konferencje

Z dziejów zjazdów konserwatorskich w Polsce.
W stulecie I Zjazdu Miłośników Zabytków Ojczystych

Paweł Dettloff
historyk sztuki
Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk

P
do znanej już w Europie metody kolegialnego omawia-
nia i znajdywania odpowiednich rozwiązań. W pierw-
rzełom wieków XIX i XX jest uważany szych dekadach XX w. dokonujące się zmiany poglą-
za czas formowania się nowoczesnych poglądów kon- dów konserwatorskich znalazły wyraz m.in. w dwóch
serwatorskich w Europie, w tym także w Polsce. Nie- ważnych kongresach gromadzących historyków, ar-
zwykle ważne dla ich oficjalnego usankcjonowania chitektów i konserwatorów. Miały one przede wszyst-
oraz szerszego oddziaływania i  przyjęcia w  praktyce kim integrować polskie środowiska konserwatorskie
było wypracowanie metod kolegialnego omawiania wokół jasno wytyczonych celów. Pierwszą z nich była
zagadnień i  formułowania wniosków. Od tego czasu I  Konferencja Konserwatorska w  Warszawie w  roku
można obserwować zwyczaj organizowania meryto- 1909, zorganizowana przez Towarzystwo Opieki nad
rycznych spotkań specjalistów w ramach zjazdów, kon- Zabytkami Przeszłości5, mająca charakter ogólnopol-
gresów, konferencji itp. Gromadziły one specjalistów ski. Szczególną rolę odegrał zwłaszcza I  Zjazd Miło-
danej branży, w  omawianym przypadku zwłaszcza śników Zabytków Ojczystych w  Krakowie, zwołany
architektów i  historyków sztuki, stając się sposobem 3-4 lipca 1911 r. przez Grona Konserwatorów Galicji
ustalania jednolitych norm postępowania w  koń- w  celu „wymiany myśli i  zapatrywań oraz ustalenia
cu XIX stulecia. Na przykład w 1883 r. na Kongresie obowiązujących zasad konserwacji zabytków, wzo-
Inżynierów i  Architektów w  Rzymie ogłoszono i  za- rem innych państw europejskich”6. Wybór Krakowa
twierdzono wytyczne postępowania konserwatorskie- na miejsce ogólnopolskiego spotkania konserwator-
go, które zostały przyjęte przez włoskie środowisko skiego był uzasadniony szczególną rolą tego miasta
jako obowiązujące1. W zbliżony sposób już wcześniej, jako największej skarbnicy dziedzictwa narodowego
na zjeździe historyków sztuki w  Wiedniu w  1873 r., oraz najpoważniejszego ośrodka kształtowania myśli
próbowano opracować analogiczne zasady odnoszące konserwatorskiej na ziemiach polskich7. W  zjeździe
się do dzieł sztuki2. krakowskim uczestniczyli przedstawiciele wszystkich
Na ziemiach polskich również w  tym czasie od- trzech zaborów, w tym licznie zgromadzeni reprezen-
bywały się podobne spotkania architektów i inżynie- tanci duchowieństwa8. Zaprezentowano na nim refe-
rów wypowiadających się na tematy konserwatorskie. raty poświęcone zagadnieniom ochrony i konserwacji
Należały do nich I i II Zjazd Techników (w Krakowie zabytków. Odczytom towarzyszyły ożywione dyskusje.
w 1882 r. i Lwowie w 1886 r.)3, a także Kongres Konser- Zarówno wygłoszone referaty, jak i  wypowiedzi w  ra-
watorski w Krakowie w 1888 r.4, zdające się nawiązywać mach dyskusji zostały opublikowane w  Pamiętniku

279

Omawiano na nim Jak napisał: „Zasady opieki nad zabytkami zmieniają sprawy organizacyjne tworzonych wówczas urzędów się. Już na wstępie obrad podkreślił Pierwszy Zjazd Rady Konserwatorów odbył się on jednak wagę tego typu spotkań merytorycznych. Już fakt opublikowania tych materiałów za. Niektóre z nich mogą być pouczające także dziś. gijnych i Oświecenia Publicznego) oraz (od roku 1928) ków. terenie Rzeczypospolitej. niezależ. przez doświadczenie i  przez wzajemną serwatorskie powinien być równomierny. zajmując na ich temat ostateczne stanowi- rozpowszechnienia i  trwałego udokumentowania za. naczelnik szonych tam haseł. umożliwiła odnie. międzywojennym17. istotną rolę w kształtowaniu poglądów oraz wypraco- Wydanie drukiem materiałów I Zjazdu. uwzględ- dyskusję”15 . Sta. Józef Muczkowski na I  Zjeź. w Warszawie. Jak się okazuje. doroczne zjazdy zaś stały się okazją do wy- co do kwestii jednolitej zasady. konserwatorskiej (urzędów konserwatorskich) zosta- cyjnych9. dzie wygłosił programowy referat. w  Polsce. bieżące tezy zawarte później w  swym podręczniku Ochrona problemy. jeśli chodzi o  bezwzględną gadnień. a także stwa na kwestie konserwatorskie. że na Zjeździe nie przyjęto uchwał końcowych nym w  Polsce poświęconym ochronie i  konserwacji ze względu na rozbieżności wśród jego uczestników zabytków. ogólne opinie i zalecenia o charakterze teoretycznym. nia i  problemy istniały niezmiennie od dziesięcioleci trynerstwem przestrzegał inny uczestnik zjazdu. wiedniego wydziału przy Ministerstwie Wyznań Reli- ważnie z  nieświadomością zasad konserwacji zabyt. skłaniając się raczej ku miany poglądów. lecz prze. trudniejszych do rozwiązania problemach konserwa- riałów konferencyjnych (referatów) I  Zjazdu. i są nadal aktualne. postępowania. Generalny Konserwator Zabytków. Ta celna uwaga może być traktowana jako niać wielkość zasobu zabytków na danym terenie. a także zapraszani Chodziło zatem przede wszystkim o  propagowanie goście. Uznano. Publikacja mate. (…) Uczymy się poprzez konserwatorskich. a właściwie udoskonalają. oprócz państwowej służby wydanym drukiem zbiorem materiałów pokonferen. tzn. Odegrało ono blemów. cześnie uwagę na konieczność zapewnienia odpowied- w  celu zapewnienia prawidłowej pod względem niego przygotowania zawodowego w ramach studiów 280 . wolnych od katego. każdy przypadek odnawianego zabytku należy rozpa. wypo- idei ochrony zabytków oraz uwrażliwienie społeczeń. nisław Tomkowicz14. konferencje I  Zjazdu Miłośników Ojczystych Zabytków będącym merytorycznym ochrony dziedzictwa kulturowego na pierwszym w  dziejach polskiego konserwatorstwa. jakie rozpatrywano na Zjeździe. aby architekci powiatowi wspierali zależnie od ich czasu i miejsca. a  zarazem płaszczyzną wypracowa- wytyczeniu pewnych kierunków. Poglądy głoszone przez Muczkowskiego. Rada. Zwrócono jedno- Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Jak napisano we wstępie: Niechże Wydziału Zabytków i  Muzeów przy Ministerstwie ten Pamiętnik będzie rodzajem małego katechizmu Sztuki i Kultury (a po jego likwidacji naczelnik odpo- dla tych. zbierająca się zwykle raz do roku. wypowiadając Na Zjazdach omawiano najpilniejsze. Przy okazji rozważania konkretnych przypad- prezentowanych na nim poglądów. sunięto pomysł. że rów. prace konserwatorów okręgowych. nia lub przyjęcia jednolitych. które zaprzątały wówczas uwagę konserwato- pryncypialność jej stosowania. wiadała się kolegialnie w aktualnych sprawach. starając się znaleźć ich najlepsze realne roz- Zabytków12. Wy- nieformalna idea przewodnia tego typu spotkań. Bogusław Szmygin zwrócił Rada była bowiem najważniejszym forum dyskusyj- uwagę. Ich prześledzenie umożliwia poznanie za- łały pewne wątpliwości. którzy nieraz w najlepszej wierze. ogólnokrajowe ciało opinio- sługuje na uznanie i dowodzi świadomości wagi pro. że podział na okręgi kon- postęp nauki. sko18. dawcze zwane Radą Konserwatorów16. pewne znane współcześnie zagadnie- trywać indywidualnie13. oprócz torskich. ło powołane specjalne. skiego konserwatorstwa. wiązanie. Niektórzy uważali. Kształtowały one teorię i  praktykę konser- jakkolwiek przyjęte jako ogólna zasada postępowania watorską oraz szerzej rozumianą ochronę zabytków – w myśl hasła: Konserwować nie restaurować – wywo. ków konserwatorskich były prezentowane bardziej sienie się do nich późniejszym badaczom dziejów pol. 23-25 czerwca 1919 r. obowiązujących zasad rycznych stwierdzeń11. konserwatorzy okręgowi (wojewódzcy). Podobnie przed zbytnim dok. zabytki te niedostateczną otaczają opieką”10 . nie. wywaniu metod konserwatorskich w dwudziestoleciu nie od pewnych różnic dzielących jego uczestników. W skład Rady wchodzili wszyscy świadczy wyraźnie o  zamiarze rozpropagowania gło.

Anglii i USA). konferencje politechnicznych. oprócz kwestii organizacyjnych i bie- witą konserwację wg zasad angielskich (trwałej ruiny). omawiano także. Podobna problematyka (np. prowadzona przez miejscową Gminę i  Towarzy. ale historii sztuki.. skiego. odbudowa Zastanawiano się nad powołaniem specjalnej komisji zabytków zrujnowanych przez wojnę. Poruszono kwestię konserwacji ruin zabytkami z 1918 r. Naj. Podkreślono znaczenie inwentary. kolegiaty w  Wiślicy i  kościoła Bernardynów watorów zgodnie z przepisami Dekretu o opiece nad w  Przasnyszu.)25. zowany w Lublinie (13-16 stycznia 1920 r. do roku. Co interesujące. tzn. szpitala i  wyeksponowaniem historycznych elemen- ważniejsze z nich dotyczyły organizowania struktury tów zabudowy wzgórza. że no na nim także kwestie konserwatorskie niektórych prezentacja tam materiału z  fotografiami ilustrujący. Jó. a tak. łane do ostatecznej decyzji ministrowi. Rada poparła i uchwaliła wnioski dr. „które nale- się za zachowaniem śladów zniszczeń zabytków jako żałoby rozwiązywać z  punktu widzenia teoretyczno- świadectwa historycznego20. wydawanych przez konser- m. że należy lu28. w różnych regionach stwo Opieki nad Zabytkami. Omawia- bytki (we Francji. Na zjeździe tym wysunięto wniosek. Jego odbudo. że przemyśleń konserwatorskich wiedeńskiej szkoły Powyższe postulaty zostały uznane za słuszne27.. za każdym razem gdzie indziej. 1920 r. Na III Zjeździe kich ruin zamkowych na Skarb Państwa i ich pieczoło. zabytków miejscowych (dawnego klasztoru Karmeli- mi zniszczenia wojenne przyczyni się do pozyskania tów Bosych i  połączenia ulicy Zamojskiej z  placem funduszy na ich restaurację. Ustalono wtedy sposób przeznaczenia wnętrz wziąć pod uwagę ich podział na dwie grupy: „bardzo Zamku Królewskiego29. przy „zabytkach wyjątkowego znaczenia. W przeciwieństwie do no na nim inicjatywę Komitetu Odbudowy Kościołów poprzednich III Zjazd Konserwatorski został zorgani- zorganizowania akcji promującej zagranicą polskie za. łów konferencyjnych zjazdu w  formie biuletynów. Kolejne uwagi poświęcono zamkowi w Łęczycy. czyli odbudową i restauracją torskim rozpatrywano kwestie odwołań właścicieli od zabytków dotkniętych zniszczeniami wojennymi. zagraniczną19. wywołała bowiem sporo Polski. zwykle tylko raz w roku. W związku z tym Rada wypowiedziała i  konserwacji miejscowych zabytków. Początkowo. Wynikało to zapewne z wielkiej liczby spraw Opowiedziano się za zburzeniem proaustriackiego i problemów wymagających pilnego rozwiązania. W latach późniejszych. „jako nie do pogodzenia z  interesami Zamku”. Na III Zjeździe Konserwa- pilniejszych problemów. Zjazdy Rady Konserwatorskiej odbywały się już wykonania. w latach mysł umieszczenia w  nim zbiorów Muzeum Narodo- 1919-1921. zjazdy Rady Konserwatorów zwoływano odtąd niemal wa. Niektórzy opowiadali były poświęcone osobnym zagadnieniom. Odrzucono ostatecznie po- cenne i mniejszej wartości”22. Odnośnie do sposobu Katedralnym26. zwołanego jeszcze w tym samym roku w War.in. Uchwalono po. Zaaprobowano tym samym służb konserwatorskich oraz usuwania zniszczeń projekty Kierownictwa Odnowienia Zamku (prof. Ministerstwa Robót Publicznych w  sprawie wydania wołanie przy ministerstwie stałego restauratora kon. koncentrując się na problematyce ochrony kontrowersji. Postawa ta wynikała praktycznego”. go z 1919 r. Złożono wniosek do to znaczy dziełach sztuk plastycznych. wojennych. decyzji uznania za zabytek. z wyjątkiem 1925 zacji zabytków należącej do podstawowych zadań do r. Spodziewano się. zakazu krycia zabytkowych świątyń eternitem. usuwania zniszczeń wojennych toczono dyskusję by kolejne spotkania plenarne Rady Konserwatorów o  charakterze doktrynalnym. żących. Rada opiniowała bowiem protesty przesy- zefa Piotrowskiego. główną uwagę skupiając na sprawach Wawe- cych się do przyjęcia za zabytkowe uznano. sprawy finansowe oraz problem nowych deko- Na zjeździe nie zapomniano o zabytkach ruchomych. Na II Zjeździe Konserwatorów sporo tylko pierwszy z  nich doczekał się realizacji. serwatora obrazów i  oddelegowanie go na praktykę w  związku z  coraz częściej pojawiającą się praktyką. racji malarskich w  kościołach23. dziny konserwacji zabytków”24. I  tak IV Zjazd się za ograniczeniem prac rekonstrukcyjnych21. które nastręczają wielorakie i trudne problemy z dzie- szawie 13-16 października. Wobec Konserwatorów obradował w  Krakowie 12-15 maja spodziewanej ogromnej liczby obiektów kwalifikują. Podjęto także dyskusję nad jednym z naj. wspomnia. postulat przejęcia wszyst. Rada Konserwatorów zbierała się dwa razy wego. oraz rozporządzenia ministerialne- zamkowych. tj. m. sprawa ruin konserwatorskiej wypowiadającej się na temat prac zamkowych) była tematem II Zjazdu Konserwator.in. takich. 281 . a także potrzebie drukowania materia- z bezwarunkowego podtrzymania idei Ruskina.

) była związana z bieżącą proble. Ze konserwatorskim z terenu całego kraju38.)37. 282 . jednak w  stolicy. Zwoływanie zjazdów w Warszawie nie musia- restauracji i  konserwacji zabytków sztuki”. Strzelno. na której zaprezento- w  Wilanowie. W  roku ło przy tym oznaczać rezygnacji z objazdu zabytków.in. tu skrytykowali matyką dotyczącą kilku czołowych zabytków w  róż. zespole pałacowym w związku z Wystawą Krajową. zorgani- Wskazano przy tym konieczność objęcia opieką zowany na terenie województw tarnopolskiego i stani- wszystkich zabytków.40. Łucku i  Dubnie) zajmował się w trakcie realizacji prac restauracyjnych i rekonstruk. m. Zauważono potrzebę Ignacego. licach. w  tym wydawanie „periodycznej publikacji bieżących kwestiach. św. Pozytywnie zaopiniowano wnioski wano 10-letni dorobek polskiego konserwatorstwa. jaskini Łokietka. św. Najwięcej uwagi poświęcano im szych prądów i teorii w tej dziedzinie. a  będącej zarówno odbiciem najnow. w  ewidencji. aktualnego zjazdu. który odbył się w tym mieście 17-19 paździer. NMP. Tematyka VIII Zjazdu Rady Konserwatorów (2-4 gdzie sprzeciwili się usunięciu barokowej konfesji października 1924 r. nych regionach Polski36. oraz XIX Zjazd urzędowego inwentarza. Kujaw i  Wielkopolski39. Zorganizowany w tym samym roku dziesią- powołania specjalnych komisji w  związku z  błędami ty z kolei Zjazd Rady Konserwatorów (5-7 październi- konserwatorskimi popełnianymi przy restauracji nie. Kazimierza. tyczny związany z  lokalnymi zabytkami i  trwającą torskiej miejscowych zabytków34 dyskutowano na nim jeszcze (!) ich odbudową ze zniszczeń wojennych miał sprawę nowelizacji ustawy o  opiece nad zabytkami. torów w Toruniu. sy35. niewyłącznie z  obszarem stanowiącym temat obrad serwatorskiej. na XI Zjeździe Rady Konserwa- stały się głównym tematem VI Zjazdu Rady Konser. Zjazdy Rady względu na malejące dotacje państwowe na zabytki Konserwatorów często były łączone z objazdami tere- skierowano memoriał do premiera.) odbył się w Warszawie i.. poświę- watorów. zapominano o  sprawach natury ogólnej i  wszelkich jące.in. Rozważa. ryzacji zabytków43. conym nie tylko miejscowym zabytkom. jak również przebudowy kościoła św.32 Na tej samej zasadzie VII Zjazd Konser. otynkowanie wnętrza romańskiej rotundy. również XVII Zjazd Rady Konserwatorów. poświęconej historii sztuki i nauce kon. Uchwalono ponadto Zjazd. Zabytki Lwowa nowymi. Podniesiono kwestie współ.33 Oprócz omawiania problematyki konserwa. wyglądu tzw. Zabytki Warszawy i  Ma. zespole zebrała się w  Poznaniu (26-29 września 1929 r. Wojciecha w  katedrze. wieży Giedymina oraz wnętrza kościoła storycznego wyposażenia powinny mieć charakter re. zamków w Trokach i Mirze) zowsza zdominowały V Zjazd Konserwatorski zorga. Podobny zakres tema- 1922 r. 12-16 października 1926 r. gdzie też zjazdy organizowano naj- szych prac wykonywanych obecnie w  zakresie częściej. uznając. ka 1925 r. w kościołach: parafialnych w Brochowie w  Łucku42. o  wpis do rejestru niektórych prywatnych nierucho. Na XIV Zjeździe Rada Konserwatorów i Lubieszowie oraz pokatedralnym w Chełmie. Uczestnicy tego Zjazdu odwiedzili: Gniezno. a  nie muzealny.in. jak i najważniej. Toruń. 1925 r. był poświęcony różnym bieżącym sprawom program robót w  tych zespołach zabytkowych. go41. ruin zamku w Bobo. Z  kolei sprawami zabytków Wołynia (m. Tak było np. stąd też zapewne na miejsce gdzie omawiali sposób wzmocnienia ścian kościoła obrad zjazdu wybrano stołeczną Warszawę. Zaproponowano także kary czasowej na terenie województw: poznańskiego i  pomorskie- utraty uprawnień dla architektów łamiących przepi. Na „terenowych” Zjazdach Konserwatorskich nie pracy ze społeczeństwem poprzez akcje uświadamia.) pocysterskim w  Koprzywnicy. tzn. jakie pojawiły się zamkami w  Ostrogu. oraz w Wilnie – miejscu obrad IX Zjazdu (3-9 czerwca nizowany 17-20 stycznia 1921 r. w tym także ponowne po. niezwiązanych bezpośrednio lub ilustrowanej. bytków na Litwie (m. no tam konkretne wątpliwości. że po przywróceniu im hi. prezentacyjny. nie tylko wpisanych do sławowskiego 5-13 czerwca 1932 r. kilkunastu innym z  obszaru dawnej ziemi chełmiń- watorski obradował w Poznaniu i Gnieźnie 29-31 maja skiej. 1925 Rada Konserwatorów omawiała tematykę za- krycie tynkami elewacji30. ale także pozostałych – Rady Konserwatorów zwołany 25-30 września 1933 r. konferencje Adolfa Szyszko-Bohusza). w  Warszawie31. XII Zjazd Konserwatorski 20-24 września 1927 r. Tematykę tego Zjazdu zdominowały sprawy inwenta- mości: dworu w Żelazowej Woli. ale także nika 1921 r. wiano się nad sposobem przywrócenia odpowiedniego go oraz Łazienek. podobnie jak VIII których gmachów rządowych. Odnośnie do zabytków wileńskich zastana- Omawiano na nim przeznaczenie Zamku Królewskie. cyjnych.

wykraczająca konserwacji. co wiązało się z między.60 Praktyka polskich zjazdów zdaje się dów był Kraków. traktując to zagadnienie raczej to II Ogólnopolski Zjazd Konserwatorów. później we Freiburgu57. zapoznano się z ustaleniami Bezpośrednim wzorem dla polskich Zjazdów międzynarodowej konferencji w  Rzymie w  sprawie Rady Konserwatorów okresu międzywojennego były naukowych metod badania i  konserwacji zabytków. a także najpilniejsze potrzeby konserwa. Na XX Zjeź. zmobilizować rząd. przeprowa. Spotkania te odegrały ważną wie47.. ferencji i spotkań roboczych. polichro. wyraża. Dyskutowano na nim także o problemach teo.). rolę w  przyjęciu ogólnych zasad konserwatorskich58 retyczno-doktrynalych dotyczących konserwowania oraz znajdywaniu rozwiązań w konkretnych przypad- i restaurowania dzieł sztuki. niemal w całości wania przy zabytkach w 1911 r. Miał za zadanie Zjazd Rady Konserwatorów (5-6 października 1934 r. zwołany 2-5 maja 1935 r. Pierwszy taki zjazd odbył tów w  tym względzie poświęcono XXI Zjazd Rady się w  Dreźnie 24-25 września 1900 r. XIII Zjazd Rady Konserwatorów.. ne od początku XX w.. Na XV Zjeździe Konserwatorskim wyraźnie wzorować na tej niemieckiej tradycji. a także społeczeństwo do aktyw- dzie konserwatorzy dyskutowali o  restauracji wnętrz niejszej pomocy w pracy na rzecz ochrony dziedzictwa 283 . Przedstawione na II Zjeździe referaty i uchwały miały mym czasie I Zjazd Historyków Sztuki53. zamku Stefana Batorego55. w  Warsza. kach. rekonstrukcji wikarówki przy placu Ma- w  1935 r. Dni – Zjazdy ochrony zabytków zwoływano ponow- ranym przez Radę Konserwatorów na miejsce jej zjaz. „Tag für Denkmalpflege”) organizowa- podziału kredytów na prace konserwatorskie i inwen. we i inwentaryzacji zabytków. lub związanym z  tworzeniem systemów prawno-ad- Kwestia inwentaryzacji zabytków. niemieckie Dni Ochrony Zabytków (zwane „deutsche Omawiano m. poświęcając oraz próbie podsumowania dotychczasowych efek. z  uwagi na wcześniejsze już ustalenia był się 3-5 listopada 1927 r. nie od 1920 r. II Zjazd odbył się w odmiennych wa- Mariackiego52. zorgani. ale przeniesiony Polsce oraz wskazać najważniejsze bieżące potrzeby. w  Krakowie (oraz Kato- wicach) dyskutowano wciąż aktualną problematykę Oprócz wymienionych zjazdów w czasach II Rze- konserwatorską wzgórza wawelskiego50. 5-8 kwietnia 1937 r. który od- teoretycznie”. Finansowaniu robót przy zabytkach razem w innym mieście i regionie (kraju). poza „robocze” spotkania Rady Konserwatorów. wie (16-18 marca 1931 r. ministracyjnych ochrony zabytków omawiano temat zaprzątała uwagę Rady Konserwatorów także na in. gdzie problemem nowej aranżacji malarskiej (tzw. sprawy finanso- mii) fasad Rynku Staromiejskiego w  stolicy. dzony w Warszawie 25-26 października 1928 r. Po przerwie wojennej ogólnoniemieckie Drugim miastem poza Warszawą częściej wybie. Jak zapisano czypospolitej przeprowadzono także większą ogól- w  protokole obrad. riackim oraz aktualnych sprawach – rejestrze i inwen- czycy44. oprócz subwencji. wiązano w nim do I Zjazdu Miłośników Ojczystych zowany w  Zakładzie Historii Sztuki Uniwersytetu Zabytków zwołanego w celu ustalenia zasad postępo- Jagiellońskiego 4-5 listopada 1932 r. Oprócz zagadnień o charakterze doktrynalnym narodową konferencją konserwatorską w  Rzymie48. i obiektów59. podsumować osiągnięcia dokonane w  niepodległej planowany początkowo w  Kielcach. Był niejszego zabytku. Na- Z  kolei XVIII Zjazd Rady Konserwatorów. gdzie jąc dezaprobatę uzyskanego efektu45. Z kolei na XVI podjęto dyskusję na temat planowanej rekonstrukcji Zjeździe Konserwatorskim. Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. 10-13 października 1930 r. konferencje jak dowodzi tego XXI Zjazd Rady Konserwatorów wawelskich. „omówiono zasady racjonalnej nopolską konferencję konserwatorską. restauracji i  rekonstrukcji tego najcen. niemal co roku na zasadzie kon- taryzacyjne. w Warszawie z inicjatywy i dyskusje w ramach Komitetu Odnowienia Zamku51. oprócz Ostatni (XXII) Zjazd Rady Konserwatorów w dniach spraw ogólnych zajmował się. oraz w Grodnie. do Krakowa ze względu na trwający tam w  tym sa.).in.56 Następny rok Konserwatorów. W  Krakowie miał miejsce także XX runkach politycznych niż pierwszy. wybranemu zagadnieniu. problemów konserwatorskich wybranych zespołów nych zjazdach49. poruszano kwestie konserwacji ruin. W  jego trakcie udano się bowiem do Łę. miał miejsce w Warszawie. odbytym także w Warsza. politykę subwencyjną oraz system Denkmaltag”. Zwoływano je za każdym torskie w kraju46. nagłośnionym wówczas. taryzacji oraz nowej ustawie o  ochronie zabytków54. a więc jeszcze w cza- został poświęcony problemom konserwacji Ołtarza sach zaborów61.

w  urzędach konserwatorów – przeznaczonych wy. że do idei krakowskiego wspólnych. niezależnie Ośrodek Dokumentacji Zabytków. nym warsztatem pracy. przy którym rozpatrywane łeczności w  działalność kół i  towarzystw opieki nad bywają ogólne zagadnienia z  zakresu konserwator- zabytkami63. odpowiednio przygotowanej. II Zjazd Miłośników Zabyt. Poświęcano je wybra- zabrakło także retrospektywnego spojrzenia na wyda. tkań i dorocznych zjazdów ochrona zabytków w Pol- go Centralnego Biura Inwentaryzacji66. nym zagadnieniom obejmującym ochronę zabytków rzenie sprzed 74 laty68. Urzeczywistnienie tych wniosków zna. Uczy. jednolitych norm postępowania okazało I Zjazdu Miłośników Zabytków Ojczystych nawiąza. Dotyczyło to przede wszystkim ko. podniesienia stwierdził. od wielu nierozwiązanych problemów i  niezrealizo- nieczności zwiększenia. Byłaby zapewne cha- poświęcono także konieczności ochrony i konserwacji otyczna i pozbawiona świadomości konkretnych celów budownictwa drewnianego. są kontynuowane. Oceniając ponad 10-letni kadry konserwatorskiej poprzez pomnożenie etatów dorobek niemal dwudziestu zjazdów. liczniejsze konferencje. – krakowskie w innych krajach. przedstawiający złożoną również świadomym nawiązaniem do pamiętnego problematykę. Wypracowywanie W efekcie większość uchwał nie została odpowiednio ogólnych zasad i  metod konserwatorskich. interesująca i cenna serwatorów. Bez jej spo- bytków. Podejmując podobną pro. seminaria. Niewątpliwie kowo Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków. najbardziej narażonego oraz sposobów ich osiągnięcia. Niekiedy tematem stawał się je- ków Ojczystych odbywający się w Krakowie. informacyjnym i  poznawczo-terenowym ny i  konserwacji zabytków w  programach nauczania zjazdy mają również cele naukowe. nie zgromadził już tak licznego nopolskimi konferencjami konserwatorskimi” doty- grona uczestników z  całej Polski. Spotkania ogólnopolskie zwane „ogól- wydarzenia z  1911 r. ale znaczący zabytek. uwzględnienia ochro. „ogólnopolskim”. w  tym niektóre o  statusie lenie programu I  Zjazdu. wanych cennych pomysłów. nie opublikowano też interesujących konkretnych rozwiązań dla dyskutowanych realizacji referatów przedstawionych na Zjeździe65. Polski Ludowej zastąpiły je powtórzenia nazwy spotkania oraz tytułu publikacji organizowane nieregularnie. łącznie dla kompetentnych fachowców. konferencje kulturowego62. to późniejsza i obecna praktyka. Oprócz dokładnego torów. stracyjnym. metodyki i sposobów konserwacji”69 . Zwoływanie facho- na zniszczenie67. pierwszy polski generalny konserwator zabytków. dokonano oczywiście jej aktualizacji. I taka wła- lazło jednak poważne przeszkody natury finansowej64. się rozwiązaniem niezwykle racjonalnym. ale z  biegiem lat coraz materiałów konferencyjnych planowano także powie. wych spotkań w celu wymiany zapatrywań i ustalenia Warto przypomnieć. później spełniały one swoje podstawowe zadanie. Potwierdza no jeszcze po przeszło siedemdziesięciu latach. nili to bezpośrednio inicjatorzy konferencji konser. charakter do międzywojennych Zjazdów Rady Kon- w niewielkiej liczbie egzemplarzy. Był raczej lokalny. a także zaangażowania lokalnych spo. Jerzy Remer. Rzeczypospolitej należą do ważniejszych osiągnięć podlegająca Ministerstwu Kultury i  Sztuki: począt- ówczesnego konserwatorstwa polskiego. Oprócz nich we 284 . Informacje dotyczące wszystkich waż- merytorycznie publikacja. W  okresie tzw. niejszych spotkań zamieszczano najczęściej na ła- mach „Ochrony Zabytków”72. stwa. przyjęcie wykorzystana. blematykę. Sporo uwagi sce stałaby na niższym poziomie. Najważniej. „gdyż są natural- szkół i uczelni. czyły bieżącej problematyki71 i miały bardzo podobny Ograniczony zasięg miała także skromnie wydana. śnie była zasadnicza rola Zjazdów. że oprócz prac o charakterze ściśle admini- dotacji na prace przy zabytkach. konserwatorskich. inne znów lokalnym70. warsztaty itp. sympozja. oddziały: Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków Od czasu II wojny światowej nie zwoływano już i  Polskiej Akademii Nauk (Zespół Dziejów Kultury cyklicznych (dorocznych) spotkań Rady Konserwa- Krakowa Instytutu Historii). wkrótce podjęta przez powołanie państwowe. Zjazdy tego rodzaju.. i  konserwatorstwo. Ich organizatorem Zjazdy Rady Konserwatorów w  międzywojennej była przeważnie odpowiednia instytucja państwowa. jako w pełni sprawdzona metoda już wcześniej także watorskiej 24-25 października 1985 r. wreszcie wydanie fachowego czaso- szym zrealizowanym postulatem sformułowanym tu pisma „Ochrona Zabytków Sztuki” – to najważniejsze była kwestia planowej i efektywnej inwentaryzacji za. co było den. efekty działalności Rady Konserwatorów. Nie sesje.

-110. 18 J. którą kroczono przez kolejne dziesięciolecia ferencji coraz częściej są już publikowane w  całości. 16 Rada Konserwatorów została powołana na mocy Rozporzą- 4 W. Materiały z  niektórych kon. s. ustro- co jest zjawiskiem korzystnym. s. dal medioevo ab oggi. 218-220.in. Różnorodna tematyka serwatorów Polskich. s. Pamiętnik pierwszego Zjaz- du…. s. tloff. z. 17 Zwrócił na to uwagę J. Dość liczne konferencje konserwa. Saggi. w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie76. o organizacji urzędów kon- „Przegląd Polski”. s. Spotkania te mają różny i inne instytucje naukowo-badawcze związane z ochro. 172-173. jest bezwarunkowo nie- Roma 1970. s.. Adiunkt w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii „Ochrona Zabytków”. Teoria i praktyka. tu wszystkie. s. konserwatorów zabytków najczęściej są organizowane Od czasu przemian ustrojowych na przełomie konferencje tematyczne75. przy zmieniających się warunkach politycznych. Rola zabytków w prze. Informacje o  najważniej. Wojciechowski. 22. Odbudowa i  restauracja zabytków architektury w  Polsce Pamiętnik pierwszego Zjazdu Miłośników Ojczystych Zabytków w latach 1918-1939. 7 O roli Krakowa por. Wykładowca w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Ja- giellońskiego i na Wydziale Nauk Humanistycznych Krakowskiej listyczne. jw. Szmygin. e metodi di valorizzazione. Wojciechowski. A. Kształtowanie koncepcji zabytku i  doktryny kon- che sul restauro in Italia. konferencje współtworzeniu konferencji uczestniczyły uczelnie i Dokumentacji Zabytków). 135-163. s. 48-50. problem restauracji Zamku Kró. 5. Det- ki i  historii. który odbył się 5-7 października tych sympozjów. a  nie restauracja jest jedy- blioteka muzealnictwa i ochrony zabytków”. Ceschi. Krzyżanowski. A. s. Członek Społeczne- zatorów tych przedsięwzięć jest Narodowy Instytut go Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa oraz Komisji Historii Dziedzictwa (do 2010 r. R. Historia powstania i rozwoju 5 Konferencja konserwatorska. np. R: XII: 1911. 57-59. a także inne czasopisma specja. 9 Pamiętnik pierwszego Zjazdu… watorskie poglądy konserwatorskie: C. Kraków 2006. rycznych spotkań środowiska konserwatorskiego powinna sprzyjać stałemu podnoszeniu poziomu wie. Stan dzisiejszy nauki o kon- 2 M. s. „Architekt”. Warszawa 15 Pamiętnik pierwszego Zjazdu…. Krzyżanowski. 1911. C. starożytności do połowy XX wieku. „Architekt”. 115. jak i  spe. 7. Jest to z  pewnością temat zasługujący na osobne opracowanie74. s. Stosunek muzeów sztuki do konserwacji zabyt- lewskiego na Wawelu: J. „Wiadomości Konserwatorskie”. dzenia z dnia 9 kwietnia 1919 r. Autor licznych publikacji tej tematyki. storia e caratteri delle teori. 12 Podkreślił on. XX w. też P. Tomkowicz. 8. Trudno wymienić jowych i gospodarczych. W badaniach nauko- tyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki” czy wych zajmuje się między innymi sztuką nowożytną oraz teorią „Renowacje i  Zabytki”. i  90. Arszyński. s. Dr Paweł Dettloff. R. jw. 100-104. VI:1905. J. z. dopuszczalne. 7. Kraków 1912. s. 1888. s. 1. – Krajowy Ośrodek Badań Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności. Konserwacja zabytków we Włoszech. 1930-1931. strzeni społecznej i  formy działań na rzecz ich zachowania od 13 K. Milano 1954. J. Frycz. 21. Malbork 2007. 1. Jednym z  głównych organi. 88. „Architekt”. Wśród ważniejszych wyda- lat 80. stu laty. co już zaginęło. „Biule. praktyka ta jest z  powodzeniem rzeń o randze ogólnopolskiej przypominających wiel- kontynuowana. Frycz. 14 S. Teoria e storia del restauro. 153. 107-109. Idea – Pamięć – Troska. Kongres konserwatorski w  Krakowie. 108. że „konserwacja. Akademii im. Frycza Modrzewskiego. jw. X: 1909. XVI. zabytków architektury w Polsce w latach 1795-1918. Nauk. Restauracja i  konserwacja ków [w:] Pamiętnik pierwszego Zjazdu…. 1975. odtworzenie tego. 1 Ich autorem był Camillo Boito prezentujący niezwykle no. Oprócz „roboczych” spotkań wojewódzkich ną dziedzictwa73. 1-4. Demetrykiewicz. Barbacci. „Ochrona Zabytków Sztuki”. w Polsce jest kontynuacją drogi obranej przed ponad dzy konserwatorskiej. Współczesna praktyka organizowania meryto- cjaliści – przedstawiciele służb konserwatorskich. status. s. 90. J. s. Zjazd miłośników ojczystych zabytków sztu. 33-38 3 Dyskutowano na nich m. sztuki i historii. s. uzupełnianie lub Warszawa 1966. serwacji zabytków [w:] Pamiętnik pierwszego Zjazdu…. Monumenti 10 Tamże. 285 . serwatorskich. s. w  których 2005 r.. s. cz. Perogalli. Lublin 2000. Frycz. 11 B. historyk sztuki. s. Przypisy 8 W. serwatorskiej w Polsce w XX wieku. jw. 8. absolwent Uniwersytetu szych tego typu spotkaniach tradycyjnie odnotowują Jagiellońskiego. zwraca uwagę przede wszystkim Kongres Kon- w  różnych miejscach Polski. seria B. konferencji i  zjazdów. Muczkowski. J. s.. jw. 162-163. kie zjazdy i  konferencje konserwatorskie z  początku torskie odbywają się zwykle nawet po kilka w  roku XX w. 6 W. T. nym zadaniem opieki nad zabytkami. Zob.”. 51-55. s. Tamże krótkie relacje o zjazdach. O konserwacji zabytków przeszłości.. uczestniczą zarówno specjaliści – naukowcy różnych dziedzin związanych z  ochroną zabytków. organizacji opieki państwowej nad zabytkami sztuki w  Polsce. Bąkowski. i praktyką konserwatorską w ujęciu historycznym i współcze- snym. 8. 100-101. „Bi. Wojciechowski.

90. XI Dni Ochrony Zabytków zdominowały pro- 32 AAN – MWRiOP 730. Wawel”. 171-172. 1985.: AKZ) sygn. 59. s. 98. 77-82: Protokół XXI Zjazdu 70 Jednym z licznych przykładów może tu konferencja na temat Rady Konserwatorów. w  Warszawie. międzywojennego. s. s. Konserwatorów. 358-361. E. 105-106. Jokilehto. s. 50 AMSTW – AKZ 390. s. Kanclerz. Lewicki. 281-296: Protokół VI Zjazdu Rady blemy restauracji kościoła św. 137. Warszawa 2010. nr 3. Zamek królewski na Wawelu. 177-178. 167-176: Protokół III Zjazdu Rady serwatorów. s. 208-209. s. 184-185. Odnośnie do odrestaurowanych już wnętrz 16-17 maja 1967 r. X (1908). F. 63 Tamże. 33 AAN – MWRiOP 730. osiągnięto w wielu wypadkach rezultatów zadowalających”. że „pod względem konserwatorskim nie serwatorska w  dniach 25-26. 167. s. Konserwatorów. W  zjeździe tym wzięli udział. Konserwatorów. 35 AAN – MWRiOP 730. Maria Borowiejska-Birkenmajerowa. s. jw. wygłaszając referaty. który uzyskał wtedy swój obecny 61 J. Ogól- Konserwatorów. und Ziele der Denkmalpflege in Deutschland. P. s. Konserwatorów. s. z  których 39 AAN – MWRiOP 730. (Uchwały i  rezultaty). 41 AMSTW – AKZ 390. Warszawy XI:1958. 297-300: Protokół VII Zjazdu Rady 1930-1931.st. 28 AAN – MWRiOP 730. 339. 107. Katarzyny w Gdańsku: Elfter Konserwatorów. s. s.in. s. 316-323: Protokół IX Zjazdu Rady 64 Do najbardziej interesujących należały projekty utworzenia Konserwatorów. LII. Tamże. 217-219. s. i Marian Kornecki. s. s. s. Kraków 44 AMSTW – AKZ 390. 1967 r. 297-300: Protokół VII Zjazdu Rady nr 14. III (1901).. cz. nr 13 (1920). Jamski. i  województwa łódzkiego (dalej cyt. Konserwatorów. m. s. s. s. 388-398: Protokół XII Zjazdu Rady dziedzictwo kulturowe u progu niepodległości. s. s. „Ochrona 286 . s. nr 12. Fischinger. Dettloff. z. Władysław Śle- 45 AAN – MWRiOP 730. Warszawy. Janusz Bogdanowski Konserwatorów. 95-96: Protokół XX Zjazdu Rady Kon- 23 AAN – MWRiOP 730. s. Dettloff. stwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. 59 Na przykład w ramach IX Dni Ochrony Zabytków w Lubece 30 AAN – MWRiOP 730. II Ogólnopolski Zjazd Konserwatorów. 83-108: Protokół II Zjazdu Rady Kon. s. s. s. Bożego Ciała w Poznaniu. 142-149: Protokół XVII Zjazdu Rady Konserwatorów. 150-151. Oxford 1999. Działalność konserwator- Konserwatorów. 56-58. Fa. s. s. 36 AAN – MWRiOP 730. 37 AAN – MWRiOP 730. s. 154-166: Protokół XVI Zjazdu Rady 69 AMSTW – AKZ 390. s. XII (1910). ratoriów” do badań różnego rodzaju materiałów. 89-91. s. 415-432: Protokół XIII Zjazdu Rady siński. 1-4. s. nr: 390. „Ochrona Zabytków Sztuki”. 358-359. A History of Architectural biański. J. 60 Tagung fűr Denkmalpflege und Heimatschutz in Eisenach. 95: Protokół XX Zjazdu Rady Konser- Konserwatorów. 57 „Denkmalpflege”. s. 97. 356-361. 56 „Denkmalpflege”. 232-277: Protokół V Zjazdu Rady wą tego historycznego miasta: „Denkmalpflege”. Zjazd XX. 47 AMSTW – AKZ 390. nr 13. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz ODZ 18 maja 49 Na przykład Zjazd XV: AMSTW – AKZ 390. 92. 1999. ska Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości [w:] Polskie 42 AAN – MWRiOP 730. 124-137: Protokół XVIII Zjazdu Rady 21 Tamże. specjalnych kierunków studiów konserwatorskich i  „labo- 38 AAN – MWRiOP 730. Józef Nykiel. M.: go TOnZP w  latach międzywojennych. s. s. serwatorów. Tag fur Denkmalpflege in Danzig. w  1927 r. „Ochrona Zabytków”. zorganizowana przez kieleckiego 48 Tamże. s. II-gi ogólno-polski Zjazd Konserwatorski w Warszawie wygląd. Akta Mi. 65 J. Zachwatowicz. 24 Tamże. Inwentaryzacja zabytków w okresie dwudziestolecia s.: MWRiOP) sygn. serwatorów. 53 AMSTW – AKZ 390. Sto lat Conservations. Remer. II (1900). 2. 22 Tamże. Wokół Towarzy- Konserwatorów. P. Akta Konserwatora Zabytków m. serwatorów. s. nisterstwa Wyznań Religijnych i  Oświecenia Publicznego Zasugerowano przy tym. 26 Tamże. Konserwatorów. Űber die Entwicklung Konserwatorów. 215-230: Protokół IV Zjazdu Rady 58 O tym znaczeniu zjazdów: Paul Clemen. 338-362. XII (1911). w Wiślicy: „Ochrona Zabytków”. nopolska konferencja konserwatorska w  Radziejowicach 51 Tamże. s. romańskiej płyty wiślickiej. s..III. s. Konserwatorów. 66 J. 114-121: Protokół XIX Zjazdu Rady 67 J. Warszawa (cyt. 369-373: Protokół XI Zjazdu Rady wykonywane były zabytki: J. red. 59-68. s. s. Manikowska 43 AAN – MWRiOP 730. 70-75. 55 AMSTW – AKZ 390. 195-196. s. Dettloff. A. AMSTW). 4-53: Protokół XXII Zjazdu Rady Kon- 25 Tamże. Kraków 2005. 29 Tamże. 730. 1-53: Protokół I  Zjazdu skiego za granicę „celem zwiedzenia i zapoznania się z naj- Rady Konserwatorów. jw. „Denkmalpflege”. 95-111. Zjazd XVIII. Ogólnopolska konferencja kon- wyrażono pogląd. s. nr 13. Szerzej na ten temat: P. s. odnowy (1905-2005). s. 46 AMSTW – AKZ 390. 1967. Tamże. 218-220. 34 Na przykład szczegółowego programu restauracji kościoła „Denkmalpflege”. „Denkmalpflege”. s. s. 100-103. Działalność Wydziału Konserwatorskie- 40 Archiwum Państwowe m. na temat zagrożeń związanych z nową zabudową i rozbudo- 31 AAN – MWRiOP 730. 356. 433-436: Protokół XIV Zjazdu Rady i P. Remer. 91-92: Protokół XXI Zjazdu Rady Kon. watorów.1965 w  Warszawie. „Ochrona Zabytków”. 71 Na przykład Ogólnopolska konferencja konserwatorska. 27 Tamże. Remer. 302-315: Protokół VIII Zjazdu Rady 62 Tamże. s. 175. 58. s. konferencje 19 Archiwum Akt Nowych w Warszawie (dalej AAN). s. 68 Pamiętnik II Zjazdu Miłośników Zabytków Ojczystych.st. Wojciechow- (dalej cyt. aby wydelegować J.. Janusz Smólski. nr 14. s. 99-101. Konserwatorów. s. nowszymi metodami restauracji zabytków tej wartości co 20 AAN – MWRiOP 730. 54 Tamże. 375-390. s. 169-173: Protokół XV Zjazdu Rady która odbyła się 25-26 marca 1965 r. 185. 52 AMSTW – AKZ 390. jw. 357-359.

2. and conferences. 18. 75 Wśród przykładów można wymienić cykl konferencji na 2002. 6-7. All-Polish restorers’ conferences have dealt with current included: 1st Restoration Conference in Warsaw in 1909. its collegial opinions on current matters and difficult restora- tion issues. In the hundredth anniversary of the ning of 20th century in the form of conferences and “working 1st Summit of Homeland Monuments Lovers meetings”. s. but over time more and more numerous conferences Similarly as in other fields. expressed M odern restoration views in Europe on the turn of 19th and 20th century were to a significant degree shaped by meetings of specialists: summits. It rope. 76 Kongres Konserwatorów Polskich. Nowiński. as of political transformations on the turn of acter.07. „Wiadomości Konserwa- kołaja Kopernika w Toruniu (Wydział Sztuk Pięknych) oraz torskie”. and also the Restorers Council was appointed. seminars. 4). nr 3. 1971 (wkładka do jest ważnym postulatem badawczym. The Council. nr 3. Kongresie Konserwatorów Polskich. summits gather both scientists of various fields related with gained independence in 1918. this practice is being successfully continued. Materiały po 73 Należy tu wymienić przede wszystkim Uniwersytet im. 1996. Summary ing preservation and restoration of monuments. 53 74 Sporządzenie pełnego zestawienia zjazdów i  sympozjów 72 A.L. z. ir- regular. XXIV. until the end of 19th century were organised. z. and determine uniform principles of conduct with monuments. „Ochrona Zabytków”. s. The model for it was provided by German Monuments Protection Days. The custom of organising substantive meetings of The latter played an important role in shaping opinions and restorer environment in Poland. 329. sessions. zjazdach i konferencjach konserwa. First most important meetings in the Polish lands etc. each time in another town and region of Poland. 1967. a także Muzea Narodowe. they became a method of determination of uniform standards and other. M. 1965. Both conferences were of all-Polish char. and their aim was to consolidate restorer environments 1980s and 1990s. 9-10. workshops. grody. authorities. „Ochrona Zabytków”. W innych numerach tego kwartalnika in. including conferences of “all-Polish” status. i ochrona. Wrocław 2005. of conduct. congresses. local symposiums. Mi. s. Presently. LV. konferencje Zabytków”. XLXIX. After Poland re. 14-15. Lewicka. conferences. ruiny: waloryzacja formacje o spotkaniach. is a continuation of an already proven way chosen more was the most important discussion forum in Poland concern. than hundred years ago. „OZ”. state restoration authorities were monuments protection. 2005. Warszawa Białystok 2009. and on the model of other European countries. From the history of restorers’ meetings in which have been organised nearly every year since the begin- Poland. s. as well as representatives of restoration established. In the times of the so-called People’s Poland. 287 . and issues and were very alike the interwar Summits of Restorers in particular 1st Summit of Homeland Monuments Lovers in Council. red. Diverse subject matters of symposiums. ASP w Krakowie i Warszawie. Cracow 3–4. torskich zamieszczano najczęściej w dziale Kronika. Bibliografia zawartości kwartalnika konserwatorskich w Polsce wraz z bibliografią ich publikacji „Ochrona Zabytków” 1964-1970. K.1911. s. similarly as in the Western Eu- developing restoration methods in the interwar period. Jeleński. temat zamków i  ich ruin: Zamki. which usually convened once a year.