cyrusa elik ettii
seferdir.
32 Frat Nehri.
26
KSENOPHON

darik yerine her ay bir buuk darik) deme yapacana sz verdi.


Cyrus onlar gerekten krala saldrmaya m yneltiyordu? u anda
bile hi kimse, ulu orta ak bir ekilde gerei duyamyor, syle-
yemiyordu.

27
DRT

Cyrus bu noktadan iki gn -on fersah- yol alp iki yz adm ge-
niliindeki Psarus nehrine33 ve Psarustan da bir gn -be fersah-
yol alp Pyramos nehrine34 ulat. Buradan da Kilikyann son ehri
olan Issiye yrd.
Issi, deniz kysnda yer alr, zengin, geni ve bereketli bir e-
hirdir. Burada gn konakladlar ve bu srada Cyrusun, Lace-
daemonlu Amiral Pythagorasn komutas altndaki otuz be ge-
milik donanmas Peloponnesustan buraya geldi. Bu gemilere
Ephesustan35 itibaren, Cyrusa ait yirmi be gemiden oluan baka
bir donanmaya kaptanlk eden Msrl Tamos komuta etmiti. Bu
gemiler, Miletus, Tissaphernes tarafndan kuatld dnemde, Ta-
mosun ehirdeki abluka filosunu oluturmutu. Ayrca Tamos bu
gemileri Cyrusa verdii baka bir asker hizmet srasnda, Cyrusun
dzenledii asker operasyonlarda kullanmt. Donanmada nc
bir kaptan daha vard. Bu Cyrusun hizmetindeki yedi yz ar si-
lahl askere komutanlk eden Lacedaemonlu Cheirisophustu ve o
da Cyrus tarafndan kendisine destek olmas iin arlmt. Do-
nanma, Cyrusun adrnn karsnda demirledi. Burada da baka
33 Seyhan Nehri.
34 Ceyhan Nehri.
35 Efes.
28
KSENOPHON

bir takviye kuvvet ba gsterdi. Abrocomasn hizmetindeki Yunan


paral askerlerinden oluan drt yz kiilik bir ar silahl asker gru-
buydu. Bu askerler Abrocomas terk etmi ve Cyrusa katlmlard.
Cyrus, Issiden Kilikya ve Suriyenin kaplarna doru bir gn
-drt fersah- boyunca ilerledi. Buras ift hisardan olumaktayd.
Kilikyay koruyan iteki kale, Syennesis ve Kilikyallarn olutur-
duu bir garnizon tarafndan tutuluyordu. Suriyeyi koruyan dtaki
kalenin ise kraln birliklerinden oluan bir grup tarafndan korun-
duu rapor edildi. ki hisarn arasndaki boluk boyunca yz adm
geniliindeki Carsus36 adl bir nehir akar ve bu iki hisar arasndaki
mesafe hemen hemen alt yz yardadan fazladr. Her iki hisar da b-
yk kaplarla korunurken, buradaki geidi zorlamak imkansz ola-
cakt. Surlar aaya, denizin dibine kadar uzanyordu ve bu surlarn
st taraflar sarp kayalarla doluydu. stelik her iki hisar da byk
kaplarla korunurken, geidin kendisi de olduka dard. Byle bir
durumda buradaki geidi zorlamak neredeyse imkanszd. Cyrus,
donanmay bu geit yznden armt nk Abrocomasn b-
yk bir orduyla Suriye kaplarnda beklediini dnyordu ve bu
kaplarn arasndaki blge ile i tarafna bir grup ar silahl askeri
yollayarak oradaki sz konusu dmanla baa kabilmeyi ve asker-
lerin yardmyla geidi amay planlyordu. Fakat Abrocomas yle
yapmamt, aksine Cyrusun Kilikyada olduunu renir ren-
mez hemen geri ekilip, sylendiine gre yz bin adamdan olu-
an bir orduyla krala katlmak iin Phoeniciadan37 k yapmt.
Cyrus, bu noktadan Suriye boyunca bir gn -be fersah- ilerle-
yip deniz kenarnda, Finikelilerin yurt edindii bir ehir olan My-
riandusa38 doru yoluna devam etti. Buras ticari bir limand ve sa-
ysz tccar gemileri burada demirliyordu. Ordu burada yedi gn
kald ve bu srada Arkadial General Ksenias ve Megarial Pasion en
deerli mallarn bir gemiye yklediler ve eve doru yelken atlar.
36 skenderun krfezine dklen bir akarsu.
37 Finike. Abrocomas bu eyaletin satrabyd.
38 skenderun yaknlarnda, deniz kenarnda yer alan bir kent.
29
ANABASS

Birok insan bu durumu bir kskanlk duygusunun sonucu olarak


deerlendirdi nk Cyrus, Clearchusun krala kar yrmek ye-
rine Yunanistana dnme umuduyla kendisini terk eden adamlar
korumasna ve elinde tutmasna izin vermiti. Bu ikilinin ortadan
kaybolmas zerine, Cyrusun birka sava gemisiyle, onlarn pe-
inde olduuna dair dedikodular yayld ve kimisi korkaklarn yaka-
lanmasn isterken, kimisi de yakalanacaklar diye onlara acd.
Fakat Cyrus, generalleri ard ve onlara unlar syledi:
Ksenias ve Pasion bizi terk etmeyi seti fakat buradan gizlice
kaabildiklerini dnp vnmelerine gerek yoktur. Nereye gittik-
lerini biliyorum; kalarn hzlandrmalarna da gerek olmayacak.
stersem, onlar yakalamaya yetecek kadar askerim var. Fakat tanr-
lar ahidim olsun, onlarn peinden gitmeye niyetim yoktur. Kimse
hakkmda, bu insanlar yanmdayken onlardan faydalandm ve on-
lara her adan iyi olduumu fakat benimle zt dmeye baladkla-
rnda ve beni terk etmek istediklerinde onlar yakalayp kendilerine
eziyet ettiimi ve onlar sahip olduklar btn mallardan mahrum
ettiimi syleyemez. Bu kadar deil! Bizim onlara kar davran-
larmzn ve yaklamlarmzn onlarn bize kar olan davranla-
rndan ve yaklamlarndan daha iyi olduunun bilinciyle gitsinler.
Ayrca onlarn kadnlar ve ocuklar hl benim elimde. Tralleiste
kilit altnda ve gven iindeler fakat bu ikiliyi ailelerinden de mah-
rum brakmayacam. Onlar, daha nce yaptklar iyiliklerinden ve
gsterdikleri sadakatten dolay geri alabilecekler.
Bu ekilde konutu Cyrus ve Yunanlar, hatta lkenin yukarsna
doru yrye gnl vermeyenler bile Cyrusun bu asalet dolu ko-
numasn duyduklar anda, daha mutlu ve dzenledii bu seferde
onun peinden gitmeye daha hevesli oldular.
Bundan sonra Cyrus, Chalus39 nehrine doru drt gn -yirmi
fersah- yrd. O nehir yz adm geniliindeydi ve Suriyelilerin
tanr olarak grdkleri ve onlara gzleri gibi baktklar devasa balk-
39 Suriyenin kuzeyinden geen bir nehir.
30
KSENOPHON

larla doludur. Gvercinler de Suriyeliler tarafndan ayn ilgi ve ala-


kayla korunuyordu.40 Ordugah kurduklar ky, Prysatise aitti ve ge-
lir elde etmesi iin kendisine verilen topraklardan biriydi.41 Cyrus,
bu noktadan yz adm geniliindeki Dardas nehrinin kaynana
doru be gn -otuz fersah- boyunca yrd. Burada, Suriyenin
yneticisi Belesysin saray ve kendi mevsiminde boy gsteren b-
tn mevsimlerden rnlerle dolu, ok geni ve gzel olan korusu
bulunmaktayd. Cyrus korudaki bitkileri kesti ve saray yakt. Ar-
dnda yarm mil geniliindeki Frat nehrine kadar gn -on be
fersah- yol ald.
Kysnda Thapsacus isimli geni ve bereketli bir ehir ykse-
liyordu. Burada be gn kaldlar ve Cyrus burada, Yunan general-
lerine haber yollad ve yryn Babil zerine, byk krala kar
olduunu syledi. Bu bilgiyi askerlere sylemelerini ve devam et-
meleri iin onlar ikna etmelerini istedi. Generaller bir toplant d-
zenledi ve haberleri askerlere duyurdu. Askerler onlar uzun sredir
bildikleri srr saklamakla sulayp generallere fke kustular. Cyrus
daha nce babasnn yanna giderken yanna ald askerlere verdii
parann aynsn kendilerine de vermeyene kadar ilerlemeyecekle-
rini sylediler. stelik bahsedilen bu nceki askerler savamak iin
deil, bar dolu bir srete, bir evladn (yani Cyrusun) babasn zi-
yareti srasnda kendisine elik etmiti. stek generaller tarafndan
Cyrusa iletildi. O da Babile ular ulamaz her birine be gm
mina42 vereceini ve onlar sa salim tekrar yonyaya ulatrana ka-
dar demelerinin tamamn yapacana dair sz verdi. Bu yolla Yu-
nan kuvveti, daha dorusu Yunan kuvvetinin ounluu, ikna edil-
mi oldu. Daha askerlerin ne yapaca kesinlemeden nce -yani
gerekten Cyrusla devam edip etmeyecekleri konusunda bir karar
verilmeden nce- Menon, kendi birliini ayr olarak toplad ve u
konumay yapt:
40 Efsaneye gre Suriyeli Tanra Derceto, bir bala ve kz Semiramis ise bir gvercine dntrlmtr.
41 Pers mparatorluunda krallar gelir elde etmeleri iin kralielere topraklar verirlerdi.
42 Eski Babilde bir para birimi, birka aylk maalarna denk geliyordu.
31
ANABASS

Arkadalar, dedi, beni dinlerseniz, risk almadan ve zahmete


girmeden, dier askerlerin nne geip, Cyrusun zel ilgisini ka-
zanabilirsiniz. Size ne yaptracam m soruyorsunuz? Syleye-
yim. Cyrus, u anda krala saldrmak iin Yunanlardan kendisine e-
lik etmelerini istiyor. O halde ben derim ki: Dierlerinin cevab
belli olmadan, bir an nce Frat gein. Eer askerler onunla git-
meyi seerlerse, siz nehri daha nceden getiiniz iin onlara rnek
olmusunuz gibi dnlecek ve bu sayede Cyrus size minnettar
olacak ve onun gznde deeriniz bir kat artacak. Siz onun naza-
rnda, en sadk askerler olarak kalacaksnz ve bunun karln en
iyi ekilde alacaksnz. Askerler Frat gemeyi ve krala kar yr-
meyi reddederlerse, biz de tekrar geri dneriz fakat kendisine yalnz
siz itaat ettiiniz iin sadakatlerine tamamen gvendii tek asker-
ler olarak, garnizonlarn ya da birliklerin komutasna sizler getirile-
ceksiniz. Ne isterseniz isteyin Cyrusa sylemeniz yeterli olacak ve
onun dostlar olarak bu istekleriniz geri evrilmeyecek.
Askerler Menonun sylediklerine kulak verdi ve dediklerine ay-
nen uydular. Dier askerler cevaplarn vermeden nce, onlar ok-
tan karya gemilerdi. Cyrus, Menonun birliklerinin oktan kar-
ya getiini renince ok memnun oldu ve Glusu u mesajla sz
konusu ble yollad:
Askerler, ltfen sonsuz teekkrlerimi kabul edin ve bilin ki so-
nunda sizler de bana teekkr edeceksiniz nk bu yaptnz kar-
lksz kalmayacaktr. Bunu greceim, eer grmezsem benim
adm Cyrus deil.
Bu szlerden dolay, askerler, Cyrusun baarl olmas iin y-
rekten dua edip durdular; umutlar ok yksekti. Bu arada Cyrusun
Menona muazzam hediyeler yollad syleniyordu. Bu ekilde ona
cmertliini gstermiti. ler yoluna girdikten sonra, Cyrus karya
gemek iin yola koyuldu ve ordunun tamam onu izledi. Nehirden
yaya olarak geerlerken, adamlarn hibirinin gsnden yukars
slanmad. Thapascuslularn sylediine gre, bu nehir daha nce
32
KSENOPHON

hi kimse tarafndan imdiki gibi yaya olarak alamamt. Her za-


man sandallara ihtiya duyulurdu fakat imdi sz konusu sandallar,
Cyrusun karya gemesini engellemek iin Abrocomas tarafndan
yaklmt. Bylece nehir mucizevi bir ekilde geilmiti. Frat nehri
sanki Cyrus mstakbel kralm gibi onun nnde adeta diz km
ve geri ekilmiti. Ordu bu yerden yryne Suriye iinden de-
vam edip dokuz gn -elli fersah- yol alarak Arakses nehrine43 ulat.
Buras gn kaldklar ve orduyu gzden geirdikleri, arap ve m-
srla dolu birok kyn bulunduu bir yerdi.

43 Habur Nehri.
33
BE

Bylece Cyrus, Frat sada brakp Arabistana doru be l


gn -otuz fersah- ilerlemeye devam etti. Bu blgede yeryz de-
niz gibi alabildiine geni ve dzlkt ve her yer pelin otu doluydu.
allk ve saz adna orada yer alan dier bitkilerin tm baharat ya
da ho otlar gibi kokarken, aa namma hibir ey yoktu. eit e-
it vahi hayvan grmek mmknd; pek ok devekuu, muhteem
bollukta yaban eekleri ve bunlarn yannda toy kular ve antilop-
lar vard. Svariler bazen bu hayvanlar kovalyordu. Yaban eekleri
takip edildiklerinde, olduka hzl koup ne frlyor ve sonra duru-
yorlard. Admlar atlarnkinden daha hzlyd ve atlar yaklar yak-
lamaz yine ayn performans sergileyip hzla uzaklayorlard. S-
variler iin onlar yakalamann tek yolu belli aralklarla mevzilenip,
nbetlee bir ekilde birbirlerinin yerini alarak avlamakt. Yakala-
dklar eeklerin etleri geyik etinden farkl deildi, sadece daha yu-
muakt. Kimse bir devekuunu yakalayacak kadar ansl deildi.
Kimi birlikler kovalamaya kalktlar fakat hemen brakmak zorunda
kaldlar nk ku kamaya alrken, bacaklarn en st hzda ha-
reket ettirerek ve kanatlarn bir yelken gibi kullanarak hzl bir e-
kilde kendisiyle kovalayanlar arasnda uzun bir mesafe yaratyordu.
Ani hamleler yapldnda toy kularn yakalamak ok zor deildi
34
KSENOPHON

nk onlar keklikler gibi sadece ksa uular yapyor ve hemen yo-


ruluyorlard. Etleri de lezzetliydi.
Ordu bu blgeden yoluna devam ederken, yz adm geniliin-
deki Mascas nehrine ulat. Burada Corsote44 adl, terk edilmi, ke-
limenin tam anlamyla rzgarn hkm srd byk bir ehir
vard. Burada gn kaldlar ve erzak temin ettiler. Daha sonra y-
rylerini salarnda kalan Fratn eliinde on l gn -on
dokuz fersah- boyunca Pylaia kadar devam ettirdiler. Bu yry-
ler sresince birok yk hayvan alktan ld nk ne im ne ot
ne de aa adna hibir ey yoktu. lke batan aa orak toprak-
larla rtlyd.
Burada yaayanlar nehir kenarlarndaki ta ocaklarndan ta -
karp deirmen ta haline getirirler ve onlar Babile gtrp sata-
rak karlnda tahl alrlard. Ordunun tahl stou azalmt ve Cy-
rusun Asyal ordusunun iindeki Lidya pazarnn45 dnda parayla
satn alacak yer yoktu. Bu pazarda bir kapithe46 buday ya da arpa
drt ekele47 ml oluyordu. Kapithe iki Attika khoinikesine48 denk
gelirken, ekel yedi buuk Attika obolosuna49 denk gelir. Bu fiyatlar
Atinadaki normal fiyatlarn olduka zerindeydi ve askerlerin alm
gcn ayordu. Sonu olarak, askerler tm bu sre boyunca sa-
dece et yemek zorunda kaldlar. Su ya da yem bulmak iin ilerlemek
zorunda kaldklar zamanlarda ok uzun mesafeler kat etmeleri ge-
rekiyordu.
Bir keresinde, kendilerini arabalarn ilerlemesine engel olan dar
ve killi bir yolda buldular. Cyrus, yanndaki soylularla durumu de-
netlemek iin durdu ve Glus ile Pigrese bir grup barbar yanlarna
alp arabalar amurdan karmalarn emretti. i yavalattklarn
grdnde, kzarak Pers soylularna dnd ve arabalar karma-
44 Mezopotamyada bir kent.
45 Lidyallar, birliklerin iinde askerlere yiyecek satmak iin bir pazar kurmutu.
46 Kapithe: Asyada kullanlan bir l birimi.
47 ekel: Asyada kullanlan bir para birimi.
48 Khoinike: Bir Yunan hacim l birimi. Yaklak 1 litreye denk gelir.
49 Obolos: Eski Yunanda bir drahminin altda birine denk gelen para birimi.
35
ANABASS

lar iin onlara el atmalarn emretti. Bylece, krk ylda bir de olsa,
iyi bir disiplinin rnei sergilenmi oldu. Emir verilen her bir as-
ker mor yeleini kard ve sanki orduyu zafere gtrecek bir grev-
mi gibi byk bir istekle kendini ie verdi. Pahal ceketleri ve na-
kl pantolonlaryla, dik bir tepeden aaya doru aktlar. Kimisi
boyunlarndaki kolyelerle kimisi kollarndaki bileziklerle amura
dald. Hepsi birden bala dald ve akla gelebilecek en ksa sre-
den bile daha az bir zaman dilimi iinde arabalar kuru topraa -
kardlar.
Cyrusun ilerleme konusunda aceleci davranmaya meyilli ol-
duu ok akt nk ne kadar hzl ilerlerse kral sava iin o ka-
dar hazrlksz yakalayacana inanyordu. Bu yzden de zorunlu ya
da gerekli koullar haricinde duraksama istemiyordu. lerlemesi ne
kadar yavalarsa, toplanm olarak bulaca dman ordusu o kadar
byyecekti. Aslnda dikkatli bir gzlemci bu durumu bir bakta
anlayabilirdi. Kraln imparatorluu toprak genilii ve barndrd
insan says bakmndan gl olabilirdi fakat yollarn uzunluu ve
lkedeki dank yerleim de bu imparatorluk iin zayflk gsterge-
siydi. lkeye baskn dzenleyip saldrya geen bir kuvvet hzl ol-
duu srece, bu zayflktan faydalanabilir ve kolaylkla stnlk elde
edebilirdi.
Fratn br yakasndaki bu l aamalar devam ederken Char-
mande50 isimli geni ve bereketli bir ehre vardlar. Bu ehirde, as-
kerler erzak temin ettiler ve nehri sallarla u ekilde getiler: adr
rts olarak kullandklar derileri aldlar ve onlar hafif imlerle
doldurdular; daha sonra su, kuru ota ulamasn diye onlar ularn-
dan skca bastrarak birbirine diktiler. Bunlar sayesinde karya ge-
tiler ve eski yemiten yaplan arap, dar veya lkenin yaygn ve ba-
lca besin kayna olan msr gibi erzaklara ulatlar.
Bu arada Menon ve Clearchusun askerleri arasnda kimi eki-
meler ve anlamazlklar grld ve bunun zerine Clearchus, Me-
50 Arabistann kuzeydousunda yer alan bir ehir.
36
KSENOPHON

nonun adamlarndan birini sulu olduu gerekesiyle cezalandrd


ve krbalatt. Krbalanan adam kendi birliine gitti ve olanlar an-
latt. Yoldalarna yaplanlar duyan arkadalar fkeden burunlarn-
dan solumaya baladlar ve Clearchusa ok kzdlar.
Ayn gn Clearchus, nehrin gei noktasna gitti ve oradaki pa-
zar denetledikten sonra, at stnde, bir arkadayla birlikte adrna
dnerken Menonun blgesinden gemek zorunda kald. Cyrus da
henz yanna ulamamakla birlikte atn o yne doru sryordu.
Menonun adamlarndan biri odun keserken, Clearchusun yann-
dan getiini grnce baltasn ona frlatt fakat baka biri, barma
ve tslamalarla ona bir, ve sonra daha fazla ta frlatmaya bala-
ynca baltasn frlatan adam skalad ve amacna ulaamad.
Clearchus kendi birliklerine doru hzl bir hamle yapt ve he-
men adamlarna silahlarn almalarn emretti. Ar silahl askerle-
rine kalkanlaryla dizlerine yaslanp o pozisyonda kalmalarn em-
retti. Kendisi de Trakyallar ve kendi ordusunda yer alan ve yine
Trakyallardan oluan krktan fazla atlyla Menonun askerlerinin
zerine yrd. Bunun zerine kar taraf, Menonun kendisi dahil,
panie kapld ve herkes silahlarna kotu. Hatta kimisi ortaya kan
bu durum karsnda aknlk iinde bir noktaya perinlendi. ans
eseri, hemen arkalarndan ar silahl asker tmeniyle Proksenus -
kageldi ve bir dakika bile tereddt etmeden bu iki grup arasndaki
bolua atlad ve silahlar braktrd. Daha sonra Clearchusa vazge-
mesi iin yalvarmaya balad. Clearchus nazike konuan bu ada-
mn abalarn grmek istemiyordu nk ldresiye talanmadan
kl pay kurtulmutu. Bu yzden Proksenusa ekilmesini ve aradaki
boluu amasn emretti.
Tam da bu nemli noktada Cyrus geldi ve ne olduunu sordu.
Tereddt edecek zaman yoktu. Elinde skca tuttuu kargsyla -ya-
nndaki baz sadk korumalar eliinde- drtnala gitti ve hemen or-
taya geip haykrd:
37
ANABASS

Clearchus, Proksenus ve uradaki siz dier Yunanlar! Ne yap-


tnzn farknda deilsiniz! Siz birbirinize derseniz bizim ka-
derimiz kapanr. Ben paralara ayrlrm ve benimle birlikte siz de
ykma urarsnz. Sizin kaderinizin seyri benimkini ok yakndan
takip edecektir. Hele bir dzeni bozup kaderimizin kt bir dn
yapmasna neden olun, ite o zaman evrenizde grdnz bu bar-
barlarn bize, u anda krala hizmet edenlerden daha beter dman
olacaklarn greceksiniz.
Bu szler zerine Clearchus kendine geldi. Her iki taraf da sa-
va brakt ve kendi blgelerine ekildi. Dzen yeniden saland.

38
ALTI

Bu noktadan ilerlerken, sk aralklarla toynak izlerine ve at gb-


relerine rastladlar. Yaklak iki bin atn izine benziyordu. Ordunun
ban eken bu atllar, imleri ve kullanlabilecek baka her eyi yak-
mlard. Kraln soyundan gelen Orontas isimli bir Persli vard. Sa-
vala ilgili konularda, en stn marifetlere sahipti. Daha nceden
Cyrusla savaan ve ardndan onunla uzlaan bu adam, imdi onu
tketmek iin tuzak kurmutu. Cyrusa bir neri sundu: Cyrusun
onu bin adet svari ile mkafatlandrmas durumunda, nlerindeki
her eyi yakp ykan bu birliklerin hakkndan gelecekti; pusuya ya-
tacakt ve onlar yok edecekti ya da onlarn bir ksmn canl yaka-
layacakt. Herhalkarda, onlarn saldrganlklarna ve yakp ykma-
larna bir son getirecekti. Onlarn icabna yle bir bakacakt ki bir
daha Cyrusun ordusunu grme ya da ordunun geliini krala rapor
etme anslar olmayacakt. Bunun zerine Orontas her bir general-
den bir mfreze almas ve yola kmas iin yetkilendiren Cyrusa bu
neri mantkl geldi. Svarileri ayarladn dnen Orontas, krala
bir mektup yazp yannda getirebilecei kadar ok svariyle kendi-
sine katlacan bildirdi. Ayn zamanda ondan kraliyet svarilerine
kendisini dosta karlamalar iin emir vermesini istedi. Mektup
ayrca onun eski dostluunu ve fedakarln hatrlatan kesin ifade-
lerle doluydu. Bu mektubu gvenilir sand bir kuryenin eline tes-
39
ANABASS

lim etti fakat tayc onu ald ve Cyrusa teslim etti. Cyrus mektubu
okudu ve daha sonra ahsi hizmetliler arasndan en soylu yedi Pers-
liyi adrna ard, Yunan generallerine de bir ar silahl asker
grubu oluturmalar iin emirler yollad. Bu birlikler adrnn etra-
fnda mevzi aldlar.
Generaller yaklak bin ar silahl askeri bir araya getirdi.
Clearchus da asker mahkemeye yardmc olmas iin ieri davet
edildi nk hem Cyrus hem de divandaki dier yeler ona byk
sayg duyuyordu. Clearchus dar ktnda, durumann koulla-
rn (aslnda, hibir gizlilii olmayan konuyu) arkadalarna iletti.
Cyrusun u szlerle soruturmay atn syledi:
Sizleri buraya davet ettim arkadalarm nk sz konusu
adam Orontas hakknda sizlerle bir karara varp Tanrnn ve insan-
larn gznde, bu karar doru da olsa yanl da olsa uygulamaya
koyma niyetindeyim. lk bata, bu hkml benim sadk adamm
olmas iin bana babam tarafndan verilmiti. Daha sonra, syledi-
ine baklrsa, kardeimin emri zerine Sardes hisarn kuatp be-
nimle savaa giriti. Sava iinde savala karlatm ve onu benimle
savamaktan vazgemesinin daha yerinde bir karar olduunu d-
nmeye zorladm. Bunun zerine nemli szler vererek el sktk.
Ondan sonra...
Tam bu noktada Cyrus Orantosa dnd ve direkt ona hitap
ederek:
Ondan sonra sana herhangi bir yanl yaptm m?
Cevap:
Hibir zaman.
Yine baka bir soru:
40
KSENOPHON

Peki, senin de kabul ettiin gibi sana herhangi bir zarar verme-
meme ramen, frsat bulduka, Misyallarla51 birleip bakaldrdn
ve benim blgeme zarar verdin mi?
Yaptm. dedi Orontas.
Peki, gcnn snrlarn bir kez daha kefettikten sonra, Arte-
misin sunana kap pimanlk duyduunu haykrmadn m? Ar-
dndan ikinci kez el skp karlkl szler verdikten sonra sana bir
kez daha duyduum gveni sarmadn m? Sylediklerim doru mu?
Orontas tekrar onaylad.
Peki, benden ne zarar grdn de, diye sordu Cyrus, u an,
nc kez bana kar dzenlediin haince bir plan zerinde yaka-
landn?
Bunu yapmaya mecburdum... diye cevaplad. Daha sonra Cy-
rus bir soru daha sordu:
Peki, imdi bir kez daha kardeime dman bana da sadk bir
dost olabilir misin?
Dieri cevaplad:
yle olsam bile buna asla inanmazsn, Cyrus.
Bu noktada Cyrus orada bulunanlara dnd ve unlar syledi:
Hkmlnn gemite yaptklar bu ekildedir. u anda kul-
land dil de budur. imdi sizden ve ilk nce senden Clearchus, d-
ncenizi dile getirmenizi rica ediyorum. Ne dnyorsunuz?
Clearchus cevaplad:
Benim sana nerim bu adam en ksa srede yolumuzdan ek-
mektir. Bu sayede onu izleme gerekliliinden kurtuluruz ve bu dert-
ten kurtulup bize gerekten dost olanlarla yolumuza devam ederiz.
Ayrca bu dostlar dllendirmek iin de daha fazla zaman kazan-
m oluruz.
51 Misya: anakkale Blgesinin eski ad.
41
ANABASS

Bu fikri, mahkemenin geriye kalan yeleri de destekledi. Bunun


zerine Cyrusun emriyle, orada bulunanlar, Orontasn akrabalar
da dahil olmak zere, srasyla onu kuandan kavrad. Bu Perslere
ait bir eit gelenekti. Tabiri caizse onu lme terk etmilerdi. Daha
sonra grevlendirilen askerler onu dar att ve eskiden ona hrmet
etmeyi alkanlk haline getirenler, bu durumunda bile, her ne ka-
dar lme yollandn bilseler de nnde boyun emekten kendi-
lerini alamadlar.
Onu Cyrusun en gvenilir asa taycs Artapatesin adrna
geirdiler ve o andan sonra Orontas l ya da diri kimse grmedi.
Onun lmyle ilgili herkesin eitli fikirleri vard fakat hi kimse
bu fikirleri ve tahminleri dile getiremedi. O gnden beri hi kimse
ona ait bir mezar bile grmedi.

42
YED

Cyrus, bu yerden, Babil mparatorluu ierisinden gn


-yirmi fersah- boyunca ilerledi. Ertesi gn kraln ordusuyla birlikte
kendisine sava ilan etmek iin dzle varacan dnen Cyrus,
nc gn gece yars, Yunanlar ve Asyallar gzden geirdi. Ken-
disi, komutas altndaki kuvvetlerinin tertibatn stlenirken, Clear-
chusa sa kanadn, Tesalyal Menona ise sol kanadn komutasn al-
mas iin emirler verdi. Bu dzenleme ileminden sonra, gnn ilk
yla, byk kraln ordusundan kaan firariler kageldi. Cyrusa
kraliyet ordusu hakknda haberler getirmilerdi. Daha sonra Cyrus
generalleri ve Yunan kaptanlarn ard ve arpma plann ayarla-
mak iin sava komisyonu oluturdu. Ayrca u vg ve cesaretlen-
dirme szlerini toplantda dile getirme frsatn da buldu:
Yunan yiitleri! dedi. Sizi dostlarm ve mttefiklerim ola-
rak yanma almamn nedenini, yeterince barbar askerim olmama-
sna kesinlikle balamayn. Aksine sizin birok barbardan daha iyi
ve daha gl olduunuzu dnyorum ve bu yzden de size y-
rekten balym. Bu nedenledir ki sizi yanma aldm ve u an karm-
dasnz. O halde sahip olduunuz ve benim de bundan dolay sizi
kskandm zgrle layk adamlar olduunuzu kantladnz
grelim. Emin olun, zgrlk, kat kat mal varlna tercih edeceim
bir eydir. Fakat sizden ne tr bir mcadelenin iine gireceinizi bil-
43
ANABASS

menizi istiyorum. Bunu, iin doasn bilen birinden renin. Kar-


mzdaki ordu say olarak bizden kat kat fazla ve zerimize byk
bir grltyle geliyorlar fakat eer bu iki eye kar dayanabilirseniz,
sonunda lkemde yaayan bu halkn ne tr insanlar olduunu gre-
ceksiniz ve itiraf etmeliyim, ben bundan byk utan duyuyorum.
Siz erkeksiniz ve bir erkek olarak cesur olmalsnz. Bu konuda hem-
fikiriz! te yandan aranzdan vatanna geri dnmek isteyen olursa,
her kim olursa olsun, onu yurduna yollayp oradaki komularnn
ve arkadalarnn kendisine gptayla bakmasn salayabilirim fakat
ounuzu size burada sunacaklarm kabul etmeye ve geride brak-
tklarnzn yerine burada benimle olmay semeye ikna edeceime
inanyorum.
Bu noktada, orada bulunan Simoslu52 bir srgn olan Gaulites
ve Cyrusun gvenilir bir arkada yle dediler:
Hey Cyrus! Ama bazlar senin imdi byk bir tehlikenin ei-
inde olduun iin byk szler verdiini sylyor. Bu tehlikeleri
atlattnda ve durum senin lehine dndnde, verdiin tm bu
szleri hatrlayacak msn?
Kafalarn salladlar.
Hatta kimisi, bu szleri hatrlasan ve byk bir istekle yerine
getirmek istesen bile, hepsiyle baa kmayacan, tm bu vaatlerin
hakkn veremeyeceini sylyor. diye eklediler.
Cyrus, bu szleri duyunca u ekilde bir aklama yapt:
Baylar, babamn imparatorluunun gneyde kavurucu scakla-
rn hkm srd ve insann yaamasna elverili olmayan nokta-
lara ve kuzeyde de dondurucu souklardan dolay yaanamayacak
blgelere kadar uzandn unutuyorsunuz. te yandan, arada ka-
lan blgenin tamam, kardeimin arkadalarna ait olan satraplklara
ayrlm durumdadr. Eer zafer bizim olursa, kendi arkadalarmz
onlarn yerine getirme ii de bize ait olacaktr. Her eyi gz nnde
52 Sisam Adas.
44
KSENOPHON

bulundurarak sylyorum ki benim korkum her bir arkadama ve-


recek malmn ya da dlmn olmamas deil, vereceim dl ve
mallar balayacak yeteri kadar arkadam olmamasdr. Bunun ya-
nnda, siz Yunanllarn her birine bir de altn ta vereceim.
Bylelikle askerler, bu szleri duyduklarnda, bu zamana kadar
hi sevinmedikleri kadar sevindiler ve iyi haberleri dardaki dier
askerlere yaydlar. Ardndan hem generaller hem de baz Yunanllar
zafer kazanmalar durumunda nelerle mkafatlandrlacaklarn -
renmek iin Cyrusun huzuruna ktlar. Cyrus da huzuruna kan
her bir askeri memnun edip geri yollad. Sonrasnda, Cyrus ile soh-
bet eden herkes onun arpmaya girmeyip ordunun gerisinde yer
almasn tledi. Bu konumalarn zerine Clearchus, ona bir soru
yneltti:
Cyrus, kardeinin sana sava ilan edeceini dnyor musun?
Cyrus cevaplad:
Eer o Darius ve Parysatisin olu ve benim kardeimse, emin
olun, bu topraklar savamadan kazanamam.
Bu nemli noktada, sava iin yaplan hazrlklarn son aa-
masnda, saylar u ekildeydi: Cyrusun emrindeki barbarlar top-
lamda yz bine ularken, Yunanlar iki bin be yz niancyla bera-
ber, on bin drt yz ar piyadeden oluuyordu. Ayrca yaklak iki
yz trpanl sava arabas vard. Dman kuvvetlerinin saysnn iki
yz trpanl sava arabasyla birlikte, bir milyon iki yz bin olduu
rapor edildi. Ayrca Kral Artagersesin emri altndaki alt bin sva-
riye de sahipti. Bunlar, kraln birincil nc kolunu oluturuyordu.
Kraliyet ordusu her birinin yz bin adamdan sorumlu olduu
drt general veya blge mfettii tarafndan tanzim ediliyordu. Bu
generaller; Abrocomas, Tissaphernes, Gobryas ve Arbacesti. Fa-
kat Abrocomas, Fenikeden kt yoldan savaa be gn ge kal-
d iin sava srasnda dokuz yz bin asker ve yz elli trpanl sa-
va arabas hazr bulunmaktayd. Bu bilgiler savatan nce kraln
ordusundan gelen firariler tarafndan Cyrusa getirilmiti ve tm
45
ANABASS

bunlarn doruluu savatan sonra esir alnan dman askerleri ta-


rafndan kantlanmt.
Yunan ve barbarlardan oluan btn birlikleriyle Cyrus, bu yer-
den sava dzenini alarak, byk bir dikkatle bir gn - fersah- bo-
yunca ilerledi. Kraln o gn savaa balamasn bekliyordu. O gnk
yryn ortasna doru otuz adm geniliinde ve on sekiz adm
derinliinde, derin bir hendekle karlatlar. Hendek, ovann i k-
smlarna doru, yirmi fersah uzaklktaki Media suruna kadar uza-
nyordu. Burada Dicle nehrinden akan drt adet kanal vard. Bu ka-
nallar yz adm geniliindeydi ve olduka derindi. zerleri msr
gemileriyle doluydu ve kprlerle rlm bu kanallar, birbirlerine
birer fersah aralklarla Frata dklyordu. Frat ve hendek arasnda
yirmi adm geniliinde dar bir geit vard. Hendek Cyrusun yak-
latn duymas zerine kral tarafndan, bir savunma hatt olarak
ilev grmesi iin oluturulmutu. Cyrus ve ordusu bu dar geitten
geti ve kendilerini hendein iinde buldular. Hendein iindeyken
hibir tehlikeyle karlamadlar. Bylece o gn kralla yaplacak bir
sava yoktu; sadece ok sayda, kolaylkla tannan at izleri ve geri-
sinde piyade izleri vard.
Burada, Cyrus, Ambracial53 kahini Silanusu ard ve onu
bin darikle mkafatlandrd nk on bir gn nce, kurban kesme
treninde, kraln kendileriyle nlerindeki on gn iinde savamaya-
can sylemiti ve bunun zerine Cyrus yle demiti:
yi, nmzdeki on gn boyunca savamazsa, artk hibir e-
kilde savamayacaktr ve eer kehanetin doru karsa, sana on altn
vereceime sz veriyorum.
Bu yzden, artk on gn gemiti, yukarda bahsedilen parayla
onu dllendirdi.
Kral, Cyrusun ordusunun hendekteki geiini engellemekte
baarsz olunca, Cyrus ve dierleri onun sava ilan etme fikrin-
53 Ambracia Krfezi yaknlarnda kurulan bir Korint kolonisi.
46
KSENOPHON

den vazgetii sonucuna vardlar. Bylece Cyrus, ncekine gre


daha az tedbir alarak ilerledi. nc gne geldiklerinde, araba-
sna yerlemi, nnde biriken sadece kk bir birlikle yry
idare ediyordu. Ordunun geriye kalan byk blm ise herhangi
bir emir almadan dank bir ekilde yryordu. Askerlerin ar si-
lahlar ve dier tehizatlar arabalarda veya hayvanlarn srtlarnda
tanyordu.

47
SEKZ

leden nce dokuz on civarnda, ordu klay kuraca durak-


lama noktasna neredeyse varmak zereyken, Cyrusun ahsi hiz-
metkarlarnn gvenilir bir yesi olan Persli Pategyas, kan ter iinde
kageldi. Atn drtnala koturuyordu ve karlat herkese Yu-
nanca ve Perse haykryordu:
Savaa hazr olan kral devasa bir orduyla zerimize geliyor!
Bu szleri byk bir karklk sahnesi izledi. Yunanlar ve ayn
ekilde tm askerler daha kendi saflarn oluturmadan nce, d-
mann aniden kendilerine saldrlacan bekliyorlard. Cyrus, ara-
basndan ortaya atld ve zrhn giydi. Daha sonra skca tuttuu
mzrayla sava atnn srtna atlayp askerlere silahlarn kuanma-
larn ve birliklerine ayrlmalarn emretti.
Emirler atik bir ekilde yerine getirildi; birlikler ekillerini ald.
Menon kendi birlikleriyle Yunan sol kanadn tutarken, Clearchus
Frata dayanarak sa kanad tuttu. Proksenus, hemen ardnda du-
ruyordu ve dierleri de onun gerisindeydi. Asyallardan bin kiilik
bir Paphlagonial54 svari birlii ve Yunan hafif piyade birlii Clear-
chusun yanna sa kanada aktarld. Sol kanatta Cyrusun emir yet-
kisi bakmndan ikinci adam Ariaeus ve geriye kalan barbarlar yer
54 Sinop, Kastamonu, Bartn, Amasra civarn kapsayan blgenin antik dnemdeki ad.
48
KSENOPHON

almaktayd. Cyrus, yaklak alt yz kiilik asker kuvvetten oluan


svari korumalaryla birlikteydi. Hepsi Cyrus gibi zrhlara brn-
mlerdi. Askerler ayca demir yelek ve kasket giymilerdi fakat Cy-
rus bunlar giymemiti. Savaa mifersiz55 gitti. Cyrusun yanndaki
btn svarilerin atlarna aln ve gs koruyucular giydirildi ve
svariler ksa Yunan palalar tayordu.
Artk gn ortasyd ve dman henz gr alannda deildi fa-
kat leden sonra beyaz bir toz bulutu ve kayda deer bir sre sonra,
dzlkten ykselen siyah bir perde grld. Onlar yaklatka her
yerde tun ve mzrak ltlar grlmeye balad ve artk birlikler
net bir ekilde ayrt edilebiliyordu. Sol tarafta, beyaz zrhlar giyen ve
Tissaphernesin emri altnda olduklar sylenen atllar vard. Bunla-
rn yannda hasr kalkanlar tayan birlikler, onlarn yannda Msrl
olduklar sylenen, ayaklarna kadar uzanan tahta kalkanlar tayan
ar silahl piyadeler vard. Onlarn yannda da bir ksmnn svari,
bir ksmnn da oku olduu sylenen dier birlikler yer alyordu.
Bu birliklerin hepsi uluslarna gre ayrlmlard ve her ulus ii as-
ker dolu bir kare eklinde ilerliyordu. Bunlarn nnde, birbirinden
byk aralklarla ayrlm trpanl diye adlandrlan sava araba-
lar vard. Bu arabalarda yan taraflara doru uzanan trpanlarn yan
sra, nlerine kan her eyi bertaraf etmek iin gvdelerinin altnda
yeri grecek ekilde yerletirilmi trpanlar vard. te bunlar nl
trpanl arabalard.
Sava konseyinde, Cyrus, Yunanlar Asyallarn haykrlarn
umursamamalar iin uyarmt fakat olaylar beklentileri dorultu-
sunda gelimedi. Dmann admlarnda bile haykrma yerine ses-
sizlik, sakinlik ve yavalk hakimdi. Bu noktada, tercman Pigres ve
dier ya da drt adam eliinde askerlerin nnden geen Cyrus,
Clearchusa seslenerek dmann orta noktasna doru ilerlemesini
emretti nk o noktada kraln bulunabileceini dnyordu.
55 Savaa plak bala, yani mifersiz katlmak, sylendiine gre Perslere zg bir eylemdir.
49
ANABASS

Ve onlar kalpten vurursak, diye ekledi, buradaki iimizi bi-


tirmi oluruz.
Clearchus, orta noktadaki youn kalabal grebiliyordu ve Cy-
rus da kendisine kraln Yunanlarn sol kanadnn dnda bir yerde
bulunduunu sylemiti nk dman askeri say olarak stn ol-
duundan dolay, kral kendi ordusunun orta noktasnda olmasna
ramen, bulunduu yer Cyrusun ordusunun sol kanadnn dnda
bir noktaya denk geliyordu. Buna ramen Clearchus komutas altn-
daki sa kanad nehir yatandan geri ekmeye tereddt ediyordu
nk bu eylemin kendilerinin aleyhine dnmesinden korkuyordu
ve basit bir ekilde Cyrusa aklama yaparak, iyi bir eyler yapmak
iin uratn syledi.
Bu srada barbar ordusu dzenli bir ekilde ilerliyordu ve Yunan
ordusu da hl arkadan kendilerine katlan birliklerle saflarn olu-
turmaya devam ediyordu. Bu hatlarn biraz uzanda atn askerle-
rin nnde sren Cyrus, askerlerinin ve dmann son kontrollerini
yapmak iin bir o noktaya bir bu noktaya gz gezdirdi. Bu srada Ati-
nal Ksenophon onu grnce, bulunduu birlikten ona doru atn
srd ve kendisine verecei bir emri olup olmadn sordu. Atn
durduran Cyrus, ondan kesilen kurbanlarn alametlerinin, hem i-
ten hem de dtan ayn ekilde, iyi sonulara56 iaret ettii duyuru-
sunu yapmasn istedi. Konumasna devam ederken birliklerden
ykselen bir uultu duydu ve bunun ne olduunu sordu. Ksenop-
hon da bunun azdan aza bir kez daha aktarlan parola olduunu
syledi. Cyrus emri kimin verdiini merak etti ve parolann ne oldu-
unu sordu. Bunun zerine Ksenophon parolann;
Zeus bizim Kurtarcmz ve Zaferimizdir. eklinde ifade edil-
diini syledi. Bunlar duyunca:
Pekala, bunu kabul ediyorum, yle olsun bakalm. dedi ve
atna atlayp kendi birliklerinin bana dnd. Yunanlar zafer mar-
56 Yani kurbanlarn i organlarn gzlemleyen alametler ve kurbanlarn tavr ve hareketlerinden tahmin
edilen alametler.
50
KSENOPHON

n haykrarak dmana doru ilerledikleri srada, artk iki ordu bir-


birinden ya da drt kilometreden daha uzakta deildi.
lerleme devam ederken, n taraftaki askerler ani bir hareketle
ne doru atldlar ve geride kalanlar da onlara yetimek iin ko-
maya alrken, orduda dalgaya benzer bir kvrmla ne doru bir
kavis olutu. Sava Tanrs Ares erefine haykrdklar trden bir
nara, kendiliinden, tm dudaklardan heyecan verici bir ekilde ak-
maya balad:
Eleleu! Eleleu!57
Artk ordunun tamam komaya balamt. Kimisi kalkanla-
rn ve mzraklarn birbirine arparak atlara korku verdiklerini sy-
lyordu. Barbarlar daha ok yamuruna tutulmadan, ani bir dn
yaptlar ve oradan tydler. Yunanlar hemen onlar kovalamaya ba-
lad fakat birbirleriyle yarr gibi komamalar ve yaplan atlardan
kendilerini korumalar gerektiini birbirlerine haykrarak var gle-
riyle mcadeleye devam ettiler. Sava arabalarnn bir ksm dman
aralarna, bir ksm da Yunanlara doru savruluyor, nne geleni si-
lip spryordu. Yunanlar onlarn geldiklerini grnce bir boluk
ayor ve arabalarn aradan gemelerini salyorlard. Aralarndan
biri, yar alannda akna evrilmi bir ekilde donup kald ve ara-
bann ucuna yakaland fakat o bile sylendiine gre hibir yara al-
mad. Hatta bir ok tarafndan yaraland sylenen sol kanattan bir
adam dnda, bu savata hibir Yunann burnu bile kanamad.
Yunanlarn stnlk saladn, en azndan ilgilendikleri kada-
ryla dman scak takip altna aldklarn gren Cyrus, ok mem-
nun olmutu fakat bu duruma sevinmesine ve sanki artk kralm
gibi o srada evredekilerin kendisine sunduklar selam ve vg-
lere ramen, tedbiri elden brakmad ve takibe katlmak iin askere
nclk etmedi. Bunun yerine alt yz atl adamdan oluan svari
blyle olduu yerde bekledi ve kraln ne yapacan izlemeye
57 Trkede, askerlerin hcuma geerken syledikleri Allah! Allah! haykr gibidir. Bu haykr Yaasn
Tanr! anlamnda bir ifadedir.
51
ANABASS

koyuldu. Kraln Pers ordusunun merkezini tuttuunu biliyordu. As-


lnda olay sresince o pozisyonda yer almak Asya kral iin bir ge-
lenek halini almt. Bunun iki hakl nedeni vard: Birincisi, her iki
taraf da birliklerden olutuu iin ordunun en gvenli noktasnda
yer alrlar. kinci olarak da hatlar boyunca bir emir vermek istedikle-
rinde, bu noktadan ordunun mesaj ok ksa srede almas salanr.
Bu yzden kral, ordusunun merkezini tutmutu fakat buna ramen
Cyrusun ordusunun sol kanadnn dndayd ve karsndaki d-
man birliklerinin henz kendisine sava ilan etmediini grnce,
dmann etrafn sarmak iin harekete geti. Cyrus, kral geri d-
np Yunan grubunu paralara ayrmasn diye, hemen harekete geti
ve kraln karsna kt. Yanndaki alt yz adamyla saldrarak, kra-
ln nndeki birlikleri datt ve sylendiine gre alt bin adam,
generalleri Artagersesin boynunu kendi elleriyle vurarak bozguna
uratt.
Bozgun balar balamaz, Cyrusun yannda kalan sofra arkada-
lar denen bir avu adam dnda, beraberindeki alt yz adam, kova-
lamann verdii heyecanla oraya buraya dald. Bunlarla yalnz ka-
lan Cyrus, kraln ve yanndaki kalabal fark etti. Daha fazla kendini
tutamayarak, bir haykrla;
Adam gryorum! diyerek ona doru kotu ve zrhn delerek
kraln gsne bir darbe indirdi. Bu olay, yaray kendisinin iyiletir-
diini syleyen Doktor Ctesias anlatmt.58
Cyrus darbeyi indirdii srada, baka birisi de onu gznn al-
tndan ciddi ekilde yaralad ve Cyrus, kral ve her ikisinin emri al-
tndaki askerler arasnda geen arpmada, kraln ka adamnn l-
d onun yannda bulunan Ctesias tarafndan aklanmtr. Dier
taraftan, Cyrus ldrlm ve yannda savaan en cesur adamlar-
nn sekizi onun zerine serilmiti. Sylendiine gre, asa tayc-
larndan en gvenilir adam Artapes, Cyrusun yere dtn g-
58 Ctesiochusun olu Ctesias, Knidosta bir fizikiydi. Yaamnn on yedi yl Pers mparatorluunda, on
drt yl Dariusun hizmetinde, yl Artakserksesin hizmetinde geti. M 398de Yunanistana dnd
ve diplomatik hizmetler iin Artakserkses tarafndan ie alnd.
52
KSENOPHON

rnce, atndan atlad ve onu kucaklad. Daha sonra, sylendiine


gre, kral adamlarndan birine Artapatesi kardei Cyrusun ban-
dayken ldrmesini emretti. Dier anlatmlara gre de Artapates k-
lcn ekti ve kendi elleriyle kendisini ldrd. Altn bir klc ol-
duu dorudur. Ayrca bir gerdanlk ve bir bilezik ve tpk bir Pers
soylusu gibi dier taklardan da takmt nk drstl ve sada-
kati nedeniyle Cyrus onu onurlandrmt.

53
DOKUZ

te byle hayata veda etti Cyrus... Krallarn Kral Cyrus. Onu


ok yakndan tanyan herkesin syledii gibi Byk Cyrusun zama-
nndan beri, gelmi gemi tm Perslerin kralla en yaraan, tahta
kmaya en layk olan. Batan balamak gerekirse, daha kk bir
ocukken, kardei ve dier delikanllarla birlikte eitilirken, boy l-
lemez stnl fark edilmiti. Bilinmesi gerekir ki Pers asille-
rinin btn oullar, kraln saraynda yetitirilirdi. Burada arba-
llk ve kendini kontrol dersleri kalbe yerletirilirken, herhangi bir
irkin veya kt davran ne grlr ne de duyulur. ocuklar kimi-
sinin kraldan vg aldn, kimisinin ise kral tarafndan azarland-
n grr. Ayrca ocukluun ilk yllarndan itibaren nasl ynete-
ceklerini ve ynetileceklerini renirler.
Bu kraliyet eitiminde Cyrus ifte n kazanmt. lk olarak b-
yklerine kar, kendisinden daha kk olanlarn gsterdii sayg
ve sadakatten daha byk bir sayg ve sadakat besliyordu. Bundan
dolay arkadalar arasnda alakgnlllkte kusursuzluk rnei
olarak anlyordu. Hayvanlar ok severdi ve at biniciliinde onun
stne yoktu. Sava konularnda, yay ve mzrak kullanmnda, ev-
resindeki eitmenler tarafndan bu ie en yatkn renci ve en istekli
uygulayc olarak deerlendirilirdi. Belli bir yaa ular ulamaz, teh-
likeli maceralara kar duyduu byk arzunun etkisiyle vahi hay-
54
KSENOPHON

vanlarla karlamaktan korkmuyordu ve dier alanlarda elde ettii


stnlklerin yannda avclkta da ok iyi olduunu kantlamt.
Bir keresinde, kzgn bir ay ona doru kotu ve Cyrus ufack bir
irkilme bile yaamadan, geri adm atmad ve ayyla boumaya ba-
lad. Ay onu atndan aaya ekmiti ve Cyrusta tm yaam bo-
yunca belli olacak yara izleri brakmt. Her eye ramen, bou-
mann sonunda Cyrus onu ldrd ve yardmna ilk koan adam
unutmamakla beraber, onu birok insann gz nnde imrenile-
cek bir pozisyona yerletirdi.
Babas tarafndan, Lidya, Byk Frigya ve Kapadokyann sat-
rap olmas iin aa blgeye yollandnda ve grevleri Castolus
ovasnda yer almak olan kuvvetlerin bana general olarak atand-
nda, ynetim konularnda o kadar dikkatliydi ki stlendii grev-
lerin, yaplan anlamalarn ve grmelerin en doru ekilde yr-
tlmesi iin byk bir titizlikle alyordu. Hibir ey bu grevlerin
nne geemiyordu. Hi kimseye yalan sylemezdi. Bundan dola-
ydr ki hem bireylerin hem de emri altndaki tm insanlarn gve-
nini kazanmt. Dmanlaryla yapt anlamalarda kar taraf an-
lamayla ilgili hibir phe duymaz ve anlama hkmleri dnda
bir olayla karlamayacana, zarar grmeyeceine sonsuz inanrd.
Cyrusun szleri onlar iin garanti nitelii tayordu.
Bu yzden Tissaphernesle yaad sava durumunda, Tissap-
hernese ait olan tm ehirler, sadece Miletos hari, kendi arzula-
ryla, Tissaphernes yerine Cyrusu semilerdi. Miletosta yaayan
halk da sadece ondan korktuu iin Cyrusa yanaamamt. nk
bu ehirden srgne gnderilenler de yalnz braklmam, Cyrus
onlara kucak amt. Bu srgnler de ehirdeki egemen grubun si-
yasi dmanlaryd. Onun yapt ilere ve syledii szlere ahitlik
eden herkes, ona dost olduklar srece yar yolda braklmayacan
bilirdi. Say ve ans bakmndan zayf olsalar dahi, Cyrus yanndaki
adamlarn hibirini unutmaz ve onlar huzura kavutururdu.
55
ANABASS

Karlkl grmelerde, arkadalarna iyilik yapmak ve ayn e-


kilde dmannn da yapt ktlklerin altnda kalmamak iin ver-
dii uralarda hibir gizlilik yoktu.
Tanrm arkadalarmn haklarn vermeye ve dmanlarmdan
gl bir kolla almaya yetecek kadar yaamama izin ver.
Bu dua, Cyrsusla ilikilendirilen, ona atfedilen bir duayd. Bu
yzden onu tanyan herkes, parasn, yaad ehri, hatta kendi ca-
nn ve sevdiklerini dnemimizde yaayan insanlardan sadece onun
ayaklarnn nne sermeye meyilliydi. Hatta hi kimse onun iha-
neti ve sululardan zarar grdn, onlar tarafndan kk d-
rldn syleyemez. Aksine bu kiileri en salam ekilde, son
derece insafsz davranarak cezalandrrd. Geilen yollarda, ceza-
dan dolay elini, ayan ya da gzn kaybeden adam manzaralar
grmek olaand bir durum deildi. Cyrusun satrap olduu bl-
gelerde, Yunan olsun, barbar olsun herkes, su ilemedii srece
korkusuzca etrafta gezinebilir, yanna istedii her eyi alabilirdi. Bu-
nunla birlikte, savata cesurluunu kantlayanlarn daha zel bir e-
kilde onurlandrld herkes tarafndan bilinirdi.
lk rnei ele almak gerekirse, Pisidiallar ve Misyallar ile bir
savaa girdi. O blgelere doru dzenledii seferin banda kendisi
bulunduu iin gnll olarak kendilerini riske atanlar, cesurca
savaanlar gzlemleyebildi. Bu kiileri, sava sonunda ele geirip
kendisine balad blgelerin bana geirdi ve devamnda onlar
eitli hediyelerle onurlandrd. Byle yapmasnn nedeni, kahra-
manlar ve iyiler mutluluun tepesine otururken, korkaklarn ise an-
cak onlarn kleleri olmaya layk olduklarn gstermekti. Bylece
Cyrus, herhangi bir tehlikeli durumda, gzleri ne zaman kahraman
bir dost arasa, kendisine hizmet edecek gnll asker sknts yaa-
mam oldu.
Bu sayede yine, ne zaman drstlk konusunda kendisini gs-
termeye hazr olan birini kefetse, ona dller vererek, o kiinin iha-
net dolu yollarla bir eyler kazanmak isteyen dier adamlardan daha
56
KSENOPHON

zengin bir pozisyona gelmesini salyordu. Ayn ilke zerinden,


kendi ynetimi her bakmdan en adil ekilde idare edilirdi ve zel-
likle bir ordunun hizmetini ve dzenini adna yarar ekilde sa-
lamlatrrd. Generaller ve ayn ekilde astlar, Cyrusa sadakatin
aylk denen paralardan daha krl bir yatrm olduunu grdkle-
rinden dolay, sadece para kazanmak iin deil, daha byk kazan-
lar elde etmek iin denizar yerlerden ona geldiler. Herhangi bir
adam ona istekli olarak hizmet ederse, bu ekilde bir heves dlsz
kalmazd. Bylece, sylendiine gre, grev ne olursa olsun Cyrus
her zaman en gvenilir, en cesur ve en yiit adamlarn verdikleri hiz-
metlerde ordularn ve ehirlerini ynetti.
Ynettii ehirde iyi iler baaran ve devlete gelir salayan her-
hangi bir yneticiyi fark ettiinde, bu yneticiye sahip olduundan
daha fazlasn vererek onu dllendirirdi. Bylece, verilen zahmet
bir zevke dnyordu ve kazanlan mal ve para gven iinde sak-
lanabiliyordu. Cyrusun, zenginliklerini aka beyan edenlere kar
herhangi bir kskanlk duymadn grenler, mal varlnn mik-
tarn ondan gizlemiyordu fakat Cyrusun abas mallarn ondan
saklayan zenginleri kullanmakt. Gerekletirmek istedii her ite,
bunu test etmiti, sadakatlerini ya da dost olarak edecekleri yardm-
lar iyi bildii arkadalarna kar, nezaket sanatnn stad olduunu
gsterirdi. O, herhangi bir arkadaa ihtiya duyduunda ya da bu ar-
kadatan yardm beklediinde, onlara karlk olarak, yrekten iste-
dikleri her ne olursa olsun bahederdi.
Sahip olduu mallarn ou farkl nedenlerle kendisine verilen
hediyelerdi. Muhtemelen ondan daha fazla hediye alan tek bir adam
bile yoktur. Ayn ekilde sahip olduu mallar datma konusunda
da ondan daha eliak olan baka bir adam yoktur. Bunu yaparken
de evresindekileri iyice gzlemleyerek ihtiyalarn tespit eder, bu
ihtiyalar karlamaya ynelik hediyeler sunard. Kendisine gnde-
rilen hediyelerin ou, kiisel ziynet eyalarndan ya da sava iin
gerekli malzemelerden oluuyordu. Cyrus bunlar eline alarak:
57
ANABASS

Btn bu hediyeleri nasl kullanrm? Benim iin ok fazlalar.


Bana gre bir adamn asl donanm ve ss, soylulukla donatlm
arkadalarnn olmasdr. diye konuurdu.
Aslnda, arkadalarndan daha gl olduu iin onlardan daha
iyi iler karmas ya da byk zaferler kazanmas hi de artc bir
durum deildi fakat onlar nezaket ve hayrseverlik konularnda da
onlar geride brakmas, itiraf etmeliyim, hayranlk verici bir durum-
dur. Kendisine zel ve mkemmel araplar geldiinde, onu tadyor
ve yarm srahiyi u mesajla arkadalarna yolluyordu:
Cyrus diyor ki: Bu uzun sredir tatt en iyi araptr. Bunu
sana yollamasnn nedeni de budur. Onu, en deer verdiin kiilerle
birlikle imeni umut ediyor.
Bazen bir tabak kazdan geriye kalan, yarm somun ekmeini ve
benzeri birka yiyecei arkadalarna yollar ve onlar gtren kiiye
de unlar sylemesini emrederdi:
Bu Cyrusun en sevdii yiyecektir, bu yzden senin de tatman
istiyor.
Yem sknts olduu zamanlarda, kendisi ve hizmetkarlar iin
stoklad yemleri arkadalarna yolluyor ve hayvanlarnn alktan
lmelerini engelliyordu. Yrye ya da sefere kt zamanlarda,
kendisini izleyen byk bir kalabalk varsa, deer verdii arkadala-
rn yanna aryor ve onlarla ciddi meseleler konuuyordu.
Kendi adma, duyduklarmdan yola karak unu sylemekten
tereddt duymuyorum, hi kimse, Yunan ya da barbar, bu kadar ok
sevilmedi. Buna kant olarak, Cyrusun krala baml ve onun k-
lesi olmasna ramen, hi kimsenin krala katlmak iin onu terk et-
medii gereini size aktarabilirim. Sadece Orontasn baarszlkla
sonulanan giriimi bu durum iin bir istisna olarak gsterilebilir. O
adam da sadakatine inand kiinin kendisinden ok Cyrusa bal
olduunu fark etti. Dier taraftan, birbirleriyle savaa giritikleri s-
rada, kraln tarafnda olan birok kii onu terk ederek Cyrusun ya-
58
KSENOPHON

nnda yerlerini ald. stelik bu adamlar kraln byk sevgisini kaza-


nan ve onun gznde saygnl olan kiilerdi. Bu saygn adamlar,
erdemlerinin ve hnerlerinin kraldansa Cyrusun hizmetinde daha
fazla dllendirileceini dnyorlard.
Kendisinin iyi bir insan olduunun ve tm sadk, sevgi dolu ve
salam arkadalar bir bakta anlayabilme kapasitesine sahip oldu-
unun bir baka kant da mrnn son demlerinde meydana ge-
len bir olay tarafndan ortaya konuldu. ldrlmt Cyrus ve ya-
nnda onun hayat iin dvp den, vefakar koruma arkadalar
ve sofra arkadalar da yer alyordu. Onlar da Cyrus uruna hayatla-
rn kaybetmilerdi. Tek istisna, sol kanattaki svari birliinin emri
altnda olan Ariaeus idi. Cyrusun dn grr grmez, emri al-
tndaki btn birliklerle beraber kamay semiti.

59
ON

Daha sonra Cyrusun kellesi ve sa eli vcudundan ayrld. Kral


ve beraberindekiler ise kovalamay srdrerek Cyrusun orduga-
hna saldrd. Ariaeus ve adamlar hatlarnda kalmayp, sylendiine
gre, kendi ordugahlarnn iinden, drt fersah uzaklktaki bir gece
nce konakladklar yere doru kamaya baladlar. Bylece kral ve
beraberindekiler sa solu harap etmeye baladlar ve Cyrusun ze-
kas ve gzelliiyle nl Phocaeal59 cariyesini esir aldlar. Ondan
daha gen olan Miletli cariye de kraln baz adamlar tarafndan ya-
kand fakat yar plak bir halde o srada ordugahta bekleyen Yu-
nanlara doru kat. Bu Yunanlar, kendi adamlarndan bazlarn da
kaybetmelerine ramen, hatlarnda tetikte bekleyip yamaclar k-
ltan geirdi. Blgede takl kaldlar ve bu sayede sadece Miletli ka-
dn deil, tanabilir mal ya da insan her ne olursa olsun ulaabil-
dikleri dier herkesi ve her eyi kurtarmay baardlar.
Bu noktada kral ve Yunanlar, birbirlerinden yaklak mil uzak-
lktalard; bir grup kazandklar zafer daimilemi gibi dmanlar-
nn arkasndan gidiyordu; dierleri de zaferleri evrensellemi gibi
nee iinde etraf yamalyordu. O srada Yunanlar, kraln ve birlik-
59 Bugnk zmirin Foa ilesi. Phocaea, yonyann en kuzeyinde yer alan bir ehirdir. Phocaeallar Adriya-
tike, Fransaya ve spanyaya kadar yolculuklar yaparak Marsilya ve talya gibi ehirleri kuran Yunanlar
olarak bilinirler.
60
KSENOPHON

lerinin yk hayvanlarnn ve erzaklarn bulunduu blgede olduk-


larn rendiler. te yandan kral da Tissaphernesten Yunanlarn
kendi bulunduklar alanda zafer elde ettiklerini ve askerlerin peine
dtkleri haberini ald. Kral, birliklerini toplad ve sava dzenini
ald. Clearchus ise Proksenusu ard ve sz konusu blgeyi kur-
tarmak iin bir mfreze gndermenin mi yoksa tek vcut halinde
oraya gitmenin mi daha iyi olaca konusunda gr alveriinde
bulundu.
Bu arada, kraln tekrar harekete getiini grdler ve arkadan
saldracan dndler. Bu nedenle de arkaya dnerek, herhangi
bir noktadan gelecek olan saldrlar karlamaya hazrlandlar. Kral,
o noktadan Yunanlar zerine yrmek yerine, ynn deitirip
birliklerin sol kanadnn dndaki bir noktaya doru ilerledi. Yolu
zerinde, Tissaphernes ve birlii, ayrca sava sresince Yunanlar
terk edenler de kendisine katld.
Tissapherness, karlat zorluun ilk okuyla kamamt ak-
sine, Fratn izgisine paralel olarak Yunan hafif piyadelerine doru
ilerlemiti fakat tek bir Yunan askerini bile ldrememiti. br ta-
raftan Yunanlar ise onlarn gemesini salamak iin bir boluk olu-
turmu ve onlar geerken, kllaryla onlara darbeler indirip mz-
raklar frlatmlard. Amphipolisli Episthenes, bu piyadeleri komuta
ediyordu ve akll bir adam olduu syleniyordu. Bylece, Tissap-
hernes daha ktsn yaayp, yani geldii yoldan geri dnmeyi ba-
aramayp Yunanlarn ordugahnda kendini bulmaktansa, ans eseri
kurtulmay baarmt. Orada kraln saflarnda toplandlar ve tekrar
dzene girdiler, iki birlik birbirlerine paralel olarak ilerledi.
Dman askeri, Yunanlarn sol kanadyla paralel olarak ilerle-
yince, Yunanlar onlarn kanada saldracaklarn ve evrelerini sara-
rak askerleri kltan geireceklerinden korktular. Bu endieyle, hat-
larn uzatmaya ve nehri arkalarna almaya karar verdiler. Onlar bu
plan tasarlarlarken, kral nlerinden geti ve daha nce onlara sava
ilan etmek iin ilerledii pozisyonda olduu gibi birliklerini onla-
61
ANABASS

rn karsna denk gelecek ekilde sralad. Onlar ok yaknlarnda


ve sava dzeninde gren Yunanlar, bir kez daha zafer marn hay-
krdlar ve daha ncekinden daha byk bir istekle saldrmaya ba-
ladlar. Bir kez daha barbarlar, onlara destek olmak yerine bekleme-
yip kamay tercih ettiler.
Yunanlar, bir kye ulaana kadar dmann peinden gitmeyi
srdrdler ve orada durakladlar nk kyn zerinde kral ve
yandalarnn topland ve kendilerini iyiletirdikleri bir tepecik
ykseliyordu. Artk piyadeleri kalmamt fakat tepe svarilerle do-
luydu. Bu yzden de orada neler olduunu gzlemleyip anlamak
imkanszd. Kraliyet sancan grdklerini sylediler. Sancak bir
kazk zerinde ykselen kanatlarn yanlara doru am bir altn
kartal simgesinden oluuyordu.
Yunanlar ileriye, tekrar ileriye doru hamle yapar yapmaz, d-
man svarileri -artk bir grup halinde deil, paralar halinde- bir
ksm bir yne, bir ksm dier yne akarak birden tepecii terk etti.
Tepe, en sonunda son grup da gidene kadar, yava yava onu i-
gal edenlerden arnd. Bu nedenle Clearchus, tepecie kmad fa-
kat ordusunu eteklerine nakledip, Siracusal60 Lyciusu ve yannda
baka bir adam zirveye yollayp dier tarafta durumlarn nasl ol-
duunu gzlemlemelerini ve sonular rapor etmelerini emretti. Ly-
cius drtnala yukarya doru gitti ve ortam inceleyip var gleriyle
katklar haberini getirdi. Tam da o anda gne ufukta batyordu.
Yunanlar orada duraklad. Silahlarn braktlar ve dinlendiler.
Bu arada Cyrus hibir yerde grnmyordu ve bundan byk
aknlk duyuyorlard. stelik kendilerine hibir haberci de yolla-
mamt. ldnden haberleri yoktu ve bir yerlerde takibe gitti-
ini ya da baz noktalara ulamak iin ilerlediini sanyorlard. Karar
verme yetkisi kendilerinde olduu iin bir plan yapmaya koyuldu-
lar. Olduklar yerde kalp yk hayvanlarn oraya ynlendirme ya da
60 Siracusa ya da Sirakza, talyann Sicilya adasnda Antik Yunan anda bir koloni devlet olarak kurul-
mu, gnmzde Siracusa ilinin merkezi olan kent.
62
KSENOPHON

ordugaha geri dnme fikirleri zerinde younlatlar. Sonunda geri


dnmeye karar verdiler ve akam yemei vaktine doru adrlara
ulatlar. Gn bu ekilde sonlandrlm oldu.
Sahip olduklarnn byk bir ounluunun, yiyecekler ve ie-
cekler, Cyrusun sefer sresince yetsin diye ar bir ihtiya olmas
durumunda Yunanlar arasnda bltrmek iin hazrlatt, m-
sr ve arapla yklenmi arabalar dahil her eyin yamalanm ol-
duunu grdler. Sylendiine gre, bu arabalardan drt yz tane
vard. Kral olaan kahvalt vaktinden nce ortaya kt iin zaten
kahvaltsz duran Yunanlarn byk bir blm akam yemeini de
yiyememiti. Bundan dolay geceyi daha nce yaamadklar kadar
kt bir vaziyette geirdiler.

63
64
KNC KTAP

Hikayenin bu sayfalarnda, savan balad tarihe kadar Yunanlarn


Cyrus ile ilerlemeleri boyunca yaptklarnn yannda, Cyrusun lmnden
sonra geri ekilmelerinin ilk anlarndan itibaren atekes boyunca, Tissap-
hernesin eliinde balarna gelen olaylarn ayrntl olarak anlatmna yer
verilmitir.

65
66
BR

Gnn aarmasyla birlikte generaller bir araya geldi ve Cy-


rusun hl grnmemesine ya da herhangi bir ekilde, ne yapma-
lar gerektiini sylemesi iin birilerini yollamamasna ardlar.
Bunun zerine sahip olduklar her eyi bir araya getirip silahlan-
maya ve yollar Cyrusla kesiene kadar ilerlemeye karar verdiler.
Tam balama noktasnda olduklar srada, Teuthraniann yneti-
cisi Procles ykselen gnele birlikte kageldi. Laconial Damara-
tusun61 torunlarndan biriydi ve yannda Tamosun olu Glus da
gelmiti. Bu ikisi ncelikle onlara Cyrusun ldn sylediler;
daha sonra Ariaeusun barbarlarn geriye kalanyla birlikte nceki
gn, afak vaktinde baladklar yer olan duraklama yerine geri e-
kildiini sylediler ve eer gelmek isterlerse Ariaeusun onlar bu-
gn boyunca bekleyeceklerini fakat ertesi gn yonyaya, geldii
yere dneceini sylediler.
Bu havadisleri duyduklarnda, generaller feci bir ac duydu-
lar; haberleri alan Yunanlar da ayn ekilde byk znt yaadlar.
Daha sonra Clearchus u ekilde konutu:
Keke Cyrus hl yayor olsayd! Fakat ldne gre, u ce-
vab Ariaeusa gtrn. Hi olmazsa biz krala kar zafer kazandk ve
61 M 491de tahttan indirilen Sparta kral. Bunun zerine Kral Dariusa kat ve gneybat Misyaya yerleti.
67
ANABASS

sizin de grdnz gibi alanda karmza kacak bir adam bile kal-
mad. Aslnda, siz buraya gelmeseydiniz, kraln zerine yryecek-
tik. Ariaeusa eer burada bize katlrsa, onu kraln tahtna oturta-
camza sz verebiliriz nk imparatorluk zafer kazanana yakr.
Bu szlerle habercileri, yanlarna Laconial Cheirisophusu ve
Teselyal Menonu da vererek geri yollad. Menonun istedii tam
da buydu, eskiden olduu gibi Ariaeusla samimi olmak ve arkada
olmak, karlkl dostluk balaryla balanmak istiyordu. Onlar yola
knca, Clearchus da beklemeye koyuldu.
Bu arada askerler -erzak tayan hayvanlardan yararlanarak ve
kz ve eekleri keserek- ellerinden geldiince erzak tedarik ettiler.
Yakacak odun sknts yoktu; savan yapld alandan birka adm
ileri gitmeleri yetiyordu ve orada Yunanlarn kraln ordusundan ka-
anlar yere atmaya zorladklar ok sayda ok bulabiliyorlard. Ok-
larla birlikte hasr kalkanlar ve Msrllara ait byk, tahta kalkanlar
bulmak da mmknd. Ayrca birok hafif piyade kalkan ve ok
sayda bo araba gtrlmeyi bekliyordu. Btn bunlar kullanarak
etlerini piirdiler, byk bir rahatlk iinde yemeklerini yediler.
Kral ve Tissaphernesin yollad haberciler ordugaha vard-
nda, leden nce saat on civarlar bile deildi. Bir Yunan hari
hepsi barbard. Bu Yunan, Tissaphernesin makamlnda yaayan
ve yksek bir itibar olan Phalinus idi. Kendisini ar silahl dv
sanatna adayan ve taktik uzman olarak bilinen bir adamd. Bu eli-
ler geldiler ve Yunan generallerini ararak u mesaj ilettiler:
Zafer kazanan ve Cyrusu katleden yce kral, Yunanlarn silah-
larn teslim etmelerini ve kraln saraynn kaplarna gelerek yapabi-
lecekleri ilerde grev almalarn buyurmaktadr.
Haberciler bunlar sylerken Yunanlar da fkeyle onlar dinledi
ve ardndan Clerachus ok az konuarak u szleri syledi:
Zafer kazananlar, bu bir kuraldr, silahlarn telsim etmezler.
Daha sonra dierlerine dnerek ekledi:
68
KSENOPHON

Bu beylere verebileceiniz en iyi ve en soylu cevab verme iini


siz komutan arkadalarma brakyorum. Ben hemen dneceim.
Clearchus, kurban kesiyordu ve o srada bir grevli gelip kendi-
sinden dar karlan i organlara bakmasn istemiti. O gider git-
mez, Arkadial Cleanor, kdemliliinin verdii hakla cevaplad:
Silahlarn brakmak yerine lrz daha iyi.
Daha sonra Thebal Proksenus unlar syledi:
Kendi adma, kraln bizim silahlarmz, stnlne dayana-
rak m yoksa dostluk gstergesi olarak hediye eklinde mi brak-
mamz istediini merak ediyorum. Eer stnlnn gstergesi
olarak istiyorsa, gelip elimizden almak yerine neden vermemiz iin
teklifte bulunuyor? te yandan eer tatl dille, gzel szlerle bizi
ikna ederek silahlarmz brakmamz salama taraftarysa, bu tr
bir kibarln karlnda askerlerin ne alacan bize sylemelidir.
Ona cevap olarak Phalinus unlar syledi:
Kral zafer kazandn iddia ediyor nk Cyrusu ldrd ve
u anda kendisine kar krall hak ettiini iddia edecek kim var?
Dahas, u anda sizler onun elindesiniz. lkenin kalbinde, geilmez
nehirlerle evrilisiniz. stelik eer isterse tepenize yle kalabalk bir
ordu yadrr ki onlar ldrmeniz iin izin verilse dahi onlar ldr-
mekle bitiremezsiniz.
Ondan sonra Atinal Ksenophon konutu:
Bu durumda Phalinus, sizin de grdnz gibi silahlarmz
ve yiitliimizden baka geriye hibir eyimiz kalmad. Eer silah-
larmz brakmazsak en azndan yiitliimizi korumu oluruz fakat
eer silahlarmz teslim edersek hem yiitliimizi hem de canmz
size teslim etmi oluruz. O halde sahip olduumuz tek ie yarar eyi
size vereceimizi dnmeyin. Silahlarmz elimizde tutmay tercih
ediyoruz ve onlarn yardmyla sizin sahip olduunuz gzel eyleri
ele geirmek iin sizinle savaacaz.
69
ANABASS

Bu szlere duyan Phalinus gld ve unlar syledi:


Bir filozof gibi konuan benim iyi ve gen arkadam, ho bir
ekilde nedenlerini de sayyorsun fakat unu sylememe izin ver,
sahip olduunuz bu yiitliin kraln gcnn stesinden geleciini
hayal ediyorsanz gerekten ldrm olmalsnz.
Sylendiine gre, ses tonlarnda ve konumalarnda hissedilen
zayflkla u cevab veren bir ya da iki kii daha dncelerini dile ge-
tirdiler. Sylediklerine gre onlar Cyrusun iyi ve gvenilir arkada-
lar olduklarn kantlamlard ve kral iin de olduka faydal birer
dost olabilirlerdi. Eer kral onlar hizmetine almak isterse, kendile-
rinden istedii gibi faydalanabilir, Msra kar dzenleyecei her-
hangi bir seferde onlarn hizmetlerinden faydalanabilirdi. Silahlar
onun hizmetindeydi ve o lkeyi kraln ayaklar nne serebilirlerdi.
Hemen sonra Clearchus geri geldi ve ne cevap verdiklerini bil-
mek istedi. Szler tam dilinin ucuna gelmiken, Phalinus araya girdi
ve yle dedi:
Buradaki arkadalarnn her biri ayr bir ey sylyor. Senin de
fikrini duymak isteriz.
Clearchus yantlad:
Senin burada oluun, Phalinus, bana byk memnuniyet verdi
hatta eminim ki buradaki herkes benim gibi dnyor. nk sen
de bizim gibi bir Yunansn. u karnda grdn her bir adamla
ayn kan tayorsun. inde bulunduumuz bu g durumdan do-
lay sylediklerinle ilgili bir karara varma konusunda sana dan-
yoruz. Tanrlarn ahitliinde bize en iyi ve en doru olduunu d-
ndn d ver. yle ki bu t daha sonra sana saygnlk
getirecektir. Bir sre sonra, Phalinusun byk kral tarafndan Yu-
nanlara silahlarn brakmalarn emretmek iin yollandnn ve Yu-
nanlar kendisinden tavsiyeler istediinde Phalinusun onlara u ya
da bu tavsiyede bulunduunun hikayesi dilden dile dolatnda,
sen de insanlarn gznde saygn bir yere geleceksin. Biliyorsun ki
70
KSENOPHON

bize ne tavsiyede bulunursan bulun, Yunanistanda anlatlmama gibi


bir ihtimal olmayacak.
Clearchus, kraln bykelisi olan bu adamn, Yunanlarn daha
gayretli ve umutlu olaca yolu, yani silahlarn brakmamalarn tav-
siye edecei umuduyla bu szleri sarf etti fakat beklentisinin aksine,
Pahalinus dnd ve unlar syledi:
Ben derim ki eer on bin kiilik halinizle kralla baarl bir e-
kilde savaacak bir ansnz, bir umudunuz varsa silahlarnz brak-
mayn. Benim nerim budur. Bununla birlikte, eer kraln rzas ol-
madan kama ansnz yoksa o vakit, seebileceiniz tek yolu sein
ve hayatnz kurtarn derim.
Bunun zerine Clearchus yantlad:
Bize nerin bu, yle mi? O vakit bizim cevabmz gtr krala.
Eer kralla dost olursak, emin olsun ki silahlarmz bir bakasna
teslim etmektense, onlar elimizde tutarak daha fazla ie yarayaca-
z. te yandan, eer savamay seersek, yine onlar bir bakasna
vermektense, onlar elimizde tutarak daha iyi savaacaz.
Phalinus unlar syledi:
Bu cevab aynen ileteceiz fakat kral unu da sylememi em-
retti: Burada kaldnz srece atekes devam edecektir fakat bir
adm ilerisi ya da bir adm gerisinde atekes sona erer; sava ba-
lar. Bu konu hakknda da ltfen bizi bilgilendirir misin? Durmay ve
atekesi srdrmeyi mi dnyorsunuz yoksa sava m olmal? Siz-
den ne cevap gtrmeliyim?
Clearchus yantlad:
Bu konuda krala kesinlikle onunla ayn dnceleri paylat-
mz ilet.
Ayn grler derken neyi kastediyorsun? diye sordu Phalinus.
Clearchus cevaplad:
71
ANABASS

Burada kaldmz srece atekes devam eder fakat bir adm


ileri gitmek ya da bir adm geri gitmek atekesi bitirir, sava balar.
Kar taraf tekrar sordu:
Sava m bar m? Ne cevap vermeliyim?
Clearchus yine ayn szlerle cevap verdi:
Eer yerimizde kalrsak atekes fakat eer ileriye ya da geriye
doru hareket edersek sava.
Ne yapmak istediini tam olarak ifade etmekten kand.

72
K

Phalinus ve yanndakiler dnp gittiler. Ardndan Ariaeusun


yanna giden Procles ve Cheirisophus geldi. Menon, Ariaeusla bir-
likte kalmt. Haberciler Ariaeusun cevabn getirdiler:
Ariaeus kendisinden daha gl olan birok Perslinin oldu-
unu sylyor ve kraln tahtna bu kiilerin geebileceini savunu-
yor. te yandan, eer onunla geri dnmeyi seerseniz, hemen bu
gece ona katlmalsnz nk bu gece boyunca sizi bekleyecek fakat
yarn sabah erkenden yola kacak.
Clearchus unlar syledi:
Anlyorum, yanna gidersek, yapmamz gereken ey tam da bu-
dur. Eer gitmezsek, o vakit karlarnza en ok neyin hitap ettiini
dnyorsanz onu yapn.
Bylece bunlar syleyerek gerek niyetiyle ilgili dncesinin
ucunu ak brakt.
Bundan sonra, gne neredeyse batmak zereyken, generalleri
ve yetkilileri ard ve u ifadeyi kulland:
Baylar, kurbanlar kestim ve gsterdikleri iaretlere gre krala
kar yrmenin doru olmadn fark ettim. Nihayetinde, belki de
bu artc bir durum deildir nk u an rendiim kadaryla,
73
ANABASS

kralla aramzda sadece byk teknelerle geilebilen Dicle nehri ak-


yor ve biz muhtemelen onu kayklar olmadan geemeyiz. stelik u
anda hi kaymz da yok. Dier taraftan, erzak temin etmek gibi
bir ansmz olmadndan, burada durmak sz konusu bile deil-
dir. Bununla beraber, kurbanlar Cyrusun arkadalarna katlmamz
ynnde iaretler veriyor. O halde tek yapmamz geren ey budur.
imdi herkes dalsn ve elinde her ne varsa onunla akam yeme-
ine katlsn. alnan borazan sesiyle tehizat ve ykleri bir araya
getirin. kinci iaretle birlikte onlar yk hayvanlarna bindirin ve
nc iaretle, toplann ve yk hayvanlarn nehrin kysndan y-
rtp, dier tarafna da birlikleri geirerek onlarn korunmasn sa-
layn. Bu ekilde birbirinizi takip ederek yrye balayn.
Emirleri duyduktan sonra, generaller ve dier yetkililer oradan
ayrldlar ve emredilenleri uygulamaya koyuldular. O andan iti-
baren orduyu Clearchus ynetmeye balad ve dierleri de onun
emirlerine itaat ettiler. Onu zellikle sememilerdi fakat ona itaat
ettiler nk onun lider olmak iin gerekli olan akl ve zekaya sa-
hip olduunu, dier yneticilerin bundan yoksun olduklarn d-
nyorlard.
Bu yaananlardan sonra, ken karanlkla birlikte Trakyal Mil-
tocythes, krk atl ve yz Trakyal piyadeyi yanna alp onlar terk
etti ve krala snd. Ordunun geriye kalan ise Clearchusun nder-
liinde yoluna devam etti. Gece yarsna doru Ariaeus ve ordusuna
yetitiler ve bylece yolculuklarnn ilk blmn tamamlam ol-
dular. Blkler, silahlar ellerinde sava dzeninde beklerken, Yunan
general ve subaylar Ariaeusun adrna gittiler. Orada -bir tarafta
Yunanlar dier tarafta Ariaeus ve esas subaylar- karlkl ihanetten
kanp, mttefikler olarak birbirlerine kar doru olacaklarna dair
yeminler ettiler. Ayrca Asyallar da hilelere bavurmadan, onlara
ihanet etmeden rehberlik edeceklerine dair yeminler edip szler
verdiler. Szler, bir boann, bir kurdun, bir yabandomuzunun ve
bir koun bir kalkan zerinde kurban edilmeleriyle salamlatrld.
Yunanlar kurbanlarn kanna bir kl, barbarlar bir mzrak batrd.
74
KSENOPHON

Szler verilir verilmez Clearchus konumaya balad:


Ariaeus sizin de bizim de nmzde tek bir hedef olduuna
gre, rotamz hakknda ne dndn syler misin? Geldiimiz
yoldan aynen geri mi dneceiz yoksa daha iyi bir plann var m?
Ariaeus yantlad:
Ayn yoldan geri dnmek hepimizi alktan ldrmek demektir
nk u anda hi erzamz yok. Son on yedi gndr, bulunduu-
muz bu yere gelene kadar bile zaten hibir ey bulamadk. Blgedeki
az miktarda erza da bu blgeleri geride brakrken tkettik. Dola-
ysyla erzak sknts ekmemek iin baka ve kesinlikle daha uzun
bir yola kmalyz. Yrymzn ilk gnlerini elimizden geldi-
ince uzun tutmalyz. Ama, kraliyet ordusuyla aramzda mmkn
olduunca byk bir ara oluturmaktr. Eer iki ya da gnlk yol
kadar uzakla ularsak, tehlike gemi demektir. Kral bize asla ula-
amaz. Kk bir orduyla izlerimizi takip etmeye cesaret etmeyecek
ve byk bir ordu ve tehizatla da hzlca ilerleme gcnden yoksun
kalacak. Belki o da erzak sknts ekecek. Evet, benim fikrimi sor-
dunuz, gryorsunuz ben de syledim.
Bu plana gre apar topar kamalar gerekiyordu ya da bir ekilde
saklanmalar gerekiyordu fakat kader onlara daha iyi bir yol sundu.
Gnei sa taraflarna alp yrmeye koyuldular. Batdan gelen k-
larla birlikte Babil blgesindeki kylere ulaacaklarn hesaplam-
lard ki bunda yanlmadlar. Daha lenin ilk zamanlaryla dman
svarileri gzlerine ilimeye balad ve Yunanlardan saflarnda yer
almayanlar kendi hatlarna doru kotular. Yaraland iin araba
zerinde giden Ariaeus, arabadan indi ve zrhn giydi. Yanndaki-
ler de ayn eyi yaptlar. Onlar silahlanrken, ileriye gnderilen ke-
ifiler onlarn svariler deil otlayan yk hayvanlar olduklar bilgi-
siyle geri geldiler. Artk herkes kraln karargahnn yaknlarnda bir
yerlerde olduklarnn farkndayd nk ok uzakta olmayan kyler-
den dumanlar ykseliyordu.
75
ANABASS

Birliklerin yorgun ve a olduklarn bilen Clearchus, dman


zerine yrmeye tereddt etti ve aslna bakarsanz bunun iin za-
ten ok geti. Yine de kayor gibi grnmemek iin rotasndan
sapmad. Bunu zerine bir ok gibi dmdz ilerledi ve gn bat-
myla birlikte, keif kolunu yanna alarak en yakn kylere girdi ve
kamp kurdu.
Bu kylerdeki evlerin iindeki keresteler, en kk ahap ile-
rine kadar kraliyet ordusu tarafndan batan aa yamalanm ve
paralanmt. Buna ramen nc birlik bir ekilde klay olutur-
may baard fakat karanlkta gelen gerideki blk, yapabildikleri-
nin en iyisi olarak arka arkaya mfrezeler halinde dizilerek geceyi
akta geirmek zorunda kald. Bu srada birbirlerini ararak ve
eitli sesler kararak yle byk bir grlt kardlar ki bu ses-
ler dmana kadar ulat ve onlara ok yakn yerlerde kamp kur-
mu olan dman askerleri kamplarn terk edip oradan hemen to-
puklad.
Ertesi sabah ortalkta herhangi bir hayvana, bir ordugah izine
ya da yaknlarda bir yerlerde ykselen herhangi bir dumana rast-
lanmad. Ova olduka sakindi ve dn orada bulunan dman aske-
rinden eser yoktu. Grne gre kral bile ordunun hareketlerin-
den dolay korkuya kaplmt. yle ki ertesi gn yaptklar bunu
kantlyordu.
Ayn gecenin ilerleyen anlar boyunca Yunanlar korkmaya ba-
lamt. Bir panik hali onlar tuttu ve bir eit ani bir dehet durumu-
nun ortaya kmasndan baka bir eyle aklanamayan bir grlt
ve uultu vard. Bunun zerine Clearchus, yannda duran zaman-
nn en iyi habercisi Elisli Tolmidese skuneti salamasn ve daha
sonra u duyuruyu generallere iletmesini emretti:
Her kim bir eein kampa girmesine izin verenler hakknda
bilgi getirirse, dl olarak gm para alacaktr.
Bu duyuruyu duyan askerler korkularnn yersiz olduunu ve
generallerinin sasalim yerlerinde olduklarn anlayp kafalarn
76
KSENOPHON

topladlar. afak vaktinde, Clearchus, Yunanlara sava dzenini ala-


rak silah altna girmelerini ve sava gnnde aldklar pozisyonun
tam olarak aynsn almalarn emretti.

77

Yukarda sylediklerim kantlanm oldu: Kral, ordunun aniden


ortaya kmasyla akna dnd. Sadece bir gn nce, adam yolla-
m ve silahlarn teslim etmelerini istemiti fakat imdi, ykselen
gnele birlikte, kendisi tarafndan yollanan eliler Yunan orduga-
hna gelmi ve atekesi kararlatrma abasna girimilerdi. ndeki
koruma birliklerine ulaan bu haberciler, generalleri sordular. Beki
onlarn gelilerini Clearchusa rapor etti ve birlikleri tefti etmekle
megul olan Clearchus, elilere iinin bitmesini beklemeleri gerek-
tiini bildiren cevabn yollad. Ortada tek bir silahsz adam grn-
mesin diye birlikleri dikkatle dzenledi ve ordu sava dzeni g-
rnts ald. Bu iini bitirdikten sonra, Clearchus elileri ard ve
yanna en tehizatl, en boylu poslu adamlar alarak ne doru iler-
ledi. Generallerine de ayn eyi yapmalarn buyurdu.
Elilerle yz yze olan Clearchus, dileklerinin ne olduunu
sordu. Atekes ayarlamak iin geldiklerini, kraldan Yunanlara ve Yu-
nanlardan da krala sunulacak nerileri iletmeye yetkili kiiler olduk-
larn sylediler. Clearchus onlara cevap olarak unlar syledi:
lk olarak, kralnza savamamz gerektiini syleyin nk
kahvaltmz yok. Yunanlara kahvalt nermeden atekesten bahset-
meye cesaret eden kral cesur bir adam olsa gerek.
78
KSENOPHON

Haberciler bu mesajla geri gittiler fakat gz ap kapayncaya


kadar geri geldiler. Bu da kraln ya da onun tarafndan ii bitirmesi
iin yetkilendirilen herhangi birinin ok yaknda olduunu kantl-
yordu. Clearchusa unlar sylediler:
Mesajnz krala mantkl geldi. Eer bir atekes ayarlanrsa, er-
zaklara nerede ulaacanz konusunda size rehberlik edecek kla-
vuzlar hizmetinize verecek.
Clearchus sordu:
Atekes sadece gidip gelecek kiilere mi yoksa herkese mi su-
nuldu?
Kral son cevabnz alana kadar herkese sunuldu. diye yant-
lad eliler.
Onlar byle konutuktan sonra, Clearchus elileri dar kard
ve bir konsey oluturdu. nce bir atekes salamaya ve daha sonra
yava yava ilerleyip erzaklara ulama konusunda karar kldlar. Bu-
nun zerine Clearchus yle dedi:
nerinizi kabul ediyorum fakat imdilik atekesi hemen du-
yurmay nermiyorum, bunun yerine ayn korkunun kendi as-
kerlerimizin iine de deceinden emin olmama ramen, eliler
atekes karar vermeyeceimizi dnerek korkuya kaplana kadar
bekleyeceim.
Doru zaman geldiinde atekesi onaylayan cevabn elilere
yollad ve onlara kendilerini hemen erzaklara gtrmelerini emretti.
Bylece eliler onlara klavuzluk ettiler ve Clearchus, ateke-
sin korunmasna ramen, nlemleri gevetmeden orduyu sava
dzeninde ilerletiyor, kendisi de artlar ynetiyordu. st ste,
defalarca ukurlarla ve kpr olmadan geemeyecekleri su dolu
kanallarla kar karya geldiler fakat bu kanallar devrilen ya da bu
durumdan dolay kestikleri hurma aalarnn gvdeleri vastasyla
gemeyi baardlar.
79
ANABASS

Clearchusun gzetim mekanizmas kendi iinde bir almayd;


sol elinde bir mzrak ve dier elinde de bir sopayla duruyordu ve
gruplar arasnda herhangi birinin oyalandn grdnde azarl-
yor ve o kiiye i veriyordu. Doru adam seebiliyordu ve sopasna
denk geleni cezalandrmaktan ekinmiyordu. Ayn zamanda, dier
herkes de utantan da olsa ayn aba ve atiklii gstersin diye ken-
disi de amura batyor ve ihtiya duyanlara yardm ediyordu. Ken-
disine i verilenler otuz yalarnda adamlard fakat bunlardan daha
yal olanlar bile Clearchusun enerjisini grdklerinde, ayn ekilde
yardm etmekten kendilerini alamadlar. Clearchusun telann ne-
deni, ukurlarn normalinden fazla suyla dolu olmasyd nk ova
sulanma mevsiminde deildi ve bu mevsim dnda bu ukurlar bu
kadar ok suyla dolu olamazd. Bu yzden, kraln Yunanlarn ilerle-
melerinin hemen balarnda, onlar birok tehlikeyle tehdit etmek
iin bu suyu braktn dnd.
Yollarnda ilerlerken, rehberlerin erzaklar bulacaklarn syle-
dikleri baz kylere ulatlar. Bu kylerde bol miktarda msr ve hur-
madan yaplm arap, ayrca ayn meyvenin yani hurmann kaynat-
lp suyu karlm mayho bir iecek buldular. Hurmalara baklacak
olursa, Yunanistanda grmeye altmz trden olanlar ev hiz-
metlilerine ayrlmt. Ev sahiplerine ayrlanlarn ise seilmi rn-
lerden olutuu kolaylkla fark edilebiliyordu. Byk kehribar yum-
rular gibi duran grntleriyle gzellikleri ve boyutlar asndan
adeta olaanst varlklarm gibi duruyorlard. Baz trleri kuru-
tulmu ve ekerleme olarak saklanmt. arapla birlikte iyi gidi-
yordu, olduka tatllard fakat ba ars yapyorlard. Burada da
hayatlarnda ilk defa askerler hurmann tomurcuunu tattlar. Hi
kimse bu nesnenin gzelliine ve lezzetli tadnn acayipliine vurul-
maktan kendini alamad fakat bu da kurutulmu meyveler gibi, ar
ekilde ba ars yapyordu. Tomurcuk aatan ayrldnda btn
aa batan aa kuruyordu.
Bu kylerde gn kaldlar ve byk kraldan bir heyet -Tis-
saphernes, kraln vey kardei ve dier Persli- berberinde birok
80
KSENOPHON

kleyle yanlarna vard. Yunan generalleri kendilerini gsterir gs-


termez, Tissaphernes u konumay bir tercman araclyla on-
lar sundu:
Ey Yunanistan halk! Ben sizin Yunanistanda kap komunu-
zum. Bundan dolay, sizi gven iinde evinize ulatrmaya ala-
cam. Sizlerin byk bir problemler denizine drldnz
gryorum. Eer herhangi bir yolla sizi sasalim eve gtrme imti-
yazn kraldan alabilirsem, ne sizin ne de btn Yunanistan halknn
bunu karlksz brakmayacan biliyorum. Bunun hem sizin iin
hem de benim iin Tanrnn bir ltfu olduunu dnyorum. Ala-
cam bu imtiyaz, sizin ve btn Yunanistann bana minnettarlk
duymasn salayacak. Bu kararla ricam krala sundum ve bunu on-
dan hak ettiim bir iyilik olarak istedim nk Cyrusun dmanca
yaklatn ona ilk duyuran bendim. O haberin zerine, getirdiim
yardmla kral destekledim. Savata Yunanlarla kar karya gelen
yetkililer arasndan tek kamayan general olarak, birliklerimi zeri-
nize srdm ve daha sonra onlar toparlayp krala katldm. Ardn-
dan onunla birlikte ilerleyip Cyrusu katlettii ordugahnza kadar
geldim. Son olarak, u anda yanmda olan takipilerle birlikte, be-
lirtmek isterim ki onlar lordumuz kraln en gvenilir takipileri ara-
snda yer alrlar, Cyrusun emri altndaki barbarlarn izini srdm.
imdi, sizden neden krala kar yrdnze ve amacnzn ne ol-
duuna dair bir cevap beklemekteyim. Bana makul bir cevap verin
ki eer anslysanz, sizin iin kraldan baz gzel eyler alaym.
Bunun zerine Yunanlar geri ekildiler ve bir toplant dzenle-
diler. Daha sonra Clearchus araclyla cevaplarn bildirdiler:
Biz ne krala kar sava yapmak iin toplandk, ne de yry-
mz o amala ynetildi fakat sen de iyi biliyorsun ki bizi buralara
kadar getiren kii Cyrustu. Senin kontroln ortadan kaldrabil-
mek ve bizi buralara getirmek iin eitli bahaneler uydurdu. La-
kin bir sre sonra, onun strap verici darboazlarda olduunu g-
rnce, bize uzun yllar faydas dokunan bu adama Tanr ve kullarn
81
ANABASS

nnde ihanet etmekten utandk. Cyrus artk bir l ve onun im-


parator olmas iin krala kar oluturduumuz hibir iddiamz yok-
tur. Uruna kraln lkesine zarar vermeyi dndmz ne bir kii
ne de bir ey vardr. Onu ldrmeyi dnmemiz iin de hibir ne-
den yoktur. Eer kimse bize saldrmazsa, bizim tek amacmz yurdu-
muza doru ilerlemektir fakat Tanr ahidimizdir, bize zarar vermek
isteyen olursa da aynen karln vereceiz. Dier taraftan, bize
yardm edecek herkese de elimizden gelindiince faydal olmaya a-
lr, yaplan iyiliklerin altndan kalkarz.
Byle konutu Clearchus ve Tissaphernes onu dinledikten
sonra yle yant verdi:
Bu cevab krala iletecek ve ondan size haber getireceim. Ben
tekrar gelene kadar atekesin devam etmesine izin verin. Ayrca sizi
bir gda takviyesiyle mkafatlandracaz.
Tissaphernes, ertesi gn geri gelmedi ve Yunanlar da endielerle
alkalanmaya baladlar fakat nc gn, Tissaphernes kraldan is-
tedii ltfu elde ettii haberiyle geri geldi. Kendisine kar yr-
yen bu kiilerin bar iinde ayrlmasna izin vermenin krala yak-
r bir karar olmadn savunan muhalefet kiiler olmasna ramen,
Tissaphernesin Yunanlar kurtarmasna izin verilmiti. Son olarak
yle dedi:
imdi, eer isterseniz, geeceiniz lkelerin size kibar olmala-
rn salayacamza ve ihanet etmeden sizi Yunanistana geri gt-
receimize ve sizleri bir gda takviyesiyle mkafatlandracamza
dair bizden szler alabilirsiniz. Ayrca, her nerede bir eyler satn
alamazsanz, o blgeden erzak almanza izin vereceiz. lkemiz size
dost olduuna gre, sizin de lkeye zarar vermeden ilerleyeceinize
ve bizim gda salamakta baarsz olduumuz yerlerde sadece yi-
yecek ve iecek alacanza ya da pazar kurup alveri yapmanz
salayacamz yerlerde, sadece parasn deyerek erzak alacanza
dair yemin etmenizi istiyoruz.
82
KSENOPHON

Bu anlama kabul edildi ve karlkl -Tissaphernes ve kraln vey


kardei bir tarafta, Yunan general ve subaylar dier tarafta- yeminler
edildi ve szler verildi. Bundan sonra Tissaphernes yle dedi:
imdi ben krala geri gidiyorum; planladm ii halleder hallet-
mez, ara ve gerelerle hazr bir ekilde sizi Yunanistana gtrmek
ve lkeme dnmek iin geri geleceim.

83
DRT

Bu olanlardan sonra, Yunanlar ve Ariaeus, birbirlerine ok yakn


bir vaziyette ordugah kurarak Tissaphernesi beklemeye koyuldu-
lar. Yirmi gnden fazla bir sre beklediler ve bu sre boyunca Ari-
aeusa, bata kardei ve birok yakn akrabas olmak zere, ok sa-
yda ziyareti geldi. Onu ve emri altndaki askerleri yreklendiren
szler sylediler. Kimi Pers ziyaretileri ise, Cyrusla bir olup ken-
disine kar yrdklerinden ya da gemite yaanan herhangi bir
olaydan dolay, kraln bu orduya kar kin gtmeyeceine ve onlara
zarar vermeyeceine dair szler aldklarn sylediler. Bu grme
trafii devam ederken, Ariaeus ve arkadalarnn, Yunanlarla daha az
ilgilendikleri apak ortadayd. Bundan dolay Yunanlar, bu durum-
dan pek honut kalmadlar ve Clearchus ve dier generallere gidip
ne iin beklediklerini sordular:
Dier Yunanlara ibret olmas ve krala kar yrmeden nce
iki kere dnmeleri iin kraln bizi yok etmeyi aklna koyduunu
bilmiyor muyuz? Belli ki bizi burada tutmak iin urayor ve bizi
kandrmaya alyor. Bu da her eyi aklyor zaten. Ordusu da-
ld fakat yeni bir silah gc oluturur oluturmaz phesiz bize
saldracak. u anda, yolumuzu geilmez hale getirmek iin hendek-
ler kazdrmadn ya da duvarlar rdrmediini nereden biliyoruz?
Onun, bizim gibi bir avu adamn kral, kendi kaplar nnde na-
84
KSENOPHON

sl yendiini, onu aalamak iin gldn ve daha sonra evlerine


geri dndn anlatan bir hikayeyle Yunanistana dnmemizi ka-
bullenecei asla sylenemez.
Bunun zerine Clearchus yle yantlad:
Aslnda, ben de btn bunlarn farkndaym fakat undan do-
lay bekliyorum: Srtmz imdi dnersek, sava istediimizi ve ate-
kese aykr davrandmz syleyecekler ve ondan sonra ne olacak?
lk olarak kimse bize gda takviyesi yapmayacak ya da yiyecek elde
etmemizi salayacak kolaylklar sunmayacak. kincisi, bize yol gs-
terecek hi kimse olmayacak, dahas byle bir hareket, Ariaeusun
bizden hemen uzaklamasna neden olacak. Byle bir durumda da
bize dost olacak tek bir insan bile kalmayacak. Hatta daha nceden
bize dost olanlar, o zaman dman saflarna geecekler. Daha baka
hangi nehir ya da nehirlerden gememiz gerektiini bilmiyorum fa-
kat unu ok iyi biliyoruz; dmana direnmeye kalkp Frat tek ba-
mza gemek imkanszdr. Bir atmaya srklenmemiz halinde,
bize yardm edecek svarimizin olmadn te yandan dmanda
fazlasyla svari olduunu gryorsunuz. Ayrca bu svariler d-
man ordusunun en byk ksmn oluturmakla beraber birlikleri-
nin en iyi ve en gl ksm da onlardan oluuyor. Eer galip ge-
lirsek kimseyi ldremeyeceiz lakin eer yenilirsek aramzdan hi
kimse kurtulamayacak. ahsen ben, eer bizi ldrmeye niyetliyse,
elinde bu kadar avantaj varken neden yeminler ettiini ve tanrlarn
ahitliinde neden yalan yere nemli szler verip, bu kadar geni bir
lke nnde kendini szne inanlmaz ve kendisine gvenilmez bir
adam pozisyonuna koyduunu anlayamyorum.
Bu grlerini uzun uzadya anlatp askerlerle paylat.
Bu arada grnte eve dnmeye hazr gibi duran Tissaphernes
geri geldi. Yannda kendi asker kuvveti vard ve Orontas yanna al-
d kendi birlikleriyle ona elik ediyordu. Ayrca Orontasn yeni
evlendii kraln kz da yanlarndayd. Sonunda yolculuk balamt.
Tissaphernes orduya rehberlik etti ve bir gda takviyesi yapt. Yu-
85
ANABASS

nanlar kendi saflarnda ilerlerken, Cyrusun Asyal birliklerinin ba-


ndaki Ariaeus da Tissaphernes ve Orontas ile birlikte yryp, or-
dugahn da bunlarn yannda kuruyordu. Onlara pheyle bakan
Yunanlar, rehberlerden ayr yrdler ve her seferinde onlardan bir
fersah ya da biraz daha az uzaklkta ordugah kurdular. Her iki grup
da sanki dmanlarm gibi gzlerini birbirlerinden ayrmyor, bu
durum da askerler arasnda huzursuzlua neden oluyordu. Hatta
bazen, yakacak odun, ot ve benzeri eyleri ayn yerlerde ararlarken,
yumruk yumrua geliyorlard ve bu da birbirlerine kar duyduklar
dmanl daha da arttryordu.
Media suru denilen yere ulamadan nce gnlk yol alm-
lard ve buraya ulatklarnda, surun iinden getiler. Bu sur, kat-
ranla tutturulan piirilmi tulalarla ina edilmiti. Yirmi adm ge-
niliinde ve yz adm yksekliindeydi ve sylendiine gre yirmi
fersah uzunluktayd. Babilden ok uzakta deildi.
Bu noktadan iki gn -sekiz fersah- boyunca yrdler ve birini
oval bir kpr sayesinde dierini de yedi geminin birletirilmesiyle
oluan bir kpr sayesinde getikleri iki tane su kanaln atlar. Ka-
nallar Dicle nehrinden besleniyordu ve bunlardan btn lkeye
ulaan kk hendekler sistemi ile suyollar oluturulmutu. B-
yk olanlardan balayp giderek klen bu suyollar, tpk Yunanis-
tanda dar tarlalarn sulamak iin kullandklar kk oluklara d-
nyorlard.
Dicle nehrine ulatlar. Burada, nehre otuz metre uzaklkta Sit-
tace isimli geni ve youn nfuslu bir ehir vard. Yunanlar bu eh-
rin kenarnda her trden aala dolu olan geni ve gzel bir parkn
kysnda ordugah kurdular.
Asyallar Dicleyi gemilerdi fakat her naslsa gr mesafe-
sinde deillerdi. Akam yemeinden sonra, bir adam gelip nc
birliklerden Proksenus ya da Clearchusu nerede bulabileceini
sorduunda, Proksenus ve Ksenophon cephaneliin nnde yr-
86
KSENOPHON

yorlard. Menonun yakn arkada olan Ariaeus tarafndan yollan-


masna karn Menonu sormamt. Proksenus:
Aradn kii benim. der demez adam yle konumaya balad:
Ben bir zamanlar Cyrusun gvenilir ve sadk arkadalar olan
ve sizin iyiliinizi isteyen Ariaeus ve Artaozus tarafndan gnderil-
dim. Barbarlarn gece size saldrmalar durumunda tetikte olmanz
iin sizi uyaryorlar. Yannzdaki parkta geni bir asker birlik grubu
var. Ayrca Dicle zerindeki kprye adam yollayp oray koruma-
nz iin de sizi uyaryorlar nk Tissaphernes, eer baarrsa, gece
bu kpry ykmay planlyor. Bu sayede Dicleyi geemeyip nehir
ve kanal arasnda skmanz salayacak.
Bunlar duymalar zerine, adam Clearchusa gtrdler ve an-
lattklarn ona da aktardlar. Bu ifadeleri duyan Clearchus, bu du-
rumdan fazlasyla rahatsz oldu ve hemen alarma geti. Orada bu-
lunan gen bir adam,62 aklna taklan dncesini, yani planlanan
saldrya ve iddia edildiine gre kprnn yklacana dair verilen
bilgilerin birbirleriyle tutarl olmadn dile getirdi. nk eer sal-
drrlarsa ya galip gelecekler ya da yenileceklerdi. Bu durumda, eer
galip gelirlerse, neden kpry ykmaya ihtiya duysunlar ki?
Neden! Eer yarm dzine kpr bile olsayd kaarak kendi-
mizi zaten kurtaramazdk, kaacak hibir yerimiz olmazd fakat aksi
durumda, farz edin ki biz kazandk, yklm bir kpryle, kaarak
kurtulamayan onlar olacak. Ayrca, daha kts, kpr yklm ola-
ca iin o kadar kalabalk olmalarna ramen nehrin dier tarafn-
dan onlara yardm getirebilecek tek bir can bile olmayacak. dedi.
Clearchus bu aklamay dinledi ve sonra haberciye sordu:
Dicle ve kanal arasndaki mesafenin genilii ne kadar?
Olduka geni bir blgedir ve iinde ok sayda ve olduka ge-
ni olan ky ve ehirler vardr. diye yantlad haberci. Artk haberci-
nin bir tuzak amacyla yolland anlalmt. Aradaki bu blge ol-
62 Muhtemelen Ksenophonun kendisi.
87
ANABASS

duka verimli ve kalabalk olduundan, barbarlar Yunanlarn buraya


yerlemelerinden ve kpry ykarak bir taraflarnda Dicle bir taraf-
larnda da kanal kendilerine siper ederek oray kendilerine mesken
edeceklerinden korkmulard. Bu verimli blgede erzak sknts ya-
amadan bu ada blgesini igal edebilir ve buna ek olarak igal et-
tikleri bu blgeyi krala ktlk yapmak isteyenler iin bir ky ve s-
nak haline dntrebilirlerdi. te btn bunlardan korktuklar
iin kurnazlk edip adamlarn yollamlard.
Daha sonra Yunanlar dinlenmeye ekildiler, her eye ramen
kprde beklemesi iin bir grevli gndermeyi de ihmal etmedi-
ler. O gece herhangi bir blgeden, herhangi bir saldr yaanmad.
Hibir dman askeri kprye yaklamad. Ertesi sabah, otuz yedi
gemiden oluan kpry gemek iin ilerlediler. Baz Yunan asker-
lerinden aldklar bilgilere gre, onlar kpry geerken, Tissapher-
nes kendilerine bir saldr dzenleyecekti. Bu yzden de kpry
byk bir dikkatle ve en st seviyede nlemler alarak getiler. Glus,
yanna ald baz askerlerle onlarn nehri geip gemediklerini gr-
mek iin tepede onlar izliyordu fakat tm bunlara ramen, edindik-
leri bilgiler ve akllarndaki phelerin hepsi aslsz kt. Glus onla-
rn getiklerini grr grmez, geri dnd ve gitti.
Dicle nehrinden drt gn -yirmi fersah- yol alp yz adm ge-
niliinde olup zerinde bir kpr bulunan Phycus nehrine63 doru
ilerlediler. Burada Opis64 isimli geni ve youn nfuslu bir ehir
uzanmaktayd. Bu ehrin yaknlarnda Yunanlar, krala yardm et-
mek iin Susa ve Ecbatanadan65 toplad byk bir orduyu yne-
ten, Cyrus ve Artakserksesin gayrimeru kardeiyle karlatlar. Bu
adam ordusunu dururdu ve Yunanlarn geiini izledi. Clearchus,
ordusunu yan yana iki grup halinde ynetiyordu ve arada srada
nc kuvvetlerin yryn durduruyordu. ok sk ve uzun sre
63 Dicle Nehrine dklen bir akarsu.
64 Babil lkesinde kayp bir kent.
65 Elam ve Mediann bakentleri. Ecbatana randa bugnk Hamedan yaknlarnda antik bir kenttir. Susa,
eski ada uan olarak bilinen yine randaki antik kentlerden biridir.
88
KSENOPHON

tekrarlanan bu durum en sondaki adam bile etkiliyordu. Btn hat


boyunca srekli duraklamalar, Yunanlar kendisinde bile ordunun
ok kalabalk olduu hissini yaratmt. Bu grnt karsnda, on-
lar izleyen Pers de aknla urad.
Bu blgeden, Cyrus ve kraln annesi Parysatise ait olan kylere
doru, Media66 zerinden alt l gn -otuz fersah- boyunca y-
rdler. Tissaphernes, Cyrusu aalamak iin iindeki halk kle
olarak almamak artyla, Yunanlarn bu kyleri yamalamasna izin
verdi. Bu kylerde msr, byk ba hayvan ve dier mallardan bol
miktarda vard. Oradan, Dicleyi sol taraflarna alp drt l gn
-yirmi fersah- ilerlediler. Bu gnlerin ilkinde, nehrin teki kysnda,
geni bir ehir uzanyordu. Buras, yerlilerinin nehrin karsna de-
riden yaplm sallarla geip somun, peynir ve arap tadklar Cae-
nae isimli varlkl bir ehirdi.

66 Kuzeybat ran.
89
BE

Bundan sonra, drt yz adm geniliindeki Zapatas nehrine67


ulatlar ve burada gn kaldlar. Bu duraklama sresince, her-
hangi bir ihanet ya da tuzak durumu ortalarda olmamasna ramen,
pheler yaylmt. Clearchus, herhangi bir savaa girmeden nce,
bu gvensizlik duygularn tamamen sonlandrmaya karar verdi.
Bunun zerine, Persliye bir ulak gnderip onunla grmek istedi-
ini syledi. Kar taraf da buna seve seve raz oldu. Onlar buluur
bulumaz, Clearchus u ekilde konutu:
Tissaphernes, karlkl yeminler ettiimizi ve sa ellerimizle
tokalatmz asla unutmam. Bunlarn sonucu olarak, karlkl bir-
birimizi incitmekten saknacamza sz vermitik fakat sanki d-
manmz gibi bizi ok yakndan izlediini grebiliyorum. Bunun
karlnda doal olarak biz de sizi yakndan takip ediyoruz. nce-
lemelerimden sonra, senin bize ktlk yapmaya altn tespit
edemedim ve eminim ki bizim aklmzdan da seninle ilgili bu tr bir
dnce asla gemedi. Bu yzden bu konu zerinde seninle konu-
mann en doru karar olacan dndm. Bylece, mmknse,
her iki taraf iin de bu gvensizlik duygusunu ortadan kaldrabiliriz.
Buna karar verdim nk bundan nce, baz karalama ya da muhte-
67 imdilerde ismi Senn olan bir ehrin yanndan, Dicleye dklen byk Zab Nehri (Zap Suyu). Birok
ziyareti Caenaei bu ehirle zdeletirir.
90
KSENOPHON

melen sadece phe durumlarnda, birbirlerinden endie duyan ve


bu yzden de ilk atei etmeye hazr olup, aslnda kendisine kar k-
tlk yapma niyeti olmayan hatta byle bir dnceyi aklnn ucun-
dan bile geirmeyen kiilerde tamiri mmkn olmayan yaralar aan
insanlar tandm. Bu tr yanl anlamalara en iyi kiisel grmelerle
son verileceine duyduum inanla sana geldim ve bize duyduun
gvensizliin yersiz olduunu sana gstermek istedim. Bunun ilk ve
en nemli sebebi, tanrlarn ahitlii nnde birbirimize verdiimiz
szlerin karlkl dmanl engellemesidir. Bilincinin kendisine
bunlar gz ard ettiini syleyen adama asla imrenmem! Tanrlarla
giriilen bir savata bu adam hangi hzl ayakla kaabilir? Hangi bl-
gede kendisine snacak bir yer bulur? Hangi karanlkta svr ve
saklanr? Hangi gl kaleye snr ve tanrlarn gazabndan kurtu-
lur? Tabiattaki her ey her durumda tanrlara ait deil midir? On-
larn stnl ve gc evrendeki her ey zerinde etkili deil mi-
dir? Tanrlar ahit gsterip verdiimiz szlerden dolay, benim bu
konu hakkndaki grlerim bunlardan ibarettir. Kutsal yollarla ka-
rarlatrdmz arkadalmz onlarn gvenli ellerine emanet et-
tik. te yandan, insani konulara gelecek olursak, iinde bulundu-
umuz bu durumda, sen bizim iin byk bir ltufsun. Seninle her
patika bize dzlktr, her nehir geilebilir ve erzak konusunda da
snrlama nedir bilmeyiz fakat sen olmadan, yolumuza dair hibir
ey bilmediimizden, nmz tamamen karanlktr. Her nehir bir
engel olacak, her kalabalk bize dehet verecek. Bu dehetlerin en
kts de bitmez tereddtlerle dolu geni ve vahi ldr. Aklmz
karp seni ldrrsek, sonra bamza neler gelecek? Velinimeti-
mizi ldrmekle daha zorlu bir rakiple, kraln kendisiyle kar kar-
ya gelmi olmayacak myz? Sana ktlk yapmaya kalkarsam, ne
kadar byk umutlardan kendimi mahrum brakacam sana sy-
lememe izin ver.
Cyrusun arkadaln ok istemitim; setii kiilere yardm
edebilecek zamannn en iyi adam olduuna inanyordum ama bu-
gn bakyorum ve gryorum ki onun yerini alan kii sensin. Cy-
91
ANABASS

rusa ait olan g ve topraklar artk senindir. Bunlarn yannda, senin


kendi topraklarn ve ehirlerin de bir o kadar gvenli ve salamdr.
Cyrus iin bela olan kraln gc, senin desteindir. Bu yzden de
seninle arkada olmak istememek deliliktir. Daha da ileri gideceim
ve senin de bizim arkadalmz isteyeceine dair duyduum gve-
nin sebebini belirteceim. Misyallarn sana sorun kardn bili-
yorum ve u anki gcmle onlarn sana itaat etmesini salayacam-
dan eminim. Bu Pisidiallar iin de geerlidir ve bunlarn yannda bu
tr baka kabilelerin de olduu bilgisini aldm. Tm bunlarn hep-
siyle alakadar olabileceimi dnyorum; senin huzur ve refahn
srekli olarak karan geler olmaktan kacaklar. Daha sonra srada
Msrllar var.68 u anda onlara kar duyduun kzgnln ok b-
yk olduunu biliyorum ve onlar durdurmak iin sana yardm ede-
cek u an arkamda duran ordudan daha iyi bir ordu da gremiyo-
rum. Tekrardan, eer evrendeki komulardan birinin arkadalna
ihtiya duyarsan, senin kadar yce bir arkada da olmayacak fakat
seni kzdracak biri olursa, senin sadik hizmetkarlarn olarak bizlerle
o kii zerinde stnlk oluturabilirsin. stelik bizler, paral asker-
lerde olduu gibi sadece deme almak iin deil, hayatmz borlu
olduumuz sana kar duyduumuz iten minnettarlk duygusun-
dan dolay zevkle hizmet vereceiz. Bu konuyu daha da uzatarak
itiraf etmeliyim, bize kar duyduun gvensizlik duygusu o kadar
artc ki bizim sana kar planlarmz olduu ynnde seni inand-
rabilecek kadar zekice konuan adamn adn bulmay ok isterdim.
Clearchus konumasn bitirdi ve Tissaphernes u ekilde ya-
ntlad:
Clearchus, senin bu mantkl ifadelerini duymaktan memnun
oldum nk sahip olduun bu dncelere ramen bana bir kt-
lk yapmay dnseydin, kendine de ktlk yapm olurdun. te
yandan, krala ve bana gvenmemek iin ok fazla nedeniniz oldu-
unu dnyorsan, o zaman beni dinle, seni aydnlatacam. Sana
soruyorum, sizi yok etme isteimiz olsayd, bunu yapacak gcmz
68 Msrllar, Dariusun saltanatnn sonlarna doru Perslerden ayrlmlardr.
92
KSENOPHON

yok gibi mi grnyor? Karlnda herhangi bir zarar grme riski


olmadan, sizi alt edebilmemize yarayacak yeteri kadar svarimiz yok
mu ya da piyademiz ya da aklna gelen dier silah ve benzeri gere-
lerimiz? Ya da size saldrmaya elverili doa koullarna sahip deil
gibi mi grnyoruz? Koullar uygun olduunda bile almas ok
zor olan btn bu usuz bucaksz dzlkleri ve istediimiz her an
sizden nce ulap geilmez klabileceimiz oradaki gemeniz ge-
reken byk da sralarn grmyor musunuz? Peki ya kylarnda
denetleme yaparak ve onlar sayesinde istediimiz her an sizi sava-
mak istediimiz sayya drerek kurnazca sizi alt edebileceimiz
btn o nehirleri! unu bilin, bizi sizi kar tarafa geirmediimiz
srece, hibir zaman geemeyeceiniz baz nehirler var. Haydi, b-
tn bu noktalarda biz yenildik diyelim, unu unutmayn, derler ki:
Ate mahsulden daha gldr!
Onlarn hepsini yakp ykabilir, ordunuza ktl getirebiliriz ve
bylece, siz ne kadar cesaretli olursanz olun, asla bizimle rekabet
edemeyecek konuma dersiniz. yleyse, hibirinin aleyhimize
dnmeyecei elimizde bulunan btn bu sava mekanizmalarna
ramen, tm bu saydm yollar arasndan, neden sadece Tanrla-
rn nazarnda saygszlk rnei olan ve insanln irenlii olarak
kabul edilen yolu seelim ki? Bu yol sadece hibir dayana olma-
yan, kaderin tuzaklarn aamayp aresizce abalayan insanlarn se-
ecei bir yoldur. Bu insanlar arkadalarna sadk olacaklarna dair
tanrlar adna yalan yerine yemin ederek arzularn yerine getirme
abas iinde olan ve nefislerinin kleleri olan canilerdir. Biz bu ka-
dar mantksz deiliz Clearchus, ne de bu kadar aptalz.
Peki, sizi mahvetmek iin tm gler elimizdeyken, neden bunu
yapmadk? Bunun tek nedeninin benim Yunanlara kar drst ol-
duumu kantlama tutkum olduunu aklnzdan karmayn. Cy-
rus, para deyerek cezbettii bu paral asker kuvvetine bel balaya-
rak buralara kadar ktna gre, ben de ayn ekilde, sunulan ayn
hizmet alarak, sizlerle gl bir ekilde inebilirim. Siz Yunanlar,
kendinizin de bahsettii gibi, bana birok durumda faydal olabilir-
93
ANABASS

siniz fakat bundan daha byk olan bir ey var. Bana tac giyme
ayrcal sadece byk krala aittir fakat sizin varlnzla onun gn-
lnde ta giyme ayrcal da baka bir lmlye verilebilir.
Bu konuma boyunca, Clearchusa Tissaphernes doruyu ko-
nuuyormu gibi geldi ve o konumasn bitirir bitirmez Clearchus
sz ald:
yleyse dostluumuzu salamlatrmak yerine iftiralarla bizi
dman etmeye alanlar cezalarn en byne layk deil mi-
dirler?
Kesinlikle yle. diye yantlad Tissaphernes ve devam etti:
Ve eer siz generaller ve kaptanlar huzuruma gelmeyi kabul
ederseniz, ben de ak seik herkesin nnde, bana ve emrim altn-
daki orduya kar hain planlar kurduunuzu ileri srenlerin isimle-
rini tek tek vereceim.
Gzel. dedi Clearchus ve devam etti:
Hepsini getireceim ve ben de seninle ilgili bilgileri aldm
kayna sana gstereceim.
Bu konumadan sonra Tissaphernes, en kibar ifadesiyle, Cle-
archusu o gece kendisiyle kalmaya davet etti ve akam yemeinde
onu arlad. Ertesi gn Clearchus, ordugaha geri dnd ve her ne
olursa olsun Tissaphernesle aralarnda sevgi ba kurduklarna
dair inancn kimseden gizlemedi. Ardndan davet edilenlerin Tis-
saphernese gitmesi ve iftira dolu konumalar yaparak su ileyen
her Yunann, sadece kendileri ihaneti olduklar iin deil, ayrca
kendi vatandalarna, arkadalarna muhalif olduklar iin cezalan-
drlmas ynnde srar ederek aralarnda geen konumalar an-
latt. ftirac ve ihaneti olan Menondu. Bu yzden de her ne olursa
olsun ondan pheleniyordu nk Ariaeusla birlikteyken Tissap-
hernesle grmeler yaptn ve Tissaphernesin gznde onur
kazanmak adna, btn orduyu kendi tarafna nasl ekebileceini
94
KSENOPHON

planlayarak arabozuculuk yapp kendisine kar dmanca bir tavr


sergilediini biliyordu.
Clearchus btn orduyu kendi ynetimi altnda tutmak ve d-
zeltilmesi mmkn olmayan insanlar yollarndan uzaklatrmak is-
tiyordu. Kimi askerler Clearchusa kar kt; generallerin ve kap-
tanlarn hepsi gitmese daha iyi olurdu; Tissaphernese ok fazla
gvenmemelilerdi fakat Clearchus o kadar ok srar etti ki sonunda
be general ve yirmi kaptann gitmesi kararlatrld. Bu subaylara
yaklak iki yz asker elik etti.
Tissaphernesin blnn kaplarna vardklarnda generaller
ieri davet edildi. Bunlar, dier kaptanlar darda beklerken, ieri
giren Boeotial Proksenus, Teselyal Menon, Arkadial Agias, Laco-
nial Clearchus ve Achaeal Sokratesti. ok gemeden, tek ve ayn
sinyalle birlikte ieri girenler yakaland ve dardakiler katledildi.
Bundan hemen sonra baz atl barbarlar alana doru atlarn srd-
ler ve yakalanm ya da serbest, karlatklar her Yunan ldrd-
ler. Ordugahlarndan ilerideki karmaay gren Yunanlar, atllarn
garip davranlarna ardlar ve orada gerekleenlerin ne anlama
geldiini bir trl anlayamadlar, ta ki Arkadial Nicarchus dar
km barsaklarn elinde tutarak karnndaki bir yarayla koup ge-
lene kadar.
Orada olan her eyi onlara anlatt. Yunanlar saklayamadk-
lar dehet duygusuyla hemen silahlarna kotular ve dmann
her an ordugaha baskn yapmasn bekliyorlard. Ancak bekledik-
leri gibi dman askerlerinin tamam ordugaha gelmedi. Sadece bir
zamanlar Cyrusun en sadk arkadalar olan Ariaeus, Artaozus ve
Mithridates geldi fakat Yunanlarn tercman onlarla birlikte Tis-
saphernesin kardeini de grdn ve tandn syledi. Ayrca
arkalarnda, zrhlara brnm yz kadar dier Pers askeri de
vard. Onlara ok ksa bir mesafe kala, kendilerine yaklaacak ve
kraldan gelen mesaj dinleyecek bir general ya da kaptan grmek
istediler. Bunun zerine, iki Yunan generali geni gvenlik nlem-
95
ANABASS

leri alp ne kt. Bu kiiler, Orchomenial69 Cleanor ve Stympha-


lial Sophaenetustu ve bunlara Proksenusla ilgili haber almak iin
Atinal Ksenophon da elik etmiti. Cheirisophus o anda bir grup
askerle birlikte uzaktaki bir kyde erzak topluyordu. Onlar asker-
leri duyacak kadar bir mesafede durur durmaz Ariaeus yle dedi:
Yunanlar, yalan yere yemin ettiini ve atekesi bozduunu gs-
teren Clearchus cezasn ekti ve ld ancak Proksenus ve Menon
onun ihaneti hakknda bizi bilgilendirmeleri karlnda yksek
sayg ve itibar gryorlar. Size gelince, kral silahlarnz istiyor. O si-
lahlar Cyrusa aittir ve Cyrus da onun klesi olduuna gre, silahla-
rn kendisine ait olduunu sylyor.
Yunanlar konumaclar Orchomenuslu Cleanorun azndan
Ariaeusa hitap ederek u yant verdiler:
Seni hain Ariaeus ve Cyrusun arkadalar olan siz dierleri,
nce bizimle dmanlarnzn ve dostlarnzn ayn olduuna ye-
min etmekten ve sonra da sznzden dnp en inansz ve eytani
adam Tissaphernesle bir olarak bize ihanet etmekten Tanr ve kul-
lar nnde hi mi utanmyorsunuz? Siz onunla Tanr nnde kut-
sal szler verip yeminler ettiiniz adamlar ldrdnz ve ihanet-
iler olarak biz geri kalanlara yneldiniz. stelik bunlar yaptktan
sonra dmanmzla birleip bize kar oldunuz.
Ariaeus cevap verdi:
Clearchusun uzun sreden beri Tissaphernese, Orontasa ve
onlarn tarafnda olan biz hepimize kar planlar kurduu phesiz
ortadayd.
Bu iddiay duyan Ksenophon yle dedi:
Peki, yleyse, kabul edelim ki Clearchus verdiimiz szlere uy-
mayp atekesi bozdu, ihanetiler cezay hak ettii iin de layn
buldu; generallerimiz ve sizin de kabul ettiiniz gibi, sizin iyi arka-
dalarnz ve iyiliinizi dnen Proksenus ve Menon neredeler?
69 Arkadiada bir ehir.
96
KSENOPHON

Onlar bize geri yollayn. Onlar her iki tarafa da dost olduklar iin
size ve bize phesiz en iyi tavsiyelerde bulunacak kiilerdir.
Bunun zerine Asyallar bir sre aralarnda konutular ve tek bir
sz bile sylemeye tenezzl etmeden gittiler.

97
ALTI

Bu ekilde yakalanan generaller krala gtrld ve boyunlar vu-


ruldu. Bunlarn ilki olan Clearchus tam bir askerdi ve sava yd.
Onu yakndan tanyan herkesin ilk syleyecei ey buydu. Laceda-
emonlular ile Atinallar arasndaki sava devam ettii srece evde
oturabilirdi fakat yle yapmad. Bar salandktan sonra, Trakyal-
larn Yunanlara zarar verdiine dair kendi ehrini ikna etti ve Epho-
ros70 tarafndan Gelibolu yarmadas ve Perinthusun71 kuzeyindeki
Trakyallar zerine sava amak iin yetkilendirilip bu amala yola
kt. Fakat o baladktan hemen sonra baz nedenlerle, Ephorosos-
lar fikirlerini deitirdiler ve onu sthmostana72 geri getirmeye a-
ltlar. Bunun zerine daha fazla itaat etmeyi reddetti ve yelkenli-
lerle anakkale boazna doru yola devam etti.
Sonu olarak Sparta subaylar tarafndan kurallara itaatsizlikten
dolay lm cezasna arptrld ve bylece kendisini srgnde bu-
lan Clearchus, Cyrusa geldi. Bu prens iin alarak onu memnun
eden Clearchus, bu adamdan on bin darik ald. Bu paray aldktan
sonra, miskinlik ve tembellik dolu bir hayata batmad, aksine bu pa-
rayla bir ordu toplad, Trakyallarla savat, onlar yendi ve o tarihten
70 Ephoros, Spartann bandaki be yneticiden her birine verilen isimdir.
71 Marmara Erelisi.
72 Peloponnesusun anakaraya baland Korintteki blge.
98
KSENOPHON

itibaren Cyrus, onun ordusuna ihtiya duyana kadar aralksz olarak


savaarak blgeyi yamalad ve talan etti. Cyrus arnca da ordu-
suyla baka bir sava meydan bulma umuduyla hemen yanna gitti.
Hayat savamak zerine kurulu bu adamn zellikleriydi bun-
lar. Hibir yara almadan, hibir utan duygusu yaamayaca bar
duygusunu erefiyle yaama ans nne serilse dahi, o sava seer;
hibir zorluk grmeden evinde yaayabilirken, o zahmet ekmekte
srar eder. Keke yaam dverek son bulsayd; risk almadan mal
varln koruma ans elinde dururken, o servetini savalara harca-
may tercih ederdi. Ksacas, sava onun metresiydi; tpk baka bir
adamn servetini bir sevgiliye ya da kimi zevklerini karlamak iin
harcamas gibi o da parasn asker ilerde harcamay semiti.
Eer bir askerin hayatnda srdrd ii kendisi iin bir tutku
olmusa, burada da grnd gibi, o kii asker olarak domu de-
mektir. Tehlike onun iin bir zevkti; gece gndz demeden dman
zerine yryerek sava kiiliinin, gzpekliinin hakkn en iyi
ekilde veriyordu ve ona hizmet eden her adamn aka ifade ede-
cei gibi, tehlike annda soukkanlln asla yitirmiyordu. yi bir
asker! Bu ifade, ayn zamanda yi bir kumandan myd? sorusunu
akla getiriyor. Kabul edilmelidir ki fkesini kontrol edebildii s-
rece evet, iyi bir komutand; bundan fazlas yoktu. Ordusunun na-
sl erzak elde edebileceini tek bana tasarlayabilme ve bunun so-
nunda gerekten de erza temin edebilme yeteneine sahipti.
Ayrca yanndaki askerler zerinde Clearchusa itaat edilmelidir
etkisini yaratma konusunda da olduka baarlyd ve bu baars da
sert mizacndan ileri geliyordu. atk kal bir ifade ve kulak trmala-
yan bir sesle ar cezalar verirdi ve fkeli olduu anlarda yaptklarn-
dan daha sonradan pimanlk duyard. Yine de krba cezas vermesi
ya da ar cezalar uygulamas, kast d yaplan eyler deildi. Ter-
biye edilmemi bir orduyla hibir i yaplamayacana dair bir teo-
risi vard. Nbet tutmas, ellerini arkadalarnn mallarndan uzak
tutmas ve dman zerine bir dakika bile tereddt etmeden yr-
99
ANABASS

mek iin hazr olmas gereken asker, dmandan ok komutann-


dan korkmaldr diye bir sz vard ve bu da teorisini doruluyordu.
Bundan dolay, her darboazda, bu adam, askerlerin kendisine itaat
etmeye istekli olduklar bir adamd ve onun yerine koyacaklar hi
kimseleri yoktu. Bu gibi zamanlarda, askerlere gre alnndaki kara
bulutlar parldayarak aydnlanrd; yz ldar ve eski katlnn
yerini dmanla yzlemek iin cokuyla rl kuvvet alrd ve bu
ifade de zalimliin deil kurtuluun gstergesiydi. Yine de tehlike
getiinde ve askerlerin gidip baka bir subaya hizmet etme anslar
olduunda, birou onu terk ederdi.
Yumuak davranma ltfundan yoksun olan Clearchus, sert ve
yabaniydi. Bu yzden de askerlerin kendisine kar hareketleri, okul
ocuklarnn eiticilerine kar sergiledikleri hareketler gibiydi. Di-
er bir deyile, sadece arkadalk ve iyi niyet duygularyla hareket
eden yandalara sahip olmak ona ksmet olmasa dahi, devletin g-
revlendirmesiyle ya da istek zerine ya da zorunlu ihtiyalardan do-
lay kendini onun hizmetinde bulanlar, ona sorgusuz sualsiz itaat
ederlerdi. Onlar zafere ulatrd zamanlarda askerlerini etkili kl-
maya yarayan etkenler olduka yeterliydi. Dmanla karlarken,
onlar hibir zaman terk etmeyen gven duygusu vard ve askerle-
rini dzenli bir ekilde idare etmek iin elinde, zerlerinde yarat-
t ceza korkusu vard. Bu yolla ve bu etkiyle nasl yneteceini bi-
liyordu. Bu yzden de her ne olursa olsun, deniliyor ki kendisi emir
altnda grev yapmaktan hi holanmazd. ld zaman yaklak
elli yalarndayd.
Boeotial Proksenus, farkl bir mizaca sahipti. Byk baar-
lara imza atan bir adam olmak onun ocukluk hayaliydi. Bu tut-
kulu istein peinden giderken kendi kazand creti Leontinili
Gorgiasa73 veriyordu. Bu retmenden ders aldktan sonra, artk
ynetme kapasitesine sahip olduunu dnd ve zamannn lider-
leriyle iyi ilikiler kurduu sralarda, kendisine verilen hizmete kar-
lk hizmet sunmada kimse onu geemiyordu. Bu ruh haliyle ken-
73 Leontininin retorik eitimi veren nl hatibi. (M 485-380) rencilerinden ald cret 1 mina idi.
100
KSENOPHON

disini Cyrusun projesine att ve bu giriiminin karlnda da dl


olarak kalc bir isim, byk bir g ve koca bir servet kazanmay
bekliyordu fakat tm bunlara ulamak iin byk umutlar besle-
mesine ramen, bunlar haksz ve hileli yollarla elde etmeyi reddet-
tii de ok akt. Eer baarabilirse, adil ve erefine yakr bir e-
kilde onlar elde edecekti. Aksi takdirde onlardan vazgeecekti. Bir
kumandan olarak, soylu, dzenli ve disiplinli ordular ynlendirme
sanatna sahipti fakat emri altndaki askerlerin kendisine sayg gs-
termelerini salamada ya da onlar zerinde korku yaratmada yete-
rince baarl deildi.
Aslnda Proksenus, emri altndakilerin ona gsterdikleri sayg-
dan daha duyarl ve byk bir saygy onlara gsteriyordu ve askerle-
rinin ona kar sadakatlerini yitirmelerinden ok kendisinden nefret
etmelerinden endie duyduu su gtrmez bir gerekti. Onun d-
ncesine gre, gerek ve ayrt edilir generallik iin gerekli tek ey,
erdemliyi vmek ve kt iler yapandan vgy esirgemektir. Do-
laysyla, iletiim halinde olduu insanlar, aslnda iyi ve soylu olup
kendisine sadk olan dostlardan oluuyordu. te yandan, onun ko-
lay kandrlabilir bir insan olduunu dnenler ise arkasndan en-
trikalar eviriyordu. ld zaman daha otuz yandayd.
Tesalyal Menona gelince, onun eyleminin asl nedeni gayet
netti. Peinden kotuu ey, doymak bilmez bir zenginlik isteiydi.
Takip ettii tek kural, daha byk ganimetlere ulamak iin buralar
hedefe ulatracak atlama talar olarak kullanmakt. Onur ve yk-
sek itibara can atmasnn tek nedeni, kazandklarnn miktarn art-
trma ihtimaliydi ve eer gl olanla iyi ilikiler iinde olmak iin
urarsa, bu, ceza almadan doru olmayan ilerini yrtmeye al-
t anlamna geliyordu. Ona gre, arzularna ulamak iin en ksa
yol, yalan yere yemin etmekten, yalan sylemekten ve hile yapmak-
tan geiyordu. nk onun kitabnda yalnlk ve doruluk aptal-
lkla ayn anlama geliyordu. Kimseye kar doal bir sevgi ve efkat
beslemiyordu. Eer bir adama arkadam diyorsa, onu tuzaa d-
rmekte kararl olduuna kesin gzyle baklmaldr. Dmana
101
ANABASS

glmenin ve onunla alay etmenin yersiz olduunu dnyordu fa-


kat ortaklar ve arkadalaryla srekli alay edermi gibi konuurdu.
Dmanlarnn mallarn ele geirmek iin uramazd nk ona
gre, tetikte olan insanlardan almak kolay bir i deildi fakat g-
ven iinde, bir arkadann korumasz mallarn ele geirmenin daha
kolay bir i olduunu kefetmenin kendisi iin byk bir ans oldu-
unu dnyordu.
Yalan yere yemin eden, yanl bir i yapan ya da hileler kuran
kiilerden, tepeden trnaa silahl adamlarm gibi korkard fakat
onurlu ve doruluu sevenleri, insanlktan yoksun clz hayvanlar
olarak gryor ve onlardan yararlanmaya alyordu. Bakalar ken-
dilerini dindarlklarndan, doruluklarndan ve drstlklerinden
dolay verken, Menon, sahtekarlk kapasitesinden, yalanlar rete-
bildiinden, arkadalaryla alay ettiinden ve onlar kmsediin-
den dolay kendisini vyordu. Dolandrc olmayan adama sadece
yarm akll bir adam gzyle bakard.
Eer baka bir adamn gznde arkada olarak ilk sray almak
isterse, ie onun en yaknndakilere iftira atarak balyordu. Asker-
lerinin kt ilerine kendisini ortak ederek onlarn itaat etmelerini
srdrmeyi baaryordu. Ayrca byk gnahlar ilemeye yatknl-
ndan ve kendisini vd kurnazlktan dolay da askerlerin ken-
disine itaat etmelerini salayabiliyordu. Herhangi biri ondan uzak-
larsa, bunu kibarlk olarak grr ve vlmeye deer bir davran
olarak karlard nk daha nceki iletiimleri boyunca kendisine
zarar vermeyip varln tehdit etmediine sevinirdi.
Onun karakterine yklenen baz belirsizlikler gznne alnd-
nda, elbette bunlar uydurma olabilir fakat ben kendimi herkesin
bildii u gereklerle snrl tutuyorum. Aristippustan paral asker-
lerin ynetimini aldnda, Menon daha genlik andayd. Yak-
kl gen adamlara byk ilgi duyan barbar Ariaeus ile ar dere-
cede samimi olmaya baladnda, henz bu a atlatmamt ve
byklar kp gen bir adam olmadan nce, ilgi duyduu Tharypas
102
KSENOPHON

isimli bykl bir adamla da benzer bir iliki kurmutu. Dier general
arkadalar, Cyrusla krala kar yrdkleri iin lmle kar kar-
ya geldiklerinde, onlarla ayn ii yapmasna ramen, sadece Me-
non bu generallerin akbetinin dnda tutuldu. Bununla birlikte,
onlarn lmnden sonra kraln intikam duygusu ona yneldi ve
Clearchus ve dierleri gibi lmlerin en hzls olarak grlen yn-
temle -ba vurularak- ldrlmek yerine sylendiine gre, bir yl
boyunca ac ve sefillik iinde, ikence grd ve adi bir sulu gibi l-
drld.
Arkadial Agias ve Achaeal Sokrates de ldrlen kurbanlar
arasndalard. Deniliyor ki her ikisinin de itibar, savata hi kimse-
nin onlarla korkak diye alay etmediklerinden gelir. Kimse onlarn
dostluk anlaylarnda hibir zaman bir kusur bulmamt. kisi de
yaklak otuz be yalarndalard.

103
104
NC KTAP

Hikayenin bu blmnde, savaa doru ilerlerken ordunun bandan


geen olaylarn ve savatan sonra, Cyrusla bu dalk ve yksek yerlere ge-
len Yunanlar ve kral arasnda yaplan atekes boyunca meydana gelen ge-
limelerin ve nc olarak da kral ve Tissaphernes antlamay bozduktan
sonra, pelerine bir Pers ordusu taklrken, Yunanlarn maruz kald a-
tmalarn ayrntl bir anlatm verilmitir. Sonunda, Diclenin derinliin-
den ve geniliinden dolay kesinlikle geilemeyecei bir noktaya ulanca,
ky boyunca da herhangi bir geit yokken ve Krt dalar nehrin zerinde
bsbtn ykselirken generaller, aada bahsedilen dalar zerinden bir
geidi zorlamaya karar verdiler. Tutsaklardan aldklar bilgiye gre Krt
dalarn getikten sonra -eer isterlerse- Dicleyi Ermenistanda kaynan-
dan aabilecekler ya da eer tercih ederlerse nehrin etrafndan dolaabile-
ceklerdi. Ayrca rapor edildiine gre, Fratn kaynaklar da Dicleninki-
lerden ok uzak deildi ve gerekten de durum byleydi. Krtlerin lkesine
doru ilerleme plan, dman geitleri igal etmeden nce lkeye girilerini
salamak iin biraz gizlilik, biraz da hz gryle ynetildi.

105
106
BR

Generaller yakalanp onlara elik eden kaptanlar ve askerler l-


drldkten sonra, Yunanlar byk bir aknla dtler. Ac dolu
yansmalarn kurbanlar gibiydiler. Burada kraln kaplarnn nn-
deydiler ve her taraftan dman ehirler ve kabile halklaryla evre-
lenmilerdi. imdi onlara kim gda temin edecekti? Yunanistandan
ayrlm, neredeyse bin mil uzaktaki bu adamlara yolu gsterecek
tek bir rehber dahi yoktu. Onlarn eve doru olan rotalar zerinde
geilmez nehirler uzanyordu ve etraflarn sarmlard. Birlikte Cy-
rusla beraber saldr iin yrdkleri Asyallar tarafndan bile iha-
nete uratlm ve tamamyla soyutlanmlard. lerlemelerinde on-
lara yardmc olacak tek bir svari birlii bile yoktu ve bulunduklar
blge, eer sava kazanrlarsa dmanlarnn tamamnn kaabile-
cei fakat eer kendileri yenilirlerse, aralarndan tek bir adamn bile
kurtulamayaca koca bir dzlkt.
Bu tr dncelerle dolu olan ve byk bir hayal krkl ya-
ayan kalpleriyle Yunanlarn ok az bir ksm o akam yemek yiye-
bildi. Atei bile ok az kii tututurmaya alt ve ou btn o gece
boyunca ordugaha gelmeyip bulduklar yere kp kaldlar. Vatan-
larna ve bir daha hi gremeyeceklerini dndkleri ailelerine,
elerine ya da ocuklarna duyduklar zlemden ve bundan dolay
107
ANABASS

ektikleri byk acdan dolay kimsenin gzne uyku girmedi. Her


bir asker bu zor durum iinde uyumaya alyordu.
Bu orduda, bir general olarak, bir subay olarak ya da zel bir as-
ker olarak deil, sadece eski bir dostunun, Proksenusun daveti ze-
rine Cyrusa elik eden bir adam, Atinal Ksenophon vard. Bu eski
dost, onu vatanndan getirmek iin bir haber yollam ve eer ge-
lirse, onu lkesine bile deitiremeyecei ve kendisi iin ok ey
ifade eden Cyrus ile tantracana ve onunla dost edeceine sz
vermiti.
Mektubu okuduktan sonra Ksenophon, daveti kabul edip et-
meme konusunda Atinal Sokratese dant. Atina devletinin, La-
cedaemonlularn Atinaya kar atklar savata onlarla istekli bir
ekilde yapt ibirliinin unutulmad Cyrusla oluturulacak ar-
kadala bir ekilde yan bakabileceinden phelenen Sokrates,
Ksenophona Delphiye74 gitmesini ve orada Tanrya bu tr bir yol-
culuun uygun olup olmadn danmasn nerdi.
Ksenophon gitti ve Apollona sz konusu yolculuun stesin-
den gelmek ve gven iinde iyi bir parayla dnmek iin hangi tan-
rya dua etmesi ve kurban kesmesi gerektiini sordu. Bunun zerine
Apollon, hangi tanrlara kurban kesmesi gerektiini syledi ve Kse-
nophon eve geri dndnde kehaneti Sokratese anlatt. Sokrates,
bunlar duyduunda, ilk olarak, gitmesinin mi yoksa kalmasnn m
daha uygun olacan Tanrya sormayp, aslnda o noktaya doru
yola kmay oktan kafasna koymakla beraber, Tanrya direk ola-
rak yolculuu en iyi nasl srdreceini sorduundan dolay Kse-
nophonu azarlad ve yle devam etti:
Bununla beraber, soruyu bu ekilde sorduun iin Tanrnn
sylediini yerine getirmelisin. dedi.
74 Yunanistanda eski Apollon Tapnann ve kehanetinin bulunduu yer. Parnas Dann eteklerinde bu-
lunan bu yer, eski Yunan dininde dnyann merkezi idi. Efsaneye gre, aslnda kehanet, Gaeaya atfedil-
miti fakat Apollon, bu kehaneti, Gaeann ocuu Python ylann ldrerek elde etti. M 582den beri
Delphi, Pythia Oyunlarnn dzenlendii yerdir. Kehanete sadece zel konular iin deil, yeni kolonilerin
bulunmas gibi devlet ileri iin de bavurulur.
108
KSENOPHON

Bylece, zerine daha fazla konumadan, Ksenophon, Tanrnn


ismini verdii tanrlara kurban kesti ve yolculuuna doru yelken
at. Proksenus ve Cyrusa, krala doru yola kmaya hazr olduk-
lar anda, Sardeste yetiti ve hemen Cyrusla tantrld. Proksenus,
byk bir istekle, onun kalmas iin urayordu. Sefer biter bitmez
onu eve yollayacana sz veren Cyrus da ayn istei gsteriyordu.
Bahsedilen seferin Pisidiallar zerine olduu syleniyordu. te
Ksenophon, bu ekilde geldi ve sefere katld. Clearchusu saymaz-
sak, dier Yunanlar gibi saldrnn aslnda krala ynelik olduundan
habersiz olan Proksenus tarafndan olmasa da aslnda kandrlmt.
Daha sonra gerek renildiinde, ordunun ounluu, manta hi
de uymayan bu yolculuktan endie duyuyordu fakat buna ramen
birbirlerinden ve Cyrustan utandklar iin onun peinden gitmeye
devam ettiler ve Ksenophon da onlardan biriydi.
imdi ise bu aknlk halindeki Ksenophon da dierleri gibi feci
bir znt iindeydi ve uyuyamyordu. Fakat ok gemeden, uyku-
nun kollarna dt ve bir rya grd. Ryasnda iddetli bir frtna
ve imek grd. Ayrca babasnn evine bir yldrm dmt ve
bunun zerine ev tamamen alevler iinde kalmt. Korkuyla frlad
ve durumu dnnce, ryann bir bakma iyiye iaret olduuna
karar verdi nk eziyet ve tehlikenin ortasndayken, Zeustan ge-
len yce grmt. te taraftan, o k, ak bir ekilde Kral
Zeustan geldii iin ryadan korktu ve her tarafta yanan atein e-
itli korkular tarafndan evrelendiine ve bu yzden de kraln l-
kesinden kaamadklarna iaret ettiini dnd. Bununla beraber
tam olarak anlam, ryadan sonra olacaklardan karlacakt.
Olacaklar u ekildeydi. Kendine gelir gelmez, aklna tek bir
soru takld:
Burada neden yatyorum? Gece ilerliyor ve dmann zeri-
mize saldrmas iin gnn mas yeterlidir. Eer hepimiz kraln
eline dersek, en korkun grntlerle karlaacak ve en korku ve-
rici aclar ekip, ardndan feci ekilde can vereceiz. Bu kaderi ba-
109
ANABASS

mzdan savmak iin de hi kimse kln dahi kprdatmaz. Kimse


hazrlanmyor, hi kimse bir eyi umursamyor. Burada sanki din-
lenmenin ve rahatlamann zamanym gibi yatyoruz. Ben de ayn
eyi yapyorum! Neyi bekliyorum? i stlenmesi iin bir general
mi? Peki hangi ehirden? Gittike yalanmay ve olgun bir yaa ula-
may m bekliyorum? Eer bugn kendimi dmann eline teslim
edersem, hibir zaman yalanmayacam.
Bunun zerine, Ksenophon ayaa kalkt ve ilk olarak Prokse-
nusun grevlendirdii subaylar ard. Onlar bir araya geldiinde,
yle dedi:
Cesur ve yiit askerler! Ben uyuyamadm, uyuyamam. Siz de
uyuyamazsnz. Nasl bir darboazda olduumuzu grnce, g-
zme zerre kadar uyku giremez. Dmanmz, emin olabiliriz ki her
eyin fazlasyla hazr olduunu hissedene kadar bize sava amaya-
cak. Bunun yannda henz aramzdan hi kimse bununla ilgili d-
np onlarla en cesur ekilde nasl savarz diye bir deerlendirme
yapmad.
Eer teslim olursak ve kraln kudretine boyun eersek, kade-
rimizin ne olacan sormamz gerekmez mi? Bu adam ayn anne
ve babadan olan z kardeini ldrdnde, bununla yetinmeyip
kafasn ve kollarn vcudundan ayrd ve onlar armha iviledi.
yleyse onunla hibir kan ba olmayan ve ona kar yryp kral
yerine onu kle yapmaya niyetlenen ve eer yapabilseydik onu kat-
letmeye yeltenen biz Yunanlarn akbeti onun ellerinde nasl so-
nulanr? Bizi ar bir rezillie ve ikenceye arptrarak, insanolu-
nun geriye kalanna, bundan sonra ona kar yrmeye yeltenenlere
korku vermek iin elinden geleni yapmayacak m? Tek yapmamz
gereken, diimizi trnamza takp onun penesine dmekten ka-
nmaktr, bundan tesi yoktur.
Kendi adma, atekes devam ettii btn bu sre zarfnda, a-
resiz bir izleyici olarak, halimize acmaktan ve kral ve yanndakileri
kutlamaktan hi vazgemedim. Topraklarnn geniliini ve bereke-
110
KSENOPHON

tini, sahip olduklar mallarn bolluunu, onlara baml olan insan-


larn okluunu, srlarn, altnlarn ve kyafetlerini gzlemledim.
Daha sonra dnp bizim askerlerimizin artlarn dndm ve bu
gzel eylerde, onlar satn almamzn dnda, hibir paymz ve his-
semiz olmadn grdm. Bildiim kadaryla artk satn almaya im-
kan olan ok az kii kald. stelik satn alma dnda erzak temin
etmeyeceimize dair ettiimiz yemin bizi engelliyor. Tm bunlar
dnnce, savatan ok atekesten korkar oldum.
Dier taraftan, imdi onlar aniden atekesi sonlandrdlar. Ay-
rca hem onlarn kstahlklarnn hem de bizim phelerimizin
sonu geldi. Onlarn tm bu gzel eyleri dl olarak savaanlarn
nne serilecek ve tanrlar bizzat bu ekimenin hakemleri olacak.
Onlarn isimlerini yalan yere kullanan dmanlarmz gren tanr-
lar da kesinlikle bizim tarafmzda olacaklar nk onlarn bizi tu-
zaa drecei birok durumla karlamamza ramen, ettiimiz
yeminlerin ve ahidimiz olan tanrlarn hatrna, bu duruma uygun
olarak onlardan ve hilelerden uzak durduk. Bu yzden bana yle ge-
liyor ki bu mcadeleye dmanlarmzdan daha byk bir yrek-
lilikle girmeye hakkmz var. Dahas biz soua, scaa ve ar ie
kar onlardan daha dayankl olan bir orduya sahibiz. Ayrca tanr-
larn nnde, onlardan daha iyi ve daha cesur ruhlara sahibiz. Bence
bu artlarda onlar bizden daha fazla lml ve daha korunmasz du-
rumdalar. yle ki tanrlar, bize bir kez daha zaferi ltfedeceklerdir.
Bununla beraber, benzer yansmalarn dmanlar zerinde de
etkili olduundan phem olmad iin her neye alamet olursa ol-
sun, tanrlar adna, onlarn gelip bize bu yce grevi yerine getir-
memiz iin meydan okumalarn beklemeyelim. Aksine, geriye ka-
lanlar cesaretlendirip onlar doru yola ekecek rehberler olalm.
Subaylarn en cesuru ve generaller arasndan ynetmeye en layk ki-
iler olduunuzu kantlayn. Kendi adma ben, bu uurda nclk
edip ileriye doru adm atmaya karar verirseniz, arkanzdan gelirim.
te yandan size rehberlik etmem iin bana teklif ederseniz de ya-
m, kendim ile grevlerim arasnda kalmam iin bir bahane olma-
111
ANABASS

yacaktr. En azndan bundan eminim, talihsizlikleri bamdan sava-


bilecek yataym.
Konumacnn szleri bu ekildeydi ve bir kii hari btn su-
baylar, tm bunlar dinledikten sonra onun kendilerine nclk et-
mesini istediler. Bu kii, Boeotia aksanyla konuan Apollonidesti.
Bu adam, krala bavurup ondan af dilemek ve onu ikna etmeye a-
lmak yerine, savaarak gven iinde olacaklarn savunmann sa-
malk olduunu dnyordu. Yaayacaklar zorluklar dile getir-
meye balamken, Ksenophon araya girdi ve yle dedi:
Ey seni mthi adam! Bakmaya yarayan gzlerin olmasna ra-
men, grmyorsun; duymaya yarayan kulaklarn olmasna ramen,
duyduklarn hatrlamyorsun. Cyrusun lmnden sonra, kral, o
olaydan dolay kendisiyle vnerek diktatr bir tavrla adamlarn
yollayp silahlarmz teslim etmemizi istediinde, sen de bizimle
buradaydn. Biz silahlar brakmak yerine, onlar kuanp kraln he-
men yannda ordugahmz kurduk ve tavrnn hemen deitiini
grdk. Onun ne yaptn sylemek ok zor, akln kaybetmi du-
rumdayd, akna dnmt. Bunun zerine bize eliler gnderip
atekes iin yalvard ve atekesi salayana kadar bize erzak temin
etti. Bir de tam tersini dnrsek, tam da senin dndn gibi
davranarak generallerimiz ve kaptanlarmz atekese gvenip silah-
sz bir vaziyette onlarla grmeye gittiler, balarna ne geldi? Yenil-
mi, kallee kandrlm, aalanm, zavall ruhlar haline dn-
tler. Bu ruhlar lemezler bile ki yle sanyorum lm arzuladklar
tek eydi. imdi bunlarn hepsine ahit olan sen, kendini savunmak-
tan bahsetmenin anlamsz olduunu nasl sylersin? Bizden tekrar
gidip ikna iin uramamz nasl istersin? Bana gre baylar, bu ada-
mn bizimle ayn rtbede olmasna izin vermemeliyiz. Onu kaptan-
lndan mahrum etmeliyiz ve srtna yk ykleyip ona bu ekilde
muamele etmeliyiz. Bu adam bir Yunan olarak, bu tavryla kendi
memleketinin ve btn Yunanistann yz karasdr.
Bu noktada Stymphalial Agasias araya girdi ve yle dedi:
112
KSENOPHON

Hayr, bu adamn ne Boeotia ile ne de Yunanistan ile bir alakas


vardr. Onun her iki kulann da tpk bir Lidyalnnki gibi delindi-
ini fark ettim.75
Gerekten de yleydi. Bunun zerine onu kovdular. Geriye ka-
lanlar birlikleri ziyaret etti ve nerede bir general, temen ve kap-
tan kalmsa yanlarna ardlar. Hepsi toplannca, cephaneliin
nnde oturdular. Toplanan generallerin ve subaylarn says yak-
lak yz civarndayd. Bu olay meydana geldiinde, neredeyse gece
yarsyd. Proksenusun en yal kaptan Elisli Hieronymous, u e-
kilde konumaya balad:
Generaller ve kaptanlar, u anki kriz durumunda toplanma-
mz ve uygulanabilir baz yntemler zerinde sizlere de danabil-
mek iin bir araya gelmeyi doru bulduk. Ksenophon, syledikle-
rini tekrar edebilir misin?
Bunun zerine Ksenophon, u ekilde konutu:
Hepimiz ok iyi biliyoruz ki kral ve Tissaphernes yakalaya-
bildikleri kadar ok adammz yakaladlar ve yapabilirlerse, geriye
kalanlar da yani bizleri de yok etmeyi planladklar ak ve nettir.
Amacmz gayet net: Barbarlarn gc altna girmekten kanmak
iin yapabileceimiz her eyi yapmalyz. Hatta eer yapabilirsek,
onlar kendi gcmz altna alacaz. Burada toplanan herkes; eli-
nizde byk bir frsat var ve ona gvenin. Dardaki askerler gz-
lerini size dikmi durumdalar. Sizin yreksiz olduunuzu dnr-
lerse korkarlar fakat dmana saldrmak iin kendi hazrlklarnz
yaptnz onlara gsterirseniz ve dierlerine rnek olursanz, emin
olun, sizin arkanzdan gelecekler ve sizi taklit edecekler. Belki bir e-
kilde onlardan stn olmanz doru ve adil bir durumdur nk siz
generalsiniz, siz tugaylarn ve alaylarn subaylarsnz. Bar zama-
nnda, zenginlik ve mevki olarak iyi yerlerdeydiniz. imdi de bu sa-
va ortamnda, bu srye komutanlk etmeniz beklenir ve her ne
75 Lidyallar, zevk dkn ve kadns bir millet olarak nlenmitir. Yunanlar, kpeyi kadns bir tak olarak
deerlendirmi ve Apollonidesi bu ekilde yarglamlardr.
113
ANABASS

zaman ihtiya olursa, onlar iin dnmeniz, onlar iin uramanz


gerekir. u anda aramzda olmayan generallerin ve subaylarn yerine
yenilerini atamakla ilgilenirseniz, orduya byk bir ltuf balam
olursunuz.
Ksa ve z olarak sylemek gerekirse, liderler olmadan gzel
ve saygn hibir i hibir yerde yaplmamtr. zellikle askere bu
gereklidir nk erdem ve stnl korumak adna disiplin sa-
lanrsa, douraca sonular her zaman olumlu ynde olacaktr.
Gerekli tm kumandanlar atadktan sonra, eminim, geriye kalan
askerleri arp cesaret verici szler sylemeniz ok yerinde bir
davran olur. Siz de onlarn ordugaha ylgn bir havayla geldikle-
rini ve nbet grevlerine cesaretsizce gittiklerini fark etmisinizdir.
Bu yzden de daha iyiye gitmeleri iin bir deiiklik olmad s-
rece, onlarn hangi hizmete uygun olacaklarn bilemiyorum. On-
lara gece ya da gndz ihtiya duyulduunda, buna cevap verip ve-
remeyeceklerini kestiremiyorum. Yapacamz ey onlarn bana
gelebilecek, ac ekecekleri durumlar yerine, ne yapmak istedikleri
hakknda dnmelerini salamaktr. Bunu yaparsanz, onlarn he-
men harika bir ekilde canlanacaklarn greceksiniz. Savata za-
fere ulatran eyin sayca stnlk ve g olmadn biliyorsunuz,
hatta bunu size hatrlatmama gerek bile olmadn dnyorum.
te yandan, tanrlarn yardmyla, savaan gruplardan birine d-
manla karlamak iin daha salam ve cesur bir yrekle arpma
azmi veriliyor ve byle bir hamleyle, on durumun dokuzunda, kar
taraf onlarla yzlemekten kanyor. Sava durumlarnda sadece
hayatlarn kurtarmak iin uraanlarn, doal olarak, onursuzca l-
meye mahkum olduklarn gzlemledim.
Dier taraftan, lmn tm insanlarn ortak nasibi ve kaderi ol-
duunu bilenler, onuruyla lmek iin urarlar. Bu insanlar, oun-
lukla, gzlemlediim kadaryla, uzun yllar yaarlar ya da en azn-
dan, yaamlar ilerlerken gnlerini mutlu mesut geirirler. Bugn bu
dersi herkesin kalbine yerletirmesini salayn nk bizler bir nevi
114
KSENOPHON

kaderlerimizin dnm noktasndayz. imdi cesur olma ve dierle-


rine rnek olarak onlar da harekete geirme zamandr.
Bu szlerle devam etti ve ondan sonra, Cheirisophus sz ald:
Ksenophon, u ana kadar seninle ilgili tek bildiim, duyduum
kadaryla, bir Atinal olmandr fakat imdi seni szlerinden ve reh-
berliinden dolay takdir etmeliyim. Umarm senin gibi daha fazla
adammz vardr nk bu halkmz iin bir nimettir.
Daha sonra subaylar dnerek:
imdi daha fazla vakit kaybetmeyelim. Hemen gidin ve ihti-
yacnz olan liderlerinizi sein. Seiminizi yaptktan sonra, orduga-
hn ortasna gelin ve yeni atanan subaylar getirin. Orada, askerleri
genel bir toplantya aracaz. Eli Tolmidesin de orada olma-
sn salayn.
Dudaklarndan dklen bu szlerle gerekli olan her eyi erte-
lemeden hemen yapmak iin kalkt. Daha sonra generaller seildi.
Bunlar, Clearchusun yerine Dardanial Timasion; Sokratesin ye-
rine Acheal Ksanthicles; Agaiasn yerine Arkadial Cleanor; Me-
nonun yerine Acheal Philesius ve Proksenusun yerine seilen Ati-
nal Ksenophondu.

115
K

Yeni generaller seildikten sonra, onlar ordugahn ortasnda bu-


luup nc kuvvetleri nbeti olarak dikip genel bir toplant yap-
tklarnda, afan ilk clz yeni yeni ortal aydnlatyordu. Bir
araya geldiklerinde, ilk olarak Lacedaemonlu Cheirisophus kalkt
ve u ekilde konutu:
Arkadalar, birok generalden, kaptandan ve askerden mahrum
brakldmz, hatta bundan daha fazlas, nceki mttefikimiz Ari-
aeusun bize ihanet ettiini grnce u anki durumumuzun pek de
iyi olmadn sylemek mmkndr. Yine de cesur adamlar oldu-
umuzu kantlamak iin artlarmzn zerine kmal ve teslim ol-
mak yerine eer yapabilirsek, anl bir zaferle kendimizi kurtarma-
lyz ya da eer baaramazsak, en azndan anl bir ekilde lmeli ve
bedenimizde alacak nefesimiz olduu srece dmanlarmzn eline
dmemeliyiz. Onlarn eline dersek, korkarm, tanrlarn dma-
nmzn bana bile vermesini istemeyeceim aclar ekeceiz.
Bu noktada Ochomenial Cleanor ayaa kalkt ve u ekilde ko-
nutu:
Baylar, kraln yalan yere yemin ettiini ve tanrlara kar yapt
saygszl gryorsunuz. Yunanistann kap komusu olduunu
iddia eden Tissaphernesin sadakatsizliini de grdnz. Bizi kur-
116
KSENOPHON

tarmak iin elinden geleni yapacakt. Bizzat kendisinin ettii yemini


dorulamak adna sa elini kaldrp sz verdi ve daha sonra, ayn
adam, dudaklarndaki yalanlarla tam tersine dnd ve generalleri-
mizi yakalatt. Bu adamn, yabanclarn ve misafirlerin tanrs Zeusa
bile saygs yok. Clearchusu kendi makamnda arkada olarak ar-
ladktan sonra, misafirperverliini kurbanlarn aldatmak ve tuzaa
drmek iin kulland. Ardndan, kral yapmay nerdiimiz, birbi-
rimize ihanet etmeyeceimize dair szler verdiimiz Ariaeus haini
geliyor. Bu adam bile tanrlardan ufack bir korkusu bile olmadan,
Cyrusun yaarken en ok sayg duyduu adam olmasna ramen,
ebediyete ayrlm olan bu adama sayg duymadan, onun en kt
dman olup kt. Hatta bu l adamn arkadalarna zarar ver-
mek iin elinden geleni ardna koymuyor. Tanrlar bu adamlara hak
ettikleri cezay versin! Fakat biz, gzmzn nnde olan bu iha-
netlerle, artk daha fazla onlarn bizi kandrmasna izin vermeyecek,
onlarn tatl dillerine kanmayacaz. Yapabileceimiz en iyi ekilde
savaacaz ve bunu yaptktan sonra, tanrlarn gndermeye uygun
bulduu her ne olursa kabul edeceiz.
Ondan sonra Ksenophon ayaa kalkt. Sava iin en gzel ve en
cesur kyafetine brnmt. Kendi kendine yle dedi:
Tanrlar bize zaferi bahederse, onu en gzel kyafetlerle kar-
lamak gerekir. Dier taraftan, eer lmem gerekirse, o vakit asillii
arzulayan birinin, beklentileri ve sonu ile uyumlu olan bir d gr-
nm elde etmesi uygundur.
Konumasna u ekilde balad:
Cleanor, barbarlarn yalan yere ettikleri yeminlerden ve sada-
katsizliklerinden bahsetti ve zaten sizin de onlar ok iyi bildiinizi
dnyorum. O zaman onlarla ikinci kez anlama yoluna girmeyi
dnsek bile onlara gvenip kendilerini dmana teslim eden ge-
nerallerimizin ektikleri eziyetlerden oluan tecrbemizle, ister is-
temez derin bir umutsuzluk ve ekincelik hissederiz. Dier taraftan,
kllarmz elimize almaya ve onlar zerinde yaptklarna karlk
117
ANABASS

intikam ateini tututurmaya niyetlenirsek, o vakit Tanr yardmc-


mz olsun, byk kurtulu umutlarmz doacaktr ve bu andan iti-
baren onlarla aramzdaki tek mnasebet savamak olacaktr.
Tam bu szleri sylerken birisi haprd76 ve ani bir hareketle as-
kerler yere eildiler ve tanrlara dua ettiler. Ardndan Ksenophon
devam etti:
Baylar, tam da kurtulmaktan bahsederken, Kurtarcmz
Zeustan bir iaret belirdiine gre, ulatmz ilk dost lkede, kur-
tarcmza kurtuluumuz adna kranlarmz sunup kurbanlar kes-
mek iin ant imemizi neririm. Dier tanrlara da imkanlarmz
dorultusunda kranlarmz sunacamza ve kurbanlar kesecei-
mize dair birbirimizin rzasn alalm. Bu neriyi destekleyen herkes
ellerini kaldrsn.
Hepsi ellerini kaldrd ve hemen orackta ant itiler ve sava ila-
hisini sylediler. Bu din merasimler harfiyen yerine getirilir getiril-
mez, Ksenophon bir kez daha u ekilde konumaya balad:
Kurtulua dair ok ve parlak umutlarmz olduunu sylyor-
dum. Her eyden nce, tanrlar huzurunda ettiimiz yeminlere sa-
dk kalanlar bizlerdik fakat dmanlarmz telaffuz ettikleri kutsal
szlere aykr davranp, yalan yere yeminler ettiler ve atekesi boz-
dular. Byle olunca da tanrlarn onlara kar kmalar ve bizimle de
mttefik olmalar ok normaldir. Gly bir kerede acize dnt-
rebilen tanrlar, istedikleri her an, kk insanlar feci bir karklk-
tan kolaylkla kurtarabilirler. kinci olarak, cesaretin bize atalarmz-
dan yadigar olduunu ve tanrlarn yardmyla cesur adamlarn en
ac verici darboazlardan bile kurtulduunu grmeniz ve bilmeniz
iin onlarn geirdikleri tehlikeleri sizlere hatrlatmama izin verin.
Persler ar silahl kocaman ordusuyla Atinay dnyann zerin-
den silmek iin geldiklerinde,77 Atinann yiitleri sadece onlara kar
76 Haprn uur getirdiine dair eski bir inanlar vardr. Ksenophonun kurtulua dair szleri zerine
haprk sesi duyulmas, orduda umut yaratmtr.
77 Burada Datis ve Artaphernes tarafndan Yunanistann igaline ve M 490da Marathondaki yenilgileri-
118
KSENOPHON

koyacak yreklere sahiplerdi ve onlar yenmeyi baardlar. Daha


sonra kltan geirdikleri her dman askeri iin Tanra Artemise
kei kurban edeceklerine dair ant itiler ve kurban edecek yeteri ka-
dar kei bulamadklar iin her yl be yz kurban kesmeye karar ver-
diler. O gnden beri her yl kurbanlarn keserler. Ardndan, daha
sonraki bir tarihte, Kserkses saymakla bitmez ordusunu toplad ve
yeniden Yunanistan zerine yrd. O zaman da78 atalarmz d-
manlarmzn atalarn hem karada hem de denizde yendiler.
stelik bu olaylarn kantlarn hl andalarda, antlarda gr-
mek mmkndr fakat tm bunlarn en byk ahidi ehirlerimizin
sahip olduu zgrlktr. Doup bydnz lkenin zgrl-
dr nk siz hibir adama efendi ya da bey diye hitap etmiyorsu-
nuz. Sadece tanrlarn nnde banz eiyorsunuz, baka hi kim-
seye boyun emiyorsunuz. Atalarnz byle adamlard ve onlarn
evlatlar da sizlersiniz. Soyunuzu herhangi bir ekilde utandrd-
nz syleyeceimi sakn dnmeyin, siz byle bir eyden ok
uzaktasnz. O yenilen atalarn torunlar olan bu adamlarla savata
yz yze gelip karlarnda dimdik durduunuz ve ou kez sizden
sayca ok fazla olmalarna ramen, tanrlarn yardmyla onlar yen-
diiniz gnlerin zerinden ok gemedi. Cesaretinizi gsterdiiniz
o dnem, Cyrus iin bir taht kazanma urayd fakat bugn, kendi
kurtuluunuz iin mcadele edeceksiniz. Bu yzden de bugn ce-
sur ve gayretli askerler olduunuzu kantlamak kadar doal bir ey
olmasa gerek. Bugn dmanla yzlemek iin daha korkusuz ol-
mak yararz size. Bundan nceki zamanlarda onlarla ilgili bir ey
bilmemenize ve nnze devasa bir dman kalabal serilmesine
ramen, atalarnzn ruhlaryla, onlara kar duracak kadar yrekliy-
diniz. Sizden sayca ne kadar fazla olurlarsa olsunlar, artk zerinize
gelmekte tereddt ettiklerini tecrbe ettiniz, o zaman onlardan kor-
kacak ne var ki?
ne gnderme yaplmtr. Herodot bu savata Perslerin verdii kaybn 6400 olduunu; Yunan tarafnda
ise len insanlar trenler iin toplandklarndan, bu saynn kesin olarak bilinmemesiyle beraber, 192
olduunu tahmin etmektedir.
78 Daha sonra, M 480de Salamiste ve M 479da ayn gn iinde Plataea ve Mycalede.
119
ANABASS

Cyrusun birliklerinde, daha nce bizim tarafmzda olanlar,


imdi bizi terk etti diye hi kimsenin u anki durumumuzun bir za-
yflk olduunu dnmesine izin vermeyin. Zira onlar, bizim yendi-
imiz u dman askerinden daha beter korkaklardr. Her ne olursa
olsun onlar bizi terk etti ve dmana snd. Kamakta umut ara-
yan umutsuzlarn liderlerinin bizim birliklerimizde, bizimle omuz
omuza yer almalarndansa dmanla bir araya gelmeleri daha iyi-
dir. Eer aranzdan, dman ynetecek ok sayda svari birliine
sahipken, bizim hi svarimiz yok diye dnen varsa, yreine u
prensibi yerletirsin: On bin at, sadece srtlarndaki on bin adama
eittir; daha az ya da daha fazlas yoktur. Savata at srd ya da if-
teledi diye len oldu mu hi? Bir savata meydana gelen her eyi
insanlar yapar, savaa yn verenler gerek kl ustalardr. Aslnda
biz, dayankl bacaklarmz zerinde, o svarilerden daha iyi atllarz
nk onlar sadece bizden dolay deil, ayrca dmekten dolay da
duyduklar can korkusundan, atlarnn boyunlarna yapyorlar. Di-
er taraftan biz, ayaklarmz yere salam basarak, rakiplerimize daha
ar atlar yapabilir ve istediimiz kiiye daha salam bir ekilde sal-
drabiliriz. Svarilerin bizden stn olduu bir nokta var, kabul edi-
yorum. Onlar bizden daha kolay ve hzl bir ekilde kaabilirler.
Bununla birlikte, belki savamak iin kendinizi hazr hissediyor-
sunuz, bu konuda yeterince yreklisiniz fakat Tissaphernesin ar-
tk bize rehberlik etmeyecek olmasndan ve kraln bundan sonra
bize erzak teminat salamayacak olmasna cannz sklyor. imdi
bir dnn, bize kar hain planlar yaptn bildiimiz Tissapher-
nes gibi bir rehberimizin olmas m daha iyi, yoksa ansmz yaka-
ladmz, bize yolu gstermeye mecbur ettiimiz ve bize rehberlik
ederken ufack bir hatann hayatlarna ml olacan bilen esirlerden
yana kullanmak m daha iyi? Ayn ekilde, onlarn salad erzak-
lar, az miktarda rne karlk yksek fiyatlarla satn almak m daha
iyi, stelik artk onlar iin deyecek paramz da yok, yoksa zafer ka-
zanmann verdii hakla, kendimize fayda salamak iin ihtiyalar-
mz en iyi ekilde karlayacak kadar erza elde etmek mi daha iyi?
120
KSENOPHON

te taraftan, belki u anki pozisyonumuzun avantajlarn kabul


ediyorsunuz fakat nehirlerin byk bir zorluk olduundan emin-
siniz. Onlar amakla byk hata ettiinizi dnyorsunuz. Eer
byle bir dnceniz varsa, bir de yle dnmenizi isterim: Belki
de bu barbarlarn yapt en aptalca ey deildir. Hibir nehir batan
baa geilmez deildir; kaynandan uzaklarda bir yerlerde nnze
ne tr zorluk karrsa karsn, tek yapmanz gereken yolunuzu kay-
nana evirmektir ve orada nehri ayak bileklerinizden yukars s-
lanmadan geebilirsiniz. Farz edelim ki nehirler yolumuza engel ol-
dular ve bahsettiim rehberler ortaya kmad, neyi umursayalm ki?
Tm bunlar iin panie kaplmamza gerek yok. Bizden daha iyi ol-
duklarn kesinlikle kabul edemeyeceimiz Misyallar biliyoruz ve
onlar hl kraln kendi lkesinde, kimsenin terk etmeleri gerektiini
sylemedii ok sayda geni ve zengin ehirlerde yayorlar. Benzer
ekilde Pisidiallar da iyi bir rnektir ya da Likaonyallar. Onlarn
nasl yola ktklarn kendi gzlerimizle grdk. Ovalardaki kale-
leri ele geirerek ve bu adamlarn topraklarnn rnlerini ekip bie-
rek ne iler baardklarn grdk. Bize gelince, eve gitmeye kararl
olduumuzu imdilik kimseye belli etmememiz gerektiini savu-
nuyorum. Bu civarlarda bir yerde yaamak iin kalc olarak buraya
yerlemeye karar vermiiz gibi kendimize yer edinmeye ve ihtiya-
larmz karlamaya balamalyz. Kraln Misyallara, lkesinden za-
rar vermeden kmalar karlnda, istedikleri kadar rehber ya da
talep ettikleri kadar rehine vermekten tekrar tekrar memnunluk du-
yacandan eminim. Onlar iin anayollar yapard ve drt atl araba-
larla gitmeyi tercih etseler dahi onlara hayr demezdi. Bu yzden,
bizim buraya yerlemeye hazrlandmz grrse, bizi de ayn yolla
destekleyeceinden eminim. te yandan, benim asl korkum, ba-
bo bir ekilde zevk ve sefa iinde yaamay renip, lkse, bu uzun
ve gzel Med ve Pers kadnlaryla oynamaya alarak, Lotus yiyen-
lere dnp evin yolunu tamamen unutmamzdr.
Bana gre ilk olarak yapmamz gereken tek doru ey, Yunanis-
tana dnmeye almak ve yreklerimizde tadklarmza ve evleri-
121
ANABASS

mize ulamaktr. lkemizde yoksul bir hayat srenlerin buraya a-


lan zgr yola ulamalarnn kendi ellerinde olduunu gsterelim.
Orada, fakir ve muhta79 bir ekilde yaayan halklara tm bunlarn
kendi hatalar olduunu kantlayalm ve onlar topyekun tuzu kuru
burjuvalara dntrelim. Onlarn buradaki zenginlikleri ve bolluk-
lar grmelerini salayalm. Baylar, tm bu gzel eyleri elinde tuta-
cak olanlar gllerdir. Onlara sahip olmaya kimin gc yeterse, ni-
metlerinden faydalanmak da bu kiilere der.
Kar karya olduumuz baka bir konuya deinmek isterim.
Yrymz en gvenli ekilde nasl devam ettirebiliriz? Ne du-
rumlarda darbelere ihtiya duyarz? En iyi ekilde nasl dvr ve
avantaj elde ederiz? Btn bu konular zerinde etraflca dnme-
miz gerekir.
Bence ilk olarak, ordunun ihtiya duyduu yerlere yrrken ser-
best ve zgr olmas iin sahip olduumuz arabalar yakalm. By-
lece doal olarak, yklerimizi bamza bela etmemi oluruz. kinci
olarak, adrlarmz da yaktmz atee atmalyz nk bunlar sa-
dece tamakta problem yaratan eylerdir ve bize ne savarken ne
de erzak tedarik ederken ufack bir fayda bile salamyorlar. Dahas,
gereksiz yklerin tamamndan kurtulalm. Sadece sava iin ihti-
ya duyacamz malzemeleri ya da yiyecek ve iecekleri koruyalm.
Bylelikle mmkn olduunca ok adammz silahlanm olacak
ve mmkn olduunca az adammz yk tayacak. Yenilgi duru-
munda, sahip olunan mallarn artk sahibine ait olmadn size ha-
trlatmama gerek yoktur. O vakit galip gelmemiz durumunda, d-
manlar, bu mallar tamalar iin hamallarmz yapacaz.
imdi de hepsinden en nemli olduunu dndm bir eyi
aklamay bor bilirim. Grdnz gibi dmanlarmz generalle-
rimizi yakalayana kadar bize sava amaya cesaret edemediler. Su-
baylarmz burada olduu srece ve biz onlara itaat ettiimiz srece
79 Burada en azndan, ilerleyen sayfalarda Orduya, Phasise, Calpeye ilikin daha fazla duyacanz koloni-
zasyon plannn ilk bilinli ifadesi yer alr.
122
KSENOPHON

savata bizimle boy lemeyeceklerini anladlar. te yandan on-


lar yakaladktan sonra, oluacak karklk ve anarinin tamamyla
bize lmcl sonular douracan umdular. yleyse, u anki su-
baylar ve liderler nceki generallerden daha uyank ve dikkatli ol-
mallar. Ayn ekilde emir altndakiler de u anda eskisinden daha
itaatkar ve disiplinli olmaldrlar. Herhangi bir itaatsizlik ve disiplin-
sizlik durumunda, o anda orada olan kiinin subaya suluyu ceza-
landrma konusunda yardmc olacana dair bir hkme varmals-
nz. Bylece dman ciddi bir ekilde hayal krklna uratlacaktr
nk artk onlar, tek bir adamn bile korkak ve ihaneti rol oy-
namasna izin vermeyen bir Clearchus80 yerine, on bin Clearchus
grecekler. imdi yaptm tespitleri sonlandrmann zaman geldi
nk dman her an burada olabilir. Bu yzden de bu nerileri
onaylayanlar bir an nce desteklediklerini gstersinler ki bunlar ha-
yata geirebilelim ya da daha iyi bir fikri olan varsa, er bile olsa, bu
fikrini aklamaktan geri durmasn. Hepimizin kurtuluu hepimizin
ortak isteidir.
Bundan sonra Cheirisophus konutu ve yle dedi:
Ksenophonun bahsettiklerinin tesinde yaplacak bir ey
varsa, o da sylediklerini hemen hayata geirmektir. leri srd
nerilerle ilgili olarak derhal oylama yapmak en doru olandr. Kse-
nophonun nerilerini destekleyenler ellerini kaldrsn.
Herkes ellerini kaldrd. Ksenophon tekrar ayaa kalkt ve un-
lar syledi:
Baylar, bunlarn yannda ihtiyacmz olan eylerle ilgili ne d-
ndm sizlere sylerken, ltfen beni dinleyin. Erzak temin
edeceimiz yerlere doru yrmek zorunda olduumuz aktr. u
anda, bize iki buuk milden daha fazla uzakta olmayan bereketli
kylerin olduunu duydum. Bu yzden dman, yanndan geen-
lere doru koup yapabilirlerse srmaya alan fakat onlara doru
dnldnde hemencecik kaan korkak sokak kpekleri gibi ha-
80 Clearchus uygulad disiplinle nlenmi bir komutand.
123
ANABASS

reketlerimizi takip edip biz ekilince de peimizden gelirlerse hi


armam. Onlarn taktii bu ekilde olacak. O yzden, yk hayvan-
larmz ve etraflarndaki kalabal sarslmaz bir gven iinde ko-
numlandrmak iin kale dzeni eklinde ilerlemek daha gvenli ola-
bilir. Grev dalmn hemen yaparsak ve dikdrtgen eklindeki
yry dzenine kimin yn vereceine, nc kuvvetleri kimin
ynlendireceine, kimin kenar noktalarnn, kimin art birlikle-
rin ynetimini alacana karar verirsek, acil bir durumla karlat-
mzda zaman kaybetmemi oluruz. Bylece, dman grnd-
nde, tm bunlar dnmek zorunda kalmadan sava dzeninde,
planlarmz hemen hayata geiririz.
Daha iyi bir plan olan varsa, benimkini uygulamak zorunda de-
iliz fakat eer yoksa bence bir Lacedaemonlu olduu iin Cheiri-
sophus liderlii alsn ve Timasion ve ben, en gen olanlar, imdilik
arka ksm ynetirken, en yal iki generalimiz de ayr ayr iki kana-
dn komutasn alsnlar. imdilik bu dzeni bir deneyelim ve zaman
zaman eitli gelimeler ba gsterdiinde, duruma gre deiiklik
yapabiliriz. nerecek daha iyi bir plan olan varsa, sylesin.
Hibir muhalif ses duyulmad. Bunun zerine yle dedi:
Bu karar destekleyenler ellerini kaldrsn.
Herkes ellerini kaldrd ve karar uyguland. Ardndan Ksenophon:
imdi de yerlerimize gidip bu kararlar erevesinde grevleri-
mizi yaparsak iyi olur. Sevdiklerini tekrar grmek iin yanp tutu-
an varsa aranzda, ona cesaretini ve yiitliini kantlamas gerekti-
ini, yreini ortaya koymas gerektiini hatrlatn. Yreindeki bu
arzuya ulamas iin baka yol yoktur. Eer aranzda, tek amac ha-
yatta kalmak olanlar varsa, zafer kazanmaya aln. Katletmek zafe-
rin bir gereiyse, lmek de yenilginin kaderidir. Belki de amacnz
para ve varlk kazanmaktr. Yine stn gelmek iin uran nk
galip gelenler yenilenlerin mallarn ele geirirken, kendi mallarn
da koruyarak ifte kazan salarlar.
124

Konuma sona erdi; kalktlar ve grev yerlerine ekildiler. Daha


sonra arabalar ve adrlar yaktlar ve yanlarnda bulunan eitli
eyalarn arasndan ihtiya duyacaklar malzemeleri paylatktan
sonra, geriye kalanlar atee attlar. Bunu yaptktan sonra, kahval-
tlarn yapmaya koyuldular. Onlar kahvalt yaparken, yaklak otuz
atlyla Mithridates kageldi ve kendisini duyabilecekleri bir mesa-
feden generalleri ararak, onlara yle dedi:
Yunan askerleri, sizin de iyi bildiiniz gibi, ben de Cyrusa
kar sadktm ve sizin iyiliinizi isteyen bir adamm. Aslnda ba-
karsanz, burada gnlerimi byk bir korku iinde geiriyorum.
Eer nmzde size faydas olacak bir kurtulu yolu olduunu g-
rrsem, tm askerlerimle size katlmak iin bir an bile tereddt et-
mem. Bu yzden, beni bir arkadanz ve yandanz, sizin birlikle-
rinizde sizinle birlikte ilerlemeye hevesli bir dost olarak grn ve
nmzdeki sre iin ne dndnz hakknda ltfen beni bil-
gilendirin.
Generaller toplanp gr alveriinde bulundular ve Cheiri-
sophusu szc yapp u cevab vermeyi uygun buldular:
Eer yolumuzda kimse bize engel olmazsa, mmkn oldu-
unca az zarar vererek kendi lkemize doru ilerlemeye karar ver-
125
ANABASS

dik fakat eer bizi engellemeye alan biri olursa, bizimle savamak
zorunda kalacaktr ve biz, bunlarla baa kmak iin sahip olduu-
muz tm kuvvetlerle, var gcmzle savaacaz.
Bunun zerine Mithridates, kraln rzas olmadan kurtulu
umutlarnn olmadn kantlamaya koyuldu. Bylece oraya gelme-
sinin nedeni akla kavumu oldu. Gizli bir casustu. Zaten, Tis-
saphernesin akrabalarndan biri, onun sadakatini kontrol etmek
iin etrafnda dolayordu. Daha sonra, generaller dman toprak-
larnda olduklar srece, atekes ya da eli kabul etmeksizin, resmen
sava ilan etmenin daha iyi olaca konusunda karar kldlar nk
bandan beri srekli geliyorlard ve askerleri ayartmaya alyor-
lard. Hatta yaklak yirmi adamyla gece yars ordugahtan ayrlan
Nicarchus zerinde baarl bile olmulard.
Bundan sonra, kahvaltlarn yaptlar ve hayvanlarn ve ordu-
nun erzak kalabaln ortaya alp belirledikleri yntemle, dzenli
bir ekilde Zapatas nehrini getiler. Mithridates arkasnda iki yz
kadar asker ve bir adamn grmek istediinin iki kat evikliinde ve
ok sayda oku ve sapanc ile tekrar grndnde, Yunanlar he-
nz ok fazla ilerlememilerdi. Arkadalarym gibi onlara yaklat
fakat birbirlerine olduka yaklatklar srada, birden, aralarndan
bazlar, atl ya da yaya, oklarla ve yaylarla, kimisi sapanlarla at yap-
tlar ve birok adam yaraladlar. Yunanlarn art kuvvetleri bir sre
karlk veremediklerinden dolay ciddi ekilde darbe aldlar nk
Giritli okularn81 menzili, Perslerin menzillerinden daha ksayd ve
ayn zamanda hafif silahl bir birlik olduklarndan dolay ar silahl
piyade birliklerinin arasnda skp kaldlar. Mzraklar da ayn e-
kilde mzraklarn dmann sapanclarna ulaacak kadar uzaa fr-
latamyorlard. Byle olurken, Ksenophon dman kovalamaktan
baka arenin olmadn dnd ve yanna arka ksm koruyan
baz ar ve hafif silahl piyadeleri alarak dman kovalad fakat tm
abalarna ramen tek bir adam bile yakalayamadlar.
81 Giritli okular dnemin en iyi okularyd.
126
KSENOPHON

Svarilerinin olmamas Yunanlarn aleyhine bir durumdu. Ay-


rca piyadeler dman askerlerini yakalayamyor ve onlarn stesin-
den gelemiyordu nk ellerinde bulunan olanaklar ve aralarn-
daki mesafeyi dnnce birlikten ayrlp dmann peine dmek
mantkszd. Dier taraftan, Asyal svariler, kaarken bile arkalarn
ok yamuruna tutuyorlard ve askerleri yaralyorlard. Yunanlar, bu
yzden her admda savaarak geri ekilmek zorunda kaldlar ve o
gnn sonunda milden fazla ilerleyemediklerini fark ettiler fakat
akama doru kylere ulatlar.
Artk eski umutsuzluk geri dnmt. Cheirisophus ve general-
lerin en yallar, orduyu terk edip dman kovalamaya gittii ve
bununla birlikte dmana zerre kadar zarar veremeden hayatn teh-
likeye att iin Ksenophonu suladlar. Ksenophon kendisini su-
lamakta hakl olduklarn kabul etti, zaten ulatklar sonu da bu-
nun en iyi kantyd.
Gerek u ki kovalamaya mecbur kaldm. Yerimde sayklamak
ve adamlarmzn ciddi ekilde yaralandn grmek ve karlk ve-
rememek ok zordu. Bununla birlikte, kovalamaya baladmzda,
sizin sylediinizin doruluunu inkar edecek bir durum da ol-
mad. Geri ekilirken savamakta byk zorluklar yaadk. te yan-
dan dman ufack bile yaralayamadk. Tanrya kr, bize byk
bir gle saldrmayp az sayda adamla gelmilerdi. Bu yzden ver-
dikleri zarar ok fazla olmad ve en azndan bize neye ihtiyacmz
olduunu gsterdiler. Dman, Giritli okularmz onlara ulaama-
sn ve mzraklarmz o mesafeye mzraklarn ulatramasnlar diye
menzilimizin tesinde bize ok ve sapan frlatt. Biz kovalamaya ba-
ladmzda, bu takibi birlikten koparak srdrmek mmkn de-
ildi. Ksa mesafede de hibir yaya asker, ne kadar hzl olursa ol-
sun, baka bir yaya askerin bir ok menzili mesafesinde peine dp
stesinden gelemez. yleyse, biz ilerlerken, onlarn bizi yaralayabi-
lecekleri ihtimallerini ortadan kaldrmak istiyorsak, en ksa srede
sapanclara ve svarilere sahip olmalyz. Orduda, ounun nasl sa-
pan kullanldn bilen ve sapanlarnn mermilerini Pers sapanlar-
127
ANABASS

dan iki kat daha uzaa frlatabilen Rodoslularn olduunu duydum.


Persler insan yumruu byklnde talar kullandklar iin ksa
mesafelerde at yapabilirken, bu Rodoslular kurun mermilerini
kullanmakta da yetenekli olan atlardr. yleyse, farz edelim ki
ilk olarak aratrdk ve aralarnda kimlerin sapanlara sahip olduunu
bulduk ve bu sapanlar iin sahibine parasal deerini dedik. Bize
daha fazla sapan yapacak dier kiilere dl olarak para bahettik ve
son olarak, sapanc olarak grev yapmaya gnll olan kiiler iin
de eitli ayrcalklar oluturduk, o vakit ne kp bize yardm et-
meye hazr olan yetenekli insanlar bulabileceimizden hi phem
yoktur. Orduda atlarmzn olduunu da biliyorum. Kimisi benim
birliimde, kimisi de Clearchustan kalan atlardr. Ayrca savata ele
geirdiimiz ve ykleri tamalar iin kullandmz ok sayda d-
man atlar da mevcut. Bunlar, yerlerine sradan yk hayvanlarn
koyarak ve kendilerini svari birlii iin hazrlayarak bir araya geti-
relim. Bu sayede atllarmzn kaan dman svarileriyle baa ka-
bileceinden hi kukum yoktur.
Bu neriler hayata geirildi ve o gece iki yz sapanc grevlendi-
rildi. Bir sonraki gn, elli kadar at ve atl tamamen donanml olarak
teftiten geirildi ve bunlar iin deri yelekler ve zrhlar temin edildi.
Balarna Atinal Polystratusun olu Lycius atand.

128
DRT

O gn hibir faaliyette bulunmadlar fakat ertesi gn her zaman-


kinden daha erken kalktlar ve ok gemeden yola koyuldular nk
gemeleri gereken dar ve derin bir vadi vard ve burada dmann
kendilerine tam da vadiyi geerken saldrmasndan korkuyorlard.
Karya getiklerinde Mithridates bin at ve saylar drt bine ulaan
oku ve sapanclarla tekrar grnd. Bu grubun tamamn Tissap-
hernesten istemiti ve karlnda Yunanlar Tissaphernese teslim
edeceine dair sz vermiti. ok kk bir mfrezeyle gerekletir-
dii son saldrsndan ve kendisi kck bir kayp bile vermeden
onlara verdii zararlardan dolay Yunanlar kmsyordu.
Yunanlar vadiyi geip bir mil kadar uzaklatklarnda, Mithrida-
tes de kuvvetleriyle vadiyi gemiti. Hafif silahl ve ar silahl pi-
yadelerin takip srasnda hangi grevleri stleneceklerine dair veri-
len emir daha nceden birliklere duyurulmutu. imdi ise arkada
nemli bir destek birlii olarak grev yapan svarilere de kendile-
rine gvenerek takibi srdrmeleri emredildi. Bylece Mithridates
adamlaryla ortaya ktnda, tam da ok ve sapanlarn menzili iin-
delerdi, Yunanlara iaret veren borazann sesi duyuldu ve aniden
hcum emri verilen birlikler saldr iin komaya balad. Ardn-
dan svari birlii zerine deni yapt. O anda dman kar koya-
mad ve beklemek yerine vadiye doru kamay tercih etti. Bu takip
129
ANABASS

srasnda Asyallarn ok sayda piyadesi ldrld ve on sekiz ka-


dar svarisi vadide esir alnd. ldrlenlere gelince, Yunanlar, ani
bir drtyle hareket ederek, dmanlar zerinde mmkn olan en
korkun izlenimi brakmak iin llerin vcutlarn paraladlar.
Dman bu ekilde alt edildi ve bu ekilde geri ekildi. O g-
nn geriye kalan saatlerinde gven iinde yrylerine devam
eden Yunanlar, Dicle nehrine ulatlar. Burada Larissa82 adl geni ve
terk edilmi bir ehirle karlatlar. Eski zamanlarda Medlerin ya-
ad bir blgeydi; duvarlarnn genilii yirmi be adm, yksek-
likleri yz adm ve btn evresi iki fersaht. Yirmi adm yksek-
liindeki ta bir temelin zerine oturtulmu kilden tulalarla ina
edilmiti. Persler Medlerden imparatorluu almak iin uratklar
srada Perslerin kral83 bu ehri kuatt fakat tm abalarna ramen
alamad. Daha sonra gnein yzn bir bulut kaplad ve sakinleri
ehri terk edene kadar n gelmesini engelledi. ehir bu ekilde
ele geirildi. ehrin yannda yz adm geniliinde ve iki yz adm
yksekliinde ta bir piramit84 vard ve iinde civar kylerden bu-
raya snmak iin kaan ok sayda barbar vard.
Bu blgeden, bir gn, alt fersah ilerleyerek byk, terk edil-
mi bir hisara ulatlar. Bu hisar Mespila85 adl bir ehre kar uza-
nyordu. Medler bir zamanlar bu ehirde yaard. Bu hisarn temeli
kabuklarla dolu cilal talardan oluturulmutu. Genilii ve yk-
seklii elli admd ve bu temel zerinde tuladan bir duvar ykse-
liyordu. Sz konusu duvarn genilii elli adm, ykseklii drt yz
admd ve duvarn evresi alt fersaht. Hikayeye gre, Persler Med
82 Larissa, bugnk Nimrud ehri taraflarnda bir blge. Asur Devletinin merkezi olan Ninovann gney-
bat kesidir. Bu isim hisar kelimesini ima eder ve birounun Ksenophonun anlatmnda da getii
ok sayda Yunan ehrine bu isim verilmitir.
83 Byk Cyrus (M 558-529).
84 Pramit diye adlandrlan yaplar byk olaslkla zigguratlara iaret eder nk sz geen blgede bu
yaplara sk sk rastlanr. Zigguratlar, eski Mezopotamyada yaayan Smerler, Babiller ve Asurlar iin bir
eit tapnak grevi gryordu. Piramitlerin aksine zigguratlarn st dzdr ve tepelerinde bir tapnak
ya da trbe bulunur. Gnete stlm tulalardan ina edilirdi.
85 Musulun kars, eski Ninovann kuzeybat ksmdr. Larissadan yaklak olarak on sekiz mil yukardadr.
Ninovann evresinin yaklak elli alt mil olduu sylenir. M 558de Cyrus tarafndan yklmtr.
130
KSENOPHON

mparatorluuna son verdiinde, kraln kars Medea86 kap buraya


snmt. Ayrca Perslerin kral bu ehri kuatma altna alm fakat
ehri ele geirmek iin eitli yntemler deneyip abluka altnda tu-
tarak ve tm gcyle saldrarak da olsa bir trl ele geirememitir.
Zeus ehrin sakinlerini yle bir akna evirdi ki ehir ancak bu e-
kilde ele geirildi.87
Bu blgeden bir gn -drt fersah- boyunca ilerlediler. Ayn gn
iinde ilerlerken, Tissaphernes ortaya kt. Yannda kendi sva-
rileri ve kraln kzn e olarak alan Orontasa ait bir kuvvet ve da-
has, Yunanlar krala doru yrrken Cyrusun yanna ald Asya-
llar vard. Asker gcn ok gl ve byk olduu grntsn
vermek iin kraln kardeinin destek iin getirdii askerlerle birlikte
Tissaphernesin kraldan hediye olarak ald askerler de ordudaki
yerlerini almlard. yice yaklanca, baz birliklerini arkaya yollad
ve dier birliklerin de her iki taraftan kanatlarda pozisyonlarn al-
malarn salad fakat saldrmakta tereddt etti. Herhangi bir riski
gze almak istemiyordu. Bu yzden de sapanclara ve okulara at
yapmalarn emretti. Yunan saflarnda aralara yerletirilen Rodoslu
sapanclar ve okular88 nne geleni vurunca ve her atlar hedefi
bulunca, (ordu ok kalabalk olduu iin byle bir durumda hede-
fin amas neredeyse imkanszd) Tissaphernes tm hzyla menzi-
lin gerisine ekildi ve dier birlikler de onu izledi. Gnn geri kala-
nnda Yunanlar ilerlemeye devam ederken, dman askeri de onlar
takip etti. Artk Asyallar keskin nianclk konusunda eskisi kadar
tehlikeli deillerdi nk Rodoslular Pers sapanclarndan, daha
dorusu ou Pers okusundan daha uzak mesafelere at yapabi-
liyorlard. Pers yaylarnn ebatlar ok bykt. Bylece Giritliler
bulduklar oklar faydal bir ekilde kullanabiliyorlard. Dman ok-
86 Mediann son kral Astyagesin kars. Kimisine gre Media Duvar, aslnda Kralie Nitocris dneminde,
M 560ta ina edilen Medeann Duvar olmaldr.
87 Hikayeye gre, Dicle Nehri tap duvarlardan birini yknca, ehir ele geirilmitir.
88 skitler: M 8. yzyl M 3. yzyl arasnda Avrupann dousu (Krm ve Pontik Bozkrlar) ile Orta As-
yada, Tanr Dalar ve Fergana Vadisini de iine alan blgelerde yaam gebe halk. Burada bu, oku-
lar iin kullanlan teknik bir isimdir. skit klelerden oluan Atinadaki polisler teknik olarak bu ekilde
adlandrlr.
131
ANABASS

larn kullanmay srdrdler ve onlar ok ykseklere89 frlatarak


at talimleri yaptlar. Kylerde ok sayda yay kirii ve sapanlarda
kullanabilecekleri kurun buldular. Bugnn sonunda, baz kylere
rastlayan Yunanlar ordugah kurarken, atmada ok ar darbeler
alan barbarlar da geri ekildiler.
Ertesi gn eylemsizlik gnyd. Bol miktarda msr bulunan
kylerde durakladlar, yiyecek tedarik ettiler. Bir sonraki gn, y-
rye dzlk boyunca (Dicle kys boyunca) devam edildi ve Tis-
saphernes hl onlarn peinden gidiyor, atmay srdryordu.
Bu durumda Yunanlar, dman kendilerini takip ederken olutur-
duklar dikdrtgensel dzende yrmenin onlar olumsuz etkileye-
ceini fark ettiler. Karlarna kan herhangi bir yol daraldnda,
geilmesi gereken bir tepeyle karlatklarnda ya da gemeleri ge-
reken bir kpr karlarna ktnda, zorunluluktan dolay, ordu-
nun kanatlar birbirine yaklat zaman, biraz doal sebeplerden
biraz da oluan karmaadan dolay ar silahl piyadeler yry d-
zenlerindeki yerlerinde kalmay baaramaz ve zorlukla ilerlerler. Bu
skma durumundan sonra kanatlarn tekrar yerlerine dnd za-
manlarda ise birbirlerinden ayrlmadan nce, yaadklar karmaa-
dan dolay ok zor kendilerine gelirler ve askerlerin dalmasyla ka-
natlar arasnda geni bir boluk olduundan, zellikle arkalarndan
gelen bir dman olunca, askerlerde bir gven kayb yaanr. Geil-
mesi gereken bir kpr olduunda ya da dier zorlu artlarla kar-
latklarnda, ortaya kan ey her bir birliin, endieyle, o engeli ilk
olarak amaya almas ve bu anlarda dmann saldrya gemesi-
nin ok kolaylamasyd.
Bu sorunu fark eden generaller durumu dzeltmeye koyuldu-
lar. Bylece, her birinin banda kendi kaptann bulunduu yzer
adamdan oluan birlikler oluturdular ve dier subaylar iin de yz
kiilik birliklerin yars ve eyrei kadar eitli gruplar oluturdu-
lar. Bu yeni gruplarn grevi, yry boyunca, kenarlar birbirine
89 Yani pratikte en geni menzile ulaabilmek iin oklar yatay olarak deil, ge doru frlatp kelimenin
tam anlamyla uurmaya altlar.
132
KSENOPHON

yaklamak zorunda kald zamanlarda, kanatlar skntdan kurtar-


mak iin geriye ekilmekti. Dzeni bu ekilde oluturdular. Dik-
drtgenin kenarlar tekrar genilediinde, aradaki boluu doldur-
dular. Aradaki boluun srekli dolu olmasn salamak iin boluk
daraldnda aray bu birliklerle, eer genise elli kiilik birliklerle,
eer daha da genilerse yirmi be kiilik birlikleri de ekleyerek dol-
durdular.
Bu ekilde nlerine bir geit ya da kpr ktnda, karmaa
yaamadlar ve bu yerlerden tm birlikler rahatlkla geebildi. Sa-
va dzenine girmeleri gereken durumlarda, bu birlikler ne gelip
kendi saflarnda toplandlar.
Bu halde drt gn ilerlediler. Beinci gn tamamlanmadan
nce, etrafnda kylerin kmelendii bir eit saray gzlerine iliti.
Dahas, bu saraya giden yolun yksek tepeler ve eteinde kylerin
uzand dan yamalar boyunca dalgalandn grdler. Dma-
nn svari olduunu bilen Yunanlar iin bu tepeler, doal olarak, se-
vindirici bir grntyd. Bununla birlikte, dzlkten uzaklap ilk
tepeye ktklarnda ve bir sonrakine trmanmak iin inie getik-
leri srada, bu balant noktasnda barbarlar onlara hcum etti. Yk-
sek tepeden aaya doru onlar ok ve sapan ta yamuruna tuttu-
lar. Bu adamlar kam altnda90 harekete geirildi ve bunlar Yunan
hafif piyade birliklerini alt edene ve ar piyadelerin arkasna sn-
maya zorlayana kadar ok sayda adam yaraladlar. Sapanclar ve ok-
ular, asker kalabal iinde sktklar iin o gn tamamen ilevsiz
hale geldiler ve orduya bir fayda salayamadlar.
Bu ekilde sktrlan Yunanlar, bir hamleyle onlar kovalamaya
baladlar fakat ar silahl birlikler olduklar iin tepeye zar zor tr-
manabildiler. Dier taraftan dman ok rahat bir ekilde olduu
yerden uzaa frlyordu. Kovalamaya katlan birlikler, ordunun geri
kalanna katlmak iin geri ekildikleri srada ciddi hasarlar aldlar.
Daha sonra, ikinci tepede de yine ayn eyleri yaadlar. nc te-
90 Pers liderlerinin askerlerini dmana saldrmalar iin krbaladklar grlmtr.
133
ANABASS

peye geldiklerinde, dikdrtgenin sa kanadndan bir hafif piyade


birliini dan tepesinde bir noktaya yerletirene kadar orduyu ye-
rinden kprdatmamaya karar verdiler. Bu birlik kendilerini takip
eden birliklerden daha yukarda bir noktaya gidince ve uygun bir
noktaya ulanca, barbarlar kltan geirilme ve iki saldr hattnn
arasnda kalma korkusundan aadaki ana birlie saldrmaktan vaz-
geti. Bylece gnn geriye kalan ksmnda Yunanlar iki ksm ha-
linde ilerlediler. Bir grup tepeler boyunca yolu takip ederken, di-
er grup da onlara paralel olarak dalarn daha yksek noktalarnda
ilerlediler. Bylece kylere ulatlar ve yarallarla ilgilenmeleri iin
sekiz doktor grevlendirdiler.
Bol miktarda buday, arap ve ayrca geni ambarlarda atlar iin
ayrlm arpalar ve benzeri erzaklar bulunmas ayr bir ikna nedeni
olurken, asl nedenleri yarallarn iyilemesini salamak olduu iin
burada gn kaldlar. Bu erzaklar blgenin ynetici satrap tara-
fndan toplanmt. Drdnc gn, ovaya inmeye baladlar fakat
Tissaphernes onlara yetiince, yaadklarndan yeterince ders aldk-
lar iin grdkleri ilk kyde ordugah kurmann gerekliliini ren-
mi oldular ve ilerlerken ayn zamanda savamaktan da vazgetiler.
nk kimisinin yaral olduu, kimisinin yarallar tad, kimisi-
nin de bu kiilerin silahlarn tad askerlerin ou savaamaz hal-
deydi. Fakat onlar ordugah kurduklar anda, kyn zerinden ilerle-
yen barbarlar, keskin nianclaryla onlar bezdirmek iin giriimde
bulundular. Yunanlar stn duruma geldi nk srekli saldran bir
dmanla hareket halinde bir arpmay srdrmektense, sabit bir
yerde onlar kardan grp eylemde bulunmak daha kolayd ve bu
da Yunanlarn lehine olan bir durumdu.
Akama doru, barbaralar iin geri ekilme vakti gelmiti nk
Yunan ordugahna yedi ya da sekiz mil yaknlkta ordugah kurmak
onlarn deti deildi. Bunu nedeni, Pers ordusunun geceleri ok sa-
vunmasz olmasyd. Bu nedenle ani bir gece saldrsndan kan-
mak iin mmkn olduunca uzaklatlar. Persler geceleyin atlarn
durdurur ve bir kural olarak, iplerinden kurtulup kamalarn engel-
134
KSENOPHON

lemek iin onlara kstek vururlar. Bylece aniden bir tehlike sinyali
alrlarsa, svarilerin atlara eyer vurmalar, atlarn yularn takmalar,
daha sonra kendi zrhlarn kuanmalar ve sonra atlara binmeleri
gerekir. Tm bu ilerin gece ve o karmaann iinde yaplmas ok
zordur. Bu nedenle onlar her zaman Yunanlardan ok uzakta ordu-
gah kurarlar.
Yunanlar onlarn geri ekilmeye hazrlandklarn ve bu emrin
verildiini anladklarnda, dman kendilerini duyma menzilinden
kmadan nce, habercinin;
Hareket iin hazr ol! ars yankland.
Asyallar sanki geri ekilmeye isteksizlermi gibi bir sre durak-
ladlar fakat karanlk bast iin gittiler nk geceleyin yola kp
kendi birliklerine ulamak onlarn karlarna uymuyordu. Yunan-
lar onlarn gerekten gittiini ak ve net ekilde grnce, onlar da
ordugah toparladlar ve yedi buuk mil ilerleyene kadar yryle-
rini srdrdler. Bylece iki ordu arasndaki mesafe o kadar artt ki
ertesi gn, hatta nc gn bile dmandan eser yoktu. Fakat dr-
dnc gne girdiklerinde, barbarlar zorunlu bir gece yryyle
ilerlemilerdi ve bylece Yunanlarn gemek zorunda olduklar bir
mevkide, sa tarafta, hkmeden bir pozisyonda yerlerini aldlar. Bu-
ras dzle inen yolun zerinde dar bir da kntsyd.
Cheirisophus, bu srtn igal edildiini grnce, arkadan Kse-
nophonu ard. Ayn zamanda hafif piyade askerlerini ne ge-
tirmesini istedi. Ksenophon bunu yapmakta tereddt etti nk
Tissaphernes ve tm ordusu ortaya kmaya balyordu ve gr
mesafesinin iindelerdi. Kendisi ne koarak sordu:
Beni neden aryorsun?
Dieri cevap verdi:
Sebep ova. uraya bak! ni yolumuz zerinde bu tepe igal
edilmi. u adamlar oradan karana kadar bize gei yok. Hafif pi-
yadeleri neden getirmedin?
135
ANABASS

Ksenophon aklad: Gr mesafesinde bir dmanla kar


karyayken, arka ksm korumasz brakmann uygun olmadn
dnyordu ve devam etti:
Bununla beraber, bu adamlar tepeden nasl karacamza ka-
rar vermenin vaktidir.
Bu anda gzleri ordunun hemen zerinden ykselen dan te-
pesine sabitlendi ve sz konusu dmann mevzilendii tepeye gi-
den bir yolun olduunu grd. yle devam etti:
Yapabileceimiz en iyi ey, Cheirisophus, u ykseltiye doru,
olanca hzmzla bir hamle yapmaktr. Oraya ularsak, yolumuz
zerindeki dman bulunduu yeri koruyamayacaktr. stersen or-
dunun banda sen dur, ben giderim ya da eer daa gitmeyi sen is-
tersen, ben burada dururum.
Bunun zerine Cheirisophus:
Sana brakyorum, hangisini istersen se. dedi. Ksenophon:
Ben daha gencim. diye belirterek gitmeyi seti fakat nden bir
birliin kendisine elik etmesini istedi. Zira arkadaki birlikleri kar-
mak uzun srecekti. Bylece Cheirisophus, ndeki hafif piyadeler-
den bir grubu onun hizmetine verdi ve onlarn yerlerini ortadaki
birliklerle doldurdu. Ayrca birliinin bir ksmn oluturmas iin
ona dikdrtgenin nnden kendi emri altndaki yz seilmi as-
keri91 verdi.
Ovadan yukarya doru tahmin edilecek en byk hzla yola
ktlar fakat dan srtndaki dman, onlarn geidin tepesine
doru ilerleyiini anlar anlamaz, tepeye onlardan nce ulamak iin
amansz bir mcadeleyle yola kt. Yunan birliklerinin yukar kar-
ken att naralar ve yaptklar atlar muazzamd ve ayn ekilde Tis-
saphernesin birlikleri de onlara benzer naralar ve atlarla karlk
91 Kimisi bu yz askerin yukarda bahsedilen yzer kiilik birliklerin grubu olduunu dnr; kimisi
de bunlarn bakomutana elik eden zel askerler olduunu savunur.
136
KSENOPHON

verdi. Ksenophon atna bindi, adamlar arasnda gezinip onlarn ce-


saretlerini arttrd:
Yiit arkadalarm! Bu savan Yunanistan iin olduunu unut-
mayn! imdi ya da hibir zaman! Bu savan ocuklarnz, eleri-
nizi tekrar grmek iin olduunu unutmayn! Kk bir aba gerek
bize ve ondan sonra yolculuumuza huzur iinde tek bir ok darbesi
bile almadan devam edeceiz. imdi bunun iin harekete geelim!
Bunun zerine Sicyonlu92 Soteridas yle dedi:
Eit artlarda deiliz. Ksenophon, sen at stndesin. Ben kal-
kanm tarken zorluk ekiyorum.
Ksenophon, bu yaklam duyunca atndan atlad. Aniden So-
teridas birliinden ekti, kalkann elinden ald ve zerinde zrh,
elinde kalkanyla var gcyle komaya balad. Atllarn giydii zr-
hyla ve elinde kalkanla bu koullar altnda koarken ok yoruldu
fakat yine de birliklere barmaya devam etti. ndekileri ve iler-
lemeye alan arkadaki birlikleri ne atlmalar iin cesaretlendir-
meye alt. Soteridas dier adamlar tarafndan hor grld. Onu,
kalkann geri alp ne atlmaya zorlayana kadar itip kaktlar, tala-
dlar, aaladlar. Dier taraftan atna tekrar binen Ksenophon, as-
kerlere atla gidebildii yere kadar nclk etti. Fakat zemin gittike
elverisiz olmaya balaynca, atndan indi ve yaya olarak ilerlemeye
devam etti. Bylece kendilerini dmandan nce zirvede buldular.

92 Sicyon, Peloponnesusun kuzeyinde Korint ile Akhaia arasnda yer alan antik bir ehir.
137
BE

Barbarlar hemen orackta dndler ve olanca gleriyle kat-


lar. Tissaphernes ve Ariaeusun birlikleri geri dnp baka bir yolda
gzden kaybolurken, Yunanlar tepeyi ele geirdiler. Cheirisophusla
aada bekleyen ana ordu, yolunu ovaya doru evirdi ve farkl tr-
lerde onlara faydal olacak mallarla dolu bir kyde ordugah kurdu.
Bu ky yalnz deildi. Dicle ovasnda, birka tane deil, ok sayda
benzer trden bereket dolu ky mevcuttu.
Artk leden sonra olmutu ve aniden dman ovada grnd.
Dzlkte erzak aramak iin dalan birliklere ait baz Yunan asker-
lerini ldrmeyi baard. Aslnda, Yunanlar nehrin karsna geiri-
len ok sayda sr srsn ele geirmiti. Tissaphernes ve birlik-
leri kyleri yakmaya kalktlar ve baz Yunanlar, bu durumdan byk
moral bozukluu yaadlar nk dman kyleri yakarsa nereden
erzak bulabileceklerini biliyorlard.
Ksenophon ve birlii kye indiinde, Cheirisophus ve adamlar
savunma saldrsndan geri dnyorlard. Bu srada Ksenophon on-
lar karlad ve yle dedi:
Yunan yiitleri, dmanmzn lkenin artk bizim olduunu
kabul ettiini grdnz m? Yani demek istediim, bizimle anlama
yaptklar srada, bize art kotuklar ey, kraln lkesini yakp yk-
138
KSENOPHON

mamamzd. imdi bunu sanki buras onlarn deilmi gibi her yeri
atee vererek kendileri yapyor. Buna karn bizi grmeye devam
edecekler. Kendileri iin erzak ayrdklar herhangi bir yer olursa,
bizim de oraya doru ilerlediimizi grecekler.
Ardndan Cheirisophusa dnerek ekledi:
Yalnz bu durum beni etkiliyor, bence bu kundaklara hcum
edip blgeyi, kendi lkemizmi korumalyz.
Cheirisophus hemen yant verdi:
Bu fikir bana uymuyor. Bence biz de biraz yangn karalm ve
bylece onlar da bu ii daha abuk sonlandrrlar.
Kylere geri dndklerinde, askerler erzaklarla megul olurken,
general ve subaylar da bir araya geldiler. Bu toplantya derin bir mo-
ral bozukluu hakimdi nk bir taraflarnda ar derecede yksek
olan dalar dururken, dier taraflarnda ise mzraklaryla dibine ula-
amadklar bir derinlie sahip olan nehir uzanyordu. Bu aknlk-
larnn ortasnda, Rodoslu bir asker dile getirdii u nerisiyle or-
taya kt:
Baylar, eer ihtiyacm olanlar bana tedarik ederseniz ve emek-
lerimin karlnda bana bir dl verirseniz, sizi karya geirmeye
hazrm. Drt bin ar silahl piyadeyi bir kerede karya geiririm.
Neye ihtiyacn var? diye sorulduunda yle cevap verdi:
ki bin adet deriye ihtiyacm var. ok sayda koyun, kei ve
eek olduunu gryorum. Onlarn derileri yzlmeli ve iirilme-
lidir ve bylece yolumuzu amaya hazr hale geleceklerdir. Ayrca,
yk hayvanlar iin kullandnz kemerleri de istiyorum. Bunlarla
derileri birbirine balayacam. Daha sonra her bir deriye ta ba-
layp, apa gibi suya daldrarak onlar sabitleyeceim. Daha sonra
bunlar karya doru uzatacam. Her iki utaki balar salam-
latrnca, zerlerine al rp, aa paracklar atacam. Bir da-
kika iinde boulma tehlikesiyle karlamayacanz greceksiniz
139
ANABASS

nk her deri iki adam batmadan tayabilecek ve zerlerindeki


al rp ve aa paracklar da kaymanz nleyecek.
Generaller bu fikrin gerekten de zekice olduunu dndler
fakat bu plann hayata geirilmesinin fayda salamayaca grn-
delerdi. nk nehrin karsna yollanan bir svari kalabal vard
ve yola kan ilk birlikten itibaren geilerini engellemeye hazr bir
vaziyette bekliyorlard.
Bu koullar altnda, ertesi gn, ynlerini deitirdiler ve admla-
rn geriye evirip, ncelikle terk ettikleri kyleri atee vererek, Ba-
bil ynne doru yaklmam kylere ilerlemeye baladlar. Bylece
dman onlarn arkasndan gitmedi ve azlar ak kalm bir va-
ziyette, Yunanlarn nereye gittiklerini ve ne yapmaya altklarn
grmek iin yerinde kalp onlar gzetledi. Yine burada da askerler
erzaklarla megul olurken, generaller ve subaylar bir toplant yapt-
lar ve esirleri bir araya topladktan sonra, onlar btn lkeyle ilgili,
civardaki her bir blgenin zellii, ismi ve benzeri konular zerin-
den apraz sorguya aldlar.
Esirler bulunduklar noktaya ulamak iin kat ettikleri bu gney
blgelerinin, Babil ve Mediaya uzanan blgeye ait olduunu; dou
yolunun kraln yaz ve ilkbahar aylarn geirdii sylenen Susa ve
Ecbatanaya uzandn; nehri getikten sonra, bat yolunun Lidya
ve yonyaya ulatn ve dalarn arasndan Bykayy karlarna
alarak gidecekleri yolun ise dediklerine gre Kardukhoilerin93 yaa-
d blgeye ulatn sylediler. Bu topluluk, esirlerin sylediine
93 Kardukhoiler ya da Krtler. Aslnda batya doru en uzak noktaya kadar karargahlarn ulatran, tarma
ok az nem verip, zellikle kz yetitiricilii ile ilgilenen, konuma asndan ran standartlarna ait
bir halktr. Eski Suriyeliler ve Asurlular tarafndan Kardu, Ermeniler tarafndan Kordu (oul hali Kor-
dukh) olarak telaffuz edilen bu topluluun ismi, ilk olarak bat edebiyatnda ok dar bir anlamla, basite
yorumlanm bir ekilde, grg tan Ksenophonun sayfalarnda Kardoukhoi olarak grlmtr.
Ksenophon bu ismi Ermenilerden rendiini belirtmitir. Daha sonra yazarlar burada, Roma igali
dneminde, ynetimi srasnda Ermenistan ksa bir srede Dou Roma dnyasnn en gl devleti
konumuna getiren II. Dikrandan sonra (yaklak olarak M 80) Ermeni kralnn egemenliini tanyan
yerli prensler tarafndan ynetilen bu kk kralln varlndan haberdar olmulard. Daha sonra Sa-
sani Krallnn bir vilayeti haline geldi ve yine MS 297de Diclenin st bat sahilindeki be ana vilayet
arasndan Roma mparatorluuna verildi fakat 364te tekrar Perslere teslim edildi.
140
KSENOPHON

gre, dalarda yaayan, sava bamls ve krala bal olmayan insan-


lard. O kadar ki bir keresinde yz yirmi bin kiilik bir kraliyet ordu
kuvveti onlara saldrm fakat blgenin arazi artlarnn elverisiz-
liinden dolay, ordudan tek bir adam bile geri dnememiti. Bu-
nunla beraber, bazen dzlkteki satrapla atekes veya antlama ya-
parlard ve bylece aralarnda bir iliki balatlrd.
Bu ifadeleri duyduktan sonra, generaller her bir blgede, oraya
dair zel bilgileri olduunu iddia eden bu adamlardan ayr bir yere
oturdular. Onlar, hangi yne gitmek istediklerini belli etmeden,
kendilerinden uzak bir noktada beklettiler. Sonunda, dalar ze-
rinden Krtlerin olduu blgeye doru bir geidi zorlamaya karar
verdiler nk onlara bilgi verenlerin sylediine gre, bir kere bu
blgeleri getiler mi kendilerini Orontas tarafndan ynetilen zen-
gin ve geni bir blge olan Ermenistanda bulacaklard ve Ermenis-
tandan, hangi yne olursa olsun ilerlemek kolay olacakt.
Bunun zerine en uygun ann geldiini anladklar anda, iler-
lemeye balamaya hazr olmak iin tanrlara kurban sundular. Asl
korkular, dalar zerindeki yksek geitlerin nceden igal edilmi
olmasyd. Orduya, yemekten sonra herkesin balamak iin gerekli
tm erzak ve tehizatn hazrlamalar ve her an, emir verilir veril-
mez, harekete gemeye hazr bir halde dinlenmeye ekilmeleri ge-
rektiini syleyen genel bir emir duyuruldu.

141
142
DRDNC KTAP

Hikayenin bu blmnde, Yunanlarn tm yaptklarnn ve Cyrusla


topraklarndan kp Mezopotamyaya doru nasl trmandklarnn ve ay-
rca daha sonra Karadeniz ya da Pontus kysna ulamalaryla birlikte,
kendilerine gvenli bir ekilde klavuzluk etmelerine karlk, dost olan bir
karaya ayak basar basmaz tanrlara kurban kesmeye yemin ettiklerinin ve
bu grevi yerine getirmek iin gerektii gibi kurban kestikleri Yunan Trab-
zon ehrine ulaana kadar balarna gelen her bir olayn detayl bir ekilde
anlatm verilmitir.

143
144
BR

Artk son nbet vakti gelmiti ve gece karanl altnda vadiyi


gemeleri iin yeteri kadar zamanlar vard. Beklenen emir geldi-
inde, ayaklandlar ve ilerlemeye koyuldular. Gnn aarmasyla
birlikte dalara ulatlar. Yryn bu blmnde Cheirisophus,
kendi birliklerini ve hafif piyade birliklerinin tamamn yanna ala-
rak nden kefe kt. Bu arada Ksenophon da art ar piyade bir-
likleriyle geriden onlar takip etti. Dalara doru trman yolunda,
pelerinde herhangi bir izlenme ya da saldr tehdidi olmad iin
hafif piyade birliklerine ihtiya duymuyordu. Cheirisophus, d-
man kuvvetlerinin hibiri tarafndan fark edilmeden zirveye ulat.
Daha sonra yavaa yolu at ve ordunun geri kalan, dalga dalga zir-
veye trmanp oray geride braktktan sonra, aaya doru, ukur-
lara ve dalardaki oyuklara snm kylere inerek Cheirisophusu
takip etti.
Bunun zerine, Krtler mesken yerlerini terk ettiler ve kadnlar
ve ocuklaryla dalara katlar. Bylece orduya, erzak olarak alabi-
lecekleri ok sayda rn kald. Orada bulunan iftlik evleri de Yu-
nanlarn ellerini srmedikleri ok sayda tuntan yaplm ara ve
gerelerle doluydu. Yunanlar dalara kaan halkn peine dmedi
nk Krtlerin lkesinden geerken, kendilerine yardmc olup
doru yollar gsterebilecekleri umuduyla onlara olduka kibar ol-
145
ANABASS

maya altlar. Byle bir umuda kaplmalarnn altnda yatan en b-


yk neden de her iki grubun da kraln dman olmalaryd. Yine de
tamamen zorunlu nedenlerden dolay ilerlemeleri srasnda, ihtiya
duyacaklar rnleri kendilerine fayda salamalar iin aldlar. Bu-
nunla birlikte, Yunanlar onlar ardklarnda, Krtler onlara ne ku-
lak verdi ne de herhangi bir olumlu iaret yollad.
Artk son Yunanlar da geitten kylere doru inerken, hava ok-
tan kararmt. Yolun darlndan dolay btn gnleri ini ve k-
larla gemiti. O anda, toplanm bir Krt grubu, en gerideki adam-
lara bir saldr gerekletirdi ve saldrya geen bu adamlar olduka
kk bir grup olmalarna ramen, ta ve oklarla, Yunan askerleri-
nin kimisini ldrd, kimisini yaralad. Gerek u ki Yunan ordu-
sunun yaklamas onlarda aknlk yaratmt. Bununla birlikte, o
anda Krtler say olarak daha byk bir kuvvetle gelmi olsalard,
ordunun byk bir blm yok olacakt. Byle olunca, Yunanlar
blklere ayrldlar ve o geceyi kylerde akta geirdiler. te yan-
dan Krtler de dalarda bir daire eklinde alevlenen ok sayda ia-
ret atei yakp birbirlerini kolladlar.
afak vakti, Yunan general ve subaylar bir araya geldi ve sadece
gerek duyacaklar sayda dayankl yk hayvan alp zayf olanlarn
geride brakarak ilerleme karar ald. Dahas ellerindeki son zaman-
larda yakalanan btn tutsaklar serbest brakmaya karar verdiler.
nk hayvan ve tutsak miktarndan ve beraberlerindeki sava ol-
mayanlarn say olarak arlndan dolay, yry tempolar ol-
duka yavalatlyordu. Ayrca byle bir insan kalabaln memnun
etmek iin ihtiya duyulann iki kat kadar erzak elde edilmeli ve ta-
nmalyd. Bu kararlar verildi ve uygulayacaklar kararlarla ilgili ha-
berci araclyla bir duyuru yapld.
Kahvalt yaptktan sonra yrye balamak iin hazrlandkla-
rnda, generaller dar bir yerde askerleri durdurdu ve daha nceden
bahsettikleri klelerden ya da dier eyalardan bazlarnn hl as-
kerlerle birlikte olduklarn grnce onlara el koydu. Gzel gr-
146
KSENOPHON

nml bir olan ya da kadna duyduklar tutkudan dolay kendi ken-


dilerine verdikleri bu hediyeleri gizlice yanlarnda tutmay baaran
baz kaaklarn dnda, btn askerler buna itaat etti. O gn bo-
yunca bu ekilde, kimi zaman savaarak, kimi zaman dinlenerek yol-
larna devam ettiler.
Ertesi gn onlar byk bir frtna karlad. Yeterince erzak-
lar olmadndan, bu frtnaya ramen devam etmek zorundalard.
Dman iddetli ve srarl saldrlara baladnda, Ksenophon arka
ksm komuta ederken, Cheirisophus, her zamanki gibi orduya n-
clk ediyordu. Dar bir yere geldiklerinde, olduka yaknlap, bir-
birlerini ok ve ta yamuruna tutuyorlard. Bu yzden Yunanlar,
onlarn bu hamleleri ardndan hcuma gemek ve daha sonra geri
ekilmek zorunda kalyorlard. Bu da ok az ilerleme salamalarna
neden olmutu. Dman saldrsn iddetlendirince, Ksenophon,
tekrar tekrar n tarafa tempoyu drmeleri iin emir yollad. Nor-
mal artlarda, Cheirisophus byle bir emir geldiinde yavalard fa-
kat bu sefer yavalamak yerine, arka tarafa kar emir yollayarak, s-
ratle kendilerini takip etmelerini syledi. Bir eyler olduu kesindi
fakat ne gidip bu acelenin nedenini renmek iin vakit yoktu. Bu
artlar altnda yry, en azndan arka tarafta, bir hengme haline
dnt ve burada cesur bir adam, Laconial Cleonymus kalkann
ve zrhn delip geen bir okla kaburgalarndan, Arkadial Basias da
alnnn ortasndan vuruldu.
Bir duraklama yerine varr varmaz, Ksenophon, daha fazla yay-
gara yapmadan, Cheirisophusa gitti ve beklemediinden dolay ona
kt:
Bu yzden ayn anda hem savamak hem de kamak zorunda
kaldk! diye haykrd ve devam etti:
Ve sonu olarak bu, iki cesur arkadamzn hayatna ml oldu.
Onlar ldler ve biz onlar o alandan alp gmemedik bile.
Cheirisophus cevaplad:
147
ANABASS

uraya, yukarya bak.


Konuurken, dalar iaret ederek devam etti:
Onlarn ne kadar geilmez olduunu grebiliyor musun? Sa-
dece u grdn dimdik giden yol ve zerindeki insan kalabalna
bak. Yolu ele geirdiler ve tek k yolunu u anda onlar tutuyor.
Ben bu yzden acele ettim ve seni bekleyemememin nedeni, bir an
evvel onlardan nce geidi ele geirmeyi umut etmemdi. Biliyor-
sun, elimizdeki rehberler baka bir yolun olmadn sylyorlar.
Bunun zerine Ksenophon yantlad:
Fakat bende iki esir daha var. Dman bizi o kadar kzdrd ki
onlar tuzaa drdk ve bu da bize kendimize gelmemiz iin za-
man kazandrd. Onlardan bazlarn ldrdk ve bir ya da iki kiiyi
canl olarak yakalamak iin elimizden gelenin en iyisini yaptk. Yani
demem o ki bu lkeyi bilen birka rehberimiz daha var.
Bahsi geen iki rehber getirildi ve ayr ayr sorguland. u an bi-
linen yolun dnda baka bir yol bilip bilmediklerini sordular. Bi-
rincisi hayr dedi ve daha iyi bir cevap almak iin yaplan onca
ikenceye ramen hayr demekte srar etti. Ondan bir ey k-
mayaca anlalnca, arkadann gzleri nnde ldrld. Daha
sonra ikinci esir yle bir aklama yapt:
Bu adamn herhangi bir yol bilmediini sylemesinin nedeni, o
blgelerdeki bir aileye kzn gelin olarak vermesiydi. Fakat ben sizi
yk hayvanlarnzn bile rahatlkla geebilecei bir yola doru yn-
lendirebilirim.
Bahsettii yol boyunca ilerlerken, yol zerinde geilmesi gere-
ken herhangi zor bir geit olup olmad sorulduunda, nceden i-
gal edilmedii srece gemenin imkanszlaabilecei bir da geidi
olduunu syledi.
Daha sonra hafif piyade ve ar silahl piyade subaylarnn a-
rlp durumdan haberdar edilmelerine ve cesur olduklarn gs-
148
KSENOPHON

tererek ne atlp orduya nclk etmeyi isteyip istemediklerinin


sorulmasna karar verildi. ki ya da ar silahl asker hemen ne
atld. Methydriumdan Aristonymus ve Stymphalustan94 Agasias
olmak zere iki Arkadial gnll olarak ne ktlar. Bunlara ze-
nerek nc bir asker daha, yine bir Arkadial olan, Parrhasiadan
Callimachus da gitmeye hazr olduunu ve btn ordudan ona elik
etmeleri iin gnlller toplayacaklarn syledi. Ynlendirdiim
yere gidecek delikanl sknts yaamayacam biliyorum. diye ek-
ledi. Ondan sonra, hafif piyade komutanlarndan bu gruba katlmak
isteyenlerin olup olmadn sordular ve bu tr hizmetlerde orduya
faydal olduunu birok kez kantlam olan Chioslu95 Aristeas, g-
nll oldu.

94 Efsaneye gre, Arkadiada Stymphalos Gl kylarnda, ormanlarda sk bir blgede yaayan kular, vak-
tiyle bir kurt istilasyla kuzeydeki lkelerinden kaarak buraya, Stymphalus Gl kysna snmlard.
Bu Stymphalian kular, Sava Tanrs Aresin evcil hayvanlar olarak anlatlr ve insan yiyen efsanevi mi-
tolojik canavarlard. Eurystheus, bu sebeple Stymphalianlar denen, gagalar ve peneleri tun, tylerini
ok gibi atabilen, insan etiyle beslenen bu ok yrtc olan kularn ortadan kaldrlmasn emretti. Btn
glk, kular sndklar sk ormanlk blgeden karabilmekti. Herkln 12 grevinden altncs, bu
kular yerleip etrafa nemli zararlar verdikleri Stymphalia Gl blgesinden kovmakt. Bunu sala-
mak iin Herakles, yani Herkl, Athenaya dant. Demircilerin tanrs Hephaistos, vaktiyle bronzdan
yaplma, keskin bir ses karan, Krotala ismindeki zilleri Athenaya vermiti. Athena bunlar Heraklese
verdi. Herakles bu zilleri alarak kular korkuttu. Sk ormandan dar uarak kaan kular oklaryla
birer birer haklad.
95 Sakz Adas.
149
K

Gnll grubuna yemeklerini yiyip yola kmalar emredildi-


inde, len vaktini oktan geiyordu. Ardndan, rehberi balad-
lar ve onlara yardmc olmas iin gnlllere teslim ettiler. Eer
zirveye ulamay baarrlarsa, o gece oray korumalar ve gnn
aarmasyla birlikte borazanla haber vermeleri konusunda anlat-
lar. Bu iaretle birlikte zirvedeki grup, sz konusu geidi igal etmi
bulunan dmana saldrrken, ordunun asl ksm da ellerinden ge-
len en byk hzla yukarya trmanarak oradakilere yardma koa-
cakt. Bu anlayla, iki bin kiilik bir kuvvet yola kt.
O anda bardaktan boalrcasna yamur yayordu. Ksenophon,
dmann dikkatini bulunduklar noktaya ekmek ve yukarya tr-
manan grubun gzlenmesini engellemek iin art birlikleriyle sz
konusu geide doru ilerlemeye balad. Bu ekilde ilerleyen art
grubu, yokua trmanmak iin gemek zorunda olduklar bir olua
ulatklar bir anda, barbarlar her biri bir araba yk arlnda
olan, eitli ebatlarda byk kaya paralarn aaya doru atmaya
baladlar. Atlan talar yuvarlanrken kayalara arpyor ve arpma-
nn etkisiyle paralanp saa sola frlyorlard.
Bu yzden de geidin giriine bile yaklamak sz konusu de-
ildi. Kendilerini bu noktada skm olarak bulan baz subaylar
150
KSENOPHON

baka yollar denemeye baladlar ve karanlk kene kadar da bu


abadan vazgemediler ve daha sonra geri ekilmelerinin fark edil-
meyeceini dnnce, akam yemeini yemek iin geri dndler.
Art birlikler arasnda grev banda olan askerlerden bazlar kah-
valt bile yapmamt. Bu arada arpma seslerinden anlald zere
dman btn gece boyunca talar yuvarlamaya devam etmiti.
Rehberi yanlarnda bulunduran grup, dmann etrafndan do-
lat ve yaktklar atein etrafnda oturan nbetileri aniden kstrd.
Birkan ldrp geriye kalanlar da oradan srdkten sonra te-
peye sahip olduklar dncesiyle onlarn yerlerini aldlar. Aslna
baklrsa, tepeye sahip olamamlard nk onlarn yukarsnda -
knt eklinde bir tepe uzanyordu ve bu tepenin arkasnda, zerinde
nbetilerin bekledii dar bir yol uzanyordu. Geri bulunduklar
noktadan sz konusu geitte nbet tutan dman askerlerine yak-
lamak da mmknd.
Bylece, geceyi burada geirdiler fakat sabahn ilk yla ak-
trmadan, sava dzeninde dmana doru ilerlediler. Sisli bir
gnd, bu yzden de grnmeden dmana iyice yaklaabildiler.
Birbirlerinin gr mesafesine girer girmez borazann sesi duyuldu
ve g koparan lklarla kendilerini beklemeyen dmana saldr-
dlar. Buna karlk veremeyen nbetiler yolu terk ettiler ve kat-
lar. Sadece birka tane kayp vermekle birlikte nbetiler olduka
hzllard. Borazann sesini alan Cheirisophus ve adamlar, belirgin
olan yoldan yukarya doru ilerlerken, dier generaller de mevzilen-
dikleri yerlerden rotalarn tali yollara evirip, birbirlerini mzraklar
yardmyla ekerek yukarya trmandlar ve bunlar tepedeki gruba
katlan ilk birlik oldu. Ksenophon, art birlikleriyle rehberi yanna
alan grubun gittii yoldan ilerledi. nk bu yol yk hayvanlar
iin en elverili bir yoldu. Adamlarnn yarsn yk hayvanlarnn
arkasna yollad, dier yarsn da yanna ald. lerlerken, yolun yu-
karsnda dman tarafndan igal edilmi bir tepeye rastladlar. Bu
noktada ya dman oradan pskrteceklerdi ya da Yunanlarn geri
kalanyla balantlar kopacakt. Askerler o yoldan farkl bir yol see-
151
ANABASS

bilirlerdi. Dier askerlerin gittii yoldan gidebilirlerdi fakat yk hay-


vanlar bu yoldan baka herhangi bir ynden yukar ekilemezdi.
Bu yzden birbirlerini yreklendiren lklarla, her bir nokta-
dan deil, dmana faydalanmak isterlerse kaabilecekleri bir yol
brakacak ekilde, dmann bulunduu tepeye doru kotular. Yu-
nanlar, trmanabildikleri yerlerden yukarya doru ilerlerken, yerli-
ler bir sreliine, onlar ok ve talarla yaylm ateine tuttular ama
kendilerine yaklamalarna izin vermeden bulunduklar yerden ka-
tlar. Bununla birlikte, Yunanlar bu tepeyi gven iinde geer ge-
mez karlarna igal edilmi baka bir tepe daha kt ve oraya doru
da taarruza gemenin uygun olduunu dndler. Bu noktada,
Ksenophon tepeyi arkalarnda korumasz bir vaziyette brakrlarsa,
dmann oray yeniden igal edip ilerlerken, yolun darlndan do-
lay uzun bir kuyruk eklinde sralanan ve bu yzden de geride ka-
lan yk hayvanlarna saldrabileceini dnd. Buna are olarak,
kendisi adamlarnn geri kalanyla ikinci tepeye saldrrken, Atinal
Cephisophonun olu Cephisodorus, Atinal Amphidemusun olu
Amphicrates ve Argoslu bir srgn olan Archagoras gibi subaylarn
bazlarn tepeyi korumakla grevlendirdi.
Buray da ayn yntemle ele geirdiler ve ele geirmeleri gere-
ken nc bir tepenin daha olduunu anladlar. yle ki bu, kar-
larna kan bu tepenin en sarp olanyd ve yukarda bahsedilen
gnll grup tarafndan geceleyin atein etrafnda yakalanan nbet-
ilerin olduu tepenin yukarsndayd. Yunanlar yaklatklarnda,
yerliler, onlar artan bir tavrla, hibir aba gstermeden tepeyi
terk ettiler. Onlarn, etraflarnn sarlmasndan ve ablukaya alnmak-
tan korktuklar iin yerlerini terk ettikleri dnld. Ama gerek
u ki barbarlar, yksekteki yerlerinden, ordunun arka tarafnda ne-
ler olduunu grebilmiler ve art kuvvetlere saldrmak iin yerle-
rini terk edip harekete gemilerdi.
Bu srada, Ksenophon, en gen adamlarla, tepeye doru tr-
manmaya balayp, geriye kalanlara da yavaa ilerlemeleri iin emir
152
KSENOPHON

verdi. Bylece arkadaki gruplar onlarla birleebilecekti. Yoldan iler-


leyeceklerdi ve dzle ulatklarnda silahlar ellerinde96 bekleye-
ceklerdi. Bu arada Argoslu Archagoras soluk solua kageldi ve ilk
tepeden pskrtldklerini ve Cephisodorus ve Amphicratesin ve
yanlarnda kayalklardan aaya atlayp art birliklere ulaamayan
onlarca askerin ldrldn duyurdu. Bu baardan sonra bar-
barlar, bahsi geen tepenin karsndaki baka bir ykseltiye kt-
lar ve Ksenophon, bir tercman araclyla, atekes konusunda an-
lamak iin dmanla bir grme yapp l bedenleri geri istedi.
Kar taraf da evlerini yakmamalar kouluyla istekleri kabul ede-
ceklerini sylediler ve Ksenophon da bu istei kabul etti.
Bu arada, ordunun geri kalan oraya doru ilerlerken ve grme
devam ederken, blgenin btn insanlar yava yava bir araya geldi
ve dman ekillenmeye balad. Yunanlar tepeden inip birliklerin
durduu yerde onlara katlmaya balar balamaz, dman btn g-
cyle, lk la komaya balad. Ksenophonun indii tepenin
zirvesine ulatlar ve kayalar yuvarlamaya baladlar. Bir adamn ba-
ca krld. Ksenophonun kalkan taycs ortadan kayboldu fakat
Arkadial bir ar piyade olan Lusial97 Eurylochus, ona doru kotu
ve kalkann nlerine siper edip kendisini ve Ksenophonu korudu.
Bylece ikisi de geri ekildiler. Ordunun geri kalan da onlar takip
etti ve asl ordunun sralanan birliklerine katld.
Bundan sonra btn Yunan kuvveti birleti ve orada bulunan
ok sayda gzel konutlarda konaklad. Bu evlerde bol miktarda er-
zak vard ve o kadar ok arap vard ki bunlar sval flarda sakl-
yorlard. Ksenophon ve Cheirisophus llerini geri almak iin u-
ratlar ve karlnda rehberi geri verdiler. Daha sonra, ellerinde
bulunan btn olanaklarla iyi ve yiit adamlar iin yaplan gelenek-
sel ykmllkleri yerine getirdiler.
96 Pozisyon alarak, hazrlkl bir ekilde.
97 Kuzey Arkadiada bir kent (ya da blge) olan Lusi (ya da Lusia) yerlisi.
153
ANABASS

Ertesi gn, ellerinde bir rehber olmadan yola ktlar ve srekli


bir sava srdren ve her dar geidi ve yolu nceden igal eden d-
man geit geit zerine zorluklar karp onlar engellemeye alt.
Bu yzden, ne zaman bir vadi kapatldysa, Ksenophon, arkadan te-
pelere doru kotu ve nlerindeki engeli datt. Barikat kuran d-
mann yukarsna kmaya alarak nc kuvvetin ilerlemesini sa-
lad. Ne zaman art kuvvetler saldrya uradysa, Cheirisophus,
ayn yntemi kullanarak, dolambal yoldan gitti ve barikat kuran-
lardan daha yksek bir noktaya kmaya alarak geidi art bir-
likler iin at. Bu ekilde, srayla, birbirlerini korudular ve birbirle-
rinin karlkl ihtiyalarna salam bir inanla cevap verdiler. Kimi
zaman, yukarlara kan gruplar aaya inerken barbarlar tarafn-
dan ciddi oranda rahatsz edildi. Bu adamlar o kadar eviklerdi ki
Yunanlarn kendilerine ok yaklamalarna izin veriyor ve hemen
annda geri dnp kayorlard. Bu kadar hzl olmalarnn nedeni,
tamak zorunda olduklar silahlarn ok ve sapanlardan olumasyd.
Buna ek olarak, onlar, ayn zamanda, kol boyu uzunluunda
yaylar ve iki kol boyundan uzun oklar kullanan mkemmel oku-
lard. Ok atarken, yayn dk ucu tarafnda sol ayaklarn nde sa-
bitleyerek ipi ekerlerdi. Oklar kalkanlar ve zrhlar delip geiyordu
ve Yunanlar bu oklar ele geirdiklerinde, onlar mzrak olarak kulla-
nyorlard. Bu blgelerde Giritlilerin hizmetleri kayda deerdi. On-
lar Giritli Stratoclesin emri altndalard.

154

O gn, geceyi yaklak iki yz adm geniliindeki Centri-


tes nehri98 yaknndaki dzlnn yukarsnda uzanan kylerde,
akta geirdiler. Bu nehir Krtlerin lkesi ile Ermenistan arasnda
snr grevi gren bir nehirdi. Burada Yunanlar eksiklerini tamamla-
dlar, kendilerini yenilediler ve dinlendiler. Dzlkteki manzara on-
lara keyif verdi nk nehir Krt dalarndan on ya da on drt
metre uzaklktayd. Bu yzden de geceyi mutlu bir ekilde geirdi-
ler. Erzak skntlar yoktu, yaadklar onca sknt dolu anlar da ge-
ride brakmlard. Krtlerin lkesinden geerken harcadklar son
yedi gn, kraln ve Tissaphernesin kendilerine kardklar sorunla-
rn tamamndan daha fazla ac ve kayba ml olan uzun ve srekli bir
sava sreciydi. Tatl bir gven ve rahatlama duygusu iinde, tm bu
skntlardan artk tamamen kurtulmular gibi balarn yere koyup
dinlenmeye ekildiler.
Ertesi gnn ilk yla, nehrin karsnda belli bir noktada di-
kilmi, tepeden trnaa silahl ve geilerini engelleyecekler gibi
duran atllar grdler. Piyadeler de svarilerin yukarsndaki ka-
yalklarda kme kme sralanm bir vaziyette onlarn Ermenis-
tan arazisine kmalarn engellemek iin bekliyorlard. Bu birlik-
98 Yani, Dou Dicle. Bugnk Botan ay.
155
ANABASS

ler, Orontas ve Artuchasa ait olan Ermeni, Mardial99 ve Kaldeli100


paral askerlerdi. Bu lnn sonuncusu, Kaldelilerin zgr ve ce-
sur insanlardan olutuu syleniyordu. Uzun, hasr kalkan ve mz-
raklarla donanmlard. Yukarda bahsedilen, zerinde sralandklar
kayalklar, nehirden yz yarda ya da daha fazla bir uzaklkta yer al-
yorlard ve grnen tek yol yukarya doru uzanan ve sradan yapay
bir ekilde oluturulmu gibi duran bir patikayd. Bu noktada, Yu-
nanlar nehri gemeye alt fakat ie koyulduklarnda nehrin gs
hizasndan daha derin olduunu ve nehir yatann byk ve kay-
gan talardan dolay geii olduka zorlatrdn fark ettiler. Ay-
rca, suda silahlar tutmak da sz konusu deildi, aknt onlar s-
rkleyip gtryordu ya da onlar balarnn yukarsnda tamaya
altklarnda, vcutlar dmann frlatt oklara ve dier silahlara
maruz kalyordu. Bu yzden, Yunanlar geriye dndler ve nehrin
kenarnda kamp kurdular.
Yukarda, dalarn stnde geen gece bulunduklar noktada,
ok sayda ve silahl Krtn toplandn grebiliyorlard. Ruhla-
rna yine bir umutsuzluk glgesi kt. Gzlerini hangi yne evi-
rirlerse, orada bir engelle karlayorlard. nlerinde geilmesi ok
zor olan nehir uzanyordu. Yukarda, dier tarafta, geilerini engel-
leyecek yeni bir dman askeri bekliyordu. Arkalarndaki tepelerde,
tekrardan nehri gemeye kalkarlarsa, arkalarndan saldrmaya hazr
olan Krtler bekliyordu. Bundan dolay, aknla batm bir halde
o gn ve gece orada durdular.
99 Ecbatanann kuzeyi ile Hazar Denizinin gneyi arasnda yer alan dalk bir blgedir.
100 Babil ve Asur uygarlklar, Mezopotamyada, Frat ve Dicle rmaklar arasnda 5.000 yl nce kurulan en
byk kentlerden Babil ve Asur evresinde yaratlan uygarlklardr. Kalde mparatorluu, Asur mpara-
torluunun yklndan sonra ortaya kmtr. Asur mparatorluunun yklmasyla Babil yeniden g
kazanm ve Babilin ynetici snfn oluturan Kaldeliler bu dnemde etkili bir kuvvet haline gelmiler-
dir. Kaldeliler, Mezopotamyann ok eski bir halkyd ve Smer kenti Ur evresinde yayorlard. Bir Kal-
deli olan II. Nebuchadnezzar (ynetim dnemi M 605-562), Yeni Babil ya da Kalde mparatorluunu
gl bir devlet durumuna getirdi. Babili, grkemli tapnaklar, saraylar, surlar ve kaplarla donatt. M
586da Kuds ve Yahuda Kralln yamalayp, tutsak ald Yahudileri Babile yerletirdi. Kalde mpa-
ratorluu, Frat Irmandan Msra, Ermenistandan Arabistana uzanyordu. Bu dnemde, sanat, ticaret
ve sanayi ok gelimiti. Ne var ki bu parlak dnem ok uzun srmedi. Nebuchadnezzarn lmnden
sonra imparatorluk k srecine girdi.
156
KSENOPHON

Derken Ksenophon bir rya grd. Uykusunda prangalara vu-


rulmutu fakat bunlar, kendi yorumuna gre onlardan kurtulmas
ve bacaklarn istedii kadar zgrce uzatmas iin kendiliinden
zld ve dt.101 Bylece, afak sknce, hemen Cheirisophusa
gitti ve her eyin iyi gideceine dair umutlar olduunu ve bunu gr-
d ryaya baladn syledi.
Cheirisophus bundan bir hayli memnun kald ve afan ilk clz
yla, generaller hazrland ve kurban kesti. Kurbanlar ilk deneme-
den itibaren iyi sonular verdi. Kurban kesiminden dnerken, gene-
raller ve subaylar birliklere kahvaltlarn yapmalar ii emir verdiler.
Ksenophon kahvaltsn yaparken, iki gen adam ona doru koarak
geldi. Herkesin bildii gibi, kahvalt yaparken ya da akam yemeini
yerken Ksenophona her zaman ulalabilir hatta uykudayken bile
sava konusuyla ilgili syleyecek sz olan herkes onu uyandrabilir.
Bu sefer bu iki gen adamn syledii uydu; ate yakmak iin al
rp toplarken, nehrin kar tarafnda, nehrin kenarna kadar ge-
len baz kayalarn arasnda, aniden bir yal adam, birka kadn ve
kk kz ocuklarn, grndne gre, torba torba kyafeti ma-
ara gibi bir kayaya doldururken fark etmiler. Bu gen adamlar on-
lar grnce, buradan nehri gemenin kolay olacan dnmler
nk dman svarileri her hlkrda bu noktaya yaklaamaya-
cakt. Bylece, yzmeleri gerekebilir diye soyunmular ve ellerinde
uzun baklaryla102 nehri gemeye balamlar fakat ilerlerken bel-
lerine kadar bile slanmadan karya getiklerini grmler. Kar-
dan elbiseleri hemen almlar ve tekrar geri dnmler.
101 Burada bacaklarn uzatmak anlamnda kullanlan kelime Yunanca diabaineindir. Bu kelimenin iki an-
lam vardr: 1. bir nehri vb. gemek; 2. bacaklarn ayrlarak yrnmesi, ata biner gibi amak ya da adm
atarak bir yeri amak. Bu nedenle, orijinal metinde verilmek istenen asl anlam ve hissi bu noktada
aktarmak biraz zordur. Ordu, Botan ayn geemiyor; Ksenophon ryasnda prangalara vurulduunu
gryor fakat zincirler bacaklarndan dyor ve istedii gibi admlarn atmaya balyor. Ertesi sabah,
iki gen adam kendilerini yzmek yerine nehri nasl yryerek geerken bulduklar hikayeleriyle geliyor.
Ryann tanrlar tarafndan gnderildii Ksenophon iin tartlmaz bir gerek haline dnyor.
102 ki azl, genellikle kabzas ssl, uzun ve kesici bir alet.
157
ANABASS

Bunun zerine Ksenophon hemen arabn ald ve tanrlarn e-


refine bir ksmn yere dkt103 ve iki gen adama da bardaklarn
doldurmalarn ve kendisine bu ryay ve onlara da bu geidi gs-
teren tanrlara, baarmalarn salayacak dier tm iaretleri de yol-
lamalar iin dua etmelerini emretti. arabn yere dktkten sonra,
bu iki gen adam hemen Cheirisophusa gtrd ve adamlar ona
da hikayeyi anlattlar. Bunu duyan Cheirisophus da arabn yere
dkt ve bu ilemi gerekletirdikten sonra, arkadaki dman aske-
rinden zarar grmeden, n taraftaki dmann hakkndan gelebil-
mek iin generallerle bir araya gelip geidi en iyi nasl geeceklerine
dair bir konsey oluturdular.
Bu arada birliklere de harekete gemek iin hazrlanmalarn
emrettiler. Sonu olarak, Cheirisophusun ordunun yarsyla nden
gidip karya gemesine, dier yarnn da Ksenophonla birlikte bir
sre arkada beklemesine karar verildi. nk bu sayede yk hay-
vanlar ve dier erzaklar bu iki bln arasnda nehri gven iinde
geebilecekti.
Tm iler yerine getirilince, bu iki gen adamn nclnde
ve nehir sollarnda kalacak ekilde hareket balad. Nehri gemele-
rine yaklak sekiz metre kalmt ve onlar ky boyunca ilerlerken,
dman svari blkleri de kar taraftan onlarla birlikte ilerliyordu.
Nehrin s bir yerine ve falez benzeri bir kysna ulatklarnda,
silahlar braktlar ve ilk olarak Cheirisophus alnnn zerine bir e-
lenk yerletirdi ve kyafetlerini kard.104 Ordunun geri kalanna
ayn eyleri yapmalar iin emir yollayarak silahlarn ald ve birlik-
lerindeki kaptanlara, emri altndaki askerlerini dzenli bir stun ha-
linde, bir ksmn soluna bir ksmn da sana yerletirmelerini em-
retti. Bu arada kahinler nehir zerinde bir kurban kesiyorlard ve
dman oklarn ve sapanlarn onlar zerinde uuturuyordu. Fa-
kat Yunanlar, onlarn menzilleri dndayd. Kurbanlar olumlu so-
103 Tanrlarn erefine, onlara kranlarn sunulmas iin iilen ikinin bir ksm yere dklr.
104 Savaa giderken uygulanan bir eit gelenek. Askerlerin sembolik olarak uyguladklar bir hareket.
158
KSENOPHON

nu verir vermez, askerlerin hepsi ordugahta birok kadn olduu


iin,105 kadnlarn tiz ezgileri eliinde, adamlarn barlarn k-
ran arksyla kartran notalarla sava ilahisi sylemeye balad.
Bylece Cheirisophus, blyle birlikte nehre girdi. Artlarn
en aktif grubunu yanna alan Ksenophon, Ermenistan dalarna gi-
den k karsna alp o noktadan geeceine ve dman svarile-
rini nehrin kenarnda yakalayacana dair bir yanltma hareketi ya-
parak, var gcyle geriye doru komaya balad. Cheirisophusun
blnn aknty kolaylkla getiini ve Ksenophonun adamla-
rnn da geriye doru kotuunu gren dman, kstrlma korku-
suna kapld ve nehirden yukarya doru giden yolun ynne doru
var gcyle kat. Buradaki geide vardktan sonra da tepelerden
dalara doru daha da hzlanmaya baladlar. Daha sonra svarileri
yneten Lycius ve Cheirisophusa bal hafif piyadeler bln
yneten Aeschines, onlarn kendilerini kovalarkenkinden daha gay-
retli bir ekilde katklarn grr grmez, dmann peinden git-
meye balad. Dier askerler de geride kalmamalar ve pelerinden
dalara doru gitmeleri iin arkalarndan bardlar. Cheirisophus,
karya geerken svarileri kovalamaktan kand. Onun yerine,
dmana yukardan saldrmak iin nehre ulaan kayalarn zerinde
duran dmana doru ilerledi. Buradaki dman, kendi svarileri-
nin katn ve ar silahl piyadelerin yukarya, kendilerine doru
ilerlediklerini grnce, nehrin yukarsndaki yerlerini terk ettiler.
Ksenophon, dier tarafta ilerin yolunda gittiini grr gr-
mez, karya geen birliklere katlmak iin tm hzyla yola dt.
nk o an Krtlerin art kuvvetlere saldrmak iin dzle doru
indiklerini gryordu. Cheirisophus, yksek mevkii ele geirmiti
ve Lycius, kk svari birliiyle kaanlar kovalamaya alrken,
dman, yk tayclarnn geride braktklar baz hayvanlar ve
onlarla birlikte baz k kyafet ve iki bardaklarn ele geirdi. Kse-
nophon Krtleri karlamak iin birliklerini gerisin geri dndrd-
nde, Yunanlarn yk hayvanlar ve ordudaki savamayan insan
105 Askerlerin yanlarna aldklar fahie ya da metres diye adlandrlan kadnlar.
159
ANABASS

kalabal nehri gemek zereydi. Dmann tam karsnda, kap-


tanlara her birinin kendi grubunu hizaya getirmeleri ve bunlar sol-
daki hatta grevlendirmeleri iin orduya emirler gndererek hattn
oluturdu. Art kuvvetlerin liderleri nehri karlarna aldklar yer-
deki pozisyonlarn korurken, bu blkleri komuta eden kaptanla-
rn ve temenlerin Krtleri karlamasn istedi. Dier taraftan Krt-
ler, art kuvvetlerin kalabalktan ayrlm bir vaziyette rlplak
ortada kaldklarn ve imdi bir avu adam gibi grndklerini fark
edince, hep birlikte hzla ilerlediler ve ilerlerken de kendilerine zg
arklar sylediler.
Daha sonra artlar kendisi iin olumlu bir hale dnnce, Che-
irisophus hafif piyade askerlerini, sapanclar ve okular Ksenop-
hona katlmalar iin geri yollad ve onun emirlerini yerine getir-
melerini istedi. Onlar tam nehri geeceklerdi ki bunu fark eden
Ksenophon karya bir haberci yollad ve onlardan nehri gemeden
kyda beklemelerini emretti. Kendisi ve bl karya gemeye
balar balamaz, onlarn, sanki karya geeceklermi gibi mzrak-
larn elleri srmda, mzraklaryla ve okularn ellerinde yaylar ge-
rilmi oklaryla nehre atlamalarn ve onu sa ve soldan iki kanat ha-
linde karlamalarn fakat nehre ok fazla girip ilerlememelerini
istedi. Kendi adamlarna yollad emir de yleydi:
Atlan sapanlar size ulancaya ve bundan dolay kalkanlarnz
angrdamaya balayncaya kadar bekleyin, daha sonra zafer ark-
sn syleyin ve dmana saldrn. Dman dner dnmez ve ne-
hirdeki borazandan hcum sesi duyulduunda, siz aksi yne, saa
doru dneceksiniz, art kuvvetler nclk edecek ve btn blk
geriye dnp, mmkn olduunca hzl bir ekilde nehri geecek.
Fakat birbirinize taklp arpmaktan kanmak iin herkes kendi
hattn korumal. En cesur adam, nehri en nce geen adamdr.
Geride braklanlarn bir avu asker olduunu gren Krtler,
(nk grevlerinin orada kalmak olmasna ramen, askerlerin
ou, yk hayvanlarn ya da kiisel eyalarn ya da kadnlarn ko-
160
KSENOPHON

ruma endiesiyle oradan uzaklamt) cesaretle onlarn zerine y-


rmeye ve onlar ok ve sapan yamuruna tutmaya baladlar.
Fakat Yunanlar, sava ilahileri eliinde onlara doru kotular
ve vur-ka taktiiyle dadaki savalar iin olduka donanml olan
Krtler yakn temasl olan bu arpma iin yeterince gl olma-
dklarndan bunu gze alamayp katlar. Bu anda borazann sesi du-
yuldu. Bu ses barbarlarn kan adeta kanatlandrd fakat Yunan-
lar kovalamak yerine gerisin geriye dndler ve ellerinden gelen en
byk hzla kendilerini nehre attlar. Dmanlarn bazlar Yunan-
larn nehre geri kotuklarn grnce cesaretlenip onlara ok frlat-
maya baladlar ve birka kiiyi yaraladlar. Fakat ou, Yunanlar ta-
mamen karya gemi olduklarnda bile kamaya devam ediyordu.
Ksenophonun adamlarn karlamaya gelen blk cesaretlerinden
dolay gereinden fazla ilerlediler ve Ksenophonun adamlarnn ar-
kasndan tekrardan karya gemek zorunda kaldlar. Bunlarn baz-
lar da yaraland.

161
DRT

Geidi atlar, le vaktinde sava dzenine girdiler ve kimi bl-


gelerde yass tepelerin bulunduu uzun bir dzlk olan Ermenis-
tan arazisine doru ilerlediler. Bu ilerleme be fersahtan az deildi
nk Ermenilerin Krtlerle olan savalarndan dolay, nehre yakn
yerlerde hi ky yoktu. Nihayet bir kye ulatlar. Bu ky olduka
geniti ve iinde satrapa ait olan bir saray vard. Evlerin ounun
tepesinde kuleler ykseliyordu, ayrca bol ve bereketli erzaklar da
vard.
Bu kyden Dicle nehrinin kaynan aana kadar iki gn -on fer-
sah- yrdler ve bu noktadan da Teleboas nehrine106 kadar gn
-on be fersah- boyunca ilerlediler. Bu, ok geni olmamasna ra-
men, gzel bir nehirdi ve civarnda birok ky vard. Blge Bat Er-
menistan olarak adlandrlyordu. Burann yardmc yneticisi Ti-
ribazus idi. Blgenin satrap Orontasn yardmcsyd ve kralla da
ok yakn bir ilikisi vard. Kral onu ne zaman ziyaret etse, sadece
o, krala atna binerken yardm etme ayrcalna sahip oluyordu. Bu
ynetici bir svari grubuyla, atn yukarya Yunanlara doru srd
ve bir tercman yollayarak liderlerle grmek istediini belirtti.
Generaller onun syleyecei eyi duymak istediklerine karar ver-
106 Karasu Nehri.
162
KSENOPHON

diler ve onunla konuabilmek iin gerekli mesafeye kadar ilerle-


yerek ne istediini sordular. Tiribazus da evlerini yakmadklar s-
rece, istedikleri kadar erzak alabileceklerini, kendisinin de zerine
den grevi yapp onlara zarar vermekten kanacan syleye-
rek Yunanlarla bir antlama yapma isteinde olduunu syledi. Bu
neri generalleri memnun etti ve bahsedilen konular zerine bir
antlama yapld.
Bu blgeden dzlk boyunca gn -on be fersah- yrd-
ler. Bu sre boyunca Tiribazus da kendi kuvvetleriyle onlar bir mil-
den daha uzak bir mesafeden takip etti. Daha sonra etrafnda kyle-
rin topland bir saraya ulatlar. Bu saray muazzam bollukta erzak
ieriyordu. Burada ordugahlarn kurarken, gece youn bir ekilde
kar bastrd ve sabah olduunda farkl birlikleri kendi generalleriyle
birlikte civardaki kylere datmaya karar verdiler. Grnrde d-
man yoktu ve youn kar yandan dolay ileriki bir zamanda da
dmanla karlaacaklarn dnmyorlard. Bu yerlerde ok sa-
yda ve deerli erzak buldular: Kurbanlk hayvanlar, msr, ho ko-
kulu harika araplar, kuru zmler ve her eit meyve.
Ordugahtan uzaklaan kimi askerler, geceleyin bir ordu ve ia-
ret ateinin alevlerini grdklerini sylediler. Bunun zerine gene-
raller, birlikleri bu ekilde ayr yerlere yerletirmenin gvenli olma-
dna karar verdi ve bu karar, birlikleri tekrar bir araya getirmek
iin tm askerlere duyuruldu. Daha sonra tekrardan bir araya gel-
diler. Hava ak bir gkyzyle iyiye gideceine iaret ediyordu. Fa-
kat onlar toplandklar yerde uyurken, gece boyunca yle youn bir
kar yad ki silahlarn ve uzanan askerlerin zerini tamamen kap-
lad. Yk hayvanlarn uyuturdu ve sakat brakt. Ayrca onlar uza-
nrken kar zerlerine yle gzel yayordu ki askerlerde scaklk ve
rahatlk hissi uyandryor ve uyuyanlarn omuzlarndan kayd yer-
ler hari bir battaniye grevi gryordu. Bu yzden de kimse uya-
np harekete geemiyordu.
163
ANABASS

Sonunda Ksenophon kalkt ve zerinde pelerini olmadan odun


yarmaya balad. Onun bu hamlesinden sonra hemen bir bakas
uyand ve daha sonra bir bakas. Derken odunu ondan alarak yar-
maya baladlar. O srada ordunun geriye kalan da takma ayak uy-
durdu ve askerler kalkp ate yakmaya ve vcutlarn yalamaya ba-
ladlar. nk orada ya yerine kullandklar bol miktarda kokulu
merhem buldular. Domuz ya, susam, ac badem ve terebentin ka-
rmndan yaplyordu. Ayrca yine ayn malzemelerden yaplm
ho bir ya daha bulmulard.
Bundan sonra birliklerin tekrar ayrlp, kylerde korunmalar ge-
rektiine karar verdiler. Bu haber zerine askerler, byk bir sevin
ve haykrla korunakl evlere ve erzaklara doru kotular fakat ap-
talca davranp evleri terk ettikten sonra, atee verenlerin hepsi imdi
kt yerlerde konaklayarak cezalarn dediler. Bu blgede, gecele-
yin, Temenuslu107 Democratesin komutas altndaki bir grubu, as-
kerlerin iaret atei grdklerini iddia ettikleri dalara yolladlar. Se-
ilen lider, durumun gerekliini dorulamak iin muhakemesine
gvenilen bir adamd. Gerei ve kurguyu ayrt etmeye yarayan
yeteneiyle, genelde kendisine danlan konularda doruyu bul-
makta hep baarl olmutur. Oraya gitti ve hibir iaret atei gr-
mediini syledi fakat yannda, beraberinde getirdii yay ve ok klf
ve Amazonlarn kullandna benzer bir balta ya da sava baltas ta-
yan bir adam vard. Hangi lkeden geldii sorulduunda, esir bir
Persli olduunu ve Tiribazusun ordusundan gelip erzak almaya git-
tiini syledi. Bunun zerine ordunun ne kadar byk olduunu ve
ne amala toplandn sordular. Cevab yleydi:
107 Bugnk zmirin Menemen ilesi.
164
KSENOPHON

Ordu Tiribazusun liderlik ettii kendi kuvvetlerinden ve on-


lara yardm eden Khalyb108 ve Taochial109 paral askerlerden olu-
maktadr. Tiribazus bu orduyu, yksek da geidinde, tek gei nok-
tas olan darboazda Yunanlara saldrmak iin bir araya getirdi.
Generaller bu haberi duyunca, birlikleri toplamaya ve esiri ken-
dilerine rehber edip hemen yola kmaya ve arkalarnda Stympha-
lial Sophaenetusun emri altnda bir garnizon brakmaya karar ver-
diler. Onlar tepeleri gemeye balar balamaz, nden ilerleyen ve
dman ordugahn gren hafif silahl piyadeler, ar silahl piyade-
leri beklemedi ve gl lklarla dman zerine kotu. Grlt
ve lklar duyan barbarlar durmadlar ve var gleriyle katlar.
Fakat btn hzlarna ramen bazlar ldrld ve Tiribazusun
adr ve iindekilerle birlikte yirmi kadar at ele geirildi. Gm
ayakl sedirler ve kadehlerle birlikte, uak ve a olduklarn syle-
yen baz adamlar bu adrla birlikte alkonuldu. Ar piyade birlii-
nin generalleri, bu haberleri alr almaz geride braktklar gruba bir
saldr olmas korkusuyla mmkn olan en byk hzla ordugaha
geri dnmeye karar verdiler. Geri dnme ars yapld ve dn
balad. Ayn gn iinde ordugaha ulald.

108 Khalybler, youn olarak Dou Karadeniz Blgesinde yaarlar. Bu kavmin yaad blge demir ve gm
asndan zengindir. Khalyb kavmi, Karadenizin kuzeyinde yaarken, daha sonra Anadolu corafyasna g
eden Skyth (skit) boyundan Halizonlar ile balantldr. Bu Halizonlar, byk ihtimalle, Hitit kaynaklarnda
Halys (Kzlrmak) Vadisinde yaadklar sylenen ve Khalywa olarak adlandrlan kavim ile ayndr. Bunla-
rn M 3. bin ylda, Kzlrmak boylarna gelerek yerleen ve retmi olduklar sanatsal deeri yksek, tun
ve gm eserleri gnmze kadar gelen Hattilerle olan balantlar ve Anadoluya Kafkaslar zerinden
gelme ihtimalleri zerinde de durulmas gerekir. Klasik Yunan ve Roma yazarlar (Hekataios, Aiskhylos,
Strabon, Kallimakhos, Plinius) bu kavmin sadece demir deil, ayn zamanda karbonlu demir (elik) re-
timinin kefiyle de nlendiini aktarr. Bu kefi yaptklarna dair kesin bir yargda bulunmak zor olsa da
onlarn demir madeninin yorulmak bilmeyen iileri olduunu kabul etmek gerekir. Bizansa kadar geni
bir dneme yaylan ilgili antik kaynaklar, Khalyblerin Kolhisten (Grcistan) Kzlrmak Havzasna doru
uzanan, zellikle demir madenlerinin bulunduu geni bir alanda yaadklarna iaret eder. Bir ksmnn,
kesin olarak, zellikle Samsunun dousunda Thermedon (Terme) Vadisi ve Kerasos (Giresun)un batsnda-
ki ky kesiminde, savalk anlamnda daha fazla organize olmu ana grubun ise gnmz Erzurum, Bay-
burt, Gmhane ve hatta Erzincan ilinin bir ksmn kapsayan Otlukbeli ve Gmhane dalarnda dank
olarak yaad grlr. zellikle Mossynoikos ve Tibaren kavimleri bunlarn komular konumundadr.
109 Khalyblerin dousunda yaayan bir halk.
165
BE

Ertesi gn dman toplanmaya ve darboaz igal etmeye vakit


bulmadan nce yapabildikleri en byk hzla yola klmasna karar
verildi. Kiisel eyalarn ve yk hayvanlarn alp derin kar tabakas
zerinden, yanlarnda baz rehberlerle hemen yrmeye baladlar
ve ayn gn Tiribazusun kendilerine saldrmay planlad yksek
geitten geip gven iinde konak yerine ulatlar. Bu noktadan F-
rat nehrine l gn -on be fersah- boyunca yrdler ve sadece
gbeklerine kadar slanarak nehri getiler. Nehrin kaynann ok
uzakta olmad sylendi. Bu yerden, dz bir lke boyunca derin bir
kar tabakasn yararak gn -on be fersah- boyunca yrdler. Bu
yrylerin sonuncusu olduka zorluydu. Kuzey rzgar, dilerini
gcrdatyor, her eyi kurutuyor ve adamlar uyuturuyordu.
Burada, kahinlerden biri Boreasa110 kurban kesilmesini nerdi
ve nerisi kabul edildi. Rzgrn iddetini azaltt herkes tarafn-
dan fark edildi fakat alt adm derinliinde kar vard ve bu yzden
de baz yk hayvanlar ve esirler, ayrca kendi askerlerinden de otuz
kadar adam kayboldu.
110 afak Tanras Eos ve Astraiosun olu. Hikayeye gre stanbul Boaznda maaras bulunan, kuzeyden
esen rzgar soutan tanrdr. iddetli poyraz soutarak bu rzgar oluturur. Daha sonralar bu rzgara
Bora denmitir.
166
KSENOPHON

Btn geceyi ate yakarak geirdiler. nk durduklar yerde


odun sknts ekmemilerdi fakat ordugaha daha sonra gelenler
yakacak odun bulamadlar. Bu yzden daha nceden varanlar, bu
ge gelenleri kendilerine msrlarndan ya da ellerinde bulunan di-
er yiyeceklerden vermedikleri srece yaktklar atee yaklatrma-
dlar. Ardndan genel bir yiyecek ve erzak paylam oldu. Atein
yakld yerde kar erimiti ve topraa doru byk hendekler olu-
mutu. Bu noktalarda karn kalnln lmek mmknd.
Bu blgeleri terk ederken, ertesi gn akama kadar kar zerinde
yrdler ve baz adamlar boulimia111 hastalna yakaland. Art
kuvvetleri yneten Ksenophon, yere ylan baz adamlarn yanna
geldi ve onlara ne olduunu anlayamad. Bu gibi durumlarda tecr-
beli olan biri, askerlerin kesinlikle boulimia hastalna yakaland-
n ve eer yiyecek bir eyler bulurlarsa, canlanacaklarn syledi.
Daha sonra yk hayvanlarnn yanna gitti ve grd her yenebi-
lir eyi ald ve kendi elleriyle onlara yedirdi ya da dier salam olan
adamlar hastalara yiyecek datmas iin grevlendirdi. Hastalar bir
eyler yer yemez, bacaklarna derman geldi ve yrmeye baladlar.
Buradan hi durmadan yrmeye devam ettiler ve akam ka-
ranlna doru Cheirisophus bir kye ulat ve kyn surlarnn d-
ndaki bir emeden su getirmek iin kyden gelen kadn ve kz-
lara rastlad. Kadnlar onlara kim olduklarn sordular. Tercmanlar
onlara Pers dilinde yant verdi ve kraln yanndan satrapa gitmekte
olan askerler olduklarn syledi. Buna cevap olarak kadnlar satra-
pn orada, yakn bir yerde deil, bir fersah daha uzakta olduunu
sylediler. Hava iyice karard iin su tayanlarla birlikte kyn
yneticisini ziyaret etmek iin kyn surlar iine girdiler. Bunun
zerine Cheirisophus ve ayakta kalp yannda giden askerler kye
girebildiler. Askerlerin geri kalan da yani yry tamamlayama-
yanlar, geceyi yemeksiz ve atesiz bir halde darda geirmek zo-
runda kaldlar. Bu artlar altnda baz adamlar hayatn kaybetti.
111 kz al.
167
ANABASS

Dman askerleri de ordunun kuyruuna taklmaya devam edi-


yordu. Onlar takip ederken de takatten dm yk hayvanlarn
kapp onlar iin birbirleriyle dvyorlard. Bu yolculuk yola de-
vam edemeyen askerlerin kaderini de iziyordu. Kardan dolay gz-
leri grmyor ya da parmaklar souktan donup ilemez hale geli-
yordu. Gzler iin kara kar gzlerinin nnde siyah bir nesneyle
yrmeleri, yaadklar bu sorunu biraz azaltan bir zmd. Ayak-
lar iin de tek are, bir an bile durmadan srekli hareket halinde ol-
mak ve geceleyin sandaletlerini karmakt. Sandaletlerini karma-
dan uyurlarsa, kay ayaa yapyor ve sandaletler aya kavrayp
donuyordu. Bunun nedeni, eski sandaletleri kullanlmaz hale gel-
dii iin yeni yzlm kz postundan yaplan tabaklanmam
ayakkablar giymeleriydi.
Bunun gibi zorunlu sebeplerden dolay askerlerin bir ksm yl-
yor ve geride kalyordu. Karn aka yok olduu bir yerde, kara g-
rnml toprak parasn grnce, karn eridiini sandlar. Aslnda
gerekten erimiti fakat bu yakndaki bir vadiden buharlat g-
rnen bir eit kaynan etkisiydi. Bunun zerine, bir kenara eki-
lip oturdular ve artk bir adm bile gidecek halleri yoktu. Art kuv-
vetlerinin bandaki Ksenophon durumun farkna vard ve onlara
elinden geldiince yalvard, rica etti ve beklememeleri gerektiini
anlatmaya alt. Dmann byk bir kuvvetle hemen arkalarnda
olduunu syledi ve gittike sinirlenmeye balad. Askerler ondan
ba alp boazlarna dayamasn istedi. nk bir adm bile k-
prdayacak halleri kalmamt. Daha sonra yaplacak en iyi eyin,
mmknse pelerindeki dman korkutmak ve gc kalmayan as-
kerlere saldrmalarn nlemek olduunu dndler.
oktan karanlk kmt ve pelerindeki dman ellerindeki
ganimetler zerinde tartarak ve birbirlerine dalaarak byk bir
grlt ve velveleyle ilerliyordu. Daha sonra salkl ve kuvvetli olan
art kuvvetler, btn glerini toparlayp byk bir cesaretle s-
rayp dman zerine saldrdlar. Bu arada bitkin adamlar da hasta
boazlarnn karabildii kadar ses karp bardlar ve mzrakla-
168
KSENOPHON

rn kalkanlarna vurarak grlt yaptlar. Dman korkuya kapld


ve kendini karlar arasndan kk vadiye att ve bir daha tek bir ki-
inin bile sesi kmad.
Ksenophon ve grubu, hasta olan askerlere ertesi gn onlar iin
adam yollayacaklarn syleyerek yola kt ve daha yarm mil bile
gitmemilerdi ki karn zerine dinlenmek iin uzanm, zerleri
rtl askerlerle karlatlar. Ama balarnda tek bir nbeti bile
yoktu. Onlar uyandrdlar. Aklamalar ndeki askerlerin de yr-
yemedii ynndeydi. Bu grubu geip hafif piyadelerinin en gl-
lerini ne yollad ve ilerlemelerine engel olan eyin ne olduunu -
renmelerini emretti. Askerler btn ordunun bu ekilde uzandn
rapor ettiler. Byle olunca da Ksenophonun adamlar da o artlar
altnda, gerektii kadar nbeti asker dikerek, geceyi akta, atesiz
ve yemeksiz geirmekten baka yol bulamadlar.
Gn maya balar balamaz, Ksenophon en gen adamlarn,
geride braktklar hasta askerlere yollad ve onlar kalkmaya ve iler-
lemeye zorlamalarn emretti. Bu arada, Cheirisophus da kyde ko-
naklayan adamlarn yollayp arkada kalanlarn durumunu renme-
lerini istedi. Askerler onlar grnce ok sevindiler ve hasta askerleri,
ordugaha tamalar iin onlara teslim ettiler. Kendileri de ileriye
doru yrylerine devam ettiler ve krk metre gitmeden Cheiri-
sophusun konaklad kye ulatlar. Bu iki blk buluur bulumaz,
birliklerin kylerde konaklamasnn gvenli olaca ynnde karar
verdiler. Dier askerler grdkleri kylere dalrken, Cheirisophus
olduu yerde kald ve dier komutanlar da yanlarndaki birliklerle,
gr alanndaki dier kylere doru yola koyuldular.
Burada gruplardan birinin kaptan olan Atinal Polycrates iler-
lemek iin izin istedi. Kendi aray yoluna kmak istiyordu ve bir-
liin aktif adamlarnn bana geerek Ksenophonun konaklad
kye kotu. Kylleri ve kyn reisini, krala vergi olarak bekletilen
on yedi adet gen at ve son olarak, kyn reisinin sekiz gnlk evli
olan kzn esir ald. Kocas tavan yakalamak iin kyden uzakla-
169
ANABASS

mt ve bu yzden de dier kyllerle birlikte alkonulmaktan kur-


tulmutu. Evler, kuyu azna benzer bir aral olan yeralt yapla-
ryd. Ama alt taraftan geni ve feraht. Yk hayvanlar iin yaplan
giriler kazlmt ama insanlar buraya merdiven araclyla iniyor-
lard. Bu konutlarda, ok sayda yavrularyla birlikte keiler, koyun-
lar, kzler, horozlar ve tavuklar bulundu. Kmes hayvanlar ve b-
ykba hayvanlarn hepsi saman ve yemle besleniyorlard ve stleri
kapal bir yerde yetitiriliyorlard.
Muhteem byklkte kpler iindeki arpa araplarnn yan
sra buday, arpa ve sebze ambarlar vard. imlendirilmi arpa ta-
neleri ikinin iinde yzyordu ve ilerinde boumlar olmayan irili
ufakl kamlar duruyordu. Susadnda, bunlardan birini azna al-
man ve arab emmen yeterlidir. Su katlmam iki ok sertti ve belli
damak tatlar iin lezzetli bir tad vard fakat mutlaka tadlmalyd.
Ksenophon kyn reisini akam yemeinde misafir etti ve kal-
bini ferah tutmasn istedi. Onu, ocuklarndan yoksun brakmak
yerine, gitmeden nce aldklarna karlk, onun evini ok gzel
eylerle doldurabilirlerdi. Sadece onlara rehberlik edecekti ve baka
bir kavimle karlaana kadar orduya gerekli baz nimetler sunacak
ve doru bilgiler verecekti. Bunun zerine kyn reisi ayaa kalkt
ve iyi niyetinin gstergesi olarak byk bir itenlikle onlara arabn
gml olduu mahzeni gsterdi. Daha sonra ordunun tamam, bu
gece, bahsedilen birlikleri toparladktan sonra, kyn reisini ve ya-
nnda gven iinde duran ocuklarn gz hapsine alarak, bu bollu-
un ortasnda uyuklad.
Ertesi gn, Ksenophon reisi ald ve kyleri dolaarak, durduu
her yerde farkl birlikleri ziyaret ederek, Cheirisophusun yanna
gitti. Her yerde, birbirine benzer ekilde, askerleri itahla ve zevkle
yemek yerken ve elenirken buldu. Gittikleri her yerde askerler n-
lerine kahvalt sermek iin srar ediyorlard ve masalarna, bir ksm
budaydan, bir ksm da arpadan yaplm eitli ekmeklerin yan
sra, kuzu eti, buza, domuz eti, dana eti ve eitli kmes hayvan et-
170
KSENOPHON

leri bulunan yarm dzine yiyecek yaylmt. Bir kibarlk gstergesi


olarak, herhangi bir arkadann salna imek istediinde, onu
kpn yanna srklyordu ve orada kafasn kpe daldrp bir sr
gibi kpten iirmesi gerekiyordu. Kyn reisine gittikleri her yerde
ne isterse almas iin srar ettiler fakat o, nerede bir akrabasn g-
rrse yanna almasnn dnda hibir ey kabul etmedi.
Cheirisophusa ulatklarnda da ayn sahneyle karlatlar.
Orada da adamlar kendilerine ziyafet veriyorlard. Balarna saman
ve kuru ottan elenkler geirmilerdi ve yerel kyafetleri iindeki Er-
meni ocuklara garson roln vermilerdi. ocuklara, ne yapmalar
gerektiini sanki sar ve dilsizlermi gibi sadece el kol hareketleri
yaparak anlatyorlard. Cheirisophus ve Ksenophon, samimi arka-
dalar gibi birbirlerini selamladlar. Pers dilini konuan bir terc-
man araclyla, reisi birlikte sorguya ektiler:
Buras hangi lke?
Reis cevaplad:
Ermenistan.
Ardndan tekrara sordular:
Atlar kimin iin yetitiriliyor?
Reis cevaplad:
Onlar krala vergi olarak tutulan atlardr.
Peki, komu lkenin ad nedir?
Oras Khalyblerin lkesidir. diye yantlad reis ve oraya giden
yolu tarif etti.
Bunun zerine Ksenophon, kyn reisini geriye, evine ve arka-
dalarna gtrmek iin yola kt. Ayrca adama sahip olduu ya-
lca bir at hediye olarak verdi. Kyn reisinin gnein rahibi ol-
duunu duymutu ve bu yzden de at besleyip imanlatabilir ve
daha sonra tanrlara kurban olarak sunabilirdi. Aksi takdirde, atn
171
ANABASS

bir fayda salamadan erkenden lmesinden korkuyordu nk bu


uzun yryten olduka yorgun ve bitkin dmt. Kendisi iin
taylardan birini ald ve yanndaki generallerin ve subaylarn her bi-
rine de birer tane tay verdi. Buradaki atlar Pers atlarndan daha k-
kt fakat ok daha fazla gllerdi. Burada da dostlar ky reisi,
onlara karda ilerlerken, atlarn ve dier srlarn ayaklarnn et-
rafna kk heybe ve uvallar nasl sarmalar gerektiini anlatt
nk bu tr nlemler alnmadan hayvanlar karnlarna kadar kara
batyorlard.

172
ALTI

Bir hafta getikten sonra, sekizinci gnde, Ksenophon, rehberi


(yani kyn reisini) Cheirisophusa teslim etti. Reisin ergenlik a-
ndaki delikanl olu haricinde btn akrabalarn geride, kyde
gven iinde brakt. Bu delikanl, Amphipolisli Episthenese ema-
net edildi. Eer kyn reisi iyi bir rehber olduunu kantlarsa, dn-
d vakit olunu da yanna alabilecekti. Sonunda reisinin evini
bir araya getirmeyi baarabildikleri kadar ok erzakla doldurdular.
Daha sonra ordugah toplayp yola koyuldular. Onlara karlar ara-
snda yol gsteren bu reisi balamamlard. nc gne ulatk-
larnda, Cheirisophus ona kzmaya balad nk orduyu herhangi
bir kye ynlendirmiyordu. Reis de bu blgede hi ky olmadn
syleyerek kendini savunuyordu. Cheirisophus onu hrpalad ve
dvd fakat onu balamay unuttu. Bunun sonucunda da reis o-
lunu geride brakp geceleyin kap gitti. Yry boyunca, esirlere
veya askerlere kt muamele etmesi ve reisin durumunda olduu
gibi ihmalkar davranmas, Cheirisophus ve Ksenophon arasndaki
en nemli anlamazlk noktas olmutu. Delikanlya gelince, Epist-
henes ona derin bir tutkuyla baland ve onu alp kendi yurduna g-
trd ve en sadk arkadal onda buldu.
173
ANABASS

Bu olaydan sonra, gnde yaklak be fersah yol alp, yedi gnde


yz adm geniliindeki Phasis nehrine112 ulatlar ve oradan da iki
gn, on fersah boyunca ilerlediler. Fakat dzle inen geitte, bir-
den nlerinde Khalyblerden, Taochiallardan ve Phasislilerden113
oluan bir grup belirdi. Cheirisophus ya da drt mil tedeki ge-
itte dman olduunu grnce, birlikleriyle stunlar halinde d-
mana yaklamak yerine yry durdurdu ve birliklerin ne yay-
lp bir hat halini almalarn emretti. Art birlikler ne gelir gelmez,
generalleri ve subaylar toplad ve yle dedi:
Grdnz gibi, dman dadaki geidi igal etmi durumda.
imdi oray ele geirmek iin en iyi ekilde nasl savaabileceimizi
dnme vaktidir. Benim fikrim, biz da bugn m yoksa yarn m
geeceimiz konusunda konuurken, birliklere de yemeklerini yiye-
bileceklerini duyurmaktr.
Cleanor:
Bence, kahvaltmz yapar yapmaz, sava iin hazrlanmal ve
zaman kaybetmeden dmana saldrmalyz nk bu gn boa
harcarsak, u anda bize bakmaktan zevk duyan dman daha bir c-
retkar olacak ve buna bal olarak artan cesaretleriyle bakalar da
akn akn onlara katlacaktr.
Ondan sonra sz Ksenophon ald:
Bana gre, eer savamak zorundaysak, canmz pahasna sa-
vamak iin hazrlk yapmamz gerekir. Ancak istediimiz ey, ge-
idi en kolay ekilde amak ise, o zaman yapmamz gereken, nasl en
az yarayla ve en az can kaybyla bu iin stesinden geleceimizi d-
nmektir. Dan grnen yz yaklak olarak yedi mil uzunluun-
dadr. Yolumuzu kesmek iin bekleyen adamlar nerede? Yolun, yani
geidin zerinden baka hibir yerde grnmyorlar. O zaman,
eer mmknse, dada bilinmeyen ve ssz bir noktaya yerlemek,
112 Araxes (Aras) Nehrinin bir kolu, Pasinsu.
113 Phasisliler, Kolhisli kabilelerin bir alt koludur. Kolhis, gnmzde Grcistan snrlar iinde kalan Pityrus-
Gelincikten balayp gneyde nye civarna kadar uzanan tarih blgenin addr.
174
KSENOPHON

oray bir nevi almak ve ele geirdiimiz bu ganimeti koruyup, on-


lar bizim nerede olduumuzu anlamada nce, gl bir mevkiden
batan aa hazrlanm olan dmana saldrmak ok daha iyidir.
yle ki bir daa dvmeden trmanmak, saldrganlar etraftayken
ve onlarla savamak zorunda kalarak bu ykseklie trmanmaktan
daha kolaydr. Ayrca, dvmek zorunda olmayan bir adam, gece
karanlnda bile ayaklarnn nnde ne olduunu, etraf aydnlk
dahi olsa savan ortasndaki bir adamdan daha iyi grr. Engebeli
bir yolu huzur ve bar iinde amaya almak, dz bir yolu sava-
arak, etraftaki ok yamuru arasnda amaya almaktan daha iyi
olacaktr. Bu sylediimi yapmann imkansz olmadn biliyorum.
nk oraya grnmediimiz bir vakitte, geceleyin gidebiliriz ve
onlar bizi fark etmeden istediimiz uzaklkta bir mevkie yerleebili-
riz. Bununla beraber, benim fikrime gre, burada bir yanltma sald-
rs yaparsak, da srasnn baz yerlerinin terk edilmi olduunu g-
rebiliriz nk dman buraya doluup bizi bekliyor olacak.
Bu arada, Cheirisophus, senin yannda alma hakknda konu-
maya ne hakkm var? Takdir edersiniz ki kklmden beri bana
sylenene gre, siz asilzade snfna mensup olan Lacedaemonlu-
lar, ocukluunuzdan beri alma eitimi alyorsunuz. stelik yasa-
larn yasaklad eylerin dnda bir eyler almann utan verici
deil, bir onur olduunu dnyorsunuz. Sanyorum, gizlilik yete-
neinizi salamlatrmak ve kendinizi hrszlk konusunda uzman-
latrmak iin yakalanmanz durumunda krba cezas almay bile
kanunlatrmsnz. te size yeteneinizi gstermek iin bir frsat.
Fakat dikkat edin de dadaki o yeri alarken yakalanmayalm. Aksi
takdirde iimiz bir hayli zorlaacaktr.
Ardndan Cheirisophus konumaya balad:
Buna karlk, ben de siz Atinallarn devlet parasn almakta
ok hnerli ellere sahip olduunuzu duydum. stelik bu ii yapan
kii iin byk bir risk tamasna ramen, bana sylendiine gre,
en iyi adamlarnz bu ie gnlden balym. Ynetmeye layk olan-
175
ANABASS

lar sizin en iyi adamlarnzsa tabi. O yzden Ksenophon bu, eiti-


minizi ve yeteneinizi sergilemek iin sizin iin de iyi bir frsattr.
Ksenophon yle yant verdi:
Peki, yleyse ben, yemeimizi yer yemez art birlikleri almaya
ve da srasn ele geirmeye hazrm. Zaten hafif piyadeler pusuya
yatp peimize taklan yan kesici serserilerin bir ksmn yakaladk-
lar iin rehberlerim de var. Dahas bunlardan aldm bilgiye gre,
da ulalmaz deilmi. Hatta orada otlayan keiler ve kzler bile
varm. Bu yzden bir kere dan herhangi bir ksmn ele geir-
dik mi hayvanlarmz iin de hibir zorluk kmayacaktr, kolaylkla
oray geeceklerdir. Dmana gelince, bizi kendileriyle ayn yksek-
likte, tepede grnce, yolumuzun nnde bir engel olarak durama-
yacaklarn dnyorum. nk imdi bile aa inip bizimle bu
dzlkte baa ba savamay gze alamyorlar.
Cheirisophus cevap verdi:
Peki, senin artlarn komutasn brakp oraya gitmen art
m? Bunun yerine eer gnll olan kmazsa, askerlerden bir grup
oluturup sz konusu yere yolla.
Bunun zerine Methydrial Aristonymus, baz ar piyadelerle
ve Oeteal Nicomachus da baka bir hafif piyade birliiyle ne kt
ve bunlar, tepeleri ele geirir geirmez ok sayda iaret atei yaka-
caklar konusunda anlatlar. Hazrlklar ve ayarlamalar yapld, kah-
valtlarn yaptlar ve kahvaltdan sonra Cheirisophus, dmana o
noktadan saldraca izlenimini glendirmek iin btn orduyla
birlikte ilerleyerek, orduyu yirmi metre daha dmana yaklatrd.
Akam yemeklerini yedikten sonra, karanln kmesiyle bir-
likte asl ordu olduu yerde beklerken, yukarya gitmek iin grevli
olan askerler de yola ktlar ve da igal ettiler. O anda, dan igal
edildiini anlayan dman btn gece boyunca uyank kald ve ok
sayda iaret atei yakarak geceyi aydnlatt. Gnn masyla bir-
likte Cheirisophus kurban kesti ve yol boyunca ilerlemeye balad.
176
KSENOPHON

Bu arada da ele geiren birlik de onlarla birlikte, ayn hzla yk-


sek tepelerden ilerledi. Dmann byk ounluu hl da gei-
dinde duruyordu. Fakat bir ksm tepelerdeki birliin nn kes-
mek iin dnd. Asl ordular, yani ordunun byk ounluunun
olduu birlikler kar karya gelmeden nce, tepedeki birlikler bir-
birlerine ok yaklatlar ve arpmaya girdiler. Bu arpmadan Yu-
nanlar galip geldi ve dman kovalad. Bu arada Yunanlarn dz-
lkte yryen hafif piyade birlii, dman hatlarnn zerine doru
hzla ilerlerken, Cheirisophus da ar piyadeleriyle hzlanarak onlar
izledi. Yolda bekleyen dman, yukardaki birliin yenildiini grr
grmez kamaya balad ve aralarndan birka ldrld. ok sa-
yda hasr kalkan ele geirildi ve Yunanlar bunlar kllaryla para-
lara ayrp kullanlmaz hale getirdi. Bylece tepedeki geide ulatk-
larnda kurban kestiler ve bir zafer hatras diktiler. Dzle inerken
her eit yiyecek ve faydal erzaklarla dolu kylere ulatlar.

177
YED

Daha sonra Taochiallarn lkesine doru be gn -otuz fersah-


ilerlediler. Erzaklar azalmaya balamt. Taochiallar, ilerine b-
tn erzaklarn depoladklar gl kalelerde yayorlard. Ordu bu
gl kalelerden birinin nne gelince, Cheirisophus birden sal-
drd. Buras hibir ehri ve evi olmayan, iine kadn, erkek ve ok
sayda hayvan srsnn dolutuu bir kaleydi. Saldr srasnda
ilk birlik yorgun dnce, ikincisi ve sonra ncs ilerliyordu.
nk kale bir nehir tarafndan evrelendii iin onu btn kuv-
vetle kuatmak imkanszd. Az sonra Ksenophon, hem hafif hem
de ar piyadelerden oluan art birlikleriyle geldi. Bunun zerine
Cheirisophus, u szlerle onu durdurdu:
Tam zamannda geldiniz. Bu kaleyi ele geirmeliyiz nk bir-
liklerin hi erza kalmad.
Hemen birlikte dnmeye baladlar. Ksenophonun, askerle-
rin kolayca ieriye girmesini engelleyen eyin ne olduunu sormas
zerine, Cheirisophus yantlad:
eriye girmeyi salayan sadece u grdn kk giri. Ama
oraya girmeye kalktmzda uradaki kayalktan bizi ta yamuruna
tutuyorlar ve bu kayalardan birine rast gelirsen, kendini bu halde
178
KSENOPHON

buluyorsun. diyerek bacaklar ya da kaburgalar paralara ayrlan


zavall adamlar gsterdi.
Ardndan Ksenophon konutu:
Fakat cephanelerini tkettiklerinde, bizim giriimizi engelle-
yecek baka bir ey kalmayacak, yle deil mi? uradaki bir avu
adamdan baka, karlaacamz baka hi kimse yok ve grne
gre, o adamlardan da sadece iki ya da tanesi silahl. Ayrca ta
yamuru altnda gememiz gereken blge, senin de grdn gibi,
olsa olsa yaklak olarak yz elli adm civarnda ve bu blgenin ilk
yz adm youn aralklarla dizilmi byk am aalarndan oluu-
yor. Bunlarn arkasna saklanarak ilerlerlerse, adamlarmza uan ya
da yuvarlanan bir ta srsnden ne zarar gelebilir? yleyse, bir ta
yamuru altnda gememiz gereken sadece elli adm kalyor.
Cheirisophus:
Ama aala yaklamak iin yapacamz ilk hamleyle birlikte
sinir edici bir yaylm atei balar.
Ksenophon yle cevap verdi:
stediimiz ey tam da budur nk onlar ellerindeki cepha-
neleri abucak tketecekler. te yandan biz de eer yapabilirsek,
oraya ulaabilmek iin kk bir mesafenin olduu ve eer istersek
geri ekilmenin de kolay olaca bir yer seelim.
Bunun zerine Cheirisophus ve Ksenophon, o gn art birlik
subaylarnn kaptan olan Parrhasial Callimachus ile birlikte hare-
kete getiler. Geriye kalan kaptanlar tehlikenin dnda kaldlar. Bir
sonraki adm yaklak yetmi adamn bir grup halinde deil de teker
teker, byk bir dikkatle aalarn altna kamasyd. Tek bir grup-
tan daha fazlas iin yani oraya giden birliin tamam iin aalarn
arasnda gven iinde kalmak mmkn olmadndan, art birlik
subaylarndan Stymphalial Agasias ve Methydrial Aristonymous
aalarn gerisinde desteki olarak bekletildiler.
179
ANABASS

Burada Callimachus, zekice bir yntem buldu. Altnda durduu


aatan iki ya da adm ileriye kotu ve talar vzr vzr gelmeye
balar balamaz kolayca geri ekildi ve her bir hamlede on araba do-
lusu kaya harcand. Callimachusun baarsn ve btn ordunun se-
yirci gibi onu izlediini gren Agasias, dmann ta yamuru altn-
dan kap kapya ilk ulama ansn kaybedecei korkusuna kapld.
Bunun zerine, arkadalar Aristonymous ya da Lusial Euryloc-
husa ya da birlikteki dier hi kimseye tek kelime sylemeden ileri
atld ve tm birlii geti. Fakat Agasiasn yanndan getiini gren
Callimachus, onu kalkannn kenarndan yakalad. Bu arada Met-
hydrial Aristonymous ve ondan sonra da Lusial Eurylochus bu
ikisini gelip geti. Hepsi mertlie ve cesarete aday askerlerdi ve bu
byk abada, her biri dierinin sk bir rakibiydi. Bylece, bu say-
gnlk yaryla kaleyi ele geirdiler ve bir kere ieri girdikten sonra
tepelerine tek bir ta bile atlmad.
Bu esnada korkun bir olay oldu. Kadnlar ilk olarak ocukla-
rn ve daha sonra kendilerini ocuklarnn arkasndan kayalklar-
dan aaya braktlar ve ardndan erkekler de ayn eyi yapt. Byle
bir sahnede, Subay Stymphalial Aeneas, gzel giyimli bir adamn
kendini aa atmak zere olduunu grd ve onu durdurmak iin
tutmaya alt ama adam onu kollarndan yakalad ve aniden ikisi
birden kayalklardan aa yuvarland ve ldler. Bu kalede, ok az
sayda insan esir olarak alnd ama bol miktarda sr, eek ve koyun
srs ele geirildi.
Bu blgeden Khalyblerin yaad blgeye doru yedi gn -elli
fersah- boyunca ilerlediler. Bunlar, tm yryleri boyunca kar-
latklar en cesur adamlard. lk la kendilerine doru kou-
yorlard. Kasklarna kadar uzanan ve sradan pskller yerine sk
rlm urganlar olan keten zrhlar giymilerdi. Ayrca, baldr zrh-
lar ve miferleri ve kuaklarnda, ele geirdikleri adamlarn boa-
zn kestikleri yaklak olarak Laconia haneri uzunluunda ksa bir
kllar vard. Ba gvdeden ayrdktan sonra dmann gr sa-
has iinde olduklar zaman, kopardklar balar yanlarna alp, ark
180
KSENOPHON

syleyip dans ederek gidiyorlard. Ayrca on be dirsek uzunlu-


unda tek ulu bir mzrak114 tayorlard. Bu halk dzenli kasabala-
rnda duruyordu ve ne zaman Yunanlar yaknlarndan gese srekli
pelerine taklyor ve onlarla dvyorlard. Kalelerinde ikamet et-
tikleri yerleri vard ve erzaklarn bu yerlere tamlard. Bu yzden
Yunanlar blgeden hibir ey almad ve Taochiallardan aldklar
hayvan srleriyle idare ettiler. Bu blgeden sonra, Yunanlar drt
yz adm geniliindeki Harpasus nehrine115 ulatlar. Buradan Scy-
thenia116 ierisinden uzun ve dz bir araziden kylere doru drt
gn -yirmi fersah- boyunca ilerlediler. Bu kylerde gn kaldlar
ve erzak tedarik ettiler.
Oradan geip, drt gn boyunca yirmi fersah ilerledikten sonra,
geni, varlkl ve youn nfuslu bir ehre ulatlar. Gymnias117 isimli
bu ehrin hkmdar, Yunanlara bir rehber verip onlarn, kendileri-
nin dman olduklar bir blgeden geirilmesini salad. Bu rehber
Yunanlara, onlar be gn ierisinde denizi grebilecekleri bir yere
gtreceini syledi ve ekledi:
Eer szmde durmazsam, hayatma son vermekte zgrsnz.
Bunun zerine ordunun bana geti fakat dman olduklar l-
keye ayak basar basmaz Yunanlar, blgeyi yakp ykmaya tevik etti.
Aslnda onun bu ynlendirmesi ok ciddiydi ve itendi nk Yu-
nanlara gelme nedeninin onlara kar besledii iyi niyet deil, bu
amac yerine getirmek olduu ok akt.
Beinci gn, Theches118 isimli daa ulatlar. Dan nne va-
ran askerler oraya trmanmaya balar balamaz denizi grdler ve o
114 Yani sadece tek ucu sivri olan bir mzraktr nk Yunan mzraklarnn iki ucu da sivridir.
115 oruh Nehri.
116 skitlerin yaad blge. M 8. yzyl ile M 3. yzyl arasnda, Avrupann dousu (Krm ve Pontik
Bozkrlar) ile Orta Asyada, Tanr Dalar ve Fergana Vadisini de iine alan blgelerde yaamlardr.
117 Gymniasn yeri tam olarak bilinmemekle beraber, bugnk Gmhane olduu farz ediliyor. Kimi
kaynaklara gre bugnk Bayburt civarnda bir blge olduu dnlrken, kimisi de onu Erzurumla
badatrmaktadr.
118 Kimi belgeler buray kutsal da olarak verir. Sz konusu ykseklik Gmhanenin dousunda, denize
daha yakn bir blgedeki dalarla ilikilendirilmektedir fakat denizi grdkleri yerin tam olarak neresi
olduu henz kesinlememitir.
181
ANABASS

anda byk bir lk koptu. Bunun zerine art birlikler ve bala-


rndaki Ksenophon, bu sesi duyunca, n tarafn baka bir dman
saldrsna maruz kaldn sand. Zira yamaladklar lkeden pe-
lerine dman taklmt ve art birlikler bunlarn kimisini ldr-
m, kimisini de tuzak kurarak canl ele geirmilerdi. Ayrca yirmi
tane de ilenmemi uzun tyl kz derisiyle kaplanm hasr kal-
kan ele geirmilerdi.
lklar daha fazla ve daha yakndan gelmeye baladka ve za-
man zaman n tarafa gidenler tm hzlaryla baranlara doru ko-
tuka ve baranlara katlan asker says artp lklar daha byk
bir hzla ve grltyle yayldka, Ksenophon, kendi kendine n ta-
rafta baz olaand eylerin olduunu dnd. Bylece atna at-
lad ve yanna Lycius ve svarileri alarak n taraftakilerin imdadna
yetimek iin drtnala kotu. Artk askerlerin Deniz! Deniz! diye
barp neeli ve mutlu kelimeleri birbirlerine aktardklarn duya-
biliyorlard.
Bunun zerine, artlar ve ordunun tamam, yk hayvanlar ve
atlar drtnala komaya baladlar. Zirveye ulatklarnda, generaller
ve subaylar da dahil olmak zere herkes birbirini kucaklamaya ba-
lad ve gzyalar yanaklarndan akt. Ardndan, her kim vesile ol-
duysa, askerler talar getirmeye ve byk bir ta yn oluturmaya
baladlar ve zerine ok sayda ilenmemi deriler, talar ve ele ge-
irdikleri hasr kalkanlar koydular. Rehber kendi elleriyle kalkanlar
paralara ayrd ve dierlerini de ayn eyi yapmaya davet etti. Bun-
dan sonra Yunanlar ordunun ortak mallarndan rehbere bir at, g-
m bir kase, bir Pers kyafeti ve on darik hediye ederek ona yol ver-
diler. Ama onun en ok istedii, onlardan yzk almakt ve isteine
ulap birok askerden de ok sayda yzk ald. Bylece akam ka-
ranl kerken, Yunanlara konaklayabilecekleri kyleri ve Mak-
ronlarn lkesine giden yolu gsterdikten sonra, geceleyin onlara
arkasn dnd ve gitti.

182
SEKZ

Yunanlar, bu noktadan, Makronlarn lkesi zerinden gn


-on fersah- ilerlediler ve yrylerinin ilk gnnde Makronlarn
lkesi ile Scytheniallarn lkesi arasnda snr grevi gren nehre
ulatlar. Sada, yukar taraflarnda en sert ve en engebeli lke yer
alyordu ve sol taraflarnda ise bu karlatklar nehrin boald
baka bir nehir uzanyordu. stelik bu nehri gemeleri gerekiyordu.
Bu nehir youn bir ekilde aalarla evrelenmiti ve bu aalar,
ktleleri byk olmamakla birlikte, i ie gemi gibi ok youn
bir ekilde sralanmlard. Yunanlar bunlara ular ulamaz, bir an
nce bu aalardan kurtulmak iin onlar hzla kesmeye baladlar.
Bu srada, hasr kalkanlaryla, mzraklaryla ve tyl tunikleriyle do-
nanan Makronlar oktan kar tarafta yerlerini alm onlar bekli-
yordu. Birbirlerine glyor ve elendiriyorlard. Nehre, kar tarafa
ulamamalarna ve Yunanlara herhangi bir zarar vermemelerine ra-
men, aralksz olarak talar atyorlard.
Bu nemli anda, hafif piyadelerden biri Ksenophonun yanna
geldi. Sylediine gre, Atinada bir kleydi ve Ksenophona bu in-
sanlarn konumalarn anladn sylemek istiyordu.
Sanyorum, bu benim asl vatanm ve bir sakncas yoksa on-
larla konumak isterim. dedi.
183
ANABASS

Ksenophon:
Bir sakncas yok. Onlarla konu ve ilk olarak kim olduklarn sor.
Bu soruya cevap olarak Makronlar olduklarn sylediler. Ardn-
dan Ksenophon:
Peki, yleyse, onlara neden sava kyafetleri iinde olduklarn
ve bizimle savamak istediklerini sor.
Onlar da yle cevap verdiler:
nk bizim lkemize saldryorsunuz.
Generaller, adama unlar sylemesini emrettiler:
Eer yle dnyorlarsa, bunu isteyerek ya da onlara zarar
vermek iin yapmyoruz. Kralla bir sava ierisindeydik ve imdi
Yunanistana dnyoruz ve tek istediimiz denize ulamaktr.
Kardakiler bu sylediklerini taahht etmeye hazr olup ol-
madklarn sordular. Yunanlar, bu durum zerine szler vermeye
ve szler almaya hazr olduklarn sylediler. Daha sonra Makron-
lar, Yunanlara barbar mzra verdiler ve Yunanlar da Makronlara
Yunan mzra verdiler. Bunlarn sadakat yeminleri grevi grece-
ini sylediler ve her iki taraf da tanrlar bu yeminlere ahit ola-
rak gsterdiler.
Karlkl yeminler edildikten sonra, Makronlar byk bir gay-
retle aa kesmeye ve onlarn karya gemelerini salamak iin yol
oluturmaya baladlar. Yunanlarla ok kolay kaynatlar ve dost ol-
dular. Gleri yettii kadar onlara erzak tedarik edip gn bo-
yunca onlara ilerlemelerinde elik ettiler ve onlar gven iinde Kol-
his119 snrna ulatrana kadar yol gsterdiler.
119 Kolhis, gnmzde Grcistan snrlar iinde kalan Pityrus-Gelincikten balamak zere, gneyde nye
civarna kadar uzanan tarih blgenin addr. Kolhis adndan Eski Yunan ve Roma tarihileri Colhida ve
Colchis olarak sz etmitir. Lazi, Zan, Tzan, Tzani veya Tani olarak geen etnik terimlerin Kolhislilere
tekabl ettiini ve hepsinin znde ayn kavmin nitelendii bilimsel evreler tarafndan kabul grmek-
tedir. Procopius, Kolhi olarak bilinen halkn Lazi olarak adlandrldndan bahsetmitir.
184
KSENOPHON

Bu blgenin karsnda devasa bir da sras duruyordu ama bu,


almas mmkn olan bir da srasyd. Kolhisliler bu da srasnn
zerinde yerlerini alm ve savaa hazr bekliyorlard. lk etapta Yu-
nanlar, bunlarn hemen karsnda, sava dzenini alarak tepelere
saldracaklarm gibi sralandlar. Fakat sonrasnda generaller, bir sa-
va konseyi toplamaya ve en iyi ekilde nasl savaacaklar ynnde
fikir alverii yapmaya karar verdiler.
Bylece Ksenophon sz ald:
Bir sra halinde ilerleme taraftar deilim, bunun yerine kolon-
lar halinde birlikler oluturmay neriyorum. Bu ekilde, bir sra
halinde ilerlersek ordu hemencecik dalabilir ve karmakla s-
rklenebilir. nk dada birok zorlukla karlaacaz ve dan
engebeli olmas bizi zor duruma drebilir. Bylece da, almaz
hale gelecektir ve ordu orada ok kolay umutsuzlua decektir. Sra
halinde dizilip ve daha sonra da bu srann karmaaya dntn
grmek orduda cesaret krc bir etki yaratacaktr. Ayn ekilde, de-
rinlemesine, i ie gemi ve youn bir ekilde tek dzen halinde
ilerlersek bile dman bizi alt edecektir ve etrafmz sarp say ola-
rak stnlklerini istedikleri gibi kullanacaklardr. S bir dzende
ilerlersek de hattmzn youn ok yamuruyla ve zerimize atlan
adamlarla blge blge paralanmasna kesin gzyle bakabiliriz ve
eer bu durum hattn herhangi bir yerinde meydana gelirse, btn
ordunun ayn oranda bu durumdan etkileneceini unutmamalyz.
Hayr; benim fikrim birliklerden kolonlar oluturmaktr. Her iki ta-
rafn son birliinin dman kanatlarnn dnda olmasn salamak
iin birlikler arasnda yeteri kadar aralklar vererek alan kaplamal-
yz. Bylece biz, u birliklerimizle dman hattnn dnda olabile-
ceiz ve birliklerin bandaki en iyi adamlar saldrya yn verecek.
Her birlik ynn arazinin elverili olduu yere evirecek. Ayrca
her iki tarafta da birlikler olunca, hem dmann aradaki boluklara
girmesi hem de kolonlar halinde ilerleyen her bir birlii ikiye ayr-
mas zor olacak. stelik herhangi bir birlik bask altna alnrsa, ya-
nndaki birlik hemen yardma koacak ya da herhangi bir noktada
185
ANABASS

herhangi bir birlik ykseltiye ulamay baarrsa, o anda, dman-


dan tek bir adam bile yerinde kalmayacak.
Bu neri kabul edildi ve birlikler kolonlar halinde sraland.
Daha sonra sa kanattan sol kanada dnen Ksenophon, askerlere
seslendi:
Baylar, u karnzda grdnz adamlar uzun sredir zle-
mini duyduumuz yerle bizim aramzdaki tek engeldir. Yapabilir-
sek, onlarn hepsini piirmeden yutacaz.120
Birliklerin ou yerlerini ald, gruplar kolonlar halinde sraland
ve sonu, her bir birliin yaklak yz adamdan olutuu, toplamda
seksen ar piyade birliinden oluan bir topluluktu. Hafif piyadeler
ve okular blk halinde sraland. Sa kanad ve ayn ekilde sol
kanad desteklemek iin iki tanesi dta ve ncs de ortadayd.
Her blk yaklak alt yz adamdan oluuyordu.
Balamadan nce generaller, askerlere dua etmelerini emretti
ve duayla birlikte, dudaklarnda ykselen sava ilahisiyle ilerlemeye
baladlar. Cheirisophus, Ksenophon ve yanlarndaki hafif piyade-
ler, dman hatt dnda, saa ve sola doru ilerlediler. Onlarn iler-
lediini gren dman, onlara paralel kalmak ve onlarla yz yze
karlamak iin bir aba gsterdi. Fakat bunu gerekletirmek iin
bile ksmen saa, ksmen de sola doru genilemeye balad. Para-
lara ayrld ve hattn ortasnda geni bir aralk olutu. Dmann bu
ekilde ayrldn gren Arcarnanial121 Aeschinesin emri altndaki
Arkadial taburuna bal hafif piyadeler, bu hareketi yanl anlad-
lar ve dmann katn sandlar. Bunun zerine naralarla hcuma
getiler ve bu askerler dan zirvesine trmanan ilk grup oldu. On-
lar Orchomenuslu Cleanorun emri altndaki Arkadial ar piyade-
ler takip ediyordu.
Onlar bu ynde komaya balaynca, dman mevkiini koruya-
mad ve il yavrusu gibi dalmaya balad. Yunanlar tepeye ulat-
120 Ya da onlar i i yiyeceiz.
121 Yunanistann batsnda bir blge.
186
KSENOPHON

lar ve erzak bakmndan zengin olan kylerde konakladlar. Burada,


genel olarak konumak gerekirse, onlarda merak uyandran ve on-
lar heyecanlandran hibir ey yoktu fakat ar kovanlarnn says ve
buna bal olarak ilerinde bulunan baln zellii gerekten art-
cyd.122 Petei tadan askerler o kadar etkilendiler ki hepsi o anda
kendinden geti ve kusma ve ishale yakaland. Hibiri ayaa bile
kalkamyordu. Kk bir doz ar derecede sarholuk etkisi yaratr-
ken, byk bir doz ise delilik nbetine benzer bir etki yaratyordu.
Kimisi grnte lmn kapsna dm gibiydi. Bu yzden yz-
lercesi ar bir yenilgiye uramlar gibi yere serildi. Sanki en zalim
umutsuzluun kurban olmulard. Bununla birlikte ertesi gn, hi
kimse lmedi ve bir gn nce bal yedikleri zamanla yaklak olarak
ayn vakitte kendilerine gelmeye baladlar. nc ve drdnc
gnlerde de ar bir tbbi tedavi dnemi sonunda iyileenler gibi
ayaa kalkmaya baladlar.
Bu blgeden iki gn -yedi fersah- boyunca yrdler ve Euk-
sine denizi123 kysnda youn nfuslu bir Yunan ehri olan Trape-
zusa124 ulatlar. Buras Kolhis blgesindeki Sinoplularn bir kolo-
nisiydi. Burada, tm Kolhis blgesini harap etmek iin s olarak
kullandklar Kolhislilerin kylerinde yaklak olarak otuz gn dur-
dular. Trabzonlular orduya pazar kurdular, onlar elendirdiler ve
onlara dostluklarnn bir hediyesi olarak kzler, buday ve arap
verdiler. Dahas, Yunanlarla blgenin byk bir blmnde ikamet
eden komular Kolhisliler adna grmeler yaptlar ve bu halktan
da kendilerine dostluklarnn bir gstergesi olarak srlar geldi. Ar-
tk Yunanlar yemin ettikleri kurban merasimi iin hazrlklar yap-
yordu. nk onlar koruduu ve gvenli bir klavuzluk ettii iin
Kurtarc Zeusa ve Heraklese ve dier tanrlara, ettikleri yemin ge-
rei, kranlarn sunmalar iin yeteri sayda sr elde etmilerdi.
122 Modern gezginler bu blgelerde, insan kendinden geiren ve zehirli vb. olan baln varln dorula-
maktadr. Onlar arnn bu belirli zelliini, zmsedii sar ormangl (Azalea Pontica) adl iekten
aldn dnmektedirler.
123 Karadeniz.
124 Trabzon.
187
ANABASS

Ayrca konakladklar dan hemen yannda bir spor msabakas


dzenlediler ve msabakay denetlemesi ve oyunlarn bakan ol-
mas iin gen bir delikanlyken, haneriyle baka bir ocuu kast-
sz olarak ldrdkten sonra memleketinden srlen Spartal Dra-
contiusu setiler.
Kurban merasimi biter bitmez, hayvanlarn derilerini Dracon-
tiusa teslim ettiler ve yar pistine giden yolu gstermesini istedi-
ler. O da sadece elini sallad ve durduklar yeri iaret edip yle dedi:
Bu srt, tam da kou iin uygun olan bir yerdir, nereye, hangi
yne olursa olsun.
Ardndan sordular:
Peki, yarmaclar bu sert ve all arazide nasl greecekler?
Bakan yle yant verdi:
Oh! En kt vuru yere devrilenler iin olacak.
ounun esir alnan ocuklardan oluturduu gen erkekler
iin bir millik bir yar vard ve uzun mesafe kousu iin de altmtan
fazla Giritli yart. Ayrca gre, boks ve pankration125 gibi oyun-
lar da bu msabakada yer ald. Tm bunlarla bu msabaka gzel bir
grnt oluturuyordu. Yarmaclarn, kadn olsun erkek olsun,
destekilerinin de seyirci olarak katldklar msabakalar ok kala-
balkt ve yarmalar muazzamd. Ayrca at yar da vard. Svarile-
rin atlarn aaya, denize doru drtnala srmeleri ve daha sonra
tekrar yukarya, sunaa gelmeleri gerekti. Yoku aa inerken yar-
sndan fazlas tepetaklak yuvarland ve ardndan, yukar karken de
g bela, yrme temposunda bu muazzam srta kmak iin didin-
diler. Haykr, glme ve kutlama sesleri bir hayli yksekti.

125 Pankration, boks ve gre zelliklerini birletiren bir Antik Yunan asker sanatdr. lk olarak M 648de
Yunan Olimpik Oyunlarnda oynanmtr.
188
BENC KTAP

189
190
BR

Tm bunlardan sonra, bir araya geldiler ve yryn geriye ka-


lan hakknda bir konsey oluturdular. lk konumac Thuriili126 An-
tileon oldu. Ayaa kalkt ve yle dedi:
Kendi adma, baylar, tehizat hazrlamaktan, yola kmak iin
hazrlanmaktan, yrmekten, komaktan, ar silahlar tamaktan
ve sraya girmekten ya da nbet tutmaktan ve savamaktan bktm
usandm. imdi tek arzum tm bu aclara bir son vermek ve gelecek
iin u an nmzde deniz de olduuna gre, yelken amak ve dur-
makszn ilerleyip Odisseas gibi rahat rahat uyuyup ve uzanp geri-
lerek kendimi Yunanistanda bulmaktr.
Bu ifadeleri duyunca askerler, yi konutu!!! lklaryla, onu
desteklediklerini gsterdiler ve daha sonra bir bakas benzer eyleri
syledi ve daha sonra bir bakas ve aslnda hepsi ayn eyleri sy-
ledi. Daha sonra Cheirisophus, kalkt ve yle syledi:
Baylar, tesadfn bylesi, u anda yksek bir mertebede amiral
olan Anaksibius isimli bir arkadam var. Beni ona yollarsanz, san-
126 talyada Taranto Krfezinde yer alan, bir zamanlar zenginliiyle nl Sybaris kenti yaknlarnda, M
445 yl dolaylarnda bir Atina kolonisi olarak kurulan kenttir. Gnmz talyasnn Calabria ynetim
blgesinde Cosenza ili, Corigliano Calabro yerleim blgesinde yer alr. nl tarihi Herodot, yallnda
Thurii adl bu Yunan kolonisine ekilmi ve kendisine Tarihin Babas olma nn kazandran eserini
burada yazmtr.
191
ANABASS

rm baz sava adamlaryla ve bizi tamalar iin birka gemiyle geri


dnmeye sz verebilirim. Eer gerekten eve deniz zerinden git-
mek istiyorsanz, yapmanz gereken tek ey burada ben gelene ka-
dar beklemektir. ok gemeden geri dneceim.
Askerler bu szlerden ok memnun oldular ve Cheirisophusun
grevini yerine getirmesi iin ertelemeden yelken amas gerekti-
ine oy birliiyle karar verdiler.
Ondan sonra Ksenophon kalkt ve u ekilde konutu:
Cheirisophusun gemi getirmek iin yola kmas konusunda
karar klnd ve imdi onu bekleyeceiz. Onu beklerken, benim fik-
rime gre, yapmamz gereken en mantkl eyin ne olduunu size
sylememe izin verin. Her eyden nce, yeteri kadar erzamz yok
ve bunlar elde etmek iin herhangi bir pazar olmadndan, olsa bile
sadece birka istisna dnda satn almaya gc yetecek kimse olma-
d iin dman blgeden ihtiyalarmz karlamalyz. imdi, bu
blge dman blgesi olduuna gre, erzak bulmak iin dikkat et-
meden ve nlem almadan blgede ilerlersek, oumuz lm tehli-
kesiyle kar karya geleceiz ve kaybolup gideceiz. Bu riski ber-
taraf etmek iin erzak aramaya gruplar halinde kmay ve bunun
dnda blgede rastgele dolamamay neriyorum. Bu durumun
planlanmas biz komutanlara braklmaldr.
neri kabul edildi ve Ksenophon devam etti:
Ltfen, baka bir neriyi daha dinleyin. phe yok ki aranzdan
bazlar blgeyi yamalamaya gidiyor olacak. Bunu her kim yaparsa,
balamadan nce bizi niyetinden ve hangi yne gitmeyi planlad-
ndan haberdar etsin. Bylece talana gidenlerin ve geride kalanla-
rn saysn tam olarak bilmi oluruz. Bu sayede gerekli olan yerlerde
sefer hazrlklarna ve yola kma aamasndaki almalara yar-
dm edebileceiz. Yardm ya da takviye gerektii durumlarda hangi
ynde ilerleyeceimizi bilmi olacaz. Dier taraftan, bu i acemi
ya da daha az tecrbeli kiiler tarafndan yrtlrse, duruma kendi
192
KSENOPHON

tecrbemizi dahil edebilir ve saldrmay planladklarnn glerini


renmeye alarak onlara tavsiyelerde bulunabiliriz.
Bu neri de kabul edildi ve devam etti:
Dikkatinizi vermenizi istediim baka bir konu daha var. D-
manmzn zerimize saldrmak iin yeterince vakti olacak. Onlarn
olan eylere sahiplendiimiz iin doal olarak, bize tuzaklar kura-
caklar. Bizi izlerken bile bizden daha yukarda bir yerlerde mevzi-
lenirler. Bu yzden ordugahn etrafnda dzenli nbeti birlikler
oluturmalyz. Eer nbet tutma ve gzetleme grevini baaryla
yerine getirirsek, dman bizi daha az rahatsz edecektir. Gzlemle-
menizi dndm baka bir nokta daha var. Farz edelim ki Che-
irisophusun yeterli sayda gemiyle dneceinden eminiz, o zaman
bunlar ifade etmeye hi gerek kalmazd fakat bu durum hl belir-
siz olduu iin hep birlikte bizim de blgede gemi elde etmeye a-
lmamz gerektiini dnyorum. Eer gelir ve bizi burada erzak
ve gemiyle bulursa, ihtiya duyduumuzdan daha fazla gemimiz ol-
mu olur, hepsi bu kadar fakat gemi getirmede baarsz olursa, bu-
radan elde ettiimiz mallarla ve gemilerle yola devam edebiliriz. S-
rekli olarak yanmzdan geen gemiler gryorum, yleyse sadece
Trabzonlu adamlardan dn olarak birka gemi isteyebilir, bunlar
limana getirebilir ve bizi tayacak yeteri kadar gemiye sahip olana
kadar dmenlerini karp onlar koruyabiliriz. Bu yolla, gerekli
olan ulam arac bulmakta sknt yaamayz.
Bu neri de kabul edildi. Ksenophon yle devam etti:
Alkoyduumuz gemilerin kaptanlarn ve misafirlerimizi, on-
lar bizim yararmza burada beklerken, ordunun erzaklaryla destek-
lemenin ve onlarla bize yaptklar kibarlk karsnda kibarlmz
gstermek iin belirli bir cret zerinden anlamann adil olup ol-
madn da dnn.
Bu neri de kabul edildi. yle devam etti:
193
ANABASS

O vakit, tm bunlardan sonra, abalarmzn baaryla sonu-


lanmamas ve yeteri kadar gemimiz olmadn grmemiz duru-
munda, deniz kysndaki ehirlere geilmez olduklarn duyduu-
muz yollar onarma ve dzene koyma grevi vermeyi neriyorum.
phesiz, bu emre itaat etmekten memnuniyet duyacaklar nk
hem bizden korkuyorlar hem de bizden kurtulmak istiyorlar.
Bu neri yksek lklarla ve protestolarla karland nk ar-
tk karadan gitmek istemiyorlard. Bu yzden, onlarn kararllkla-
rn anlayan Ksenophon, bu neriyi oylamaya sunmad fakat en so-
nunda, ehirleri gnll olarak yollar ina etmeye ikna etti. Onlara
u neriyi sundu:
Yollarnz dzene sokarsanz, hemen gideceiz.
Ayrca Trabzonlulardan elli krekli sava gemisi aldlar ve idare-
sini Laconial Perioeci127 Deksippusa verdiler. Bu adam denizdeki
gemileri toplamay ihmal etti ve svarak Pontustan kat. Bununla
birlikte, daha sonra yapt yanln cezasn dedi. Trakyada, Seut-
hesn maiyetinde birtakm yanl ilere kart ve Laconial Nican-
der tarafndan lme yolland. Yunanlar, idaresini Atinal Polycra-
tese verdikleri otuz krekli bir sava gemisi aldlar ve bu subay, gc
yettii kadar tm gemileri ordugaha yaklatrd. Bunlardan yk
olanlar boalttlar ve gemileri kyda ulam hizmeti iin kullanr-
ken, boalttklar yklerin korunmas iin de balarna nbeti dik-
tiler. Olaylar bu ekilde geliirken, Yunanlar, eitli blgeleri yama-
lamlard. Bazen kurbanlar, erzaklar ele geirdiler ve bazen de bu
ite baarl olamadlar. Bir keresinde, Cleanetus, hem kendi birli-
ini hem de baka bir birlii zorlu bir noktaya srd ve birliindeki
birok adamla birlikte kendisi de ldrld.

127 Perioeci, Lconia ehirlerinde yaayan insanlara verilen addr. Bu halk, ayr bir alt snf oluturuyordu ve
Sparta vatanda deildi. zgr bir halk konumundalard.
194
K

Erzak ele geirmenin, ordugahtan uzaklap yine ayn gn or-


dugaha geri dnmemin artk mmkn olmad zamanlar gelmiti.
Bunun sonucu olarak, Ksenophon Trabzonlulardan birka rehber
ald ve ordunun yarsn ordugaha gz kulak olmalar iin olduklar
yerde brakrken, dier yarsn Driloslar zerine srd. Kolhisliler
evlerinden atldklar ve youn bir ekilde bir arada toplandklar ve
yukardaki tepelerden onlar gzetledikleri iin Ksenophonun bu
hareketi gerekliydi. Dier taraftan, yerli halka dost olan Trabzonlu-
lar da Yunanlar kolaylkla erzak elde edebilecekleri yerlere ynlen-
dirmiyor fakat kendilerinin zarar grdkleri, yukarya dalara doru
ve nadiren ulalabilen kalelere ve Pontustaki en sava halk Dri-
loslara doru hevesle ynlendirebilirlerdi.
Yunanlar yukarya ulatklarnda, Driloslar kolaylkla ele gee-
bileceini dndkleri tm yerleri atee verdiler ve geri ekildiler.
Yangndan kap orada burada babo gezinen bir domuz ya da kz
ya da baka bir hayvan dnda ele geirecek hibir ey yoktu. Onla-
rn bakenti grevini gren bir snak vard ve bu snaa farkl in-
san gruplar dolumutu. Bu snan etrafn muazzam derinlikte
bir vadi evreliyordu ve bu yere yaklamak ok zordu. Bylece ha-
fif piyadeler, ar piyadelerin on ya da on be metre daha ilerisinden
kotular ve vadiyi getiler ve orada koyun ve dier erzaklarn bollu-
195
ANABASS

unu gren askerler bu yere saldrmaya devam ettiler. Onlarn he-


men arkasnda ellerinde mzraklaryla yamalamaya kan dier as-
kerler geliyordu. Bylece vadinin te tarafnda toplanan iki binden
fazla adam yer alyordu. Bu yerin hatr saylr genilikte bir hendek
tarafndan sarmalandn ve ayrca kazklarla ve sk aralklarla dikil-
mi aa burlarla evrelendiini gren askerler, burann ani bir h-
cumla alnamayacan anladlar ve geri ekilmek iin bir hamlede
bulundular fakat o anda da dman arkadan onlara saldrd.
Bu ani saldrdan kurtulmak sz konusu deildi nk bu yer-
den vadiye doru inmek sadece tekli gruplar haline hareket etmeyi
gerektiriyordu. Bu artlar altndayken ar piyadelerin komutasnda
olan Ksenophona haberci yolladlar. Haberci geldi ve haberini iletti:
Her eit erzakla dolu bir snak var fakat oray ele geiremi-
yoruz. ok gl bir yer. Hatta kolaylkla oradan kaamyoruz bile
nk dman zerimize saldrd ve sava ilan etti ve geri dn
ok zor.
Ksenophon bunu duyunca ar piyadelerini vadinin kenarna
doru ilerletti ve orada, kendisi subaylarla birlikte oktan karya
gemi olan grubu geriye ekmenin mi yoksa ar piyadeleri de mi
karya geirmenin daha iyi olaca konusunda karar vermeye al-
rken, askerlerine de bu yeri almak iin harekete geeceklerini farz
ederek, yerlerini almalarn emretti. kinci fikir daha ar bast ve
geri ekilmenin ok fazla can kaybna ml olaca konusunda karar
klnd. Dahas subaylarda da bu yeri alabilecekleri konusuna salam
bir inan vard. Verdikleri kurban saysna dayanarak ve kahinlerin
bir sava olacak fakat bu sava iyi bir sonula bitecek ynndeki ifa-
delerini temel alarak Ksenophon bu fikre raz geldi. Bylece kendisi
tm hafif piyadeleri geri ekip ve tm keskin atlar yasaklayp ye-
rinde kalrken, subaylar ar piyade birliklerini o blgeye geirme-
leri iin yollad. Ar piyadeler oraya varr varmaz, her bir kaptana,
mcadelede en etkili biimde olacan dnd ekilde kendi
196
KSENOPHON

grubunu oluturmasn emretti. Bu kaptanlar, cesaret erdemine sa-


hip olduklarn gstermeye alan bu askerler, yan yana dizildiler.
Onlar bu ekilde alrken, kendisi de emirlerini hafif piyade-
lere ve okulara iletti. Srasyla, ellerinde mzraklarla ve ate emrine
hazr bir ekilde atlarn gerekletirmek iin yaylar gerilmi okla-
ryla ilerlemelerini emretti. Bu srada hafif piyade birlikleri de torba-
larn sapan talaryla doldurmalyd. Son olarak, emir subayn bu
emirlerin dzenli bir ekilde yerine getirildiini grmesi iin birlik-
lere yollad.
Artk hazrlklar tamamlanmt. Subaylar, temenler ve or-
dunun ncs olduunu dnen dier tm askerler yerlerini al-
mlard. Arazinin izin verdii oranda hilal eklinde dizilmilerdi.
Bylece her biri gz ucuyla birbirini grebiliyor ve askerleri yne-
tebiliyordu.
Hemen sava arkllar ykseldi, boru sesleri duyuldu ve sava
tanrs erefine, heyecan verici lklarla mzrak, ta, ok ve mermi
yamuru altnda, tm hzlaryla ar piyadelerin kousu balad. Ta-
larn ou durmakszn elle atlyordu. Bu srada tamak iin meale
getirenler de vard. Bu ok yamuruyla akna dnen dman, koru-
maya altklar yerleri ve kazklarla evrili kulelerini terk etti.
Bu ka, Stymphalial Agasias ve Pelleneli Philoksenusa ka-
rlmayacak bir frsat sundu. Ar silahlarn bir kenara koydular ve
sadece zerlerindeki tuniklerle yukarya gittiler. Biri dierini yu-
kar eke eke ilerlediler ve bu arada baka biri daha yukar kmaya
balad. Bylece sna ele geirdiklerini dndler. Daha sonra
hafif piyade askerleri ve hafif silahl birlikler ieriye t ve elle-
rinden geldii kadar oray yamaladlar. Bu arada kaplarda duran
Ksenophon, yapabildii kadar ok ar silahl askeri geri tutmaya
alt. nk belirli kale yksekliklerinde dier dmanlar grn-
yordu. ok gemeden ieriden bir lk ykseldi ve adamlar da-
rya doru komaya balad. Kimisi hl ele geirdii eyay elinde
tutuyordu ve hemen ardndan orada burada yaral adamlar belirdi
197
ANABASS

ve kaplarda itip kakmalar balad. Neler olup bittiine dair sorulan


sorulara, darya doru koan kaaklarn hepsinin verdii cevap ay-
nyd. eride bir hisar vard ve dman kalabal buradan kp kor-
kun hcumlar yapyordu ve ierideki arkadalarn yaralyorlard.
Bunun zerine Ksenophon haberci Tolmidese u emri ilan et-
mesini buyurdu:
Ufack bir eyi bile ele geirmek isteyen herkes ieri girsin.
gibi byyen kalabalk ieriye akn etti ve arkadalarna sal-
dran dman zerinde galip gelen ve k yolunu aan kar akm-
daki kiiler, dman geri pskrtene ve kalelerine geri kapatana
kadar mcadele ettiler. Bylece, kalenin dndaki her ey Yunan-
lar tarafndan yamaland ve ar piyadelerin bir ksm erzak bur-
larnn yaknnda, bir ksm da kaleye giden yol boyunca yerlerini
aldlar.
Bu arada Ksenophon ve subaylar, kaleyi alma ihtimalleri ze-
rinde younlatlar nk eer bunu yaparlarsa gvenlikleri tama-
men salanm olacakt. Aksi takdirde geri ekilmeleri bir hayli zor
olacakt. Grmeler sonucunda, bu yerin ele geirilemez olduu
konusunda hem fikirdiler.
Daha sonra geri ekilme hazrlklarna baladlar. Her bir grup
nlerindeki itleri skt, ayrca kendilerine fayda salamayanlarn
ya da kendilerine zorluk karacak yk olanlarn hepsini kalabalk
ar piyadeler eliinde yolladlar. Bu ilem srasnda, subaylar sa-
dece her durumda kendilerine en ok gvendikleri adamlarn ge-
ride braktlar.
Onlar geri ekilmeye balar balamaz hasr kalkanlarla ve mz-
raklarla, baldr zrhlaryla ve Paphlagonia miferleriyle donanm
dman darya frlad. Bir ksmnn da bu civardaki ve kaleye giden
yolun kenarndaki evlerin tepelerinde olduklar grlebiliyordu.
Kale ynne doru bir kovalama bile tehlikeliydi. nk dman
198
KSENOPHON

srekli olarak yukardan onlarn zerine doru kocaman kalaslar


atyordu. Bu yzden, hem durmak hem de kamak tehlikeliydi ve
gecenin yaklamas da ok byk korku yaratyordu.
arpmann ve umutsuzluklarnn tam ortasnda, tanrlardan
biri onlara bir kurtulu umudu verdi. Aniden, kimin eliyle tututu-
rulduu belli olmadan, bir alev belirdi. Sa taraftaki bir evin tepesin-
den ykseliyordu ve yangn yava yava ykselmeye balarken, sa
taraftaki dier evlerdeki insanlar kamaya baladlar.
Bu ans hemen deerlendiren Ksenophon, sol taraftaki aa-
tan yaplm, kolaylkla yanabilen evleri de atee vermeyi emretti.
Bunun sonucunda, bu evlerdeki insanlar da oradan kamaya ba-
lad. imdi hemen nlerindeki adamlar tek rahatszlk verici un-
surdu ve Yunanlar blgeden karken ve aa doru giderken, zer-
lerine saldrmak iin gvenli bir yerde duruyorlard. Bu noktada,
menzil dnda olan herkese odun ktkleri getirmeleri ve dman
ile kendileri arasnda biriktirmeleri emri verildi. Yeteri kadar ktk
biriktirildiinde onlar atee verdiler. Ayrca dmann dikkatini
ekmek iin hendek boyunca dizilen evleri de atee verdiler. By-
lece, zor da olsa paay kurtardlar ve kendileri ile dman arasnda
bir ate yakarak bu yerden katlar. Btn ehir yanmt, hisar hari-
cinde bu yere ait olan her ey, evler, kk kuleler ve kazklar alev-
lerle birlikte yok olmutu.
Ertesi gn, Yunanlar, erzaklar yanlarna alp yola koyuldular.
Lakin dik ve dar olan yoldan Trabzona inmekten ekindikleri iin
sahte bir pusu kurdular. lkesinin adyla (Mysus)128 adlandrlan bir
Misyal, on tane Giritli ald ve dmann dikkatinden kamaya a-
lyormu gibi bir yanltma hareketi yapt youn all bir yerde
bekledi. Pirinten yaplm ak tondaki kalkanlarnn lts, al-
larn arasndan zaman zaman gze arpyordu. allktaki bu parl-
ty gren dmann pusuya drlme korkusu gittike artt. Bu
arada ordu ini yolunda olduka ilerlemiti ve yeterince ilerledik-
128 Musos ya da Mysus, doutan bir Misyal demektir. Ayrca isim olarak da ayn ekilde kullanlmaktadr.
199
ANABASS

lerini dndkleri anda, Misyalya mmkn olduunca hzl bir


ekilde kamas iin iaret verildi ve o da yerinden frlayp adamla-
ryla kamaya balad. Grubun geriye kalan, yani Giritliler, eer ka-
arsak yakalanrz diyerek yoldan ayrlp ormana dalverdiler ve va-
diye doru yuvarlanarak kurtuldular. Yoldan kaan Misyal, yardm
iin baryordu ve ordu yardm yollayp onu yaral olarak kurtard.
Kurtarmaya giden grup yzleri dmana dnk bir ekilde, ok ya-
muruna maruz kalarak, geri ekildi. Baz Giritli okular da kendi ok-
laryla onlara karlk verdiler. Bu ekilde hepsi gven iinde ordu-
gaha ulatlar.

200

Artk Cheirisophus geri dnmedii iin ve gemi kayna yeter-


siz olduundan, stelik erzak elde etmek de imkanszlatndan,
yola kmalar konusunda karar kldlar. Gemilere hastalar, kadn
ve ocuklarla birlikte krk yann stndekileri ve askerlerin kendi
kullanmlar iin gerekli olmayan tm ykleri yklediler. En yal
generaller Philesius ve Sophaenetus, idareyi ellerine aldlar ve ge-
miye bindiler. Geriye kalanlar da yol tamamyla onarld iin kara-
dan yola ktlar. O gn ve ertesi gn ilerlemelerine devam ederken,
nc gne vardklarnda Kolhislilerin lkesinde deniz kysnda
bir Yunan ehri ve Sinopun bir kolonisi olan Cerasusa129 ulatlar.
Burada on gn kalp orduyu gzden geirdiler. Silah altndaki bir-
likleri saydlar ve sekiz bin alt yz adamlar olduunu grdler. Bir-
ou kamt. Geriye kalanlar ise dmann elinde ya da kar nede-
niyle, bir ksm da hastalktan dolay lmt.
Burada ganimetlerin satndan elde ettikleri paray bltler.
Apollo ve Efesli Artemis iin seilen onda birlik bir ksm da gene-
raller arasnda paylatrld. Her biri tanrlar adna korumak iin bir
miktar ald. Asineli130 Neon da Cheirisophus adna onun payna d-
eni ald.
129 Giresun.
130 Asine, Argosta antik bir ehir.
201
ANABASS

Ksenophon, payna den ksm Apolloya sunulan bir adak ola-


rak deerlendirdi ve onu Delphideki Atinallarn hazinesine ba-
layp adak yaptrd. zerine kendi adn ve Clearchusla birlikte
ldrlen arkada Proksenusun adn yazdrd. Ksenophon, Age-
silausla birlikte Boetiaya yrrken131 Efesli Artemis adna ayrlan
pay da o zaman terk ettii topraklarda, Asyada brakmt. kaca
bu yolculuun tehlikelerle dolu olduunu dnd iin onu bu
tanrann rahibi Megabyzusa emanet etmiti. Eer canl dnerse,
Megabyzustan onu kendisine geri vermesini isterdi ama bana bir
i gelirse, kendisi adna rahibin bu hazineyi tanrann memnun ola-
can dnd ekilde Artemise adamasn istedi.
Srgn edildii gnlerinde, Ksenophon Lacedaemonlular tara-
fndan bir koloni olarak kullanlan, Olympiaya giden ana yol ze-
rinde yer alan Scilllustayken132 Megabyzus, Olympiaya oyunlara
seyirci olarak katlmak iin geldi ve hazineyi Ksenophona geri verdi.
Ksenophon paray ald ve tanrlarn kehanetinde kendisine gsteri-
len noktada tanra iin bir arazi satn ald. Efeste, Artemis tapna-
nn yanndan Selinus nehri akarken alnan bu arazinin iinde de
kendi Selinusu akar ve her iki akntda da balklar ve midyeler yaar.
Scillusun olduu blgede her eit yabani hayvan avlanr.
Ksenophon, burada kutsal parayla, bir sunak ve bir tapnak ina
etti ve o gnden sonra, her yl, mevsiminde yetien rnlerin onda
birini alp tanraya adak olarak sundu. Bu lende, civar kyler-
den de gelen katlmclarla beraber kadn erkek btn halk yerlerini
alrd. Tanra da ekmekleri, araplar ve ekerlemeleri kutsal otlak
131 M 394 ylnda.
132 Scillus, Eski Yunanistanda, ilk Olimpiyat Oyunlarnn dzenlendii yer olan (M 776) ve at yetitiricilii
ile de nlenen tarihsel yer Elisin bir blgesi, Triphyliann bir kasabasdr. M 572de Elisliler bu blgenin
bir ehri olan Pisa ve Scillusu yerle bir ettiler fakat M 392 ve 387 arasnda, daha ncelerden Elislileri
kendilerine bal olan ehirler zerindeki egemenliklerinden feragat etmeye zorlayan Lacedaemonlu-
lar, Scillusu smrgeletirdiler ve sonunda onu Atinal bir srgn olan Ksenophona verdiler. Ksenophon
burada on be - yirmi yl kald. Sylendiine gre, M 371de Leuctra Savandan hem sonra, Elisliler
tarafndan oradan kovuldu. Bu yerin ve Ksenophonun tapnann, gnmz Chrestena kynn yak-
nnda ya da muhtemelen Mazinin yaknlarnda bir yerde olduu dnlyor. Yaklak olarak 2 buuk
mil uzaklktaki Olympiaya ulamak isteyen biri, kelime anlam Antik Yunanda beyazms anlamna
gelen, Yunan mitolojisinde bir nehir olan, Yunanistann en uzun nehri Alpheusu amak zorundadr.
202
KSENOPHON

srsnden kurban edilen hayvanlardan bir para et ile birlikte ziya-


fete katlanlara balard. Balanan bu etler arasnda, avlanan hay-
vanlarn etleri de yer alyordu. Ksenophonun kendi ocuklar, dier
vatandalarn ocuklaryla birlikte bu festival gnnde srekli av ge-
zintileri dzenlerlerdi ve isteyen herhangi bir yetikin de bu gezin-
tilere katlabilirdi. Domuz, ceylan ve geyiklerin bir ksm bu kutsal
arazide, bir ksm da Pholoe danda133 yakalanyordu. Bu yer La-
cedaemondan Olympiaya direkt olarak giden yol zerinde, Olym-
piadaki Zeus tapnandan yaklak olarak krk metre uzaklkta yer
alr. Bu kutsal arazi iinde domuzlar, keileri, kzleri ve atlar bes-
lemeye yetecek kadar mera alan ve aa dolu tepeler vardr. Bu
yzden enlie gelen yolcularn yk hayvanlar bile rahatlkla do-
yabiliyordu. Tapnak, mevsiminde tatl meyveler veren, bakml ve
bereketli aalardan oluan bir koru tarafndan evrelenmitir. Ta-
pnan kendisi, Efesteki byk tapnan kk ebatl bir kopyas
gibidir ve tanrann tasviri Efesteki altn heykelin tasviri gibidir.
Sadece, buradaki tasvir altndan deil Selvi aacndan yaplmtr.
Tapnan yannda zerinde u yaznn bulunduu bir yazt yer al-
maktadr:
BURASI ARTEMSN KUTSAL BLGESDR. HER KM
BU BLGEYE SAHP OLUR VE MEYVELERNDEN FAYDA-
LANIRSA, HER YIL ELDE ETT RNN ONDA BRN
TANRIAYA ADAMAKLA VE ONDAN GERYE KALANINI
DA TAPINAIN ONARIMI N SAKLAMAKLA YKML-
DR. BUNUN ZERRESN BLE YAPMAYAN OLURSA, TAN-
RIA BZZAT BUNUN GERENE BAKACAK VE K CE-
ZASIZ KALMAYACAKTIR.

133 Bu da (Alpheusun kuzeyinde) Pisatisi doudan batya geen ve Peneus ile Ladon sularn Alpheusun-
kilerden ayran, Yunanistann gneybatsnda Achaea blgesinin gney merkez ksmnda bir da olan
Erymanthusun bir koludur.
203
DRT

Yrylerine Giresundan devam ettiler. Daha nceden de-


niz zerinden yollanan grup, ayn ekilde denizden, geriye kalanlar
da karadan ilerlediler. Mossynoikoslarn134 snrna ulatklarnda,
Mossynoikoslarn elisi Trabzonlu Timesitheusu, onlarn blge-
lerinden geerken kendilerini dman olarak m yoksa dost olarak
m deerlendireceklerini sormas iin onlara yolladlar. Gl kale-
lerine gvenen Mossynoikoslar, onlara geit vermeyeceklerini sy-
lediler. Daha sonra Timesitheus, lkenin br ucundaki Mossyno-
ikoslarn bu kabileye dman olduunu syleyince, onlar davet
edip eer isterlerse bir ittifak yapma konusunda karar kldlar. By-
lece Timesitheus gnderildi ve br utaki Mossynoikoslarn rei-
siyle kageldi. Onlarn gelmesiyle birlikte Mossynoikoslarn reisi
ve Yunan generalleri arasnda bir toplant dzenlendi ve Ksenop-
hon Timesitheusun tercmanlyla bir konuma yapt:
Mossynoikos yiitleri, bizim arzumuz Yunanistana gven
iinde ulamaktr. Gemilerimiz olmad iin yryerek gitmek
zorundayz fakat duyduumuza gre sizin dmannz olan bu in-
sanlar bizi engellemektedir. Bizi mttefikiniz olarak kabul ederse-
niz, herhangi bir zamanda size yaptklar yanllarn intikamn al-
134 Tahta evlerde ve kulelerde yaayan halk.
204
KSENOPHON

manz iin size bir frsat sunmu olacaz. Ayrca onlar kendinize
bal bir kabile haline de getirmi olacaksnz. Dier taraftan eer
bizi kendi halimize brakrsanz, bundan sonra bir daha ne zaman
bu kadar gl bir kuvvetten yardm alacanz dnn ve kendi-
nize bir sorun.
Bunun zerine Mossynoikoslarn reisi, nerinin kendi dilekle-
rine uygun olduunu ve ittifak fikrini olumlu karladklarn sy-
ledi. Ardndan Ksenophon konutu:
yi ama eer biz sizin mttefikiniz olursak, bizden nasl bir yar-
dm istiyorsunuz ve bunun karlnda geiimize yardm etmek
iin ne yapabileceksiniz?
Reis de u yant verdi:
Size ve bize dman olan bu lke iine, kar taraftan bir istila
yapabiliriz ve ayrca size gemiler verip, arpma srasnda yardm
edip, yolda rehberlik edecek adam yollayabiliriz.
Bu anlay zerine, karlkl yeminler ettiler ve gittiler. Ertesi
gn yanlarnda her biri tek gvdeden oyulmu yz kanoyla geri
dndler. Her bir kanoda birinin kalp, dier ikisinin inerek sraya
girdii adam vard. Daha sonra yz kii botlar ald ve yelken
at. Geriye kalan dier iki yz kii de u ekilde sraland: Korodaki
dans dizilii gibi her birinin yaklak yz adamdan olutuu sra-
lar halinde kar karya dizildiler. Hepsi de kabark tyl ve sarma-
k yaprana benzer, beyaz kz derisinden yaplm hasr kalkan-
lar tayorlard. Sa ellerinde, n tarafnda bir mzrak ucu ve arka
ucunda da bir topuz bulunan, yaklak alt kol uzunluunda mzrak-
lar sallyorlard.
Vcutlar nadiren dizlere kadar uzanan ve doku olarak keten
araflar gibi sk rlm ksa tuniklerle sarlyd. Kafalarnda Paph-
lagoniallarnki gibi ekil olarak eski ran ahlarnn talarna benzer,
ortasnda bir tutam sa olan deri miferler vard. Bunlarn yannda,
demir sava baltalar vard. Daha sonra aralarndan biri hamle yapt
205
ANABASS

ve ilerlemeye balad. Geriye kalanlar da arklar syleyerek onun


arkasndan gitmeye baladlar. eitli Yunan birliklerini ve ar si-
lahl taburlar geip dmana doru, en kolay elde edilebilecek yer
gibi grnen ksma doru ilerlediler. Bu yer, ehrin ya da Mossyno-
ikoslarn en nemli ve en yksek hisarn barndran, oradaki halkn
ana ehir dedii yerin, yani akropolisin nnde duruyordu.
Bu hisar arpmann bel kemiiydi ve oray ele geirenler, tm
Mossynoikoslarn efendisi olacakt. Bu hisar u anda elinde bulun-
duranlarn onun mlkiyetiyle ilgili herhangi bir haklar yoktu. As-
lnda ortak kamu mal olan bu hisar kendi karlar iin ele geir-
milerdi.
Baz Yunanlar saldrya geen grubu takip etti. Bu eylemi gene-
rallerin emriyle deil, oray talan ve yama etme amacyla gerekle-
tirdiler. Onlar ilerlerken, dman bir sreliine sakin kald. Ama on-
lar hisara yaklanca, hcuma getiler ve yerlilerin ve onlarla birlikte
giden Yunanlarn ounu ldrp onlar bozguna urattlar. Hatta
bu kiileri, Yunanlarn arkadalarn kurtarmaya geldiklerini grene
kadar kovaladlar. Daha sonra geri dndler ve katlar. Geri d-
nerlerken de alandaki l adamlarn kafalarn kesip Yunanlara ve
kendi dmanlarna vnerek gsterdiler. Bu srada dans ediyor ve
ritmik bir ekilde arklar sylyorlard. Bu arada Yunanlar da ile-
riye atlan grubun saylarnn okluuna ramen, cesaretlerini yiti-
rip katklarn, dier taraftan dmann da bu olaydan dolay ce-
saretlendiini dndke zlyor ve sinirleniyorlard. stelik
byle bir olay tm sefer boyunca hi balarna gelmemiti. Bu yz-
den Ksenophon, Yunanlar toplad ve u ekilde konutu:
Yiit askerler, bamza gelen bu olaydan kesinlikle cesaretiniz
krlmasn. Emin olun ki bu kt olaydan hi de aada kalmayacak
iyi bir sonu doacaktr. lk olarak, artk bize rehberlik edecek olan-
larn bizim savamamz gerektiren bu insanlara kar derin bir d-
manlk beslediini kesin olarak biliyorsunuz. kinci olarak da kendi
iimizden bazlar, kurallarmz hie sayp bizimle baardklar ey-
206
KSENOPHON

leri bu yerlilerle de baaracaklarn sanp cezalarn buldular ve bu


da bir ders oldu. Bylece bir dahaki sefere birliklerimizi terk etme
eilimi azalm olacaktr. Dier taraftan bize dost olan bu barbarlara
bizim daha iyi olduumuzu ve dmanmz olan bu halka da disip-
linsiz olanlarla savamann ayr, bizim gibi adamlarla savamann ise
ayr bir ey olduunu gstermek iin hazr olmalsnz.
Bunun zerine o gn olduklar gibi kaldlar. Ertesi gn kurban
kestiler ve kurbanlarn faydal olduunu grnce kahvalt yaptlar
ve birlikleri kolonlar haline getirdiler. Barbarlar da sol taraflarnda,
ayn dzende sraladlar ve ilerlemeye baladlar. Gruplar arasnda
okular yer alyordu ve ar piyadelerin n tarafnn ok az geri-
sinde duruyorlard. Dmann kendilerine doru koan ve onlar
ta yamuruna tutan aktif hafif piyade birliklerine kar bir tedbir
oluturmalar gerekiyordu. Bunlar okular ve hafif piyade askerleri
tarafndan kontrol altna alnyordu ve istikrarl bir ekilde, ordu,
barbarlarn ve yanlarndaki Yunanlarn daha nceden geri ekildik-
leri noktaya doru adm adm ilerliyordu. Dman buradaki yerini
alm, onlar bekliyordu.
Olaylar bu ekilde geliti. Blgeye varnca, ilk olarak barbarlar,
hafif piyade askerleriyle arpt. Ar piyadeler yaklaana kadar sa-
va srdrd ve o anda dman geriye dnd ve kat. Hafif piyade
askerleri hemen onlar takip etti ve dman ehirlerine doru kova-
lad. Bu arada ar silahl birlikler de dzenlerini bozmadan onlar
takip etti. Onlar yukardaki ana kentin evlerine ulaana kadar d-
man hemen orackta bir araya gelip gl bir vcut olmutu ve mz-
raklarn frlatp ya da neredeyse bir adamn kullanamayaca kadar
ar olan uzun ve iri mzraklarn kavrayp cesurca savat ve yakn
mesafelerde hcumlar ve saldrlar nlemek iin elinden gelenin
en iyisini yapt.
Yunanlar, pes etmek yerine daha youn bir ekilde ilerlemeyi
srdrnce, barbarlar, bu yerden de katlar ve hisar toptan terk et-
207
ANABASS

tiler. Onlarn hisar zerinde ina edilmi aa kulede ya da evde ya-


ayan krallar (bu kral orada yayor ve halk, ortaklaa olarak, ona
orada hizmet ediyordu ve onu yakndan koruyordu) ve ayrca ilk
ele geirilen kaledeki insanlar dar kmay reddettiler. Bunun ze-
rine, olduklar yerde, kuleleri, kendileri ve her ey kle evrildi. Bu
yerleri yamalayan ve altst eden Yunanlar, farkl evlerde hazineler
ve kme kme ylm ekmekler kefettiler. Mossynoikoslarn sy-
lediine gre bunlar, gemi dnem hasatlar idi fakat yeni hasat
ise sapndan ayr olarak baaklaryla birlikte stok edilmiti. Bu hasa-
dn ou klksz budayd. Yunus et dilimleri de baka bir keifti,
dar azl kavanozlarda hepsi zenle salamura yaplmt ve tuzlan-
mt. Ayrca baz kaplarda Mossynoikoslarn ayn Yunanlarn zey-
tinyan kullandklar gibi kullandklar yunus ya vard. Ayrca
evlerin st katlarnda kocaman kabuksuz ceviz135 ambarlar yer al-
yordu. Bunlar onlar iin ana besin kaynayd, kaynam cevizler ve
kzartlm somunlar. Kefedilen rnler arasnda arap da yerini al-
mt. Bu arabn sek iildiinde kuru meyvesinin kalitesinden do-
lay keskin bir tad vard fakat suyla kartrldnda tatl ve ho ko-
kulu bir iki halini alyordu.
Yunanlar kahvaltlarn yaptlar ve kaleyi mttefikleri Mossyno-
ikoslara teslim ettikten sonra yrylerine kaldklar yerden de-
vam ettiler. Yollar zerindeki, dmanlaryla ibirlii yapan dier
kabilelere ait kalelere gelince, en kolay ele geirilebilenler ya yerli-
leri tarafndan terk edilmilerdi ya da buralardaki halk gnll ola-
rak onlara teslim olmutu. Aadaki betimleme bu kalelerin o-
una atfedilecektir:
ehirler birbirinden ortalama on mil uzaktayd. Kimisi biraz
daha yakn, kimisi biraz daha uzak fakat lke o kadar yksek ve o
kadar derin atlaklarla yarlmt ki bir ehirden dierine barmak
istediklerinde, lklar dier ehirden duyulabiliyordu. lerleme-
leri srasnda, kendilerine dost olan bir halkla karlatklarnda, bu
halk onlara zengin snflara ait olan, olabildiince beyazlaana kadar
135 Fndk.
208
KSENOPHON

kaynatlan cevizlerle beslenmi, etine dolgun, narin ve neredeyse


boylaryla enleri eit olan, srtlar ve gsleri rengarenk ve eit e-
it iek desenleriyle dvmelenmi tombul ocuklar gstererek Yu-
nanlar elendiriyorlard. Yunan ordusundaki kadnlarn peine d-
yor ve gn nda uluorta onlarla sevimek istiyorlard nk bu
onlarn geleneiydi. Kadn erkek tm halk beyaz tenliydi.
Bu halkn tm sefer boyunca grdkleri en barbar ve en garip
insanlar olduklar ve Yunan geleneklerinden ok uzak olduklar ko-
nusunda hem fikirdiler. Dier insanlarn yalnzken yapmay tercih
ettikleri eylerin aynsn kalabalkta yapyorlard ve buna karn,
yalnz olduklarnda da dier insanlarn toplum iinde davrandklar
gibi davranyorlard. Kendi kendilerine konuuyor ve kendi kendi-
lerine glyorlard, hareketsiz kalyor ve daha sonra nerede olur-
larsa olsunlar, herhangi bir ritim ya da mantk olmadan, tek ileri
dnyann geri kalanna gsteri yapmakm gibi aniden ayaklanp
dans ediyor, aptalca hareketler yapyorlard.

209
BE

Bu lke zerinden, anslarna dost ya da dman hangi halk


denk gelirse gelsin, Yunanlar toplamda sekiz gn ilerlediler ve Khal-
yblerin lkesine ulatlar. Bu halkn nfusu azd ve Mossynoikos-
lara balydlar. Halkn byk ounluu geimini madencilikten ve
demircilikten salyordu.
Oradan Tibarenoslarn136 lkesine geldiler. Tibarenoslarn l-
kesi olduka dz bir lkeydi. Hisarlar deniz kysnda uzanyordu
ve yap ya da ina bakmndan m yoksa doas gerei mi bilinmez,
daha gsz bir hisard. Generaller bu yerlere orduya biraz gelir sa-
lamak iin saldrmak istediler ve Tibarenoslardan gelen dostluk he-
diyelerini kabul etmeyip onlara, kendileri toplant yapana kadar
beklemelerini emredip kurban kestiler. Birka baarsz giriimden
sonra, kahinler tanrlarn hibir ekilde sava desteklemeyecekleri
ynndeki grlerini bildirdiler. Daha sonra dostluk hediyelerini
kabul ettiler ve dost lke olarak tandklar bu blge zerinden iler-
leyerek, iki gn iinde bir Yunan ehri ve her ne kadar Tibarenos-
larn blgesinde yer alsa da Sinopun kolonisi olan Cotyoraya137
ulatlar.
136 Aslen Asur olduklar tahmin edilmektedir ve Karadenize byk bir g hareketiyle yerletikleri dn-
len bir halktr.
137 Bugnk Ordu.
210
KSENOPHON

Burada krk be gn kaldlar. Bu srede ilk olarak, tanrlara kur-


banlar sundular ve her bir Yunan grubu kendi kabilelerine gre,
spor msabakalaryla birlikte din trenler dzenledi. Bu arada er-
zaklar, bazen Paphlagoniadan bazen de Ordu blgesinden elde edi-
yorlard nk Ordulular onlara ne erzak tedarikinde bulunuyor ne
de hastalarn duvarlarndan ieri alyorlard.
Bu arada Ordulularn blgesinin talan edildiini renen ve
bundan endie duyan Sinoptan eliler geldi. Ordulular Sinopa ba-
lyd ve kendilerine hrmette kusur etmiyorlard. Bylece eliler or-
dugaha geldiler ve bir konuma yaptlar. Zeki bir konumac olarak
bilinen Hecatonymus konumac roln stlendi ve yle dedi:
Yiit askerler, Sinop ehri, siz Yunanlara barbarlarla giritii-
niz mcadelede elde ettiiniz zaferden dolay saygmz ve tebrikle-
rimizi iletmek iin ve ayrca duyduumuza gre tm o ac ve mca-
dele dolu yollarn stesinden gelmenizden ve buraya gven iinde
ulatnzdan duyduumuz memnuniyeti ifade etmek iin biz eli-
leri yollad. Dostumuz olarak siz Yunanlardan zarar yerine dostluk
ve kibarlk beklemekteyiz. imdiye kadar size zarar verecek hibir
ey yapmadk. Ordulular bizim kolonimizdir. Bu lkeyi barbarlar-
dan alp onlara biz verdik. Bu yzden Giresun ve Trabzon halkyla
birlikte onlar da bize vergi demektedir. Bu yzden Ordu halk ze-
rine yaptnz her olumsuz hamleyi Sinop ehri kendine yaplm
sayacaktr. u anda, onlarn ehrine zorla girmeye altnz ve ba-
zlarnzn evlere yerletiini, hatta Ordu blgesinden ihtiyacnz
olan her eyi zorla aldnz duyduk. Bu yzden yaptnz bu dav-
ranlar protesto ediyoruz. Bu ekilde devam etmeyi dnyorsa-
nz, bizi Corylas138 ve Paphlagoniallarla ya da bulabildiimiz baka
bir halk veya kiilerle dost olmaya zorlam olacaksnz.
Onlara cevap vermek iin Ksenophon ayaa kalkt ve askerler
adna konutu:
138 Paphlagonia yneticisi.
211
ANABASS

Sinop yiitleri, biz kendi admza, canmz ve silahlarmz ko-


ruyarak buraya kadar geldiimiz iin ok memnunuz. Aslnda bir
yandan dman kendimizden uzak tutmaya alrken, bir yandan
da onlarn mallarn ve hayvanlarn ele geirmeye almak imkan-
szd. imdi ise, bizler Yunan ehirlerine ulatmza gre, yiyecek
ve ieceimiz nasl temin edecektik? Trabzonda bize pazar kurdu-
lar ve biz de aldmz eylerin karlnda uygun fiyatlarda deme
yaptk. Bize gsterdikleri saygya ve orduya verdikleri dostluk hedi-
yelerine karlk biz de onlara sayg gsterdik. Onlara dost olan dier
halklarn bulunduu blgelere elimizi srmedik. Onlarn ynlen-
dirmesiyle, dmanlarna kar tm gcmzle savap onlara b-
yk zararlar verdik. Hakkmzda ne dndklerini ve nasl adamlar
olduklarmz onlara sorun. Aralarndan bazlar burada yanmzda-
lar. Kendileri size cevap verebilirler. Trabzon ehri ve bu adamlarn
dostlar, yaknlar, dostluumuzun hatrna, onlar bize klavuzluk
etmeleri iin bizimle yollad.
Yunan ya da yabanc bir toprak olsun, nereye ularsak ulaalm,
erzak almak iin pazar bulamadmzda, kendi bamzn aresine
bakmaya alknz. Bu kstahlktan deil, gereklilikten doan bir du-
rumdur. Her ne kadar krala bal olmasalar da bamsz olduklar ka-
dar korkun da olan Krtler, Taochiallar ve Kaldeliler gibi kabileler
vard. Silahlarmzla bunlarn stesinden gelmek zorundaydk. Er-
zak elde etme zorunluluu bizi buna zorlad nk bize pazar kur-
may reddettiler. Hal byleyken, Makronlar gibi dier baz halklar
da barbar olmalarna ramen kendimize dost bildik. Gleri yetti-
ince bize en iyi pazar sundular ve biz de onlardan ufack bir eyi
bile zorla almadk. Gel gelelim, sizin halknz olduunu iddia etti-
iniz bu Ordulular, onlardan zorla aldmz zerre kadar eyin bile
sulusudurlar. nk bize dosta yaklamayp kaplarn yzmze
kapattlar. Ne bizi kaplarndan hogryle ieri aldlar, ne de da-
rda bize bir pazar kurdular. Kendilerini aklamak iin ileri srdkleri
tek ey de sizin yneticinizin bu emri vermesidir.
Hecatonymusa dnerek devam etti:
212
KSENOPHON

Sizin zorla girdiimize ve oraya yerletiimize dair ne sr-


dnz iddialara gelince, evet, yaptmz tam olarak budur. On-
lardan yarallarmz ve hastalarmz bir at altna almalarn rica
ettik ve onlar kaplarn amay reddedince, biz de kalenin bizi ie-
riye davet ettii bir noktadan ieri girdik. Uyguladmz tek iddet
hastalarmzn masraflarn deyerek bir at altna girmeleri ve bi-
zim kaplarda nbeti tutmamzdr. Nbeti tutmamzn nedeni de
hastalarmz ve yarallarmz sizin yneticinizin merhametine b-
rakmayp, istediimiz zaman onlar dar karma gcn kendi
elimizde bulundurmaktr. Grdnz gibi geriye kalanmz da d-
zenli bir ekilde darda cennetin glgesi altnda konaklyoruz ve
iyilie kar iyilik vermeye fakat ktle kar da ktlk pskrt-
meye hazrz.
Tekrardan szcye dnerek:
Gerekirse bize saldrmak iin Corylas ve Paphlagoniallarla
anlama yapacanza dair savurduunuz tehdide gelince, kendi ad-
mza her ikinizle de savamaya hibir itirazmz yoktur. Gerekirse
savarz. Daha nce birok kez sizden daha kalabalk dier dman
askerleriyle savatk. Bunu yannda sizin sylediiniz gibi gerekirse
Paphlagoniallar dostumuz yapabilir, eitli bilgilere gre sizin e-
hirlerinizi ve deniz kenarndaki dier baz yerleri olduka arzuluyor,
hatta istedii eyi elde etmesi iin ona yardm ederek dostluumuzu
daha da salamlatrabiliriz.
Bunun zerine bykeli, ifade tarzndan dolay Hecatony-
musa kzgnlklarn ok ak bir ekilde belli etti ve aralarndan biri
buraya kesinlikle sava karma niyetiyle gelmediklerini, aksine sa-
mimiyetlerini ifade etmek iin orada olduklarn aklamak iin ne
kt:
Ve eer Sinopa gelirseniz, diye devam etti konumac, sizi
dostluk hediyeleriyle karlayacaz. Bu arada bu yerin halkna da el-
lerinden geldiince hediyeler vermelerini emredeceiz nk sy-
lediiniz her szn doru olduunu grebiliyoruz.
213
ANABASS

Bunun zerine Ordulular dostluk hediyeleri yolladlar ve Yunan


generalleri de Sinop elilerini arladlar. Aralarnda bol ve dostane
konumalar geti. Genel konular zerinde konutular ve zellikle
her iki taraf da yryn geriye kalan ksmyla ilgili merak etikleri
eyleri sorabildiler.

214
ALTI

Gn bu ekilde sonland. Ertesi gn Sinoplularn davet edilme-


sine ve yolculuun geriye kalanyla ilgili tavsiyeler alnmasna ka-
rar verildiinde, generaller askerleri topladlar. Yaya olarak ilerle-
meleri durumunda, Sinoplular, Paphlagoniay iyi bildiklerinden,
kendilerine fayda salayabilirlerdi. te yandan, denizden ilerlemek
zorunda kalrlarsa da yine bu insanlarn verecei hizmet yksek
dzeyde olacakt. nk ordu iin gerekli olan gemileri temin ede-
cekler yine onlard. Buna dayanarak, onlarn bykelilerini ar-
dlar ve onlarla bir toplant yaptlar. Yunan Yunana balayan gl
ve grnmez balara gvenerek kendilerine yaptklar dostluk ko-
numalarnn, kibarlklaryla ve en iyi tleriyle aln yapmala-
rn istediler.
Hecatonymus ayaa kalkt ve Paphlagoniallarla anlama yapma
olasl hakknda sylediklerinden dolay hemen zr dilemek istedi:
Sanki Yunanlarla savaa girmeye meyilliymiiz gibi anlalan
szlerim, size tehdit savurma niyetiyle kmad azmdan. Aksine
her ne kadar barbarlarla dost olma gcn elimizde bulundursak da
biz Yunanlar seeceiz demek istemitim.
215
ANABASS

Daha sonra, kendilerine tavsiye vermesi istendiinde din bir


haykrmayla yle dedi:
Eer elimden gelen en iyi tavsiyeyi size sunarsam, Tanr bol bol
nimetler yadrsn zerime ama tersi olursa, ktlkler bama gel-
sin! Bugne kadar sylenegelmi kutsal t, baylar, sanyorum
bugn dile getirilmelidir. Eer size iyi t verirsem, beni ven ve
seven kiilerden mahrum olmayacam fakat kt t verirsem,
beddualarnz dilden dile dolaacaktr.
Karmza kacak problemleri dndmzde, eer deniz-
den giderseniz biz daha fazla sorunla karlaacaz nk size gemi
salamak zorundayz. te yandan karadan giderseniz savamak
zorunda kalacaksnz fakat iimden geeni sylememe izin verin.
Paphlagoniallarn lkesine ve onlarn glerine dair olduka bil-
giliyim. lke hem tepe hem de vadi zelliklerine sahip, yani, dm-
dz ovalarla ve yksek dalarla kapldr. Dalarla balarsak, tam ola-
rak giri yapmanz gereken noktay biliyorum. Oras, yolun her iki
taraf zerinde de ykselen dan dikletii noktalarn bulunduu
blgedir. Buralar ok az bir adamla igal edin nk geidi kk
bir sayyla kolaylkla ele geirebileceklerdir. Buras bir ele geirildi
mi dnyadaki btn dmanlar gelse, geit zerinde hibirinin et-
kisi olamaz. Adamlarnzdan birini yanma vermek isterseniz, blge-
nin tamamn ve geidi parmamla gsterebilirim.
Da engeli iin syleyeceim bu kadardr. Bildiim bir dier ey
de blgede geni dzlklerin ve kendilerini byk kraln tm svari
birliinden daha stn tutan barbar svarilerin olduudur. Daha ge-
en gn bu insanlarn kraln arsna cevap verip huzuruna kmay
reddetmeleri bunun en gzel kantdr.
imdi, farz edelim ki dman sizi durdurmadan nce, siz bu
da engelini gizlice ya da seferle ele geirdiniz. Hatta farz edelim ki
ovada sadece onlarn svarilerine kar deil ayrca yz yirmi bin-
den fazla piyadelerine kar da bir zafer kazandnz, o zaman kendi-
216
KSENOPHON

nizi sadece nehirlerle kar karya bulacaksnz, bir dizi nehir. Bun-
lardan ilki, yz adm geniliindeki Thermedondur.139 zellikle
nnzde yer alan ve ayrca baka bir grubun da arkanzdan sizi ta-
kip ettii dman kalabalyla birlikte onu gemenin zor olduu ka-
nsndaym. Daha sonra yz adm geniliindeki ris nehri140 kar-
nza kacak ve nc olarak da en az drt yz metre geniliinde
olan ve muhtemelen gemi olmadan geemeyeceiniz Halysi141 g-
receksiniz ve bu noktada size kim gemi salayacak? Yine ayn yol
zerinde, Kzlrmak aabilirseniz karnza kacak olan Parthe-
nius142 da geilmezdir. te yandan ben, kendi adma karadan iler-
lediinizi dndmde, bunun zor olduunu deil, kesinlikle im-
kansz olduunu sylemek durumundaym fakat deniz zerinden
giderseniz, buradan Sinopa kadar ky boyunca ilerleyebilir ve Si-
noptan da Heracleaya143 ayn ekilde gidebilirsiniz. Ereliden de-
vam ederken karadan da gitseniz, denizden de gitseniz hibir zor-
luk yaamazsnz nk Erelide ok sayda gemi bulabileceksiniz.
Konumasn bitirdikten sonra onu dinleyenlerden bazlar ifa-
delerinde belli bir yanllk hissettiklerini dndler. Resm tem-
silcisi olduu Corylasla aralarndaki dostluktan dolay bu ekilde
konutuunu dndler. Kimisi de onun srekli isteyen biri oldu-
unu ve bu kutsal tten dolay dl almay umduunu tahmin
ediyordu. Bir baka grup da kendilerinin karadan ilerlemelerini ve
Sinoplulara zarar vermelerini engellemek iin onun bu ekilde ko-
nutuundan pheleniyordu. Bu konumalarn nedeni ne olursa
olsun, Yunanlar yolculuklarna deniz zerinden devam etmeye ka-
rar verdiler. Bundan sonra Ksenophon yle dedi:
Sinoplular, ordu sizin verdiiniz tavsiye ynnde ilerlemeye
karar verdi. yle bir durum var. Eer tek bir adammz bile geride
brakmayacak yeterli sayda gemi varsa, biz deniz zerinden gidece-
139 Terme ay.
140 Yeilrmak.
141 Kzlrmak.
142 Bartn ay.
143 Zonguldak, Ereli.
217
ANABASS

iz. Fakat eer bir ksmmz denizden giderken dier yarmz da ge-
ride kalacaksa, gemilere ayak basmayz. Basite fark ettiimiz gerek
u ki g bizim her eyimizimdir. Gcmz ve kuvvetimiz olduu
srece, kendimizi koruyabilir ve erzak bulabiliriz ama bir kere d-
mann merhametine muhta kalrsak, o vakit kle olacamz ok
aktr.
Bunu duyan bykeli onlardan bir eli gndermelerini istedi
ve Yunanlar da bu istei yerine getirip Arkadial Callimachus, Ati-
nal Ariston ve Acheal Samolas gnderdiler.
Bylece bunlar yola kt fakat bu arada Ksenophonun kafa-
snda bir dnce ekillenmeye balad. Gzleri nnde byk Yu-
nan ar silahl askerler ordusu ve grkemli hafif piyade askerleri
grubu, okular ve svarilerle birlikte sapanclar duruyordu. Uzun
sreden beri bu yolculukta yer alan ve tm gcn kullanan ve
byle bir kuvveti bir araya getirmenin ok fazla paraya ml olaca
Pontusta toplanan tm askerlere bakt. Daha sonra bir fikir aklna
geldi:
Yunanistan iin yeni bir g ve yeni bir blge elde etmek ne
yce bir frsat olurdu. Bir koloni kurarak -kk ya da ortalama bir
genilikte olmayan bir ehir- dahas kendi saylarn topladnda ve
bununla beraber Pontus kylarnda yer alan nfusu da gz nnde
tuttuunda, muazzam bir ehir oluturacan dnd. Bunu ze-
rine, Cyrusun kahini Ambracial Silanusu ard ve askerlerin hi-
birine tek kelime sylemeden kurban kesti.
Bu fikirlerin onlar saraca ve ordunun srekli ayn noktada,
o blgede kalaca korkusuyla Silanus, Ksenophonun orduyu al-
koymay ve kendisine bir isim ve g kazanmak iin bir ehir kur-
may planladna dair askerler arasnda bir sylenti yayd. Mmkn
olan tm hzlaryla Yunanistana ulamak istiyordu Silanus. Bunun,
on gnle ilgili gerei mutlu bir ekilde duyurmas zerine, kurban
kesimi srasnda Cyrus tarafndan kendisine verilmi bin dariin
hl yannda bulunmas gibi basit bir nedeni vard. Silanusun hi-
218
KSENOPHON

kayesi olduka yayld. Askerlerden bazs o lkede kalmann muh-


teem olacan dnyordu ama ounluk bu fikre karyd. Bir
sonraki olay da Dardanial Timasion ile Boeotial Thoraksn Or-
duya gelen baz Erelili ve Sinoplu tccarlara kendilerini tantma-
lar ve onlara, eer ordunun eve gittikleri yol boyunca ihtiya du-
yacaklar kadar erzak almalar iin gerekli paray bulmazlarsa, bu
byk ordunun tamamnn muhtemelen Pontusa devaml olarak
yerleeceini sylemeleriydi.
Ksenophon bu fikri aklna koymu durumda diye devam etti-
ler, ve bize bu fikirden bahsetti. Gemiler gelene kadar beklemeliyiz
ve daha sonra hemen orduya dnp unlar sylemeliyiz: Askerler,
iinde bulunduumuz darboaz gryoruz. Dn yolumuzda ge-
rekli olan erzaklar salayamyoruz ve yolculuumuzun sonunda l-
kemizdeki arkadalarmza kk de olsa bir hediye sunamayacaz.
Eer Karadeniz kysndaki yerleimlerden ilginizi ekecek ve ya-
ayacanz bir yer semek isterseniz, bunu yapmakta zgrsnz.
Eve gitmek isteyenler gitsin; burada kalmak isteyenler kalsn. Artk
gemileriniz de olduuna gre, setiiniz herhangi bir noktaya ani
hamlede bulunabilirsiniz.
Tccarlar bu hikayeyle yola ktlar ve karlatklar her ehirde
bunu anlattlar. Hatta yalnz deillerdi. Dardanial Timasion, kendi
hemerilerinden biri olan Eurymachusu Boeotial Thoraks ile bir-
likte ayn hikayeyi tekrarlamalar iin onlarla yollad. Bylece bu hi-
kaye Sinoplularn ve Erelililerin kulana ulatnda, Timasiona
haberci yolladlar ve birliklerin blgeden ayrlmasn salayacak i-
lemleri yrtmesi iin verecekleri paray kabul etmesini istediler.
Timasion bunu duyduunda ok memnun oldu ve askerler toplant
yaptnda u szleri dile getirme frsatn buldu:
Askerler, burada kalmay aklnza getirmeyin. Yunanistan, sa-
dece Yunanistan dnn ve onu nnze hedef olarak koyun.
nk baz insanlarn size tek kelime sylemeden bu konudan do-
219
ANABASS

lay kurban kestiini duydum. imdi, bu sular bir kere getikten


sonra, size ayn ilk gnnden balayarak bir kyzikenos144 orannda
aylk deme yapacama sz verebilirim. Sizi srgn edildiim Tro-
ada145 gtreceim ve benim kendi ehrim sizin hizmetinizde ola-
cak. Bana kucak aacaklar. Ben de sizin kiisel rehberiniz olacam
ve sizi bol miktarda para kazanacanz yerlere gtreceim. Aeo-
lidin, Frigyann ve Troadn her kesini, aslnda Pharnabazusun
btn eyaletlerini iyi bilirim nk hem oras benim doduum
yerdir hem de Clearchus ve Dercylidas ile o blgede birok sefere
katldm.146
O konumasn bitirir bitirmez, Boetial Thoraks ayaa kalkt. Bu
kii, Ksenophonla ordunun generallii kavgasn yapan bir adamd.
Syledii ey de Karadenizin dna bir ktlar m karlarna gzel
ve varlkl bir lke olan ve seimlerine gre oraya yerleip yerleme-
mekte zgr olduklar Gelibolu yarmadasnn kacayd. steyen
orada kalabilecek, isteyen de kendi evine dnebilecekti. yleyse,
Yunanistanda bu kadar ok blge varken, bir barbarn lkesinde va-
kit harcamak ve yer ayarlamak ne kadar da glnt.
Ayrca siz oraya varana kadar ben de Timasion gibi, ondan aa-
da kalmayacak miktarda size dzenli deme yapacam garanti
ederim. diye ekledi. Bu ifadeleri, onlarn denize almalarn sa-
lamak iin Sinoplu ve Erelili adamlarn Timasiona verdii szleri
bildii iin dile getirmiti.
Bu arada Ksenophon sessizliini koruyordu. Daha sonra iki Ac-
haeal Philesius ve Lycon ayaa kalkt ve Ksenophonun insanlar
gizlice burada tutmaya almas ve bunun sonucunda elde edecek-
leri uruna, orduya bu gizli plan aklamadan ya da durum hak-
knda kimseye tek kelime etmeden kurban kesmesinin canavarca bir
144 Bir kyzikenos paras: Demosthenes zamannda, M 335te yirmi sekiz gm drahmi deerindeki Atina
parasdr darik gibi bu altn para da deer olarak gme gre ini k gsteriyordu. Darikten daha
fazla altn paracklar ierirdi.
145 Truva ehrini evreleyen antik bir blge.
146 M 411de Abidosta bir pers yneticisiydi. M 399da n Asyada Thimbronun ayan kaydrd ve M
369da da kendisi Agesilaus tarafndan yerinden edildi.
220
KSENOPHON

ey olduunu sylediler. Konu buraya geldiinde Ksenophon mec-


buren ayaa kalkt ve u ekilde konutu:
Baylar, hepiniz ok iyi biliyorsunuz ki her daim kurban kesmek
benim detimdir. Sizin adnza da olsa, kendi adma da olsa her d-
ncede, kelimede ve ite sizin ve benim iin en iyisi olmas iin u-
rayorum. imdiki durumda da tek amacm konuyu size ap, ha-
rekete gemenin mi yoksa bu projeyle ilgili kesinlikle hibir ey
yapmamann m daha iyi olacan renmekti. Kahin Silanus, kur-
banlarn kabul edildiini, olumlu sonu verdiini syleyerek beni
bu fikre inandrd. Ayinlerde ve kurban kesme merasimlerimde sk
sk bulunduum ve yardm ettiim iin phesiz Silanus benim bu
konuda tecrbesiz olmadm biliyordu. Ama Silanus, bir de keha-
netlerde bana kar baz tuzak ya da fesatlk belirtileri olduunu sy-
ledi. Onun asndan baktmzda, bu memnun edici bir bilgiydi.
nk u anda bizzat Silanusun da beni sizin gznzde karalamak
iin tuzaklar kurduunu grdm. Sizin fikrinize danmadan, ona-
ynz almadan bu projeleri hayata geirmeyi kafama koyduuma
dair hikayeleri uyduran ve yayan bizzat kendisi olduundan, bana
kar tuzak kurmak istedii ok aikardr. Kendi adma, sizin zor-
luk iinde olduunuzu grseydim, isteyenlerin denizden eve doru
gitmelerini, istemeyenlerin de burada kalmalarn ve daha sonra ar-
kadalarna ve yaknlarna fayda salayacak kadar para cebine koy-
duktan sonra, istedii vakit yola kmalarn salama abasyla, sizin
bir ehri nasl ele geirebileceinizi tasarlardm. Bununla beraber,
imdi Erelililerin ve Sinoplularn size denize almanz iin gemi-
ler yollayacan ve birden fazla adamn size aylk deme yapma ga-
rantisi verdiini grdm iin kabul ediyorum. Bu umutlarmza
ulamamz salayacaktr. Ayn zamanda korunmamz iin de ay-
lk deme almak nadir bir frsattr. Kendi adma bu fikirden vazge-
tim ve bana gelip bu projeleri bir an nce hayata geirmemi iste-
yenlere de tavsiyem bu fikirden vazgemeleridir. Bugn olduu gibi
bir arada kaldnz srece, sayg grecek ve erzak elde edebileceksi-
niz. nk gc elinizde tutarak sizden daha zayf olanlara ait olan
221
ANABASS

mallar ele geirebilirsiniz. te yandan bir kez krlma gsterdiniz


mi elinizde bulundurduunuz kuvvet paralara ayrlacaktr ve on-
dan sonra ne hayati ihtiyalarnz karlayabilecek ne de karln
demeden, bedel vermeden o iten syrlabileceksiniz. Aslnda be-
nim nerim tam olarak sizinkine denk geliyor. Yunanistana ulamak
iin denize almalyz ve eer geride herhangi biri kalrsa ya da b-
tn ordu gven iinde olmadan herhangi biri orduyu terk ederken
yakalanrsa, onu ktlk eden kiileri yargladmz gibi yarglaya-
lm. Bu neriyi onaylayan herkes ellerini kaldrsn.
Hepsi birden ellerini kaldrd. Sadece Silanus barmaya ba-
lad ve isteyenin ayrlmaya hakk olduu ynndeki fikrini kabul
ettirmek iin bouna urat. Askerler ona katlanmadlar ve eer
kamaya teebbs ederken yakalanrsa, az nce bahsedilen cezay
uygulayacaklarn syleyerek onu tehdit ettiler. Ondan sonra, Ere-
lililer ordunun denize almaya ve blgeyi terk etmeye karar verdik-
lerini ve bunun bizzat Ksenophon tarafndan oylamaya aldn
renince hemen gemileri yolladlar. Fakat Timasion ve Thoraksa
askerlere demeleri iin sz verdikleri para konusunda szlerinde
durmadlar. Aslna baklrsa, her ikisini de kandrdlar. Bu yzden
askerlere aylk deme sz veren bu iki adamn kelimenin tam anla-
myla yzleri kara kt ve askerlerin korkusu ve basks altnda kal-
dlar. Daha sonra, bu adamlar daha nceki eylemlerini bildirdikleri
dier generallere gtrdler, yani Cheirisophusun yokluu bo-
yunca onun yerine grev yapan Asniael Neon dndaki tm gene-
rallere. Bir grup halinde Ksenophona geldiler ve grlerini dei-
tirdiklerini sylediler. imdi gemilere sahip olduklarna gre, Phasis
nehrine doru almann ve imdiki krallar Aeetesin147 torunu olan
Phasislilerin blgesini ele geirmenin en iyi seim olacan d-
nyorlard. Ksenophonun cevab ksa, sert ve zd. Bu konu ze-
rinde orduya tek kelime bile sylemeyecekti.
Fakat diye ekledi, isterseniz bir toplant yapabilir ve grle-
rinizi bildirebilirsiniz.
147 Aeetes, antik dnemlerden bu yana Kolhis krallarnn soylarnn addr.
222
KSENOPHON

Bunun zerine Dardanial Timasion ne kt ve fikrini aklad.


u anda bir toplant yapmayp, ilk olarak her birinin gidip kendi su-
bayn ikna etmesinin en iyi karar olduunu savundu. Bylece ora-
dan ayrldlar ve planlarn hayata geirmeye koyuldular.

223
YED

Az sonra askerler onlar galeyana getirecek bir haber aldlar.


Neon, Ksenophonun dier generalleri kendi fikrini kabul etmeleri
iin ikna ettiini ve askerleri kandrmak iin bir plan olduunu, on-
lar Phasise geri gtreceini ortaya att. Askerler bir hayli fkeliydi.
Toplant yapld. Ktye alamet eden kk gruplar bir araya geldi
ve zerlerinde son zamanlarda Kolhislerin habercilerine ve pazar
grevlilerine yaptklar iddet dolu davranlar tekrarlayacaklarm
gibi korkutucu bir izlenim vard. Bu iddet davranlar srasnda de-
nize atlayarak kendini kurtaramayanlar talanarak ldrlmt.
Bunun zerine ortada esen frtnay gren Ksenophon, gecikmeden
askerleri toplantya armaya ve konu hakknda fikir yrtmeye
karar verdi. Bylece onlarn kendi balarna toplanmalarn da en-
gellemi olacakt. Habercilere toplanty duyurmalarn emretti. Ha-
bercinin sesi duyulur duyulmaz, askerler byk bir istekle toplanma
alanna kotular. Daha sonra Ksenophon kendisine gelen general-
leri sulamadan u konumay yapt:
Duydum ki beni sulamaya ynelik konumalar etrafta dolan-
yormu. Grne gre sizi kandracak ve Phasise geri gtrecek
olan benmiim. Kutsal olan her ey adna sizden beni dinlemenizi
224
KSENOPHON

istiyorum. Eer herhangi bir ekilde benim sulu olduum kant-


lanrsa, yaptm yanln cezasn ekene kadar bu yerden ayrl-
mama izin vermeyin. Fakat eer beni karalayanlar sulu bulunursa,
onlara hak ettikleri gibi davrann. Baylar, sanyorum gnein nere-
den doduunu ve nereden battn biliyorsunuz ve barbarlarn l-
kesine gitmeyi amalayanlarn ynlerini gnein doduu yne e-
virmeleri gerekirken, Yunanistana gidecek olanlarn ynlerini tam
aksine, gnein batt yere doru evirmeleri gerekir. imdi her-
hangi birinin sizi kandrmaya almasnn zaman mdr? Hi kimse
sizi gnein batdan doup doudan battna ya da daha farkl nok-
talardan doup fakl noktalardan battna inandrabilir mi? Ayrca
phesiz, sizler, denizcileri Pontustan Yunanistana gtrenin ku-
zey rzgar Boreas olduunu ve ieriye Phasise doru gtrenin de
gney rzgar Notos148 olduunu biliyorsunuz. Hani derler ya;
Kuzey rzgar Boreas estiinde
eviririz ynmz Yunanistana hep birlikte.
Sizi gney rzgar eserken gemilere bindirerek aptal yerine koy-
maya alacak kii olduka zeki biri olmal. Sizi ancak hava durgun-
ken gemilere bindirebilirim. Bunun kulaa ho geldiini dnyor-
sunuz. Diyelim ki sizi gemilere bindirdim ama ben kendi gemimde
olacam ve sizler de dier en az yz gemide yerlerinizi alacaksnz.
Peki, byle bir durumda sizi benimle birlikte istemediiniz bir yol-
culua nasl zorlayabilirim ya da hangi tatl szle sizi tayabilirim?
Yine de u ana kadar size hile yaptm ve sizi aptal yerine koya-
rak Phasise gtrdm hayal edeceim. Sonunda karaya ayak ba-
sacaz ve geldiiniz yerin Yunanistan olmad anlalacak. Bu du-
rumda, bir tarafta bu hilenin mucidi tek bir adam, yani ben olacam
ve dier tarafta da benim tarafmdan kandrlan on bin kadar elleri
kll asker, yani siz olacaksnz. Bir adamn hem kendisi hem de si-
zin ile ilgili byle bir plana girierek, kendi sonunu bundan daha iyi
nasl hazrlayacan bilmiyorum.
148 Boreasn kardei, Astraios ve Eosun olu.
225
ANABASS

Hayr, bu hikayeler sizin bana duyduunuz saygy kskanan ap-


tal adamlarn uydurmasdr. En gereksiz kskanlk! Onlardan her-
hangi birinin kendince nemli bulduu bir eyi konumasn en-
gelledim mi? Seimi sizin ve kendi adna kl savurmak ya da son
olarak, sizin gvenliinizi salamak iin gzn ve kulan ak tut-
mak olan kime mani oldum? Nedir bu? Lider olarak grmek istedi-
iniz birinin nnde mi duruyorum, sorun bu mu? Eer yleyse bu
kii ne ksn, grevi ona teslim ederim. Sizin iyiliinizi yrekten
istediini kantlad srece generaliniz olabilir.
Kendi adma bu konuda daha fazla konumann bir manas yok-
tur diye dnyorum ama aranzda bir sahtekarln kurban oldu-
unu ya da bu gibi bir konuda dierlerini kandrabileceini dnen
bir varsa azn asn ve nasl olduunu bize aklasn. Vakit sizin-
dir fakat konuyu kalbinizin szgecinden geirdikten sonra, nemli
olduunu dndm ve bamza gelebilecek eyleri size syle-
meden buradan ayrlmayn. Eer bahsedeceim bu durum devam
eder ve imdiki gibi bir olayn meydana geleceinin sinyalleri hisse-
dilirse, kendimiz iin bir toplant yapmann zaman gelmi demek-
tir. Bylece tanrlarn ve dost olsun dman olsun insanolunun g-
znde, en kt ve en aalk adamlar olmadmz kantlamalyz.
Kelimeler askerlerin merakn harekete geirdi. Bu durumun ne
olacan merak ettiler ve ondan aklamasn istediler. Bunun ze-
rine Ksenophon tekrar konumaya balad:
Tepelerdeki belli noktalar, Giresunlulara dost olan barbar s-
naklarn unutmayacaksnz. nsanlar buralardan dar kp bize
byk srlar ve sahip olduklar dier mallar satyorlard ve yanl
hatrlamyorsam, bazlarnz bu yerlerin en yaknda olanna gitmi
ve pazardan alveriini yapp tekrar geri dnmt. Kaptan Cle-
aretus, bu yerin kk ve korunmasz bir alan olduunu rendi.
nk orann halk bize dost olarak yaklamt ve korunma ihtiyac
duymamt. Bu yzden Clearetus, gece karanlnda oraya saldr-
m ve hibirimize tek kelime etmeden oray yamalamaya niyetlen-
226
KSENOPHON

mitir. Bunu yapmaktaki amac, eer bu yeri ele geirirse, orduya bir
daha dnmemek ve iinde sofra arkadalarnn bulunduu gemiye
binip ayn zamanda ele geirdii her eyi gemiye ykledikten sonra,
hemen Karadenizden ayrlmakm. imdi anladma gre, bunla-
rn hepsi gemilerdeki arkadalaryla birlikte kararlatrlm ve ayar-
lanm. Bunun zerine ikna edebildii herkesi kendi tarafna ekmi
ve bu kk alana doru yola km ama karanlk onu yolundan al-
koymu. Blgedeki adamlar korunakl yerlere toplanmlar ve yakn
veya uzak mesafelerden onlar ta yamuruna tutmular. Clearetus
ve ok sayda adam ldrmler. Sadece birka tanesi kurtulup geri
Giresuna kamay baarm.
Bu olaylar denizden ilerlemelerine karar verdiimiz grup henz
demir almadan, Giresunda beklerken, bizim buraya yryerek gel-
meye baladmz gn meydana gelmi. Ondan sonra, Giresunlula-
rn sylediine gre, saldr dzenlenen yerin sakinlerinden yal
adam Giresuna gelmi ve bizimle grmek istemiler. Bizi bulama-
ynca, Giresun halkna onlara saldrmann doru olduunu dn-
memize ardklarn sylemiler. Bunun zerine, Giresunlular on-
lara meydana gelen bu olayn ordunun genel rzasyla olmadn
syleyince, bu duruma sevinmi ve hem bize olanlar anlatmak hem
de isteyenlerin llerini alp gmebileceklerini sylemek iin bu-
raya doru denize almaya karar vermiler.
Kamay baaran baz Yunanlar hl Giresunda duruyormu.
Barbarlarn gitmeye niyetlendikleri yn anlamlar ve onlar ta
yamuruna tutarak engellemekle kalmayp, civardaki insanlar da
ayn eyleri yapmalar iin kkrtmlar. Bu adam -bahsetti-
im eliler- talanarak ldrlmler. Bu olaydan sonra, Giresun-
lular bize geldi ve olanlar anlatt. Bu bilgileri alan biz generaller,
bu olanlara ok kzdk ve Giresunlular ile len Yunan askerlerimi-
zin nasl gmleceine dair bir toplant yaptk. Ordugahn dnda
bu zel toplanty gerekletirirken, aniden byk bir velvele mey-
dana geldiini grdk. Kellelerini aln! Saldrn! Talayn! -
lklarn duyduk ve hemen ardndan bir ksm ellerinde talarla bir
227
ANABASS

ksm da yerden ta toplayarak bize doru koan insan kalabaln


grdk. Giresunlular, ahit olduklar olay gznnde bulundurur-
sak, doal olarak geri ekildiler ve gemilerine bindiler. Doruyu
sylemek gerekirse, aramzdan bazlar da kendilerini pek cesur
hissedemedi. Yapabildiim tek ey onlara doru gidip bu olanla-
rn ne anlama geldiini sorgulamakt. Bazlarnn ellerinde talar
olmasna ramen, olan bitenle alakal ufack bir fikirleri bile yoktu.
Fakat daha fazla bilgisi olan birisine dnnce, bu kii bana pazar
mfettilerinin orduya zalimce davrandn syledi. Tam o anda
birisi pazar mfettii Zelarchusun denize doru katn grd ve
olanca gcyle bard. Bunun zerine dierleri de sanki yabando-
muzu ya da bir geyik grmler gibi lklar atarak komaya bala-
dlar ve ona saldrdlar.
Bulunduklar yne doru koan kalabal gren Giresunlular,
bunun, phesiz kendilerine ynelik bir saldr olduunu dn-
dler ve var gleriyle kap kendilerini denize attlar. Bizim birka
adammz da onlarn yaptn yapt ve yzme bilmeyen kim varsa
bouldu. Peki, imdi bu Giresunlu adamlara ne oldu dersiniz? Hi-
bir yanl i yapmamlard. Onlar sadece, tpk kpeklerin maruz
kald gibi bizi saran lgnlktan korktular.
Diyorum ki ilerleyen zamanlarda da durum byle giderse, ordu-
nun son halinin ne olabileceini bir dnseniz iyi olur. Bir btn
olarak, tek vcut olarak, istediiniz zaman istediiniz kiilere kar
sava ama ya da bara karar verme gcn elinizde bulundurama-
yacaksnz. Aksine, isteyen herkes, gizlice, orduyu istedii gibi yn-
lendirme cretine sahip olacak. Bykeliler size bar nermek ya
da herhangi bir istekte bulunmak iin geldiinde, igzar insanlar
onlar ldrecek ve sizin onlar ayanza getiren nerileri duyma-
nza engel olacaklardr. Bir sonraki adm, sizin hep birlikte banza
general olarak setiiniz adamlarn hibir hkmnn kalmamas
ynnde olacak. Aksine, kendini general olarak seen ve Saldrn!
Saldrn! formln kullanan herkes, hele bir de az nceki olayda
olduu gibi kendisine itaat eden yeteri sayda insan bulursa, yarg-
228
KSENOPHON

lamadan, general olsun zel asker olsun, istedii herkesi ldrme


yetkisini elinde bulunduracak. Bir de bu kendi kendini general ilan
eden adamlarn sizler iin ne yaptn dnn. Pazar mfettii Ze-
larchus muhtemelen size bir yanl yapt. Eer byleyse, yaptkla-
rnn karln demeden denize ald ve kat fakat susuz da
olabilir. Bu durumda onu yarglanmadan, adaletsizce ldrlme
korkusuyla ordudan gndermi olduk. Bykelileri talayanlar,
yle zekice bir i baardlar ki Yunanlar arasndan sadece biz, Gire-
sunlulara gl bir kuvvet olmadan gven iinde yaklaamayacaz.
Ayrca, bizzat kendilerinin bizi davet edip, gmebileceimizi syle-
dikleri cesetleri artk atekes bayra altnda bile gven iinde ala-
mayacaz. Her eyden te, artk kim atekes bayran tamak ister
ya da elinde onlarn habercilerinin kanyla, onlarn karsna haberci
olarak kar ki? Yapabildiimiz tek ey Giresunlulardan llerimizi
gmmelerini istemekti.
te yandan, bu tr eyleri onaylyorsanz, bunu zerine bir ka-
rar vermeliyiz. Zira bu tr eyler ileride de bamza gelecektir. Her-
hangi biri kendisine korunakl bir mevki oluturabilir ve etraf ko-
laylkla grebilecei, gl bir mevkie adrn kurmak iin elinden
gelenin en iyisini yapabilir. Bununla beraber, bu tr eyler size in-
sancl bir harekettense vahi hayvanlarn yapabilecei bir i gibi geli-
yorsa, bunlar durdurmann yollarn arayn. Aksi takdirde, Tanr a-
kna, cevaplamamz gereken bu din d ilerle tanrlara nasl mutlu
ve gururlu bir ekilde kurban keseriz? Birbirimizin boazna bak
dayayan bizler, dmana nasl sava aarz? Kendi iimizdeki bu
fke dolu kanunsuzluklar gren hangi dost ehir bize kaplarn
aar? Byle nemsiz konularda yanl davranlarmz olduunu ka-
ntlarken, kim bize pazar kurma cesaretini kendinde bulur? nsan-
larn azndan kmasn beklediimiz vg kelimelerini ne zaman
duyarz? Eer bizim davranmz buysa, bizi vmeye kim tenezzl
eder ki? Bu tr ilerin hazrlklarn yapanlara en kt isimleri layk
gren bizler deil miydik?
229
ANABASS

Bu konumadan sonra ayaa kalktlar ve bu yanl davranlar


balatan ve onlar kkrtan elebalarnn cezalandrlmasn istedi-
ler ve gelecekte de bu tr kanunsuzluklarn yasaklanmas iin bu-
nun bir rnek tekil edeceini dndler. Bu tr kkrtclarn her
biri yarglanmalyd. Generallerin tm sulular adaletin nne -
karmalar gerekiyordu. Cyrusun lmnden bu yana su ileyen-
lerin hepsi gndeme getirilip yarglanmalyd. Son olarak, subaylar
hakimler ve jri yeleri olarak atadlar. Ksenophonuun gl tem-
silcilii ve kahinlerin onaylamasyla ordunun arndrlmasna karar
verildi ve arndrma ayini yapld.

230
SEKZ

Sonra generallerin de gemiteki ynetimlerinden dolay bir


dizi sorgulamadan geirilmelerine karar verildi. Sorgulama sre-
cinde, Philesius ve Ksanthicles, tccarlarn kargolarn korumadaki
yetersizliklerinden dolay ortaya kan kayba karlk yirmi mina
miktarnda deme yapma cezasna arptrldlar. Sophaenetus, ana
subaylardan biri olarak seildii grevini tam olarak yerine geti-
rememesinden dolay, on mina para cezasna arptrld. Ksenop-
hona kar da bir grup tarafndan kendilerini dvdne dair bir
sulama getirildi ve bu sulamay kiisel kibrin iddetle birlemesi
ve ahlaksz bir davran olarak ifade ettiler. Ksenophon ayaa kalkt
ve ilk konumacnn bahsettii darbeleri nerede ve ne zaman ald-
n sylemesini istedi. Adam, meydan okurcasna:
Soukla savatmz dnemdi. Souktan lmek zereydik ve
byk bir kar kalnl vard. dedi.
Ardndan Ksenophon yle dedi:
erefim zerine konuuyorum. Byle tarif ettiin gibi bir ha-
vada, erzamzn bittii, arabn kokusunu bile alamadmz, ok
sayda askerin buna dayanamayp ld, stelik dmann da he-
men arkamzda olduu bir zamanda, yaadmz ac ok iddet-
liydi. Byle bir mevsimde, senin sylediin gibi kibir sulusuysam,
231
ANABASS

angaryay, yorgunluu hissetmeyecek kadar ahlaksz ve kibirli ol-


duklar sylenen eeklerden daha kibirli ve ahlaksz bir hayvan ol-
duumu, kesinlikle ifade ederim. Ancak bir de seni dvmeme neyin
neden olduunu sylemeni isterim. Senden bir ey istedim ve sen
de yapmay reddedince seni dvmeye mi baladm? Senden bana
demeni istediim bir bor meselesi miydi ya da bir delikanl veya
baka biri iin bir tartma m yaadk? ok mu imitim ve sana bir
sarho gibi mi davrandm?
Adam, bu sorularn hepsini hayr diye cevaplaynca, Ksenop-
hon sormaya devam etti:
Ar piyade askeri misin?
Hayr. dedi adam.
Peki, bir hafif piyade askeri misin?
Hayr, bir hafif piyade askeri de deilim.
zgr bir adam olmasna ramen, sofra arkadalar tarafndan
bir katr srmekle grevlendirilmiti. En sonunda Ksenophon onu
tand ve sordu:
Yoksa sen, oradaki hasta adam eve tayan kii misin?
Evet, benim, dedi, senin zorlaman yznden bu ii yapm-
tm ve sen sofra arkadalarmn tehizatna byk zarar vermitin.
Byk zarar! dedi Ksenophon ve devam etti:
Hayr, ben tehizat dattm, bir ksmn birine bir ksmn da
bir bakasna tamas iin verdim ve onlar gven iinde bana getir-
melerini istedim. Onlar geri aldmda, tehizatn tamamn gven
iinde sana yolladm. Sen de bunun karlnda bana hasta adamla
ilgili bir ey anlattn. Durumun neden ibaret olduunu anlatmama
izin verin. ardndan mahkeme heyetine dnerek:
nk duymaya deer bir hikayedir. dedi ve anlatmaya balad:
232
KSENOPHON

Adamlarmzdan biri, daha fazla ilerleyemedii iin terk edildi,


geride brakld. Bu zavall adamn bizden biri olduunu anladm ve
hayatn kurtarmak iin seni bu adam tamaya zorladm. nk
yanl hatrlamyorsam, dman hemen arkamzdayd.
Karsndaki adam bunu dorulad.
Pekala... dedi Ksenophon;
Seni n tarafa yolladktan bir sre sonra, ilerleme srasnda
tekrardan sana rastladm. Artlarla oraya vardmda, sen adam
gmme niyetiyle bir ukur kazyordun. Sana yaklatm ve seni ve-
cek bir eyler syledim ama biz yaklanca zavall adam bacaklarn
kprdatt ve buna ahit olanlar Neden? Adam yayor! diye hay-
krd. Senin cevabn da yle oldu: ster lsn ister yaasn, onu
tamayacam. Bunun zerine seni dvdm, evet! Haklsn. Seni
dvdm nk adamn yaadn biliyor gibiydin.
Dieri yle dedi:
Ama onu sana rapor ettiimde zaten bir lden ne fark vard ki?
Hayr, dedi Ksenophon, elbette ki hepimiz bir gn leceiz
fakat yaarken diri diri gmlmemiz de gerekmiyor.
Daha sonra ordudan genel bir ses duyuldu:
Ksenophon, bu adama birka aplak daha vursayd, daha iyi
olurdu.
Srada dayak yediklerini iddia eden dier adamlar vard. Du-
rumu aklamalar iin arldlar fakat onlar ne kmay reddedip
hibir aklama yapmaynca, Ksenophon durumu kendisi anlatmak
iin konumaya devam etti:
Baylar, baz adamlar, disiplinsiz davrandklar iin dvdm
itiraf ediyorum. Bunlar u anda gven iinde olmalarn bize borlu
olan adamlardr. Ordu, birlikler halinde ilerlerken ve nlerinde -
kan engellerle savap, dvlmesi gereken noktalarda dvr-
ken, onlar birlikleri terk etmeyi ve ne atlp yama yapmay ve bi-
233
ANABASS

zim zerimizden kendilerini zenginletirmeyi tercih ettiler. Eer bu,


orduda genel bir davran haline gelseydi, oktan sonumuz gelmiti.
Bu adamlar ya da korkak, tembel ve ayaa kalkmay reddedip a-
resizce kendini dmana teslim edenleri dvdm inkar etmi-
yorum. Bylece onlar ilerlemeye zorladm. nk bir keresinde,
souk bir k gnnde, ben de tehizatn toplayan bir grubu bek-
lerken uzun sre oturdum ve daha sonra tekrar ayaa kalkp bacak-
lar uzatmann ne kadar zor olduunu fark ettim. Bu kiisel dene-
yimden sonra, ne zaman birini tembel ve miskince oturur vaziyette
grdysem, onu hareketlendirip ayaa kaldrmaya altm. En ufa-
ck bir hareket ve adam gibi davran bile scaklk ve esneklik olu-
turdu. te yandan oturmann ve hareketsiz kalmann kann don-
masna ve ayak parmaklarnn hissizlemesine ve sizin de farknda
olduunuz gibi gerekten ok sayda adamn felaketine neden ol-
duu ok akt.
Bir nc durumu daha hatrlyorum. Sadece tembellikleri y-
znden geride kalp dinlenmeye alan baz babolarn, siz nc
birliklerin ve biz art birliklerin ilerlemesine engel olduklarn ha-
trlyorum. Eer o kii benden bir yumruk yediyse, bu onu dman
tarafndan mzraklanmaktan korumutur. Onlara kar yanl dav-
randmdan dolay, bugn benden intikam almak iin bulduklar
bu frsat, aslnda imdiye kadar hayatta kalmalarndan kaynaklan-
maktadr. Aksi takdirde eer dmann eline dm olsalard, ne
kadar byk olursa olsun, hangi fke iin kimden intikam alacakla-
rn bir sorun. Savunmam basittir. Herhangi birini onun iyilii iin
dvp cezalandrdysam, ebeveynlerin ocuklarna ya da retmen-
lerin rencilerine verdii cezann aynsn isterim. Doktorlar da bi-
zim iyiliimiz iin vcudumuzu deip kesmiyor mu? Yine de eer
siz gerekten bu eylemlerin ahlaksz ve kibirli davranlarn ve yarg-
lamalarn sonucu olduunu dnyorsanz, unu sylememe izin
verin:
Tanrya kr, bugn ncesinden daha salam ve din olmama,
ncesinden daha etin koullarda yer almama ve daha fazla arap i-
234
KSENOPHON

meme ramen, hi kimseye bir fiske bile vurmadm bilmenizi is-


terim. Zira artk gryorum ki sizler durgun sulara ulatnz. Frtna
ktnda ve byk bir dalga geminin iini vurduunda, kck
bir kafa sallamas bile gemideki gzcnn st gvertedeki mrette-
bata ya da serdmenin geminin arkasndaki adamlara kzmasna ne-
den olabiliyor. nk byle bir kriz annda, kck bir hata bile
her eyi mahvedebilir.
imdi durumu sizin kendi muhakemenize brakyorum ki tara-
fnz oktan belirtmitiniz. Bu adamlar dvmekte hakl olduumu
kantlamtnz. Oylama yapmak yerine, ellerinizde kllarnzla
duruyordunuz ve istediiniz an bu adamlara yardm etmek sizin eli-
nizdeydi. Fakat doruyu sylemek gerekirse, ne onlara yardm etti-
niz ne de disiplinsiz davranan dvmek iin benim tarafma getiniz.
Dier bir deyile, bu kt niyetli adamlara pasifliinizden dolay,
aranzda ahlaksz ilerini yrtme frsatn verdiniz. Eer aratr-
maya kalkarsanz, en korkak ve ahlaksz olanlarn imdi zalimlikte
ve fkede ba ektiklerini greceksiniz.
Tesalyal boksr Boiscus vardr. Yorgunluktan dolay kalkann
tamaktan kamak iin ne byk sava vermiti! imdi ise duydu-
uma gre birok Ordu vatandan soymu, kyafetlerini alm.
Eer aklnz varsa, bu adama kpeklere davranldnn tersi gibi
davranrsnz. Azgn bir kpek gndz balanr, gece zlr ama
aklnz varsa onu gece balar, sadece gndz zersiniz.
Ancak una gerekten aryorum: Birisine kt davranp, onun
nefretini harekete geirdiim zamanlar byk bir hevesle hatrlyor
ve dile getiriyorsunuz. Dier taraftan kiminizin zerindeki k ve fr-
tna koullarnn ykn azalttm ya da bir dman geri pskrt-
tm ya da hastalk ve ihtiya durumlarnda size fayda salamak
iin uratm dier zamanlar tek bir kii bile hatrlamyor. Ya da
aranzdan biri iyi bir i yaptnda, bu ii yapan vdm ve elimden
geldii kadar bu ya da o cesur adam ereflendirdim. Tm bunlar
hafzalarnzdan silinmi durumda ve hibirini hatrlamyorsunuz.
235
ANABASS

Ama kt anlardansa iyi anlara deer vermek, kesinlikle daha say-


gn, daha kutsal, daha iyi ve daha kibar bir davrantr.
Konumasna son verdi ve daha sonra toplantdaki askerler bir-
biri ardna ayaa kalktlar ve iyi olarak hatrladklar olaylar anlat-
maya baladlar. Bylece toplant iyi bir ekilde sonulanm oldu.

236
ALTINCI KTAP

Hikayenin bu ksmnda, Yunanlarn sava gnne kadar, Cyrus ile bir-


likte savaacaklar lkeye trmanlar sresince ve hemen ardndan Cy-
rusun lm zerine, Karadenize ulaana kadar yaadklarnn ve ay-
rca kendilerini Asyadaki Krizepoliste Karadenizin giriinin (boazn
gneyi) dnda bulana kadar, Karadeniz Blgesinden kamak iin bazen
karadan bazen denizden ilerleme abalarnn ve bu srada hepsinin yap-
t eylemlerin ya da hareketlerin ayrntl bir tarih anlatm bulunacaktr.

237
238
BR

Bundan sonra, bekleyi srasnda, ksmen pazardan aldklar,


ksmen de Paphlagoniaya yaptklar basknlardan elde ettikleri er-
zaklarla geindiler. Paphlagoniallar da konaklama yerleri ordugah-
tan uzak olanlara geceleyin ktlk yapma ve etrafa dalanlar ka-
rma konusunda byk bir yetenee sahipti. Sonu olarak bu iki
grubun karlkl ilikileri olduka dmancayd. Derken Paphla-
goniann o dnemdeki yneticisi Corylas, Yunanlara yanlarnda
atlarla beraber gzel kyafetler tayan eliler gnderdi ve eliler
Corylasn meydana gelen zararlara, karlkl hogryle yaklama
prensibiyle, Yunanlarla anlamaya varmak istediini bildirdi. Gene-
raller bu konu hakknda orduyla birlikte bir karar vereceklerini sy-
lediler. Bu arada onlar misafirperver bir ekilde arladlar ve ordu-
dan ifadeleri net olan ve kayda deer askerleri de davet ettiler. Ele
geirdikleri kzlerin ve dier kurbanlk hayvanlarn bazlarn kes-
tiler ve bunlarla gzel bir ziyafet ektiler. Sazdan yataklarna uzana-
rak bolca yemeye ve blgede bulduklar boynuzdan yaplm kupa-
lardan ikiler imeye koyuldular.
kilerin bir ksmnn tanrlar adna topraa dklme merasimi
biter bitmez ve ilahiler sylenir sylenmez, ilk olarak kaval sesiyle
birlikte, silahlaryla dans eden baz Trakyallar ayaa kalkt. Byk
bir eviklikle ykseklere doru zplyorlar ve kllarn sallyorlard.
239
ANABASS

Sonunda bir adam arkadana bir kl darbesi vurana kadar bu byle


devam etti. Adam ylesine yetenekli ve usta bir ekilde yere dt
ki herkes onun gerekten yaralandn dnd ve Paphlagoniallar
lklar atmaya balad. Daha sonra kl darbesi vuran adam, die-
rinin silahlarn ald ve Sitalkas149 syleye syleye uzaklat. Di-
er Trakyallar da ufack bir izik bile almamasna ramen, l gibi
uzanan adam kapp gtrdler.
Bundan sonra, kimi Aenianiallar ve Magnesiallar150 ayaa kalk-
tlar ve silahlaryla birlikte dans ettiler. Bu dans Karpaia diye adlan-
drlyordu. u ekilde dans ediyorlard:
Bir adam silahlarn kenara koyuyor ve kzle topra sr-
yordu. Topra srerken de topraa tohum ekiyordu. Bir yandan da
sanki bir eylerden korkuyormu gibi sk sk arkasna bakyordu. O
anda birden sr hrsz beliriyor ve adam uzakta bu hrszn geldi-
ini grr grmez silahlarna kouyor ve hrsz karlyordu. kz-
lerin nnde, kaval sesinin ritmine uyarak dvyorlard. So-
nunda, hrsz adam balyor ve kzleri alp gidiyordu ya da bazen
kzleri sren adam hrsz kzlerin arkasnda elleri arkada bal-
yor ve srmeye devam ediyordu.
Bundan sonra bir Misyal, iki elinde hafif kalkanlarla geldi ve
dans etti. Bazen iki saldrganla birden savayormu gibi davrana-
rak, bazen de bir dmanla dvyormu gibi kalkanlarn st ste
getirerek bir pandomim gsterisi yapt. Daha sonra tekrar kalkan-
lar elinde tutarak kendi etrafnda dnd ve taklalar att. Bylece g-
zel bir gsteri ortaya koydu. Son olarak da kalkanlar birbirine vura-
rak, dizleri zerine kerek ve sonra yerinden zplayarak Pers dans
yapt. Tm bu yaptklarn fltn sesine uydurarak ritmik hareket-
lerle gerekletirdi. Ondan sonra Meantinieallar151 sahneye kt ve
149 Ulusal Trakya mar. Ulusal bir kahraman olan Kral Sitalkastan esinlenilmitir.
150 Aenianiallar, Sperchiusun (eski Phthia) yukar vadilerinde yaayan Tesalya blgesindeki Aeolian insan-
lardr. Bakentleri Hypata idi. Bu adamlar, Tesalyal Menon tarafndan toplanan orduya aitti. Tesalyann
dousundaki dalk blgelerde yaayan baka bir Aeolian kabilesi olan Magnesiallar da ayn ordudayd.
151 Arkadiada bir ehir.
240
KSENOPHON

ayrca dier baz Arkadiallar da sahnede grnd. Kendilerini en


gzel sava kyafet ve tehizatlaryla donatmlard. Savann y-
ry tonunu alan kaval sesiyle ahenkli bir havayla yrdler.
Zafer arksnn notalar duyuldu, tanrlara kranlarn sunuyor-
mu gibi ilahiler eliinde vcutlarn hafife oynatarak dans etti-
ler. Paphlagoniallar tm bu danslarn silahlarla yaplmasn gerek-
ten garip bir durum olarak grdler. Onlarn bu aknln gren
Misyallar, dans bir kza sahip olan Arkadiallardan birini, onu
sahneye karmas iin ikna ettiler. Ardndan bu adam kza en g-
zel kyafetleri giydirdi ve ona hafif bir kalkan verdi. Kz kvrak kvrak
Pyrrhic152 dansn yapt ve ardndan kocaman bir alk koptu. Paph-
lagoniallar, bu kadnlarn savata onlarn saflarnda savap sava-
madklarn sordu. Bunu zerine Yunanlar yle cevap verdi:
Emin olun, byk kral ordugahn dna sren bu kadnlard.
Gece bu ekilde sona erdi.
Ertesi gn, generaller, elileri ordunun karsna kardlar ve as-
kerler kendilerine nerilen teklifle ilgili bir karar ne srdler. Ken-
dileri ve Paphlagoniallar arasnda, birbirlerine zarar vermeyecekle-
rine dair karlkl anlama yapmaya karar verdiler. Bundan sonra
eliler kendi yollarna gitti ve Yunanlar da yeteri kadar geminin gel-
diini dndkleri anda gemilere binmeye baladlar ve bir gn bir
gece keskin bir esinti eliinde, Paphlagoniay sol taraflarnda bra-
karak denizden ilerlediler.
Ertesi gn, Sinopa vardklarnda, Sinopun yanndaki Harmene
limannda153 demirlediler. Sinoplular Paphlagoniada yaamalarna
ramen, aslnda Miletlerin kolonileridir. Bu halk, Yunanlara dost-
luklarnn gstergesi olarak, bin lek arpa ve bin be yz ile a-
rap sundular. Bu blgede, Cheirisophus, yannda sava bir adamla
orduya yeniden katld. Akas askerler, Cheirisophusun gelirken
kendilerine bir eyler getirmesini umuyorlard fakat Cheirisophus
152 Dor (Girit ya da Sparta) kkenli olduu dnlen dans ekli.
153 Sinopun drt ya da be mil batsnda yer alan bir liman kasabasdr.
241
ANABASS

hayranlk belirten aklamalar dnda hibir ey getirmemiti. Yk-


sek Amiral Anaksibius ve yanndakilerin onlara tebriklerini iletti-
ini ve ayrca Anaksibiusun ordu Karadenizin dna kar kmaz
kendilerine deme yapmaya sz verdiini syledi.
Ordu, Harmenede be gn kald ve artk Yunanistana ok yak-
lamlar gibi grnyordu. Bu yzden de askerlerin kafasnda yurt-
larna eli bo dnmemek iin ne yapmalar gerektii sorusu eskisin-
den daha fazla yer etmiti. Sonu olarak da balarna tek bir general
atamann, bu grevi birka kii arasnda bltrmekten daha iyi ol-
duuna karar verdiler. nk tek bir adam, birlikleri gece ve gndz
daha iyi idare ederdi. Eer gizli kalmas gereken bir durum olursa,
mesele daha kolay bir ekilde karanlkta braklabilirdi ya da bir se-
fer dzenlenmesi gerektiinde, sonuca varma ve harekete geme
konusunda gecikme riski en aza inerdi. Bu durumda generaller ara-
sndaki fikir alveriine de gerek kalmam olacakt. Ayrca daha
nceki generaller her eyi ounluun kararna uyarak gerekleti-
riyordu. Bu da zaman kaybna neden oluyordu.
Akllarnda yer eden bu fikirlerle Ksenophona dndler ve yz-
balar askerlerin grlerini ona ilettiler. Her biri, iten bir sami-
miyet gstererek grevi kabul etmesini istediler. Ksenophon, bu
grevi stlenmekten memnun olabilirdi. nk bylece arkadala-
rnn nazarnda yksek bir konuma ulaacana ve isminin ehre b-
yk harflerle yazlacana inanyordu. Hatta ans yzne glebilir
ve orduya yararl ltuflar sunabilirdi.
Bu ve benzeri dnceler sard Ksenophonu. Bu yksek yet-
kiye sahip olmak iin derin bir arzu duyuyordu. Fakat durumu tek-
rar gzden geirince, gelecekte insann bana ne geleceinin belli
olmad fikri akln kurcalamaya balad. imdiye kadar elde ettii
n kaybetme riski de vard. Ciddi bir karmaa ierisindeydi ve neye
karar vereceini bilemedii iin durumu tanrlara danmak daha
iyiymi gibi grnd. Buna dayanarak, sunaa iki kurban sundu ve
Kral Zeus adna onlar kurban etti. nk Delphideki kehanette di-
242
KSENOPHON

er hibir tanrnn deil, sadece Zeusun ad gemiti. Ordunun or-


tak idaresine katlmak iin ilk harekete getii srada, grd rya-
nn da Zeus tarafndan kendisine gnderildiine inanyordu. Ayrca
ok nceden bana gelen bir olay da hatrlad. Efesten Cyrusa ka-
tlmak iin yola karken bir kartal doudan gelip, sa kolunda t-
neyip kalmt ve lk atmt. Ona elik eden kahin de bunun an
ve erefe, bir o kadar da zahmete alamet eden muhteem ve ulu bir
kehanet olduunu sylemiti. nk kularn zayf rklar kartallara
sadece tnedikleri srada saldrrlard.
Fakat diye eklemiti kahin, kartal avn tnerken deil, uar-
ken yakalad iin bu, para kazanmaya ya da zenginlie iaret etmez.
Bylece Ksenophon kurban kesti ve Tanr Zeus, mmkn oldu-
unca ak bir ekilde ona iaret verdi. Verdii iarete gre general-
lii kabul etmeyecekti ve eer seilirse de bu grevi kabul etmeme-
liydi. te olaylar bu ekilde geliti. Ordu bir araya geldiinde, tek bir
lider seme nerisi herkes tarafndan kabul edilmiti. Bu neri or-
taya atldnda, Ksenophonu aday gsterdiler ve oylama yapld-
nda, askerlerin onu seecei kesinmi gibi grnnce ayaa kalkt
ve u ekilde konutu:
Baylar, ben bir lmlym ve sizin tarafnzdan onurlandrl-
mak beni ok mutlu etti. Size minnettarm ve ok teekkr ediyo-
rum. Tanrlarn sizin baarl olmanza katkda bulunma ltfunu
bana bahetmeleri iin dua ediyorum. Yalnz bu durumu daha iyi
dndmde, aranzda sizin tarafnzdan tercih edilebilecek bir
Lacedaemonlu varken, bence onun yerine beni semeniz size de
bana da bir fayda salamaz. nk bundan sonra kendilerine ih-
tiya duyduunuzda, srf bu yzden onlardan yardm alamayacak-
snz. Kendi adma, bu grevi kabul etmemin tehlikeli bir durum
olaca kansndaym. Bu Lacedaemonlularn lkemizi zorlayp La-
cedaemonun stnln bize kabul ettirene kadar sava srdr-
dklerini biliyoruz. Bunu dmanlarna itiraf ettirene kadar da sa-
va srdrdler ve ehrin kuatmasn kaldrmadlar. Gzmn
243
ANABASS

nnde duran bu gereklere ramen, onlarn kendilerine duyduk-


lar yksek z saygy etkisizletirmeye alyormuum gibi gr-
nrsem, ac verici bir ekilde bana dersimi vereceklerini biliyorum.
Bile bile kendimi atee atmak istemiyorum. Dier taraftan, tek bir
generale sahip olma fikriyle daha az ayrmclk olacan dn-
yorsunuz. undan emin olun ki benim dmda bir bakasn se-
seniz dahi beni blc olarak grmeyeceksiniz. Ben liderine kar
blc hamlelere girien kiinin kendi gvenliine ve karna za-
rar verdiini dnrm. Yine de beni semeye karar verirseniz,
baka insanlarn size ve bana kar duyduklar kzgnl grrsem
hi armam.
Ksenophonun bu ifadelerinden sonra, grevi stlenmesi y-
nnde srar ederek askerlerin birou birbiri ardna ayaa kalkt.
Onlardan biri, Stymphalial Agasias, yle dedi:
Bu gerekten ok glntr. Durum bu noktaya gelecekse, o
zaman bir grup arkada akam yemeinde bir araya geldiinde, ma-
sann bakesine oturmas iin bir Lacedaemonlu semezse, bu
Lacedaemonlular buna da fkelenir. Gerekten durum bu noktaya
gelirse, o zaman bizim yzba ya da ynetici olmaya ne hakkmz
var ki? Biz sadece birer Arkadialyz.
Bu sz, toplantdaki askerlerin alklaryla karland ve daha
fazla konumaya ihtiya duyulduunu gren Ksenophon, tekrar
ne atld ve yle konutu:
Affedersiniz baylar! Durumu daha iyi aklamama izin verin.
Tm tanr ve tanralarn nnde size yemin ederim, sizin niyetinizi
anlar anlamaz, bu liderlii bana emanet etmenin sizin iin olumlu
bir sonu dourup dourmayacan ve kendim iin de bu grevi
stlenmenin mi yoksa reddetmenin mi daha doru olacan ren-
mek iin tanrlara kurban kestim ve Zeusa dantm. Tanrlar bana
yle net bir iaret gnderdiler ki sradan bir insan bile bu iareti an-
layabilirdi ve byle bir grevden kendimi uzak tutmam gerektiini
fark edebilirdi.
244
KSENOPHON

Bu artlar altnda, askerler Cheirisophusu setiler. Seildikten


sonra Cheirisophus ne kt ve yle dedi:
Baylar, undan emin olun ki eer bir bakasn semi olsay-
dnz, ben kendi adma, buna kar kmazdm. Ksenophona ge-
lince, onu sememekle kendisine iyilik ettiinizi dnyorum
nk daha imdiden Deksippus, onu susturma abalarma ra-
men, Ksenophonu elinden geldiince Anaksibiusa ktlemeye
balad. Anaksibiusa gidip Ksenophonun, Clearchusun ordusu-
nun idaresini, bir Laconial olarak kendisiyle yani Anaksibius ile
deil, Dardanial Timasionla paylamay yelediine inandn
syledi. Gelgelelim kararnz beni seme ynnde olduuna gre,
gcm yettiince sizin iin en iyisini yapmaya alacam. O halde,
yarn demir almak iin hazrlnz yapn. Rzgar ve hava bize yar-
dm ederse, Ereliye doru yola kaz. Bu yzden herkes o limana
ulamak iin abalamaldr. Geriye kalan meseleleri de oraya vard-
mzda dnrz.

245
K

Ertesi gn demir aldlar ie yarar bir esintiyle Harmeneden yola


kp ky boyunca iki gnlk bir yol aldlar. Ky boyunca ilerlerken,
efsaneye gre, Argo gemisinin154 limanna geldii Yason burnu ve
daha sonra ilk olarak Terme ay, daha sonra Yeilrmak, daha sonra
Kzlrmak ve onun yannda Bartn aynn denize dkld az
ksmlarn grdler. Daha sonra ky boyunca ilerlerken bir Yunan
ehri olan ve Mariandynia blgesinde yer alan, Megarlarn kolonisi
Ereliye155 ulatlar. Bylece Heraklesin beki kpei Kerberusun
peinden yer altna indii sylenen156 ve hl bu iniin izlerinin,
drt metrelik derin bir yarn bulunduu, Acherusia burnuna ula-
154 Argo, Yunan mitolojisinde ason ile Argonotlarn, Altn Postu ele geirmek zere olkus kentinden yola
ktklar geminin addr. Argo gemisi, Argus adnda bir tersane iisi tarafndan yapld. Geminin koru-
yucusu tanras Hera idi. Bu geminin Altn Postun peine den denizcilerine verilen isim olan Argonot
da bu gemiden gelir.
155 Karadeniz Erelisinin tarihte bilinen en eski ad Mariandyniadr. M 560ta, Megarlarn Mariandyler
lkesine yerleip kenti bir Yunan kolonisi haline getirmelerinden sonra, kentin ad Heraklea Pontika
olur. Ticari ehirlerin en glsyd. Bir Yunan yar tanrs olan Heraklese ithafen kente bu ad verilmitir.
Pontus blgesindeki Heraklea anlamndadr. Heraklea adlarnn hepsi de zamanla Ereliye dnm-
tr. Eski Yunan yerleimlerinden biriydi ve Kalchedon bir Megaro-Doric kolonisidir.
156 Efsanenin farkl bir versiyonuna gre, Herkln on ikinci ve son grevi, Hadesin kralln yapt ller
Diyarnn beki kpei olan Kerberusu Atinaya getirmekti. Grevi aldktan sonra, dier tarafa gemek
iin Eleusistan yardm ve bilgi alan Herakles, Tanareum blgesinde ller Diyarna gei yapabilecei
girii bulur. Athena ve Hermesin yardmyla giriten geen ve Charonu da yine Hermesin yardmyla
geride brakan Herakles, Kerberusu ararken, ller Diyarnda Hades tarafndan zincirlenen Thesusu
sihirli kelepelerinden g de olsa kurtarr.
246
KSENOPHON

tlar. Burada Erelililer Yunanlara bin lek arpa, iki bin ie a-


rap, yirmi sr ve yz adet koyunu dostluk hediyeleri olarak yollad-
lar. Bu dz ve geni lke boyunca yaklak iki yz adm geniliinde,
Lycus157 diye adlandrlan bir nehir akyordu.
Askerler bir toplant dzenlediler ve yolculuun geri kalanyla
ilgili gr alveriinde bulundular. Pontustan denizden mi yoksa
karadan m k yapmalarnn uygun olacan konumaya balad-
lar. O srada, Achaeal Lycon ayaa kalkt ve yle dedi:
Generallerin bize yeteri kadar erzak tedarik etmemelerine a-
rdm. Bu dostluk hediyeleri ordunun gnlk ihtiyacn bile kar-
layamayacaktr. Buna ek olarak, yolculuumuza devam ederken
erzak temin edebileceimiz herhangi bir blge de grmyorum. Bu
yzden benim nerim Erelililerden bin kyzikenos talep etmek-
tir.
Baka bir konumac yle dedi:
On binden aas olmaz. Bu toplanty sona erdirmeden nce,
hemen ehre eliler gnderelim ve bu talebe verdikleri cevaba daya-
narak konuyu tartalm.
Bunun zerine eli olarak, bakomutan olduu iin ilk ve en
nemli olarak Cheirisophusu aday gsterdiler. Bir baka grup da
ikinci olarak Ksenophonun adn verdi.
te yandan hem Cheirisophus hem de Ksenophon buna id-
detle kar kt. kisi de ayn ekilde bir Yunan ehrini, bir dost
ehri, kendi istekleriyle vermedikleri herhangi bir eyi vermeye zor-
layamayacaklarn dile getirdiler. Bylece, bu ikisi ekimser grn-
dkleri iin askerler Achaeal Lycon, Parrhasial Callimachus ve
Stymphalial Agasias yolladlar. Bu gidip ordunun kararn on-
lara ilettiler. Sylendiine gre, Lycon daha ileri gidip karara uyma-
dklar takdirde ortaya kacak sonularla ilgili onlar tehdit etmiti.
Erelililer dneceklerini sylediler ve hemen ardndan darda
157 Gl Nehri.
247
ANABASS

bulunan mallarn ve tarla ve iftliklerdeki srlerini bir araya topla-


yp dardaki pazar surlarn iine tadlar. Daha sonra kaplar ka-
pand ve duvarlarn zerinden silahlar belirdi.
Bunun zerine bu karmaay yaratanlar, sanki plan bozmular
gibi generalleri sulamaya baladlar. Arkadiallar ve Achaeallar bir
grup oluturdular. Bunlara iki eleba Parrhasial Callimachus ve Ac-
haeal Lycon liderlik ediyordu. ne srdkleri nedenler unlard:
Sefere tek bir asker bile getirmemi olan bir Atinal ve bir La-
cedaemonlunun Peloponezleri ynetmeleri ok rezilce bir eydi.
Kendileri zahmet ekerken dierlerinin ganimetleri ceplerine atma-
lar resmen kepazelikti. Ayrca ordunun bu gnlere gelmesi onlarn
sayesindeydi nk herkes kabul etmeli ki baary elde edenler Ar-
kadiallar ve Achaeallard ve ordunun geriye kalan hibir ie yara-
myordu (Aslna baklrsa, u ana kadar Arkadiallar ve Achaeallar
say olarak ordunun en byk ksmn oluturuyorlard). yleyse
saduyu ne nerir? Arkadiallar ve Achaeallar, neden ortak bir grup
oluturarak bamsz bir ekilde kendilerine general seip yrye
devam etmesinler ve ayn zamanda kendilerini daha iyi bir konuma
getirmek iin uramasnlar ki?
Bu neri kabul edildi. Onlarn tarafna geen tm Arkadial ve
Achaeallar, Cheirisophus ve Ksenophonu terk etti. Kendi birlikle-
rini oluturup balarna on tane general setiler. Bu on generalin, o-
unluun onaylad kararlar hayata geirmesine karar verildi. By-
lece, Cheirisophusa verilen tek otorite yetkisi greve balayal bir
hafta bile olmadan bir anda, hemen orackta sona erdirilmi oldu.
Bununla birlikte, Ksenophon yolculuu kendisi ve Cheirisop-
husun nderliinde devam ettirme taraftaryd. nk bunun, her
ordunun kendi iradesine gre ayr ayr ilerlemesinden daha gvenli
olacan dnyordu. Fakat Neon, onu ayr hareket etme konu-
sunda ikna etti.
248
KSENOPHON

Herkes kendisi iin... dedi. Zira Cheirisophustan, Bizansta158


vali olan Spartal Cleanderin baz sava gemileriyle Kerpe limanna
gelmekten bahsettiini duymutu. Neonun kendi karna hizmet
eden nerisi, nlerine gelen bu gzel ans baka hi kimseyle pay-
lamadan, bu sava gemileriyle, sadece kendileri ve askerleri iin eve
giden bir yol amakt. Cheirisophusa gelince, meydana gelen olay-
lardan dolay hayal krklna uram ve tm ordudan soumutu.
Dolaysyla yardmcs Neonun istediini yapmasna izin verdi. te
taraftan Ksenophon, ordudan ayrlp eve almaktan mutluluk du-
yabilirdi fakat ulu Heraclese kurban kesip kendisine sadk kalan as-
kerlerle birlikte yolculua devam etmenin mi yoksa ordudan ayrl-
mann m daha iyi ve kabul edilir olduunu dannca, Tanr ilk yolu
semesi iin ona kurbanlarla iaret gnderdi.
Ordu bu ekilde e blnd. Bunlarn ilki drt bin be yzden
fazla askerden oluan Arkadiallar ve Achaeallard. kinci olarak
Cheirisophus ve bin drt yz ar piyade ve yedi yz hafif piyade
askerinden, dier bir deyile Clearchusun Trakyallarndan oluan
adamlar geliyordu. nc olarak da bin yedi yz ar piyade ve
yz hafif piyade askerinden oluan Ksenophonun birlii geliyordu,
bunun yannda, sadece Ksenophon, yaklak krk kiiden oluan s-
vari birliine sahipti.
Erelililerden gemi temin eden Arkadiallar, denize ilk alanlar
oldu. Bitinya159 zerine aniden baskn yaparak mmkn olduunca
ok sayda ganimet ele geirmeyi umuyorlard. Bu amala, Trak-
yann neredeyse tam ortasnda bir noktada yer alan Kerpe limanna
ayak bastlar. Direk Ereliden yola kan Cheirisophus, bu lke ze-
rinden yaya yolculua balad fakat Trakyaya girdikten sonra, sa-
l ve azalan gc kendisini zorlaynca ky eridinden ilerlemeyi
158 M 667 ylnda Megaral Byzas tarafndan kurulan ehir; bugnk stanbul.
159 Bitinya, bugnk Kocaeli, Sakarya, Bolu, Kastamonu, Bilecik, Dzce, Yalova, Bursa ve Zonguldak illerinin
bulunduu corafyay kapsayan alann Antik adaki addr. Blgeye adn veren Bitinyallarn kkleri
bu blgeye Trakyadan g eden Bittni adl kavme dayanmaktadr.
249
ANABASS

tercih etti. Son olarak Ksenophon, gemiler buldu ve Trakya ile


Ereli snrnda, karaya karak blgenin i ksm boyunca ilerledi.

250

Kerpe limanna gece karanlnda ayak basan Arkadiallar, de-


nizden yaklak olarak altm metre uzaklkta yer alan en yakn ky-
lere yneldiler. Gn aarr aarmaz on generalin her biri, askerlerine
bir kye saldrmalar iin emir verdi ya da eer ky genise, birleen
iki generalin idaresi altnda iftli bir grup eklinde ilerlediler. Ayrca
sonrasnda hepsinin toplanmas iin ortak bir tepe belirlediler.
Bylece aniden kylere saldrdlar ve ok sayda esir ele geirip
kalabalk bir kk sr topluluunun etrafn evirdiler.
Dier taraftan kaan Trakyallar tekrar toplandlar. Hafif silahl
piyadeler olduklar iin ou ar piyadelerin ellerinden kurtulmay
baarmt. imdi ise bir araya gelir gelmez ilk olarak iini tamamla-
yp geni bir esir ve sr kalabaln srerek, belirlenen yere ekilen
Arkadial General Smicresin grubuna saldrdlar. Yunanlar bir sre
hem ilerleyip hem de savatlar. Lakin bir boaz geidinde, dman,
Smicresi ve adamlarn ldrerek onlar bozguna uratt. Hegesan-
derin komutas alndaki baka bir grubun kaderi de bir o kadar k-
tyd. Aralarnda Hegesaderin de bulunduu sadece sekiz adam
kaabildi. Sonunda geriye kalan kaptanlar, kimisi aclarn gsteren
izlerle kimisi de eli bo bir ekilde tepede bulutular.
251
ANABASS

Bu baary elde eden Trakyallar, srekli barmay ve gece bo-


yunca birbirleriyle karlkl konumay srdrdler. Yalnz gnn
aarmasyla, Yunanlarn ordugah kurduu tepenin etrafnda ok sa-
yda svari ve hafif silahl birlikler halinde tekrar yerlerini aldlar.
Her geen dakika onlara yeni katlanlarla kalabalk daha da by-
yordu. Daha sonra gven iinde, ar piyadelere saldrmaya balad-
lar. nk Yunanlarn tek bir okusu, mzraks ya da svarisi bile
yoktu. Dman yaya olarak zerlerine gidiyor ya da atlarla drtnala
koturarak saldryor ve mzraklarn frlatyordu. Hcuma gemek
bounayd. Yunanlar zerlerine gittiklerinde kolaylkla geri ekilip
kayorlard. Her noktadan saldryorlard. Bu yzden de ard ardna
adamlar yaralanyordu. Dier taraftan kendi adamlarndan tek bir
kii bile zarar grmyordu.
Sonu olarak Yunanlar yerlerinden kprdayamyordu ve Trak-
yallar onlar sularndan bile mahrum brakarak tketmiti. Bu ha-
yal krklyla, atekes iin uramaya baladlar ve sonunda eitli
grmeler yapld. Karlkl artlar kabul edildi fakat Trakyallar,
Yunanlarn isteine karlk olarak rehineleri vermek istemeyince,
konu askya alnd. Arkadiallarn balarna gelenler bu ekildeydi.
Cheirisophusa gelince, general yryn ky eridi boyunca
srdrd ve bir sorun yaamadan Kerpe limanna ulat. Ksenop-
hon lke iinden ilerledi ve onun nde giden svarileri kendi yol-
larn tutmu baz yal adamlara rastlad. Bu adamlar Ksenophona
gtrld ve o, herhangi bir yerde baka bir Yunan ordusuyla kar-
lap karlamadklarn sorunca, adamlar meydana gelen tm
olaylar anlatt ve u anda Arkadiallarn bir tepede etraflar tm
Trakyallarla evrilmi bir vaziyette skp kaldklarn ekledi. Bu-
nun zerine Ksenophon, ihtiya duyulduu takdirde kendilerine
yol gstermeleri iin adamlar sk bir gzetim altna ald. Daha
sonra onlarn balarna gzcler dikip, askerleri bir araya toplad
ve yle dedi:
252
KSENOPHON

Cesur askerler! Baz Arkadiallar ld ve geriye kalanlarn


ise bir tepede etraf sarlm durumda. Benim inancma gre, eer
onlar yok olursa, ayn son bizim de kaderimiz olur. nk kar-
mzda olduka kalabalk ve cesaretlenmi bir dman var. Bizim de
bir an nce onlarla baa kmamz gerek. Akas yapacamz en
iyi i onlar kurtarmaya komaktr. Eer onlar canl olarak bulur-
sak, ayrmalardan zarar grmektense, onlarn tarafnda, onlarla bir-
likte dmann zerine gitmeli ve tehlikeleri tek vcut olarak atlat-
malyz. yleyse yemek vaktine kadar frsatlar deerlendirip bir an
nce ileri atlalm ve daha sonra ordugah kuralm. lerlediimiz s-
rede, Timasion svarilerle birlikte nden gitsin ama bizi gr alan-
dan karmasn ve gzmzden hibir eyin kamamas iin n ta-
raf yakndan incelesin.
Ayn zamanda baz evik hafif silahl birlik askerlerini de yan ta-
raflara ve herhangi bir yerde her hangi bir eyden phelenirlerse
iaret vermeleri beklenen yksek noktalara yollad ve yollar ze-
rinde yanabilen ne varsa atee vermelerini emretti.
Bize gelince, buradan hibir yere kaamayz nk Ereliye
geri dn yolu olduka uzun ve Krizepolise160 gitmemiz iin de bir
o kadar yol almamz gerekir. Bunlara ek olarak dman kapda. En
ksa yol, eer canlysa, Cheirisophusu bulmay umduumuz Kerpe
limandr. Oraya ulatmzda da Kerpe limannda, denize al-
mak iin gemi olmayacak ve dier taraftan, burada kalmamz du-
rumunda, erzamz bize bir gn bile dayanmayacak. Farz edelim
ki etraf sarlm Arkadiallar kendi kaderlerine terk ettik. Sadece
Cheirisophusun blyle mcadeleye devam etmek, bizim iin
olumsuz bir alternatif olacaktr. Eer yapabilirsek, buradaki Yunan-
lar kurtarmak ve birlemi bir kuvvet olarak ortak ama dorultu-
sunda ilerlemek, bizim iin daha iyi olacaktr. yleyse, kendimizi
buna inandrarak yola kmalyz. nk bugn, bizi ya erefli bir
lm ya da ok sayda Yunann hayatn kurtararak soylu ve hayrl
bir ii baarma gururu beklemektedir. Belki de bizi buna ynlendi-
160 Bugnk skdar.
253
ANABASS

ren Tanrdr. Ar derecede aklllarm gibi vnen bu kibirlileri


alaa etmemizi isteyip her iine onun adyla balayan bizlere, yce
bir eref bahetmek istiyordur. Size hatrlatacam tek grev, emir-
leri hzla yerine getirmeyi aklnza kazmanzdr.
Bu szlerle onlara yol gsterdi. ok fazla etrafa dalmadan
nde ilerleyen svariler ayak bastklar her yeri atee verdiler. Or-
duya paralel olarak yksek bir yerde ilerleyen hafif piyade asker-
leri de yanc olarak grdkleri her eyi tututurarak ayn ii yap-
yorlard. Ayn zamanda ana ordu da bu askerlerin gzden kard
noktalarda onlarn iini tamamlyor, grdkleri her eyi atee veri-
yorlard. Bylece btn lke alevler iindeymi gibi grnyordu
ve ordu da geni bir kalabalkm gibi rahatlkla ilerliyordu.
Saat geldiinde, bir tepeye yneldiler ve orada yerlerini alp d-
mann ordugah atelerini gzetlediler. Dman yaklak olarak sek-
sen metre uzaklktayd. Yunanlar da mmkn olduunca ok sayda
ordugah atei yaktlar fakat akam yemeklerini yer yemez btn
atelerin sndrlmesi emri verildi. Bylece, gece boyunca dei-
imli olarak nbetiler dikip uyudular. Sabahn ilk klaryla tanr-
lara dualar ettiler ve sava dzeni alarak ellerinden gelen en byk
hzla ilerlemeye baladlar. Yanlarna klavuzlar alp nden ilerleyen
Timasion ve svariler, farknda bile olmadan kendilerini Yunanla-
rn kuatld tepenin zerinde buldular. Ama ne dost ne de d-
man hibir ordu gremediler. Sadece geride braklan birka koyun
ve kz ile alktan kvranan yal kadn ve adamlar vard. Bu ha-
beri Ksenophon ve ana orduya rapor ettiler. ncelikle ne olduuna
dair byk bir aknlk yaadlar fakat ge olmadan geride braklan
halk sorgulayarak neler olup bittiini rendiler. Trakyallar, gne
batar batmaz yola kp gzden kaybolmular; Yunanlar da yola k-
madan nce sabaha kadar beklemiler ve oradan ayrlmlard. An-
cak hangi yne gittikleri konusunda kimse bir ey bilmiyordu.
Bunu duyan Ksenophonun birlikleri ilk nce kahvalt yapt
ve daha sonra tehizatlarn toparlayarak yrmeye balad. Daha
254
KSENOPHON

fazla vakit kaybetmeden dierleriyle Kerpe limannda birlemeyi


arzuluyorlard. Yrylerine devam ederken, Kerpeye giden yol
zerinde, Arkadiallarn ve Achaeallarn izlerine rastladlar ve so-
nunda, ayn noktaya varan iki blk, birbirlerini grdklerine ok
sevindiler ve kardee kucaklatlar. Daha sonra Arkadiallar, Kse-
nophonun subaylarn sorgulad. Neden ordugah atelerini sn-
drmlerdi?
Subaylar cevap verdi:
lk nce, sizin ordugah ateleriniz gzden kaybolunca, gecele-
yin dmana saldracanz dndk. Dman da bundan korktu
ve kat. En azndan bize yle geldi. nk tam o srada kamaya
balamlard fakat uzunca bir sre geip de siz gelmeyince, ba-
mza gelenleri rendiinizi ve bundan korkarak denize doru gitti-
inizi dndk. Bizi geride brakmamanz gerektiine karar verdik
ve biz de buraya doru yrmeye baladk.

255
DRT

O gn limanda, ordugah kurmadan dinlenerek geirdiler.


Kerpe liman diye adlandrlan yer Asya Trakyasnda yer alr. Bu
isim Karadenizin azndan balayp Karadenize doru yelken
anca, sa tarafta kalan Ereliye doru giden tm yolu kaplayan
blgeye verilmitir. Btn kreklerini kullanarak Bizanstan Ere-
liye giden bir sava gemisi iin bu uzun bir yolculuktur ve bu iki
yer arasnda, tek bir Yunan ehri ya da dost bir blge yoktur. Sadece
gemileri batan ya da baka bir ekilde ellerine den her Yunana
kar uyguladklar kt muamelelerle nlenmi Bitinya Trakyalla-
rna rastlanrd.
Kerpe liman, Bizans ve Ereli arasndaki yolculuu tam orta-
dan ikiye ayrarak, bu iki blgenin tam oltasnda yer alr. Denize
doru uzanan uzun, yksek bir burundur. Kayalk bir uurum olan
denize uzanan bu ksm, yirmi kulatan az deildir. Karada bulunan
ksmnda yaklak drt yz adm geniliinde bir boaz vardr. Bo-
azn iindeki alan, on bin kiiyi iine alabilecek bir kapasiteye sa-
hiptir ve hemen uurumun altnda, batya bakan sahiliyle bir liman
vardr. Daha sonra, kale tarafndan kumanda edilen denizin hemen
kenarnda akan verimli bir su kayna vardr. Yine burada ok sayda
ve eit eit aalar yer alr. Bunlarn gemi yapmaya uygun olan en
verimlileri deniz kysna kadar uzanr. Ykseklik lke ilerine doru
256
KSENOPHON

en az krk metre kadar uzanr. Toprak tasz ve iyi killi bir yapya
sahiptir. Olduka uzak bir mesafede, deniz kys youn bir ekilde
her trden byk aalarla kapldr. ok sayda, youn nfuslu ky-
leri olan civar blge gzel ve genitir. Bu topraklarda arpa, buday
ve her eit sebze, dar, susam, yeteri kadar incir, eitli araplarn
retildii tatl zm ve aslnda zeytin dnda her ey yetiir. te bu
lke byle zelliklere sahiptir.
adrlar deniz kysndaki sahile kuruldu. Bir arada olan asker-
ler, kolaylkla bir ehre dntrlebilecek bu yerde konaklamaya
kar ktlar. Aslnda onlarn bu blgeye gelii, ehri kurmak iste-
yenlerin zekice bir plan gibi grnyordu. Duyduklar honutsuz-
luk olaand deildi. nk askerlerin ou, evlerini geride b-
rakp bu kadar uzun bir yolculua ktlktan ya da ihtiyatan dolay
kmamt. Cyrusun erdemliliinin yaylan n onlar ekmiti.
Kimisi beraberinde birilerini getirmi, kimisi de parasn bu seferde
harcamt. Bunlarn arasnda, anne ve babalarndan kaan nc
bir grup daha yer alyordu. Bir baka grup da para ve dier kazan-
larla dnmeyi umarak ocuklarn geride brakmt. Kendilerine
sylendiine gre, Cyrusun yannda yer alan baka insanlar byk
bir baar kazanmt. Neden kendileri de byle bir baar elde et-
mesinler ki? Bu tariflerin insanlar olarak yreklerindeki tek zlem,
bir an nce Yunanistana ulamakt.
Ayrlan ordularn bulutuu gnden sonra, Ksenophon asker
bir kefe hazrlk olarak kurban kesti. Erzak aramak iin harekete
gemeleri gerekiyordu. Bunun yannda lleri gmmeyi de planl-
yordu. Kurbanlar olumlu sonu verir vermez, herkes harekete geti.
Arkadiallar da onlar takip etti. zerinden be gn gemi llerin
ounu dtkleri yerde gmdler. Bedenlerini yerinden oynatp
tamak imkanszd. Yollara ylp kalm baz lleri de bir araya
getirdiler ve yaptklar ileri dnerek onlar ellerinden geldiince
gsterili bir ekilde gmdler. Bulamadklar dier ller iin de
byk bir ant mezar diktiler ve onu elenklerle donattlar. Tm bu
257
ANABASS

ileri bitirdikten sonra, ordugaha geri dndler. Akam yemeklerini


yediler ve dinlenmeye ekildiler.
Ertesi gn, zellikle Kaptan Stymphalial Agasias, Kaptan Elisli
Hieronymus ve dier st dzey Arkadiallar tarafndan bir araya ge-
tirilen askerlerin genel bir toplants vard ve nlerindeki srete
orduyu blme fikrini her kim ortaya atarsa, lm cezasna arpt-
rlaca konusunda bir sonuca ulatlar. Ordunun, nceki generalle-
rin ynetimi altnda, eski pozisyonuna dnmesine karar verildi. Bu
arada Cheirisophus, ateini drmek iin itii bir ilatan dolay
lmt ve onun yerini Asineli Neon almt.
Bu kararlardan sonra, Ksenophon, ayaa kalkt ve yle dedi:
Askerler, sanyorum yolculuun bundan sonraki ksm yrye-
rek almal. Aslna bakarsanz, bunun nedeni hi gemimiz olmama-
sdr. Ayrca bir an nce harekete gemeliyiz nk eer durursak
hayatmz devam ettirecek erzak sknts yaarz. O vakit biz kur-
ban keseceiz, sizler de imdi savaacakm gibi kendinizi hazrla-
malsnz. Olur da dmann ruhu yeniden can bulursa buna hazr-
lkl olmalyz.
Bunun zerine, generaller, Arkadial Kahin Areksionun nnde
kurban kesti nk Ambracial Silanus, Erelide bir gemi karm
ve oradan uzaklamt. Blgeden ayrlmak iin kestikleri kurban-
lar olumlu sonu vermedi. Buna dayanarak o gn beklediler. Kimisi,
Ksenophonun, blgede bir koloni oluturmak istedii iin kahini
ikna ettiini ve ondan, kurbanlarn blgeden ayrlmak iin olumsuz
sonu verdiini dile getirmesini istediini syleyecek kadar cret-
kard. Bunun sonucunda Ksenophon, ertesi gn isteyenin kurban
kesme merasimine katlabileceini ya da eer aralarnda kahin varsa
kurbanlarn verecei sonular gzlemlemede yardmc olmakla y-
km olduunu syledi. Daha sonra Ksenophon kurban kesti ve bu
trene katlan ok sayda insan vard. Oradan ayrlma konusuyla il-
gili kurban kesme merasimi kere tekrarlanmasna ramen, sonu
srekli olumsuz kt. Bu olay zerine askerler byk bir zntye
258
KSENOPHON

gmld. nk beraberlerinde getirdikleri erzak tkenmek ze-


reydi ve ortalkta herhangi bir pazar da yoktu.
Bunun sonucunda baka bir toplant dzenlendi ve Ksenophon
tekrar konutu:
Sizin de grdnz gibi kurbanlar yrye devam etmemiz
iin olumlu iaret vermiyorlar. Bu arada, erzaa ihtiyacnz oldu-
unu da bizzat grebiliyorum. Buna dayanarak, tanrlara dant-
mz bu konuyu, belirli bir noktayla snrlandrarak kurban kesme-
miz gerektiini dnyorum.
Baka biri ayaa kalkt ve yle dedi:
Kurbanlarn olumsuz sonu vermesi olduka doaldr. Dn
buraya kazara gelen bir gemideki adamdan rendiime gre, Bi-
zans yneticisi Cleander, bir gemi ve iindeki sava askerlerle bu-
raya gelmeye niyetlenmi.
Bunun zerine herkes orada kalmay uygun buldu fakat bu arada
erzak bulmalar gerekiyordu. Bu amala Ksenophon, tekrardan,
kere kurban kesti ve kurbanlar olumsuz sonu vermeye devam etti.
Artk durum yle bir noktaya ulamt ki adamlar Ksenophonun
adrna gelip hi erzaklar kalmadn sylediler. Ksenophonun
tek cevab kurbanlar olumlu sonu verene kadar onlar hibir yere
yollamayaca oldu.
Bylece, ertesi gn, yine kurban kesti ve gl bir genel tela-
n hakim olduu neredeyse btn ordu, kurbanlarn etrafnda top-
land. Bu sefer de kurban edecek yeteri kadar hayvan kalmamt.
Bylece generaller, orduyu harekete geirmek yerine bir araya top-
ladlar. Bunu bir grev olarak gren Ksenophon, yle konutu:
Dmann tek kuvvet halinde toplanm olmas ve bu yzden
onlarla savamak zorunda kalacamz olduka muhtemeldir. Eer
yklerimizi korunakl bir yere brakrsak (yukary iaret ederek) ve
savaa hazr bir ekilde yola karsak, kurbanlar bizi destekleyebilir.
Bizlere olumlu iaretler verebilirler.
259
ANABASS

Bu neriyi duyan askerler barmaya baladlar:


O blgeye gitmeye hi gerek yok! Bir an nce kurban kesmek
daha iyi olacaktr.
Artk kesecek koyun kalmamt. Bu yzden bir arabaya koyul-
mu kzleri satn aldlar. Ksenophon, Arkadial Cleanordan bu se-
fer bir deiiklik olur diye kurban kesme merasimini kendi adna
gzlemlemesini istedi fakat bu ekilde bile hibir gelime olmad.
Artk Cheirisophusun yerine Neon general olmutu ve adamla-
rn erzak skntsndan olduka ac ektiklerini grnce, onlara yar-
dm etmek istedi. Bylece, civarda erzak bulabilecekleri kylerin
yerlerini bildiklerini syleyen baz Erelili ve dier adamlar yanna
ald ve haberciler araclyla yle dedi:
Harekete geip erzak elde etmek isteyen olursa, bilin ki Neon
onlarn lideri olacaktr.
Bylece, toplamda iki bin adam, mzraklarla, arap torbalaryla,
tulumlarla ve dier kaplarla harekete geti. Kylere ulap yama-
lama amacyla etrafa daldklarnda, Pharnabazusun svarileri
zerlerine ullanan ilk grup oldu. Bitinyallara yardm etmek ve eer
mmknse onlarla birleip Yunanlarn Frigyaya girmelerini engel-
lemek iin gelmilerdi. Bu birlikler be yzden fazla adam ldrd
ve geriye kalanlar da can havliyle tepelere doru kat.
Bu ykmn haberi kaanlardan biri tarafndan ordugaha duyu-
ruldu ve o gn kurbanlarn olumlu sonu vermediini gren Kse-
nophon, kurban edilecek baka hayvan olmad iin araba eken
kzlerden birini ald ve onu tanrlara sundu. Daha sonra o ve otuz
yan altndaki btn adamlar arkadalarn kurtarmak iin yola ko-
yuldular. Neonun grubundan geriye kalanlar topladlar ve ordu-
gaha geri dndler. Gne batmak zereydi ve Yunanlar derin bir
hayal krkl iinde akam yemeklerini hazrlyorlard ki aniden,
allarn arasndan barlarla bir grup Bitinyal ileri karakol birlik-
lerine saldrd. Baz askerleri ldrdler ve dierlerini de ordugaha
260
KSENOPHON

kadar kovaladlar. lk ve barmalarn ortasnda, Yunanlar silah-


larna kotular fakat geceleyin takip etmek ya da ordugah yerinden
kprdatmak gvenli deildi. nk blge youn bir ekilde al-
larla kaplyd. Yapabildikleri tek ey nbetileri glendirmek, yani
daha fazla nbeti dikmek ve gece boyunca silahlar brakmadan et-
raf gzetlemekti.

261
BE

Geceyi bu ekilde geirdiler. Gnn aarmasyla birlikte gene-


raller, doal hisar grevi gren korunakl blgeye doru ilerlediler
ve dierleri de silahlarn ve yklerini toparlayp onlar takip etti.
Kahvalt saati gelmeden nce, blgeyi, sadece bir tarafndan girii
olan bir hendek kazp itlerle ayrdlar ve etrafna, sadece kap b-
rakarak, kazklar aktlar. Bu srada, Ereliden arpa unu, kurbanlk
hayvanlar ve arap getiren bir gemi yanat.
Ksenophon, erkenden kalkt ve her zamanki gibi sefere bala-
madan nce kurban kesti. Daha ilk kurbanla birlikte olumlu ia-
retler almaya balad. Kurban merasimi sona ererken, Kahin Par-
rhasial Areksionun gzne hayra alamet olan bir kartal iliti ve
Ksenophondan harekete gemesini istedi. Bylece hendei at-
lar ve silahlar braktlar. Daha sonra habercilerle, askerlere kahvalt
yapmalar ve silahlar altnda bir sefere balamalar gerektii duyu-
ruldu. Eya kalabal ve yakalanan esirler ordugahta braklmalyd.
Bunun zerine birlikler yola kt. Sadece Neon kald nk bu ge-
nerali ve adamlarn ordugahta kalanlar korumalar iin geride b-
rakmak en iyi karar gibi grnmt. Subaylar ve yzbalar onlar
ordugahta braknca, dierleri yrye balarken kendileri ordu-
gahta kaldklar iin ok utandlar ve sadece krk yan zerindeki-
leri geride brakarak onlar da pelerinden gittiler.
262
KSENOPHON

Dierleri yrye balarken, bunlar ordugahta kald. Daha iki


mil bile gitmeden l bedenlere rastladlar. Grubun arka ksmn,
grdkleri ilk cesetleri dahi grecek ekilde hizalaynca, mezarlar
kazmaya ve batan sona ulaabildikleri tm bedenleri gmdler. lk
grubu gmdkten sonra, ilerlediler ve yine grubun arkasn gml-
meyen ilk bedenlere denk getirerek ayn ekilde onlar da gmdler.
Son olarak, llerin st ste yld kylerden kan yola ulatkla-
rnda, l bedenleri topladlar ve ortak bir mezara gmdler.
Ordu birlikleri kylere yneldiinde, neredeyse len olmutu.
Bu kylere girmeden hatlar boyunca gzle grlen her eye el ko-
yarak erzak elde etmeye koyuldular. Aniden belli tepelerde yerle-
rini alm, hazr kta bekleyen, byk bir svari ve piyade grubun-
dan oluan dman nlerinde grdler. Spithridates ve Rhathines,
arkalarndan, kuvvetleriyle birlikte Pharnabazus tarafndan gnde-
rilmiti. Dman, Yunanlar grnce yerlerinde bekledi. Aralarn-
daki uzaklk yaklak olarak iki mildi. Daha sonra Kahin Arexion
kurban kesti ve kesilen ilk kurban olumlu iaretler verdi. Bunun ze-
rine Ksenophon, dier generallere dnd:
Baylar, bence ana saldr birliini desteklemek iin bunlarn ar-
kasna bir ya da daha fazla takviye birlii yerletirelim. Bylece ihti-
ya duyulduunda ana birlie yardma koacak hazrda birliklerimiz
olur. Ayrca, sava karkl iinde, dman kendini bozulmam
gl birliklere saldrrken bulabilir. Bu da bizim yararmza olur.
Bu grler herkes tarafndan onayland. Ksenophon yle de-
vam etti:
yleyse, siz nden doruca dmana ilerleyin. Bu arada hibir
ey yapmadan beklemeyelim nk hem biz dman grdk hem
onlar bizi grd. Ben arkadaki birlikleri konutuumuz gibi ayarla-
yacam ve sizi takip edeceim.
Bundan sonra yavaa ilerlediler ve Ksenophon, art birlikleri,
her biri iki yz adamdan oluan bl geriye ekerek, sadaki
ilk bl, ana orduyu yz adm geriden takip etmekle grevlen-
263
ANABASS

dirdi. Bu bln banda Achaeal Samolas duruyordu. Arkadi-


al Pyrrhiasn komutas altndaki ikinci bln grevi orduyu or-
tadan takip etmekti. Son blk de Atinal Phrasiasn komutas
altnda sol tarafa yolland. Onlar ilerlerken, nc birlik geni ve zor
bir boaza geldi ve durdu. Bu engelin geilmesi gerekip gerekme-
diini bilmiyorlard. Generallerin ve subaylarn n tarafa gelmeleri
iin arkaya haber yolladlar. Yry neyin durdurduunu merak
eden ve ardndan birlikler boyunca yaylan ary duyan Ksenop-
hon, olanca hzyla atn ne doru srd. Bir araya gelir gelmez, en
yal general olarak Sophaenetus, bu tr bir boazn almasnn ge-
rekip gerekmediine dair bir sorunun grlmesine bile demedi-
ini syleyerek fikrini belirtti. Ksenophon sabredemeyip lafa kart
ve yle dedi:
Baylar, bildiiniz gibi, imdiye kadar sizi saknmanz gereken
bir tehlikeyle kar karya getirme alkanlm olmad. Amala-
dnz ey, kahramanlk yapp n kazanmak deildir. Aksine g-
ven iinde eve dnmektir fakat imdiki duruma gre, bu noktadan
savamadan geri ekilmek imkanszdr. Eer biz dmana doru
ilerlemezsek, srtmz dner dnmez dman bizi takip edecek
ve bize saldracaktr. O halde bir dnn, silahlarmz nde, d-
mana doru gidip onlar karlamak m daha iyi, yoksa silahlarmz
geride onlarn bize arkadan saldrmalarn izlemek mi daha iyidir?
En azndan unu biliyorsunuz ki dmann karsnda geri ekil-
mek, erefli bir davran deildir. Tam tersine, hcum bir korkakta
bile cesaret uyandrr. Kendi adma, adamlarmn iki katyla geri e-
kilmektense, bu saynn yars kadar bir grupla da olsa hcuma ge-
meyi tercih ederim. Bu adamlara gelince, eer onlara saldrrsak,
eminim sizler de onlarn karmzda durabileceini dnmyor-
sunuz. Fakat eer geri ekilirsek, onlarn peimizden gelmek iin
cesaretleneceklerini hepimiz ok iyi biliyoruz. Savaa balamak
zereyken, byle zorlu bir yeri ap geride kesinlikle karlmaya-
cak bir frsat olur. En azndan, ben dmana, her eyin onlarn geri
ekilmesini salayacak kadar kolay ve alabilir grnmesini tercih
264
KSENOPHON

ederdim. Fakat kendi amzdan baknca, bize zafer dnda baka


ansmzn olmadn reten bu blgeden ders karabiliriz. Bi-
rinin kp bu boazn daha nce baaryla atmz dier boaz-
lardan daha berbat ve zorlu olduunu sylemesi beni ok artr.
Dman svarilerini alt etmeyi baaramasaydk, o dzlkler bile
bizim iin nasl da alamaz olurdu! oktan getiimiz u dalar,
hele hemen arkamzdan bizi takip eden hafif piyade askerleriyle
kolayca alr myd? Hayr, denize gven iinde ulatmzda, ne
bizi tayacak gemiye ne de dururken hayatmz devam ettirecek
msra sahip olmadmz vakit, Pontus bizim iin bir eit zorlu
bir boaz haline dnecektir. Oraya varr varmaz erzak arama der-
dine deceiz. Bugn gzel bir kahvaltdan sonra onlarla sava-
mak, yarn bo bir mideye sahip olmaktan kesinlikle daha iyidir.
Baylar, neri bize fayda getirecektir, kehanetler olumlu ynde, kur-
banlarn iaretleri her zamankinden daha gven verici. ir an nce
dmana saldralm! Artk bu adamlar bizi grdklerine gre, onla-
rn rahatlkla yemeklerini yemelerine ya da istedikleri her yerde or-
dugah kurmalarna hibir ekilde izin vermemeliyiz.
Bundan sonra subaylar ondan nclk etmesini istediler. Hi
kimse itiraz etmedi ve Ksenophon orduya nclk etti. Her ada-
mn bulunduu yerden boaz gemesini emretti. Bu yolla, birlikle-
rin, kar tarafa darboazn zerindeki kprden geerken harcanan
zamandan daha abuk geeceini dnyordu. Karya getikten
sonra askerlere seslendi ve yle dedi:
Baylar, tanrlarn yardmyla daha nceden neler baardnz
hatrlayn. Dmanla gs gse savap kazandnz zaferleri ve
dmandan kaanlar bekleyen kaderi dnn. Yunanistann ok
yaknnda olduumuzu unutmayn. Klavuzumuz Heraclesin adm-
larn takip edin ve birbirinize isimlerinizle seslenerek kendinizi ve
evrenizdekileri yreklendirin. Bugn soyluca ve cesurca sylenen
bir sz ya da yaplan bir iin izlerinin ve hatralarnn, sevdiklerimi-
zin kalbinde yer etmesi gerekten ne gzel bir eydir.
265
ANABASS

Bu szleri Ksenophon ordunun nnden geerken sarf edi-


yordu ve ayn zamanda birlikleri sava dzenine getiriyordu. Hafif
piyade askerlerini ana ordunun her iki kanadna yerletirerek d-
mana doru yrdler. Hat boyunca boru sesine kadar mzraklarn
sa omuz stnde tutulmas emri yayld. Daha sonra harekete ge-
mek iin mzraklar indirilmeli, ordu yavaa ilerlemeli ve dman
kovalarken bile hi kimse admlarn sklatrp komamalyd. Son
olarak, parola azdan aza dolat:
Kurtarc Zeus! Klavuzumuz Heracles!
Dman bulunduu yerin elverililiine ve korunakllna duy-
duu gvenle onlarn yaklamasn bekledi. Ama Yunanlar yakla-
tka, hafif piyadeler yksek barmalarla, emir beklemeden d-
man zerine hcum etti. Dman da byk bir istekle, saldrya
karlk vermek iin ne atld. Bitinyallarn hem svarileri hem
de dier askerleri hcuma geti ve hafif piyade askerlerini karla-
rna ald fakat dmana yant olarak hzla ilerleyip harekete geen
ar piyadeler onlar karlad. Ayn zamanda boru sesi duyuldu ve
dudaklardan sava mar ykseldi. Bundan sonra grltl bir ba-
rma koptu ve ayn anda mzraklar inmeye balad. Bu noktada
dman, daha fazla karlarnda duramad ve kat. Timasion, sva-
rileriyle birlikte dman yakndan takip etti ve sayca dmandan
az olduklarn dnrsek, yine de iyi i baarp ounu ldrd.
Yunan svarinin kar hattnda yer alan dmann sol kanad hzla
dald fakat yakndan takip edilmeyen sa kanat, bir tepenin ze-
rinde topland ve Yunanlar onlarn sabit bir ekilde durduunu g-
rnce, hemen onlarn zerine yrmenin en kolay ve en tehlikesiz
yol olduunu dnd. Sava marn syleyerek dman zerine
yrdler ama kar taraf onlarn gelmesini beklemedi. Bunun ze-
rine hafif piyade askerleri dmann sa kanad dalana kadar on-
lar kovalamay srdrd. Dman svarileri sayca fazla ve tehlikeli
olduu iin Yunanlar az da olsa kayp yaadlar.
266
KSENOPHON

Yunanlar, Pharnabazusun svarilerinin hl bir arada olduunu


ve Bitinyal atllarnn da onlara katlacakm gibi bir araya topland-
n ve bir tepeden aada olanlar gzlediklerini grnce, yorgun
olmalarna ramen, yapabildiklerinin en iyisiyle, dman dinlenip
tekrar cesaretini toplamadan, zerlerine saldrmaya karar verdiler.
Bylece, sk bir hat oluturdular ve ilerlediler. Bunun zerine d-
man svarileri dnd ve tepeden aaya doru, sanki svariler ta-
rafndan kovalanyormu gibi hzla kamaya balad. Aslnda onlar,
knn Yunanlar tarafndan bilinmedii bir boaza snmaya al-
yorlard. Bunun zerine Yunanlar, hemen geri dndler ve kovala-
maktan vazgetiler nk artk ok geti. lk karlatklar yere d-
nerek bir ant diktiler ve gn batmyla birlikte denize geri dndler.
Buradan ordugaha yaklak olarak yedi millik bir mesafe vard.

267
ALTI

Bundan sonra dman kendi ileriyle megul oldu ve eyalarn


ve mallarn mmkn olduunca uzaa tad. Bu arada Yunanlar
da hl Cleanderin bir an nce orada olmas geren sava ve tama
gemileriyle gelmesini bekliyorlard. Her gn, yk hayvanlaryla ve
esirlerle yola ktlar ve korkusuzca, buday, arpa, sebze, dar ve in-
cir getirdiler. nk blgede zeytin hari her eit gzel besin ye-
tiiyordu. Ordu ordugahta dinlendiinde, askerlerin yamaya git-
mesi serbestti ve yama yapanlar mallar ellerinde tutabiliyorlard.
Fakat btn ordu yamaya gittiinde, herhangi biri gruptan ayrlp
bir ey ele geirirse, o kamu mal olarak kabul ediliyordu. ok ge-
meden orduda her eit maldan bolca bulunmaya balad. nk
drt bir yandaki Yunan ehirlerinden mallar geliyordu ve pazarlar
kurulmutu. Kydan geen ve bir ehir kurulduunu ve burada bir
limann olduunu duyan denizciler, kyya yanamaktan memnun-
luk duyuyorlard. Civarda yaayan dman kabileler bile Ksenop-
hona heyetler gndermeye baladlar. Anladklarna gre, bu yeri
ehir haline getiren Ksenophondu ve hangi artlarda onun dostlu-
unu kazanabileceklerini renmekten memnun olacaklard. Kse-
nophon da bu ziyaretileri askerlerin karsna karyordu.
Bu arada Cleander, iki sava gemisiyle kageldi fakat tek bir ta-
ma gemisi bile yoktu. O karaya vard anda, ordu araziyi kefe
268
KSENOPHON

kmt. Ayr bir grup da tepelere doru yamaya gitmiti ve ok


sayda kkba hayvan ele geirmilerdi. Ele geirdikleri bu hay-
vanlar, kamuya ml etmek zorunda olduklar iin bu insanlar du-
rumu Deksippusa (bu elli krekli gemiyle Trabzondan kaan
adamd) anlattlar ve ondan kendileri iin ele geirdikleri koyun-
lar korumasn istediler.
Bir ksmn kendin iin al, dediler ve gerisini bize geri ver.
Bylece, daha fazla gecikmeden, srekli olarak ele geirdikle-
rinin kamu mal olacan tekrarlayan etrafndaki askerleri datt.
Daha sonra Cleanderin yanna gitti. Burada hrszla teebbs ol-
duunu syledi. Cleander, faili kendisine getirmesini emretti. Dek-
sippus, birini yakalad ve tam onu Sparta yneticisine gtryordu
ki o anda Agasiasla karlat. Agasias kendi grubunun yesi olan bu
adam kurtard ve geriye kalan askerler, Deksippusa hain diye ba-
rarak onu talad. Durum olduka kt grnyordu, yle ki sava
gemisindeki mrettebatn bazs korkuya kaplp denize doru kat.
Geriye kalanlarla birlikte Cleander de kamaya balad. Ksenophon
ve dier generaller, Clenderi, bu olaylarn hibir ey ifade etmedii
ve bu olayn kaynann ordu tarafndan alnan bir karardan ibaret
olduu ynnde rahatlatmaya alarak, adamlar geri getirmeye a-
lt. Buna ramen, Deksippus tarafndan kkrtlan ve kiisel olarak
da yaananlara fkelenen Cleander, onlarn halk dmanlar olduk-
larn syledi ve denize alp, btn ehirlerin onlar kabul etmesini
yasaklayacan syleyerek Yunanlar tehdit etti. Zaten o srada b-
tn Yunan dnyas Lacedaemonlularn idaresi altndayd.
Bylece, durum gittike irkin bir grnm kazand ve Yunan-
lar Cleanderden kararn tekrar gzden geirmesini istediler ve onu
ikna etmeye altlar. O da talamay balatan ve onu kurtaran
adam kendisine teslim etmedikleri srece, szne sadk kalacan
ve hibir eyin onu durduramayacan syledi. Cleanderin istedii
iki adamdan biri olan Agasias, bandan beri Ksenophonun dos-
tuydu ve Deksippusun onu sulamasnn nedeni de buydu. Bu a-
269
ANABASS

knlkla generaller btn askerleri bir araya getirip bir toplant yap-
tlar ve baz konumaclar, Cleanderi hafife alp onu hain olmakla
suladlar. Ksenophon durumu daha fazla ciddiye alyordu ve bu
yzden ayaa kalkt ve yle dedi:
Askerler, bu ii hafife alma taraftar olduumu syleyemem.
Eer Cleanderin gitmesine izin verirsek, u anda bize duyduu f-
keyle savurduu tehditleri yerine getirip bizim iin olumsuz durum-
lar yaratabilir. Yaknlarda Yunan ehirleri var fakat u anda Laceda-
emonlular, Yunanistann efendisidir ve onlar ehirlerde istedikleri
eyi yapabilirler. yleyse bu Lacedaemonlular, ilk i olarak Bizansn
kaplarn kapatr ve daha sonra Lacedaemonlulara itaatsizlik eden
bir grup kanunsuz ekyalar olduumuz iin bizi kabul etmemeleri
iin ehir ehir yneticilere emirler yollarsa, dahas bu haber amiral-
leri Anaksibiusun kulana kadar giderse, burada kalmak da denize
almak da bizim iin olduka zor olacaktr. Lacedaemonlularn u
anda hem karann hem de denizin efendisi olduklarn unutmayn.
Tek bir adam uruna ya da iki adam uruna geriye kalan hepimizin
Yunanistandan dlanmas adil deildir. Aksine bizden her ne ister-
lerse istesinler, onlara itaat etmeliyiz. Bize hayat veren ehirler de
onlara itaat etmiyor mu? Bence, imdi Deksippus, Cleandere Aga-
siasn byle bir eyi benim emrim olmadan yapmayacan syl-
yordur. Eer Agasias benim bu olaya neden olduumu sylerse, sizi
ve Agasias tm bu karmaadan kurtarp temize karrm. Eer bu
talama olayna ya da herhangi bir trden iddete neden olan ben-
sem, kendimi knyorum, yani diyorum ki ben en kt cezalar hak
ediyorum ve cezam ekeceim. Ayrca unu sylemek isterim, eer
baka biri sulanrsa, o kiinin de yarglanmak iin Cleandere git-
mesi gerekir. Yalnz bu sayede, siz bu sulamadan kurtulmu olursu-
nuz. Durum byle devam ederse, btn Yunanistanda vg ve eref
kazanmay bekleyen bizlerin, dnyann geriye kalan btn halklar-
dan aada kabul edilmeye mahkum edilmesi ve ismiyle vnd-
mz Yunan ehirlerinden yasaklanmas ne ac olur.
Ondan sonra Agasias kalkt ve yle dedi:
270
KSENOPHON

Baylar, size tanrlar ve tanralar adna yemin ederim, ne Kse-


nophon ne de aranzdan baka biri, benden bu adam kurtarmam
istemedi. Kendi birliimden drst bir adamn, hepinizin de ok iyi
bildii gibi size ihanet eden Deksippus tarafndan gtrldn
grdm. Buna dayanamazdm, adam kurtardm, gerei kabul edi-
yorum. Beni siz teslim etmeyin. Ksenophonun nerdii gibi Cle-
andere beni yarglamas ve doru dnd karar vermesi iin
kendim teslim olacam. Byle bir durum iin Lacedaemonlulara
dman olmayn, aksine Tanr her birinizin gven iinde arzulad
yere kavumasna yardm etsin. Sadece sizden aranzdan birka kii
seip, benimle Cleandere yollamanz istiyorum. nk gzden ka-
rdm bir ey olmas durumunda szleriyle ve hareketleriyle ek-
sik ksmlar tamamlayabilirler.
Bunun zerine ordu, kendisiyle gtrmek istedii kiileri ken-
disinin semesini istedi ve o da abucak generalleri seti. Bundan
sonra Agasias, generaller ve Agasias tarafndan kurtarlan adam hep
birlikte Cleandere doru yola ktlar. Cleanderin yanna gittikle-
rinde, generaller yle konutu:
Cleander, ordu bizi sana yollad ve senden unu istiyor: Eer
hepimizi suluyorsan, cezay hepimize vermelisin ve en doru bul-
duun kararn uygulamalsn fakat eer bir ya da iki ya da daha fazla
kiiyi suluyorsan, bu insanlar yarglanmak iin sana teslim olacak-
tr. Buna dayanarak, eer biz generalleri suluyorsan, ite karnda
duruyoruz. Ya da burada olmayan birini mi suluyorsun? Bize kim
olduunu syle. Bizim otoritemize saygl olduklarndan, buraya
gelmeyecek hibir askerimiz yoktur.
Bu noktada Agasias ne kt ve yle dedi:
Cleander, adam senin elinden, aslnda adam gtrmeye al-
rken Deksippusun elinden kurtaran ve Deksippusu talama em-
rini veren bendim. Savunmam, bu adamn drst bir insan oldu-
unu bilmemdir. Deksippusa gelince, o, ordu tarafndan, elli krekli
bir gemiyi komuta etmek iin seilmiti. Bu gemiyi, evimize gven
271
ANABASS

iinde gitmek iin gemi toplama amacnda olduumuzu aklayp


Trabzonlulardan rica etmitik. Bu ayn Deksippus birlikte ok sa-
yda tehlikeler atlatt silah arkadalarna ihanet etti ve svmaya
alan kleler gibi saklanarak ordudan kat. Bunun yannda bu
adam yznden, biz, Trabzonlularn firkateynini alm gibi grn-
dk ve onlarn gznde aalk adamlar olarak grnyoruz. Bize
gelince, bu adam, elinden geldiince bize zarar verdi. Hepimiz gibi
o da yaya olarak nehirleri amamzn ve Yunanistana gven iinde
ulamamzn imkansz olduunu duymutu. te avn elinden ald-
m adam byle biridir. Adamm gtrmeye alan sen olsaydn
ya da senin temsilcilerinden biri olsayd ya da bizden kamak zere
olan biri olsayd, emin ol ki ok daha farkl davranrdm. Seni temin
ederim, eer u anda beni ldrrsen, iyi ve drst bir adam bir
korkak ve hain uruna kurban etmi olacaksn.
Cleander, bu ifadeleri dinleyince, eer Deksippus bunlar yap-
tysa, onu tabii ki de kutlamayacan syledi. Generallere dnerek
yle devam etti:
Fakat Deksippus ne kadar byk bir hain olursa olsun, iddet
grmemeliydi. Sizin de istediiniz gibi adil bir yarglamaya tabi tu-
tulmal ve bylece hak ettii cezay almalyd. Bu yzden imdi size
syleyeceim tek ey udur: Arkadanz burada brakn ve gidin.
Emir verdiimde, mahkeme iin burada olun. Bu mahkum, adam
kurtardn kabul ettii iin orduyu ya da herhangi birini daha fazla
sulayacak bir nedenim yoktur.
Bunun zerine kurtarlan adam yle dedi:
Kendi adma sylemek isterim ki Cleander, bir ihtimal, benim
kt bir i yaptmdan dolay alkonulduumu dnyorsan, bu
tamamen yanltr. Deksippusu ne dvdm ne de ta attm. Ben sa-
dece koyunlarn kamu mal olduunu syledim nk ordunun or-
tak kararna gre, btn ordu ne zaman erzak aramaya giderse, bi-
rileri ya da bir grup tarafndan zel olarak elde edilen her ey kamu
272
KSENOPHON

mal saylrd. Sylediim tek ey buydu ve bunun zerine o adam


beni yakalad ve srklemeye balad. Verilen karara aykr olarak,
erzaklardan kendine biraz pay alp geriye kalan da bu korsanlara
saklamak iin bizim azmz kapatmak istedi.
Ona cevap olarak Cleander yle dedi:
ok gzel, ok hevesliysen, sen de burada kalabilirsin ve by-
lece senin durumunu da gz nnde bulunduracaz.
Daha sonra Cleander ve grubu kahvalt yapmaya gitti. Bu s-
rada Ksenophon bo durmad ve orduyu bir toplantya ard. On-
lara esir alnan adamlar adna arabuluculuk etmeleri iin eliler gn-
dermelerini tavsiye etti. Buna dayanarak baz general ve subaylarn,
Spartal Dracontius ve gitmesi en uygun olan kiilerle birlikte yol-
lanmasna karar verildi. Onlara verilen grev, Cleanderden her ne
pahasna olursa olsun bu iki adam geri vermesini istemekti. By-
lece Ksenophon geldi ve ona u ekilde seslendi:
Cleander, adamlarmz senin elinde. Ordu bizi sana yollad ve
birliklerinin iki yesi olan bu adamlar ve genel olarak kendileri hak-
knda, yapmay dilediin eyi uygulama ans da tand fakat imdi
sana yalvaryor ve bu iki adam geri vermeni ve onlar ldrmemeni
istiyorlar. Gemite bu adamlarn orduya ok fazla yararlar do-
kundu. Bu iyilii onlara yap ve karlnda ordu, eer onlarn bana
gemek istersen ve yce tanrlar da bunu onaylarsa, ne kadar disip-
linli olduklarn, generallerine itaat etmeye ve tanrlarn yardmyla,
dmanlarna korkusuzca gs germeye ne kadar meyilli oldukla-
rn sana gstereceine sz veriyor. Ayrca senden bir dier ricalar
da onlara katlp balarna gemen ve test etmendir. Hem bizi hem
de Deksippusu test et, diyorlar, Her birimizin nasl insanlar oldu-
unu gr ve sonrasnda her birine hak ettii grevi ver.
Cleander bu szleri duyduktan sonra onlara cevap verdi:
273
ANABASS

Pekala, kiz Tanrlar161 adna size abucak cevabm bildirece-


im. Burada sizin iki adamnz geri vereceim ve ben de syledi-
iniz gibi size katlacam ve daha sonra, tanrlar izin verirse, ba-
nza geip sizi Yunanistana gtreceim. Sizin bu syledikleriniz,
daha nce baz insanlardan hakknzda duyduum hikayelerden; or-
duyu Lacedaemonlularla ibirlii yapmaktan geri ekmek istedii-
nize dair yaylan hikayelerden ok farkldr.
Bu konumadan sonra heyet ona teekkr etti ve iki adam ya-
nna alarak geri dnd. Daha sonra Cleander yolculua balamak
iin kurban kesti ve Ksenophonla ilikilerini sklatrd. Bu iki sa-
lam bir ittifak oluturdu. Bu Spartal, askerlerin, emirleri nasl disip-
linli bir ekilde yerine getirdiklerini grnce, onlarn lideri olmak
iin daha da heyecanland. Bununla beraber, gn boyunca tek-
rar tekrar kurban kesmesine ramen, srekli olarak kurbanlar olum-
suz iaretler verdi. Bu yzden, generalleri ard ve onlara unlar
syledi:
Kurbanlar beni desteklemiyor, sizi eve gtrmeme izin ver-
miyorlar ama buna zlmeyin. nk grne gre, adamlarnz
sasalim eve ulatrma grevi size verilmi. yleyse bir an evvel yola
kn. Bize gelince, siz oraya ne zaman varrsanz varn, sizi elimiz-
den geldiince en iyi ekilde karlayacaz.
Daha sonra askerler, kamu mal olan sry ona hediye olarak
vermeye karar verdiler. Cleander, bu hediyeyi kabul etti fakat tek-
rardan onlara geri verdi. Bylelikle Cleander denize ald. Asker-
ler de topladklar msrlar ve ele geirilen dier mallar bldler ve
Bitinyallarn blgesi zerinden eve doru yolculuklarna baladlar.
161 Castor ve Polluks. Bu ikiz tanrlarn annesi Ledadr fakat Castor, Sparta Kral Tyndareusun lml oluy-
ken, Pollux ise kuu klna girerek Leday kandrp tecavz eden Zeusun lmsz oludur. Doumla-
ryla ilgili eitli hikayeler olmasyla birlikte bu ikisinin ikiz kz kardeleri Truval Helen ve Clytemnestra
ile birlikte bir yumurtadan doduklar sylenir. Zeus tarafndan takmyldzna dntrlmlerdir.
kizler takmyldz geceleyin gkyzndeki en parlak yldzlar olduklar iin Kastor ve Polluks gemicile-
rin dostu olarak dnlr. kiz tanrlar, Lacedaemonlularn dinsel ve siyasal yaamnda nemli bir yere
sahiptir.
274
KSENOPHON

lk balarda kendilerini ana yolla snrladlar fakat erzak bulama-


yp dost bir lkeye ellerinde hibir ganimet olmadan ulaacaklarn
anlaynca, keskin bir dn yapmaya ve aksi istikamette bir gn bir
gece yrmeye karar verdiler. Bu sayede ok sayda esir ve kk-
ba hayvan ele geirdiler. Altnc gn, Kalchedoniadaki Krizepolise
ulatlar. Burada yedi gn kaldlar ve ganimetlerini sat yoluyla el-
den kardlar.

275
276
YEDNC KTAP

277
278
BR

Bu noktada, ordunun, kendi ehrine bir sefer dzenleyebile-


ceinden korkan Pharnabazus, o srada Bizansta bulunan Spartal
Yksek Amiral Anksibiusa haberci yollad ve her konuda isteklerini
yerine getireceini garanti ederek, ondan orduyu Asyann dna ta-
masn istedi. Bunun zerine Anaksibius, generalleri ve subaylar
Bizansa armak iin eli gnderdi ve eer boaz geerlerse, as-
kerlerin hizmetleri karlnda demesiz braklmayaca szn
verdi. Subaylar konuyu dneceklerini ve bir cevap yollayacakla-
rn sylediler.
Ksenophon ordudan ayrlmak zere olduunu ve tek derdinin
bir an nce eve dnmek olduunu syleyerek onlar bireysel olarak
bilgilendirdi. Anaksibius acele etmemesi iin ona bask yapt:
Dierleriyle karya ge, dedi ve ondan sonra orduyu terk
etme konusunu dnecek yeteri kadar vaktin olacaktr.
Ksenophon da onun syledii gibi yapacana sz verdi.
imdi de Trakyal Seuthes, Medosadesi yollad ve Ksenop-
hondan orduyu karya geirmek iin ordu zerindeki etkisini kul-
lanmasn istedi. Habercisine:
279
ANABASS

Ksenophona bu konuda benim iin elinden gelenin en iyisini


yaparsa, bundan piman olmayacan syle. dedi.
Ksenophon cevaplad:
Ordu herhalkarda karya geecek. Bu yzden Seuthesin
bana ya da bir bakasna bir eyler yapma zorunluluu yoktur. Fakat
karya geilir geilmez, ahsen ben ordudan ayrlacam. Bu yz-
den, Seuthes orduda kalacak olanlara ve ordu zerinde sz sahibi
olan kiilere bavursun.
Bundan sonra btn birlikler Bizansa geti fakat Anaksibius
deme yapmak yerine, tek istedii ordunun saysn belirlemek ve
ayn zamanda onlar bir an nce yurtlarna gndermekti. Bu yz-
den, bir duyuru yapp askerlerin silahlarn ve yklerini alp gitme-
leri gerektiini syledi. Askerler bu durumdan memnun kalmad-
lar nk yry srasnda erzak alabilecek paralar yoktu. Yine
de uyuuk uyuuk eyalarn topladlar. Bu arada, ynetici Clean-
der ile yakn ilikiler kuran Ksenophon, denize almak zereyken,
dostuna son bir ziyarette bulunmak iin geldi ve ona hoa kal dedi.
Cleander buna kar kt:
Bu ekilde gitme, dedi, aksi takdirde sen sulanacaksn.
nk daha imdiden baz insanlar, ordunun ehrin dna k-
makta olduka yava olmasndan seni sorumlu tutuyorlar.
Ksenophon cevaplad:
Hayr, bunun sorumlusu ben deilim. Bundan sorumlu olan-
lar, erzaa ihtiyac olan askerlerdir, bu yzden gitmeye pek istekli
deiller.
Cleander:
Yine de ben sana onlarla gitmeye niyetliymi gibi dar k-
man neririm ve hepiniz ehrin dna ulanca, ordudan ayrlmak
iin yeteri kadar zamann olacaktr.
Ksenophon:
280
KSENOPHON

Peki, yleyse. dedi. Gidelim ve bunu Anaksibiusla birlikte


ayarlayalm.
Birlikte gittiler ve durumu amirale bildirdiler. Anaksibius, daha
nce sylediini yapmalar ve yklerini, eyalarn toparlayp en
ksa yoldan dar kmalar konusunda srar etti. Daha nceki ifade-
sine ek olarak unlar syledi:
Teftie ve sayma kar gelen herkes sonulardan sorumlu tu-
tulacaktr.
Bu bir gzdayd. Bylece ilk olarak generaller ve daha sonra
ordunun geri kalan dar kt. Artk birka kii dnda ordunun
tamam dardayd. Bu bir eit temizlikti ve Eteonicus kaplarn
yannda, ordu tamamen dar kar kmaz onlar kapatmaya ve
srgy ekmeye hazr vaziyette bekledi.
Daha sonra Anaksibius, generalleri ve kaptanlar ard ve on-
lara seslendi:
Erzaklar Trakya kylerinden elde etseniz iyi olur. Orada bol
miktarda arpa, buday ve gerekli olan dier yiyecekleri bulacaks-
nz. Onlar aldktan sonra, Gelibolu yarmadasna gidin. Orada Cy-
niscus sizi kendi hizmetine alacak.
Askerlerden bazlar sylenenlere kulak misafiri oldu ya da
muhtemelen subaylardan biri bu konumay orduya iletti ve haber-
ler orduda yayld. Bu srada, generallerin tek ura Seuthes hak-
knda bilgi edinmeye almakt:
Acaba, o dost muydu yoksa dman m? Bunun yannda, acaba
Kutsal da162 zerinden mi yoksa etrafndan dolanp Trakyann or-
tasndan m ilerlemelilerdi?
Onlar bu konular tartrken, askerler surlardan ieri tekrar gir-
mek iin silahlarn kapt ve olanca hzlaryla kaplara hcum etti.
162 Ad geen da, Bisantheden (Rodos) Gelibolu Yarmadasnn yakasna kadar Propontise (Marmara De-
nizi) paralel uzanr.
281
ANABASS

Ar piyadelerin koarak geldiini gren Eteonicus ve adamlar der-


hal kaplar kapatt ve srgy ekti. Daha sonra askerler kaplara
vurmaya baladlar ve onlar bu ekilde dar srp dmanlarn
nne atmann hakszlk olduunu sylediler.
Eer kendi isteinizle kaplar amazsanz onlar kracaz. de-
diler.
Bu srada bir grup, denize doru kotu ve dalgakrann yannda
uzanan duvar zerinden ehre girdi. ehri hi terk etmeyip hl ie-
ride olan birka adamdan oluan nc bir grup da kapda olanlar
grnce baltalarla bloklar krp kaplar at. Bylece dardakiler
ieriye akn etti.
Olanlar gren Ksenophon ordu yamaya balar da ehirde,
kendisinde ve askerlerde tamiri mmkn olmayan hasarlara neden
olur korkusuyla harekete geti, kalabaln iine dalarak, onlarla bir-
likte kaplardan ieriye akt. Bizansllar, askerlerin zorla ieriye akn
ettiini grr grmez meydan boalttlar ve katlar. Kimisi ge-
milere, kimisi evlere akn etti. Bu srada ieride olanlar da darya
akn ettiler ve bir ihtimal gvende olmak umuduyla, sava gemile-
rine doru kotular. Herkes ehrin ele geirildiini dnyordu ve
bundan phe duyan tek bir insan bile yoktu. ehirdeki herkes k-
mt. Eteonicus hzla hisara kat. Anaksibius, denize doru kotu
ve balk teknesine binerek akropolise doru ald. Akropoliste
bulunanlar, bu adamlar kontrol altna almaya yetmeyecek gibi g-
rnd iin Anaksibius, hemen Kalchedondan garnizon birlikle-
rini istetti.
Ksenophonu gren askerler kendilerini onun zerine attlar ve
unlar haykrdlar:
Ksenophon u an adamln kantlama zamandr. Bir ehrin
var, sava gemilerin var, paran var, adamlarn var. Bugn, sadece ister-
sen, bize bir iyilik yapabilirsin ve biz de seni byk bir adam yaparz.
Ksenophon cevap verdi:
282
KSENOPHON

Sylediklerinizi sevdim ve bunlar yapacam fakat gnlnz


bu ie koyduysanz, bir an nce birlikleri oluturup yerlerinizi aln.
Bunlar, askerleri sakinletirmek iin syledi ve her birine bu
emri ulatrrken emri tekrarlad:
Yerlerinizi aln, rahatlayn.
Askerler kendiliinden birlikleri oluturdular ve ksa srede yer-
lerini aldlar. Ar piyadeler sekiz gruba ayrld. Bu srada hafif piya-
deler de her iki kanad oluturmak iin harekete geti. Trakya Mey-
dan olarak adlandrlan alan dz olduu ve bina iermedii iin
manevra yapmaya uygun bir aland. Silahlar st ste yldktan ve
adamlarn fkesi yattktan sonra, Ksenophon, askerleri genel bir
toplantya ard ve u konumay yapt:
Askerler, fkenize ya da kandrlp canavarca bir muameleye
maruz kaldnz dnmenize armyorum. Ama fkemizin k-
lesi olursak ve dolaysyla byle bir aldatmacadan dolay hncmz
buradaki Lacedaemonlulardan karrsak ve masum bir ehri ya-
malarsak, sonularn neler olacan bir dnn. Lacedaemonlu-
larn ve mttefiklerinin dman olarak ilan edileceiz ve bildiiniz
trden bir sava olacan tahmin etmek iin ok da uzaa gitme-
mize gerek yoktur. Son zamanlarda meydana gelen olaylar unutma-
dnz biliyorum. Biz Atinallar, kimisi tersanede, kimisi de denizde
olmak zere, yz sava gemisinden az olmayan bir donanmayla
Lacedaemonlulara ve mttefiklerine kar bir sava yaptk. ehirde
sakladmz geni bir hazineye sahiptik ve lkemizden ve yabanc
kaynaklardan elde ettiimiz bin talentten az olmayan yllk gelirimiz
vard. Btn adalar, bizim imparatorluumuzun hkm altndayd
ve hem Asyada hem de Avrupada ok sayda ehre sahiptik. Dier-
leriyle birlikte u an iinde bulunduumuz Bizans da bize aitti fa-
kat hepinizin de ok iyi bildii gibi, en sonunda buradan kovulduk.
O halde hepimizin bildii bu ey, bizim kaderimiz olacak. u
anda Lacedaemonlular sadece eski mttefiklerinin deil, ayn za-
manda Atinallarn ve o dnemlerde Atinallarn dostu olanlarn da
283
ANABASS

desteini almaktadr. Tissaphernes ve ky eridindeki dier btn


Asyallar, bizim dmanmzdr. O yksek corafyada, imparatorlu-
unu elinden almaya ve mmknse kendisini ldrmeye gittiimiz
en byk dmanmzdan, kraln kendisinden bahsetmiyorum bile.
O zaman sorarm size, tm bu birlemi kuvvetler karsnda, kurtu-
lacamz hayal edebilen bir aklsz var m? Tanrlar akna, lgnlk
yapmayalm!. Kendi ehirlerimizle yapacamz bir savata, hayat-
larmz bile bile dmann nne sermeyelim. Ayrca kendi arka-
dalarmzn, yaknlarmzn ve akrabalarmzn hepsi, bu ehirler-
den birinde deilse, dierinde yayor. Tek bir barbar ehrini bile
fethedip elimizde tutmadktan sonra, buraya gelip, adaletsizce dav-
ranarak karmza kan ilk Yunan ehrini harabeye evirirsek, b-
tn ehirler biz kar yryecektir. Kendi adma, bu tr eyleri ba-
mza getirdiinizi greceime, yerin on bin kat altna gireyim diye
dua ediyorum! Benim size nerim, Yunanlar olarak, hak ettiiniz
eyleri, Yunanistann banda duranlara itaat yoluyla almaya aln.
Eer bu haklarnz geri alamazsanz bile neden imdiki gnahlar-
mza daha fazla gnah ekleyip Yunanistana ulama ansmz elimiz-
den karalm ki? imdi, size elilerimizi Anaksibiusa yollamay ve
ona ehre iddet yaymak ii deil, sadece onun ve halknn bize iyi-
lik edip etmeyeceini grmek iin girdiimizi sylemeyi neririm.
Eer byleyse, bize iyilikleri dokunacaksa, sorun yok demektir fakat
bunun tam tersi olursa, en azndan ona, ehrin kaplarn, enayilerin
ve aptallarn yzne kapatmadn gstermi oluruz. Biz disiplinin
anlamn biliyoruz; srtmz dner ve gideriz.
Bu neri kabul edildi ve Elisli bir asker olan Hieronymus ile
birlikte dier iki adam; Arkadial Eurylochus ve Achaeal Phile-
siusu mesaj iletmeleri iin Anaksibiusa yolladlar. Bylece onlar
yola kt. Askerler hl toplantda otururlarken, Tebli Coeratadas
kageldi. Bu adam srgnde olmayan fakat general olma arzu-
suyla, herhangi bir ehrin ya da halkn, onun verecei hizmete ih-
tiyac olup olmadn grmek iin lkeyi kar kar gezmeyi ken-
284
KSENOPHON

disine i edinmi bir Tebliydi. Bylece ilk olarak kendini tantt ve


ordunun bana gemek ve onlar Trakyann Delta163 denilen bl-
gesine gtrmek iin hazr olduunu sylemek istedi. Orada ken-
dilerini bolluklar lkesinde bulacaklarn, te yandan oraya ulaana
kadar askerlere bol miktarda et ve yeteri kadar iecek tedarik ede-
ceini syledi. Onlar bu hikayeyi dinlerken, Anaksibiusun cevab
geldi. Cevap yleydi:
Bahsettikleri disiplin, piman olacaklar bir ey deildi fakat as-
lna baklrsa Yunanlarn bu davrann merkez otoriteye rapor ede-
cekti. Kendisi de otoriteye gr bildirecek ve onlar iin elinden ge-
lenin en iyisini yapacakt.
Bunun zerine askerler, Coeratadas balarna general olarak
kabul ettiler ve surlarn dna ktlar. Ordunun yeni generali bir-
liklere, ertesi gn ordu iin yiyecek ve ieceklerle birlikte kurbanlk
hayvanlar ve bir kahinle geleceine sz verdi. te yandan Anaksi-
bius, ordu dar kar kmaz kaplar kapatt ve:
eride yakalanan her asker, kaza aklacak ve hemen satla-
cak!.. diye bir duyuru yapt.
Ertesi gn, Coeratadas, kurbanlar ve kahin ile geri geldi. Arpa
unu tayan yirmi kiilik bir tayc grubu da hemen arkasndan ge-
liyordu. Bu adamlar da arap tayan baka bir yirmi kii, bir ada-
mn en fazla tayabilecei kadar sarmsa yklenmi bir baka
adam ve benzer ekilde srtna ykledii soanlarla bir baka adam
izliyordu. Tm bu yiyecekleri datmak iin yere indirtti ve kurban
kesmeye balad.
Bu srada, Ksenophon, Bizanstan eve doru gidecei yolculua
balama dncesiyle Cleandere eli yollayp, surlardan ieri girmesi
iin durumu ayarlamasn istedi. Cleander geldi ve unlar syledi:
163 Sz geen blgenin yeri tam olarak bilinmemektedir. Muhtemelen Bizans ve Salmydessus arasnda
bir yerde ya da Declusta ya da Karadeniz, Boaz ve Propontisin (Marmara Denizi) arasnda Trakyann
kk bir blmnde yer almaktadr.
285
ANABASS

Geldim fakat istediin eyi zar zor ayarlayabildim. Anaksibius,


askerler ehrin dnda surlara bu kadar yaknken, dahas, Bizansllar
birbirlerine kar bu kadar husumet beslerken, senin ieride olma-
nn uygun olmad konusunda olduka srar etti. Yine de eer ehri
kendisiyle birlikte deniz zerinden gerekten terk etmek istiyorsan,
seni ieriye armaya karar verdi.
Bunun zerine Ksenophon, askerlerle vedalat ve Cleander ile
birlikte surlardan ieri girdi.
Coeratadasa gelince, ilk gn kurbanlardan olumlu iaret ala-
mad ve askerlere de hibir ekilde erzak datmad. kinci gn kur-
banlar sunan yannda hazr edilmiti ve Coeratadas da bana tak-
t tac ile kurban kesme merasimine hazrd. O srada Dardanial
Timasion, Asineli Neon ve Orchomenuslu Cleanor ile birlikte -
kageldi ve Coeratadasn kurban kesmesine engel oldu. Timasiona
gre, askerlere erzak vermedii srece, generalliinin bittiini anla-
malyd. Bylece Coeratadas, erzaklarn datlmas emrini verdi fa-
kat her bir adam iin sadece bir gnlk erza olduunu grnce,
kurbanlklarn toplad ve geri ekildi. Generalliine gelince, o ko-
nuda syleyecek hibir eyi yoktu.

286
K

Artk ordunun banda bu be kii kalmt: Asineli Neon, Acha-


eal Phryniscus, Achaeal Philesius, Achaeal Ksanthicles ve Darda-
nial Timasion. Bunlar orduyu Bizansn yanndaki baz Trakya ky-
lerine ynelttiler ve orada ordugah kurdular. imdi ise generaller
anlamazla dmt. Cleanor ve Phryniscus, birine at dierine
de e olarak bir kadn verip, onlarn hislerini etkileyen Seuthese ka-
tlmak iin ilerlemek istedi. Neon buna itiraz etti ve Gelibolu yar-
madasna gitmek istedi:
Lacedaemonlularn kanatlar altnda olduumuzda, ne ka-
cam ve btn orduyu yneteceim. diye dnyordu.
Timasionun amac ise yurdunda huzur iinde yaamak ve sr-
gn bitirmek umuduyla, tekrar Asyaya geri dnmekti. Askerler de
Timasionun grlerini destekledi fakat zaman getike, adamlarn
birou, farkl yerlerde silahlarn sattlar ve bir ekilde denize al-
dlar. Bir ksm ise aslnda silahlarn orada burada sattlar ve ehir-
ler iinde eriyip gittiler. Bir adam bu olanlara olduka seviniyordu.
Bu, ordunun dalmasn kendisi iin bir ltuf olarak gren Anaksi-
biustu.
287
ANABASS

Pharnabazusu bundan daha fazla sevindiremem. diye d-


nyordu.
Anaksibius, Bizanstan yola km, yolculuuna devam eder-
ken, Cyzicusa ulatnda, Bizansta Cleanderi yenmesi beklenen
yeni ynetici Aristarchusa rastlad. Haberlere gre yeni Amiral Po-
lus, eer gerekten varmadysa bile ok yaknda anakkale boa-
zna ulaacakt ve Anaksibiusu rahatlatacakt. Bunun zerine Anak-
sibius, Aristarchusa bundan emin olmas ve hl Bizansta dolaan
tm Cyrus askerlerini ele geirip satmasn emretti. nk Clean-
der tek bir adam bile satmamt, tam aksine, onlara acd iin hasta
ve yarallara sahiplenmeyi, onlara yardm etmeyi ve evlere alnma-
lar iin srar etmeyi kendine i edinmiti. Aristarchus, tamamen
farklyd ve Bizansa varr varmaz drt yzden fazla askeri satmt.
Bu arada kydan yolculuuna devam eden Anaksibius, Pariuma164
ulat. Anlama artlarna gre, Pharnabazusa adam yollad. Fakat
Aristarchusun Bizansn yeni yneticisi olduunu ve Anaksibiusun
amirallik grevini sona erdirdiini renen Pharnabazus, ona ald-
r etmedi ve Cyrusun ordusuyla ilgili son zamanlarda Anaksibius
ile yapt anlamann aynsn Aristarchusla yapt.
Bunun zerine Anaksibius, Ksenophonu ard ve ondan b-
tn imkanlarn kullanarak olanca hzyla yola kp orduya ula-
masn ve askerleri bir arada tutmasn istedi. Dalan askerleri ve
birlikleri bir araya getirip, Perinthusa ynlendirmesi ve bylece or-
duyu zaman kaybetmeden Asyaya geirmesi gerekiyordu. Bylece
Ksenophonun hizmetine otuz krekli bir sava gemisi verdi. Ayrca
bir otorite mektubu ve kendisine elik etmesi iin bir subay da ya-
nna verdi. Bu subay Perinthuslulara, Ksenophon orduya doru gi-
derken, zaman kaybetmeden atlaryla birlikte ona elik edecekle-
rine dair emri ulatracakt. Bylece Ksenophon, denize ald ve
nihayet orduya ulat. Askerler onu sevinle karlad ve onun li-
derliiyle Trakyadan Asyaya gemekten ok memnun olacaklarn
sylediler.
164 Bugnk anakkale civarnda yer alan bir Yunan ehridir.
288
KSENOPHON

Ksenophonun oraya geldiini duyan Seuthes, Medosadesi de-


niz zerinden, onu karlamas iin tekrar yollad ve ondan orduyu
kendisine getirmesini istedi. kna edici olabileceini dnd
tm szleri vermeye hazrd fakat Ksenophon, bu isteklerin hibi-
rini yapmayacan syledi ve Medosades bu cevapla ayrld. Yunan-
lar da Perinthusa doru yol ald. Buraya varnca, Neon yaklak se-
kiz yz kiiden oluan kendi birliiyle geri ekildi ve onlardan ayr
ordugah kurdu. Ordunun geri kalan ise Perinthusun surlar altnda
bir yerde konaklad.
Bundan sonra, Ksenophon, karya geerken zaman kaybet-
meme adna gemi bulmak iin harekete geti. Bu arada Pharnaba-
zus tarafndan kkrtlan Bizans yneticisi Aristarchus, bir ift sava
gemisiyle kageldi. Durumdan iki kere emin olmak iin ilk olarak
gemicilerin birlikleri karya geirmelerini yasaklad ve ardndan or-
dugah ziyaret ederek Asyaya geilerinin yasak olduunu bildirdi.
Ksenophon, kendisini bu amac gerekletirmek iin buraya yolla-
yan Anaksibiusun emirlerine gre hareket ettiini syledi. Buna
karlk Aristarchus yle cevap verdi:
Aslna bakarsan, Anaksibius artk amiral deildir ve ben de bu
blgenin yneticisiyim. Eer sizden birini denizde grrsem, gemi-
nizi batrrm.
Bu szlerle Perinthus surlarndan ieri girdi.
Ertesi gn, ordunun general ve subaylarna eli gnderdi. Bi-
risi Ksenophona gelip eer ieriye ayak basarsa, yakalanacan ve
bana kt eyler geleceini ya da byk ihtimalle Pharnabazusa
gnderileceini sylediinde, ordu oktan ehrin duvarlarna ula-
mt. Bunu duymas zerine, Ksenophon, grubun geriye kalann
ileriye yollad ve kendisi iin tanrlara sunmak istedii bir kurban
olduunu syledi. Bu yolla geri dnmeyi ve kurban keserek tanr-
larn, orduyu Seuthese gtrmeye almasna izin verip vermedik-
lerini danmay planlyordu. nlerinde sava gemileriyle, yollarn
tkamak isteyen bu adam varken Asyaya geme fikrinin ok tehli-
289
ANABASS

keli olduu gayet netti. te yandan Gelibolu yarmadasnda, her


eye ihtiyac olan bir orduyla skp kalma fikrini de sevmedi. s-
telik burada, blgenin yneticisinin boyunduruu altnda olmalar-
nn yannda, bir de yaamalar iin gerekli olan her eyden yoksun
kalacaklard.
Ksenophon, bu ekilde dnrken, generaller ve subaylar,
Aristarchustan aldklar bir mesajla geri geldiler. Aristrachus, im-
dilik geri ekilebileceklerini fakat leden sonra onlar bekleyece-
ini sylyordu. Ksenophonun kafasndaki pheler imdi netlik
kazanmt. Bu arada Ksenophon, kurbanlarn, projesine olumlu
iaretler verdiini grd. Kiisel olarak kendisi ve btn olarak
ordu, gven iinde Seuthese doru ilerleyebilirdi. Buna dayana-
rak, Atinal Kaptan Polycratesi ve Neon dnda, her durumda ken-
disine gvenecei generallerin her birini yanna ald ve geceleyin
Seuthesin yz yirmi metre uzaklktaki ordusuna ulamak iin yola
kt. Ordu yaklatka, terk edilmi baz ordugah atelerine rastlad-
lar ve ilk izlenim olarak Seuthesin yerini deitirdiini dndler.
O anda, kar bir ses (birbirine iaret veren Seuthesin adamlar-
nn sesleri) duyunca, durumu anlam oldu. Seuthes ordugah ate-
lerini gece nbetilerinin arkasnda yakmak yerine, nnde yak-
mt. Bu sayede karanlkta kalan gece nbetileri grnmeyecekti
ve askerlerin saylar ve yerleri bilinmeyecekti. te yandan im-
diye kadar grnmeyip dardan yanaan herhangi bir grup, ate-
in alevleri sayesinde apak grnebilecekti. Durumu anlayan Kse-
nophon, grup elemanlarndan biri olan tercmann ileri yollad ve
ondan Seuthese Ksenophonun geldiini ve kendisiyle grmek
istediini sylemesini emretti. Tercman askerlere yanap Ksenop-
honun emrini tekrarlaynca, askerler, oradaki ordunun iinde Ati-
nal bir adam olup olmadn sordular. Tercman:
Evet, ayn Atinaldan bahsediyoruz. der demez, askerler yer-
lerinden frladlar ve drtnala geldiler. Ksa bir sre iinde, iki yz
kadar hafif piyade askeri geldi ve Ksenophonu ve yanndakileri
290
KSENOPHON

kapt gibi Seuthese gtrd. Seuthes, olduka iyi korunan bir ku-
ledeydi ve kulenin etrafnda gem vurulmu ve dizginlenmi olarak
hazr bekleyen atlar duruyordu. Olduka korktuu iin atlarnn
yemlerini gndz veriyordu ve gece boyunca da onlar bu ekilde
dizginlenmi ve gem vurulmu ekilde tutarak srekli etraf gzet-
leyip uyank kalyordu. Yaplan aklamalara gre, bir zamanlar,
Seuthesin atalarndan biri olan Teres,165 byk bir orduyla bu lke-
deydi. Blgenin yerlileri tarafndan byk zarara uratlm, ordu-
daki askerlerinin ounu bu yerlilerin saldrlaryla kaybetmiti ve
ayrca yk arabalar da yamalanmt. Bu lkenin yerlilerine Thyni-
allar166 deniyordu. Bu halk, zellikle geceleri savaabilme bakmn-
dan, sava halklarn en yeteneklileri olarak nlenmilerdi.
Ordu yaklatnda, Seuthes, Ksenophonun ieri girmesini ve
beraberinde istedii iki adamn getirmesini istedi. Onlar ieri gi-
rer girmez ilk olarak birbirlerini scaka selamladlar ve daha sonra,
Trakya geleneine gre, arap kupalarndan, birbirleri erefine arap
itiler. Seuthesin yannda, her durumda, her yerde onu temsil eden,
onun asl elisi roln stlenen Medosades duruyordu. Sz ilk ola-
rak Ksenophon ald ve yle konutu:
Seuthes, elin Medosadesi bana iki kere yolladn. lk olarak
onu Kalchedona yolladn ve benden orduyu Asyaya geirmek iin
onlar ikna etmemi istedin. Bunun karlnda bana ok sayda iyi-
lik yapacana dair sz verdin, en azndan Medosades yle dedi.
Konumasna devam etmeden nce Medosadese dnd ve
yle dedi:
yle deil mi Medosades?
Medosades de bunu onaylad ve Ksenophon devam etti:
Yine, ikinci durumda da Medosades, ben orduya katlmak iin
Pariumdan geerken geldi ve eer orduyu sana getirirsem, eitli
165 Odrysia Krallnn kurucusu.
166 Trakyada bir halk.
291
ANABASS

konularda bana bir arkada ve bir karde gibi davranacana dair sz


verdi. zellikle sahip olduun ve ynettiin baz ky blgeleriyle il-
gili olarak, buralar bana hediye etmeyi dndn syledi.
Bu noktada, tekrar Medosadese dnd ve sordu:
Sylediin eyler tam olarak bunlar myd?
Medosades, bir kez daha tm szleri onaylad. Ksenophon:
Haydi, yleyse, sana ne cevap verdiimi syle. lk olarak Kalc-
hedonda verdiim cevaptan bala.
Medosades:
Ordunun, herhalkarda, Bizansa geeceini ve byle olduu
srece, sana ya da bir bakasna hibir ey demek zorunda olma-
dm syledin. Ayrca kendinle ilgili de karya getikten sonra or-
duyu terk etmeyi dndn ekledin ve dediin gibi de oldu.
Ksenophon:
yi! Bir sonraki ziyaretinde, Selybriada167 yanma geldiinde ne
syledim?
Medosades:
nerimin imkansz olduunu ve Asyaya gemek iin Perint-
husa gideceinizi syledin.
Ksenophon:
Tm bunlarn yerine, u anda, ben buradaym ve arkadala-
rmdan biri olan Phryniscus ve oradaki kaptan Polycrates ve da-
rda (Laconial Neon dnda) dier generalleri temsil etmeleri iin
adamlarn en gvenilir olanlar duruyor. Gvenlik nlemlerini art-
trmak isterseniz, onlar da buraya arabilirsiniz. Polycrates gidip
dardakilerin silahlarn brakmalarn istediimi syler misin? Sen
de onlarla ieri girerken hanerini darda brakabilirsin.
167 Bugnk Silivri.
292
KSENOPHON

Seuthes bunlar duyunca, araya girdi:


Ben bir Atinalya kar asla gvensizlik beslemem nk on-
larla akraba168 olduumuzu biliyorum ve ok yakn arkadalar ola-
camza inanyorum.
Bundan sonra, adamlar ieri girer girmez, Ksenophon, ilk ola-
rak Seuthese orduyla ne yapmaya niyetlendiini sordu ve o da u
ekilde cevap verdi:
Benim babam Maesadesti. Egemenlii, Melanditalara, Thy-
niallara ve Tranipsalara kadar yaylmt. Daha sonra Odrysialla-
rn durumu kt bir dneme girdi ve babam lkeden srld. Ar-
dndan, babam hastalktan ld ve ben de imdiki Kral Medocusun
saraynda yetim olarak bydm. Fakat byyp olgunlatka,
gzlerimi bir bakasnn eline dikerek, ondan yardm bekleyerek ya-
amaya tahamml edemedim. Bu yzden bir gn yanna oturdum
ve kendisinden bana verebilecei kadar adam vermesini istedim.
Bylece bizi topraklarmzdan buralara atanlardan intikam alabile-
cektim ve sahibinin eline bakan bir kpek gibi bir bakasna baml
olarak yaamaya son verecektim. steime karlk olarak, bana g-
nn masyla greceiniz adamlar ve atlar verdi. Bu gnlerde, be-
nim kendi ata topraklarm yamalayarak yayorum fakat eer bana
katlrsanz, sanyorum, tanrlarn da yardmyla, imparatorluumu
kolaylkla geri alabilirim. Sizden istediim budur.
Ksenophon yle dedi:
yleyse, sana katlmamz durumunda, bize ne verebileceksin?
Askerlere, subaylara ve generallere? Syle ki buradaki ahitler ceva-
bn askerlere iletsin.
Seuthes de askerlere aylk bir kyzikenos, kaptanlara bunun iki
katn ve generallere de drt katn ve ayrca istedikleri kadar top-
168 Gelenek, Trakyallarn ve Atinallarn, nceki prenslerden bir olan Tereusun (ya da Teres) Pandionun kz
Procne ile evlilii vastasyla birbirlerine balandklarn syler. Tarih konusu olarak, M 431de Atinal-
lar, Odrysiallarn kral Sitalces (imparatorluun ilk kurucusu Teresin olu) ile ittifak oluturdular ve olu
Sadocusu Atinal bir vatanda yaptlar.
293
ANABASS

rak, biraz koum hayvan ve deniz kenarnda korunakl bir yer vere-
ceine sz verdi. Bunun zerine Ksenophon yle dedi:
Farz edelim ki tm abalarmza ramen baaramadk ve Lace-
daemonlular cephesinden bir tehdit ortaya kt. Aramzdan yanna
snmak isteyen herhangi birini lkene alr msn?
Seuthes, cevap verdi:
Sadece lkeme almakla kalmayp sizleri kardelerim gibi g-
receim, sofram paylaacam ve ele geireceimiz tm zenginlie
ortak edeceim ve sana Ksenophon, kzm sana vereceim ve se-
nin de bir kzn varsa, onu Trakya geleneklerine gre satn alacam
ve deniz kysndaki topraklarmn en iyisi olan Bisantheyi169 oraya
yerlemen iin sana vereceim.

169 Bisanthe, Trakyadaki Rhaedestus (imdiki Rodosto) adyla Samos tarafndan kurulan yonik koloniler-
den biridir. Kutsal daa girii kontrol etmek iin iyi korunan ve glendirilen bir yerdir. Bugnk Barba-
ros, Tekirda.
294

Bu nerileri dinledikten sonra, birbirlerine sadk olacaklarna


dair yeminler ettiler ve bylece heyet oradan ayrld. Gn aarma-
dan nce ordugaha ulatlar ve her biri, kendilerini oraya yollayan-
lara rapor verdi. afakla birlikte, Aristarchus, tekrardan generalleri
ve subaylar ard fakat onlar Aristatchusa gitmeyip, orduyu bir
toplantya armaya karar verdiler. Yirmi metre uzakta duran Ne-
onun adamlar dnda btn askerler toplandlar. Ordu bir araya
geldiinde, Ksenophon ayaa kalkt ve u duyuruyu yapt:
Arkadaalar, Aristarchus kendi sava gemileriyle bizim istedi-
imiz yere gitmemizi engellemektedir. Bir gemiye ayak basmamz
bile gvenli deil. Bizi bir yerden engelleyip, baka bir yere srkl-
yor. Gelibolu yarmadasna Kutsal Da zerinden bir geidi zorla-
yarak gidin. diyor. Eer bunu yaparsak ve oraya ulamay baarrsak,
bizim iin saklad eyler var. Artk Bizansta yapt gibi, sizi sat-
mayacana, sizi bir daha kandrmayacana, hepinize deme yapa-
cana sz veriyor. Bir daha, imdi olduu gibi erzak eksikliinden
dolay sknt yaamanza izin vermeyecek. Bunlar onun nerileri-
dir. te yandan Seuthes, eer ona giderseniz, size iyi davranacan
sylyor. u anda dnmeniz gereken tek ey, konuyu dnmek-
tir. Burada kalp konuyu tartmal myz, yoksa erzak bulabilecei-
miz bir yere gidene kadar durumu askya m almalyz diye bir ka-
295
ANABASS

rara varalm. Benim fikrimi sorarsanz, bence, burada herhangi bir


ey satn almak iin paramz olmadna ve ihtiyacmz olan eyleri
parasz alacamz yerler bulamadmza gre, neden kolaylkla er-
zak bulacamz u kylere gitmiyoruz? Orada, temel ihtiyalarnz
karlandktan sonra, bu adamlarn sizden ne istediini dinleyebilir
ve kulaa ho gelen hangisiyse onu seebilirsiniz. Bu fikre katlanlar
ellerini kaldrsn.
Btn askerler ellerini kaldrdlar.
yleyse hazrlann ve eyalarnz toplayp emir verildiinde li-
derinizi takip edin. dedi.
Daha sonra Ksenophon, orduya nderlik etti ve askerler de
onun peinden gitti. Tabii ki Neon ve Aristarchusun dier yardm-
clar, onlar bu fikirden vazgeirmeye altlar fakat askerler on-
larn sylediklerine hi kulak asmad. milden daha fazla ilerle-
memilerdi ki Seuthes ile karlatlar ve Ksenophon onu grnce,
kendisinden yanna gelmesini istedi. Ona, askerlerin ilgisini eke-
ceini dnd eyleri, mmkn olduunca ok tann nnde
sylemek istiyordu. Seuthes, yaklar yaklamaz, Ksenophon yle
dedi:
Biz birliklerin yaamlarn srdrebilmeleri iin yeterli erzak
bulacamz yere gidiyoruz. Biz oradayken, seni ve Lacedaemon-
lunun elilerini dinleyip aranzdan bize en iyi grneni seeceiz.
imdi bizi bol miktarda erzak bulabileceimiz bir yere gtrrsen,
misafirperverliinden dolay kendimizi sana borlu hissedeceiz.
Bunun zerine Seuthes, cevap verdi:
Erzak bulma konusunda, birbirine yakn ve her eit yiyecekle
dolu ok sayda ky biliyorum. Gzel bir kahvalt yapmanz iin sa-
dece sizi biraz daha acktracak kadar uzaktalar.
yleyse bizi oraya gtr. dedi Ksenophon.
296
KSENOPHON

leden sonra kylere ulatklarnda, askerler bir araya geldi ve


Seuthes u konumay yapt:
Baylar, benim sizden isteim, bu topraklar almama yardm et-
menizdir. Ben de karlnda, her birinize bir kyzikenos ve subay ve
generallere de geleneksel oranda deme yapacama sz veriyorum.
Bunun yannda, stn baar gsterenleri ve zel hizmet sunanlar
da mkafatlandracam. imdi olduu gibi lkeden istediiniz ka-
dar yiyecek ve iecek alacaksnz fakat ele geirilen her ey benim
olacak. Bylece onlar datarak size deme yapabileceim. D-
man istedii kadar kasn, saklanaca yerlere srnmeye alsn,
onu takip edebileceiz ve onun izlerini sreceiz. Eer direnirse, si-
zin yardmnzla, onu nmzde diz ktrmeye alacaz.
Ksenophon sordu:
Ordunun, denizden ne kadar uzaa kadar arkandan gelmesini
bekliyorsun?
Seuthes:
Yedi gnlk bir yolculuktan daha uzak olan hibir yer olmaya-
cak, hatta baz yerler bundan daha yakn olacak.
Bundan sonra, konumak isteyen herkese sz hakk verildi ve
birok kii konutu. Hepsi ayn fikri savunuyordu:
Seuthesin syledikleri mantklyd. K ayyd ve u anda ne
kadar ok isterse istesin, bir adam iin eve doru denize almak im-
kanszd. te yandan, satn alabildikleri eylerle yetinecekleri dost
bir lke boyunca uzun yolculua kmaya da ayn ekilde gleri
yetmiyordu. Eer dman bir lkede vakit geirmeleri ve yaamla-
rn srdrmeleri gerekiyorsa, bunu yalnz balarna yapmaktansa,
Seuthes ile yapmak daha gvenliydi. Tm bu gzel eylerin yannda
bir de deme alacaklar fikri Tanrnn bir ltfu gibiydi.
Karar verme amasn tamamlamak iin Ksenophon yle dedi:
297
ANABASS

Duruma kar kan biri varsa, grlerini bildirsin, eer yoksa


subay konuyu oylamaya sunsun.
Hi kimse kar kmad. Konuyu oylamaya sundular ve karar
verildi. Zaman kaybetmeden, Ksenophon, Seuthese blgeyi ele ge-
irmesine yardm edeceklerini syledi.
Bundan sonra, birlikler kendi blklerinde topland fakat Seut-
hes, generalleri ve subaylar sahip olduu civar kylerden birinde
akam yemeine davet etti. Tam kapda olduklar ve akam yeme-
ine adm atacaklar srada, Maroneal170 Heracleides diye biriyle
karlatlar. Bu adam, zellikle Seuthese hediye verebileceini d-
nd kiilere kendini tantarak her misafirin yanna gitti. lk ola-
rak, orada Odrysiallarn kral Medocus ile dostluk ilikileri ayarla-
mak iin bulunan ve krala ve karsna getirdikleri hediyeleri tayan
Paroslulara kendini tantt. Heracleides, onlara bir hatrlatma yapt:
Medocus, u anda denizden i kesime doru on iki gnlk bir
yolculuk kadar uzakta. Yalnz u an bu orduyu elinde bulunduran
Seuthes ise ky kesimin hakimi durumundadr. Komunuz olarak
size iyilik ya da ktlk yapacak kii odur. Eer aklnz varsa, sizden
ne isterse onu verirsiniz. Onlar, buradan uzakta yaayan Medocusa
vermek yerine Seuthese verirseniz sizin iin daha iyi olur.
Bylece onlar ikna etmeye alt. Daha sonra, sylendiine
gre, kadehler ve gsterili hallar olan Dardanial Timasionun ya-
nna gitti. Ona yle dedi:
Birileri Seuthes tarafndan yemee davet edildiinde, misafir-
lerin kendine hediye vermesi dettendir. Eer o, bu blgede byk
bir hkmdar olursa, seni evine yollayabilir ya da buralarda zengin
bir adam yapabilir.
Yanat her adama syledii eyler bu ekildeydi. imdi de
Ksenophonun yanna geldi ve yle dedi:
170 Trakyada bir Yunan kolonisidir. Teos tarafndan Kurulan Abdera Asyatik-yon kolonileri arasndandr ve
arabyla nl olan Maronea, Chios tarafndan yaklak olarak M 540 ylnda kurulmutur.
298
KSENOPHON

Sen, nemsiz bir ehrin vatanda deilsin ve Seuthese gre


de senin ismin byk nem tayor. Belki bu lkede, tpk dier
yurttalarnn da yapt gibi bir iki kale ve biraz da toprak elde et-
meyi umuyorsun. O zaman, Seuthesi en grkemli ekilde onurlan-
drmak senin iin doru olur. Bu tavsiyeyi tamamyla saf bir arka-
dalk duygusuyla sana verdiimden emin ol nk ona ne kadar
byk hediye verirsen, karlnda o kadar byk iyilik greceini
biliyorum.
Bunu duyan Ksenophon, can skc bir ikilemde kald. Zira Pa-
riumdan karya getiinde, yanna bir erkek ocuu ve yolculuk
ederken ki masraflarn karlayacak kadar parann dnda hibir al-
mamt.
Orada bulunan en gl Trakyallardan oluan birlik, Yunan ge-
neralleri ve kaptanlaryla ve orada bulunan eitli ehirlerden gel-
mi elilerle birlikte ieri girdikten sonra, daire eklinde oturdular
ve akam yemei servis edildi. ayakl masalar getirildi ve misafir-
lerin nne konuldu. Bu masalarn zerleri st ste ylm et par-
alaryla doluydu ve ilere geirilmi et paralar arasnda kocaman
mayal ekmekler vard. Masalar, detlere uygun olarak, misafirlerin
yanna aralklarla yerletirildi. Bu bir gelenekti ve Seuthes bu gele-
nei hayata geirdi. Yannda duran ekmekleri ald ve onlar kk
kk paralara ayrd. Daha sonra, bu paralar rastgele, aklna es-
tii adama doru frlatt. Etleri de ayn ekilde, kendisine ok az bir
para kalacak ekilde misafirlerine frlatt. Daha sonra, yanna masa
konulan dier herkes de Seuthesin yaptnn aynsn yapt.
O srada, yemeye olduka dkn Arystas isimli bir Arkadial
paralar frlatmaktan bkt ve para byk ekmek dilimini iki
eliyle kaparak, birka para et dilimini dizleri zerine koyup yeme-
ini yemeye balad. Daha sonra arap tayclar etrafta dolanmaya
balad ve herkes kendi payna deni alyordu. Saki Arystasn ya-
nna gelip kupay ona uzatnca, Arystas kafasn kaldrd ve Ksenop-
honun yemeini bitirdiini grnce:
299
ANABASS

kiyi ona ver. n bo kalm. Benim u anda yapacak daha iyi


bir iim var. Henz yemeimi bitirmedim. dedi.
Onun bir eyler sylediini duyan Seuthes, sakiye orada ne ko-
nuulduunu sordu. Yunanca konumay bilen saki durumu ak-
lad. Bunun zerine bir kahkaha koptu.
kiler iilmeye devam ederken, bir Trakyal, beyaz atyla ieri
girdi. Eline iki dolu bir boynuz kupa ald ve unlar syledi:
Seuthes! Salna iiyorum. Bu at sana hediye etmeme ltfen
izin ver. Onun srtna binip peine dtn herkesi yakalayacaksn
ya da savatan geri ekilirken, dmandan korkmayacaksn.
Arkasndan, ieriye bir erkek ocuu getiren biri girdi ve:
Seuthes! Salna iiyorum diyerek onu onurlandran bir
tarzda ocuu hediye etti.
nc bir kii girip kars iin hediyeler sundu. Dardanial Ti-
masion da Seuthesin erefine iip ona gm bir kase ve on mina
deerinde bir hal hediye etti. Bir Atinal olan Gnesippus, ayaa
kalkt ve yle dedi:
Varlkl olanlarn, kral onurlandrp ona hediye vermeleri fakat
varlkl olmayanlara da kraln hediye vermesi eski ve bir o kadar da
gzel bir gelenektir. Bylece, efendim, bir gn benim de seni onur-
landracak ve sana verecek hediyelerim olabilir.
Bu arada Ksenophon, ne yapacana dair beynini zorluyordu.
Aslnda ok mutluydu nk onur konuu olarak Seuthesin ya-
nnda oturuyordu fakat u anda hediye konusunda ne yapaca so-
rusu akln kurcalayp duruyordu. O srada Heracleides, sakiden
Ksenophona arap kupas vermesini istedi. arap muhtemelen onu
etkilemiti ve akrkeyif olmann verdii cesaretle ayaa kalkt ve
kupay eline alp konumaya balad:
300
KSENOPHON

Ben de Seuthes, kendimi ve bu deerli silah arkadalarm, g-


venilir dostlarn olarak sana hediye ediyorum, stelik tek bir kii
bile bu konuda isteksiz deildir. Hatta senin dostlarn olmak iin
benden daha istekliler. te hepsi burada ve karlnda senden hi-
bir ey istemiyorlar. Hatta senin adna urap didinmeye hazrlar.
Savan zorluklarna ve tehlikelerine gnll olarak gs germek
onlar iin byk bir zevk olacaktr. Tanrlar izin verirse, onlarla bir-
likte geni topraklar kazanacaksn. Bir zamanlar babann kaybettii
topraklar geri almakla kalmayp, kendin iin yeni topraklar da kaza-
nacaksn. stelik sadece toprak deil, ok sayda at, bir sr erkek
ve yannda ok gzel kadnlar elde edeceksin. Onlar, yama yapa-
rak ya da alarak ele geirmene gerek kalmadan, buradaki dostlarn
onlar kendi yntemleriyle onlar ele geirecek ve sana sunacaklar-
dr. Onlar hediye olarak ayaklarnn nne sereceklerdir.
Seuthes ayaa kalkt, Ksenophonla birlikte ikisini iip bitirdi
ve kalan son damlalar karlkl olarak birbirlerinin zerine serp-
tiler.171
Bu noktada, iaret vermede kullandklar gibi borazanlar fle-
yen ve ilenmemi kz dersinden yaplm borazanlar alp ift
oktavl harp mzii gibi oluturduklar melodi ve ritimlerle mzis-
yenler ieri girdi. Seuthes ayaa kalkp bir sava arks sylyormu
gibi haykrd. Daha sonra yerinden frlad ve kendisini bir oktan ko-
ruyormu gibi evik bir hareketle zplad. Ardndan, ieriye bir grup
cambaz ve soytar girdi.
Gne batmaya baladnda, Yunanlar yerlerinden kalkt. Gece
nbetilerinin yerini ve bir parola belirlemenin zamannn geldiini
sylediler. Ayrca Seuthesten geceleyin hibir Trakyalnn Yunan
ordugahna gitmemesi iin emir vermesini istediler.
nk senin Trakyal dmanlarn ile bizim Trakyal dostlar-
mz arasnda baz karklklar yaanabilir. dediler.
171 Bir eit Trakya geleneidir.
301
ANABASS

Yunanlar giderken, Seuthes de onlara elik etmek iin oradaki-


lerin en ayk olanym gibi ayaa kalkt. Dar ktklarnda, gene-
ralleri ayr olarak ard ve yle dedi:
Baylar, dmanlarmzn yaptmz ittifaktan henz haberleri
yok. Bu yzden, onlar yakalanmamak iin nlem almadan ve saldr
pskrtmeye hazrlanmadan nce, zerlerine saldrrsak, iyi mik-
tarda esir ve ganimet elde edebiliriz.
Generallerin hepsi bu grleri destekledi ve ondan nclk et-
mesini istedi. Bunun zerine Seuthes yant verdi:
Hazrlann ve bekleyin. Doru vakit gelir gelmez, yannzda
olacam. Hafif piyade askerlerini ve sizi toplayp, tanrlarn da yar-
dmyla yola kacam.
Fakat bir noktay gzden karma... dedi Ksenophon. Eer
gece ilerlememiz gerekirse, Yunan yntemi daha iyi olmaz m? Gn-
dz ilerlerken, gememiz gereken lkenin arazi yapsna en uygun
grnen ksm, yani ar ya da hafif piyadeler ya da svariler, orduya
nclk eder. Ancak geceleyin, bizim kuralmz, en yava birliin
nden gitmesidir. Bylece paralara ayrlmaktan kanm oluruz,
birliklerin aras daha az alr. Ayrca bir asker iin farknda olmadan
yanndaki kiiden uzaklamas da ok kolay olmaz. nk ordunun
dalm paralar birbirlerini kolaylkla kaybedebilir ve birbirlerin-
den haberleri olmamalarndan dolay birbirine zarar verebilir.
Buna cevap olarak Seuthes unlar syledi:
Mantkl konuuyorsun Ksenophon. Senin yntemini benim-
seyeceim. lkenin en eski klavuzlarndan seilmi adamlarm
yannza vereceim ve ben de sizi svarilerle birlikte arkadan ta-
kip edeceim. Eer ihtiya olursa, ne gelmek ok fazla vaktimi al-
mayacak.
Daha sonra, akrabaln hatrna, Athenaiay172 parola olarak
belirlediler. Bylece geri dndler ve dinlenmeye ekildiler.
172 Bizim Atina Kadnmz.
302
KSENOPHON

Seuthes, gs zrhlaryla donanm svari birlikleri ve silahl


hafif piyadeleriyle geldiinde, gece yars olmutu. Sz verdii kla-
vuzlar onlara teslim eder etmez, svariler arkadan gelirken, ortada
hafif birlikler tarafndan takip edilen ar piyadeler ordunun bana
geti. Gn aarnca, Seuthes, ne doru atn srd. Yunanlarn
yntemini vd ve memnuniyetini dile getirdi nk geceleyin bir
avu adamla ilerlerken bile, kendisi de sk sk svarileriyle birlikte
piyadelerinden ayrlyordu.
Fakat imdi, dedi, gn aardnda, ne mutlu ki kendimizi ol-
mas gerektii gibi bir arada bulduk. Burada beni bekleyin ve dinle-
nin. Etrafa bir gz gezdireceim ve tekrar geri geleceim.
Byle syleyerek tepenin zerindeki bir yola sapt ve atn
srd. Derin bir kar tabakasnn olduu bir yere varr varmaz, ile-
riye ya da tam aksi yne doru giden insana ait ayak izleri olup ol-
madn kontrol etti. Yolun daha nceden kullanlmam olduun-
dan emin olduktan sonra, geri geldi ve bir aklama yapt:
Baylar, tanrlarn yardmyla her ey yolunda gidecek. Dman
nereden geldiini anlamadan zerlerine saldracaz. Ben svari-
lerle nden gideceim. Bylece eer gzmze herhangi biri ar-
parsa, bizden kaamayacak ve dman uyaramayacak. Siz de bizim
arkamzdan gelin ve eer ok fazla geride kalrsanz, atlarn izlerini
takip edin. Dalarn br tarafna ulatk m kendimizi byk ve be-
reketli kylerde bulacaz.
Gn ortasnda dan zirvesine oktan ulamt ve aadaki
kylere bakt. Atn geri srd ve ar piyadelerin yanna gelip un-
lar syledi:
Svarileri ve hafif piyade askerlerini kylere saldrmalar iin
hemen aadaki dzle yollayacam. Siz de mmkn olan en b-
yk hzla onlar takip edin, bylece direnile karlarsak bize yar-
dma koabilirsiniz.
Bunu duyan Ksenophon, atndan indi ve Seuthes:
303
ANABASS

Tam da hza ihtiyacmz olduu bu anda neden atndan iniyor-


sun? diye sordu.
Ksenophon cevaplad:
Sadece bana ihtiyacn olmadndan eminim. Eer ben onlar,
nlerinde yaya olarak ynlendirirsem, ar piyade askerleri daha
hzl ve daha istekli bir ekilde koacaktr.
Bunun zerine, Seuthes, oradan uzaklat ve yanna krk kadar
Yunan svari bln alan Timasion da onunla birlikte gitti. Daha
sonra Ksenophon bir emir verdi:
Farkl birliklerdeki otuz yan altndaki evik ve gen adamlar
ne kmalyd ve yanna gelmeliydi. Bu kiileri yanna ald yola ko-
yuldu. Cleanor da dier Yunanlara nclk etti. Kylere ulatkla-
rnda, yaklak otuz kadar svariyle Seuthes yanlarna geldi ve yle
dedi:
te, Ksenophon, tam da senin sylediin gibi oldu! Adamlar
yakaland fakat imdi buraya bir bak. Svarilerim yalnz balarna
akna gittiler. Dman kovalarken oraya buraya daldlar. Ben de
dmann bir yerlerde toplanp onlara bir ktlk etmesinden en-
dieleniyorum. Bir ksmmz kylerde kalmal nk bu kyler in-
san kaynyor.
yleyse, dedi Ksenophon, ben, yanmdaki adamlarla tepeyi
ele geireceim ve sen de Cleanordan kendi hattn kylerin yann-
daki dzlk boyunca uzatmasn iste.
Onlar byle yapnca, kle pazarlar iin bin kadar esir, iki bin s-
r ve on bin kkba hayvan kapana kstrlm oldu. Daha sonra
dzenlerini oluturup orada konakladlar.

304
DRT

Ertesi gn, Seuthes kyleri yakt. Geriye kalan dmanlar ze-


rinde korku etkisi yaratma dncesiyle ve eer itaat etmeyi red-
dederlerse, onlar da bekleyen sonu gstermek iin tek bir ev bile
brakmayp tekrar geri gitti. Ganimetlere gelince, askerler iin ge-
lecekteki deme kayna oluturma dncesiyle Heracliedesi on-
lar satmas iin Perinthusa yollad. Kendisi de Yunanlarla birlikte,
dzlkleri terk edip ykseklere doru kaan yerli halk Thyniallarn
ovadaki lkesinde ordugah kurdu.
Derin bir kar vard ve souk o kadar youndu ki akam yemei
iin getirilen su ve ielerdeki arap donmutu ve Yunanlarn biro-
unun burunlar ve kulaklar buz kesmiti. imdi Trakyallarn ne-
den balarna ve kulaklarna tilki derisi balklar giydiklerini anl-
yorlard. Yine ayn ekilde, neden sadece gslerine kadar uzanan
tunikler yerine, bel ve kalalarn da rten tunikler giydiklerini ve
at srtndayken, sradan bir srcnn pelerini yerine neden ayak-
larna kadar uzanan uzun omuz atklarna sarndklarn artk bili-
yorlard.
Seuthes, esirlerin bazlarn tepelere yollad ve oradaki halka,
eer aaya, evlerine gelip sakince yaayarak kendisine itaat etmez-
lerse, kylerini, msrlarn yakacan ve onlar alktan lmeye terk
305
ANABASS

edeceini syledi. Bunun zerine kadnlar, ocuklar ve yallar aa-


ya geldi. Genler, tepelerin eteklerindeki kylerde konaklamay
tercih ettiler. Bunu fark eden Seuthes, Ksenophondan ar piyade-
lerin en genlerini almasn ve oraya dzenleyecei seferde kendi-
sine katlmasn istedi.
Geceleyin ayaklandlar ve gnn aarmasyla birlikte kylere
ulatlar fakat orada yer alanlarn ou, tepeler ok yakn olduu iin
oktan kamt. Seuthes ele geirdii insanlar da hi dnmeden,
acmaszca mzraklatt.
Olynthial Episthenes isimli bir adam vard. Bu adam gen erkek
hayranyd ve hafif bir kalkan tayan, henz genliinin baharnda
yakkl bir olann ldrlmek zere olduunu grnce Ksenop-
honun yanna kotu ve bu yakkl genci kurtarmas iin ona yal-
vard. Ksenophon da Seuthesin yanna gitti ve bu gen adam l-
drmemesini istedi. Ona Episthenesin durumunu aklad. Onun
bir zamanlar nasl bir birlik oluturduunu, birlikte yer almak iin
gereken tek eyin kiisel gzellik olduunu ve bu yakkl gen
adamlarla, kendi alannda, ondan daha cesur bir adam olmadn
anlatt. Seuthes bir soru sordu:
Onun yerine lmek ister misin, Episthenes?
Bunun zerine o da boynunu uzatt ve yle dedi:
Eer bu gen adam senden bunu isterse ve kurtarcsna kran
duyacaksa, vur bam.
Seuthes, gence dnd ve sordu:
Senin yerine onun ban vuraym m?
ocuk ban hayr anlamnda sallad ve ona ne kendisini ne de
bu adam ldrmemesi iin yalvard. Bunun zerine Episthenes, o-
cuu yakalad ve Seuthese:
Bu gen adam iin Seuthes, benimle savamann gerekecek.
Onu asla brakmayacam ve sana teslim etmeyeceim. dedi.
306
KSENOPHON

Seuthes de glerek:
Ne yaparsan yap. dedi ve gitti.
Dalardaki adamlarn yiyecekten mahrum kalmalar iin bu
kylerde konaklamalar gerektiine karar verdi. Ksenophon, topla-
d birlikleriyle tepelerin eteklerindeki en yksek kyde ordugah
kurarken, Seuthes de yava yava aa inerek ovada yerini ald. Di-
er Yunanlar da dal Trakyallar diye adlandrlan adamlarn hemen
yannda konakladlar.
Bundan sonra, aradan ok fazla gn gemeden dalardaki Trak-
yallar aa inip Seuthes ile atekes ve rehineler konusunda g-
rme talep ettiler. Ayn anda Ksenophon da geldi ve Seuthesi d-
mann ok yaknlarnda olduuna ve tehlikeli blgelerde ordugah
kurduklarna dair bilgilendirdi.
Akta bir blgede, gl bir noktada ordugah kurmak, kapal
bir noktada, bu evlerde yani ykmn eiinde durmaktan daha iyi
olacaktr. diye ekledi.
Seuthes, cesur olmasn istedi ve Oraya bak! deyip rehineler-
den bazlarn gsterdi. Dallardan oluan gruplar da aa geldi-
ler ve kendileri iin bir atekes ayarlamaya yardm etmesi iin Kse-
nophona yalvardlar. Onlara cesaretlerini toplamalarn emrederek
bunu yapmay kabul etti ve eer Seuthese itaat ederlerse hibir k-
tlkle karlamayacaklar konusunda onlara garanti verdi. Bu-
nunla beraber, anlaldna gre, tm bu grme abalarnn ne-
deni sadece orada olan biteni yakndan inceleme ans bulmakt. O
gn bunlar yaand ve akamnda Thyniallar tepedeki mekanlarn-
dan aa indi ve bir saldr dzenledi. Her evin sahibi kendi evine
yaplan saldrda onlara klavuzluk etti. Aksi takdirde, karanlkta,
hayvan srleri iin etraf byk kazklarla evrili evleri bulmak
glerini azaltacakt. Onlar herhangi bir evin kapsna ular ula-
maz, kimisi mzraklarn savurarak, kimisi de sylendiine gre, el-
307
ANABASS

lerindeki sopalar sallayarak saldry balatyorlard. Baka bir grup


da ortal atee vermekle meguld ve srekli Ksenophonu ismiyle
ararak:
Dar k Ksenophon ve bir adam gibi l! Aksi takdirde seni
ieride canl canl kzartacaz.
Alevler artk atya kadar ykselmiti ve Ksenophon ve yann-
dakiler ierideydi. zerlerinde zrhlar ve ellerinde byk kalkan-
lar, kllar ve balarnda miferleri vard. Daha sonra on sekiz ya-
larnda bir gen olan Macistuslu173 Silanus borazanla iaret verdi ve
aniden dier evlerde bulunanlar da dahil olmak zere, hepsi birden
kllaryla dar frlad. Trakyallar geleneklerine gre kalkanlarn
arkalarnda sallayarak kamaya baladlar. Kazklar zerinden atlar-
ken, bazlar kalkanlar kazklara takld iin yakaland. Kimisi de
k yolunu bulamad ve bylece ldrld. Yunanlar onlar kyn
dna kana kadar kovalad.
Bir grup Thynial geri dnd ve alevler iinde yanan bir eve
doru hzla koarken, karanlktan alevlerin yaratt aydnla doru
mzraklarn frlattlar ve iki kaptan, Euodeal Hieronymus ve Loc-
risli Theogenesi yaraladlar. ldrlen hi kimse olmad, sadece
baz adamlarn kyafetleri ve ykleri alevler arasnda yanp gitti. O
anda Seuthes, ndeki yedi svariyle ve Trakyal borazancsyla ora-
dakileri kurtarmaya geldi. Blgede bir eylerin olduunu grnce,
askerlerini kurtarmak iin harekete geti ve bu arada borazancs
sesi dman zerinde korku yaratan borazan ttrd. Yanlarna
vardnda, elini kaldrp onlar selamlad ve;
Hepinizi l olarak bulacam dnmtm... dedi.
Bundan sonra, Ksenophon, rehineleri kendisine teslim etme-
sini ve eer isterse tepelere dzenleyecei seferde kendisine katl-
masn, istemezse de yalnz gitmesine izin vermesini istedi. Bunun
zerine, ertesi gn, Seuthes, rehineleri ona teslim etti. Bu adamlar,
173 Triphliada Scillus yaknlarnda bir kasaba.
308
KSENOPHON

kendi ifadelerine gre, ok yallard ama dallarn en ileri gelen-


leriydi. Seuthes bunu yapmakla kalmad ve kendisi de arkasndaki
kuvvetleriyle, Ksenophona katld. Hatta imdi, gcn katna
karmt nk ilerleyiini duyan Odrysiallarn birou orduya
katlmak iin aa inmiti. Birlikler halinde byk bir ar piyade,
hafif piyade ve svari grubunu dalarda gren Thyniallar da aa
geldi ve anlama yapmas iin Seuthese yalvard. Talep ettii her
eyi yapmaya hazr olduklarn sylediler ve sadakat yeminleri et-
melerine izin vermesini istediler. Bylece Seuthes, Ksenophonu a-
rd ve onlarn nerilerini aklad. Buna ek olarak eer Ksenophon
gece saldrlarndan dolay onlar cezalandrmak isterse, onlarla hi-
bir anlama yapmayacan da syledi. Ksenophon cevap verdi:
Kendi adma, eer zgr adamlar olmak yerine kle edilirlerse,
cezalarnn zaten yeteri kadar byk olacan dnyorum. Yine
de sonraki srete ktlk yapmaya en meyilli olanlar rehine ola-
rak tutman ve yallar evlerine gitmeleri iin salvermeni neririm.
Bylece, lkenin bu topraklarndaki halk Seuthese balln
ilan etti.

309
BE

Bizansn zerinden Trakya ynnde karya geerken, Delta


adl blgeye ulatlar. Buraya ulatklarnda, artk Maesadesin top-
raklarnn dna kmlard fakat Odrysial Teresin lkesinde bu-
lunuyorlard. Burada Heracleides, onlar ganimetlerden elde ettii
gelirle karlad. Seuthes ift katr ald (sadece tane vard, di-
er gruplar kzlerden oluuyordu). Daha sonra Ksenophonu a-
rp onlar almasn ve dierlerini de general ve subaylar arasnda
paylatrmasn istedi. Bunun zerine Ksenophon, kendi payn
baka zaman almaya raz olduunu syledi ve ekledi:
Bunlar buradaki arkadalarma ve benimle birlikte hizmet ve-
ren generallere ve subaylara hediye et.
Bylece katr iftlerinden birini Dardanial Timasion, birini Or-
chomenial Cleanor ve birini de Achaeal Phryniscus ald. kz
gruplar subaylar arasnda paylatrld. Daha sonra Seuthes deme-
leri datmaya balad fakat oktan bir ay gemesine ramen sadece
yirmi gnlk deme yapabildi. Heracleides, mallarn satndan
elde ettiinin tamamnn bu kadar olduunu syledi. Bunun ze-
rine Ksenophon, biraz cokulu bir ekilde unlar syledi:
Heracleides, yemin ederim ki Seuthes,in ilgi ve ihtiyalarna
olmas gerektii kadar dikkat ettiini dnmyorum. Eer dikkat
310
KSENOPHON

etseydin, yaplacak demenin tamamn geri getirmek iin elinden


geleni yapardn. Bunun iin bor alman gerekse bile bunu yapardn
ya da baka ekilde, kendi kyafetlerini satarak paray tamamlardn.
Syledikleri szler, Seuthesin arkadalndan mahrum bra-
klmaktan korkan Heracleidesi kzdrd ve o gnden sonra Seut-
hese Ksenophonu ktlemek iin elinden geleni yapt. te yan-
dan askerler, suu tabii ki Ksenophonda buldular. Dier taraftan
Seuthes de srekli olarak askerler iin deme yaplmasn istedii
iin Ksenophona kzgnd. Bu ana kadar srekli olarak, tekrar deniz
kysna ulatklarnda neler yapacandan bahsetmiti. Ksenop-
hona Bisanthe, Ganos ve Neontichosu teslim etme niyetindeydi
ama bu saatten sonra bunlarn hibirinden bir daha bahsetmedi.
Heracleidesin karalayc dili de ona, kalelerle korunan kasabalar,
arkasnda byle bir kuvveti olan adama teslim etmenin gvenli ol-
madn fsldyordu.
Sonu olarak Ksenophon, Seuthes ile daha fazla ilerleyip ilerle-
meme konusunda dnmeye balad. Heracleides de baz general-
leri Seuthesin huzuruna karyor ve onlardan kendilerinin de or-
duyu Ksenophon kadar iyi yneteceklerini sylemeleri iin srar
ediyordu. Ayrca onlara, bir ya da iki gn ierisinde iki aylk tam
deme alacaklarna dair sz verdi ve tekrardan onlardan orduyu
Seuthes ile ilerletmelerini istedi. Buna karlk olarak Timasion,
Ksenophon olmadan hibir orduyla ilerlemeyeceini, hatta kendi-
sine be aylk demeyi nceden yapsalar bile byle bir eyi kabul
etmeyeceini syledi. Timasionun bu sylediklerini Phryniscus ve
Cleanor da tekrarlad ve bu nn grleri ayn yndeydi.
Bu srada Seuthes de Heacleidese, Ksenophonu da dier ge-
nerallerle birlikte davet etmedii iin ona sylenmeye balad. Ar-
dndan Ksenophonu tek bana davet ettiler. Heracleidesin dzen-
bazln ve amacnn dier generalleri yerine geirmek olduunu
anlayan Ksenophon, daveti kabul etti. Ayn zamanda dier tm
general ve subaylar da beraberinde gtrd. Onlarn ortak rzas
311
ANABASS

alndktan sonra, orduyu ynetmeye devam ettiler. Pontusu sa


taraflarna alarak dar yiyen Trakyallar diye adlandrlan halkn bl-
gesinden getiler ve Salmydessusa ulatlar. Buras Karadenize ge-
en ou ticaret gemilerinin karaya sapland ve batt bir nokta-
dr. nk buras balk tabakasnn deniz ilerine kadar ulat bir
noktadr. Bu blgede yaayan Trakyallar, buraya snr belirleyicisi
olarak talar dizmilerdi ve herkes kendi snrlar iindeki gemileri
yamalyordu. nceleri, bu snr talarn dizmeden nce, sylen-
diine gre gemi ykntlarn yamalamaya gelenler birbirine d-
yor ve birbirlerini ldryorlard. Buras yataklar, ileri yazlm ki-
taplarla dolu kutular ve denizcilerin ahap sandklarnda tadklar
eitli eyalardan oluan zengin bir hazine gibiydi. Bu blgeyi ince-
leyip alabileceklerini aldktan sonra dndler ve tekrar geri gittiler.
Artk Seuthesin ordusu, Yunan ordusundan daha byk ol-
mutu. Bir taraftan Odrysiallar akn akn aaya inip kendisine
katlrken, te taraftan kendisine ballklarn ilan eden baz ka-
bileler onun ordusuna katlyordu. Selybria zerinde, denizden
yaklak olarak mil ierideki dz bir lkede konakladlar. de-
melere gelince, henz tek kuru bile ortada grnmyordu ve as-
kerler zalimce Ksenophondan uzaklamt. Hal byleyken, Seut-
hes de artk kendisine dosta davranmyordu. Ksenophon ne
zaman onunla yz yze grmek istese ya dinlenmesi gerekiyor
ya da bir ii kyordu.

312
ALTI

Yaklak olarak iki ay gemiti ve bu sralarda bir heyet kageldi.


Lacedaemonlu Charminus ve Polynicus, Thibronun yanndan ge-
len iki eliydi. Bunlar, Lacedaemonlularn Tissaphernese kar bir
sefer dzenlemeye karar verdiklerini ve savaa katlmak iin denize
alan Thibronun bu orduya ihtiyac olduunu sylemek iin yol-
lanmlard. Her bir askerin aylk bir darik, subaylarn bunun iki kat
ve generallerin de drt kat deme alacan garanti ediyordu. Lace-
daemonlu eliler oraya gelir gelmez, Yunan ordusunu istemek iin
geldiklerini renen Heracleides, Seuthese gitti ve yle dedi:
Bamza gelebilecek en gzel ey bu ite. Lacedaemonlular bu
birlikleri istiyor ve senin de onlarla iin bittiine gre, eer birlikleri
onlara teslim edersen, hem Lacedaemonlulara iyilik yapm olacak-
sn hem de onlara deme yapma sorunundan kurtulmu olacaksn.
lke hemen ve sonsuza kadar onlardan kurtulmu olacak.
Bunu duyan Seuthes, Heracleidese elileri yanna getirmesini
emretti. Onlar gelmelerinin sebebinin Yunan birliklerini istemek ol-
duunu syler sylemez, Seuthes, orduyu onlara zevkle teslim ede-
ceini ve tek arzusunun Lacedaemonla dost ve mttefik olmak ol-
duunu ifade etti. Bylece misafirperverliini gstermek iin onlar
akam yemeine davet etti ve aaal bir ekilde arlad. Yalnz ne
313
ANABASS

dier herhangi bir generali ne de Ksenophonu davet etmedi. Ye-


mek srasnda Lacedaemonlular, Ksenophonun nasl bir adam ol-
duunu sordular ve Seuthes cevap verdi:
ou adan kt bir adam deil fakat askerlerle ok sk bir
ilikisi vardr, bana iler amasnn nedeni de budur.
Lacedaemonlular sordu:
Orduda popler lider roln m oynuyor?
Heracleides, cevaplad:
Kesinlikle.
yleyse, dediler, orduyu almamza kar kacak, yle deil mi?
Heracleides:
Emin olun, kar kacak fakat btn orduyu bir toplantya a-
rmal ve deme sz vermelisiniz. Bylece ordu ona pek aldr et-
meyecektir ve sizin peinizden gelecektir. dedi.
Bunun zerine Lacedaemonlular:
yleyse onlar nasl bir araya getirebiliriz? diye sordular.
Heracleides de yle cevap verdi:
Yarn erkenden onlar size getireceiz. Bu askerlerin sizi grr
grmez cokuyla karlayacaklarn ve toplanacaklarn biliyorum.
Bylece gn sona erdi.
Ertesi gn, Seuthes ve Heracleides, iki Laconial eliyi ordunun
karsna kard ve birlikler topland. Eliler u ekilde bir aklama
yapt:
Lacedaemonlular size birok ktlk yapan Tissaphernesle
savamaya karar verdiler. Bu yzden sizler bizimle savaa katlarak
dmannz cezalandrma ans elde edeceksiniz. stelik her biri-
nize aylk bir darik, subaylara bunun iki kat ve generallere de drt
kat deme yaplacaktr.
314
KSENOPHON

Askerler onlar can kulayla dinledi ve ardndan Arkadiallar-


dan biri Ksenophonu sulamak iin yerinden frlad. Seuthes de
olan biteni grmek iin oradayd. Onlar duyaca bir mesafede,
evirmeniyle birlikte duruyordu fakat Yunanca sylenenlerini o-
unu kendisi de anlayabiliyordu. Bu noktada Arkadial konumaya
balad:
Lacedaemonlular, Ksenophon bizi ikna edip buralara kadar ge-
tirmeseydi, oktan sizin tarafnza gemitik. Bizler, bu karak bo-
yunca gece gndz demeden sefer dzenledik, o da bunun mey-
velerini toplad. Seuthes, gizlice onu zenginletirdi fakat bizim hak
ettiimiz demeleri yapmad. Bu yzden, burada karnzda dikilip
konuurken, size syleyeceim tek ey udur; bu adamn bizi bu ka-
dar uzaklara getirmesinin cezas olarak talanarak ldrldn
grrsem, btn demelerimi alm gibi hissedeceim ve ektii-
miz aclar unutacam.
Konumacy ayn tonda bir bakas ve daha sonra bir dieri ta-
kip etti ve ondan sonra Ksenophon u konumay yapt:
Ummadn ta ba yarar diye eski bir sz vardr. Bugn bu-
rada, ben, sizin iin elimden gelen en byk abay gsterdiimi
dnrken, sizin tarafnzdan sulandm gryorum. Sizin ya-
nnza geri dndm zaman, aslnda evime gitmek iin kendi yo-
lumu tutmam mydm? Tanr ahidimdir, siz ansl bir yolda ol-
duunuz iin deil, kt durumda olduunuzu duyduum iin geri
geldim ve yapabilirsem, herhangi bir ekilde size yardm etmek is-
tedim. Geri geldim ve Seuthes bana haberci stne haberci yolla-
yp sizi onunla gelmeye ikna etmem iin bana sz stne sz verdi.
Buna ramen, sizi ikna etmek iin uramadma bizzat kendiniz
ahitsiniz. Kendi ellerimle bu ii yapmak yerine, sizi en az zaman
kaybyla, Asyaya geebileceinizi dndm noktaya ynlendir-
dim. Bunun sizin iin en iyi ey olduuna inanyordum ve sizin de
bunu istediinizi biliyordum.
315
ANABASS

Aristarchus, sava gemileriyle gelip geiimizi engelleyince, sizi


bir araya toplayp hakkmzda en iyi olan karar vermek iin gr
alveriinde bulunmak istedim. Attm bu admdan dolay kim-
senin benimle mnakaa edeceini sanmyorum. Her iki taraf da
yani nce Gelibolu yarmadasna doru yrmenizi emreden Aris-
tarchusu, daha sonra kendisiyle bir sefere kmanz isteyen Seut-
hesi dinledikten sonra, hepiniz Seuthes ile gitme ynnde oy kul-
landnz. Gitmeye istekli olduunuz yere sizi gtrmekle neyi yanl
yaptm? Eer Seuthes yalanlar sylemeye ve bizi deme konusunda
kandrmaya baladndan beri gerekten onu destekleseydim, hakl
olarak suu bende bulabilir ve benden nefret edebilirdiniz. Bata
ona herkesten daha yakn bir dost iken, imdi herkesten ok kzgn
olup ona ters den ve Seuthesi reddedip sizi seen ben, nasl olur
da onunla aramzda geen tartmalar yznden sizin tarafnzdan
sulu bulunurum? Belki de Seuthesten aslnda sizin olan eyleri al-
dm ve sizi kandrdm syleyeceksiniz. Seuthesin bana hibir
ey demedii gayet ak deil midir? Eer bana kk bir hediye
verseydi, bunu size yapaca daha byk bir demeden kamak
iin yapacakt. Onun bana deme yaptn gerekten dnyor-
sanz, hakknz olan paray ondan alarak, aramzdaki bu anlamay
hemen sonlandrabilirsiniz. Bu durumda Seuthes ondan aldklarm
geri isteyecektir nk bu hediyeleri verirken benden istedii ey-
leri yerine getiremediysem, onlar geri istemeye hakk olacaktr. As-
lnda, ben sizin olan eylere el koymaktan ok uzam ve tm tanr
ve tanralar huzurunda yemin ederim ki Seuthesin bana zel ola-
rak vaat ettii eyleri bile almadm. Kendisi de burada ve bizi dinli-
yor ve yalan yere yemin edip etmediimi ok iyi biliyor. Ayrca di-
er generallerin hatta subaylarn bile aldklar eyleri almadma
yemin ederim, bu sizi daha fazla artacaktr. Bu nasl olur? Neden
yeteneklerimi daha iyi eyler iin kullanmadm? Baylar, ben, zama-
nnda bu adama fakirlikten kurtulmas iin ne kadar yardm eder-
sem, onun gl gnlerinde, o kadar arkadaln kazanm olurum
diye dndm. Gel gr ki bu adamn karakterinin srrn ancak yl-
dz parladnda zebildim.
316
KSENOPHON

Biri kp Aptal yerine konulmaktan utanmyor musun? diye-


bilir. Evet, eer beni kandran apak bir dman olsayd, utanmam
gerekirdi. ama bence, arkada arkada kandrdnda, bu hilenin
kurbanndansa, hileyi yapana daha derin bir leke srlr. Biz bir in-
sann arkadana kar almas gereken btn nlemleri aldk. Bize
sz verdii demeyi yapmamas iin eline hibir bahane vermedik.
leri en iyi ekilde yaptk. Yapmamz bekledii eylerden korkma-
dk ve bu ileri ihmal etmedik.
Belki bu adamn yanl yapmamas ve istedii zaman bizi kan-
drmamas iin zamannda nlem almam gerektiini syleyeceksi-
niz. Bu iddiaya cevap vermek iin sizden imdiye kadar bahsettiim
bana kar beslediiniz tm hislerinizin ya da olaand nankr-
lnzn dnda, onun karsnda sylemeyeceim baz eyleri
dinlemenizi istiyorum. Sizi zor durumdan kurtarp Seuthese ge-
tirdiimde, iinde bulunduunuz durumu hatrlamaya aln. Pe-
rinthusta, siz ehre her yaklamaya altnzda, Aristarchusun
kaplar yznze kapattn ve gece karanl altnda nasl akta
konakladnz hatrlamyor musunuz? K ortasyd ve pazar kay-
naklarndan mahrum braklmtnz. Sata sunulan snrl sayda
rn vard ve onlar satn alacak gcnz yok denecek kadar azd.
Karya geiinizi engellemeye hazr, limanda demirlenmi sava ge-
mileri olduu iin Trakyada kalmak zorundaydnz. Peki, orada kal-
mak ne anlama geliyordu? Dman bir lkede, saysz svari ve hafif
piyadelerle kar karya olmak anlamna geliyordu. Peki, bizde ne
vard? Birlikte bir btn halinde kylere saldrabildiimiz ve oun-
lukla bir miktar yiyecek ele geirebildiimiz bir ar piyade kuvveti-
miz vard. Sahip olduumuz byle bir kuvvetle dman kovalamak
ya da esir veya sr ele geirmek sz konusu deildi. nk ben size
tekrar katldm srada, sizin eski svari ve hafif piyade blnz
ortadan kaybolmutu. te byle berbat bir haldeydiniz!
Farz edelim ki herhangi bir deme talep etmeden ihtiyacnz
olan svari ve hafif piyadeye sahip olan Seuthesle sizin adnza an-
lama yaptm, o zaman da sizin iin ok iyi bir i baardm d-
317
ANABASS

nmeyecek miydiniz? Sanyorum, onunla birlemenizle birlikte


Trakyallar hzla kamaya balaynca, kylerde bu kadar ok m-
sr ambar bulabildiniz ve ok sayda esir ve sr paylatnz. Ne-
den?.. Onun svari birlii bize katldndan beri, blgede tek bir
dman askeri bile grmedik. Halbuki o tarihe kadar dman, s-
varileri ve hafif piyade askeriyle srekli peimizden geliyor ve kk
gruplar halinde blgeye dalmamz ve bol miktarda erzak elde et-
memizi etkili bir biimde engelliyordu. imdi size bu gvenlii sa-
layan kii, bununla birlikte size deme yapmada baarsz olduysa,
bu kt bir ansszlk deil midir? Aslnda benim buradan sa k-
mamam gerektiini dnmeniz olduka insanlk ddr.
Bugn, bu lkeye srtnz ne koulda dndnz sormama
izin verin. K burada bolluk iinde geirmediniz mi? Seuthesten
aldnz her ey yannza kr kalan kazan niteliindeydi. Siz bol-
luk iinde gnlerinizi geirirken, mallarn ele geirdiiniz dman-
nz erzak eksikliinden dolay bedel demek zorunda kald. stelik
aranzdan hi kimse lmedi ya da kaybolmad. Ayn ekilde Asyal
barbarlara kar herhangi bir stnlk elde ettiyseniz veya zafer ka-
zandysanz, bunlarn hepsini adam kaybetmeden gven iinde yap-
tnz. Tm bunlara ek olarak, bugn burada da kendiniz iin ikinci
bir zafer kazandnz. Avrupal Trakyallara kar bir sefer dzenledi-
niz ve onlar yendiniz. yleyse size syleyeceim ey; bugn bana
kzp tartacanza, elde ettiiniz ltuflar iin tanrlara kretme-
niz gerektiidir.
u ana kadar sylediklerimde kendimi sizin durumunuzla snr-
ladm. imdi de yalvarrm, kendi durumumu analiz ederken, beni
dinleyin ve adil olun. Sizden ayrlmaya ve eve doru yola kmaya
ilk karar verdiimde, iki kat nee dolmutum. Sizin aznzdan d-
klen vgler almtm ve sayenizde, dier Yunanlarn gznde de
iyi bir yer edinmitim. Lacedaemonlular bana gvendi. yle ol-
masayd, beni tekrar size geri yollamazlard. Oysa imdi, Lacedae-
monlular nnde sizin tarafnzdan karalanarak ve sizin de yard-
mnzla, kendim ve eer bir gn olursa ocuklarm iin kendisine
318
KSENOPHON

snp fayda greceimi dndm Seuthes tarafndan yine sizin


yznzden nefret edilerek buradan ayrlyorum. Sizin yznz-
den, zerime ok fazla nefret ektim. Urunda elimden geldiince
yapabileceim en iyi eyleri dnmekten hl vazgemediim siz-
ler, g konusunda benden ok stn olan insanlarn nefret duygu-
larn zerime younlatrdnz. Neden? Ben elinizde tuttuunuz bir
kle ya da bir kaak deilim. Sylediiniz eyleri yaparsanz, bilin ki
sizin iin ok kere gece nbet tutan, sizinle birlikte birok eziyet e-
ken ve hayatn ok kere riske atan, ulu tanrlarn yardmyla sizlerle
birlikte barbarlar zerine savaa kp ok sayda ant diken ve son
olarak, sizi kendinize kar korumak iin vcudundaki her hcreyi
harekete geiren bir adam ldrm olacaksnz.
Bugn karadan ya da denizden, istediiniz yere gitmekte zgr-
snz. Hi kimse sizi engelleyemez. Bu byk zgrle sahip olan,
uzun sreden beri gitmek istediiniz yere Yunanistana doru yola
kmaya can atan, asker glerin en by olan bu Lacedaemon-
lularn yanlarnda grmek istedii ve karlnda deme sz ve-
rilen siz Yunan askerleri, imdi bu ann bir an nce beni ldrme
vakti olduunu dnyorsunuz. Zorluk ektiimiz gnlerde, her
ey ok daha farklyd.
Ey siz en iyi hafzaya sahip olan adamlar! O gnlerde beni baba
diye aryordunuz ve beni her zaman velinimetimiz diye hatrla-
yacanza sz vermitiniz. Bununla beraber, bugn sizin iin gelen
bu adamlarn bu kadar kaba olmadklarn biliyorum. Yanlmyor-
sam, bana bu ekilde davranarak onlarn gznde deerinizi yk-
seltemediniz.
Bu szlerle konumasn bitirdi ve ardndan Lacedaemonlu
Charminus ayaa kalkt ve yle konutu:
Baylar, kiz Tanrlar adna, bu adama kzmakla yanl yapyor-
sunuz. Ben kendim onun adna tanklk edebilirim. Ben ve Polyni-
cus, Seuthese onun nasl bir adam olduunu sorduumuzda, Seut-
hes de onun hibir kt ynnn olmadn, sadece askerle ok
319
ANABASS

sk bir ilikisi olduunu syledi. stelik onlarn yakndan dostu ol-


duunu, hatta bu yzden bana ok i geldiini ve biz Lacedaemon-
lularla ya da Seuthesin kendisiyle aras bozulsa bile onlarn tarafn
tuttuunu syledi.
Bunun zerine Lusial Eurylochus ayaa kalkt ve bu iki Laceda-
emonluya dnerek yle dedi:
Evet, baylar! u anda benim tek dndm ey, Seuthesten
bizim iin yapmas gereken demeleri almadnz srece, liderimiz
olamayacanzdr. O bunu sevse de sevmese de btn demeleri-
mizi yapmasn salayn ve bunu yapmadan bizi alp gtrmeyin.
Ksenophon tarafndan ne srlen Atinal Polycrates de un-
lar syledi:
Eer gzlerim beni yanltmyorsa, beyler, orada bizim binbir
zahmetle kazandmz mallar alp onlar satan ve sattan elde et-
tii paray ne Seuthese ne de bize vermeyip bir hrsz gibi kendine
saklayan Heracleidesin dikildiini gryorum. Eer aklmz varsa,
onu cezalandrrz nk o bir Trakyal deil, bir Yunandr ve Yu-
nanlara ktlk yapmtr.
Heracleides bu szleri duyunca, byk bir dehete kapld.
Seuthesin yanna geldi ve yle dedi:
Eer aklmz varsa, buradan uzaklar, bu adamlarn bize ulaa-
mayaca yerlere gideriz.
Bylece atlarna bindiler ve kendi ordugahlarna doru drt-
nala gittiler. Hemen ardndan Seuthes, zel tercman Abrozelmesi
Ksenophona yollad ve ondan bin ar piyade birliiyle orada kal-
masn istedi. Buna ek olarak deniz kysndaki yerleri ve sz ver-
dii dier eyleri kendisine hemen teslim edeceini syledi. Daha
sonra, byk bir sr olarak, Polynicrustan, eer Lacedaemonlula-
rn byk penesine derse, Thibronun onu ldrmeye kararl
olduunu duyduunu syledi. Ayn zamanda Ksenophona, farkl
blgelerden, mektuplarla ya da habercilerle, iftiraya uradn sy-
320
KSENOPHON

leyen ve kendisini korumas iin onu uyaran benzer mesajlar gel-


meye devam etti. Bunlar duyunca, Ksenophon iki kurban ald ve
Kral Zeusa kurban etti. Seuthesle, kendisine nerilen artlarla kal-
masnn m yoksa ordu ile birlikte oradan ayrlmasnn m daha iyi
ve mutluluk verici olacan renmek istiyordu. Cevap oradan ay-
rlmas ynndeydi.

321
YED

Bundan sonra Seuthes ordugahn uzak bir blgeye tad ve Yu-


nanlar da denize doru gidecekleri yolda, kendilerine yetecek ka-
dar erza bulabilecekleri kyleri seerek bu kylerde konaklad. Bu
kyler, Seuthes tarafndan Medosadese verilmiti. Buna dayana-
rak, kylerdeki mallarnn Yunanlar tarafndan alkonulduunu g-
ren Medosades, olduka sinirlendi ve yanna yukar blgeden inen-
ler arasndan Odrysial gl bir adam ve yaklak otuz kadar atly
alarak geldi ve Ksenophona Yunan ordugahndan kp ne gelmesi
iin meydan okudu. Yanna baz subaylar ve gvenebilecei dier
kiileri alan Ksenophon ne, onlarn yanna geldi. Daha sonra Me-
dosades, Ksenophona hitap ederek unlar syledi:
Kylerimizi yamalamakla yanl yapyorsun. Ben Seuthes
adna ve yukardaki lkenin kral Medocusun yanndan gelen ya-
nmdaki bu adam da kral adna, sizi bu topraklardan kmanz iin
adilce uyaryoruz. Eer topraklardan kmay reddederseniz, onu
size teslim etme gibi bir dncemizin olmadn, te yandan lke-
mize zarar verirseniz, size dmanmzmsnz gibi saldracamz
bilmenizi isteriz.
Onlarn sylediklerini duyan Ksenophon, u ekilde yant verdi:
322
KSENOPHON

Sizin tarafnzdan bize hitap etmek iin kullanlan bu dile ce-


vap vermek olduka zordur fakat yanndaki gen adamn hatrna
bunu deneyeceim. Bylece en azndan bizim doamzn sizinkin-
den ne kadar farkl olduunu grm olur. Sizin dostunuz olmadan
nce bu lkede istediimiz gibi hareket ediyorduk. stediimiz za-
man yamalyor ya da yakyorduk ve sen Medosades, ne zaman ya-
nmza eli olarak geldiysen dman korkusu yaamadan bizimle
konakladn. Toplu bir kabile olarak bu lkeye yaklaamyordunuz.
Dier taraftan, kendinizi bu lkenin iinde bulduunuzda, sanki siz-
den daha stn bir halkn blgesindeymisiniz gibi atlarnza gem
vurarak ve dizginleyerek konaklyordunuz. Daha sonra bizimle dost
oldunuz ve bizim sayemizde tanrlarn da yardmyla kendi gc-
mzle aldmz ve size verdiimiz bu lkeyi ele geirdiniz ve bu-
gn bizi buradan atmak istiyorsunuz. Sizin de ok iyi bildiiniz gibi,
hibir dman kuvvetinin gc bizi buradan atmaya yetmedi. Size
yaptmz iyiliklerin karlnda, kiisel olarak senden, baz hedi-
yeler vererek yolcuumuzu kolaylatrman ve hzlandrman bekle-
nirdi. Sen bunlar yapmazken, elinden gelse, akta konaklamamza
bile engel olacaksn. Bu szler, ne tanrlarn nnde, ne de u an
seni bolluk iinde yaayan bir adam olarak gren u Odrysialnn
nnde, sende hibir utanma duygusu yaratmyor. Oysaki bizimle
dost olana kadar senin de sylediin gibi, hayatn hrszlk ve yama
yaparak srdryordun. Bu arada neden benimle konuuyorsun ki?
Artk orduyu ben ynetmiyorum. Generallerimiz, Lacedaemonlu-
lardr. Hani siz parlak zekal adamlar, orduyu size getirdiimde onla-
rn gznden dtysem, imdi orduyu onlara teslim ederek tekrar
gzlerine girmeyeyim diye, beni katlmaya davet bile etmediiniz
toplantda, orduyu onlarn eline vermitiniz.
Odrysial bu ifadeleri duyduktan sonra yle dedi:
Kendi adma, Medosades, duyduklarmdan duyduum utanla
yerin dibine girdim. Bu gerei daha nceden bilseydim, buraya se-
ninle asla gelmezdim. Bu yzden de hemen geri dnyorum. Eer
323
ANABASS

kendisine fayda salayan bu adamlar buradan atsaydm, Kral Me-


docus beni kesinlikle alklamazd.
Bu szleri syleyip atna bindi ve oradan uzaklat. Onunla bir-
likte, drt ya da be kii hari dier atllarn hepsi de geri dnd
fakat hl lkenin yamalanmasndan endie duyan Medosades,
Ksenophonun iki Lacedaemonluyu armas iin srar etti. Ya-
nna en uygun adamlarn alan Ksenophon, Charminus ve Polyni-
cusun yanna geldi ve onlara Medosades tarafndan arldklarn
syledi. Muhtemelen onlar da kendisi gibi lkeyi terk etmeleri iin
uyarlacaklard.
Eer yleyse, diye ekledi, ordunun olan demeyi tahsil edebi-
leceksiniz. Onlara, ordunun, Seuthes istese de istemese de kendisin-
den demelerini almak iin sizden yardm istediini ve demelerini
alr almaz sizinle gelmekten zevk duyacaklarn syleyebilirsiniz.
Ayrca bu istein size uygun grndn ve sizin de buna daya-
narak askerler haklarn alana kadar, onlar terk etmeyeceinize sz
verdiinizi syleyebilirsiniz.
Lacedaemonlular bu neriyi kabul etti. Bu szlerin zerine on-
lar etkileyebilecekleri baka yorumlar da ekleyeceklerdi. Artk or-
dudan uygun olan temsilcilerle birlikte yola ktlar.
Oraya varmalaryla birlikte Charminus konumaya balad:
Medosades bize syleyecek bir eyin varsa syle, eer yoksa bi-
zim sana syleyeceklerimiz var.
Medosades, uysal bir ekilde cevap verdi:
Ben ve ayn ekilde Seuthes unlar sylyoruz: bize dost olan-
larn, sizin tarafnzdan kt muamele grmemeleri gerektiini is-
teme hakkna sahip olduumuzu dnyoruz. Onlara ne ktlk
yaparsanz, aslnda bize yapm olursunuz nk onlar bizim bir
paramzdr.
Gzel! diye yantlad Lacedaemonlular ve devam ettiler:
324
KSENOPHON

Biz de sizin iin sz konusu insanlar ve topraklar kazanan bu


askerler demelerini alr almaz buradan gitmeyi planlyoruz. Eer
alamazlarsa, daha fazla gecikmeden onlara yardm etmek ve ettikleri
yeminleri bozup kendilerine yanl yapanlar cezalandrmalar iin
geleceiz. Adaleti salamak iin buraya geldiimizde, eer bu iin
iinde sizler de varsanz, ilk olarak sizinle balayacaz.
Ksenophon ekledi:
Medosades bu konuyu lkelerinde bulunduumuz (dostumuz
dediiniz) bu insanlarn halletmesini, lkeyi sizin mi yoksa bizim
mi terk etmemiz gerektiine dair oylama yapmalarn ister misin?
Medosades, bu neriyi reddederek ban sallad fakat iki Laco-
nialnn demelerle ilgili Seuthese gitmelerini istedi. Ayrca:
Eminim, Seuthes size kulak verecektir. diye de ekledi.
Ya da eer gidemezlerse, o zaman kendisine gc yettiince yar-
dm edeceini syleyerek, Ksenophonu kendisiyle yollamalar iin
onlara yalvard ve son olarak da kyleri yakmamalarn istedi. Bunun
zerine Ksenophonu ve beraberinde ie yarar grevlileri yolladlar.
Oraya vardklarnda, Ksenophon, Seuthese u ekilde seslendi:
Seuthes, buraya hibir ey istemek iin gelmedim, aksine eer
yapabilirsem, askerlere sz verdiin eyi, onlar adna srarla senden
istediim iin bana kzmakta hakszlk ettiini gstermek iin gel-
dim. Benim inancma gre, askerlerin onu senden zorla almasn-
dansa, senin kendi isteinle teslim etmen senin iin daha iyi ola-
caktr. Her eyden nce seni bu yce mevkie karan tanrlardan
sonra, bu askerlerdir. Onlar seni bu kadar geni topraklarn ve bu
kadar ok insann kral haline getirdiler. Sen de bunu gayet farkn-
dasn. Bu kadar byk bir mevkide olan bir adamn, insanlarn ak-
lnda phe uyandrmaktan, hatta kendisine faydas dokunan bu in-
sanlardan, onlar tarafndan takdir grmeden ayrlmaktan kanmas
gerektiini dnyorum. Alt bin adamn senin hakknda iyi eyler
sylemesi nemli bir eydir ama bunlarn hepsinden en nemlisi,
325
ANABASS

kendini szlerine gvenilmez bir insan pozisyonuna koymaman ge-


rektiidir. nk kendisine gvenilmeyen bir insann azndan d-
klen szlerin bouna sarf edilen, etkisiz ve sayg grmez szler ol-
duunu fakat doru konutuu dnlen insanlarn durumunun
ise tam tersi olduunu grdm. Bir bakasnn zor kullanarak ba-
ard eyi bu kii szleriyle baarabilir. Kendini bilmez birini ken-
dine getirmek istese bir bakasnn ceza vererek yapt ii, bu kii-
nin szleriyle yapacana inanyorum. Ya da yaplan anlamalarda,
bu tr insanlarn verdikleri szler, bir bakasnn verdii hediyelerle
ayn deeri tar.
Kendi durumunu hatrlamaya al, sana vereceimiz destei sa-
tn almak iin bize ne kadar para dediini hatrla. Tek kuru bile
demediini sen de ok iyi biliyorsun. Sefer dzenlerken, bu kadar
adam sana yardm etmek ve bylece seni u anda senden istedikle-
rinden otuz kat daha deerli olan bir imparatorluun sahibi olman
salamak iin harekete geiren ey, sadece szlerinin samimiyetine
duyulan inant. Bugn burada, her eyden te, sana bu krall ka-
zandran gven duygusu, bu kadar nemsiz bir miktar iin satl-
m oldu. Bugn kazandklarna verdiin byk nemi sana hatr-
latmama izin ver. Bugn baardklarn baarmak iin o gn, sahip
olduklarnn be katn bile feda etmeye hazr olduundan eminim.
Bana gre, bugn kazandklarn kaybetmek onlar hi kazanma-
m olmaktan daha ciddi bir kayptr. nk zenginken fakir olmak,
zenginlii hi tatmam olmaktan daha zordur. Bir kralken sradan
bir insann seviyesine dmek, tac hi giymemi olmaktan daha ac
vericidir.
imdiki halknn seni sevdikleri iin deil, tamamen zorbalkla
sana bal olmaya ikna olduklarn ve yarn bulduklar ilk frsatta,
tekrar zgr olmak iin uraacaklarn unutmamalsn. Ayrca on-
larn korku duygusuna devamllk kazandrmay ve sana kar itaat-
kar olmalarn salamay ve buna sreklilik kazandrmay nasl ga-
ranti ediyorsun? Syleyecein tek bir kelimenin, askerlerin imdi
seninle kalmalarna ya da istediin an sana destek olmak iin geri
326
KSENOPHON

gelmelerine yettiini grrlerse, bu senin iin olumlu bir durum ol-


maz m? Ayrca bizden seni ven hikayeler duyanlar, senin istek-
lerine uymaya gnll olmayacaklar m? Ya da u an yaanan bu
gvensizlik olayndan dolay, ikinci bir kez, hibir askerin sana yar-
dma gelmemesine neden olarak halk tam aksi gre varmaya m
srkleyeceksin? stelik bizim birliklerimiz, bu kiilere senin bir-
liklerinden daha yakn durumdadr. Aslnda onlarn sana balanma-
larnn nedeni sayca bizden az olmalar deil tam anlamyla bir li-
dere sahip olmamalardr. O halde imdi onlarn, senin tarafndan
kandrldmz dndmz biz Yunanlar arasndan bazlarn
kendilerine koruyucu olarak semeleri tehlikesi de var. Ya da bizden
daha iyi olan Lacedaemonlular var. Farz edelim ki askerlerimiz, on-
lara borlu olduun demenin Lacedaemonlular tarafndan senden
alnmasn istediler ve onlarn hizmetine ihtiyalar olan Lacedae-
monlular da bu istei kabul ettiler, bunun zerine onlar da Laceda-
emonlulara daha byk bir hevesle hizmet etmeye balad, bunun
senin iin daha byk bir tehlike douracana eminim. En azndan
imdi, ayaklarna kapanan Trakyallarn da sana yardm etmektense,
saldrma konusunda daha istekli olacaklar olduka aktr. nk
senin hakimiyetin, onlar iin klelik anlamna gelirken, yenilgin on-
lar iin zgrlk anlamna geliyor.
Bu lke u anda sana ait ve bu vakitten itibaren, sana ait olan
bu blgelerin refah iin alman gerekecek. Bu topraklarn ktlk-
lar grmesine engel olmak iin onlar nasl koruyacaksn? Sence bu
topraklar, askerler arkalarnda bar ortam brakarak, istediklerini
alr ve giderlerse mi korunur, yoksa burada kalp dman bir lkeyi
igal ederlerse mi? Eer kalrlarsa, daha byk bir ordunun yard-
myla yeni bir sefer dzenlemeye ve onlar buradan atmaya ala-
caksn. Ayrca bu yeni birlikler iin de erzak tedarik etmek zorunda
kalacaksn. Sence hangi durum senin cebini kurutacak? imdiki
borcunu demek mi yoksa bu borcun yannda, daha fazla birlie ve
daha iyi kaliteye ihtiya duymak m?
327
ANABASS

Heracleides, daha nceden de bana kantlamaya alt gibi, bu


miktarn ar olduunu dnyor. Fakat senin iin bugn bu pa-
ray elde etmek ve askerlere demek, yarn hep birlikte yanna geldi-
imizde deyecein on kat miktardan daha kolay olacaktr. stelik
azlk ya da okluk arasndaki snr rakamlara deil, deme yapann
ve bu demeyi alann kapasitesine baldr. Hem senin imdiki yl-
lk gelirin daha nceki zamanlarda elinde bulundurduun mallarn
tamamndan daha fazladr.
Yani Seuthes, benim bu ifadelerim bir arkadan arkadaa ver-
dii tlerin ve ngrlerinin aklamasdr. Tm bunlar hem tan-
rlarn sana baladklar iyi eylere layk olduunu gstermen, hem
de benim ordudaki nmn harap olmamas umuduyla sana ak-
ladm. nk bugn herhangi bir dmana zarar vermek istesem,
bunu bu orduyla yapamayacamdan emin ol. Ayn ekilde, sana
yardm etmek istesem, bu ii yapmaya da gcm yetmez. te or-
dunun bana kar tavr bu ynde. Ve hl seni tanrlarn huzurunda,
senden askerler adna hibir ey almadma tanklk etmeye ar-
yorum. Bugne kadar, kiisel kazan elde etmek iin senden onlarn
olan hibir eyi talep etmedim. Hatta bana sz verdiin eyleri bile
senden istemedim. Ve sana yemin ediyorum, bana vermen gereken
paray ve mallar vermeyi teklif etseydin bile, askerler de kendi pay-
larna deni almadklar srece, onlar asla kabul etmezdim. Nasl
kabul edebilirim ki? Onlar tarafndan bu kadar sayg gren ben, as-
kerlerin bu ykc durumunu gz ard edip kendi karm dnsey-
dim, ne utan verici bir duruma dm olurdum. Tabii Heraclei-
dese gre bu aptalca bir konumadr nk ona gre, her ne yolla
olursa olsun, para elde etmeye almak tek byk ama olmaldr.
Seuthes, benim prensibim bu deil. Ben bir adama ya da hepsinden
te bir prense verilecek en gzel ve en parlak mcevherin kendisine
verilen deer, adalet ve cmertlik ltfu olduunu dnyorum. Bu
erdemleri tayan kii evresini saran dost says ve bu sayya eklen-
mek isteyen dier kiiler bakmndan zengindir. Bu kii mutluyken,
evresinde neesine nee katacak dostlarla evrilidir. Dier taraftan,
328
KSENOPHON

ansszlk yaad durumlarda da kendisine yardm edecek arkada


eksikliini hibir zaman hissetmez.
Bununla birlikte, sana yrekten dost olduumu yaptm i-
lerden anlamadysan, szlerim bugn bu gerei ortaya koya-
cak kadar gl deilse, seni en azndan askerlerin sylediklerini
dinlemeye davet ediyorum. Buradaydn ve beni sulamak iin ko-
nuanlarn sylediklerini duydun. Lacedaemonlulara, hakkmda
ikayetler edip beni suladlar ve sulama nedenleri ise sana Lace-
daemonlulardan daha byk nem vermem ve onlarn karlarn
korumaktansa seninkini korumak iin uramamd. Senden hedi-
yeler aldm ne srdler. Bu sulamalar sana kar kt dn-
celer beslediimi dndkleri iin mi yaptklarn sanyorsun? Ak-
sine sana kar beslediim iyi niyeti fark ettikleri iin deil midir bu
sulamalarn nedeni? Bence, herkes bir insann hediyeler ald ki-
iye kar iyi dnceler beslemesi gerektiine inanr. Peki, senin
davrann byle miydi? Sana herhangi bir ekilde olumlu yant ver-
meden ya da ufack bir hizmet bile etmeden nce, beni gzlerinle,
sesinle ve konukseverliinle ok kibar bir ekilde karladn ve ar-
dndan gelecek hediye ve bir sr gzel eylerin szn vermek-
ten de geri durmadn. Fakat amacna ulatktan ve byk bir adam
olduktan sonra, orada durup kendi askerlerim tarafndan aalan-
mam izleyebiliyorsun! stelik seni bu kadar byk bir mevkie ge-
tiren kii de benim. Zamann, sana doru olan yapmay retece-
ine tm kalbimle inanyorum ve hatta zamann sana verecei derse
gerek kalmadan sana yardm etmek iin buralarda durup uraanla-
rn, seni sulayan kiilere dntklerini grecek ve buna dayana-
mayacaksn. Sadece senden, onlara olan borlarn deyince, asker-
lerle aram dzeltmek iin en byk aban gstermeni istiyorum.
En azndan beni ilk bulduun zamanki konumuma getir; senden tek
istediim budur.
Bu szleri duyan Seuthes, ok daha nceden yaplmas gereken
demelerin hl askerlere verilmemesinden sorumlu olan kiiye la-
329
ANABASS

netler yadrd ve genel olarak herkes bu kiinin Heracleides oldu-


unu dnyordu.
Kendi adma, hakknz olan eyleri sizlerden almak gibi bir ni-
yetim asla olmad. Size yeniden deme yapacam. dedi Seuthes ve
ardndan Ksenophon sz ald:
deme yapmay dndne gre, senden sadece bunu be-
nim araclmla yapman ve senin yznden orduda kaybettiim
itibarm kazanmama yardmc olman istiyorum. nk u anki
pozisyonum, sana destek olmaya geldiimiz gnk pozisyonumun
ok fazla gerisinde.
Seuthes cevaplad:
imdiye kadar benim yzmden kendi askerlerinin gznde
yitirdiin saygnl geri alacaksn ve sadece bin adet ar piyadeyi
yannda tutarak benimle kalrsan bahsettiim korunakl yerleri ve
sz verdiim her eyi sana vereceim.
Bunu zerine, Ksenophon, cevap verdi:
Bu artlar altnda onlar kabul edemem, sadece bizi zgr brak.
Bunun zerine, Seuthes:
Fakat senin iin buradan gitmektense benimle kalmann daha
gvenli olduunu biliyorum. dedi.
Daha sonra, Ksenophon tekrar:
Hassasiyetin iin teekkr ederim ama kalamam. Buradan gi-
dip, baka yerlerde onur kazanabilir, sayg grebilirim ve emin ol bu
senin de iine yarayacaktr. dedi.
Bunun zerine, Seuthes konutu:
Gm olarak ok az param var fakat az da olsa sana bir talent
vereceim. Ayrca, alt yz ba sr, drt bin koyun ve yz yirmi ka-
dar da kle verebilirim. Bunlar ve beraberinde size ktlk yapan
rehineleri aln ve gidin.
330
KSENOPHON

Ksenophon, gld ve yle dedi:


Farz edelim ki bunlarn hepsi demeyi karlamad, o zaman
bendeki talentin kime ait olduunu syleyeceim? Bu benim iin
biraz tehlikeli, yle deil mi? Sanrm geri dndmde, kendimi
talardan korusam iyi olacak. Tehditleri sen de duydun deil mi?
Ksenophon, o gece orada kald fakat ertesi gn Seuthes onlara
sz verdii eyleri teslim etti ve srleri gtrebilmeleri iin yanla-
rnda bir oban da yollad. Balarda askerler, Ksenophonun Seut-
hesin yanna yerlemek ve kendisine sz verilen eyleri almak iin
gittiini dnyorlard ama karlarnda onu grnce ok sevin-
diler ve onu karlamaya kotular. Charminus ve Polynicusu gren
Ksenophon yle dedi:
Sizin giriimleriniz sayesinde, bu mallar orduya kazandrld.
Benim grevim bunlar sizin gzetiminize teslim etmektir. Onlar
bltrn ve askerlere datn.
Buna dayanarak, mallar aldlar ve resm ganimet datclarn
grevlendirdiler. Sonunda byk sulamalara da maruz kaldlar.
Ksenophon tm bunlardan uzak duruyordu. Aslnda eve dnmek
iin hazrlk yapyordu ve bunu kimseden saklamyordu nk he-
nz Atinadan srgn oylamas174 gereklememiti ama ordugah-
taki yakn dostlar otoriteler yanna geldi ve orduyu amaladklar
var yerine ulaana kadar ynetip Thibrona teslim edene kadar
yanlarndan gitmemesini istediler.

174 Ksenophonun Atinadan srgn edildii tarih kesin olarak bilinmemektedir. Bu szlerden karlacak
anlama gre, srgn oylamas bu olaylardan daha sonraki bir tarihte gerekleti. En azndan M 394te,
Coronea Savandan belli bir sre nce, yaklak be buuk yl nce gereklemiti.
331
SEKZ

Bu noktadan Lampsacusa175 doru yelken atlar ve burada


Ksenophon, Lyciumdaki176 ryalar177 izen Cleagorasn olu Ph-
liasial Kahin Eucleides ile karlat. Eucleides, Ksenophonu sasa-
lim dnd iin kutlad ve ne kadar altn elde ettiini sordu. Bu-
nun zerine, Ksenophon, yle cevap verdi:
Yemin ederim ki atm ve kiisel eyalarm satmadm srece
eve ulamaya yetecek kadar bile param yok.
Eucleides, buna inanmad. Bu arada Lapsekililer, Ksenophona
dostluk hediyeleri yollaynca, o da Apollona kurban kesti. Ksenop-
hon, Eucleidesin de orada bulunmasn istiyordu ve kurban belirti-
lerini gren Eucleides yle dedi:
imdi sahip olduun parayla ilgili sylediklerine inanyorum
fakat bir gn eline para gese bile nnde mutlaka bir engelin ola-
cak. Hibir ey olmasa bile sen kendine bir engel olacaksn.
175 Bugnk Lapseki. O dnemde stratejik bir neme sahip olan bir Yunan ehridir.
176 Aristotelesin Atinada kurduu nl okuldur.
177 Kimisi bunun duvar izimleri ya da freskler olduunu dnmtr. Kimisi ise bunun bir izime deil,
bir yazya iaret ettiini syler.
332
KSENOPHON

Ksenophon da bu iaretlerin gcn kabul etti. Daha sonra


Eucleides:
Meilichios178 Zeus senin nnde bir engeldir. Bundan emi-
nim. dedi ve ses tonunu deitirerek:
Kendi yurdunda senin iin kurban kesip tmn yakarak Tan-
rya sunduum gibi, sen de bu Tanrya kurban kestin mi? diye sordu.
Ksenophon da lkesinin dnda olduundan beri bu Tanrya
kurban kesmediini syledi. Buna dayanarak Eucleides ona eski ge-
leneksel yolla, yani kurban kesip tmn yakarak Tanrya kurban
sunmasn tavsiye etti. Bu sayede kaderinin iyileeceinden emindi.
Ertesi gn Ksenophon, Ophryniuma vard ve ailesinin gelene-
ine gre domuzlar kurban etti ve onlar yakt. Elde ettii iaretler
olumlu yndeydi. Ayn gn, ordu iin hediyeler yklenmi Bion ve
Nausicleides geldi. Bu iki adam Ksenophon tarafndan ok iyi ar-
land ve onun Lapsekide elli darike satt atn yeniden satn alacak
kadar da kibarlard. nk Ksenophonun atn ihtiyatan dolay
sattndan phelenmilerdi, stelik atna ok dkn olduunu da
duymulard. Bu yzden de hayvan tekrar satn alp ona verdiler ve
parasn almay da reddettiler.
Bu blgeden yola kp Troad boyunca ilerlediler ve da da-
n179 ap Antandrusa180 ulatlar ve daha sonra Misya kys bo-
yunca ilerleyip Thebe ovasna181 vardlar. Oradan yollarna Atar-
neus yaknlarndaki Adramytium ve Certonus zerinden devam
edip Caicus ovasna182 girdiler ve bylece Misyadaki Pergamusa183
ulam oldular.
178 Zeus Meilichios ya da esirgeyen koruyan Zeus. Zeusun sfatlarndan biridir. Atinadaki Diasia Festivali ya
da Zeus Festivali ayn gr altnda bu tanrnn erefine yaplrd.
179 Kaz Dalar.
180 Edremit Krfezinin kuzeyinde, Kaz Dalarnn gneyinde yer alan bir ehir.
181 Edremit Ovas.
182 Bakray Ovas.
183 Bugnk Bergama.
333
ANABASS

Ksenophon, burada Eretrial184 Gongylusun kars, Gorgion ve


Gongylusun annesi Hellasn evinde ok iyi bir ekilde arland. Bu
kadndan nemli bir Pers olan Asidatesin ovada olduunu rendi.
Eer otuz adam alp oraya gece gidersen, saklad btn para-
syla birlikte onu, karsn ve ocuklarn esir olarak ele geirebilir-
sin. dedi ve onlara adamn hazinesine giden yolu gstermeleri iin
kendi kuzenini ve kendisine byk deer verdii Daphnagoras da
yanlarnda yollad.
Daha sonra, bu iki yardmcyla birlikte Ksenophon kurban kesti
ve kendisine katlan Elisli Kahin Basias, kurbanlarn olabilecei ka-
dar olumlu olduunu ve bu byk adamn kolay bir av olacan sy-
ledi. Buna dayanarak, Ksenophon, akam yemeinden sonra en ya-
kn dostlar ve kendisine sadk olan subaylar da yanna alarak yola
kt. nk onlara bir iyilik yapmak istiyordu. Alt yz kadar adam-
dan oluan baka bir grup da onlara katlmak iin geldi ama subaylar
onlar savuturdu. Mallar kolaylkla ele geireceklerini dndk-
leri iin ayaklarna serilen bu nimetleri bakalaryla paylama gibi
bir dnceleri yoktu.
Gece yarsna doru oraya vardlar. Kulenin evresine doluan
kleler, mallarla ve srlarla birlikte parmaklar zerinde katlar.
Askerlerin tek abas Asidatesi ve sahip olduklarn ele geirmekti.
Bylece kaleye saldrdlar fakat hcumla kaleyi ele geiremeyince,
kalenin altn kazmak iin uratlar. nk kale, yksek ve olduka
glyd ve mazgallarla desteklenmi olan bu kale, geni bir sava
asker grubu tarafndan korunuyordu Duvar sekiz tula kalnln-
dayd ve bu yzden de geit gnn aarmasyla birlikte alabildi.
Alan delikten giren ilk kla, ierideki koruyuculardan biri b-
yk bir kz evirme iiyle deliin en yaknndaki adamn bacan
yrtt ve dier adamlar da o kadar youn bir ekilde oklarn frlatt-
lar ki geide yanamak tehlikeli bir hal ald.
184 Eriboz Adasnn bat kysnda yer alan bir ehirdir. Eretriallar, M 499-498 yllar arasnda, Atinallarn
Perslere kar ayaklanmasn destekledi. Buna karlk olarak M 490da Pers Komutan Datis ve ordusu
ehri yakp ykt. ehir ksa srede tekrar ina edildi.
334
KSENOPHON

Balarnda tabeliusun bulunduu bir destek grubu bar ve


arlarla, ateler yakarak kageldi. Ayrca Comaniadan bir grup
Asurlu ar piyade ve kraln paral askerlik grevini de stlenen sek-
sen Hyrcanial svari185 de onlara katld. Yaklak sekiz yz kiiden
oluan baka bir hafif piyade blnn yannda, Partheniumdan,
Apolloniadan ve civar blgelerden ok sayda hafif piyade askeri ve
svari de onlarn yannda yerlerini ald.
Artk nasl geri ekileceklerini dnme vakti gelmiti. Bylece
ele geirilebilecek btn sr ve koyunlar yakalayp klelerle bir-
likte onlar, oluturduklar karenin iine aldlar ve onlar srmeye
baladlar. Bunu yapmalarnn nedeni mallar ve ganimetleri umur-
samalar deildi. Aksine eer onlar geride brakp giderlerse, bu geri
ekilme askerlerin ve dmann gznde hzl bir kaa dnebi-
lirdi. Bu da birliklerin cesaretini krarken, dmana daha da byk
bir cesaret verebilirdi. Bu duruma engel olmak iin byle bir nlem
alm oldular. Bu nedenle, imdilik ganimetler iin savamay planl-
yorlarm gibi geri ekildiler. Gongylus, Yunanlarn sayca ne kadar
az olduklarn, te yandan onlara saldran tarafn ise ne kadar byk
olduunu anlar anlamaz annesine ramen, kendi zel kuvvetiyle
birlikte mcadelede yer almak iin ne atld. Damaratusun soyun-
dan gelen Procles de Halisarna186 ve Teuthraniadan onlara yardm
getirdi. Bu arada Ksenophon ve adamlar ok ve sapan yamurundan
korunmak iin kalkanlarn siper etmek iin daire eklinde ilerleme-
lerine ramen, bu yaylm atei altnda byk zorluk ekiyorlard ve
bu ekilde Carcasus nehrini zar zor geebildiler. Adamlarnn nere-
deyse yars yaralanmt. Bandan beri dmana kar ara verme-
den mcadele eden Stymphalial Kaptan Agasias burada ilk yarasn
ald. Ve bylece yaklak iki yz esir ve kurban etmeye yetecek kadar
koyunla buradan sa ktlar.
185 Hyrcania svarileri Ksenophonun baka bir eseri olan Cyropaedeiada nemli bir yere sahiptir. Onlar
Cyrusun yapt ilk savatan sonra kendisine teslim edilen Asur ordusunun yeleridir. lkeleri Hazar
Denizi yaknlarnda verimli bir blgedir.
186 zmir-Bergama yolu zerinde yer alan Kalanga Tepesi yaknlarnda bir ehir.
335
ANABASS

Ertesi gn, Ksenophon kurban kesti ve Lidya ilerine kadar iler-


leme niyetiyle gece karanl altnda btn orduyu harekete geirdi.
Bylece dmann yaklatklarndan haberi olmayacan ve geve-
yeceini dnyordu. Fakat Ksenophonun baka bir hcum niye-
tiyle tekrar kurban kestiini ve btn orduyla kendisine yaklatn
duyan Asidates kalesini terk etti ve Parthenium ehrinde yer alan
baz kylerde akta konaklamaya balad. Burada Ksenophonun
birlii onunla kar karya geldi ve onu, kars, ocuklar, atlar ve
sahip olduu tm mallarla esir ald. Bylece daha nceki kurbanla-
rn gsterdii kehanetler gereklemi oldu. Bu olaydan sonra tek-
rar Bergamaya dndler ve burada Ksenophon yrekten duyduu
inanla Tanrya kranlarn sundu nk Laconiallar, subaylar, di-
er generaller ve askerler, kendisine atlarn sr srlerinin ve dier
mallarn en iyilerini vermek iin birlemilerdi.
Bylece, Ksenophon, artk bir bakasna iyilik edebilecek, yar-
dm dokunabilecek bir pozisyona ulamt.
Bu arada Thibron gelip orduyu teslim ald ve onlar dier Yunan
kuvvetleriyle birletirip Tissaphernes ve Pharnabazusa187 kar sa-
vamaya balad.

187 Bu bizim sefer boyunca kraln lkesinden getiimiz eitli blgelerin yneticilerinin listesidir: Lidya
yneticisi Artimas, Frigya yneticisi Artacamas; Mithridates, Likaonya ve Kapadokya; Syennesis, Kilik-
ya; Dernes, Phoenicia ve Arabistan; Belesys, Suriye ve Asur; Rhoparas, Babil; Arbacus, Media; Tiribazus,
Phasia ve Hesperites. Daha sonra baz bamsz kabileler: Karduklar ya da Krtler, Khalybler, Kaldelier,
Makronlar, Kolhisliler, Mossynoikoslar, Koitoslar ve Tibarenoslar. Daha sonra Paphlagonia yneticisi
Corylas; Pharnabazus, Bitinyallar; Seuthes, Avrupa Trakyallar. Btn yolculuk, yukarya k ve aa-
ya ini, iki yz on be gnden (bin yz elli be fersahtan, otuz drt bin alt yz elli milden) olumaktayd.
Zamana vurulduunda, yukarya k ve aaya ini birlikte bir yl ay srmt.
336