You are on page 1of 134

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Ερευνώ και ανακαλύπτω
Φυσικά Δημοτικού
ΕΡΕΥΝΩ ΚΑΙ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΩ

Βιβλίο μαθητή
Βιβλίο μαθητή

Στ΄ Δημοτικού

Κωδικός Βιβλίου: 0-10-0178
ISBN 978-960-06-2644-5

(01) 000000 0 10 0178 5
ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΩΝ «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ»

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 1 1/23/2013 8:10:35 PM

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 2 1/23/2013 8:10:38 PM

«Φυσικά» ΣΤ΄ Δημοτικού Ερευνώ και Ανακαλύπτω Βιβλίο Μαθητή FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 3 1/23/2013 8:10:38 PM .

Εκπαιδευτικός Γεώργιος Θ. ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΥΠΟΕΡΓΟΥ ΕΞΩΦΥΛΛΟ Μιχάλης Μανουσάκης. του Πανεπιστημίου Αθηνών* ΚΡΙΤΕΣ-ΑΞΙΟΛΟΓΗΤΕΣ Περσεφόνης Πέτρος. Αποστολάκης. Πρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Πράξη με τίτλο: «Συγγραφή νέων βιβλίων και παραγωγή υποστηρικτικού εκπαιδευτικού υλικού με βάση το ΔΕΠΠΣ και τα ΑΠΣ για το Δημοτικό και το Νηπιαγωγείο» Επιστημονικός Υπεύθυνος Έργου Γεώργιος Τύπας Μόνιμος Πάρεδρος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Αναπληρωτής Επιστημονικός Υπεύθυνος Έργου Γεώργιος Οικονόμου Μόνιμος Πάρεδρος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου Έργο συγχρηματοδοτούμενο 75% από το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο και 25% από εθνικούς πόρους. / ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ / Ενέργεια 2.Σ. Αν.Π. Εκπαιδευτικός Σταύρος Σάββας. Εικαστικός Καλλιτέχνης ΠΡΟΕΚΤΥΠΩΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Μάκης Μαζαράκος Βασίλης Τζάνογλος * συμμετείχε στη συγγραφή του πρώτου μέρους (1/3) του διδακτικού πακέτου. Δάσκαλος ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ Ευάγγελος Γκιόκας. Γ΄ Κ. Σύμβουλος Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.Ι.Δ. Παπαδόπουλος Ομότιμος Καθηγητής του Α. Σκιτσογράφος . Εκπαιδευτικός Βασίλης Τόλιας. Καθηγητής Φυσικής στο Π. Φιλόλογος ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Πέτρος Μπερερής.2. Πρόεδρος του Τμήματος ΚΑΤΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ & Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης του Π.Σ.Θ. Φυσικός. Φιλόλογος Βεατρίκη Μακρή. η οποία δημιουργή- θηκε με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ / ΕΠ «Εκπαίδευση & Διά Βίου Μάθηση» / Πράξη «ΣΤΗΡΙΖΩ». ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΑΝΕΚ∆ΟΣΗΣ Η επανέκδοση του παρόντος βιβλίου πραγματοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών & Εκδόσεων «Διόφαντος» μέσω ψηφιακής μακέτας. καθηγητής Πανεπιστημίου Πατρών Κοτσακώστα Μαρία.Ε. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΡΧΙΚΗΣ ΕΚ∆ΟΣΗΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Εμμανουήλ Γ. Οι διορθώσεις πραγματοποιήθηκαν κατόπιν έγκρισης του Δ.Π. Καλκάνης. Εκπαιδευτικός Σοφοκλής Σωτηρίου.Τ. Εκπαιδευτικός Νεκτάριος Τσαγλιώτης. Εκπαιδευτικός Αθηνά Τσαγκογέωργα.1 / Κατηγορία Πράξεων 2. του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής 01 FYSIKA ST DIM MATHITI 001-043. αναπλ. Εκπαιδευτικός Ελένη Παναγοπούλου.Εικονογράφος ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Κυριακή Πετρέα.α: «Αναμόρφωση των προγραμμάτων σπουδών και συγγραφή νέων εκπαιδευτικών πακέτων» ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ Μιχάλης Αγ.indd 4 1/20/15 12:40 PM . Σχολική σύμβουλος Καμήλος Νικόλαος.2. Εκπαιδευτικός Γιώργος Πανταζής.1.

Κυριακή Πετρέα. Νεκτάριος Τσαγλιώτης. Ελένη Παναγοπούλου. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Βασίλης Τόλιας. Γεώργιος Καλκάνης ΑΝΑΔΟΧΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ «ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» Η συγγραφή και η επιστηµονική επιµέλεια του βιβλίου πραγµατοποιήθηκε υπό την αιγίδα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου «Φυσικά» ΣΤ΄ Δημοτικού Ερευνώ και Ανακαλύπτω Βιβλίο Μαθητή ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΩΝ «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ» 01 FYSIKA ST DIM MATHITI 001-043.indd 5 1/28/16 2:54 PM . Σοφοκλής Σωτηρίου. Αθηνά Τσαγκογέωργα. Βεατρίκη Μακρή. Σταύρος Σάββας. ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Εμμανουήλ Αποστολάκης. Γιώργος Πανταζής.

Nature and Science Ltd: έντομο πράσινο 107. αράχνη 80. παιδιά 124-125. φράγμα 36. κιμωλία 114. μύδια 67. άλογα 125. Πανεπιστήμιο Αιγαίου. αστροναύτης 81. διαίρεση ωαρίου 127. όλες 44-45. άλογα 17. αετός 64. πυξίδα 96. όλες εκτός από το εργοστάσιο 34-35. πιεσόμετρα 87. απαγορευτικό 84. πυξίδα 94. ουράνιο τόξο 106. φάλαινα 125. ελέφαντες 70. σπερματοζωάρια-ωάριο 125. πέτρα 54. διαστημικό λεωφορείο 53. Δήμος Αθηναίων. τρεις φωτεινές ακτίνες 104. πεταλούδα 54. λιοντάρι 71.addu. μυρμήγκι 114. ποτήρια 47. καρδιά 88-89. φορτηγό 23. δείκτης βενζίνης 23. φορητός Η/Υ 38. ποδήλατα 90. αστέρια 53. τεστ κοπώσεως 89. λιοντάρια 124. σύριγγες 122-123. Εκδόσεις Πατάκη: κάπαρη 58. ένεση 122. αράχνη 66-67. σαλιγκάρι 67. μικροσκόπιο 56. φανοστάτες 33. σταγόνα 103. όλες 72-78. Πυροσβεστικό Σώμα: πυρκαγιά 81.innoquip.: γάιδαρος 65. γατόπαρδος 65. καμήλες 64. σκύλος 65. αερόστατα 48-49. μέδουσα 66. πυξίδα 97. Υπουργείο Πολιτισμού: Πήγασος 65. χέρια 120- 121. φάλαινα 70-71. ψυγείο 94.html εξωγήινος 53. οικογένεια 128. www. com: σκαραβαίος 12. σταλακτίτες 115. κένταυρος 65 FYSIKA ST DIM MATHITI. εργάτης 110. μετρητής 33. κορίτσι 64. ανδρόγυνο 126. αιμοδοσία 87. Photovault. βαρέλια 14. 30. αθλήτρια 90. δύτης 80. κοιλιά εγκύου 129. Photodisc Inc: εργοστάσιο 34. κατσαρόλα 46. τσαγιέρα 46-47. εργάτες 32. διυλιστήρια 20. κτήριο 38. έμβρυα 128.ph/colleges/rstc/gallery/image/ms1. λίμνη 103. καλαμάρι 67. βιοκλιματικό κτήριο 39.α. καρδιογράφημα 89. πιεσόμετρο χειρός 91. πιεσόμετρο 90-91. πνεύμονες 91. τρένο 28. αναμμένα κάρβουνα 29. εξωσωματική γονιμοποίηση 127. IMSI. ΑΤΜ 97. αμυγδαλιά 60. ψάρια 80. πεταλούδα 107. αβγά 114. ΕΥΔΑΠ: εργαστήριο 112.indb 6 1/23/2013 8:10:47 PM . τίγρης 71. Photos. έγκυος τρώει 129.jpg ηλεκτροκαρδιογράφημα 89. Διαδίκτυο: http://www. κάκτος 62. Γιαννέλος Γ. δαχτυλίδι 27. καμουφλάζ ψαριών 107. εστία φ. Sciencephotos: πιεσόμετρο 10. ζευγάρια ανθρώπων 124. έγκυος 125. πουλιά 96-97. Εκδόσεις Αλκυών: αχινός 67. Δήμος Αθηναίων: πίνακας ρύπων 113. στόματα 62. ένεση 119. δεινόσαυρος 69. Corel Corporation: γερανοί 10.α. Stock Directory. Ρεβυθούσα 31. Kordic: σκουλήκι 66. τσιγάρο 84. αρκούδα 65. Earth Base Inc: πυρηνική έκρηξη 15. μολύβι 26. NASA: ηλιακό σύστημα 52-53. κύμα 16. κολυμβητής 82. εργάτης-αγωγοί 21. ψησταριά 29. Zedcor Inc: ανεμόμυλος 15. γιατρός 123. μητέρα 82. www. κάβουρας 67. κράνος 29. γιατροί 118-119. δύτες 80. μπουκάλα 80-81. γάλα 90. πίθηκοι 71. Master Photos Collection: λουλούδι 13. ποντίκι 70. πρόβατα 70. σφουγγάρι 67. φιάλη αίμα 92-93. αστροναύτης 53.espacioexterior. στηθοσκόπιο 119. έμβρυο 86. πιγκουίνος 64. σεντούκι 28. εξέδρα πετρελαίου 14. λεμόνια 114-115. όλες εκτός από τα ρομπότ 55. Warmher Krutein Productions Inc: μέλισσα 107. λουκέτο 112-113. εργοστάσιο 112. όλες 41. όλες 18-19. αγελάδα 65. φυτοπλαγκτόν 60. Ideal Photo AE: παγόβουνο 52.nl/ECG_on_PocketPC_patient.net/et. δελφίνι 71. ΔΕΗ: εργοστάσιο 22. Corbis: κτήριο 38-39. κίτρινο λιβάδι 62. δεξαμενές 33. γυναίκα 82. ΔΕΠΑ: εγκαταστάσεις φ. αγωγός 32-33. ανθρακωρύχος 81. παραλία 25. θερμοκήπιο 50. εκτυπωτής 38. αγωγοί 31. όλες εκτός από το δεινόσαυρο 68-69. ορειβάτες 81. φελλός 57. μπουκάλες 29. ανθρακωρύχος 26. μικρόβιο 120.jpg κύτταρο 57. αγόρι 120. ποδήλατο 100-101. ψάρι 64. φάρμακα 122-123. σύννεφα 50. ελέφαντες 125. 30-31. νυχτερίδα 71. γέμισμα ρεζερβουάρ 20. άλογο 70.edu. Αθήνα 58. φιάλες 33. φιάλη αίμα 86. παραβολικός καθρέπτης 103. καρχαρίας 65. κασετόφωνο 38. σκίουρος 70. οθόνη 38. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ Art Today. ανεμογεννήτρια 15.

.................................. Οικονομία ενέργειας............................ Επεξεργασία του αργού πετρελαίου................................................................................................ Το πετρέλαιο ως πρώτη ύλη.................... 26   8............................................................................................ 12   1.................................................. 32 11................................................................................ Μετάδοση της θερμότητας με αγωγή...................................................................................................... Οι ορυκτοί άνθρακες ως πηγή ενέργειας........................................ 30 10.. Ορυκτοί άνθρακες: ένα πολύτιμο στερεό...... 18   4................................................ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ........... 20   5.......................... 22   6.......................... Πηγές ενέργειας.......... ............. Διάδοση της θερμότητας με ακτινοβολία...............................................................10 ΕΝΕΡΓΕΙΑ Εισαγωγή.................................................................................................................... Ανανεώσιμες και μη πηγές ενέργειας............................... 46 2................................... 44 1................ 42 ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ .................................. 34 12............................................... Το παιχνίδι της ενέργειας............ 50 FYSIKA ST DIM MATHITI................... 16   3................................................................... Το φυσικό αέριο ως πηγή ενέργειας.............................. 48 3................................. Πετρέλαιο: από το υπέδαφος στο σπίτι μας.........................................indb 7 1/23/2013 8:10:48 PM .......................................................... 38 13............... Σχεδόν όλη η ενέργεια προέρχεται από τον Ήλιο. Διάδοση της θερμότητας με μεταφορά ύλης.........θερμοτητα Εισαγωγή.......................................................................................................................................... 28   9........................................................................... Φυσικό αέριο: ένα πολύτιμο αέριο......................................................................................... 14   2......... Το πετρέλαιο ως πηγή ενέργειας ..................................... 24   7............................................................................................................

.. Φωτοσύνθεση..... 90 3.................................................................. . ............... Η αναπνοή.. 98 3................................................................................................. 94 1............................. 54 2........................................................................................................ Αναπνοή και υγεία....................................................................................................................................................... ΕΜΒΙΑ ............................................................................................................................. 96 2...................................................... Η καρδιά................ 92 ηλεκτρΟμαγνητισμοσ Εισαγωγή .....................................................indb 8 1/23/2013 8:10:48 PM ............ Μικρή και μεγάλη κυκλοφορία..................................... 62 ζωα Εισαγωγή ...................... ...................................................................... 76 2....................... 84 κυκλοφορικο ΣΥΣΤΗΜΑ Εισαγωγή ............... ................. ............ Ασπόνδυλα .......................................................................................................... 88 2................... Θηλαστικά ................................................... Αναπνοή ................. ............................. 100 FYSIKA ST DIM MATHITI......... 86 1.............. 56 φυτα Εισαγωγή .................................. 80 1............................................................................................................................................. ........... Το αίμα........ Σπονδυλωτά ..................................................................................................................................................................................................... 58 1.......................................................................................................................... 82 2..........................ΑΒΙΑ Εισαγωγή............. 72 οικοσυστηματα Εισαγωγή ........................... Προσαρμογή των ζώων στο περιβάλλον ........................................... Από τον ηλεκτρισμό στον μαγνητισμό ........ Οικοσυστήματα και άνθρωπος ...................................................................................................................................................................................................... 64 1................. 52 1........................... 74 1.......................................................................................................................................................................................................................................... 70 4............................................................... Τροφικές αλυσίδες και τροφικά πλέγματα ............................ 78 αναπνευστικο ΣΥΣΤΗΜΑ Εισαγωγή ........................................................................................... 60 2.................................................. 66 2..................................................................................... Το κύτταρο............... Από τον μαγνητισμό στον ηλεκτρισμό...................Διαπνοή ................................................................................................................................. 68 3............ Ο μαγνήτης........................................................................ Χαρακτηριστικά της ζωής........................................

.... 128 FYSIKA ST DIM MATHITI. 114 2............................................................................................................................................................................................................. Διάθλαση ............. 122 Αναπαραγωγικο ΣΥΣΤΗΜΑ Εισαγωγή .......................................................... φωσ Εισαγωγή ............. 120 2........................................................... 116 ΜΕΤΑΔΟΤΙΚΕΣ ασθενειεσ Εισαγωγή ................................. 124 1........ ............................................................................................................................. 112 1.......................................... 104 2...................................... Τα οξέα και οι βάσεις στην καθημερινή ζωή..................................................... ................................................................................................. 126 2.................................... ............................ 102 1...... 106 3.... Μάτι ....................................................................... Η ανάπτυξη του εμβρύου.................βασεισ .................................. Μικρόβια........................................................................................................ Η αρχή της ζωής.................................................................................... Πρόληψη και αντιμετώπιση ασθενειών...........................................................................................................................................................................indb 9 1/23/2013 8:10:49 PM ..... .............................................. 118 1... των βάσεων και των αλάτων .......... Χρώματα........................... Στα ίχνη των οξέων............αλατα Εισαγωγή ............................... 108 Οξεα .......................

indb 10 1/23/2013 8:11:08 PM . με τις οποίες ερμηνεύουμε άλλα φαινόμενα που δεν είναι εύκολο να μελετήσουμε ούτε με τα πιο εξελιγμένα όργανα παρατήρησης. Οι γνώσεις που αποκτάμε μας βοηθούν να παρεμβαίνουμε στο περιβάλλον. χτίσαμε όλη τη γνώση στην οποία στηρίζεται ο πολιτισμός μας. Το βασικό εργαλείο για τη μελέτη του κόσμου που μας περιβάλλει είναι η επιστημονική μέθοδος. θα θέτεις ερωτήματα και θα διατυπώνεις υποθέσεις. να επινοούμε τεχνικές και να κατασκευάζουμε μηχανές που διευκολύνουν την καθημερινότητά μας και πολλές φορές σώζουν ακόμα και ανθρώπινες ζωές. Με το πολύτιμο αυτό εργαλείο. την επιστημονική μέθοδο. Με πειράματα και μεθοδικές παρατηρήσεις θα ελέγχεις αν οι υποθέσεις σου είναι σωστές. Με τη βοήθειά τους και την καθοδήγηση της δασκάλας ή του δασκάλου σου θα μελετάς τα φυσικά φαινόμενα. προσπαθούν να σου μεταδώσουν τα βιβλία της σειράς «Ερευνώ και Ανακαλύπτω». Με τις γνώσεις αυτές διατυπώνουμε θεωρίες. Από τον μαγευτικό μικρόκοσμο που μας αποκαλύπτουν τα μικροσκόπια ως τον πολύ ΕΙΣΑΓΩΓΗ μακρινό κόσμο των άστρων που μελετάμε με τα τηλεσκόπια ο κόσμος μας υπακούει σε κανόνες που προσπαθούμε να μελετήσουμε και να κατανοήσουμε. FYSIKA ST DIM MATHITI. τη μεθοδική παρατήρηση. Αυτό το πολύτιμο εργαλείο.

τη μαγεία της ανακάλυψης. Κείμενα για επιστημονικές ανακαλύψεις. πρέπει να έχεις υπομονή και να τα διαβάζεις.. Σε αυτό θα βρίσκεις τις οδηγίες για τα πειράματα που θα κάνεις όλη τη χρονιά. Η μαγεία των φυσικών επιστημών.. Βασικός βοηθός στην προσπάθειά σου να ερευνήσεις μεθοδικά τα φαινόμενα του κόσμου που μας περιβάλλει. αφού πρώτα ολοκληρώσεις την ερευνητική δουλειά στο τετράδιο εργασιών.. μεράκι. θα είναι και το Τετράδιο Εργασιών. πολύ σημαντικό. FYSIKA ST DIM MATHITI. Θα καταλήγεις πρώτα στα συμπεράσματά σου και μετά μπορείς να διαβάζεις το βιβλίο του μαθητή. Τα πειράματα που περιγράφει θα τα ολοκληρώνεις στο σχολείο. έναν βασικό κανόνα πρέπει να τον σεβαστείς. υπομονή και επιμονή. όποτε βρίσκεις χρόνο και πάντα αφού ολοκληρώσεις τα πειράματά σου. Το βιβλίο του μαθητή περιλαμβάνει κείμενα σχετικά με τα φαινόμενα που μελετάς στο σχολείο. Μην προσπαθήσεις να μάθεις τα κείμενα απ’ έξω. σε αυτό θα σημειώνεις παρατηρήσεις και συμπεράσματα. η μαγεία της ανακάλυψης δε χρειάζεται αποστήθιση. 11 Θα συζητάς και θα συγκρίνεις τις παρατηρήσεις σου με αυτές των συμμαθητών και συμμαθητριών σου και θα καταλήγεις σε συμπεράσματα που θα επιβεβαιώνουν ή θα απορρίπτουν τις υποθέσεις σου και θα σε οδηγούν σε νέες..indb 11 1/23/2013 8:11:21 PM . γιατί θα χάσεις τη μαγεία. χρειάζεται κέφι. Και κάτι ακόμη. ακόμη και κόμικς διασκεδαστικά. Για να έχουν οι «ανακαλύψεις» σου ενδιαφέρον. εκτός από τη δασκάλα ή τον δάσκαλό σου. μπορείς όμως να τα επαναλαμβάνεις και στο σπίτι. Μη βιάζεσαι να διαβάσεις τα κείμενα στο βιβλίο του μαθητή. Όσο ενδιαφέροντα και αν βρίσκεις τα κείμενα. περιγραφές για κατασκευές και εξηγήσεις για «περίεργες» κατασκευές. μύθους και λογοτεχνικά αποσπάσματα. Θα σε κουράσουν χωρίς λόγο. Εγώ τι ρόλο παίζω. Θα το μελετάς...

indb 12 1/23/2013 8:11:35 PM . Ο ανεμόμυλος γυρίζει από τον αέρα που φυσά. όλες οι μηχανές. Η ενέργεια δε δημιουργείται ούτε χάνεται. Δε χάνουμε ενέργεια. Εμείς οι άνθρωποι προσπαθούμε να διαχειριστούμε τον ενεργειακό πλούτο της Γης. 12 Το σύμπαν. Για κάθε αλλαγή είναι απαραίτητη ενέργεια. το ΕΝΕΡΓΕΙΑ φυτό μεγαλώνει παίρνοντας τροφή από το έδαφος. να κινείσαι. μετατρέπεται από τη μία μορφή στην άλλη και μετακινείται συνεχώς. χρειάζονται ενέργεια. Η συνολική ενέργεια διατηρείται. τα τρένα. Από τότε ο κόσμος μας διαρκώς αλλάζει. το ανάγλυφο της Γης μεταβάλλεται με τους σεισμούς και τις εκρήξεις των ηφαιστείων. σύμφωνα με όσα γνωρίζουμε σήμερα. χρειάζεσαι ενέργεια.. Η ενέργεια αποθηκεύεται με κάποια μορφή. να μιλάς. Μπορούμε όμως με διάφορες μηχανές να μετατρέψουμε την ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στη Γη στη μορφή που μας είναι κάθε φορά χρήσιμη και να ωφεληθούμε από τη μετατροπή αυτή. για να λειτουργήσουν.. FYSIKA ST DIM MATHITI. Για να αναπνέεις. αλλάζει όμως μορφή και μεταφέρεται. Τα αυτοκίνητα. προήλθε από έναν μεγαλειώδη μετασχηματισμό ενέργειας σε μάζα πριν 14 περίπου δισεκατομμύρια χρόνια. αλλά δεν μπορούμε και να δημιουργήσουμε ενέργεια.

Δυναμική είναι η ενέργεια του βέλους σε τεντωμένο τόξο. Κινητική είναι. επειδή και κινούνται και δυνάμεις ασκούνται σε αυτά. Στην ενέργεια δίνουμε διάφορα ονόματα. 13 Εκμεταλλευόμαστε την ενέργεια του ανέμου και την ενέργεια του νερού που ρέει ορμητικά. οι πυρήνες. Κινητική ονομάζουμε την ενέργεια που έχουν τα σώματα λόγω της κίνησής τους. Κινητική και δυναμική ενέργεια έχουν τα μεγάλα σώματα. FYSIKA ST DIM MATHITI. στο πετρέλαιο. της πέτρας που πέφτει αλλά και του ανέμου. Δύο βασικές μορφές ενέργειας είναι η κινητική και η δυναμική. τα στερεά. λόγω της κατάστασής τους ή της θέσης τους. αλλά και την ενέργεια που ακτινοβολεί ο Ήλιος στη Γη. τα ηλεκτρόνια και τα κουάρκ. η ενέργεια του αυτοκινήτου. στο ξύλο. τα υγρά και τα αέρια αλλά και τα μικρά σωματίδια του μικρόκοσμου. του συμπιεσμένου ελατηρίου αλλά και του νερού της λίμνης ή της πέτρας που βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο. τα νετρόνια. Τα διάφορα «πρόσωπα» της ενέργειας τα ονομάζουμε «μορφές ενέργειας». τα άτομα και τα μόρια. Χρησιμοποιούμε την ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στα καύσιμα. ανάλογα με την προέλευσή της και τον τρόπο που τη χρησιμοποιούμε. λοιπόν.indb 13 1/23/2013 8:11:41 PM . τα πρωτόνια. Δυναμική είναι η ενέργεια που έχουν τα σώματα. στο φυσικό αέριο.

Χρησιμοποιούμε την ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στη φύση ή που αποθηκεύουμε εμείς. Αυτές τις «αποθήκες» τις ονομάζουμε συχνά και πηγές ενέργειας. 14 Πηγές ενέργειας Η ενέργεια είναι πολύτιμη και απαραίτητη για κάθε αλλαγή στη φύση. FYSIKA ST DIM MATHITI. Στη ζάχαρη. που θάφτηκαν στο υπέδαφος πριν από πολλά εκατομμύρια χρόνια. Πετρέλαιο Τα κοιτάσματα πετρελαίου δημιουργήθηκαν από διάφορους ζωικούς και φυτικούς μικροοργανισμούς. Τρόφιμα Οι ζωντανοί οργανισμοί παίρνουν την απαραίτητη ενέργεια από τα τρόφιμα.τι στην ίδια ποσότητα ψωμιού.indb 14 1/23/2013 8:11:52 PM . είναι αποθηκευμένη πολύ περισσότερη ενέργεια απ’ ό. για παράδειγμα. Εμείς οι άνθρωποι προσπαθούμε να διαχειριστούμε τον ενεργειακό πλούτο της Γης μετατρέποντας την ενέργεια στη μορφή που μας είναι κάθε φορά χρήσιμη. σε διάφορες μορφές. για κάθε δραστηριότητά μας. Δεν είναι όμως αποθηκευμένη η ίδια ενέργεια σε όλα τα τρόφιμα.

υπάρχει και φυσικό αέριο. που οφείλεται στις δυνάμεις μεταξύ των σωματιδίων. τη θερμική. ενέργεια του ανέμου ήταν από τις πρώτες πηγές ενέργειας. επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες και η θερμική ενέργεια είναι μεγάλη. την ηλεκτρική. που οφείλεται στις συνεχείς κινήσεις των σωματιδίων. Στον μικρόκοσμο συναντάμε μόνο τις δύο βασικές μορφές ενέργειας. Μορφές ενέργειας Στην ενέργεια δίνουμε διάφορα ονόματα ανάλογα με την προέλευσή της και τον τρόπο με τον οποίο τη χρησιμοποιούμε. που χρησιμοποίησε ο Φυσικό αέριο άνθρωπος εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η χημική ενέργεια των τροφών και των καυσίμων. τη φωτεινή. Πυρηνική ενέργεια Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας επέτρεψε την αξιοποίηση της ενέργειας. όπου υπάρχει πετρέλαιο. Το φυσικό αέριο αποτελείται κυρίως από μεθάνιο. Συνήθως.indb 15 1/23/2013 8:11:59 PM . που είναι αποθηκευμένη στους πυρήνες των ατόμων από τα οποία αποτελείται η ύλη. δεν είναι παρά η δυναμική ενέργεια των μορίων από τα οποία αυτά αποτελούνται. Η χρήση όμως της πυρηνικής ενέργειας εγκυμονεί μεγάλους κινδύνους. Τα διάφορα «πρόσωπα» της ενέργειας τα ονομάζουμε μορφές ενέργειας. τη δυναμική . τη δυναμική. για παράδειγμα. την πυρηνική ενέργεια. Την αξιοποιούμε επίσης για τη θέρμανση νερού και για οικιακή χρήση. Γεωθερμικές πηγές Σε μεγάλο βάθος. 15 Ορυκτοί άνθρακες Η ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στον γαιάνθρακα ήταν από τις πρώτες Αιολική ενέργεια πηγές που αξιοποιήθηκαν Η ανεξάντλητη από τον άνθρωπο. στο εσωτερικό της Γης. την κινητική. Αξιοποιούμε αυτήν την ενέργεια μετατρέποντάς τη σε ηλεκτρική ενέργεια. Στον μακρόκοσμο διακρίνουμε διάφορες μορφές. Με τις δύο αυτές βασικές μορφές μπορούμε στον μικρόκοσμο να περιγράψουμε όλες τις διαφορετικές μορφές που διακρίνουμε στον μακρόκοσμο. Πυρηνική ενέργεια ονομάζουμε τη δυναμική ενέργεια των πυρήνων που οφείλεται στις δυνάμεις μεταξύ των πρωτονίων και των νετρονίων. και την κινητική. Η θερμική ενέργεια δεν είναι παρά η κινητική των μορίων που οφείλεται στις συνεχείς και άτακτες κινήσεις τους. τη χημική. FYSIKA ST DIM MATHITI.

16 Σχεδόν όλη η ενέργεια προέρχεται από τον Ήλιο Ο Ήλιος ακτινοβολεί αδιάκοπα ενέργεια στο σύμπαν. από φυτικές ουσίες που θάφτηκαν μετά από φυσικές καταστροφές. τη σύντηξη. καθώς αναπτύσσονταν. τη μεγάλη θερμοκρασία στο εσωτερικό της και την υψηλή πίεση. Η ενέργεια του Ήλιου είναι πυρηνική. Η χημική ενέργεια στους γαιάνθρακες προέρχεται. ενέργεια δηλαδή που προέρχεται από τη συνένωση. δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια εκατομμυρίων ετών τα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. που θάφτηκαν στο υπέδαφος. όλες οι πηγές ενέργειας που χρησιμοποιούμε έχουν δημιουργηθεί από την ενέργεια του Ήλιου. Κι όμως αυτό είναι αρκετό.indb 16 1/23/2013 8:12:05 PM . Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο Από διάφορους ζωικούς και φυτικούς μικροοργανισμούς. Οι άνεμοι Οι άνεμοι δημιουργούνται. λοιπόν. FYSIKA ST DIM MATHITI. καθώς οι διάφορες περιοχές της Γης θερμαίνονται σε διαφορετικό βαθμό από τον Ήλιο. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο. από την ενέργεια που τα φυτά είχαν αποθηκεύσει. από την ενέργεια που οι μικροοργανισμοί αυτοί είχαν αποθηκεύσει από τον Ήλιο. Σχηματίστηκαν εκεί κατά τη διάρκεια πολλών εκατομμυρίων χρόνων. Από την ενέργεια που ακτινοβολεί ο Ήλιος ένα πολύ μικρό μέρος φτάνει στη Γη. Η χημική ενέργεια του πετρελαίου και του φυσικού αερίου προέρχεται. για να συντηρεί τη ζωή στον πλανήτη μας. λοιπόν. πυρήνων υδρογόνου και τη δημιουργία πυρήνων του χημικού στοιχείου ηλίου. Οι ορυκτοί άνθρακες Οι ορυκτοί άνθρακες βρίσκονται στο υπέδαφος.

όλη η ενέργεια που χρησιμοποιούμε προέρχεται άμεσα ή έμμεσα από την ακτινοβολία του Ήλιου. το οποίο με τις βροχές «μεταφέρεται» στις λίμνες και στα ποτάμια που βρίσκονται πιο ψηλά από την επιφάνεια της θάλασσας. Η ενέργεια. με διαφορετικές μορφές. Τα ζώα τρέφονται με φυτά ή με άλλα ζώα που τρέφονται με φυτά.indb 17 1/23/2013 8:12:06 PM . που είναι ψυχρότερα. Πυρηνική ενέργεια και γεωθερμία Με εξαίρεση τη γεωθερμία. Με διαφορετικά «πρόσωπα». καθώς το νερό στις λίμνες και στη θάλασσα θερμαίνεται από την ακτινοβολία του Ήλιου. προέρχεται άμεσα ή έμμεσα από τον Ήλιο. εξατμίζεται και συμπυκνώνεται πάλι στα ψηλότερα στρώματα της ατμόσφαιρας. που είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη των φυτών και των ζώων. 17 Οι βροχές Οι βροχές δημιουργούνται. Τα φυτά και τα ζώα Τα φυτά αναπτύσσονται χάρη στην ενέργεια που ακτινοβολεί ο Ήλιος. ένα μέρος της ενέργειας που ακτινοβολεί ο Ήλιος αποθηκεύεται στη Γη σε διάφορες «αποθήκες» ενέργειας. που εμείς τις ονομάζουμε «πηγές ενέργειας». FYSIKA ST DIM MATHITI. Ένα μέρος. της θερμότητας που ακτινοβολεί ο Ήλιος μετατρέπεται σε κινητική ενέργεια του αέρα και σε δυναμική ενέργεια του νερού. λοιπόν.

FYSIKA ST DIM MATHITI. Άντληση του πετρελαίου Τα μεγαλύτερα κοιτάσματα πετρελαίου βρίσκονται στη Μέση Ανατολή.Π. η αρχική οργανική ύλη βρέθηκε σε μεγάλα βάθη. 18 Πετρέλαιο: από το υπέδαφος στο σπίτι μας Τα κοιτάσματα πετρελαίου δημιουργήθηκαν σε παλαιότερες γεωλογικές περιόδους. διαφορετικά χρησιμοποιούνται αντλίες για την άντλησή του. Για την αναζήτηση κοιτασμάτων πετρελαίου γίνονται ειδικές μελέτες. Λόγω της υψηλής πίεσης και θερμοκρασίας που επικρατούσε εκεί. Το πετρέλαιο μπορεί να αναβλύζει από τη γεώτρηση. Το κόστος άντλησης είναι τότε πολύ μεγαλύτερο. που μεταφέρεται από τους τόπους εξόρυξης και επεξεργασίας σε κάθε άκρη του πλανήτη. Μεταφορά του πετρελαίου Το πετρέλαιο είναι πολύτιμο. Τα μόρια των χημικών ενώσεων που αποτελούν το πετρέλαιο αποτελούνται από άτομα άνθρακα και υδρογόνου. Στις περιοχές αυτές γίνονται γεωτρήσεις σε μεγάλο βάθος.indb 18 1/23/2013 8:12:17 PM . γι’ αυτό οι χημικές αυτές ενώσεις ονομάζονται υδρογονάνθρακες. Στις περιπτώσεις αυτές κατασκευάζονται ειδικές εξέδρες εξόρυξης.. Από πολλές περιοχές απομακρύνθηκε η θάλασσα και με τις προσχώσεις που έγιναν. στις Η. Τόσο πολύτιμο. εφόσον η πίεση είναι μεγάλη. Εκεί καταπλακώθηκαν από άμμο για εκατομμύρια χρόνια. Με τις μελέτες αυτές εντοπίζονται περιοχές. τα μόρια των μικροοργανισμών διασπάστηκαν και δημιουργήθηκαν νέα.Α. στην πρώην Σοβιετική Ένωση. τα μόρια των χημικών ενώσεων που αποτελούν το πετρέλαιο. πεθαίνοντας έπεφταν στον πυθμένα της θάλασσας όπου ζούσαν. καθώς αμέτρητοι μικροοργανισμοί. Ιδιαίτερα δύσκολος είναι ο εντοπισμός κοιτασμάτων πετρελαίου που βρίσκονται κάτω από τη θάλασσα. πιο πολύπλοκα μόρια. στη Λατινική Αμερική και στη Βόρειο Θάλασσα. καθώς η ρύπανση από διαρροή πετρελαίου είναι ιδιαίτερα καταστροφική για το περιβάλλον. στις οποίες υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να βρεθεί πετρέλαιο. που αποτελούν το φυτοπλαγκτόν. Ειδικοί πετρελαιαγωγοί. Τα τελευταία χρόνια λαμβάνονται ιδιαίτερα αυστηρά μέτρα για την προστασία από ατυχήματα. πλοία και φορτηγά χρησιμοποιούνται γι' αυτόν τον σκοπό. Στην Ελλάδα υπάρχουν μικρά κοιτάσματα πετρελαίου στη Θάσο.

Όταν η τιμή του πετρελαίου αυξάνεται. Λύση στο πρόβλημα δίνει η αύξηση στις ποσότητες πετρελαίου που αντλούνται. Όταν η τιμή του πετρελαίου πέφτει σημαντικά. όσοι αποκαλούν το πετρέλαιο «μαύρο χρυσό». λοιπόν. με αρνητικές συνέπειες για την οικονομία. Η τιμή του πετρελαίου επηρεάζει άμεσα το κόστος πολλών προϊόντων. οπότε οι τιμές πέφτουν. 19 Μαύρος χρυσός Η βιομηχανική παραγωγή κάθε χώρας αλλά και η καθημερινή μας ζωή εξαρτώνται σε σημαντικό βαθμό από το πετρέλαιο. Η σταθερότητα της τιμής του πετρελαίου είναι σημαντική για την οικονομία.indb 19 1/23/2013 8:12:23 PM . Δεν έχουν άδικο. παρατηρείται σπατάλη στη χρήση του πετρελαίου με αρνητικές πάλι συνέπειες στην οικονομία. Το πετρέλαιο έχει αναμφίβολα μεγάλη αξία. όπως και ο χρυσός. δε διαθέτει ωστόσο ούτε λίγη από τη λάμψη του! FYSIKA ST DIM MATHITI. τότε το κόστος όλων των προϊόντων που παράγονται από το πετρέλαιο ανεβαίνει.

που χρησιμοποιούμε καθημερινά ως καύσιμο στα αυτοκίνητά μας. Μέσα από πετρελαιαγωγούς και με μεγάλα δεξαμενόπλοια το αργό πετρέλαιο μεταφέρεται στα διυλιστήρια. η παραφίνη και η άσφαλτος είναι κλάσματα του πετρελαίου. παρακαλώ. Στη συνέχεια. Όταν η βενζίνη έχει μεγάλη περιεκτικότητα οκτανίων. Η βενζίνη. Ένα από τα κλάσματα του πετρελαίου. Με τη διαδικασία αυτή παράγονται τα κλάσματα του πετρελαίου. Τι είναι πάλι αυτό. Κλάσματα πετρελαίου. η βενζίνη. Πόσα οκτάνια είπατε. Χαρακτηριστική για την ποιότητα της βενζίνης είναι η περιεκτικότητα σε οκτάνια. τα ορυκτέλαια. είναι η βενζίνη. απομακρύνονται από το αργό πετρέλαιο οι ενώσεις του θείου. Στην κλασματική απόσταξη το πετρέλαιο θερμαίνεται απουσία αέρα στους 400ο C περίπου. FYSIKA ST DIM MATHITI. Από την επεξεργασία αυτή καθορίζεται και η «ποιότητα» του καύσιμου. πριν χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο. που παράγεται από την απόσταξη του πετρελαίου. Είναι προϊόντα του πετρελαίου με διαφορετικό σημείο βρασμού. όπου γίνεται η κλασματική απόσταξη. τα κλάσματα του πετρελαίου.indb 20 1/23/2013 8:12:59 PM . Αρχικά. ο κινητήρας έχει καλύτερη απόδοση. Το βουτάνιο. η κηροζίνη. Τα μόρια των χημικών ενώσεων του πετρελαίου διαχωρίζονται. όπου γίνεται η διύλισή του. 20 Επεξεργασία του αργού πετρελαίου Η επεξεργασία του αργού πετρελαίου δε γίνεται στους τόπους άντλησης. πρέπει να δεχτεί επιπλέον επεξεργασία. το πετρέλαιο διοχετεύεται στην αποστακτική στήλη. το μαζούτ. συγκεντρώνονται σε διαφορετικά επίπεδα στην αποστακτική στήλη. το πετρέλαιο θέρμανσης και κίνησης. Όλοι γνωρίζουμε τα κλάσματα στα μαθηματικά! Τι είναι όμως τα κλάσματα του πετρελαίου. Τα προϊόντα με διαφορετικό σημείο βρασμού. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται αποθείωση.

. 21 Ένα βαρέλι. Για να είναι εύκολος ο υπολογισμός της ποσότητας του πετρελαίου που μεταφερόταν. Με την πάροδο του χρόνου. η τιμή του πετρελαίου αναφέρεται για ιστορικούς λόγους στο βαρέλι αυτό. η Σαουδική Αραβία. Το 1870 περίπου είχε πια καθιερωθεί η χρήση ενός βαρελιού που χωρούσε 159 λίτρα. Η ακριβής σύσταση του αργού πετρελαίου διαφέρει ανάλογα με την προέλευσή του. η Νιγηρία. Για τη μεταφορά και αποθήκευση του πολύτιμου υγρού χρησιμοποιήθηκαν ξύλινα βαρέλια. Ακόμη και σήμερα. τα ίδια που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά κρασιού. μπίρας και ψαριών. η Ινδονησία. Το 80% των παγκόσμιων αποθεμάτων του πετρελαίου βρίσκεται σε χώρες που συμμετέχουν στον ΟΠΕΚ.. ενώ άλλες είναι υγρές ή αέριες. που εξάγουν πετρέλαιο. Η τιμή του αργού πετρελαίου αναφέρεται σε ένα «βαρέλι». με ιστορία Το πετρέλαιο είναι πολύτιμο. που τα βαρέλια χρησιμοποιούνται σπάνια. Πολλές φορές το πετρέλαιο χρησιμοποιείται ως «νόμισμα» συναλλαγής. Καύκασος Αραβία Αυστραλία Βόρεια Γαλλία Βενεζουέλα Σουμάτρα Θάλασσα FYSIKA ST DIM MATHITI. τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Βενεζουέλα. Το γεγονός αυτό έχει την εξήγησή του: η χρήση του πετρελαίου ξεκίνησε στα μέσα του 19ου αιώνα. η Λιβύη. Η τυποποίηση έγινε σταδιακά. Για τον συντονισμό της πολιτικής τους σχετικά με τις εξαγωγές πετρελαίου. Το πετρέλαιο περιέχει ακόμη χημικές ενώσεις του θείου και του αζώτου. Η διαφορετική σύσταση του πετρελαίου σε κάθε περιοχή εξηγεί και τις διαφορετικές ιδιότητες των κοιτασμάτων από διαφορετικές περιοχές.indb 21 1/23/2013 8:13:09 PM . Ακόμη και με το μάτι μπορείς να διαπιστώσεις διαφορές. το Κατάρ. αλλού παχύρρευστο. ΟΠΕΚ Το πετρέλαιο είναι πολύτιμο αγαθό. το Κουβέιτ. αλλού ακόμα και στερεό. Κάποιες από τις ενώσεις που αποτελούν το πετρέλαιο είναι στερεές. Μέλη του ΟΠΕΚ είναι σήμερα η Αλγερία. Αλλού το αργό πετρέλαιο είναι υγρό με λεπτή ροή. Η ύπαρξη κοιτασμάτων πετρελαίου σε μια χώρα είναι ιδιαίτερα σημαντική για την οικονομία της. ήταν απαραίτητο να συμφωνηθεί ένας τύπος βαρελιού που να χωρά συγκεκριμένη ποσότητα. οι ποσότητες που διακινούνταν μεγάλωναν διαρκώς. που οφείλονται στις διαφορετικές συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργήθηκαν τα κοιτάσματα πετρελαίου σε κάθε χώρα. Οι περισσότερες από αυτές αποτελούνται από υδρογόνο και άνθρακα. το Ιράν. ίδρυσαν το 1960 τον Οργανισμό Πετρελαιοπαραγωγών Κρατών (ΟΠΕΚ). Το χρώμα του μπορεί να είναι ανοιχτό ή σκούρο καφέ ή μαύρο. για την εξασφάλιση της ομαλής τροφοδότησης της αγοράς με πετρέλαιο αλλά και για τον έλεγχο της τιμής του πετρελαίου πολλές χώρες. που η άνοδος και η πτώση της τιμής του επηρεάζει την οικονομία κάθε χώρας. Σύσταση του πετρελαίου Το πετρέλαιο είναι μείγμα πολλών χημικών ενώσεων. Τόσο πολύτιμο. το Ιράκ.

η χημική ενέργεια που είναι αποθηκευμένη σε όλα αυτά τα μόρια μετατρέπεται σε κινητική ενέργεια και σε θερμότητα. Το πετρέλαιο μαγειρεύει Μερικά από τα εργοστάσια της ΔΕΗ χρησιμοποιούν ως καύσιμο το πετρέλαιο. της γεωθερμίας. Καθώς τα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια προκαλούν μεγάλη ρύπανση. Ένα σημαντικό μέρος της ενέργειας. προέρχεται από τη μετατροπή της ενέργειας του πετρελαίου σε ηλεκτρική. Η αξιοποίηση της ενέργειας του πετρελαίου γίνεται καθώς αυτό καίγεται. Η ενέργεια που είναι αποθηκευμένη στο πετρέλαιο προέρχεται από την ενέργεια που οι μικροοργανισμοί αποθήκευσαν από τον Ήλιο και την τροφή τους. Στη διάρκεια εκατομμυρίων χρόνων και με τη βοήθεια της ενέργειας της Γης. Όταν το πετρέλαιο καίγεται. Στα καμινέτα καίγεται βουτάνιο. Το πετρέλαιο δημιουργήθηκε από μικροοργανισμούς. 22 Το πετρέλαιο ως πηγή ενέργειας Τα κλάσματα του πετρελαίου χρησιμοποιούνται ως καύσιμα σε πολλά μηχανήματα. Τα εργοστάσια αυτά ονομάζονται θερμοηλεκτρικά. τα μόρια των μικροοργανισμών μετατράπηκαν στα μόρια των χημικών ενώσεων που αποτελούν το πετρέλαιο. FYSIKA ST DIM MATHITI. προϊόν της κλασματικής απόσταξης του πετρελαίου. Η μετατροπή της ενέργειας του πετρελαίου γίνεται σε καυστήρες ή σε κινητήρες εσωτερικής καύσης. Για τη μαγειρική χρησιμοποιούμε συχνά και καμινέτα.indb 22 1/23/2013 8:13:18 PM . που χρησιμοποιούμε στα σπίτια μας. γίνεται προσπάθεια να κατασκευαστούν όσο το δυνατόν περισσότερα υδροηλεκτρικά εργοστάσια.

ôá áðïèÝìáôá ðåôñåëáßïõ èá åîáíôëçèïýí óýíôïìá. Óýìöùíá ìå ôçí ðéï áéóéüäïîç åêôßìçóç. οι Αθηναίοι διαπίστωσαν έντρομοι ότι οι περσικές δυνάμεις που πολιορκούσαν την πόλη είχαν στη διάθεσή τους ένα «νέο» πανίσχυρο όπλο. Το πετρέλαιο και η πολιορκία της Αθήνας Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Αθήνας. Äõóôõ÷þò. προέρχονται από το αργό πετρέλαιο. Αυτά λειτουργούν με ζεστό νερό. Στη χώρα μας χρησιμοποιείται ως καύσιμο κυρίως το πετρέλαιο θέρμανσης. Οι Αθηναίοι. Ìå ôç ÷ñÞóç ôïõ ðåôñåëáßïõ êáëýðôïõìå ðåñßðïõ ôï 50% ôùí åíåñãåéáêþí ìáò áíáãêþí. Το πετρέλαιο θερμαίνει Η θέρμανση των σπιτιών γίνεται από συστήματα κεντρικής θέρμανσης.indb 23 1/23/2013 8:13:22 PM . Σε κάθε μηχάνημα χρησιμοποιείται διαφορετικό κλάσμα του αργού πετρελαίου. ðïõ óÞìåñá êáôáíáëþíïõìå ìå ãïñãïýò ñõèìïýò. προκαλώντας τεράστιες καταστροφές στην πόλη. το οποίο κυκλοφορεί στα θερμαντικά σώματα. ÐáñÜëëçëá. Ãéá íá äçìéïõñãçèïýí ôá êïéôÜóìáôá. Τα βέλη των τοξοτών. που χρησιμοποιούνται για την κίνηση μεγάλων μηχανημάτων. Áí ç åîüñõîç êáé ç êáôáíÜëùóç ôïõ ðåôñåëáßïõ óõíå÷éóôούν ìå ôïν óçìåñéíü ñõèìü. έτσι. έγιναν μάρτυρες της πρώτης στρατιωτικής χρήσης του πετρελαίου. που έχει καταγραφεί στην ιστορία. ôçí åêôßìçóç ôïõ ÏÐÅÊ. που είχαν παραταχθεί γύρω από τα αθηναϊκά τείχη είχαν προηγουμένως εμποτιστεί με ένα.Χ. Η θέρμανση του νερού γίνεται στους λέβητες από καυστήρες. Τα τελευταία χρόνια γίνεται προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμο το φυσικό αέριο. Ãé’ áõôü ðñïóðáèïýìå íá ðåñéïñßóïõìå üóï åßíáé äõíáôüí ôçí êáôáíÜëùóç ðåôñåëáßïõ. Το αποτέλεσμα ήταν καταστροφικό. καθώς δεκάδες φλεγόμενες βολίδες περνούσαν πάνω από τα τείχη. ôá áðïèÝìáôá åðáñêïýí ãéá ìüëéò 80 ÷ñüíéá. FYSIKA ST DIM MATHITI. 23 Ôá áðïèÝìáôá ôïõ ðåôñåëáßïõ åßíáé ðåñéïñéóìÝíá Ôï ðåôñÝëáéï åßíáé ìéá ðïëýôéìç ðçãÞ åíÝñãåéáò. γιατί η χρήση του προκαλεί μικρότερη ρύπανση. áíáæçôïýìå Üëëåò ðçãÝò åíÝñãåéáò. το 480 π. Το πετρέλαιο κινεί μηχανές! Τα κυριότερα καύσιμα. ôá áðïèÝìáôá ðåôñåëáßïõ äåí åßíáé áíåîÜíôëçôá... ÷ñåéÜóôçêáí åêáôïììýñéá ÷ñüíéá. μυστηριώδες και ιδιαίτερα εύφλεκτο υγρό..

. τηλεφωνείς στους φίλους σου. κάποια οργανικά λιπάσματα. φροντίζεις τα φυτά σου... Οι διαφορετικές ιδιότητες των πλαστικών οφείλονται στην έρευνα. Τα πλαστικά και οι ιδιότητές τους Η ευρεία χρήση των πλαστικών οφείλεται στις πολύ διαφορετικές ιδιότητες που αυτά μπορεί να έχουν. πλένεις τα ρούχα σου. σκληρά ή μαλακά. γίνεται δευτερογενής επεξεργασία ορισμένων κλασμάτων του αργού πετρελαίου. Πίνεις νερό. απολαμβάνεις τη θάλασσα κάνοντας ιστιοσανίδα. Τα προϊόντα που προέρχονται από το πετρέλαιο ονομάζονται πετροχημικά. Τα κυριότερα από αυτά είναι τα πλαστικά. Τα πλαστικά μπορεί να είναι κατάλληλα για τη συσκευασία τροφίμων. για να τα πείτε. κάνεις βουτιές στη θάλασσα και παρατηρείς τον βυθό μέσα από τη μάσκα σου. ελαφριά ή βαριά... αδιαφανή ή διαφανή. Τα πλαστικά παρασκευάζονται αρχικά σε μορφή σκόνης ή κόκκων..indb 24 1/23/2013 8:13:45 PM . Άλλα πάλι είναι ανθεκτικά και δεν αλλοιώνονται από τις χημικές ουσίες. ακούς μουσική με το φορητό κασετοφωνάκι για να χαλαρώσεις. τα συνθετικά υφάσματα. τα απορρυπαντικά. ενώ άλλα έχουν θερμομονωτικές ιδιότητες και χρησιμοποιούνται στην κατασκευή των σπιτιών μας.. 24 Το πετρέλαιο ως πρώτη ύλη Στον ελεύθερο χρόνο σου αθλείσαι. FYSIKA ST DIM MATHITI. για να ξεδιψάσεις. μερικά καλλυντικά. απολαμβάνεις τη ζεστασιά του σπιτιού σου τον χειμώνα. ώστε να είναι εύκολη η μεταφορά τους. Ενώ στην πρωτογενή επεξεργασία απομονώνονται τα μόρια των χημικών ενώσεων των οποίων η καύση απελευθερώνει μεγάλες ποσότητες ενέργειας. μετά την κλασματική απόσταξη. ζωγραφίζεις. που γίνεται στα εργαστήρια πετροχημείας για νέα υλικά. βάφεις το δωμάτιό σου.. στη δευτερογενή διαδικασία απομονώνονται τα μόρια των χημικών ενώσεων από τα οποία κατασκευάζονται χρήσιμα προϊόντα. Και όλα αυτά χάρη στο πετρέλαιο! Στα σύγχρονα διυλιστήρια. Σε ειδικά εργοστάσια γίνεται η μορφοποίησή τους και η κατασκευή αντικειμένων που χρησιμοποιούνται καθημερινά. Η δευτερογενής δηλαδή επεξεργασία μάς δίνει πολύτιμες πρώτες ύλες. τα χρώματα.

Το πρώτο απορρυπαντικό σε μορφή σκόνης για πλύσιμο στο χέρι βγήκε στην αγορά το 1907 στη Γερμανία. για να καίγεται χωρίς λόγο! FYSIKA ST DIM MATHITI. Τα υλικά συσκευασίας αποτελούν μεγάλο μέρος των σκουπιδιών. 25 Απορρυπαντικά Για την παραγωγή των απορ- ρυπαντικών χρησιμοποιούνται κυρίως πρώτες ύλες που προέρχονται από το πετρέλαιο. Και κάτι ακόμη: δεν πετάμε ποτέ τα σκουπίδια στον δρόμο. όπου σιγά-σιγά διαλύονται. Πλαστικά. Το πιο συνηθισμένο υλικό συσκευασίας είναι το πλαστικό. Καθαρίζουν καλύτερα και είναι πολύ πιο φιλικά προς το περιβάλλον. Προσοχή όμως! Τα απορρυπαντικά παρασκευάζονται από προϊόντα του πετρελαίου. Τα πλαστικά είναι υλικά που καταστρέφονται με πολύ αργό ρυθμό. σίγουρα θα συμφωνήσεις: το πετρέλαιο είναι πολύτιμο. όχι όμως τα σαπούνια. σκουπίδια Τα περισσότερα προϊόντα καθημερινής χρήσης που αγοράζουμε είναι συσκευασμένα. στην παραλία ή στην εξοχή! Αν το σκεφτείς καλά. που ρυπαίνουν τον αέρα. Αυτά παράγονται κυρίως από λάδι και ποτάσα. ενώ κατά τη διάλυσή τους δημιουργούνται ουσίες.indb 25 1/23/2013 8:13:49 PM . Τα απορρυπαντικά κυκλοφορούν στο εμπόριο συνήθως σε στερεή ή σε υγρή μορφή.. εφόσον σύντομα αυτά καταλήγουν στα σκουπίδια. τα οποία καταλήγουν στις χωματερές. άρχισε και η παραγωγή απορρυπαντικών για πλυντήρια. με τα οποία πλένεις το σώμα σου. Τα απορρυπαντικά σήμερα είναι βελτιωμένα σε σχέση με παλιότερα. το έδαφος και τα υπόγεια νερά. Γι' αυτό πρέπει. Με την κατασκευή των πρώτων ηλεκτρικών πλυντηρίων. να περιορίζουμε τη χρήση των πλαστικών. όσο μπορούμε..

οπότε και χρησιμοποιήθηκε ο γραφίτης για τη γραφή. τον λιθάνθρακα με περιεκτικότητα 70%-90% και τον ανθρακίτη με περιεκτικότητα μεγαλύτερη από 90%. Για τη μεταφορά χρησιμοποιούνταν κυρίως τρένα και πλοία. Οι ορυκτοί άνθρακες έχουν πολλές διαφορετικές μορφές. Τα κοιτάσματα των άμορφων ορυκτών ανθράκων περιέχουν. Ορυκτό άνθρακα χρησιμοποιούσαν για τη λειτουργία των ατμομηχανών που κινούσαν τα τρένα. για τη λειτουργία των ατμόπλοιων. που διατάσσονται σε επίπεδα. Στον γραφίτη κάθε άτομο άνθρακα ενώνεται με άλλα τρία όμοια άτομα. αποτελείται από γραφίτη. να μεταφερθεί από τους τόπους εξόρυξης στα μέρη όπου θα γινόταν η αξιοποίησή του. γιατί η διάταξη των ατόμων του άνθρακα που τους αποτελούν είναι τυχαία. ή αλλιώς γαιάνθρακες. Το πρώτο ορυχείο γραφίτη ανακαλύφθηκε τον 16ο αιώνα. οπότε η απόσταση μεταφοράς είναι πολύ μικρή. Η απόσταση αυτή πολλές φορές ήταν μεγάλη. βρίσκονται στο υπέδαφος.. ο ορυκτός άνθρακας χρησιμοποιείται κυρίως στα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια και σε μικρότερο βαθμό στη βιομηχανία. λοιπόν.indb 26 1/23/2013 8:14:07 PM . Ονομάζονται έτσι. νερό και διάφορα άλλα συστατικά. Μεταφορά ορυκτών ανθράκων Ως τις αρχές του 20ού αιώνα η χρήση του ορυκτού άνθρακα ήταν πολύ πιο διαδεδομένη από ό. Στην ιδιότητα αυτή οφείλεται και η ονομασία του.τι σήμερα. Η αξιοποίησή τους γίνεται με την καύση. σε αντίθεση όμως με το διαμάντι. Σήμερα. Σχηματίστηκαν εκεί κατά τη διάρκεια πολλών εκατομμυρίων χρόνων από φυτά. Ο γραφίτης είναι μια άλλη κρυσταλλική μορφή του άνθρακα. Οι άμορφοι άνθρακες αποτελούν την πιο συνηθισμένη μορφή ορυκτών ανθράκων. Η ονομασία όμως του μολυβιού διατηρήθηκε ως τις μέρες μας. οπότε η χημική τους ενέργεια μετατρέπεται σε μορφές που μπορούμε να αξιοποιήσουμε πιο εύκολα. Ο ορυκτός άνθρακας έπρεπε. τον λιγνίτη με περιεκτικότητα 50%-70%. με τον οποίο έγραφαν πάνω σε παπύρους. οπότε δημιουργούνται εξάγωνα. που καταπλακώθηκαν από στρώματα εδάφους μετά από φυσικές καταστροφές. Ο ορυκτός άνθρακας μεταφέρεται ως το εργοστάσιο με ειδικούς ταινιόδρομους. εκτός από άνθρακα. οφείλεται σε ιστορικούς λόγους. Για να είναι οικονομικότερη η λειτουργία τους τα εργοστάσια αυτά κατασκευάζονται πολύ κοντά στους τόπους εξόρυξης του ορυκτού άνθρακα.. Ανάλογα με την περιεκτικότητα σε άνθρακα διακρίνουμε τέσσερις κύριες κατηγορίες ορυκτών ανθράκων: την τύρφη. 26 Ορυκτοί άνθρακες: ένα πολύτιμο στερεό Οι ορυκτοί άνθρακες. Η σύστασή τους εξαρτάται από τον χρόνο που παρέμειναν θαμμένα στο υπέδαφος καθώς και από τις συνθήκες θερμοκρασίας και πίεσης. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν για τη γραφή μαύρο μόλυβδο. αδιαφανής και πολύ μαλακός. Μολύβι από. αντίθετα. τα οποία είναι χαλαρά ενωμένα μεταξύ τους. Η ονομασία των μολυβιών. αλλά και στις περισσότερες βιομηχανικές μονάδες. με το οποίο γράφουμε. είναι μαύρος. όταν η περιεκτικότητα σε άνθρακα δεν ξεπερνά το 50%. FYSIKA ST DIM MATHITI. άνθρακα Το εσωτερικό του μολυβιού. δεν έχει συγκεκριμένη μορφή. Αυτή η δομή κάνει τον γραφίτη μαλακό και κατάλληλο για γραφή.

Κάθε καράτι είναι ίσο με 0.000 μέτρων κάτω από την επιφάνεια της Γης. που κινούνται πάνω σε ειδικές ράγες. Η εξόρυξη των υπόγειων κοιτασμάτων είναι πολύ πιο δύσκολη και δαπανηρή. 27 Το διαμάντι: ένας ορυκτός άνθρακας στο κοσμηματοπωλείο Οι ορυκτοί άνθρακες δεν είναι πάντοτε άμορφοι. Αυτή η δομή είναι που κάνει το διαμάντι πολύ σκληρό.indb 27 1/23/2013 8:14:20 PM . Επιφανειακά ονομάζονται τα κοιτάσματα που βρίσκονται μέχρι 30 μέτρα από την επιφάνεια της Γης. αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου ο άνθρακας συλλέγεται από βάθος 1. Ένα ιδιαίτερα πολύτιμο είδος ορυκτού άνθρακα είναι το διαμάντι. αυτός λίθων. για να αποκαλυφθούν τα στρώματα του άνθρακα. Για την εξόρυξη των υπόγειων κοιτασμάτων είναι αναγκαία η κατασκευή ειδικών εγκαταστάσεων. Η διάταξη των ατόμων του άνθρακα στο διαμάντι δεν είναι άμορφη.2 g. στη Λόγω της καθαρότητάς του σκληρότητά του. αφού πρώτα κοπεί σε δηλαδή που δε δαμάζεται. Η μάζα του μετριέται σε καράτια. Το διαμάντι είναι καθαρή μορφή κρυσταλλικού άνθρακα. το πιο σκληρό υλικό στη φύση. περίτεχνα πολύεδρα σχήματα. Τα υπόγεια ορυχεία φτάνουν σε βάθος 200-300 μέτρων. οφείλεται το διαμάντι χρησιμοποιείται και η ονομασία του: στην κατασκευή πολύτιμων «αδάμαντας». Η αξία του διαμαντιού εξαρτάται από τέσσερις παράγοντες: την καθαρότητα. Τα κοιτάσματα αυτά αποτελούνται συνήθως από λιγνίτη. ενώ για τη μεταφορά του ορυκτού άνθρακα χρησιμοποιούνται βαγονέτα. Κάθε άτομο άνθρακα ενώνεται με άλλα τέσσερα όμοια άτομα σχηματίζοντας τετράεδρα. Στη συνέχεια γίνεται η συλλογή του ορυκτού άνθρακα και η μεταφορά του με ταινιόδρομους. που βρίσκονται από κάτω. Για την εξόρυξη των επιφανειακών κοιτασμάτων απομακρύνεται αρχικά το χώμα και τα πετρώματα. τη μάζα. των ορυχείων. το χρώμα και το κόψιμο. Εξόρυξη του άνθρακα Τα κοιτάσματα ορυκτού άνθρακα μπορεί να είναι επιφανειακά ή υπόγεια. Στην ιδιότητά του αυτή. Η κυκλοφορία στο ορυχείο γίνεται μέσα από ένα σύστημα στοών και ανελκυστήρων. Λόγω της σκληρότητάς του χρησιμοποιείται επίσης στην κατασκευή κοπτικών εργαλείων και γεωτρύπανων. FYSIKA ST DIM MATHITI. αποτελείται δηλαδή από διαφανείς κρυστάλλους.

Αν οι ορυκτοί άνθρακες περιέχουν και άτομα ή μόρια διαφόρων άλλων ουσιών ή μόρια νερού. οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν σαν καύσιμο τον ορυκτό άνθρακα. έχει πράγματι ευτελή αξία. άλλη μορφή ορυκτού άνθρακα. πρέπει να αποκαταστήσουμε στο λεξιλόγιό μας τον άνθρακα δίνοντας την πραγματική του αξία και λέγοντας. Η ενέργεια που ελευθερώνεται μεταδίδεται ως θερμότητα αλλού. αλλά και ­γιατί εφευρέθηκε η μηχανή εσωτερικής καύσης. ενώ το διαμάντι. χρησιμοποιούμε την έκφραση «άνθρακες ο θησαυρός». Σταδιακά. Είναι όμως σωστή η έκφραση αυτή. 28 Οι ορυκτοί άνθρακες ως πηγή ενέργειας Ως τις αρχές του περασμένου αιώνα. Με τη χρήση του κάρβουνου ο ζωγράφος μπορεί να αποδώσει καλύτερα τους τόνους του γκρι και να δώσει έμφαση στις σκιές. ιδίως για το ελεύθερο σχέδιο. Ο γραφίτης. Η χρήση των ορυκτών ανθράκων περιορίστηκε σε εργοστάσια παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. ορυκτός άνθρακας και αυτός. «θησαυρός οι άνθρακες». Όταν περιμένουμε να ανακαλύψουμε κάτι πολύτιμο και η αξία του αποδεικνύεται πολύ μικρότερη από την αναμενόμενη. Μήπως. Για να χρησιμοποιήσουμε τους ορυκτούς άνθρακες ως πηγή ενέργειας. ειδικά μολύβια από ξυλοκάρβουνο. η χρήση του πετρελαίου αντικατέστησε τους ορυκτούς άνθρακες στα περισσότερα μέσα μεταφοράς και στα εργοστάσια. για να ζεσταθούμε και να κινήσουμε τις μηχανές πολλών εργοστασίων. περισσότερο ή λιγότερο έντονα.. Μέσα από το δίκτυο της ΔΕΗ η ηλεκτρική ενέργεια μεταφέρεται στη συνέχεια σε όλη τη χώρα. Στην Ελλάδα τέτοια εργοστάσια είναι τα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια της ΔΕΗ. είναι πολύτιμος λίθος. τα οποία κατασκευάζονται σε διάφορα σημεία της χώρας κοντά σε κοιτάσματα λιγνίτη. Ζωγραφική με κάρβουνο Πολλοί ζωγράφοι χρησιμοποιούν. «Άνθρακες ο θησαυρός» ή «θησαυρός οι άνθρακες». συνηθισμένη μορφή άνθρακα. αυτά μετά την καύση απομένουν σε στερεή κατάσταση ή απομακρύνονται σε υγρή ή αέρια κατάσταση. δεν απαιτείται ιδιαίτερη προετοιμασία. FYSIKA ST DIM MATHITI. όχι μόνο λόγω κόστους. Κατά την καύση τους. χρησιμεύει για την κατασκευή των μολυβιών.. στα πλοία καθώς και στις περισσότερες μηχανές των εργοστασίων. Το ξυλοκάρβουνο.indb 28 1/23/2013 8:14:31 PM . λοιπόν. στα τρένα. τα μόρια του άνθρακα διασπώνται και τα άτομα του άνθρακα από τα οποία αυτά αποτελούνται ενώνονται με άτομα οξυγόνου του ατμοσφαιρικού αέρα. Οι ορυκτοί άνθρακες όμως είναι πολύτιμοι: μας δίνουν χρήσιμη ενέργεια. Τα μολύβια αυτά κατασκευάζονται σε διάφορα μεγέθη και είναι περισσότερο ή λιγότερο λεπτά.

Οι ανθρακωρύχοι εργάζονται χωρίς καθόλου φυσικό φως σε στοές με υψηλή υγρασία και χαμηλή θερμοκρασία. • Κάρβουνο έγινε το φαγητό. Αργότερα. μπότες. ωστόσο η εργασία στα ορυχεία εξακολουθεί να είναι ακόμα και σήμερα δύσκολη και επικίνδυνη. Η παρασκευή των ξυλοκάρβουνων διάσωσης. μικρούς λόφους από ξύλα που σκεπάζονται με φύλλα και χώμα. οι οποίοι στοές με φρέσκο αέρα από την επιφάνεια. FYSIKA ST DIM MATHITI. Για την ασφάλειά τους οι Ορυκτός άνθρακας ανθρακωρύχοι χρησιμοποιούν ειδικό ή ξυλοκάρβουνο. με το ώσπου να φτάσουν «ψήσιμο» ξύλων σε περιβάλλον με όσο το δυνατόν τα συνεργεία λιγότερο οξυγόνο. • Ο ιερέας άναψε το καρβουνάκι. κατασκευάζονται τεχνητά με τη θέρμανση. Με την πρόοδο της τεχνολογίας τα ατυχήματα περιορίστηκαν σημαντικά. Η εξόρυξη του άνθρακα δεν είναι μια ακίνδυνη υπόθεση. ειδικούς αεραγωγούς. • Το έργο αυτό είναι ζωγραφισμένο με κάρβουνο. • Κάθομαι σε αναμμένα κάρβουνα. Η σόμπα. Από εκεί οι καμινιέρηδες βάζουν φωτιά στο καμίνι. 29 Κάρβουνα και άνθρακας. Πολλές να αποδειχτούν φορές μπερδεύουμε τους ορυκτούς άνθρακες με το σωτήριες στην ξυλοκάρβουνο που χρησιμοποιούμε στην καθημερινή περίπτωση κάποιου μας ζωή. καθώς λειτουργούν με ξυλοκάρβουνα. τα ξυλοκάρβουνα ανθρακωρύχους. Οι μπορούσαν επίσης να χρησιμοποιηθούν ως καύσιμο φιάλες όμως μπορεί στις πρώτες μηχανές που κατασκευάστηκαν. Στο ορυχείο ο αερισμός γίνεται με για να ζεσταθεί. οπότε τα ξύλα θερμαίνονται σε περιβάλλον με λιγοστό αέρα. που τροφοδοτούν τις ανακαλύφθηκαν οι ορυκτοί άνθρακες. γίνεται από τους καμινιέρηδες στα καρβουνοκάμινα. • Άνθρακες ο θησαυρός. εξοπλισμό: κράνος με φακό προσαρμοσμένο στο επάνω μέρος. • Καρβουνιστιά έχω στην καρδιά. Η εργασία στο ορυχείο. • Το καρβουνιάρικο μπήκε στο λιμάνι να φορτώσει. Στο κέντρο των λόφων υπάρχει ένα άνοιγμα.. αέρα.. ήταν το ξύλο. τροφοδοτούν με Σε αντίθεση με τους ορυκτούς άνθρακες που αέρα τους παίρνουμε από το υπέδαφος.. που φτάνει μέχρι τη βάση τους.indb 29 1/23/2013 8:14:47 PM . η ψησταριά και το μαγκάλι ατυχήματος. γάντια και φιάλη με Το πρώτο καύσιμο που χρησιμοποίησε ο άνθρωπος..

Αυτοί οι μικροοργανισμοί. Το προπάνιο και το βουτάνιο είναι αέρια. Όταν συμπιεσθεί ή ψυχθεί. μόρια υδρογονανθράκων. Στη διάρκεια πολλών εκατομμυρίων χρόνων καταπλακώθηκαν από στρώματα χώματος και άμμου και μετασχηματίστηκαν τελικά σε μείγματα υδρογονανθράκων. Το φυσικό αέριο είναι μείγμα υδρογονανθράκων. με τη διαφορά ότι είναι αέριο. αφού σε περίπτωση διαρροής δε συγκεντρώνεται κοντά στο πάτωμα. είναι συνήθως σε υγρή κατάσταση. Το φυσικό αέριο συγκεντρώθηκε σε κοιλότητες σχηματίζοντας τα κοιτάσματα που σήμερα γνωρίζουμε. που στις συνηθισμένες για τη Γη θερμοκρασίες και στην ατμοσφαιρική πίεση είναι σε αέρια κατάσταση. επειδή αποτελείται κυρίως από τα βαρύτερα μόρια υδρογονανθράκων. προπάνιο και βουτάνιο. αφού πέθαναν. εγκλωβίστηκαν στον πυθμένα της θάλασσας μέσα σε λάσπη. μύκητες και άλλους μικροοργανισμούς που ζούσαν στη θάλασσα. όπως τα ονομάζουμε αλλιώς. Επειδή το φυσικό αέριο δημιουργήθηκε όπως και το πετρέλαιο. Το φυσικό αέριο έχει παρόμοια σύσταση με το πετρέλαιο. είναι ελαφρύτερο του αέρα. και το φυσικό αέριο μετατρέπεται σε υγρό. Το φυσικό αέριο. περιέχει όμως σε πολύ μικρότερη ποσότητα και άλλους υδρογονάνθρακες. 30 Φυσικό αέριο: ένα πολύτιμο αέριο Τα αποθέματα φυσικού αερίου σχηματίστηκαν πριν από 10-15 εκατομμύρια χρόνια από βακτήρια. που χρησιμοποιούνται ως καύσιμα στα καμινέτα και στους αναπτήρες. FYSIKA ST DIM MATHITI. όπου δεν υπήρχε οξυγόνο. Το φυσικό αέριο. όπως και το πετρέλαιο. Από τι αποτελείται το φυσικό αέριο. σε φυσικό αέριο και σε πετρέλαιο. Το γεγονός αυτό κάνει τη χρήση του πιο ασφαλή. σε αντίθεση με το υγραέριο που χρησιμοποιείται στις φιάλες. αποτελείται από μόρια ατόμων υδρογόνου και άνθρακα ή. αλλά διαχέεται στον χώρο και διαφεύγει.indb 30 1/23/2013 8:15:13 PM . όπου υπάρχουν κοιτάσματα φυσικού αερίου υπάρχουν και κοιτάσματα πετρελαίου. Η διαφορά τους είναι ότι το φυσικό αέριο αποτελείται από ελαφρύτερα μόρια. Το κύριο συστατικό του είναι το μεθάνιο. όπως αιθάνιο. ενώ το πετρέλαιο.

.500 χιλιόμετρα.000 μέτρα. Το μακρύ ταξίδι του. φυσικού αερίου Η μεταφορά και η διανομή του φυσικού αερίου μπορεί να γίνει σε αέρια μορφή μέσω δικτύου αγωγών είτε σε υγρή μορφή σε δεξαμενές. όπως για παράδειγμα σε ορισμένες περιοχές στη Ρωσία. ωστόσο. Η Ελλάδα προμηθεύεται φυσικό αέριο από τη Ρωσία και την Αλγερία. Για τη μεταφορά του φυσικού αερίου από τη Ρωσία μέχρι την Αθήνα υπάρχει ένα δίκτυο υπόγειων αγωγών. όλο και περισσότεροι θα μπορούμε να χρησιμοποιούμε φυσικό αέριο αντί για πετρέλαιο. Τα βάθη άντλησης του φυσικού αερίου συνήθως κυμαίνονται μεταξύ 1.500 μέτρων.indb 31 1/23/2013 8:15:34 PM . όταν αναζητούν κοιτάσματα φυσικού αερίου.500 και 3. 31 Αναζήτηση και άντληση του φυσικού αερίου Φανταστείτε ότι ψάχνετε για έναν κρυμμένο θησαυρό χωρίς να έχετε στη διάθεσή σας κάποιο χάρτη. Ειδικό δεξαμενόπλοιο μεταφέρει το υγροποιημένο φυσικό αέριο από το λιμάνι Σκίκντα της Αλγερίας στο νησί της Ρεβυθούσας κοντά στα Μέγαρα Αττικής. Το μακρύ ταξίδι του φυσικού αερίου όμως δε σταματά εδώ. Η πύλη εισόδου του ρωσικού φυσικού αερίου στη χώρα μας είναι ο μετρητικός σταθμός Σιδηροκάστρου.. δουν να αναβλύζει από το έδαφος μικρή ποσότητα πετρελαίου. Καθώς το δίκτυο επεκτείνεται διαρκώς. έχουν μια ένδειξη ότι κάτω από εκείνη την περιοχή μπορεί να υπάρχει φυσικό αέριο. για παράδειγμα. Φανταστείτε ακόμη ότι ο θησαυρός που αναζητάτε είναι… αόρατος! Παρόμοια είναι η κατάσταση που αντιμετωπίζουν οι γεωλόγοι. υπάρχουν στοιχεία. Ο δεύτερος προμηθευτής μας είναι η Αλγερία. όπου ελέγχεται η ποιότητα και μετριέται η ποσότητα του εισαγόμενου φυσικού αερίου. Αν. αν και σε μερικές περιπτώσεις. FYSIKA ST DIM MATHITI. Πολλές φορές. όση είναι περίπου και η ακτίνα της Γης! Η χρήση του φυσικού αερίου στη χώρα μας ξεκίνησε μόλις πριν από μερικά χρόνια. που μπορούν να τους βοηθήσουν σε αυτήν την αναζήτηση. φτάνουν και τα 10. που διασχίζει βουνά και πεδιάδες. Το δίκτυο διανομής στις ελληνικές πόλεις για τον εφοδιασμό επιχειρήσεων και σπιτιών φτάνει σε μήκος τα 6.

Οι χρήσεις του διακρίνονται σε τρεις κυρίως κατηγορίες. οι επαγγελματίες μάγειροι δε χρησιμοποιούν ηλεκτρικές κουζίνες. FYSIKA ST DIM MATHITI. Το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται και ως καύσιμο για την κίνηση οχημάτων. Οι μάγειροι συνιστούν εστίες που λειτουργούν με φυσικό αέριο. Το μαγείρεμα με φυσικό αέριο γίνεται ευκολότερα. γιατί μπορεί κανείς. φούσκες στο αμάξωμά τους και η εξάτμισή τους δε βγάζει σύννεφα καπνού! Η διαδικασία μετατροπής της χημικής ενέργειας των μορίων του φυσικού αερίου σε θερμική ενέργεια και θερμότητα είναι ίδια με αυτή του πετρελαίου.. Πώς θα τα ξεχωρίσετε. όπου το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται για τη θέρμανση του νερού. των χώρων εργασίας και κατοικίας αλλά και για το μαγείρεμα.. Αντίθετα με τη χρήση του φυσικού αερίου. όποτε θέλει. Κατά την καύση διασπώνται τα μόρια του φυσικού αερίου. στα οποία η χημική ενέργεια του φυσικού αερίου μετατρέπεται αρχικά σε θερμότητα και στη συνέχεια σε ηλεκτρική. που αποτελούνται από άτομα υδρογόνου και άνθρακα. Αυτοί ξέρουν! Στα εστιατόρια. Για τον ίδιο λόγο. όλοι επαγγελματίες μάγειροι: ας εξοπλίσουμε τα σπίτια μας με εστίες που λειτουργούν με φυσικό αέριο. Στη δεύτερη κατηγορία κατατάσσονται οι βιομηχανίες. Στην πρωτεύουσα της χώρας μας πολλά λεωφορεία κινούνται με ενέργεια από το φυσικό αέριο. να δυναμώσει ή να χαμηλώσει γρήγορα την ένταση της φλόγας. Υπάρχουν βέβαια και εστίες που λειτουργούν με υγραέριο από φιάλες. λοιπόν. 32 Το φυσικό αέριο ως πηγή ενέργειας Το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται με ολοένα και αυξανόμενο ρυθμό σε πολλές χώρες. Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσονται τα εργοστάσια της ΔΕΗ.indb 32 1/23/2013 8:15:48 PM . η χρήση του υγραερίου είναι αρκετά επικίνδυνη. Ας γίνουμε. Με δύο τρόπους: έχουν ζωγραφισμένες πολύ όμορφες χρωματιστές. καλύτερα και γρηγορότερα. πολλές οικιακές ηλεκτρικές κουζίνες διαθέτουν και μία ή δύο εστίες που λειτουργούν με φυσικό αέριο. στις οποίες το φυσικό αέριο χρησιμοποιείται ως καύσιμο για την κίνηση των μηχανών και για τα εργοστάσια της ΔΕΗ ή ως πρώτη ύλη για την παραγωγή χημικών προϊόντων. Η χημική ενέργεια μετατρέπεται σε θερμική και αποδίδεται ως θερμότητα. Η τρίτη κατηγορία αφορά τον αστικό τομέα. αλλά εστίες που λειτουργούν με φυσικό αέριο. Το δίκτυο του φυσικού αερίου επεκτείνεται στη χώρα μας όλο και περισσότερο.

Παρότι δεν έχουν όλα τα αέρια καύσιμα τις ίδιες ιδιότητες. Το υγραέριο είναι μείγμα προπανίου και βουτανίου. υπήρχαν και μικρές ποσότητες από ένα άλλο τοξικό αέριο. κυρίως λιθάνθρακες. Εκτός από το φωταέριο. που σημαίνει αέριο. ονομασία που προκύπτει από την αγγλική λέξη gas. περιέχουν οι φιάλες των καμινέτων και οι αναπτήρες. που εκλυόταν από το έδαφος. Γι' αυτό το 1983 σταμάτησε η λειτουργία του. γιατί αρχικά χρησιμοποιήθηκε για τον φωτισμό των δρόμων σε διάφορες πόλεις της χώρας μας. Οι γεωλόγοι πρόσφατα απέδειξαν ότι από το ρήγμα αυτό στην αρχαιότητα αναδυόταν φυσικό αέριο.indb 33 1/23/2013 8:16:04 PM . Επειδή το υγραέριο είναι βαρύτερο από τον αέρα. Πιθανότατα στη διαπίστωση αυτή να κρύβεται τελικά το μυστικό των χρησμών της Πυθίας. δύο αερίων που παράγονται στα διυλιστήρια πετρελαίου. FYSIKA ST DIM MATHITI. και ονομάστηκε έτσι. επίσης. όμως. Υγραέριο. Η ύπαρξη αερίων που εκλύονταν από το έδαφος στην περιοχή του Μαντείου των Δελφών δεν είχε αποδειχθεί μέχρι πρόσφατα. Φυσικό αέριο ή γκάζι. έχει επικρατήσει στην κοινή γλώσσα για όλα η ονομασία «γκάζι». απ’ όπου έβγαιναν αέρια. που μπορούσε να προκαλέσει παραισθήσεις σε όποιον το εισέπνεε. σε περίπτωση διαρροής δε διαφεύγει από κάποιο άνοιγμα των παραθύρων και έτσι γίνεται επικίνδυνο. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο τρίποδας της Πυθίας ήταν τοποθετημένος πάνω από ένα σημείο. Το υγραέριο είναι το αέριο που περιέχεται στις φιάλες που χρησιμοποιούν πολλά εστιατόρια στη χώρα μας. οι βοσκοί της περιοχής έβλεπαν τα κατσίκια που έπεφταν μέσα σε κάποιο κοντινό ρήγμα. Η λειτουργία του εργοστασίου ρύπαινε την ατμόσφαιρα και υποβάθμιζε την περιοχή. Αντίθετα με το υγραέριο. Σύμφωνα με μύθους σχετικούς με το Μαντείο. να συμπεριφέρονται με αλλόκοτο τρόπο. Στο αέριο αυτό. Νέα στοιχεία από γεωλογικές έρευνες επιβεβαιώνουν τους μύθους. Στην Αθήνα μια ολόκληρη συνοικία ονομάστηκε «Γκάζι» λόγω της λειτουργίας του εργοστασίου φωταερίου σε αυτήν. άλλο ένα τεχνητό αέριο καύσιμο που χρησιμοποιούμε συχνά είναι το υγραέριο. το φυσικό αέριο είναι ελαφρύτερο από τον αέρα και πιο ασφαλές στη χρήση του. Το φωταέριο παράγεται από ορυκτούς άνθρακες. από το οποίο εκλυόταν το αέριο. καθώς εισέπνεε ένα αέριο. 33 Φυσικοί χρησμοί… Η Πυθία στο Μαντείο των Δελφών διατύπωνε τους χρησμούς της.

θα έχουμε στη διάθεσή μας τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. το νερό της βροχής και ο άνεμος. δεν εξαντλούνται. Επιπλέον όμως είναι και ρυπογόνες. Τα αποθέματα όμως του πετρελαίου και του φυσικού αερίου είναι περιορισμένα. Μάλιστα. Η διάσπαση των μορίων τους κατά την καύση ελευθερώνει άτομα άνθρακα που είτε σχηματίζουν άτομα που παραμένουν στην ατμόσφαιρα ως αιθάλη είτε ενώνονται με άτομα οξυγόνου δημιουργώντας μόρια βλαβερών αερίων. Η ρύπανση από τη σκοπιά του μικρόκοσμου.. Όσο υπάρχει ο Ήλιος. για να τις βρούμε. ενώ τα κοιτάσματα των ορυκτών ανθράκων ολοένα και λιγοστεύουν. Τα μόρια των χημικών ενώσεων των καυσίμων είναι πλούσια σε χημική ενέργεια την οποία αποδίδουν κατά την καύση τους. γι' αυτό και λέμε ότι πρακτικά είναι μη ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. η αξιοποίησή τους είναι δύσκολη και ιδιαίτερα δαπανηρή. χρειάζονται χιλιάδες ή και εκατομμύρια χρόνια. γι' αυτό τις ονομάζουμε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. που όσο και αν τις χρησιμοποιούμε. Υπάρχουν όμως και πηγές ενέργειας. τους ορυκτούς άνθρακες και το φυσικό αέριο. Η δημιουργία τέτοιων μορίων με φυσική διαδικασία απαιτεί εκατομμύρια χρόνια. σε σχέση με τα ορυκτά καύσιμα. 34 Ανανεώσιμες και μη πηγές ενέργειας Αντλούνται και εξαντλούνται… Το μεγαλύτερο μέρος των ενεργειακών μας αναγκών καλύπτεται από τα ορυκτά καύσιμα. Ο ρυθμός με τον οποίο αντλούμε και υποβαθμίζουμε αυτές τις πηγές ενέργειας είναι πολύ μεγαλύτερος από τον ρυθμό με τον οποίο η φύση τις δημιουργεί. το πετρέλαιο. FYSIKA ST DIM MATHITI. Ωστόσο. κι όσο νέα φυτά φυτρώνουν και αναπτύσσονται.indb 34 1/23/2013 8:16:12 PM . δε χρειάζεται καν να σκάψουμε! Οι πηγές αυτές ανανεώνονται από τη φύση με πολύ γρήγορο ρυθμό. Γι’ αυτό αυτές οι πηγές ενέργειας θεωρούνται μη ανανεώσιμες.. Για να ανανεωθούν αυτές οι πηγές. το βασικό πρόβλημα αυτών των ενεργειακών πηγών είναι ότι.

Η χρήση της βιομάζας στη χώρα μας δεν είναι διαδεδομένη και περιορίζεται κυρίως σε αγροτικές περιοχές για τη θέρμανση κατοικιών. Ένας οικολογικός ηλιακός φούρνος. Κόψε προσεχτικά την μπροστινή και τις δύο πλαϊνές πλευρές και άφησε την πίσω πλευρά άκοπη. Δεν αφήνει κατάλοιπα. μπορείς να χρησιμοποιήσεις ένα μικρό ξύλο ή ένα κομμάτι σύρμα. Φρόντισε να είναι καλά κολλημένο. προσφέρει απλόχερα είναι ευκολότερη απ’ ό. 6. η θερμοκρασία στο εσωτερικό του φούρνου μπορεί να φτάσει και τους 70 βαθμούς Κελσίου. που να απέχει δύο ως τρία εκατοστά από τις άκρες του κουτιού. Επίσης. Η αξιοποίηση. Χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας 3. θα χρειαστείς ένα κουτί από πίτσα. Πιο σύνθετες κατασκευές ηλιακών φούρνων φτάνουν σε θερμοκρασίες εκατοντάδων βαθμών Κελσίου και έχουν διάφορες χρήσεις. Μεταφέρεται και αποθηκεύεται στην Ελλάδα με ευκολία και με ασφάλεια.indb 35 1/23/2013 8:16:32 PM . περισσότερες μέρες του χρόνου. λοιπόν. Είναι φθηνό. Δε ρυπαίνει. Ανάβει εύκολα. που μετατρέπουν την αιολική ενέργεια σε ηλεκτρική. Στη συνέχεια κόψε ένα κομμάτι αλουμινόχαρτο και κόλλησέ το στην εσωτερική μεριά του πλαισίου με τη γυαλιστερή του πλευρά προς τα έξω. 35 Ο Δεκάλογος του ιδανικού καύσιμου 1. όταν αυτό είναι κλειστό. Τα τελευταία χρόνια γίνεται συστηματική προσπάθεια να αξιοποιηθούν αποτελεσματικά οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. 2. 4. σε άλλα μέρη. αλουμινόχαρτο. Καίγεται με σταθερό ρυθμό. μαύρο χαρτόνι. Κλείσε το καπάκι του κουτιού και ρύθμισε το κομμένο μέρος του. Στο καπάκι του κουτιού της πίτσας σχεδίασε ένα τετράγωνο πλαίσιο. Ο φούρνος σου είναι έτοιμος. Είναι ανανεώσιμο. έτσι ώστε το φως του Ήλιου να ανακλάται πάνω στο αλουμινόχαρτο και να κατευθύνεται στο εσωτερικό του κουτιού. ισχυροί άνεμοι φυσούν σε πολλά νησιωτικά 7.. κόλλα και ένα κομμάτι σύρμα. ένα ψαλίδι. Ανάλογα με την ηλιοφάνεια. Το 25% της ηλεκτρικής ενέργειας προέρχεται από υδροηλεκτρικά εργοστάσια της ΔΕΗ. Αποδίδει πολλή ενέργεια. Οι ηλιακοί θερμοσίφωνες χρησιμοποιούνται σε πολλές κατοικίες αλλά και σε επαγγελματικούς χώρους για τη θέρμανση του νερού. έτσι ώστε να μην μπαίνει αέρας μέσα στο κουτί. Στη χώρα μας επικρατεί ηλιοφάνεια τις 5. διάφανο πλαστικό. Φωτοβολταϊκοί μετατροπείς μετατρέπουν την ενέργεια από το φως του Ήλιου σε ηλεκτρική ενέργεια. Είναι αβλαβές. Για να κατασκευάσεις τον φούρνο. Στο άνοιγμα του κουτιού στερέωσε ένα κομμάτι διάφανο πλαστικό. κυρίως μέρη. Λειτουργεί με ενέργεια από το φως του Ήλιου. Η αξιοποίηση της ενέργειας του ανέμου γίνεται με τις ανεμογεννήτριες. Στη βάση του εσωτερικού μέρους του κουτιού κόλλησε ένα κομμάτι μαύρο χαρτί.. Υπάρχει σε αφθονία. Στα αιολικά πάρκα δεκάδες ανεμογεννήτριες μετατρέπουν ενέργεια αρκετή για τις ανάγκες ενός μικρού οικισμού. ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που η φύση 9. Ανασήκωσε το πλαίσιο που έκοψες και δίπλωσέ το ελαφρά προς τα πίσω.τι 10. των 8. Για να στηρίξεις το καπάκι στη σωστή θέση. FYSIKA ST DIM MATHITI.

Το ρεύμα αυτό τροφοδοτεί τον ηλεκτρικό κινητήρα του οχήματος. ψύχεται και καθαρίζεται με ειδικές χημικές ουσίες.indb 36 1/23/2013 8:16:38 PM . Ευαισθητοποιημένος όμως στα οικολογικά θέματα πείστηκε και προσφέρθηκε να διαμορφώσει το εργοστάσιο σε έργο… τέχνης. Έτσι εξοικονομούνται περίπου 250. FYSIKA ST DIM MATHITI. που μπορεί να γίνει. για παράδειγμα.. Μια εντυπωσιακή σύνθεση υψηλής τεχνολογίας. Η ρύπανση που προκαλούν τα οχήματα επιβαρύνει τον αέρα που αναπνέουμε. όταν πληροφορήθηκε ότι: – Ο καπνός που παράγεται από την καύση των σκουπιδιών περνά από ειδικά φίλτρα... Η μελέτη του μικρόκοσμου αποκαλύπτει ένα πρόβλημα σχετικά με τη χρήση του υδρογόνου ως καυσίμου. τέχνης και οικολογίας Όταν προτάθηκε στον διάσημο Αυστριακό καλλιτέχνη Hundertwasser να επανασχεδιάσει το εργοστάσιο καύσης σκουπιδιών στη Βιέννη. αυτός αρχικά αρνήθηκε. νερό! Για την κίνηση των οχημάτων χρησιμοποιούμε καθημερινά τεράστιες ποσότητες πετρελαίου και βενζίνης. Ήλιο και το. Πιο ελπιδοφόρα τεχνολογία είναι αυτή της χρήσης υδρογόνου. Ηλεκτρικό ρεύμα παράγεται όταν το υδρογόνο ενώνεται καταλυτικά με το οξυγόνο σε μια αντίδραση που γίνεται στον καυστήρα των αυτοκινήτων που κινούνται με υδρογόνο. – Η ενέργεια από την καύση των σκουπιδιών είναι αρκετή. Το νερό είναι άφθονο και φθηνό. 36 Η τεχνολογία συναντά τον.000 τόνοι πετρελαίου τον χρόνο. απαιτεί ενέργεια.. είναι όμως δεσμευμένο στο μεγαλύτερο μέρος του στα μόρια νερού που αποτελούνται από δύο άτομα υδρογόνου και ένα οξυγόνου. με ηλεκτρόλυση.000 περίπου σπιτιών και επιχειρήσεων στη Βιέννη.. ώστε να βγαίνει όσο το δυνατόν πιο καθαρός από την καμινάδα.τι παλιότερα. όμως η διάσπαση του μορίου του.. Η χρήση της ηλιακής ενέργειας για την κίνηση των αυτοκινήτων είναι γνωστή εδώ και χρόνια. Το υδρογόνο υπάρχει στη φύση σε πρακτικά ανεξάντλητες ποσότητες. τα αποθέματα του οποίου είναι ανεξάντλητα. Σήμερα. η έρευνα αναζητά νέες ενεργειακές πηγές για τα οχήματα που μας μεταφέρουν. για να καλύψει τις ανάγκες 180. Παρόλο που τα ηλιακά αυτοκίνητα σήμερα είναι πολύ πιο εξελιγμένα από ό. τα προβλήματα της κίνησης τη νύχτα και της αποθήκευσης της ενέργειας δεν έχουν ακόμη λυθεί.

Τσέρνομπιλ). αν το ποσοστό παγκόσμιας συμμετοχής δεν αλλάξει σημαντικά. ωστόσο όχι πάντα διαθέσιμα. ρύπανση από ατυχήματα Αποθέματα: για μερικές κατά τη μεταφορά. εύκολη μεταφορά και αποθήκευση. Πλεονεκτήματα: ανανεώσιμη πηγή ενέργειας που δεν προκαλεί καμία ρύπανση. Πλεονεκτήματα: μεγάλη ενεργειακή αξία. που δεν Πυρηνική ενέργεια προκαλεί καμία Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 5% ρύπανση. ανεξάντλητη πηγή ενέργειας. Βιομάζα Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 2% Αποθέματα: ανεξάντλητα. π. FYSIKA ST DIM MATHITI. Νερό Πλεονεκτήματα: μικρότερη Παγκόσμια ενεργειακή ρύπανση της ατμόσφαιρας σε συμμετοχή: 7% σύγκριση με τους ορυκτούς Αποθέματα: ανεξάντλητα. Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: Μειονεκτήματα: ρύπανση της ατμόσφαιρας 30% κατά την καύση. για την αξιοποίησή της. Μειονεκτήματα: ρύπανση της ατμόσφαιρας κατά την καύση.indb 37 1/23/2013 8:16:50 PM . εκατοντάδες χρόνια. Πλεονεκτήματα: μεγάλη ενεργειακή Ορυκτοί άνθρακες αξία. έχει μικρή σχετικά περίπτωση ατυχήματος. Ήλιος Μειονεκτήματα: μεγάλη Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 1% ρύπανση της ατμόσφαιρας κατά Αποθέματα: ανεξάντλητα. που δεν προκαλεί ατμόσφαιρας με διοξείδιο του καθόλου ρύπανση. απόδοση. απαιτείται πολύ Πλεονεκτήματα: δε ρυπαίνει την δαπανηρός εξοπλισμός ατμόσφαιρα (όχι πάντα. Μειονεκτήματα: απαιτείται πολύ δαπανηρός εξοπλισμός για την αξιοποίησή της. την καύση. μεγάλη διάρκεια αποθεμάτων. Μειονεκτήματα: επικίνδυνα ραδιενεργά δεν είναι πάντοτε απόβλητα. Πλεονεκτήματα: ανανεώσιμη Μειονεκτήματα: ρύπανση της πηγή ενέργειας. άνθρακες και το πετρέλαιο. κίνδυνος σε διαθέσιμη.χ. Πλεονεκτήματα: ανανεώσιμη. δεν είναι σταθερά διαθέσιμη. Αποθέματα: για μερικές εκατοντάδες Μειονεκτήματα: χρόνια. Πλεονεκτήματα: ανεξάντλητη πηγή ενέργειας. άνθρακα και άλλους ρύπους. Μειονεκτήματα: δεν είναι παντού διαθέσιμη. Άνεμος Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 1% Αποθέματα: ανεξάντλητα. η αξιοποίησή της προκαλεί σημαντικές αλλοιώσεις στον βιότοπο της περιοχής. Φυσικό αέριο Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 18% Αποθέματα: για μερικές δεκάδες χρόνια. 37 Πετρέλαιο Παγκόσμια ενεργειακή συμμετοχή: 36% Αποθέματα: για μερικές δεκάδες χρόνια.

Η οικονομία στη χρήση της ενέργειας είναι υποχρέωση όλων μας. έτσι ώστε να λειτουργεί με την ελάχιστη απαραίτητη ενέργεια. Με άλλα λόγια. ασύρματα τηλέφωνα. Με απλές καθημερινές συνήθειες μπορούμε να συμβάλουμε όλοι μας στον περιορισμό της σπατάλης στη χρήση της ενέργειας. πλυντήρια ρούχων και πιάτων. FYSIKA ST DIM MATHITI. ηλεκτρικοί θερμοσίφωνες. συστήματα ήχου. εξοικονομούμε ενέργεια. Προϊόντα στα οποία μπορεί να δούμε το ενεργειακό αστέρι είναι: συστήματα και οθόνες υπολογιστών. Το «ενεργειακό αστέρι» Σε πολλές από τις συσκευές που χρησιμοποιούμε καθημερινά στο σπίτι μας βλέπουμε αυτό το σήμα. χρησιμοποιώντας τη συσκευή αυτή και όχι μια άλλη. εκτυπωτές.indb 38 1/23/2013 8:17:15 PM . Το διεθνές αυτό σύμβολο δίνει στους καταναλωτές την πληροφορία ότι η συγκεκριμένη συσκευή έχει κατασκευαστεί. Συγχρόνως καταλαβαίνουμε καλύτερα με ποιον τρόπο μπορούμε να περιορίσουμε την επιβάρυνση του περιβάλλοντος από τον ολοένα αυξανόμενο ρυθμό υποβάθμισης της ενέργειας. κλιματιστικά μηχανήματα. Τα αποθέματα της Γης σε χρήσιμες μορφές ενέργειας είναι περιορισμένα. ηλεκτρικές κουζίνες. ψυγεία. φωτοαντιγραφικά μηχανήματα. 38 Oικονομία ενέργειας Η συνεχής χρήση όλο και περισσότερων συσκευών και μηχανημάτων δημιουργεί ολοένα και μεγαλύτερη ζήτηση σε ενέργεια. Στην εξοικονόμηση ενέργειας ωστόσο συμβάλλει και η τεχνολογία με την ανάπτυξη μεθόδων για τον σωστότερο σχεδιασμό των σπιτιών μας και την κατασκευή συσκευών που λειτουργούν με λιγότερη ενέργεια. που δεν έχει αυτό το σήμα. Η μελέτη του μικρόκοσμου βοηθά στην προστασία του περιβάλλοντος Εξετάζοντας κάθε φορά τον μικρόκοσμο μπορούμε να καταλάβουμε τη σημασία της εξοικονόμησης ενέργειας και να ανακαλύψουμε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να την επιτύχουμε. Η σπάταλη χρήση της ενέργειας και η συνεχής υποβάθμισή της επιβαρύνουν το περιβάλλον.

Συσκευές με ενεργειακή κλάση Α λειτουργούν με τη λιγότερη απαραίτητη ηλεκτρική ενέργεια σε αντίθεση με τις συσκευές ενεργειακής κλάσης G. Χρησιμοποιώντας τις πληροφορίες που αναγράφονται στην ταμπέλα αυτή μπορούμε να φροντίσουμε να επιλέγουμε τις συσκευές που λειτουργούν με λιγότερη ενέργεια.. 39 Βιοκλιματικός σχεδιασμός κτηρίων Ο σωστός σχεδιασμός ενός κτηρίου σύμφωνα με τις κλιματολογικές συνθήκες της κάθε περιοχής μπορεί να συμβάλει σημαντικά στον περιορισμό της ενέργειας που απαιτείται για τη θέρμανση του κτηρίου τον χειμώνα και την ψύξη του το καλοκαίρι. φούρνοι. θα πρέπει να είναι προσανατολισμένα κατάλληλα. έτσι ώστε να διατηρούνται δροσερά το καλοκαίρι όσο αυτό είναι δυνατό με φυσικό τρόπο. τιμή του! Με απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης ηλεκτρικές συσκευές όπως πλυντήρια.indb 39 1/23/2013 8:17:24 PM .τι το καλοκαίρι.. Η θέση του Ήλιου είναι διαφορετική τον χειμώνα απ’ ό. Σημαντικό είναι επίσης να φροντίζουμε για τον φυσικό αερισμό των κτηρίων. σύμφωνα με την πορεία των ηλιακών ακτίνων και να υπάρχει πρόβλεψη για φυσική αλλά και τεχνητή σκίασή τους. ψυγεία. Πρώτα απ’ όλα. κλιματιστικά μηχανήματα αλλά και λαμπτήρες φωτισμού θα πρέπει να έχουν μια ταμπέλα. σημαντικό είναι να σχεδιαστούν. Επίσης. έτσι ώστε να αξιοποιούμε τη θερμότητα του Ήλιου για τη θέρμανσή του. έτσι ώστε να ενισχύεται ο φυσικός φωτισμός τους. και λιγότερο φως το καλοκαίρι. Σχεδιάζοντας κατάλληλα τη θέση των παραθύρων μπορούμε να φροντίσουμε να μπαίνει πολύ φως σε ένα κτήριο τον χειμώνα. Ο σχεδιασμός στον οποίο συνυπολογίζεται το μικροκλίμα της περιοχής ονομάζεται «βιοκλιματικός σχεδιασμός». στην οποία να αναγράφεται η ενεργειακή κλάση της συσκευής. Οι ταμπέλες σε ένα προϊόν δεν πληροφορούν μόνο για την. Τα κτήρια πρέπει να σχεδιάζονται. FYSIKA ST DIM MATHITI.

χάνεται σε απώλειες προς το περιβάλλον. που λειτουργεί με το θερμομόνωση νερό που θερμαίνεται στον καυστήρα του χρησιμοποιούνται συστήματος κεντρικής θέρμανσης. για να Ηλεκτρικός θερμοσίφωνας. 40 Αλλάζοντας μια λάμπα μπορεί να αλλάξουμε τον κόσμο. Έτσι αποφεύγουμε τη σπατάλη ενέργειας. όταν φεύγουμε από έναν χώρο. φουσκωμένος λογαριασμός της ΔΕΗ μας τοίχους. Για τη ενέργεια είναι το μπόιλερ. καύσιμα και περιορίζουμε παράλληλα τη ρύπανση της ατμόσφαιρας. που των τοίχων ή πάνω από το σκυρόδεμα ή λειτουργούν με την ανεξάντλητη οικολογική το ξύλο στην οροφή. Τα υλικά Καλύτερη λύση για τη θέρμανση του νερού αυτά τοποθετούνται ανάμεσα στα τούβλα δίνουν οι ηλιακοί θερμοσίφωνες. όση δηλαδή είναι περίπου η διάρκεια ζωής του λαμπτήρα. 01 FYSIKA ST DIM MATHITI 001-043. Οικονομικότερο σε κτηρίων.. Ο εγκλωβίζεται στα διπλά τζάμια ή στα κενά ηλιακός θερμοσίφωνας έχει μεγαλύτερο κόστος των τούβλων συμβάλλει επίσης στη αγοράς. τις οροφές και δίνει μια ιδέα για το πόση ενέργεια χρειάζεται τα παράθυρα των για τη θέρμανση του νερού. για να φωτίζουμε τους χώρους στους οποίους ζούμε ή εργαζόμαστε. Το καύσιμο υλικά που είναι κακοί σε αυτήν την περίπτωση είναι το πετρέλαιο ή το αγωγοί της θερμότητας. Αν μονώνοντας με χρησιμοποιούμε ηλεκτρικό θερμοσίφωνα. Ακόμα και η επιλογή του είδους του λαμπτήρα μπορεί να συμβάλει στην εξοικονόμηση ενέργειας.. όπως το φυσικό αέριο που χρησιμοποιείται στον λέβητα. φελιζόλ και ο υαλοβάμβακας. θερμάνουμε τους χώρους μπόιλερ ή ηλιακός στους οποίους ζούμε. Ο αέρας που ενέργεια από την ακτινοβολία του Ήλιου. θερμοσίφωνας. Είναι πολύ σημαντικό να μάθουμε να κλείνουμε το φως. Τις Σημαντικό μέρος της ενέργειας που απώλειες αυτές μπορούμε χρησιμοποιούμε καθημερινά απαιτείται για τη να περιορίσουμε θέρμανση του νερού στα σπίτια μας.indd 40 1/20/15 12:42 PM . Η ενέργεια που μπορούμε να εξοικονομήσουμε τοποθετώντας στο σπίτι μας έναν λαμπτήρα φθορισμού αντί για μία λάμπα πυράκτωσης για τέσσερα χρόνια. αλλά θερμαίνει το νερό οικολογικά και θερμομόνωση. Με τη σωστή ανέξοδα. Τις συννεφιασμένες μέρες ο ηλιακός θερμομόνωση των κτηρίων εξοικονομούμε θερμοσίφωνας λειτουργεί με ηλεκτρικό ρεύμα. τότε κατάλληλα υλικά τους ο.τι φανταζόμαστε. Για παράδειγμα. ισοδυναμεί με την ενέργεια που προκύπτει από την καύση 150 κιλών ορυκτού άνθρακα! Και αυτό με τη χρήση ενός μόνο λαμπτήρα! Θερμομόνωση: οικονομία ενέργειας και προστασία του περιβάλλοντος Μεγάλο μέρος της ενέργειας που χρειαζόμαστε.. Στην εξοικονόμηση της ενέργειας μπορούμε να συμβάλλουμε όλοι με την αλλαγή μικρών καθημερινών συνηθειών στη ζωή μας. Η εξοικονόμηση ενέργειας είναι μερικές φορές πιο εύκολη απ' ό. καθημερινά χρησιμοποιούμε ενέργεια..

41

Κατανάλωση καυσίμων στα μέσα μεταφοράς: μια περίεργη αριθμητική!
Τα τελευταία χρόνια γίνεται μεγάλη προσπάθεια για την κατασκευή
αυτοκινήτων, τρένων και αεροπλάνων φιλικών προς το περιβάλλον, με άλλα
λόγια οχημάτων που θα λειτουργούν με λιγότερα
καύσιμα και θα εκπέμπουν λιγότερους ρύπους.
Πράγματι, οι κινητήρες σε αυτοκίνητα, τρένα και
αεροπλάνα έγιναν 5 φορές οικονομικότεροι τα
τελευταία 100 χρόνια σε σχέση με τις ανάγκες τους σε
καύσιμα. Αντίθετα όμως απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς,
οι συνολικές ανάγκες σε καύσιμα για τα οχήματα
μεταφοράς αντί να μειώνονται, αυξάνονται σταθερά.
Το παράδοξο αυτό εξηγείται, αν σκεφτεί κανείς τον
ρυθμό αύξησης των οχημάτων μεταφοράς. Μπορεί
τα αυτοκίνητά μας, για παράδειγμα, να λειτουργούν
με λιγότερη βενζίνη απ’ ό,τι πριν μερικά χρόνια, ας
μην ξεχνάμε όμως ότι
σήμερα
χρησιμοποιούνται
πολύ περισσότερα
αυτοκίνητα.

Με μια ματιά...
• Ανάλογα με τον τρόπο που χρησιμοποιούμε την
ενέργεια και την προέλευσή της διακρίνουμε διάφορες
μορφές ενέργειας.
• Τις «αποθήκες» ενέργειας τις ονομάζουμε πηγές ενέργειας.
• Διάφορες πηγές ενέργειας είναι το πετρέλαιο, οι
Γλωσσάρι... ορυκτοί άνθρακες, το φυσικό αέριο αλλά και τα τρόφιμα.
• Μορφές ενέργειας ονομάζουμε τα • Το αργό πετρέλαιο είναι μίγμα υδρογονανθράκων.
διάφορα πρόσωπα με τα οποία εμφανίζεται Στα διυλιστήρια το πετρέλαιο διαχωρίζεται σε
η ενέργεια. κλάσματα.
• Υδρογονάνθρακες ονομάζονται οι χημικές • Οι ορυκτοί άνθρακες έχουν πολλές μορφές.
ενώσεις που περιέχουν άτομα άνθρακα και Ανάλογα με την περιεκτικότητά τους σε άνθρακα
υδρογόνου. διακρίνονται σε τύρφη, λιγνίτη, λιθάνθρακα και
• Οι ορυκτοί άνθρακες ή γαιάνθρακες βρίσκονται στο ανθρακίτη.
υπέδαφος σε στερεή μορφή και σχηματίστηκαν πριν • Το φυσικό αέριο έχει παρόμοια σύσταση με το
από πολλά εκατομμύρια χρόνια από φυτικούς πετρέλαιο. Δημιουργήθηκε και αυτό από
οργανισμούς που καταπλακώθηκαν. μικροοργανισμούς που καταπλακώθηκαν πριν
• Το φυσικό αέριο βρίσκεται στο υπέδαφος σε αέρια από εκατομμύρια χρόνια.
μορφή και σχηματίστηκε εκατομμύρια χρόνια από • Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι
διάφορους μικροοργανισμούς που καταπλακώθηκαν. πρακτικά ανεξάντλητες, καθώς ανανεώνονται με
• Ανανεώσιμες ονομάζονται οι πηγές ενέργειας τις φυσικές διαδικασίες σε σύντομο διάστημα.
οποίες η φύση ανανεώνει με πολύ γρήγορο • Οι μη ανανεώσιμες πηγές ενέργειας
ρυθμό. καταναλώνονται με γρήγορο ρυθμό και,
• Μη ανανεώσιμες ονομάζονται οι πηγές πρακτικά, δεν ανανεώνονται. Η χρήση τους
ενέργειας που εξαντλούνται με επιβαρύνει το περιβάλλον.
γρήγορο ρυθμό και δεν • Με απλές καθημερινές συνήθειες
ανανεώνονται. μπορούμε όλοι μας να συμβάλλουμε
στον περιορισμό της σπατάλης
ενέργειας.

01 FYSIKA ST DIM MATHITI 001-043.indd 41 1/20/15 12:42 PM

42

Το παιχνίδι της ενέργειας

Για το παιχνίδι που βλέπεις στην εικόνα χρειάζεσαι μόνο ένα ζάρι.
Κάθε παίκτης προχωρά τόσα τετράγωνα όσα δείχνει το ζάρι.

Στο
Πρότεινες
στους γονείς σχολείο σας
Συμμετέχεις κλείνετε το
σου τη σύνδεση
στο πρόγραμμα καλοριφέρ τις
στο δίκτυο φυσικού
ανακύκλωσης ηλιόλουστες
αερίου.
χαρτιού και ημέρες.
Προχώρησε 5
αλουμινίου. Προχώρησε 2
τετράγωνα.
Προχώρησε 3 τετράγωνα.
τετράγωνα.

Xρησιμοποιείς
επαναφορτιζόμενες
μπαταρίες στο φορητό
Στο
κασετόφωνό σου.
σπίτι σου
Προχώρησε 2
χρησιμοποιείς
τετράγωνα.
ηλιακό θερμοσίφωνα
για τη θέρμανση του
νερού.
Προχώρησε 4
τετράγωνα.

Η
Χρησιμοποιείς εργασία σου
Ξέχασες
για τα
ΑΡΧΗ

περισσότερο τον ανοιχτό τον
ανεμιστήρα παρά προβλήματα από
ηλεκτρικό
το κλιματιστικό την ατμοσφαιρική
θερμοσίφωνα στο
μηχάνημα. ρύπανση κέρδισε
σπίτι σου.
Προχώρησε 4 το 1ο βραβείο στο
Χάνεις τη σειρά
τετράγωνα. σχολείο.
σου.
Προχώρησε 4
τετράγωνα.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 42 1/23/2013 8:18:03 PM

43

Για τις
μετακινήσεις
σου δε
χρησιμοποιείς τα

ΤΕΛΟΣ
μέσα μαζικής
μεταφοράς.
Πήγαινε πίσω 5
τετράγωνα.

Προτιμάς
να Άφησες
μετακινείσαι με ανοικτή την
λεωφορεία που πόρτα του
κινούνται με ψυγείου, μέχρι να
φυσικό αέριο. αποφασίσεις τι θα φας.
Προχώρησε 2 Πήγαινε πίσω 4
τετράγωνα. τετράγωνα.

Πρότεινες
στην τάξη σου
3 τρόπους
εξοικονόμησης
ενέργειας.
Ξαναρίξε το ζάρι.

Άφησες ανοικτά
Χρησιμοποιείς τα φώτα στην
λαμπτήρες τάξη κατά τη
οικονομίας. διάρκεια του
Προχώρησε 3 διαλείμματος.
τετράγωνα. Πήγαινε πίσω 4
τετράγωνα.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 43 1/23/2013 8:18:13 PM

Ανακάλυψε ότι οι μάλλινες ενδυμασίες μπορούν να τον «κρατήσουν» θερμό τις κρύες χειμωνιάτικες νύχτες. αλλά και να διατηρεί σταθερή τη θερμοκρασία του ίδιου του σώματός του τον οδήγησαν στο να μελετήσει τα φαινόμενα τα σχετικά με τη θερμότητα. όταν τα τοποθετούσε κοντά στη φωτιά. να θερμάνει το σπίτι του. 44 ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ Ο άνθρωπος εδώ και χιλιάδες χρόνια ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ αξιοποίησε τη θερμότητα ανακαλύπτοντας τρόπους με τους οποίους μπορεί να τη χρησιμοποιεί κάθε φορά προς όφελός του. διάφορα σκεύη μπορούν να διατηρούν το φαγητό ζεστό ή το νερό δροσερό για περισσότερη ώρα. διαπίστωσε ότι κάποια άλλα υλικά θερμαίνονται γρήγορα.indb 44 1/23/2013 8:18:27 PM . έτσι ώστε να μην μπορεί να τα κρατήσει πολλή ώρα. Από πολύ παλιά ο άνθρωπος διαπίστωσε ότι. ανάλογα με το υλικό κατασκευής τους. Η ανάγκη του να ζεστάνει το φαγητό του. FYSIKA ST DIM MATHITI. Αντίθετα.

για να εξυπηρετήσει τις καθημερινές του ανάγκες. Η βασικότερη πηγή θερμότητας είναι ο Ήλιος. Ο άνθρωπος εκμεταλλεύτηκε την ανεξάντλητη αυτή πηγή ενέργειας. Κατασκεύασε επίσης θερμοκήπια και εκμεταλλεύτηκε την θερμότητα του Ήλιου. με σκούρο χρώμα τα αντικείμενα που ήθελε να διατηρεί ζεστά και με πιο ανοιχτό χρώμα εκείνα που ήθελε να διατηρεί δροσερά. Με κατάλληλα υλικά εμποδίζουμε την ανεπιθύμητη απώλεια θερμότητας. Από παλιά παρατήρησε ότι τα σκουρόχρωμα αντικείμενα θερμαίνονται περισσότερο από τα ανοιχτόχρωμα. Οι γνώσεις μας για τα φαινόμενα τα σχετικά με τη θερμότητα είναι πολύτιμες. Κατάφερε ακόμη να μιμηθεί τα πουλιά και να πετάξει στον αέρα με ανεμόπτερα. 45 Παρατήρησε επίσης τα πουλιά να αιωρούνται χωρίς να κινούν τις φτερούγες τους και κατάλαβε ότι αυτό γίνεται χάρη σε θερμά ρεύματα αέρα που βοηθούν τα πουλιά να αιωρούνται ή και να ανυψώνονται ακόμη. Με τους ηλιακούς θερμοσίφωνες θερμαίνουμε το νερό που χρησιμοποιούμε. κατασκεύασε αερόστατα. Η θερμότητα ρέει από μόνη της από τα σώματα με μεγαλύτερη θερμοκρασία προς τα σώματα με χαμηλότερη θερμοκρασία. λοιπόν. για να καλλιεργεί φρούτα. Με τα συστήματα κεντρικής θέρμανσης διατηρούμε ζεστούς τους χώρους στους οποίους κατοικούμε και εργαζόμαστε.indb 45 1/23/2013 8:18:47 PM . λαχανικά και καλλωπιστικά φυτά όλες τις εποχές του χρόνου. FYSIKA ST DIM MATHITI. που εκμεταλλεύονται τα ρεύματα του αέρα. Χρωμάτισε. Μελετώντας τα ρεύματα αυτά. Τα σχετικά με τη θερμότητα φαινόμενα τα ονομάζουμε θερμικά φαινόμενα. Όσο μεγαλύτερη είναι η θερμική ενέργεια τόσο μεγαλύτερη είναι και η θερμοκρασία. Η εσωτερική ενέργεια ενός σώματος είναι ίση με την κινητική και δυναμική ενέργεια που έχουν οι δομικοί λίθοι των σωμάτων. Χάρη σε αυτές αξιοποιούμε τη θερμότητα σήμερα πολύ αποτελεσματικά. Τα φαινόμενα αυτά οφείλονται στις μεταβολές της εσωτερικής ενέργειας. Θερμότητα ονομάζουμε την ενέργεια μόνο όταν αυτή ρέει από ένα σώμα σε ένα άλλο. Αντιλαμβανόμαστε τη θερμική ενέργεια ενός σώματος από τη θερμοκρασία του.

Η μετάδοση μπορεί να γίνεται και από μόρια ενός σώματος σε μόρια άλλου σώματος χαμηλότερης θερμοκρασίας. που είναι κακοί αγωγοί της θερμότητας. Κατά τη μετάδοση της θερμότητας με αγωγή. όταν τα σώματα είναι σε επαφή. Τη μετάδοση της θερμότητας μέσα από ένα υλικό σώμα την ονομάζουμε μετάδοση με αγωγή. για παράδειγμα. Για να περιορίσουμε τη μετάδοση της θερμότητας στο περιβάλλον. Τον χειμώνα το σπίτι μας είναι πιο ζεστό από το περιβάλλον. Ο αέρας που είναι παγιδευμένος στο φελιζόλ εμποδίζει τη διάδοση της θερμότητας. Η θερμότητα μεταδίδεται από το θερμότερο προς το ψυχρότερο άκρο της βελόνας. 02 FYSIKA ST DIM MATHITI 044-085. Το φελιζόλ δεν είναι συμπαγές. Το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει το καλοκαίρι. θα έμενε ο μικρός κύβος που βλέπεις κάτω αριστερά. 46 Μετάδοση της θερμότητας με αγωγή Αν τοποθετήσουμε το ένα άκρο μιας μεταλλικής βελόνας πλεξίματος επάνω από τη φλόγα ενός καμινέτου. Ανάλογα με το πόσο καλά μεταδίδεται η θερμότητα σε ένα υλικό. τοποθετούνται διπλά τζάμια ανάμεσα στα οποία εγκλωβίζεται αέρας. Το καλύτερο υλικό για τη θερμομόνωση είναι ο. Αν αφαιρούσαμε από τον κύβο φελιζόλ της εικόνας όλο τον αέρα.indd 46 1/20/15 12:43 PM . Γι’ αυτό και τα υλικά που εγκλωβίζουν τον αέρα χρησιμοποιούνται για τη θερμομόνωση. Ένα μέρος της θερμότητας ακολουθώντας τον μονόδρομο της ενέργειας μεταδίδεται από το πιο θερμό εσωτερικό του σπιτιού στο πιο ψυχρό περιβάλλον. πολύ γρήγορα θα διαπιστώσουμε ότι και στο άλλο άκρο η θερμοκρασία αυξάνεται. είναι ένας πολύ κακός αγωγός της θερμότητας. στο εσωτερικό του υπάρχουν πολλές κοιλότητες γεμάτες αέρα. τα μόρια του σώματος που βρίσκονται σε περιοχές με υψηλότερη θερμοκρασία μεταδίδουν τη θερμότητα σε γειτονικά τους μόρια που βρίσκονται σε περιοχές με χαμηλότερη θερμοκρασία... το υλικό αυτό το χαρακτηρίζουμε καλό ή κακό αγωγό της θερμότητας. αέρας! Για τη θέρμανση του σπιτιού μας τον χειμώνα αλλά και για την ψύξη του το καλοκαίρι χρειαζόμαστε ενέργεια. όταν περιορίζεται σε κάποιον χώρο. Ένα υλικό που χρησιμοποιείται συχνά για τη θερμομόνωση είναι η διογκωμένη πολυστερίνη. Ο αέρας. ένα είδος φελιζόλ. Το ίδιο συμβαίνει και στους τοίχους ανάμεσα στα τούβλα αλλά και μέσα στις τρύπες των τούβλων. Στα παράθυρα. χρησιμοποιούμε στην κατασκευή των σπιτιών θερμομονωτικά υλικά.

FYSIKA ST DIM MATHITI. για παράδειγμα. Αντίθετα. δεν αγγίζουμε καθόλου το μέρος του ποτηριού που περιέχει το υγρό. Στη μαγειρική. ο λαιμός του ποτηριού είναι κοντός. επιδιώκουμε την αγωγή της θερμότητας από το μάτι της κουζίνας στην κατσαρόλα. ενώ άλλοτε προσπαθούμε να την αποφύγουμε. Καθώς το κονιάκ πίνεται ζεστό. τα χερούλια είναι κατασκευασμένα από συνθετικό υλικό. Το αντίθετο συμβαίνει στα ποτήρια του κονιάκ. δε μεταδίδεται θερμότητα από το χέρι μας προς το κρασί. Γι' αυτό τα υλικά που χρησιμοποιούμε για την κατασκευή της κατσαρόλας είναι καλοί αγωγοί της θερμότητας. Με αυτόν τον τρόπο. Στον πίνακα μπορείς να διαβάσεις πόσες φορές πιο γρήγορα μεταδίδεται η θερμότητα σε διάφορα υλικά. αλουµίνιο 9300 σίδηρος 3100 γυαλί 27 νερό 24 ξύλο 6 φελιζόλ 2 αέρας 1 Το µυστικό του κολονάτου ποτηριού Το κρασί πρέπει να πίνεται δροσερό! Γι’ αυτό τα ποτήρια του κρασιού έχουν μακριά και λεπτή βάση. όταν κρατάμε το ποτήρι από το κάτω μέρος του. κάτι που θα μπορούσε να αυξήσει τη θερμοκρασία του κρασιού και να αλλοιώσει τη γεύση του. σε σύγκριση με τη μετάδοσή της στον αέρα. όταν την κρατάμε. Η θερμότητα μεταδίδεται από το χέρι μας στο ποτήρι και από κει στο κονιάκ. 47 Καλοί και κακοί αγωγοί της θερµότητας Την αγωγή της θερμότητας άλλοτε την επιδιώκουμε.indb 47 1/23/2013 8:19:23 PM . που είναι κακός αγωγός της θερμότητας. Η κατασκευή των ποτηριών του κρασιού είναι τέτοια ώστε. για να μη μεταδίδεται η θερμότητα στα χέρια μας. οπότε το χέρι μας «αγκαλιάζει» το ποτήρι.

Ένα κατσίκι. Μαζί του ανεβαίνει και το αερόστατο. Το θερμό νερό και ο θερμός αέρας μετακινούνται προς τα πάνω μεταφέροντας θερμότητα.indb 48 1/23/2013 8:19:35 PM . Ο ζεστός αέρας ανεβαίνει προς τα πάνω. τα μόρια μετακινούνται από τις περιοχές με τη μεγαλύτερη προς τις περιοχές με τη μικρότερη θερμοκρασία. Η κατασκευή του αερόστατου λίγο πολύ παραμένει ίδια από τότε.. αντίθετα από τη μετάδοση με αγωγή. στο οποίο βρίσκονται οι επιβάτες. μεταφέρει θερμότητα. FYSIKA ST DIM MATHITI. αλλά οι επιβάτες δεν ήταν άνθρωποι. και το καλάθι. Κατά τη μεταφορά της θερμότητας με ρεύματα μετακινείται ύλη. Όταν στα υγρά (όχι πάντα) και στα αέρια υπάρχουν περιοχές με διαφορετική θερμοκρασία. Κατά τη μετακίνησή τους αυτή μεταφέρουν ενέργεια. Το αερόστατο Στις 21 Νοεμβρίου του 1783 έγινε ένα μεγάλο βήμα. αφού κάποια μέρη του μπαλονιού είχαν πάρει φωτιά. Τα κύρια μέρη του είναι το μεγάλο υφασμάτινο μπαλόνι. Οι επιβάτες μπορούν να επιλέξουν το ύψος στο οποίο θα πετάξουν. δεν μπορούν όμως να καθορίσουν την πορεία του αερόστατου που το παρασέρνει ο άνεμος. Από κάτω με φωτιά –παλαιότερα από άχυρο που καιγόταν. Ο φαρμακοποιός Pilatre de Rozier και ο Marquis d’ Arlandes πέταξαν για πρώτη φορά κάνοντας μια βόλτα πάνω από τις στέγες των σπιτιών στο Παρίσι. 48 ∆ιάδοση της θερµότητας µε µεταφορά ύλης Η θερμότητα στα υγρά και στα αέρια μεταφέρεται και με ρεύµατα. Το μεταφορικό τους μέσο δεν ήταν άλλο από ένα αερόστατο. Οι αδελφοί Montgolfier είχαν προηγηθεί φτιάχνοντας το πρώτο αερόστατο. μία πάπια κι ένας κόκορας ήταν οι επιβάτες του πρώτου αερόστατου. που είναι ανοιχτό στο κάτω μέρος του. Το ταξίδι των δύο θαρραλέων Γάλλων κράτησε μόλις 25 λεπτά. Τη μετακίνηση του θερμού αέρα προς τα πάνω μπορούμε να τη διαπιστώσουμε εύκολα τοποθετώντας τα χέρια μας πάνω από ένα θερμαντικό σώμα. σήμερα με καυστήρες– θερμαίνεται ο αέρας στο μπαλόνι. Καθώς ο θερμός αέρας μετακινείται. κατά την οποία δε μετακινείται ύλη. Μακροσκοπικά τη μετακίνηση αυτή την αντιλαμβανόμαστε ως ρεύματα. ωστόσο αποτέλεσε την πρώτη επιτυχημένη προσπάθεια του ανθρώπου να κατακτήσει τον ουρανό.

που ονομάζεται δοχείο διαστολής. Το νερό της θάλασσας απορροφά ενέργεια από τον Ήλιο και θερμαίνεται. Στην εικόνα βλέπεις το θαλάσσιο ρεύμα του κόλπου του Μεξικού. όπου αυτή είναι ανεπιθύμητη.indb 49 1/23/2013 8:19:39 PM . τοποθετείται στο δίκτυο ένα ειδικό δοχείο.τι στη βορειοανατολική. που συνήθως δε βλέπουμε πιο βόρεια από τη Μεσόγειο. όπου με ειδικούς καυστήρες θερμαίνεται το νερό. Η χημική ενέργεια του πετρελαίου ή του φυσικού αερίου μετατρέπεται σε θερμότητα που μεταφέρεται στο νερό. Στο Μεξικό επικρατεί συνήθως υψηλή θερμοκρασία. Στα θερμαντικά σώματα το νερό αποβάλλει ενέργεια στον χώρο. Για να μη σπάσουν οι σωλήνες λόγω της διαστολής του νερού. Στη νότια Αγγλία ευδοκιμούν φοίνικες. Ο χειμώνας στη βορειοδυτική Ευρώπη είναι πολύ πιο ήπιος απ' ό. για παράδειγμα σε χώρους που δε θέλουμε να θερμάνουμε. οπότε ψύχεται. FYSIKA ST DIM MATHITI. Για να είναι πιο γρήγορη η κυκλοφορία του νερού στο κτήριο. χρησιμοποιείται μια ειδική αντλία. Αν παγιδευτεί αέρας στα θερμαντικά σώματα. 49 Σύστηµα κεντρικής θέρµανσης Η θερμότητα μεταφέρεται από το λεβητοστάσιο στους διάφορους χώρους με ροή του νερού από τον λέβητα στα θεμαντικά σώματα. όπου θερμαίνεται πάλι και αρχίζει ο ίδιος κύκλος. η ροή του νερού εμποδίζεται. Η επίδραση του θαλάσσιου αυτού ρεύματος στο κλίμα της βορειοδυτικής Ευρώπης είναι σημαντική. Γι’ αυτό πρέπει να εξαερώνουμε συχνά τα θερμαντικά σώματα απομακρύνοντας τον παγιδευμένο αέρα. Οι σωλήνες μέσα στους οποίους ρέει το νερό καλύπτονται με θερμομονωτικά υλικά που μειώνουν τη μετάδοση θερμότητας. περνά από τη Μεγάλη Βρετανία και φτάνει μέχρι τη Νορβηγία. Όταν κολυμπάμε. Τα θαλάσσια ρεύματα μεταφέρουν ενέργεια. ο κυκλοφορητής. Το θερμό αυτό νερό ρέει προς την Ευρώπη. παρατηρούμε ότι αλλού το νερό έχει υψηλότερη και αλλού χαμηλότερη θερμοκρασία. καθώς αυτό θερμαίνεται. οπότε δεν είναι δυνατή η μεταφορά της θερμότητας. Και τα θαλάσσια ρεύµατα µεταφέρουν ενέργεια Στη θάλασσα το νερό δεν είναι στάσιμο. Στο λεβητοστάσιο βρίσκεται ο λέβητας. Τα θαλάσσια ρεύματα μεταφέρουν νερό που δεν έχει πάντα την ίδια θερμοκρασία. Το κρύο νερό καταλήγει πάλι στον λέβητα. Η θερμότητα μεταφέρεται στη συνέχεια με ρεύματα από το λεβητοστάσιο στα θερμαντικά σώματα που είναι διάσπαρτα στο κτήριο.

αν μπεις σε ένα αυτοκίνητο που ήταν για αρκετή ώρα στο φως του ήλιου με τα παράθυρά του κλειστά. που και αυτό είναι ηλεκτρομαγνητικό κύμα. χάρη στις καλλιέργειες των θερμοκηπίων μπορούμε να αγοράσουμε ντομάτες όλες τις εποχές του χρόνου. FYSIKA ST DIM MATHITI. άρα και της θερμοκρασίας του σώματος. Ένα πολύ μικρό μέρος της ενέργειας αυτής φτάνει στη Γη. Σήμερα. Η θερμότητα του Ήλιου διαδίδεται ως τη Γη με ακτινοβολία. 50 ∆ιάδοση της θερµότητας µε ακτινοβολία Η βασικότερη πηγή ενέργειας για τον πλανήτη μας είναι ο Ήλιος. Περισσότερη ενέργεια απορροφά το έδαφος.τι οι ανοιχτόχρωμες. Οι σκουρόχρωμες επιφάνειες απορροφούν περισσότερη θερμότητα απ' ό. στα οποία καλλιεργούνται φρούτα. Η ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία διαδίδεται και στο κενό. Δεν είναι τυχαίο ότι στην Ελλάδα υπάρχουν πολλά θερμοκήπια. Στη χώρα μας τις περισσότερες μέρες του χρόνου έχουμε ηλιοφάνεια.indb 50 1/23/2013 8:20:01 PM . οι καλλιέργειες σε θερμοκήπια είναι πολύ αποδοτικές. αφού στο διάστημα δεν υπάρχει ύλη. λαχανικά αλλά και λουλούδια. Αυτό με τη σειρά του θερμαίνει τον αέρα που είναι παγιδευμένος μέσα στο θερμοκήπιο. Γι’ αυτό. Θερµοκήπια: ντοµάτες και τον χειµώνα Πριν από μερικά χρόνια ντομάτες μπορούσε να βρει κανείς μόνο το καλοκαίρι. Και όμως η ενέργεια αυτή είναι επαρκής. η θερμοκρασία στο εσωτερικό του θερμοκηπίου είναι αρκετά υψηλότερη από τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος. Αντίστοιχη διαφορά θερμοκρασίας θα παρατηρήσεις. δεν είναι ορατά. Η θερμότητα από τον Ήλιο δεν μπορεί να μεταδοθεί με αγωγή ούτε να μεταφερθεί με ρεύματα. Ο Ήλιος ακτινοβολεί τεράστια ποσά ενέργειας στο διάστημα. για να συντηρήσει τη ζωή στον πλανήτη μας. Η διάδοση της θερμότητας με ακτινοβολία γίνεται με ηλεκτρομαγνητικά κύματα που σε αντίθεση με το φως. Έτσι. Η θερμότητα που ακτινοβολεί ο Ήλιος απορροφάται από τα σώματα στη Γη. Η απορρόφηση του ηλεκτρομαγνητικού κύματος από ένα σώμα προκαλεί αύξηση της θερμικής ενέργειας. Η ενέργεια που ακτινοβολεί ο Ήλιος θερμαίνει το εσωτερικό του θερμοκηπίου. Οι πλευρές και η στέγη του θερμοκηπίου κατασκευάζονται από γυαλί ή διαφανές πλαστικό.

Ήλιος! Θερμότητα δεν ακτινοβολεί μόνο ο Ήλιος. ακτινοβολία.. για να είναι μικρότερη η απώλεια θερμότητας. • Η θερμότητα μεταδίδεται με αγωγή. Στον ηλιακό θερμοσίφωνα μπροστά από μία σκουρόχρωμη επιφάνεια είναι τοποθετημένος ένας σωλήνας. Η διάδοση με ακτινοβολία • Θερµοµονωτικά oνομάζουμε τα είναι δυνατή και στο κενό. Το δοχείο είναι καλυμμένο με θερμομονωτικό υλικό. συνήθως κόκκινου χρώματος. η διάδοση με ακτινοβολία προτιμάται. • Θερµότητα oνομάζουμε την ενέργεια • Στα υγρά και στα αέρια η θερμότητα μόνο όταν αυτή ρέει από ένα σώμα σε μεταφέρεται κυρίως με ρεύματα. μετακινείται ύλη που μεταφέρει ενέργεια. Στη ένα άλλο λόγω της διαφορετικής τους μεταφορά της θερμότητας με ρεύματα θερμοκρασίας. Το νερό στον σωλήνα θερμαίνεται. Η θερμότητα μεταφέρεται με ρεύματα στο δοχείο. Για τη θέρμανση του νερού εδώ αξιοποιούμε την ακτινοβολία θερμότητας από τον Ήλιο. ονομάζεται το υλικό που επιτρέπει τη Η ενέργεια του Ήλιου διαδίδεται μόνο με γρήγορη μετάδοση της θερμότητας. για να το διατηρήσουν ζεστό. όπου αποθηκεύεται το ζεστό νερό. για να ζεστάνουν ένα συγκεκριμένο μέρος του σώματος του ασθενή. Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις.. Η διάδοση της θερμότητας με ακτινοβολία βρίσκει εφαρμογές σε ένα μεγάλο πλήθος συσκευών που χρησιμοποιούμε στην καθημερινή μας ζωή. θερμότητας. Ο ηλιακός θερµοσίφωνας Σε όλο και περισσότερα σπίτια τοποθετούνται ηλιακοί θερμοσίφωνες. • Τα διάφορα σώματα χωρίζονται σε • Θερµική ενέργεια ενός καλούς και κακούς αγωγούς της σώματος oνομάζουμε την κινητική θερμότητας ανάλογα με το πόσο γρήγορα ενέργεια των μορίων του λόγω των μεταδίδεται η θερμότητα σ' αυτά.. Παρόμοιες συσκευές χρησιμοποιούν οι φυσιοθεραπευτές.. για παράδειγμα.indb 51 1/23/2013 8:20:12 PM . 51 Θερµότητα δεν ακτινοβολεί µόνο ο. Στη Γλωσσάρι. • Τα σκουρόχρωμα σώματα απορροφούν περισσότερη ενέργεια απ' ό. η ηλεκτρική σόμπα. πάνω από το φαγητό. τοποθετούνται λάμπες. Η σκουρόχρωμη επιφάνεια απορροφά τη θερμότητα. με ρεύματα και ακτινοβολία. σώματα που εμποδίζουν τη • Η θερμότητα απορροφάται από τις μετάδοση της επιφάνειες των σωμάτων. FYSIKA ST DIM MATHITI.τι τα ανοιχτόχρωμα σώματα. συνεχών και τυχαίων κινήσεών του. έτσι ώστε να θερμανθεί μια συγκεκριμένη περιοχή. η φωτιά στο τζάκι. γιατί επιτρέπει τη διάδοση της θερμότητας σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.. η πλάκα του αναμμένου σίδερου. • Καλός αγωγός της θερμότητας • Η θερμότητα διαδίδεται με ακτινοβολία... Όλα τα σώματα ανάλογα με τη θερμοκρασία τους και τη φύση της επιφάνειάς τους ακτινοβολούν θερμότητα: το ζεστό σώμα του καλοριφέρ. Στα εστιατόρια.. Με µια µατιά. μετάδοση με αγωγή δε μετακινείται ύλη. • Η ροή της θερμότητας γίνεται με αγωγή.

Απορροφημένοι οι ανακαλύψουν αν υπάρχει άνθρωποι από τις ζωή σε άλλους πλανήτες μικρές και ξεκινά από το απλό μεγάλες ερώτημα αν ο πλανήτης καθημερινές αυτός έχει νερό! μας ασχολίες. 52 52 Η πιο σημαντική αιτία για την ύπαρξη ΕΜΒΙΑ . Ερµής ∆ίας Αφροδίτη Ήλιος Γη Άρης Κ FYSIKA ST DIM MATHITI.ΑΒΙΑ ζωής στη Γη είναι το νερό. Από όσα γνωρίζουμε μέχρι σήμερα.indb 52 1/23/2013 8:20:15 PM . ωκεανών. Γι’ αυτό τα μάτια σου προς τον εξάλλου κάθε προσπάθεια ουρανό και κοιτάξεις τα των επιστημόνων να αστέρια. η Γη είναι ο μόνος πλανήτης στον οποίο υπάρχει ζωή. Η ζωή τουλάχιστον με τη μορφή που τη γνωρίζουμε δε θα μπορούσε να Σκέφτηκες ποτέ πόσο μικρός δημιουργηθεί και να κι ασήμαντος φαίνεται ο διατηρηθεί χωρίς την κόσμος μας. Περίπου τα τρία τέταρτα της επιφάνειας της Γης καλύπτονται από νερό με τη μορφή παγετώνων. επιβάτες ενός μικροσκοπικού πλανήτη. ξεχνάμε συχνά ότι είμαστε όλοι ταξιδιώτες στο διάστημα. λιμνών και ποταμών. όταν στρέψεις ύπαρξη νερού. που κινείται γύρω από τον Ήλιο.

Τα ερωτήματα αυτά βασάνιζαν και βασανίζουν την ανθρωπότητα. δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι οι οργανισμοί αυτού του πλανήτη θα μοιάζουν με τους ζωντανούς οργανισμούς του δικού μας πλανήτη. Ποσειδώνας Πλούτωνας Ουρανός Κρόνος FYSIKA ST DIM MATHITI. παρά τη συνεχή κατανάλωσή του από τους ζωντανούς οργανισμούς. Γύρω τους περιστρέφονται αναρίθμητοι πλανήτες. Ποια είναι. τόσο αυτοί που ζουν στην ξηρά όσο και οι υδρόβιοι. Αν όντως αυτό συμβαίνει. Αν ναι. Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει την πιθανότητα να υπάρχει ζωή σε κάποιον πλανήτη.indb 53 1/23/2013 8:20:28 PM . Χάρη στη φωτοσύνθεση η ποσότητα του οξυγόνου στην ατμόσφαιρα παραμένει σταθερή. 53 Η ύπαρξη άφθονου οξυγόνου στην ατμόσφαιρα της Γης είναι ο δεύτερος παράγοντας που ευνοεί καθοριστικά την ύπαρξη ζωής στον πλανήτη μας. Μπορεί σε αυτή. ώστε να τον επισκεφτούμε κάποτε. Το πολύτιμο αυτό αέριο προέρχεται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης. χρειάζονται οξυγόνο για τις λειτουργίες τους. συνάντηση. αφού δυσκολευόμαστε να συμφιλιωθούμε με την ιδέα ότι μπορεί να είμαστε μόνοι στο σύμπαν. όταν η τεχνολογία μας εξελιχτεί. τα κριτήρια που καθορίζουν τη ζωή. λοιπόν. Υπάρχει ζωή σε κάποιον από αυτούς. να βρεθούμε απέναντι σε όντα τελείως διαφορετικά από αυτά που γνωρίζουμε ή από αυτά που μπορούμε να φανταστούμε. Δίκαια. τα φυτά χαρακτηρίζονται ως «πνεύμονες ζωής»! Στο σύμπαν υπάρχουν δισεκατομμύρια αστέρια. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά που μας βεβαιώνουν χωρίς αμφιβολία ότι ένας οργανισμός μπορεί να χαρακτηριστεί «ζωντανός οργανισμός». τη φανταστική με τα σημερινά δεδομένα. ούτε βέβαια με εμάς. Όλοι σχεδόν οι ζωντανοί οργανισμοί. είναι κάποιος από τους πλανήτες στον οποίο κατοικούν ζωντανοί οργανισμοί αρκετά «κοντά» μας. που αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο των φυτών. λοιπόν.

Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί πάντως. μύκητες. 54 Χαρακτηριστικά της ζωής Αν ρίξουμε μια ματιά γύρω μας. Σχεδόν παντού. Την ενέργεια αυτήν δεν μπορούν. που σημαίνει ζωή. όταν να συνεχιστεί η ζωή αισθανθεί κίνδυνο. Τα έν ίνα ο α. για να περπατώντας. οι να αποκτήσουν την τελική τους περισσότεροι οργανισμοί μορφή. Η δημιουργία απογόνων χελώνα κρύβεται στο είναι προϋπόθεση. ζώα και άνθρωποι. μέρος σε μέρος. ονομασία που προκύπτει από τη λέξη «βίος» και το στερητικό «α». α ι βι στ υ όν ήμ ρί ινέ ρω Τρέφεται. κάποτε ωριμάζουν. όπου και αν βρισκόμαστε. π λο υ ρ ιτ ο σ γ ρι ου να α κ ς ι. έμ επι πο περισσότερα α σ ο ς τή τ κο ά ε τα οι ό Οι ζώα μπορούν να υμ σε μα πλ τ όλ ζωή ι αυ α ετ οργανισμοί μετακινηθούν από α η χρειάζονται . βέβαια. Όλοι οι Αντιδρά σε ερεθίσµατα. πετώντας Τι α επιζήσουν και να ή κολυμπώντας. Υπάρχουν όμως και έμβια που δε διακρίνονται εύκολα. άλλοτε ευκολότερα και άλλοτε δυσκολότερα. και μετά τον θάνατο Το σώμα μας ιδρώνει. Για τους ζωντανούς οργανισμούς χρησιμοποιούμε και την ονομασία «έµβια». Οτιδήποτε γίνεται αντιληπτό μπορούμε. Τα φυτά αναπτύσσονται χρειάζονται οξυγόνο. όταν αισθανθούμε ζέστη. μέχρι σε αυτές. Το οξυγόνο αυτό το σε όλη τη διάρκεια της ζωής εξασφαλίζουν με την αναπνοή. όλα διεκδικούν λίγο χώρο. ενώ τα τα προς το φως. Ο πλανήτης μας εξασφαλίζει κατοικία σε αμέτρητες μορφές ζωής. φυτά. φυτά και ζώα. που προκύπτει από τη λέξη «βίος». των γονιών. τους. Αναπαράγεται. Οι ζωντανοί ζωντανοί οργανισμοί οργανισμοί ανταποκρίνονται σε αναπαράγονται και ερεθίσματα από το αφήνουν απογόνους. Για να γίνει η καύση των τροφών και η απελευθέρωση της Αναπτύσσεται. όμως ακόμη κι αυτά τους. Ά-βιο. γερνούν και πεθαίνουν.indb 54 1/23/2013 8:20:44 PM . ενέργειας που υπάρχει Τα ζώα αναπτύσσονται. Τα φυτά τα : αναπτυχθούν. Βακτήρια. λοιπόν. Η περιβάλλον τους. στρέφοντάς τους την τροφή τους. ιοί. δι ονε τσ σμ ε Λε Έ Κινείται. για καβούκι της. ζώα τρώνε φυτά ή άλλα ζώα. Αν κ ς ζ ς ο αρ ιδια αι τη τ α νού ζωή χ είναι ζωντανό ή όχι. αναπτύσσεται ζωή. εί ν ενέργεια. ς ύς από τα άβια αντικε μο ίμε ωή ρ γανισακτηρίζεται από μία σειρά να. για να αναπτυχθούν. ονομάζεται αυτό που δεν έχει ζωή. Αναπνέει. παρατηρούμε ένα πλήθος ζωντανών οργανισμών αλλά και πολλά άψυχα αντικείμενα. να την εξασφαλίζουν με την τροφή μετακινηθούν. Οι αντιδράσεις των οργανισμών μπορεί να διαφέρουν. Τα φυτά συνθέτουν μόνα κινούν τα φύλλα τους. Τα υπόλοιπα αντικείμενα ονομάζονται «άβια». ο στόχος είναι όμως κοινός: η επιβίωση! FYSIKA ST DIM MATHITI. αρκεί ν ίτερω είναι ν η τ ι α απ ν ες ι ζω ν ότ ε αν κά αντ λειτο πολύ γ ί ς ου ο ύ ύ μ ή σο υρ δύ ρ ν ο υμ γιώ σ ι τ φω α π ε σ ν κο ίνε υμ ια ν ε ο . να το κατατάξουμε στα έμβια ή τα άβια. όπου κοιτάζουμε.

αυτό που διακρίνει τους ζωντανούς οργανισμούς από τα άβια αντικείμενα.. FYSIKA ST DIM MATHITI. Όμοια. το χαρτί του βιβλίου σου από ένα δέντρο. λοιπόν. Οι βασικότερες από αυτές είναι η αναπαραγωγή και ο μεταβολισμός. Τι είναι. οι μηχανές γίνονται ολοένα και πιο πολύπλοκες. Τα σύγχρονα ρομπότ περπατούν. δεν είναι όµως ζωντανό Ο άνθρωπος κατασκευάζει μηχανές. 55 Ίδια σωµατίδια. Κάποιες από τις χαρακτηριστικές λειτουργίες της ζωής. Κάποια άβια αντικείμενα ωστόσο παρουσιάζουν μία ιδιοτυπία. το μάλλινο πουλόβερ σου έχει κατασκευαστεί από το μαλλί ενός ζώου. επιτελούν δηλαδή πολλές από τις λειτουργίες που χαρακτηρίζουν τη ζωή. Πολλές φορές με τις μηχανές προσπαθούμε να μιμηθούμε λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών.indb 55 1/23/2013 8:21:03 PM . Έχει κατασκευαστεί όμως από ένα δέντρο που κάποτε ολοζώντανο στεκόταν σε ένα δάσος. η καύση δηλαδή των τροφών για την απελευθέρωση ενέργειας. τα ηλεκτρόνια και τα δύο διαφορετικά κουάρκ από τα οποία αποτελούνται τα άτομα και από τα οποία συγκροτούνται τα μόρια. αντιδρούν σε ερεθίσματα και «αποφασίζουν» για τις κινήσεις τους. κάποιες άλλες όμως παρατηρούνται μόνο στους ζωντανούς οργανισμούς. διαφορετικά µόρια Τόσο τα έμβια όντα όσο και τα άβια αντικείμενα αποτελούνται από τα ίδια στοιχειώδη σωματίδια της ύλης. Μια ειδική υποκατηγορία Με βάση τις χαρακτηριστικές λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών μπορείς εύκολα να αποφασίσεις αν κάτι είναι ζωντανό ή όχι. από τα οποία αποτελούνται τα «ζωντανά» κύτταρα. Η ξύλινη καρέκλα. Τα αντικείμενα που αποτελούν νεκρά τμήματα ζωντανών οργανισμών αποτελούν ειδική υποκατηγορία των άβιων. τρέχουν και ανεβαίνουν σκάλες.. για παράδειγμα.. όμως κάποια από αυτά συνδυάστηκαν και συνέθεσαν πολυπλοκότερα μόρια. είναι άβιο.. για να διευκολύνει τη ζωή του και να κάνει την καθημερινότητά του πιο εύκολη. Όσο η τεχνολογία εξελίσσεται. τα δερμάτινα παπούτσια σου από το δέρμα ενός ζώου. Τα έμβια όντα αποτελούνται και αυτά από τα ίδια μόρια... λοιπόν. Κινείται και αντιδρά σε ερεθίσµατα. όπως και ο φελλός στο μπουκάλι του κρασιού. τις συναντάμε και στις μηχανές.

ωµα: τοίχ ικό ρ φυτικό κύτταρο α Βρίσκεται μέσα ττ Κυ από την κυτταρική άστες: μεμβράνη των φυτικών οπλ κυττάρων. Στηρίζονται χάρη στην ακαμψία τη χλωροφύλλη. Από την σημαντικό από αυτά τα οργανίδια κυτταρική μεμβράνη είναι το μιτοχόνδριο. Τα κύτταρα είναι μικροσκοπικά «εργοστάσια» που λειτουργούν με απίστευτη ακρίβεια. που περνάνε χρήσιμα υλικά αποτελεί το «εργοστάσιο» προς το κύτταρο και παραγωγής ενέργειας αποβάλλονται άχρηστα του κυττάρου. Ανεξάρτητα από το σχήμα και τη μορφή τους. τα χυµοτόπια και τους χλωροπλάστες. ζωικό κύτταρο ς: ή να υρ Π Αποτελεί το πιο: «κέντρο ελέγχου» όλων µοτό των λειτουργιών του υ κυττάρου. Στο κυτταρόπλασμα ικ υπάρχει πλήθος διαφορετικών ρ ττα Διαχωρίζει μικροσκοπικών οργανιδίων με Κυ το κύτταρο από το διάφορες λειτουργίες. Τα φυτά δε διαθέτουν σκελετό.indb 56 1/23/2013 8:21:07 PM . Στα φυτικά μόνο κύτταρα παρατηρούμε επίσης το κυτταρικό τοίχωµα. αποθηκεύονται χρήσιμες ουσίες. FYSIKA ST DIM MATHITI. Όταν ο οργανισμός αποτελείται από ένα μόνο κύτταρο. Εδώ βρίσκονται Χ Ο «αποθηκευτικός αποθηκευμένες οι χώρος» του φυτικού γενετικές πληροφορίες κυττάρου. Το πιο περιβάλλον του. που ποικίλλουν πολύ. πολυκύτταρος. προς τα έξω. Είναι συμπαγές και ρ Είναι ω γεμάτοι με μια Χλ κάνει το κύτταρο άκαμπτο. των φύλλων. Στα χυμοτόπια του κυττάρου. πράσινη χρωστική ουσία. η φωτοσύνθεση. σε κάθε κύτταρο μπορούμε να διακρίνουμε τρία κύρια μέρη: την κυτταρική µεµβράνη. Στους χλωροπλάστες γίνεται η σημαντικότερη λειτουργία για τη ζωή στη Γη. όταν αποτελείται από πληθώρα κυττάρων. ονομάζεται µονοκύτταρος. το κυτταρόπλασµα και τον πυρήνα. 56 Το κύτταρο Η μικρότερη μονάδα ζωής είναι το κύτταρο. Σε αυτήν την που προσδίδει στα κύτταρά ουσία οφείλεται το τους το κυτταρικό χαρακτηριστικό πράσινο χρώμα τοίχωμα. Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα. όπως για παράδειγμα το άμυλο. λασµα: ρ όπ α ττ Ο χώρος Κυ ανάμεσα στην κυτταρική μεμβράνη και τον εµβράνη: ήµ πυρήνα. ενώ.

πολλά διαφορετικά μικροσκοπικά οργανίδια με • Σε κάθε κύτταρο μπορούμε να διάφορες λειτουργίες. διακρίνουμε τρεις βασικές • Πυρήνας κυττάρου είναι το «κέντρο» που ελέγχει περιοχές: την κυτταρική όλες τις λειτουργίες του κυττάρου. είναι «σύνθετοι». Όλα τα άψυχα αντικείμενα που μας Γλωσσάρι. σκέψου ότι σε ένα κουταλάκι θα χωρούσαν 100 δισεκατομμύρια από αυτά! Κάποιοι μονοκύτταροι μικροοργανισμοί είναι επιβλαβείς για τον άνθρωπο. αναπνέουν. Ζει στα στάσιμα νερά και κινείται απλώνοντας το κυτταρόπλασμά της προς διάφορες κατευθύνσεις. περιβάλλουν τα ονομάζουμε άβια. Με μια ματιά. ωστόσο. Η αμοιβάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. αναπαράγονται και αντιδρούν σε ερεθίσματα. τα οργανισμός που αποτελείται χυμοτόπια και τους από πολλά κύτταρα..indd 57 1/20/15 12:44 PM . αποτελείται από ένα ή περισσότερα κύτταρα. αν συγκριθούν με τα βακτήρια. με τη μορφή ενός κώδικα πολύτιμου για την αναπαραγωγή και τη διαιώνιση του είδους. • Κύτταρο ονομάζεται η μικρότερη •Τα χαρακτηριστικά των έμβιων είναι μονάδα ζωής. καθώς κάθε ομάδα κυττάρων επιτελεί ξεχωριστές λειτουργίες. μεμβράνη.. δεν έχει ποτέ σταθερό σχήμα. 57 Όταν τα περιμένουμε όλα από έναν.. Κάθε ζωντανός οργανισμός ότι κινούνται. Το γιαούρτι και το κρασί παράγονται χάρη στη ζύμωση που προκαλείται από μικροοργανισμούς.. οργανισμούς που αποτελούνται από Από αυτήν περνούν χρ­ήσιμα υλικά προς το κύτταρο.. 02 FYSIKA ST DIM MATHITI 044-085. Στους μονοκύτταρους οργανισμούς όμως το ένα μοναδικό κύτταρο πρέπει να εκτελεί όλες τις λειτουργίες του οργανισμού. οι μύκητες. Για να καταλάβεις πόσο μικροσκοπικά είναι τα βακτήρια. που μπορούμε να το φανταστούμε σαν μια σπειροειδή ανεμόσκαλα. το κυτταρόπλασμα • Μονοκύτταρος ονομάζεται ο οργανισμός και τον πυρήνα. Το DNA Μέσα στον πυρήνα καθενός από τα κύτταρά μας υπάρχει μία χημική ένωση που είναι καθοριστικής σημασίας για τη ζωή και έχει πολύ δύσκολο όνομα: το δεσοξυριβονουκλεϊνικό οξύ! Πιο απλά το DNA. ένα κύτταρο περιλαμβάνονται τα ενώ τα άχρηστα υλικά αποβάλλονται από τη βακτήρια. Στους πολυκύτταρους οργανισμούς τα κύτταρα συνεργάζονται και εξειδικεύονται. Κάποιοι από αυτούς τους • Κυτταρόπλασμα ονομάζεται ο χώρος ανάμεσα στην οργανισμούς είναι παθογόνοι. οι κυτταρική μεμβράνη και τον πυρήνα. Εδώ «φυλάσσονται» οι γενετικές πληροφορίες. τα οποία έχουν ακόμη πιο απλή οργάνωση και μικρότερο μέγεθος. • Έμβια είναι η άλλη ονομασία που δίνουμε στους ζωντανούς οργανισμούς. Το DNA είναι ίδιο σε όλα τα κύτταρα ενός ζωντανού οργανισμού. κύτταρα διακρίνουμε επίσης • Πολυκύτταρος ονομάζεται ο το κυτταρικό τοίχωμα. αναπτύσσονται. και οι ιοί. Οι μονοκύτταροι οργανισμοί. Έτσι. τρέφονται.. πολλοί άλλοι όμως είναι ιδιαίτερα χρήσιμοι για την παρασκευή εμβολίων αλλά και τροφίμων. • Κυτταρική μεμβράνη ονομάζεται η μεμβράνη • Στους μονοκύτταρους που διαχωρίζει το κύτταρο από το περιβάλλον του. χλωροπλάστες. Εκεί υπάρχουν περισσότεροι όμως είναι χρήσιμοι. τα πρωτόζωα μεμβράνη προς το εξωτερικό του κυττάρου. Στα φυτικά που αποτελείται από ένα μόνο κύτταρο.

indb 58 1/23/2013 8:21:31 PM . τα περισσότερα αρώματα και κάποια από τα ρούχα που φοράς παρασκευάζονται χάρη στα φυτά… Συνήθως προσπερνάς τα φυτά αδιάφορα. σε έναν περίπατο στο δάσος ακόμη και σε μία βόλτα στους δρόμους της πόλης. θα εντυπωσιαστείς από το πόσο πολύπλοκες είναι οι λειτουργίες τους και πόσο ενδιαφέρουσα είναι η μελέτη τους. ακόμη και στις μεγάλες πόλεις η χλωρίδα κάνει αισθητή την παρουσία της. Αν ασχοληθείς όμως με τα φυτά πιο συστηματικά. 58 ΦΥΤΑ Στις εύφορες πεδιάδες. Μαθαίνοντας γι' αυτά θα συνειδητοποιήσεις ότι και τα πιο μικρά φυτά. Σε μία εκδρομή στην εξοχή. για την παραγωγή χαρτιού. είναι πολύπλοκοι ζωντανοί οργανισμοί. ως καύσιμη ύλη. δώρα της δημιουργίας. Μπορεί στη χώρα μας να μην υπάρχουν πολλά μεγάλα δάση. Το σύνολο των φυτών μιας χώρας αποτελεί τη χλωρίδα της. στα αμμουδερά ακρογιάλια. Ίσως όμως να μην ξέρεις ότι και πολλά φάρμακα. βλέπεις γύρω σου δεκάδες διαφορετικά είδη φυτών. ακόμη κι αν μοιάζουν ασήμαντα. στα απόκρημνα βουνά. που καλά-καλά δεν το καταλαβαίνεις. Μεγαλώνει τόσο αργά. Σίγουρα ξέρεις ότι χρησιμοποιούμε τα φυτά ως τροφή. για την κατασκευή επίπλων κι άλλων ξύλινων αντικειμένων. η ποικιλία όμως των διαφορετικών ειδών της ελληνικής χλωρίδας είναι εντυπωσιακή. Η χλωρίδα της Ελλάδας είναι από τις πλουσιότερες στην Ευρώπη. FYSIKA ST DIM MATHITI. Το πεύκο στον δρόμο για το σχολειό σου μοιάζει να είναι ίδιο κάθε μέρα.

Αν πιέσεις το άνθος της πόας Antirrhinum majus.. Το προτιμούν όμως οι γάιδαροι για τροφή τους. σου σερβίρουν ένα πιάτο με χόρτα και σου πουν ότι είναι ραδίκια. Ήμουν τυχερό. Οι επιστήμονες. Τόπος γέννησης: Πεντέλη Δίπλα μου πέρασε ένας καινούργιος Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησιάζει στο δρόμος. Αν. 59 Η ποικιλία των φυτών γύρω μας είναι εκπληκτική. εσύ διόρθωσε… παίρνοντας το κατάλληλο ύφος και εξήγησέ τους ότι σερβίρουν Cichorium pumilum! 1944 1949 Ημερομηνία γέννησης: 14 Απριλίου Είμαι κιόλας 5 χρόνων.indb 59 1/23/2013 8:21:34 PM .. 1960 1968 Οι γείτονές μου μου κλέβουν φως και Ξερίζωσαν τα πιο αδύναμα θρεπτικά συστατικά. Το φυτό Silybum marianum μπορεί να μην το προτιμήσουμε. θα το δεις να ανοιγοκλείνει τα χείλη του.. Γι' αυτό και η κοινή του ονομασία είναι γαϊδουράγκαθο. Τώρα πια μεγάλωσα φέτος. για να ταξινομήσουν τα πολλά διαφορετικά είδη της χλωρίδας. 1980 Κάποιος πέταξε ένα τσιγάρο και κάηκε ένα μικρό κομμάτι του δάσους. Τώρα στέκομαι στραβά στο πλάι του δρόμου. 1950 Αναπτύσσομαι θαυμάσια. Οι πληγές μου Έχω πάλι καλύφθηκαν πολύ φως με νέο φλοιό. Δεν είναι περίεργο.. Παραλίγο να με κόψουν. Τα φυτά εκτός από την επίσημη ονομασία έχουν και αυτήν που χρησιμοποιούμε καθημερινά. 1995 Πέρασε μια μεγάλη περίοδος ξηρασίας. Πολλές βροχές και λιακάδες την άνοιξη και το καλοκαίρι. Μα. χρησιμοποιούν δύο λατινικές λέξεις για την ονομασία κάθε φυτού. ανάμεσά τους κι εμένα. για να φτιάξουμε ένα ωραίο μπουκέτο. Με πήγαν σε μια χαρτοβιομηχανία. Μόλις που δέντρα γύρω μου. και νερό. Εκεί φτιάχνουν χαρτί που χρησιμοποιείται και για σχολικά βιβλία.. βρίσκομαι μπροστά σου! Το 2003 έκοψαν πολλά δέντρα του δάσους. λοιπόν. τέλος του. Όχι. Βρίσκομαι μπροστά σου! FYSIKA ST DIM MATHITI. ενώ η δεύτερη χαρακτηρίζει το συγκεκριμένο φυτό. 2005 Λοιπόν με βλέπεις. λοιπόν. έχω πιο πολύ φως και μεγαλώνω πολύ. Αναπτύσσομαι αργά. όπως ο σκύλος το στόμα του. ότι το ονομάζουμε σκυλάκι.. Έτσι μπορείς τώρα να με θαυμάσεις «τυπωμένο». τη γλίτωσα με ελαφριά 1982 Επιτέλους! εγκαύματα. Η πρώτη αναφέρεται στο γένος στο οποίο ανήκει το φυτό.

κλειστό δοχείο ένα φυτό Οι μικροοργανισμοί αυτοί αναπτυσσόταν κανονικά. Οι δύο λέξεις που χαρακτηρίζουν τη διαδικασία παρασκευής της τροφής των φυτών είναι το «φως» και η «σύνθεση». σε αντίθεση με τα ζώα που την προσλαμβάνουν έτοιμη. το άμυλο. ώστε να αναπνέει το ποντίκι αποτελεί το 50% περίπου του οξυγόνου της κανονικά. καθώς δε διαθέτουν ποντίκι και το φυτό. Ένα ιστορικό πείραµα Το 1772 ο Άγγλος ερευνητής Priestley έκανε ένα πολύ ενδιαφέρον Φυτοπλαγκτόν: ο πείραμα. την οποία συνθέτουν τα ίδια.indb 60 1/23/2013 8:21:51 PM . αποτελούν το φυτοπλαγκτόν Ο Priestley έκανε ακόμη μία και δε θυμίζουν σε τίποτα τα δοκιμή βάζοντας στο ίδιο δοχείο το φυτά. Με τα Μπορεί οι οργανισμοί από πειράματά του ο Άγγλος ερευνητής τους οποίους αποτελείται να είναι διαπίστωσε ότι τα φυτά απελευθερώνουν μικροσκοπικοί. όπως η γλυκόζη που χρησιμοποιείται. διοξείδιο του άνθρακα και νερό. στο δοχείο. βλαστούς ή φύλλα. που το οξυγόνο που κλειστό δοχείο απελευθέρωνε αρκετό ελευθερώνουν κατά τη φωτοσύνθεση οξυγόνο. Μετά από Φωτοσύνθεση δε γίνεται λίγο το μόνο από τα φυτά της ποντίκι έχασε ξηράς και της θάλασσας. τις αισθήσεις αλλά και από του. FYSIKA ST DIM MATHITI. το πλήθος τους όμως είναι οξυγόνο στο περιβάλλον. Το φυτό στο τόσο μεγάλο. 60 Φωτοσύνθεση Όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί. Από τις δυο αυτές λέξεις προκύπτει και η ονομασία της διαδικασίας αυτής. Αυτό που ρίζες. ατμόσφαιρας. Το ποντίκι ανέπνεε κανονικά για τη ζωή στον πλανήτη. Για τη διαδικασία αυτή είναι απαραίτητο το φως του Ήλιου και μια ειδική χρωστική ουσία. καθώς δεν μικροσκοπικούς ανανεωνόταν το οξυγόνο οργανισμούς που ζουν στο νερό. για να παρασκευαστεί η τροφή τους. έτσι και τα φυτά χρειάζονται ενέργεια για την ανάπτυξή τους. η σύνθετη λέξη «φωτοσύνθεση». Από απλά μόρια. που βρίσκεται στα φύλλα και ονομάζεται χλωροφύλλη. Σε ένα κλειστό µικροσκοπικός γυάλινο δοχείο έβαλε ένα ευεργέτης ποντίκι. για αρκετό χρονικό διάστημα. Ταυτόχρονα. ελευθερώνουν στην ατμόσφαιρα οξυγόνο. Το παρατήρησε του προκάλεσε μεγάλη φυτοπλαγκτόν είναι πολύτιμο έκπληξη. Κατά περίεργο σε βάθος όμως στο οποίο φτάνει το τρόπο όμως σε ένα ίδιο φως του Ήλιου. Την ενέργεια αυτή την παίρνουν από την τροφή τους. παρασκευάζουν χημικές ενώσεις πλούσιες σε ενέργεια.

Το άμυλο. Το διοξείδιο του Στα φύλλα άνθρακα είναι παρασκευάζεται άμυλο. οι καραμέλες και οι τσίχλες που βοηθούν στην αντιμετώπιση της κακοσμίας του στόματος. απαραίτητο Η λειτουργία αυτή για τη ονομάζεται φωτοσύνθεση. Χλωροφύλλη παντού Η χλωροφύλλη. Η χλωροφύλλη χρησιμοποιείται ακόμη ως συστατικό σε οδοντόκρεμες και στοματικά διαλύματα. όλα τα μέρη του φυτού. 61 Τα φύλλα απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα. Τα φυτά απορροφούν νερό στις ρίζες. όπως και χιλιάδες άλλες ουσίες της φύσης. όπως τα αποσμητικά σώματος. Σε μικρές ποσότητες χρησιμοποιείται επίσης ως χρωστική ουσία στα τρόφιμα. φωτοσύνθεση.indb 61 1/23/2013 8:21:57 PM . που παρασκευάζεται στα Κατά τη φύλλα. FYSIKA ST DIM MATHITI. χρησιμοποιείται. από τα φύλλα αποβάλλεται οξυγόνο στο περιβάλλον. Το νερό μέσα από τον βλαστό φτάνει σε όλα τα μέρη του φυτού. η χρωστική ουσία με το χαρακτηριστικό πράσινο χρώμα. οι παστίλιες. μεταφέρεται σε φωτοσύνθεση. σε πολλά προϊόντα που χρησιμοποιούμε καθημερινά.

Για τη διάσπαση των τροφών είναι απαραίτητο το οξυγόνο. που μοιάζει με το στόμα μας. τα φυτά μπορούν να ελέγχουν τον ρυθμό της διαπνοής. Με τη φωτοσύνθεση τα φυτά συνθέτουν την τροφή τους απορροφώντας ενέργεια από τον Ήλιο. Με την κυκλοφορία του νερού από τη ρίζα στα φύλλα μέσω του βλαστού θρεπτικά συστατικά που βρίσκονται στο χώμα μεταφέρονται σε όλα τα μέρη του φυτού. για να αναπτυχθούν. χρειάζονται πολύ λίγο νερό. Τα φυτά αναπνέουν απ’ όλα τα μέρη τους. που είναι απαραίτητο για τη διαδικασία αυτή. χρειάζονται νερό και μάλιστα στη σωστή ποσότητα. όπως το ρύζι και η καλαμιά. Στην εικόνα μπορείς να δεις σε μεγάλη μεγέθυνση τους πόρους αυτούς. Άλλα φυτά. για να επιβιώσουν. Τα φυτά όμως μπορούν να επιβιώσουν ακόμα και σε ακραίες συνθήκες. όπως όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί. που ονομάζονται στόματα. το οποίο μπορούν να χρησιμοποιήσουν σε περιόδους ξηρασίας. Τα νούφαρα. επιπλέουν στην επιφάνεια των λιμνών. για να περάσει οξυγόνο ή διοξείδιο του άνθρακα. με την αναπνοή. Φυτά. Τα φυτά παίρνουν το οξυγόνο. όπως η φραγκοσυκιά και ο κάκτος. Για να αναπληρώσουν το νερό που χάνεται με τη διαπνοή. 62 Αναπνοή . ενώ με την αναπνοή διασπούν την τροφή απελευθερώνοντας ενέργεια. όταν και όσο πρέπει. για να μεγαλώσουν. δεν πρέπει να ξεχνάμε να τα ποτίζουμε. ανάλογα με τις ανάγκες τους. Φυτά και νερό Όλα τα φυτά. Οι ανάγκες κάθε φυτού σε νερό είναι διαφορετικές.∆ιαπνοή Τα φυτά. τα φυτά απορροφούν με τις ρίζες τους νερό από το έδαφος. καθώς αυτές διασπώνται σε απλούστερες ουσίες. ταυτόχρονα εξατμίζεται και νερό. FYSIKA ST DIM MATHITI. Όταν τα στόματα ανοίγουν. χρειάζονται πολύ νερό. Αυτή η αποβολή νερού από τα φυτά προς το περιβάλλον ονομάζεται διαπνοή. πάλι. αλλά και λόγω της λειτουργίας τους οι μικροσκοπικοί αυτοί πόροι ονομάζονται «στόματα». Λόγω του σχήματός τους.. Την ενέργεια αυτή την παίρνουν από τις τροφές. ακόμη και από τις ρίζες. Γι' αυτό. που βρίσκονται στα φύλλα. Η ανταλλαγή των αερίων κατά τη φωτοσύνθεση και την αναπνοή γίνεται από μικροσκοπικούς πόρους.. Στα φυτά η ανταλλαγή των αερίων με το περιβάλλον γίνεται από μικροσκοπικούς πόρους. τον βλαστό.indb 62 1/23/2013 8:22:13 PM . Η αναπνοή είναι η αντίθετη διαδικασία της φωτοσύνθεσης. Έχουν και τα φυτά στόµατα. Απορροφούν νερό με την κάτω επιφάνεια των φύλλων τους και όχι με τις ρίζες. από τα φύλλα. αν έχουμε φυτά στο σπίτι. Ανοίγοντας ή κλείνοντας τα «στόματα». Τα φυτά αυτά αποθηκεύουν νερό στο βλαστό τους. χρειάζονται ενέργεια.

. Τα φυτά αναπνέουν μέρα και νύχτα. στην οποία οφείλεται το χαρακτηριστικό πράσινο • Η φωτοσύνθεση δεν μπορεί να γίνει χωρίς το χρώμα των φυτών. Τη μέρα. νερό από μικροσκοπικές οπές στα φύλλα. Γλωσσάρι. Κατά την αναπνοή τα φυτά απορροφούν αξυγόνο και αποβάλλουν περιβάλλον. Η ποσότητα του οξυγόνου που απορροφά ένα φυτό κατά τη διάρκεια της νύχτας είναι πολύ μικρή. το οξυγόνο. ενώ το διοξείδιο του άνθρακα σε μεγάλη ποσότητα είναι βλαβερό. που ονομάζονται στόματα. Το οξυγόνο που αποβάλλουν τα φυτά με τη φωτοσύνθεση είναι πολύ περισσότερο από αυτό που απορροφούν με την αναπνοή. Γι' αυτό και τη μέρα τα φυτά εμπλουτίζουν τον αέρα με πολύτιμο οξυγόνο. μέσα από μικρές οπές διοξείδιο του άνθρακα. 63 Τα φυτά έξω από το δωµάτιο. τα φυτά αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα και απορροφούν οξυγόνο. Τα φυτά παίρνουν το απαραίτητο • Αναπνοή ονομάζουμε τη λειτουργία με την οποία οξυγόνο με τη διαδικασία της αναπνοής. Γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι θεωρούν ότι είναι επικίνδυνο να κοιμόμαστε σε δωμάτιο στο οποίο βρίσκονται πολλά φυτά. που φτάνει στα φύλλα μέσα από τον βλαστό και • Φωτοσύνθεση ονομάζεται η το διοξείδιο του άνθρακα. • Τα φυτά τρέφονται από το άμυλο που παρασκευάζουν στα φύλλα με τη λειτουργία της φωτοσύνθεσης. Το οξυγόνο είναι απαραίτητο για την αναπνοή των ανθρώπων και των ζώων. με τη φωτοσύνθεση τα φυτά απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα από το περιβάλλον και αποβάλλουν οξυγόνο. που αποβάλλεται στην • Χλωροφύλλη ονομάζουμε τη χρωστική ουσία. • Άµυλο ονομάζουμε την τροφή του φυτού. τον βλαστό. τα φυτά ανταλλάσσουν αέρια με το περιβάλλον. στα φύλλα.indb 63 1/23/2013 8:22:15 PM . ατμόσφαιρα. μικρότερη από αυτή που απορροφά ένας άνθρωπος ή ένα κατοικίδιο που βρίσκεται στο ίδιο δωμάτιο. FYSIKA ST DIM MATHITI. • ∆ιαπνοή ονομάζεται η διαδικασία αποβολής • Η αναπνοή είναι η αντίθετη διαδικασία της νερού από το φυτό προς το φωτοσύνθεσης.. ρίζες. Καθώς τη νύχτα δεν είναι δυνατή η φωτοσύνθεση. Ο φόβος αυτός είναι αδικαιολόγητος. • Για την παρασκευή του αμύλου είναι απαραίτητο το νερό. • Τα φυτά αναπνέουν από όλα τα μέρη τους. τον βλαστό και τα φύλλα. Με µια µατιά. που ονομάζονται • Τα φυτά αποβάλλουν στο περιβάλλον και στόματα. παρασκευάζουν άμυλο. Με την αναπνοή τα φυτά παίρνουν οξυγόνο από το περιβάλλον και αποβάλλουν διοξείδιο του άνθρακα. απελευθερώνουν οξυγόνο. Η φωτοσύνθεση • Κατά τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης τα φυτά γίνεται μόνο στα πράσινα τμήματα των φυτών.. φως του Ήλιου και τη χλωροφύλλη. η οποία • Για τη διάσπαση της τροφής είναι απαραίτητο παρασκευάζεται στα φύλλα του. τη ρίζα. απορροφούν δηλαδή οξυγόνο και από τα φύλλα. που τα φυτά παίρνουν από λειτουργία με την οποία τα φυτά τον αέρα.. • Όλα τα φυτά έχουν κοινά τα βασικά τους μέρη. ακόμη και από τις απελευθερώνουν διοξείδιο του άνθρακα.

τον προστατεύουν. φαίνεται. στον αέρα. στην έρημο. στο νερό. FYSIKA ST DIM MATHITI. Τον συντροφεύουν. 64 Υπάρχουν περισσότερα από ενάμισι εκατομμύριο διαφορετικά είδη ζώων στη Γη. τον βοηθούν σε διάφορες εργασίες.indb 64 1/23/2013 8:22:33 PM . Ζώα ζουν σε κάθε φυσικό περιβάλλον. στην ξηρά. στους πόλους. Επιβιώνουν ακόμη και σε περιοχές με ακραίες συνθήκες. ΖΩΑ Ο καημένος ο Νώε θα είχε. πολλή δουλειά… Τα ζώα είναι πολύ σημαντικά για τον άνθρωπο. στα βάθη των ωκεανών.

άλλα έχουν πυκνό τρίχωμα. ακόμη και σήμερα. το φτερωτό άλογο. Παρά την ποικιλία των διαφορετικών χαρακτηριστικών. Ο Πήγασος. Στην ελληνική μυθολογία διαβάζουμε για ζώα που είχαν θεϊκή καταγωγή και υπερφυσικές ικανότητες. από την ένωση του βασιλιά Ιξίονα και της θεάς Ήρας. άλλα πετούν. οι οποίοι έδωσαν σε καθένα από αυτά διαφορετικές ικανότητες και ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. η ποικιλία όμως των διαφορετικών χαρακτηριστικών και ικανοτήτων των ζώων είναι μία πραγματικότητα που μας εντυπωσιάζει. άλλα κολυμπούν. έτσι ώστε να μπορούμε να τα μελετάμε καλύτερα και ευκολότερα. ενώ ο Ώρος μορφή γερακιού. γεννήθηκε από την ένωση του θεού Ποσειδώνα και της γοργόνας Μέδουσας. υπάρχουν ομάδες ζώων με κοινά χαρακτηριστικά. FYSIKA ST DIM MATHITI. Παρατηρώντας την ποικιλία των χαρακτηριστικών των ζώων συνειδητοποιούμε το μεγαλείο του ζωικού κόσμου. ενώ ο Κένταυρος. η αγελάδα είναι ιερό ζώο. που δίνει στον πλανήτη μας μοναδική ομορφιά.indb 65 1/23/2013 8:23:00 PM . πολύτιμα για την επιβίωσή του. Άλλα ζώα τρέχουν γρήγορα. Εντοπίζοντας τα χαρακτηριστικά αυτά ταξινομούμε τα ζώα. Δεν είναι τυχαίο ότι στη θρησκεία ορισμένων λαών τα ζώα λατρεύονταν ως θεοί. Σύμφωνα με τη μυθολογία. Στην αρχαία Αίγυπτο πολλές θεότητες είχαν μορφή ζώων. Ο Άνουβις είχε μορφή τσακαλιού. Στην Ινδία. για να προστατεύονται από το κρύο… Μπορεί να μην πιστεύουμε πια σε μύθους. μισός άνθρωπος και μισός άλογο. τα ζώα δημιουργήθηκαν από τους θεούς. 65 Τα διάφορα είδη των ζώων στη Γη είναι αναρίθμητα. άλλα είναι καλοί κυνηγοί.

κάτι που είναι αποφεύγουμε. με το οποίο σκοτώνουν χρήσιμοι. όπως τα σκουλήκια και τα έντομα. στη θάλασσα. Καθώς κινούνται διαρκώς μέσα στο χώμα. τα ασπόνδυλα ζώα είναι οι πραγματικοί κυρίαρχοι του πλανήτη. Τα περισσότερα ασπόνδυλα ζώα ζουν μόνο μέσα στο νερό. Σκώληκες. μικρά θαλάσσια ζώα. FYSIKA ST DIM MATHITI. όταν τη δούμε το καλοκαίρι ιδιαίτερα ωφέλιμο για την ανάπτυξη των φυτών. Καταλαβαίνεις τώρα γιατί την αέρας. Τα ζώα αυτά έχουν μακρουλό και μαλακό σώμα χωρίς πόδια. Απλώνουν το σώμα τους προς μια κατεύθυνση και τραβούν στη Ζουν στη θάλασσα. οι αστερίες. τα σκουλήκια. τα εχινόδερμα. ζουν στην ξηρά. Η γενική ταξινόμηση των ζώων γίνεται με βάση το αν τα ζώα έχουν ή όχι σπονδυλική στήλη. Έτσι. Για να μπορούμε να μελετήσουμε καλύτερα τα ζώα. τα αρθρόποδα. Τα εννέα από τα δέκα είδη ζώων στη Γη είναι ασπόνδυλα! Επομένως. τα κοράλλια. ελάχιστα γνωρίζουμε για τη ζωή τους. οι αχινοί. οι καλύτεροι φίλοι του γεωργού! Αν σκάψεις προσεκτικά στο έδαφος. Παράγουν συνέχεια το πίσω μέρος. τα σαλιγκάρια. τα χωρίζουμε σε κατηγορίες ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους. αερίζεται το χώμα. Στα κνιδόζωα ανήκει και δημιουργούν στοές. τα μαλάκια. 66 Ασπόνδυλα Τα διαφορετικά είδη της πανίδας είναι αναρίθμητα. κάποια άλλα όμως. οι μέδουσες. Τα ζώα που έχουν σπονδυλική στήλη ονομάζονται σπονδυλωτά. Ασπόνδυλα είναι τα σφουγγάρια. τους σπόγγους και τα κνιδόζωα. ενώ εκείνα που δεν έχουν ασπόνδυλα. τα έντομα. τα καβούρια. Τα ασπόνδυλα χωρίζονται σε έξι κύριες υποκατηγορίες: τους σκώληκες. Οι σκώληκες είναι πολύ ένα δηλητήριο. Μπορούν και κινούνται χάρη στις μικρές σκληρές Κνιδόζωα τρίχες που καλύπτουν το σώμα τους. Η ποικιλία των ασπόνδυλων ζώων είναι τεράστια. μέσα από τις οποίες κυκλοφορεί η τσούχτρα.indb 66 1/23/2013 8:23:07 PM . οι αράχνες. πιθανόν να ανακαλύψεις κάποιον γεωσκώληκα. τα χταπόδια. Κι όμως.

μην εκπλαγείς αν διαπιστώσεις ότι μέσα κατοικεί ένας κάβουρας! Το συγκεκριμένο είδος κάβουρα. ο κάβουρας-ερημίτης. Το σώμα τους αποτελείται από πέντε όμοια μέρη και καλύπτεται από πλάκες ή σκληρές βελόνες. Όλα αυτά τα ζώα έχουν πόδια που χωρίζονται σε πολλά μέρη. έχουν ένα σκληρό όστρακο εξωτερικά. Σχεδόν τρία στα τέσσερα είδη ζώων είναι αρθρόποδα. μια αράχνη. FYSIKA ST DIM MATHITI. όταν τα πουλιά. μια πεταλούδα. Τα μαλάκια ζουν κυρίως στο νερό και μόνο λίγα από αυτά. 67 Εχινόδερµα Τα εχινόδερμα ζουν αποκλειστικά στη θάλασσα. Μόνο το χταπόδι δεν έχει κανένα όστρακο. τα αρθρόποδα. έχουν ένα σκληρό όστρακο στο εσωτερικό του σώματός τους. Μερικά μαλάκια πάλι..000 είδη! Κατάληψη σε άδειο σπίτι! Όταν επισκεφτείς μια ακτή και παρατηρήσεις ένα κέλυφος σαλιγκαριού να κινείται στην άμμο. τα μύδια και τα στρείδια. Στο χαρακτηριστικό τους αυτό οφείλουν και την ονομασία τους. μια σαρανταποδαρούσα και ένας κάβουρας. αφού εχινόδερμο σημαίνει αυτό που έχει αγκαθωτό δέρμα. αποτελούνται από 10. Για να προστατεύεται το σώμα τους. ένας σκορπιός. τα περισσότερα μαλάκια. κατοικεί σε άδεια κελύφη άλλων ζώων. δεν έχει δικό του κέλυφος. προσκολλημένοι σε βράχους. όπως για παράδειγμα τα σαλιγκάρια. Για να μη μένει λοιπόν. Αρθρόποδα Μπορείς να σκεφτείς τι κοινό έχουν μια μέλισσα.. όπως το καλαμάρι και η σουπιά.indb 67 1/23/2013 8:23:21 PM . άστεγος. Μαλάκια Έχουν μαλακό και υγρό σώμα. για παράδειγμα. Ζουν κάτω από την επιφάνεια του νερού.000 διαφορετικά είδη. Ανήκουν όλα σε μια μεγάλη οικογένεια ασπόνδυλων ζώων. όπως τα σαλιγκάρια. όπως τα περισσότερα αρθρόποδα. απλά Σπόγγοι μετακομίζει σε ένα μεγαλύτερο! Το σώμα τους είναι διάτρητο από μικροσκοπικούς πόρους. Τα έντομα μόνο αποτελούνται από 900. Όταν μεγαλώσει τόσο που το κέλυφος δεν τον χωράει. ζουν στη στεριά. Τα αρθρόποδα αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα στο ζωικό βασίλειο.

οι κροκόδειλοι και οι χελώνες. έχουν πολύ κοντά πόδια. τα πτηνά και τα θηλαστικά. Ψάρια Τα ψάρια είναι οργανισμοί που ζουν αποκλειστικά στο νερό. 68 Σπονδυλωτά Τα ζώα που έχουν σπονδυλική στήλη και σκελετό ονομάζονται σπονδυλωτά. αρκεί. Τα ψάρια δε χρειάζονται βλέφαρα. όπως οι σαύρες. τα ερπετά. Στην υποκατηγορία αυτή ανήκουν οι βάτραχοι. μπορείς να υπολογίσεις πόσων χρόνων ήταν το ψάρι. Ερπετά είναι τα φίδια. τις φολίδες. Κυματίζοντας την ουρά τους τα ψάρια μπορούν να κινούνται. σέρνονται στο έδαφος. Τα ερπετά έχουν στεγνό δέρμα. Από την ιδιότητά τους αυτή προέκυψε η ονομασία τους. χωρίς λέπια. Τα νεαρά αμφίβια ζουν στο νερό και αναπνέουν με βράγχια. να υπάρχει αρκετή υγρασία. Υπάρχουν περίπου 45. ενώ κουνώντας τα πτερύγιά τους μπορούν να στρίβουν ή να σταματούν. όπως τα φίδια.indb 68 1/23/2013 8:23:36 PM . οι τρίτωνες και οι σαλαμάνδρες. Τα ερπετά αναπνέουν με πνεύμονες. Το σώμα τους σκεπάζεται από γλιστερά λέπια. Ορισμένα ερπετά. FYSIKA ST DIM MATHITI. Τα αμφίβια έχουν δέρμα μαλακό και υγρό. τα αμφίβια. Ερπετά Χαρακτηριστικό των ερπετών είναι ότι έρπουν. ενώ άλλα. Κάθε χρόνο αναπτύσσεται ένας τέτοιος καινούργιος κύκλος. που καλύπτεται από αδιάβροχα λέπια. όπως τα ψάρια.000 είδη σπονδυλωτών. όταν το έπιασαν. Το οξυγόνο που χρειάζονται το κατακρατούν από το νερό. Δεν έχουν βλέφαρα και αφτιά. Μεγαλώνοντας αναπτύσσουν πνεύμονες και έτσι μπορούν να ζουν και στην ξηρά. που ταξινομούνται σε πέντε υποκατηγορίες: τα ψάρια. το οποίο φιλτράρουν με τα βράγχιά τους. που στην επιφάνειά τους υπάρχουν μικροί κύκλοι. Έτσι. οι σαύρες. παρατηρώντας τα λέπια με ένα μεγεθυντικό φακό. καθώς το νερό κρατά τα μάτια τους υγρά και καθαρά! Αµφίβια Χαρακτηριστικό των αμφίβιων είναι ότι μπορούν να ζουν τόσο στο νερό όσο και στην ξηρά. βέβαια. δεν έχουν καθόλου πόδια.

Παρά το στενό και φθαρμένο τους δέρμα. Μερικά πουλιά.. τεράστιο μέγεθός τους Αυτό μπορεί να γίνεται πολύ οι δεινόσαυροι συχνά. όπως του παγονιού. Αν ανήκαν στην είσαι προσεκτικός. Πρωταθλητής εδώ αναδεικνύεται το γλαρόνι. μπορούν να ταξιδεύουν για εβδομάδες ή μήνες. τόσο στο μέγεθος και στην εμφάνιση όσο και στα μέρη που ζουν και στις συνήθειές τους. 69 Θηλαστικά Σε καμία άλλη ομάδα δε συναντώνται τόσο διαφορετικά χαρακτηριστικά όσο στα θηλαστικά. αλλάζουν το παλιό. ο λύκος. το δελφίνι. ερπετών. μπορεί σε κατηγορία κάποια εκδρομή σου να βρεις των. που έχουν όμως εξαφανιστεί εδώ και αιώνες. «παλιό» δέρμα φιδιών. φοβερή σαύρα. η αρκούδα. Το σώμα των θηλαστικών καλύπτεται από τρίχωμα. Τα φτερά μερικών πτηνών. το καγκουρό. όπως οι πάπιες και τα φλαμίνγκο. αν και μερικά. τόσο βασικό. Ενδιαφέρουσα είναι η εξήγηση πουκάµισα! της ονομασίας των επιβλητικών αυτών ζώων. η νυχτερίδα. ο σκύλος. όπως η πέρδικα ή το περιστέρι. είναι οι δεινόσαυροι. η φάλαινα. ώστε να αποτελούν μία κατηγορία. με εξαίρεση τα θηλαστικά που ζουν στη θάλασσα. μπορούν να πετούν σε μικρές μόνο αποστάσεις. που διανύει κάθε χρόνο 40. με καταπληκτικά σχέδια και φαντασμαγορικούς χρωματισμούς. έχουν χάσει αυτήν την ικανότητα. οι στρουθοκάμηλοι και οι πιγκουίνοι. η γάτα. Το πρόβατο. ο σκαντζόχοιρος. Όλα θηλάζουν τα νεογέννητα μικρά τους με γάλα. Σε αυτό οφείλεται και η ονομασία τους. όπως οι κότες. Πτηνά Πτηνά είναι όσα ζώα έχουν φτερά που αποτελούνται από πούπουλα. Όλα όμως έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. FYSIKA ST DIM MATHITI... Δεινόσαυρος Καθώς οι σαύρες και τα φίδια σημαίνει δεινή σαύρα. ενώ άλλα. κάθε έναν ή δύο μήνες. Τα περισσότερα πτηνά πετούν. ο ποντικός και ο άνθρωπος είναι πολύ διαφορετικά. είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά.. δηλαδή μεγαλώνουν.000 χιλιόμετρα ταξιδεύοντας από τον Βόρειο στον Νότιο Πόλο! Φοβερή σαύρα! Αλλάζουν δέρµα σαν τα Ένα από τα εντυπωσιακότερα ζώα.indb 69 1/23/2013 8:23:53 PM .

χειρόπτερα. καμήλες και οι ρινόκεροι είναι οπληφόρα. κητώδη. τους το νερό και τα φυτά από τα Τα άλογα. σε σαρκοφάγα. που τρέφονται τόσο με φυτά όσο και με άλλα ζώα. Επίσης. Τα περισσότερα θηλαστικά γεννούν πλήρως αναπτυγμένα μικρά.indb 70 1/23/2013 8:24:03 PM . γουρούνια. Στη αγελάδες. τα ζώα πελεκούν και κομματιάζουν την τροφή τους. Με τα δόντια αυτά. που τρέφονται με άλλα ζώα. φέρνουν στο στόμα σκληρές οπλές. οι οφείλεται και η ονομασία κατσίκες. οι ποντικοί και οι κάστορες είναι τρωκτικά. που τρέφονται με φυτά. Στα θηλαστικά αυτά η ανάπτυξη των μικρών ολοκληρώνεται σε έναν σάκο στο σώμα του θηλυκού ζώου. όπως δηλώνει και το όνομά τους. για να κόβουν μικρά δέντρα και να κατασκευάζουν φράγματα. Οι κάστορες τα χρησιμοποιούν. θηλάζουν τα νεογέννητα μικρά τους. σαρκοφάγα και πρωτεύοντα. Ορισμένα όμως θηλαστικά γεννούν αβγά. Οπληφόρα Προβοσκιδωτά Τα οπληφόρα είναι φυτοφάγα Οι ελέφαντες είναι τα πιο μεγάλα ζώα. και σε παμφάγα. οπληφόρα. τα χαρακτηριστική τους προβοσκίδα πρόβατα. Με τη βοήθεια της δαχτύλων τους ευκίνητης προβοσκίδας που καταλήγουν σε διαθέτουν. Οι άκρες των ζώα της ξηράς. τον μάρσιπο. προβοσκιδωτά. ενώ άλλα γεννούν μικρά που δεν έχουν αναπτυχθεί πλήρως. έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό. Τα μπροστινά δόντια των τρωκτικών είναι μυτερά και κοφτερά. Οι σκίουροι. Τα θηλαστικά κατατάσσονται ανάλογα με το είδος της τροφής τους σε φυτοφάγα. για ζέβρες. FYSIKA ST DIM MATHITI. Τρωκτικά Τα τρωκτικά αποτελούν την πιο μεγάλη ομάδα θηλαστικών. Τα θηλαστικά που γεννούν πλήρως αναπτυγμένα μικρά χωρίζονται σε ειδικότερες υποκατηγορίες ανάλογα με τα κοινά χαρακτηριστικά τους: σε τρωκτικά. οι να μπορούν να αμύνονται. οι διαθέτουν δύο χαυλιόδοντες. οι οποία τρέφονται. τα «προβοσκιδωτά». 70 Θηλαστικά Τα θηλαστικά. οι αρουραίοι.

τα μπροστινά άκρα έχουν τη μορφή πτερυγίων. γιατί τη θεωρούν πλάσμα πονηρό. Κάθε σούρουπο οι νυχτερίδες αφήνουν τις φωλιές τους στις οποίες είναι κρεμασμένες ανάποδα σαν σταφύλια και αρχίζουν το κυνήγι της τροφής τους. παίζουν με τα μωρά τους. όσφρηση. Κητώδη Στην κατηγορία αυτή ανήκουν οι φάλαινες και τα δελφίνια. τους και τα αρπάζουν με στέκονται στα δύο τους πόδια. Τα δελφίνια δικαίως θεωρούνται οι μεγαλοφυΐες της θάλασσας. Τα ζώα Πρωτεύοντα αυτά είναι πολύ καλοί κυνηγοί. ενώ τα πίσω έχουν εξαφανιστεί. στα οποία ανήκουν οι νυχτερίδες. Το μέγεθος των θηλαστικών αυτών είναι πολλές φορές εντυπωσιακό. οι νυχτερίδες είναι τα μόνα θηλαστικά που μπορούν να πετούν. Μάλιστα πετούν μόνο τη νύχτα. τα δάχτυλα των μπροστινών ποδιών είναι ενωμένα με μια μεμβράνη. Μία μόνο νυχτερίδα μπορεί να φάει 3. που αποτελείται από φρούτα και έντομα. Η νυχτερίδα είναι αθώα και ωφέλιμη. Κάποιοι από μας και μόνο στο άκουσμα της λέξης νυχτερίδα τρομάζουν. Χάρη σε αυτήν. Με τη βοήθεια Εδώ κατατάσσεται και ο άνθρωπος. Η γαλάζια φάλαινα είναι το μεγαλύτερο θηλαστικό στον κόσμο. 71 Χειρόπτερα Στα χειρόπτερα. περιλαμβάνει τα ζώα με τον εξαιρετική ακοή και πιο αναπτυγμένο εγκέφαλο. Έχεις παρατηρήσει των αισθήσεων αυτών στον ζωολογικό κήπο πώς συμπεριφέρονται οι μικροί εντοπίζουν τα θύματά πίθηκοι και οι γορίλες. γι' αυτό ανεβαίνουν συχνά στην επιφάνεια της θάλασσας..000 έντομα σε ένα 24ωρο. Όμως. δεν έχει δόντια και τρέφεται κυρίως με μικροσκοπικές γαρίδες! Σαρκοφάγα Στην ομάδα των σαρκοφάγων θηλαστικών ανήκουν ζώα όπως οι λύκοι. Συμπεριφέρονται όπως εμείς.indb 71 1/23/2013 8:24:10 PM . επιθετικό και βλαβερό. καθώς εξολοθρεύει τεράστιες ποσότητες βλαβερών εντόμων. τα λιοντάρια και οι αρκούδες. Μπορεί να ξεπεράσει τα 30 μέτρα σε μήκος και τους 150 τόνους σε μάζα. αναπνέουν με πνεύμονες. οι αλεπούδες. Αυτή η εντύπωση είναι λανθασμένη. παρά το τεράστιο μέγεθός της. Στα ζώα αυτά. έχουν Η υποκατηγορία αυτή διαπεραστική όραση. FYSIKA ST DIM MATHITI. Είναι ιδιαίτερα έξυπνα ζώα και έχουν τη δυνατότητα να επικοινωνούν μεταξύ τους. Αν και τα θηλαστικά αυτά έχουν προσαρμοστεί να ζουν στο νερό.. πιάνουν με τα δάχτυλά τα σουβλερά δόντια και τους αντικείμενα. τα γαμψά τους νύχια.

τα ζώα που ζουν εκεί είναι προσαρμοσμένα να επιβιώνουν με πολύ λίγο νερό για μεγάλο χρονικό διάστημα. αντίστοιχα. όπως για παράδειγμα το σπουργίτι. όπως για παράδειγμα ο πελεκάνος. για να αποθηκεύουν εκεί την τροφή. ∆είξε µου το ράµφος σου.indb 72 1/23/2013 8:24:16 PM . Κάποια ζώα έχουν χρώμα που ταιριάζει με αυτό του περιβάλλοντος. παρακαλώ. Τα ψάρια και τα πουλιά έχουν σχήμα τέτοιο. έτσι ώστε να μη γίνονται εύκολα αντιληπτά από τους εχθρούς τους. να είναι μικρή. η πολική αρκούδα και η φώκια έχουν ένα παχύ στρώμα λίπους κάτω από το δέρμα τους. για να κατασπαράζουν τη λεία τους. βρέχει και σπάνια. Η αρκούδα μάλιστα διαθέτει επιπλέον και μια παχιά. 72 Προσαρµογή των ζώων στο περιβάλλον Ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν στο φυσικό περιβάλλον είναι και τα χαρακτηριστικά των ζώων που τα βοηθούν να προσαρμόζονται σε αυτό και να επιβιώνουν. ώστε το ζώο να προστατεύεται από το πολύ κρύο ή την πολλή ζέστη. Τα σαρκοφάγα πουλιά πάλι. Τα πουλιά που τρέφονται με σπόρους. Αντιµέτωποι µε το κρύο Ανάλογη με τις θερμοκρασίες που επικρατούν στο περιβάλλον που ζει ένα ζώο είναι και η κατασκευή του δέρματος. έχουν γαμψό ράμφος. FYSIKA ST DIM MATHITI. για παράδειγμα. έχουν κοντό και σκληρό ράμφος. τέλος. Τα πουλιά που τρέφονται με ψάρια. έχουν σακούλα κάτω από το ράμφος. για να σπάνε με αυτό τους σπόρους. προσαρμόζονται στο περιβάλλον χάρη στην ιδιαίτερη συμπεριφορά τους. ώστε η αντίσταση από το νερό και τον αέρα. Η καμήλα. Εκτός από τις ακραίες θερμοκρασίες που επικρατούν στην έρημο. Για να αντιμετωπίζουν το κρύο ζώα όπως η φάλαινα. να σου πω ποιος είσαι Ανάλογο με το είδος της τροφής τους είναι το σχήμα και το μέγεθος του ράμφους των πουλιών. Κάποια ζώα. διπλή γούνα που την κρατά ζεστή.. μπορεί και αποθηκεύει μεγάλες ποσότητες νερού στην καμπούρα ή στις καμπούρες που έχει στην πλάτη της. Λίγο νερό. Έτσι.. όπως για παράδειγμα ο αετός.

προβοσκιδωτά. Κατά τη διάρκεια της χειμερίας νάρκης οι χτύποι της καρδιάς μειώνονται. υποκατηγορίες: σκώληκες. ερπετά. Τα θηλαστικά άλλα ζώα. • Τα σπονδυλωτά ζώα ανάλογα με τα ιδιαίτερα Γλωσσάρι. Σε κάποια άλλα ζώα πάλι. χαρακτηριστικά τους χωρίζονται σε πέντε υποκατηγορίες: αμφίβια. για να προστατευτούν από το κρύο του χειμώνα. Ανάλογα με το είδος της μικρά τους στα πρώτα στάδια της ανάπτυξής τους. Οι πιγκουίνοι αντί για φτερούγες έχουν πτερύγια. τα δάχτυλα των ποδιών συνδέονται με μια μεμβράνη. • Τα ζώα ταξινομούνται σε κατηγορίες ανάλογα με τα χαρακτηριστικά τους. με τον πιο αναπτυγμένο εγκέφαλο. όπως για παράδειγμα οι αρκούδες. • Σαρκοφάγα ονομάζονται τα ζώα που τρέφονται με σαρκοφάγα και παμφάγα. για να κινούνται με άνεση μέσα στο νερό. ταξινομούνται επίσης ανάλογα με τον τρόπο • Φυτοφάγα ονομάζονται τα ζώα που τρέφονται με αναπαραγωγής τους. κνιδόζωα και στις οποίες κατατάσσονται τα ζώα ανάλογα με τα σπόγγους.. Έτσι μπορούν να σπρώχνουν προς τα πίσω περισσότερο νερό. Η απόσταση που διανύουν πολλά αποδημητικά ζώα είναι εντυπωσιακή. τροφής τους τα ταξινομούμε σε φυτοφάγα.. έχουν σπονδυλική στήλη. χειρόπτερα. οπληφόρα. 73 Πολίτες του κόσµου Όταν η τροφή λιγοστεύει ή το κρύο δυναμώνει. FYSIKA ST DIM MATHITI. ψάρια. όπως στις πάπιες. μαλάκια. Με µια µατιά.. Τα ζώα αυτά λέγονται αποδημητικά. που δεν μπορούν να ταξιδέψουν μακριά. Πέφτουν δηλαδή σε βαθύ ύπνο μέχρι την επόμενη άνοιξη που δραστηριοποιούνται ξανά. που τους βοηθούν στην κολύμβηση. Μια γενική ταξινόμηση των ζώων γίνεται ανάλογα με το αν έχουν ή όχι σπονδυλική στήλη. Σε αυτά κατατάσσεται και ο κητώδη. • Ταξινοµίες ονομάζονται οι διάφορες «ομάδες» εχινόδερμα. πέφτουν σε χειμερία νάρκη. • Τα ασπόνδυλα ζώα ανάλογα με τα ιδιαίτερα • Ασπόνδυλα ονομάζονται αυτά που δεν χαρακτηριστικά τους χωρίζονται σε έξι έχουν σπονδυλική στήλη. αναζητώντας καλύτερες συνθήκες για τα ίδια και τα μικρά τους. όπως τα ψάρια. ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. πτηνά • Σπονδυλωτά ονομάζονται τα ζώα που και θηλαστικά. • Ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν στο φυσικό περιβάλλον είναι και τα χαρακτηριστικά των ζώων που τα βοηθούν να προσαρμόζονται σε αυτό. αρθρόποδα. πολλά ζώα μεταναστεύουν. φυτά.indb 73 1/23/2013 8:24:19 PM . • Τα θηλαστικά που γεννούν πλήρως • Παµφάγα ονομάζονται τα ζώα που τρέφονται αναπτυγμένα μικρά χωρίζονται σε τόσο με φυτά όσο και με άλλα ζώα. • Πρωτεύοντα ονομάζονται τα θηλαστικά ειδικότερες υποκατηγορίες: τρωκτικά. άνθρωπος.. σαρκοφάγα και πρωτεύοντα. • Τα θηλαστικά είναι τα πιο εξελιγμένα • Θηλαστικά ονομάζονται τα ζώα που θηλάζουν τα σπονδυλωτά ζώα. Ξυπνήστε µε σε µερικούς µήνες! Ορισμένα ζώα. Μοιάζουν όλοι µε ψάρια Όλα τα ζώα που ζουν στο νερό πρέπει να έχουν το κατάλληλο σχήμα.

η πόλη που μένουμε. Αντίθετα. για να κατασκευάσει τα εργαλεία ζωντανών οργανισμών στον «οίκο» του. Αρκεί μια εκδρομή στην εξοχή ή ένας περίπατος στο δάσος. τότε το περιβάλλον το ονομάζουμε φυσικό. Το σπίτι στο οποίο κατοικούμε. καθώς και τις σχέσεις άνθρωπος ήταν ακόμη που οι ζωντανοί αυτοί οργανισμοί κυνηγός και συλλέκτης αναπτύσσουν μεταξύ τους. που προσφέρει η παρατήρηση του Η παρατήρηση των φυσικού περιβάλλοντος αλλά και οργανισμών στη φύση για να διαπιστώσεις τη μεγάλη ξεκίνησε από πολύ ποικιλία μικροοργανισμών. Η ονομασία κτηνοτρόφος και έπρεπε να διαλέξει τα δέντρα με υποδηλώνει τη μελέτη των το καλύτερο ξύλο. αναπτύσσονται. FYSIKA ST DIM MATHITI. το σχολείο που πηγαίνουμε. Η μελέτη της φύσης συνεχίστηκε λέξεις «οίκος» που σημαίνει σπίτι αργότερα. το δάσος στο οποίο κάνουμε περίπατο ή η θάλασσα στην οποία κολυμπάμε το καλοκαίρι. Με τη τροφής. Εύλογη κυνηγούσε καθώς και την εποχή η ονομασία. αφού η λέξη που ωριμάζουν οι καρποί που αποτελούσαν την οικολογία προκύπτει από τις τροφή του.. φυτών παλιά. για να αισθανθείς τη χαλάρωση και την ευχαρίστηση.indb 74 1/23/2013 8:24:29 PM . όταν ο άνθρωπος έγινε γεωργός και και «λόγος». το περιβάλλον στο οποίο είναι έντονη η παρουσία ανθρώπινων δημιουργημάτων το χαρακτηρίζουμε ως ανθρωπογενές. όταν ο και ζώων. στον χώρο που ζουν και γάλα.. 74 Οτιδήποτε βρίσκεται γύρω ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ μας κάθε στιγμή είναι το περιβάλλον μας. Όταν στο περιβάλλον δεν είναι έντονη η παρουσία ανθρώπινων έργων. Τότε έπρεπε μελέτη της ζωής των οργανισμών να ξέρει τις συνήθειες στον χώρο που ζουν ασχολείται η των ζώων που επιστήμη της οικολογίας. για το κοπάδι του. καθώς και τα ζώα που κάνουν το περισσότερο τους.

περιβάλλον αλληλοεπηρεάζονται και ανταγωνισμός συγκέντρωση χρόνος που ανταγωνισμός αλληλοεξαρτώνται για δράση των στοιχείων χρειάζεται για αποικοδομητών για να σχηματίζοντας ένα σύνθετο ζευγάρωμα μετά τον στο έδαφος μεγαλώσει χώρο θάνατο παζλ. Το σύστημα κεντρικής θέρμανσης λειτουργεί με ενέργεια. για να έχουμε άφθονο νερό. να ανοίξουμε τη βρύση. Προϋποθέτει τη γνώση άλλων ειδών όλων των παραγόντων που το διαθεσιμότητα στο επηρεάζουν καθώς και των του οικοσύστημα νερού σχέσεων μεταξύ τους. η εξασφάλιση λίγης ζεστασιάς τον χειμώνα δύσκολη.. 75 Οι πρωτόγονοι άνθρωποι ζούσαν στη φύση. που παίρνουμε από τη φύση. πολύπλοκων. θερμοκρασία συνθήκες καταιγίδα. είναι βέβαιο ότι θα κινδυνεύσουμε να χαθούμε κι εμείς. σε ομάδες με πολύ λίγα άτομα. αν το καταστρέφουμε.. εποχιακές αλλαγές παραγωγοί του συμπεριφορά βοσκή υψόμετρο παράσιτα κλίματος κατά το ζευγάρωμα αριθμός ώρες ανταγωνισμός των ατόμων ηλιοφάνειας για τροφή Η προστασία του στον πληθυσμό περιβάλλοντος δεν είναι αριθμός των εύκολη. Γι’ αυτό πρέπει με κάθε τρόπο να προστατεύουμε το φυσικό περιβάλλον. Έχουμε πια κατασκευάσει το δικό μας περιβάλλον και πολλές φορές νομίζουμε ότι δεν έχουμε ανάγκη πλέον τη φύση. Το νερό που πίνουμε προέρχεται από λίμνες και ποτάμια.. αφού οι κλιματικές ξηρασία. για να φτάσουμε στην άλλη άκρη της Γης. σχέσεων καταστροφές. Οι μετακινήσεις ήταν επικίνδυνες. Η επιβίωση δεν ήταν εύκολη. παράγοντες που καθορίζουν το πυρκαγιές κτλ. το καθαρό νερό δυσεύρετο. Κι όμως. Για να ξεπερνούν λοιπόν τις δυσκολίες και να καταφέρνουν να επιβιώνουν. Χωρίς λοιπόν τις πρώτες ύλες του φυσικού περιβάλλοντος δε θα μπορούσαμε να έχουμε καμιά από τις ανέσεις που έχουμε συνηθίσει να απολαμβάνουμε. έπρεπε να παρατηρούν πολύ προσεκτικά τη φύση και να σέβονται τους νόμους της. να πατήσουμε το κουμπί του συστήματος κεντρικής θέρμανσης και να έχουμε όση ζέστη θέλουμε. χρειάζεται καύσιμα και οξυγόνο. FYSIKA ST DIM MATHITI. για να πετάξει το αεροπλάνο. που τα παίρνουμε από τα φυτά. Αρκεί να επιβιβαστούμε σε ένα αεροπλάνο.indb 75 1/23/2013 8:24:43 PM . καθώς. Οι σύγχρονοι οικισμοί στους οποίους κατοικούμε σήμερα και η τεχνολογία μάς παρέχουν πολλές δυνατότητες και ευκολίες..

ένα οικοσύστημα μπορεί να είναι τόσο μικρό όσο η φωλιά ενός τρυποκάρυδου ή τόσο μεγάλο όσο ολόκληρος ο πλανήτης! ∆ιαρκής διάσπαση και σύνθεση Οι τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα είναι τελικά ενεργειακές σχέσεις. αλλά και μια πόλη ή ακόμη και το διαμέρισμα που μένεις. αλλά σαν «αντάλλαγμα» βοηθούν στην αναπαραγωγή των φυτών. με τους οποίους μοιράζεται την ίδια περιοχή. η θερμοκρασία. η σύσταση του εδάφους. αποτελούν ένα οικοσύστηµα. Οι πεταλούδες. το νερό. που διεκδικούν τον δικό τους χώρο και αγωνίζονται. οι βροχοπτώσεις. Ορισμένα από αυτά τα μόρια διασπώνται και πάλι. καθώς και από μόρια νερού που υπάρχουν στο έδαφος. Το είδος και το πλήθος των ζωντανών οργανισμών μιας περιοχής αποτελούν τα βιοτικά στοιχεία της της περιοχής αυτής. οι άνεμοι. με τη λειτουργία της πέψης διασπώνται τα μόρια των θρεπτικών συστατικών του φυτού και δημιουργούνται άλλα μόρια. Οι σχέσεις των ζωντανών οργανισμών στη φύση μπορεί να έχουν διάφορες μορφές. Το ποιοι και πόσοι οργανισμοί από κάθε είδος μπορούν να ζήσουν σε μια περιοχή καθορίζεται από παράγοντες όπως η ηλιοφάνεια. Οικοσύστημα μπορεί να είναι μια έρημος.indb 76 1/23/2013 8:24:54 PM . μεταφέροντας τη γύρη από λουλούδι σε λουλούδι. παντού ο πλανήτης μας σφύζει από ζωή. Ανάμεσα στους οργανισμούς αναπτύσσονται διάφορες σχέσεις. τα οποία διασπώνται πάλι. τον χώρο. για να δημιουργηθούν άλλα μόρια. Πολύπλοκες σχέσεις Κάθε οργανισμός πρέπει να καταφέρει να συνυπάρξει με τους άλλους οργανισμούς. Από τις πιο σημαντικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα είναι οι τροφικές σχέσεις που καθορίζονται από το ποιος οργανισμός τρέφεται με ποιον. πολλές φορές πολύπλοκες. ένα λιβάδι. για παράδειγμα. Όταν τα ζώα τρώνε τα φυτά. τρέφονται με το νέκταρ των λουλουδιών. τα φυτά με την ενέργεια του Ήλιου συνθέτουν άλλα μόρια και αναπτύσσονται. Οι παράγοντες αυτοί αποτελούν τα αβιοτικά στοιχεία της περιοχής. Για κάποιον που μελετά τη φύση. για να επιβιώσουν. Από μόρια διοξειδίου του άνθρακα που βρίσκονται στον ατμοσφαιρικό αέρα. 76 Τροφικές αλυσίδες και τροφικά πλέγµατα Από τον πυθμένα των βαθύτερων ωκεανών ως τις κορυφές των πιο ψηλών βουνών. Κάθε περιοχή χαρακτηρίζεται από μια μικρή ή μεγάλη ποικιλία από ζώα. FYSIKA ST DIM MATHITI. φυτά και μικρόβια. σε μια αλυσίδα που συντηρείται από τις μετατροπές ενέργειας. που διαρκώς αλληλεπιδρούν και επηρεάζουν το ένα το άλλο. ένα δάσος ή ένα ποτάμι. Το σύνολο όλων αυτών των βιοτικών και αβιοτικών στοιχείων μιας περιοχής. άλλοτε συνεργασίας κι άλλοτε ανταγωνισμού για την τροφή.

indb 77 1/23/2013 8:25:07 PM . Μελετώντας σε ένα οικοσύστημα «ποιος τρώει ποιον» μπορούμε να τοποθετήσουμε τους οργανισμούς σε μια σειρά. αφού όλα τα ζώα τρώνε περισσότερα από ένα είδη τροφής. έτσι ώστε ο καθένας να αποτελεί τροφή για τον επόμενο.τι μπορεί να φανεί στις τροφικές αλυσίδες. Τροφικές αλυσίδες Κάθε οργανισμός σε ένα οικοσύστημα τρέφεται από κάποιον ή κάποιους άλλους. Η απεικόνιση με τις τροφικές αλυσίδες έχει ένα μειονέκτημα.. άρα μπορεί να ανήκει σε περισσότερες από μία τροφικές αλυσίδες. οι βάτραχοι δεν τρέφονται μόνο με ακρίδες αλλά και με άλλα έντομα και οι αλεπούδες δεν τρέφονται μόνο με κότες. Γι’ αυτό λέγονται και καταναλωτές. Για παράδειγμα. FYSIKA ST DIM MATHITI. Κάθε ζώο ή φυτό μπορεί να γίνει τροφή για πολλά διαφορετικά είδη ζώων. Η αλυσίδα που δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο λέγεται τροφική αλυσίδα. 77 Το µεγάλο ψάρι τρώει το µικρό. αφού παίρνουν την ενέργεια που χρειάζονται τρώγοντας φυτά ή άλλα ζώα. Οι οργανισμοί αυτοί ονομάζονται αυτότροφοι ή παραγωγοί. Όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί έχουν ανάγκη τροφής. που δείχνουν περισσότερες από μία τροφικές σχέσεις κάθε φορά. Η απεικόνιση των τροφικών σχέσεων στο οικοσύστημα είναι πληρέστερη στα τροφικά πλέγματα. Τροφικά πλέγµατα Οι τροφικές σχέσεις είναι πολύ πιο πολύπλοκες απ’ ό. Οι οργανισμοί που φωτοσυνθέτουν παράγουν μόνοι τους την τροφή τους χρησιμοποιώντας την ενέργεια του Ήλιου. Με την απεικόνιση αυτή μπορούμε για κάθε οργανισμό να παρουσιάσουμε κάθε φορά μόνον έναν από τους οργανισμούς με τους οποίους αυτός τρέφεται. Τέτοιοι οργανισμοί είναι τα φυτά και το φυτοπλαγκτόν. Αντίθετα τα ζώα είναι ετερότροφοι οργανισμοί..

Με την ανάπτυξη της τεχνολογίας όμως διαρκώς επιβαρύνουμε την ατμόσφαιρα με μόρια βλαβερών αερίων. Η ανακήρυξη προστατευόμενων ειδών και η διαφύλαξη των εθνικών δρυμών στους οποίους προστατεύεται η χλωρίδα και η πανίδα αποτελούν θετικά παραδείγματα της ανθρώπινης παρέμβασης. που αποτελούν τον βιότοπο χιλιάδων ζωντανών οργανισμών. θα αυξηθεί το πλήθος των φυτών με τα οποία οι λαγοί τρέφονται. FYSIKA ST DIM MATHITI. ώστε πολλά ζώα και φυτά εξαφανίστηκαν. ενώ η ατμόσφαιρα της Γης μάς προστατεύει από την επικίνδυνη ηλιακή ακτινοβολία. ενώ η διαρκής χρήση φυτοφαρμάκων και εντομοκτόνων γεμίζει τον αέρα. για παράδειγμα. Τις περισσότερες φορές ωστόσο οι ανθρώπινες δραστηριότητες προξενούν ανεπανόρθωτες βλάβες στο οικοσύστημα. λιώσιμο πάγων. Παρά τη σημασία του για την ισορροπία στον πλανήτη. Ο μηχανισμός του οικοσυστήματος θα έχει λειτουργήσει και θα έχει εξισορροπήσει τη διαταραχή.. μια επιδημία μειώσει το πλήθος των λαγών σε μια περιοχή. Επίδραση του ανθρώπου στο οικοσύστηµα Η παρέμβαση του ανθρώπου στο οικοσύστημα μερικές φορές είναι προστατευτική για τους ζωντανούς οργανισμούς. Η ποσότητα του οξυγόνου που εκλύεται από τη φωτοσύνθεση των φυτικών οργανισμών στον Αμαζόνιο είναι τόσο μεγάλη. εξαφάνιση ζώων και φυτών. Στα οικοσυστήματα υπάρχουν μηχανισμοί με τους οποίους εξισορροπούνται οι διαταραχές που προκαλούνται. Οι συνέπειες για το οικοσύστημα μπορεί να είναι καταστροφικές: αύξηση της θερμοκρασίας.indb 78 1/23/2013 8:25:24 PM . Στη διάρκεια της ιστορίας της Γης. 78 Οικοσυστήµατα και άνθρωπος Σε ένα οικοσύστηµα κάθε οργανισμός επηρεάζει τους άλλους και επηρεάζεται από αυτούς. Μεγάλες είναι οι εκτάσεις που εκχερσώνονται κάθε χρόνο για τη δημιουργία καλλιεργήσιμων εδαφών. Η σημασία του για την ισορροπία του κλίματος στη Γη είναι τεράστια. Αυτό θα έχει ως συνέπεια οι λαγοί που έχουν απομείνει να βρίσκουν πιο εύκολα τροφή. οπότε θα πολλαπλασιάζονται πιο γρήγορα και το πλήθος τους θα αυξηθεί πάλι.. Κάποιες φορές όμως η φύση δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα. πολλές φορές συνέβησαν αλλαγές στο κλίμα ή καταστροφές τόσο έντονες. Η ανεξέλεγκτη θήρευση και αλιεία καθώς και η εξαφάνιση ζωικών ειδών που δρουν «ενοχλητικά» αποτελούν επίσης παραδείγματα αρνητικής επίδρασης του ανθρώπου στο οικοσύστημα. που το οικοσύστημα δικαιολογημένα χαρακτηρίζεται ως «πνεύμονας της Γης». Πλανήτης Γη: ένα ευαίσθητο οικοσύστηµα Ο πλανήτης μας είναι ένα ευαίσθητο οικοσύστημα. ενώ τεράστιο είναι το πλήθος των δέντρων που κόβονται. το νερό και το έδαφος με βλαβερές ουσίες. Ο Ήλιος προσφέρει πολύτιμη ενέργεια. Η ισορροπία αυτή λειτουργεί αδιατάρακτα για εκατομμύρια χρόνια. Στο οικοσύστημα αυτό της Νότιας Αμερικής συναντάται περίπου το ένα τρίτο όλων των ζωικών και φυτικών ειδών της Γης. Πνεύµονας της Γης Το μεγαλύτερο δάσος στον πλανήτη βρίσκεται στον Αμαζόνιο. η εκμετάλλευση του οικοσυστήματος είναι ανεξέλεγκτη. Με την ανεξέλεγκτη υλοτομία και τις πυρκαγιές καταστρέφονται πολύτιμα δάση. όπως του διοξειδίου του άνθρακα. Αν.

Η πολυπλοκότητα ζώο και σ’ ένα σαρκοφάγο ζώο. Το παραπάνω απόσπασμα από το άρθρο 24 του Συντάγματος της Ελλάδας δείχνει τη σημασία που δίνει η πολιτεία στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος.. χωρίς να παρέχουν εδάφους. • Για να διατηρηθεί ένα οικοσύστημα. Στους εθνικούς δρυμούς ο επισκέπτης μπορεί να δει από κοντά τα προστατευόμενα ζώα και φυτά της περιοχής και να θαυμάσει πραγματικά «μνημεία» της φύσης. η θερμοκρασία. σχέσεις. Σε αυτές απεικονίζεται περιοχής. FYSIKA ST DIM MATHITI. καλό! «H προστασία του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός». • Βιοτικά στοιχεία είναι αυτά που καθορίζονται • Οι τροφικές αλυσίδες απεικονίζουν από το είδος και το πλήθος των ζωντανών απλές. οι άνεμοι και η θερμοκρασία μιας ποσοτικά στοιχεία.. στην Πίνδο. στην Οίτη. το είδος του εδάφους. σ’ ένα φυτοφάγο πιο πολύπλοκες.indb 79 1/23/2013 8:25:30 PM . οργανισμών μιας περιοχής. που προστατεύονται με ειδικό πλαίσιο νόμων και κανόνων. τροφικές σχέσεις στη φύση. στον Παρνασσό. στις Πρέσπες. • Το σύνολο των οργανισμών που ζουν σε μια περιοχή καθώς και τα χαρακτηριστικά αυτής της περιοχής. στο φαράγγι της Σαμαριάς και στο Σούνιο. το είδος του τρέφεται από ποιον. Η • Οικοσύστηµα ονομάζουμε το σύνολο βασική πηγή ενέργειας είναι ο Ήλιος. στο φαράγγι του Βίκου-Αώου. χρειάζεται συνεχής προσφορά ενέργειας.. τους οργανισμούς του οικοσυστήματος.. αυτή απεικονίζεται στα τροφικά • Το τροφικό πλέγµα απεικονίζει τις πλέγματα. όπως η ηλιοφάνεια. αποτελούν ένα οικοσύστημα. των βιοτικών και αβιοτικών στοιχείων μιας • Μεταξύ των οργανισμών ενός περιοχής που διαρκώς αλληλεπιδρούν και οικοσυστήματος αναπτύσσονται τροφικές επηρεάζουν το ένα το άλλο.. τροφικές σχέσεις.. Με µια µατιά. μόνο. Η προστασία πολλών δασικών οικοσυστημάτων της χώρας γίνεται με την ανακήρυξή τους σε εθνικούς δρυμούς.τι δείχνουν οι τροφικές επηρεάζει άμεσα ή έμμεσα όλους αλυσίδες. περιγράφουν δηλαδή ποιος οργανισμός • Αβιοτικά στοιχεία είναι παράγοντες. στον Αίνο. 79 Εθνικοί ∆ρυµοί: όταν ο άνθρωπος παρεµβαίνει για. στην Πάρνηθα. μόνο ένα ζώο ως τροφή ενός άλλου. οι • Κάθε διαταραχή ή κάθε ανθρώπινη οποίες είναι πιο πολύπλοκες απ' επέμβαση σε ένα οικοσύστημα ό. Γλωσσάρι. όπως η ηλιοφάνεια. • Η τροφική αλυσίδα απεικονίζει την τροφική • Στη φύση οι τροφικές σχέσεις είναι σχέση ανάμεσα σ’ ένα φυτό. οι βροχοπτώσεις. Στην Ελλάδα υπάρχουν 10 εθνικοί δρυμοί: στον Όλυμπο.

80 80 ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ Ο δύτης παρατηρεί τα ζώα και τα φυτά στον βυθό της θάλασσας. Τα πουλιά έχουν αυξημένες ανάγκες σε οξυγόνο. Τα σκουλήκια δεν αναπνέουν από το στόμα αλλά από όλο τους το σώμα. Οι φυσαλίδες πάνω από το κεφάλι του μαρτυρούν μία από τις βασικότερες λειτουργίες του οργανισμού του. Οι υδρόβιες αράχνες αποθηκεύουν αέρα σε φυσαλίδες κάτω από το νερό. Διαφορετικά ζώα αναπνέουν με διαφορετικό τρόπο. Με την αναπνοή ο άνθρωπος εφοδιάζεται με οξυγόνο και αποβάλλει διοξείδιο του άνθρακα. Ο άνθρωπος δεν έχει αυτήν την ικανότητα. Με τα βράγχια παίρνουν οξυγόνο από τον αέρα που είναι διαλυμένος στο νερό. αλλά αποθηκεύουν αέρα και σε σάκους μέσα στο σώμα τους. καταλαβαίνουμε πολύ καλά πόσο πολύτιμος είναι ο αέρας γύρω μας. πρέπει να μεταφέρουμε μαζί μας φιάλες με αέρα. Όταν κάνουμε βουτιές στη θάλασσα. Τα ψάρια μπορούν να αναπνέουν στο νερό. FYSIKA ST DIM MATHITI. Για να μπορούμε να μείνουμε κάτω από την επιφάνεια του νερού για αρκετή ώρα. δεν αναπνέουν μόνο από το στόμα.indb 80 1/23/2013 8:25:35 PM . Κολυμπά αργά και αποφεύγει τις απότομες ΣΥΣΤΗΜΑ κινήσεις. για να μην τρομάζει τα ψάρια. την αναπνοή.

Για τον λόγο αυτό οι πυροσβέστες μεταφέρουν μαζί τους φιάλες με αέρα. FYSIKA ST DIM MATHITI. Το σύνολο των οργάνων με τα οποία παίρνουμε το απαραίτητο οξυγόνο και αποβάλλουμε το διοξείδιο του άνθρακα. Αν ξεσπάσει πυρκαγιά στο κτήριο που βρισκόμαστε και ο χώρος γεμίσει με καπνό. Όταν ξεσπά πυρκαγιά. οι ανθρακωρύχοι στις στοές βαθιά κάτω από τη Γη.indb 81 1/23/2013 8:25:39 PM . αποτελεί το αναπνευστικό μας σύστημα. οι ορειβάτες στα πολύ ψηλά βουνά. Η αναπνοή είναι λειτουργία απαραίτητη για τη ζωή. Σημαντικός κίνδυνος δημιουργείται και από τον καπνό. 81 Φιάλες με αέρα δε χρησιμοποιούν μόνο οι δύτες αλλά και οι αστροναύτες στους διαστημικούς περιπάτους έξω από το διαστημόπλοιο. μπορούμε να αντέξουμε μερικά μόνο δευτερόλεπτα. δεν κινδυνεύουμε μόνο από εγκαύματα. το σύνολο δηλαδή των οργάνων της αναπνοής. Χωρίς να αναπνέουμε. όπου ο καπνός είναι λιγότερος και ο αέρας πιο καθαρός. καθώς δεν υπάρχει αρκετό οξυγόνο. για να αναπνεύσουμε. όπου ο αέρας της ατμόσφαιρας είναι πολύ αραιός. πρέπει να βάλουμε μπροστά από το στόμα και τη μύτη μας ένα βρεγμένο πανί και να απομακρυνθούμε από τη φωτιά προσπαθώντας να αναπνέουμε όσο γίνεται πιο κοντά στο πάτωμα.

ενώ η πορεία του αέρα που εκπνέουμε με μπλε χρώμα. Χωρίς να αναπνέουμε. Τα όργανα του αναπνευστικού συστήµατος Ρινική κοιλότητα Όπως βλέπεις στο σκίτσο. ενώ ταυτόχρονα με κάθε εκπνοή μας αποβάλλουμε διοξείδιο του άνθρακα στο περιβάλλον. Με κάθε αναπνοή εισπνέουμε αέρα. Στους πνεύμονες δεν υπάρχουν μύες. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται ανταλλαγή αερίων. Στα άκρα του βρογχικού δέντρου Λάρυγγας υπάρχουν μικροσκοπικοί σάκοι. Κυψελίδες FYSIKA ST DIM MATHITI. Καθώς ο αέρας αυτός είναι πλούσιος σε οξυγόνο. εφοδιάζοντας τον οργανισμό μας με το απαραίτητο οξυγόνο. που περιβάλλονται από πολύ λεπτά αιμοφόρα αγγεία. Στις κυψελίδες καταλήγει ο αέρας που εισπνέουμε.indb 82 1/23/2013 8:25:46 PM . που διακλαδίζονται σε όλο και μικρότερους σχηματίζοντας το βρογχικό δέντρο. το οξυγόνο αυτό περνά από τις κυψελίδες στο αίμα. Σ η τραχεία καταλήγει σε δύο βρόγχους. Όπως όλοι οι οργανισμοί. Η κίνησή τους κατά την εισπνοή και την εκπνοή γίνεται με τους θωρακικούς μυς και το διάφραγμα. Το διοξείδιο του άνθρακα περνά από το αίμα στις κυψελίδες και αποβάλλεται με τον αέρα που εκπνέουμε. 82 Η αναπνοή Η αναπνοή είναι μία από τις βασικότερες λειτουργίες του ανθρώπινου οργανισμού. δεν μπορούμε να αντέξουμε περισσότερο από μερικά δευτερόλεπτα. για να ζήσει. Ταυτόχρονα Πνεύμονες στις κυψελίδες φτάνει αίμα πλούσιο σε διοξείδιο του άνθρακα. Στο Βρόγχοι σκίτσο η πορεία του αέρα που εισπνέουμε είναι σημειωμένη με κόκκινο χρώμα. οι κυψελίδες. έτσι και ο άνθρωπος χρειάζεται οξυγόνο.

Όταν καταπίνουμε. δυσάρεστα! Όταν τρώµε. για να φτάσει στους πνεύμονες. στοματική ρινική κοιλότητα στοματική ρινική κοιλότητα κοιλότητα κοιλότητα μπουκιά επιγλωττίδα λάρυγγας λάρυγγας οισοφάγος οισοφάγος FYSIKA ST DIM MATHITI. ενώ τρώμε. 83 Κάτι µου µυρίζει. Εκτός όμως από το ότι δεν είναι όμορφο.. τότε δεν κοιλότητα μπορούμε να αναπνεύσουμε και υπάρχει κίνδυνος να πνιγούμε. είναι και επικίνδυνο! Η τροφή φτάνει στο στομάχι μέσα από τον οισοφάγο. όπως βλέπεις στα Τραχεία σκίτσα στο κάτω μέρος της σελίδας. Η αίσθηση της όσφρησης είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη λειτουργία της αναπνοής. υπάρχει κίνδυνος να περάσει τροφή στον λάρυγγα και να πνιγούμε. ανάλογα με το τι μυρίζουμε. ενώ τρώει. Μπροστά από τον οισοφάγο βρίσκεται ο λάρυγγας. μηνύματα ευχάριστα ή. βγαίνει αέρας από τους πνεύμονες. κάποια μόρια απομακρύνονται και διαχέονται στον αέρα που βρίσκεται γύρω τους. οπότε ο λάρυγγας μένει ανοικτός. Όση ώρα μιλάμε. απομακρύνονται και διαχέονται στην ατμόσφαιρα λιγότερα ή περισσότερα μόρια. Ειδικά αισθητήρια στη ρινική κοιλότητα «αναλύουν» τη σύνθεση του αέρα και στέλνουν αντίστοιχα ηλεκτρικά σήματα στον εγκέφαλο.. οπότε η τροφή οδηγείται στον οισοφάγο. Ανάλογα με το πόσο «μυρίζουν» τα σώματα. Αν λοιπόν μιλάμε. δε µιλάµε! Είναι βέβαιο ότι έχεις ακούσει την παρατήρηση αυτή πολλές φορές. στέλνουν δηλαδή. Σίγουρα δεν είναι όμορφο να βλέπουμε κάποιον με ανοιχτό το στόμα. ο λάρυγγας κλείνει αυτόματα με την επιγλωττίδα.. Αν η Στοματική τροφή πάει στον λάρυγγα..indb 83 1/23/2013 8:25:56 PM . από τον οποίο περνά ο αέρας. Κατά την αναπνοή εισπνέουμε κάποια από τα μόρια αυτά. όπως βλέπεις στο αριστερό σκίτσο. Από την επιφάνεια των σωμάτων που «μυρίζουν».

Όταν κάποιος καπνίζει. Γι' αυτό καλό είναι να αποφεύγουμε να παραμένουμε στο δωμάτιο. λοιπόν. μόρια βλαβερών ουσιών.. Κατά την αναπνοή. Με την αναπνοή ο oργανισμός μας εφοδιάζεται με το απαραίτητο οξυγόνο. τα σωματίδια αυτά καταλήγουν στους πνεύμονές μας. Ο συχνός αερισμός του δωματίου μας επίσης μπορεί να περιορίσει την ποσότητα των μικροσκοπικών σωματιδίων που αιωρούνται. Ωστόσο. εισέρχονται στους πνεύμονες. εξίσου βλαβερό µε το κάπνισµα. ενώ άλλα. οι εκδρομές στην εξοχή και ο αερισμός των χώρων στους οποίους ζούμε ή εργαζόμαστε είναι συνήθειες που συμβάλλουν στην καλή υγεία του αναπνευστικού μας συστήματος. Οι παθητικοί καπνιστές αντιμετωπίζουν τους ίδιους κινδύνους με τους καπνιστές. υποφέρουμε όμως πολλές φορές από τον καπνό των τσιγάρων των άλλων. το παθητικό κάπνισμα. όπως λέμε αλλιώς. που δεν μπορούμε να δούμε εύκολα.. 84 Αναπνοή και υγεία Το οξυγόνο είναι πολύτιμο για τη ζωή. Όταν αναπνέουμε.ά.indb 84 1/23/2013 8:26:05 PM . νικοτίνης κ. η άσκηση. Πολλές σοβαρές ασθένειες οφείλονται στη βλαβερή αυτή συνήθεια. Παθητικό κάπνισµα. μέσω των κυψελίδων. Είναι προφανές ότι τα περισσότερα από τα βλαβερά μόρια τα εισπνέει ο καπνιστής. όταν κάποιος ξεσκονίζει ή τινάζει τα χαλιά. Η ποιότητα της ζωής μας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο καθαρός είναι ο αέρας που αναπνέουμε. καθώς μικρές τριχούλες συγκρατούν σκόνη και άλλα μικροσκοπικά σωματίδια. Το κάπνισμα προκαλεί σημαντικά προβλήματα στα όργανα του αναπνευστικού καθώς και του κυκλοφορικού συστήματος.. όπως μόρια πίσσας. Στις μεγάλες πόλεις πολλοί άνθρωποι υποφέρουν από αναπνευστικά προβλήματα. να αποφεύγουμε. να αποφεύγουμε την παραμονή σε χώρους που καπνίζουν άλλοι. εισπνέουμε και εμείς βλαβερές ουσίες. Πρέπει. όμως. μαζί με τον αέρα εισπνέουμε και μικρόβια. Μπορεί να μην καπνίζουμε οι ίδιοι. Κατά την αναπνοή από τη μύτη ο αέρας υγραίνεται και φιλτράρεται. Λιγότερη σκόνη καλύτερη υγεία Στον αέρα υπάρχουν διάφορα μικροσκοπικά σωματίδια. FYSIKA ST DIM MATHITI. περνούν στο αίμα προκαλώντας πολλά διαφορετικά προβλήματα. σκόνη και άλλα βλαβερά σωματίδια. Γι' αυτό είναι σημαντικό να προτρέπουμε όλους τους ενήλικες που καπνίζουν να προσπαθήσουν να σταματήσουν τη συνήθεια αυτή. Κάποια από τα μόρια αυτά επικάθονται στα τοιχώματα των μικροσκοπικών κυψελίδων και εμποδίζουν την ανταλλαγή αερίων. Για την καλή μας υγεία είναι επίσης σημαντικό να αναπνέουμε από τη μύτη και όχι από το στόμα. αν είμαστε κοντά του. Η σωστή διατροφή.

που κρατά την αναπνοή της ως και δύο ώρες διανύοντας τεράστιες αποστάσεις κάτω από το νερό. • Τα όργανα του αναπνευστικού μας συστήματος είναι η στοματική και η ρινική κοιλότητα.. το βρογχικό δέντρο και οι κυψελίδες. • Ο αέρας που εισπνέουμε περιέχει • Στους πνεύµονες γίνεται η ανταλλαγή των αερίων. περισσότερο οξυγόνο και λιγότερο διοξείδιο • Λάρυγγας ονομάζεται το πάνω τμήμα της του άνθρακα από τον αέρα που εκπνέουμε.indb 85 1/23/2013 8:26:13 PM . Η διαδικασία αυτή • Αναπνευστικό σύστηµα ονομάζεται το σύνολο γίνεται στις κυψελίδες. μύτη και όχι από το στόμα. 85 Κρατώντας την αναπνοή µας Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να αντέξει χωρίς να αναπνέει για περισσότερο από μερικά λεπτά. Αρκεί να μην τους ενοχλείς. • Η ατμοσφαιρική ρύπανση και το κάπνισμα προκαλούν σημαντικά προβλήματα στο αναπνευστικό μας σύστημα. Το άσθμα προκαλείται. Η ικανότητα να «κρατάμε» την αναπνοή μας ποικίλλει από άνθρωπο σε άνθρωπο. φτάσει στους πνεύμονές μας. λάρυγγας. το δελφίνι πάνω από δέκα λεπτά. η τραχεία. Πώς μπορείς εσύ να βοηθήσεις τους συμμαθητές σου. Σίγουρα κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να αγγίξει τις επιδόσεις των ζώων. υγραίνεται και θερμαίνεται πριν οποίες βρίσκονται μέσα στους πνεύμονες. με «σφύριγμα». αναπνευστικής οδού. από τους οποίους περνά ο αέρας.. Άσθµα Έχεις σίγουρα παρατηρήσει κάποιους συμμαθητές ή συμμαθήτριές σου να εισπνέουν από ένα μικρό σπρέι με περίεργο σχήμα. • Οι κυψελίδες είναι μικροσκοπικοί σάκοι που • Η σωστή διατροφή. Διαφορετικά. μπορεί να αποδειχθεί επικίνδυνο ακόμη και για την ίδια τη ζωή μας. των οργάνων με τα οποία αναπνέουμε. ενώ υπάρχουν κι ορισμένοι που μπορούν να κρατήσουν την αναπνοή τους ακόμη και για μερικά λεπτά της ώρας.. οι εκδρομές βρίσκονται στα άκρα του βρογχικού στην εξοχή και ο αερισμός των κλειστών δέντρου. FYSIKA ST DIM MATHITI. Αναμφισβήτητος πρωταθλητής είναι η φάλαινα. μιας κοινής πάθησης που σχετίζεται με το αναπνευστικό σύστημα. Με µια µατιά. οι καθαρίζεται. συστήματος. • Είναι πιο υγιεινό να αναπνέουμε από τη • Τραχεία ονομάζεται ο αναπνευστικός σωλήνας που συνδέει τον λάρυγγα με τους βρόγχους. οι βρόγχοι. αέρα που εκπνέουμε.. ενώ ο πιγκουίνος κρατά την αναπνοή του ως και είκοσι λεπτά. Άλλοι μπορούν να αντέξουν για μερικά μόνο δευτερόλεπτα. η άσκηση. Ο ιπποπόταμος μπορεί να κρατήσει την αναπνοή του για πέντε λεπτά. Η αντιμετώπιση του άσθματος είναι σήμερα σχετικά εύκολη με τη χρήση των ειδικών σπρέι.. Το σπρέι αυτό βοηθά στην αντιμετώπιση του άσθματος. Χρειάζεται προσοχή. Το άσθμα προκαλεί δύσπνοια και αναπνοή με βήχα. γιατί έτσι ο αέρας • Οι βρόγχοι είναι διακλαδώσεις της τραχείας. ενώ ταυτόχρονα από το διοξειδίου του άνθρακα από τους ζωντανούς αίμα αποβάλλεται διοξείδιο του άνθρακα στον οργανισμούς. Το να σταματάμε όμως να αναπνέουμε επίτηδες κρατώντας την αναπνοή μας δεν είναι παιχνίδι. ο Γλωσσάρι. • Aναπνοή ονομάζεται η διαδικασία • Από τον αέρα που εισπνέουμε περνά πρόσληψης οξυγόνου και αποβολής οξυγόνο στο αίμα. αυτοί οι εκατοντάδες μικροσκοπικοί «σωλήνες» στους πνεύμονες. όταν πρέπει να χρησιμοποιήσουν το μικρό αυτό σπρέι. στους πνεύμονες και χώρων είναι συνήθειες που συμβάλλουν στην περιβάλλονται από πολύ λεπτά καλή λειτουργία του αναπνευστικού μας αιμοφόρα αγγεία. όταν «στενεύουν» οι βρόγχοι των πνευμόνων μας.. οι πνεύμονες.

Η καρδιά μας! Η καρδιά είναι από τα πιο σημαντικά όργανα του οργανισμού μας.indb 86 1/23/2013 8:26:23 PM . «Το λέει η καρδιά του». λέμε γι' αυτόν που είναι τολμηρός και γενναίος. Αντλεί αίμα ακούραστα σε όλη μας τη ζωή. 86 86 ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Ξεκινά να «χτυπά». «Καρδιακό φίλο» χαρακτηρίζουμε τον πιο καλό μας φίλο. την αγάπη. πριν ακόμη γεννηθούμε. ενώ «χρυσή καρδιά» λέμε ότι έχει αυτός που είναι πάντα ευγενικός και πρόθυμος να βοηθήσει τους άλλους… FYSIKA ST DIM MATHITI. «Καρδούλα μου». άλλοτε πιο αργά κι άλλοτε πιο γρήγορα. «Χτυπά» περισσότερες από εκατό χιλιάδες φορές τη μέρα. κάτι μοναδικό και πολύτιμο. Δεν είναι τυχαίο ότι πολύ συχνά η καρδιά συμβολίζει την τρυφερότητα. αποκαλεί η μητέρα το παιδί της.

Γι’ αυτές τις περιπτώσεις τα νοσοκομεία έχουν αποθέματα σε αίμα. Προσφέρεται! Η προσφορά αίματος ονομάζεται αιμοδοσία. που αποβάλλονται από το σώμα μας. Το αίμα δεν κατασκευάζεται ούτε αγοράζεται. Μπορείς να μάθεις για τις διάφορες λειτουργίες του αίματος και να τους εξηγήσεις ότι η προσφορά αίματος είναι προσφορά ζωής! FYSIKA ST DIM MATHITI. πρέπει να περιμένεις. Κάθε υγιής άνθρωπος ηλικίας 18-65 ετών μπορεί να δίνει αίμα ως και τέσσερις φορές τον χρόνο. Πολλοί όμως φοβούνται να δώσουν αίμα. Συμβάλλει στην προστασία από τα μικρόβια. το οποίο προσφέρουν σε ανθρώπους που το έχουν ανάγκη. σοβαρής ασθένειας ή κάποιου ατυχήματος. Αντλεί αδιάκοπα αίμα. Το αίμα είναι πολύτιμο για τον οργανισμό. ενώ άλλοι αδιαφορούν ξεχνώντας πόσο πολύτιμη είναι η προσφορά του. Κάποιες φορές έχουμε ανάγκη από ξένο αίμα. Μπορείς όμως να πείσεις τους γνωστούς σου που είναι αρκετά μεγάλοι να γίνουν τακτικοί αιμοδότες. ο οργανισμός μας εύκολα αναπληρώνει τη μικρή αυτή «απώλεια». Αν όμως χάσουμε περισσότερο αίμα λόγω κάποιας εγχείρησης. Ο οργανισμός πολύ σύντομα αναπληρώνει την ποσότητα του αίματος που προσφέρουμε. μεταφέρει οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά απαραίτητα για τη λειτουργία του οργανισμού μας αλλά και διοξείδιο του άνθρακα και άλλες βλαβερές ουσίες. ο κίνδυνος για την υγεία μας είναι μεγάλος. Εσύ δεν μπορείς ακόμη να προσφέρεις αίμα. 87 Η καρδιά είναι το βασικότερο όργανο του κυκλοφορικού συστήματος. μέχρι να γίνεις 18 ετών. Όταν χάνουμε λίγο αίμα εξαιτίας κάποιου τραυματισμού.indb 87 1/23/2013 8:26:32 PM . το οποίο φτάνει σε όλα τα μέρη του σώματός μας λόγω της πίεσης που δημιουργείται από την καρδιά. Η αιμοδοσία διαρκεί μόλις πέντε λεπτά και είναι ακίνδυνη.

το αίμα δεν μπορεί να περάσει πίσω στους κόλπους. • Στο τρίτο στάδιο. ο μυς είναι χαλαρός. Οι κόλποι επικοινωνούν με τις κοιλίες με τις βαλβίδες. οι κόλποι γεμίζουν πάλι με αίμα. η καρδιά ξεκουράζεται. οπότε φεύγει από την καρδιά. Αριστερή κοιλία Δεξιά κοιλία Ο καρδιακός παλμός Κάθε «χτύπος» της καρδιάς αντιστοιχεί σε έναν καρδιακό παλμό. • Στο δεύτερο στάδιο συστέλλονται οι κοιλίες. Οι καρδιακοί παλμοί ενός ενήλικα σε κατάσταση ηρεμίας είναι περίπου 80 σε ένα λεπτό. Το στάδιο αυτό διαρκεί λιγότερο από μισό δευτερόλεπτο. Η συχνότητα του καρδιακού παλμού διαφέρει ανάλογα με την ηλικία και την ένταση της σωματικής άσκησης. που επιτρέπουν τη ροή του αίματος μόνο από τους κόλπους προς τις κοιλίες. FYSIKA ST DIM MATHITI. Ταυτόχρονα. Λειτουργεί ως αντλία χάρη στην οποία το αίμα κυκλοφορεί αδιάκοπα στον οργανισμό μας. Οι βαλβίδες είναι κλειστές. Χωρίζεται σε τέσσερα μέρη. Κάθε καρδιακός παλμός περιλαμβάνει τρία στάδια: • Στο πρώτο στάδιο συστέλλονται οι κόλποι και το αίμα περνάει στις κοιλίες. Τα δύο Βαλβίδες επάνω ονομάζονται κόλποι και τα δύο κάτω κοιλίες.indb 88 1/23/2013 8:26:41 PM . που ονομάζεται καρδιακή παύλα. 88 Η καρδιά Αριστερός κόλπος Δεξιός κόλπος Η καρδιά είναι ένας μυς με μέγεθος περίπου όσο η γροθιά ενός ανθρώπου.

89 Πόσο αίμα αντλεί η καρδιά σου. το καρδιογράφημα. Σε αυτήν την εξέταση το καρδιογράφημα εξελίσσεται. Ακολουθώντας τις παρακάτω οδηγίες μπορείς να καταλάβεις καλύτερα πόσο αίμα αντλεί η καρδιά σου. Μια ιδιαίτερη μορφή του καρδιογραφήματος. Η καρδιά είναι ένας ακούραστος μυς. Η καρδιά είναι ένας μυς που διεγείρεται από ασθενή ηλεκτρικά σήματα. στην περιοχή γύρω από την καρδιά. Όταν η καρδιά είναι υγιής. Στη συνέχεια γέμισε το φλιτζάνι με νερό από τη μία λεκάνη και άδειαζέ το στην άλλη. Ξεκουράζεται για λιγότερο από μισό δευτερόλεπτο σε κάθε καρδιακό παλμό. Οι επιστήμονες παρακολουθούν τη λειτουργία της καρδιάς με μια ειδική εξέταση. μπορούν να βγάζουν χρήσιμα συμπεράσματα για την κατάστασή της αλλά και για το πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν πιθανά προβλήματα. Γέμισε τη μία λεκάνη με νερό.indb 89 1/23/2013 8:27:09 PM . καθώς ο εξεταζόμενος τρέχει ή κάνει ποδήλατο. δύο μεγάλες λεκάνες. Έτσι. κάτι που δε συμβαίνει. Θα χρειαστείς ένα ρολόι με δευτερολεπτοδείκτη. FYSIKA ST DIM MATHITI. είναι το τεστ κοπώσεως. Κάθε χρόνο η καρδιά σου «χτυπά» περισσότερες από 40 εκατομμύρια φορές. Συνέχισε για μερικά λεπτά… Μήπως κουράστηκες. Αντλεί αίμα κάθε στιγμή σε όλη σου τη ζωή. για να γεμίσει σε μια μέρα ένα μεγάλο βυτίο υγρών καυσίμων. απαραίτητη σε όσους ασχολούνται με τον αθλητισμό. ένα φλιτζάνι. όταν υπάρχουν καρδιακά προβλήματα. Η εξέταση αυτή δίνει στον γιατρό χρήσιμα στοιχεία για την ανταπόκριση της καρδιάς στη σωματική κόπωση. νερό και… τη βοήθεια ενός φίλου ή μιας φίλης σου. Το καρδιογράφημα είναι μια απλή και ιδιαίτερα χρήσιμη εξέταση που γίνεται με την τοποθέτηση ειδικών «καλωδίων» με βεντούζες πάνω στο σώμα. Μια αντλία με δυνατότητες όμοιες με αυτές της καρδιάς θα ήταν αρκετή. σχηματίζεται και ένα «αιχμηρό σημείο». τα «αιχμηρά» αυτά σημεία είναι ομοιόμορφα. Ζήτησε από τον φίλο ή τη φίλη σου να μετράει τον χρόνο και προσπάθησε να αδειάζεις περίπου 70 φλιτζάνια νερό κάθε λεπτό. Τα σήματα αυτά αποτυπώνονται στο καρδιογράφημα. Καρδιογράφημα Η καλή λειτουργία της καρδιάς μας είναι ιδιαίτερα σημαντική για την υγεία μας. Σε κάθε σύσπαση που κάνει ο μυς. Αυτή είναι περίπου η ποσότητα που αντλεί η καρδιά σου κάθε λεπτό.

Είναι σημαντικό να υιοθετούμε συνήθειες που συμβάλλουν στην καλή λειτουργία του κυκλοφορικού συστήματος. Η διατροφή μας πρέπει να είναι ισορροπημένη και να περιλαμβάνει όσο το δυνατόν περισσότερες φυτικές τροφές και λιγότερα ζωικά λίπη. όπως για παράδειγμα μόρια πίσσας. με αποτέλεσμα να εμποδίζεται η κυκλοφορία του αίματος. καθώς η έλλειψη σωματικής άσκησης σε συνδυασμό με την κατάχρηση φαγητού ή ποτού αυξάνει την πιθανότητα να εμφανίσουμε καρδιαγγειακά προβλήματα. από την πληγή βγαίνει αίμα. Το κάπνισμα. επικάθονται στα τοιχώματα των αγγείων και προκαλούν στένωση. δυο κυκλοφορίες. τέλος. σε οποιοδήποτε μέρος του σώματός μας. Οι δύο αυτές «διαδρομές» διακλαδίζονται σε όλο και μικρότερες. κυρίως η χοληστερόλη. Διακρίνουμε δύο κύριες «διαδρομές» του αίματος στο σώμα μας. Το αίμα φτάνει σε όλα τα σημεία του σώματος.. νικοτίνης κ. Σημαντικό είναι επίσης να αθλούμαστε. που ονομάζονται αιμοφόρα αγγεία. αποτελεί και αυτό παράγοντα που επηρεάζει την υγεία της καρδιάς. περνούν μέσω των πνευμόνων στο αίμα προκαλώντας πολλά και διαφορετικά προβλήματα. Την κυκλοφορία του αίματος από την καρδιά προς τους πνεύμονες και αντίστροφα την ονομάζουμε μικρή κυκλοφορία. ενώ την κυκλοφορία από την καρδιά προς όλα τα άλλα όργανα του σώματός μας και αντίστροφα την ονομάζουμε μεγάλη κυκλοφορία. όπως τις ονομάζουμε διαφορετικά. καθώς κάποια μόρια λιπιδίων. 90 Μικρή και μεγάλη κυκλοφορία Ακόμη και στον πιο μικρό τραυματισμό. Οι σημαντικότεροι παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία της καρδιάς και των αγγείων μας είναι η διατροφή και η σωματική άσκηση.indb 90 1/23/2013 8:27:28 PM . όταν το βάρος μας είναι στα φυσιολογικά επίπεδα. καθώς κυκλοφορεί αδιάκοπα στον οργανισμό μας μέσα από ένα δίκτυο αγγείων.ά. FYSIKA ST DIM MATHITI. Ο κίνδυνος αυτός περιορίζεται σημαντικά. Προσέχω την υγεία μου Η καρδιά και τα αγγεία είναι ευαίσθητα ζωτικά όργανα. καθώς στους καπνιστές μόρια βλαβερών ουσιών. ώστε το αίμα και τα συστατικά που αυτό μεταφέρει να φτάνουν παντού στο σώμα μας.

Αρτηριακή πίεση Το αίμα φτάνει παντού στο σώμα μας λόγω της πίεσης που δημιουργείται από την καρδιά.indb 91 1/23/2013 8:27:59 PM . Τέτοια τριχοειδή αγγεία περιβάλλουν και τις μικροσκοπικές κυψελίδες των πνευμόνων. FYSIKA ST DIM MATHITI. απ’ όπου αποβάλλεται με τον αέρα που εκπνέουμε. τα οποία εφαρμόζονται στο μπράτσο. Το αναπνευστικό και το κυκλοφορικό σύστημα συμπληρώνουν το ένα το άλλο. Οι φλέβες και οι αρτηρίες μας διακλαδίζονται διαρκώς σε όλο και λεπτότερα αγγεία. Τα πολύ λεπτά αυτά αγγεία ονομάζονται τριχοειδή. ο γιατρός χορηγεί φάρμακα που ρυθμίζουν την πίεση. αν η πίεση είναι χαμηλή. Η κυκλοφορία του αίματος από τους πνεύμονες στα όργανα και αντίστροφα γίνεται χάρη στην καρδιά. Το πλούσιο σε οξυγόνο αίμα φτάνει μέσα από τις αρτηρίες σε όλα τα όργανα του σώματος. η οποία λειτουργεί ως αντλία. Αντίθετα. Το αίμα στους πνεύμονες εμπλουτίζεται με οξυγόνο από τον αέρα που εισπνέουμε. Για την καλή μας υγεία είναι βασικό η αρτηριακή πίεση να μην είναι υψηλότερη ή χαμηλότερη από τα φυσιολογικά επίπεδα. επιτρέποντας την ανταλλαγή των αερίων. τα ιατρικά πιεσόμετρα.. Εκεί ο κύκλος αρχίζει πάλι. έτσι ώστε το πολύτιμο οξυγόνο να φτάνει σε όλα τα όργανα του σώματός μας. τότε μπορεί να προκληθούν βλάβες τόσο στα όργανα του σώματος όσο και στα αιμοφόρα αγγεία.. Αν η αρτηριακή πίεση είναι πολύ υψηλή. Αν η αρτηριακή πίεση είναι συνεχώς υψηλή ή χαμηλή. Το διοξείδιο του άνθρακα που προκύπτει από τις καύσεις αυτές μεταφέρεται μέσα από τις φλέβες πάλι στους πνεύμονες.. Η πίεση αυτή ονομάζεται αρτηριακή. 91 Αναπνευστικό και κυκλοφορικό σύστημα: μια στενή «συνεργασία». του οξυγόνου και του διοξειδίου του άνθρακα.. παρέχοντάς τους το οξυγόνο που χρειάζονται για τις καύσεις. που η διάμετρός τους είναι μικρότερη και από αυτή μιας τρίχας. δε φτάνει στα όργανα αρκετό οξυγόνο. Την αρτηριακή πίεση μπορούμε να τη μετρήσουμε με ειδικά όργανα.

ενώ το κάτω μέρος του Αιμοπετάλια δοχείου έχει βαθύ κόκκινο χρώμα. FYSIKA ST DIM MATHITI. μικροσκοπικών αγγείων που η διάμετρός τους είναι μικρότερη από αυτή της μιας τρίχας. δηλαδή τα ερυθρά και λευκά Ερυθρά αιμοσφαίρια αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια. Τα αγγεία μέσα από τα οποία το αίμα ρέει από τα διάφορα όργανα του σώματος προς την καρδιά ονομάζονται φλέβες. που μεταφέρονται με την κυκλοφορία του αίματος. γι' αυτό Στα όργανα του και οι αρτηρίες σχεδιάζονται με κόκκινο σώματος δίνουμε χρώμα. 92 Το αίμα Είμαστε τα αι μοπετάλια. Με μια πρώτη ματιά το αίμα φαίνεται σαν ένα ομοιόμορφο υγρό με κόκκινο χρώμα. Λευκά αιμοσφ αίρια Αρτηρίες και φλέβες Το αίμα ρέει στο σώμα μας μέσα από τα αιμοφόρα αγγεία. Το αίμα στις αρτηρίες είναι πλούσιο σε οξυγόνο. Στο πλάσμα εκτός από τα κύτταρα του αίματος βρίσκονται επίσης διαλυμένα διάφορα θρεπτικά συστατικά.indb 92 1/23/2013 8:28:06 PM . ονομάζονται αρτηρίες. στο πλάσμα είναι διαλυμένες βλαβερές ουσίες. Αν γεμίσουμε όμως ένα δοχείο με αίμα και το παρατηρήσουμε μετά από κάποιο χρονικό διάστημα. μορραγία . ένα κιτρινωπό υγρό. οξυγόνο και παίρνουμε διοξείδιο του άνθρακα. Τα αιμοφόρα αγγεία μέσα από τα οποία το αίμα ρέει από την καρδιά προς τα διάφορα όργανα του σώματος Εμείς είμαστε τα ερυθρά αιμοσφαίρια. Οι φλέβες σχεδιάζονται συνήθως με μπλε χρώμα. Με την κυκλοφορία του αίματος τα συστατικά αυτά φτάνουν σε όλα τα όργανα του σώματος. Οι αρτηρίες και οι φλέβες διακλαδίζονται διαρκώς σε όλο και Στους πνεύμονες αφήνουμε λεπτότερα αγγεία και ενώνονται τελικά διοξείδιο του άνθρακα και μεταξύ τους μέσα από ένα πυκνό δίκτυο παίρνουμε οξυγόνο. από τα οποία αποτελείται το αίμα. για να αποβληθούν από τον οργανισμό μας. Το χρώμα του είναι έντονο κόκκινο. Τα πολύ λεπτά αυτά αγγεία ονομάζονται τριχοειδή αγγεία. Το αίμα στις φλέβες περιέχει διοξείδιο του άνθρακα κι έχει πιο σκούρο χρώμα. Το κιτρινωπό υγρό είναι το πλάσμα που αποτελείται κυρίως από νερό. βλέπουμε να ξεχωρίζει Βοηθάμε να κλείνουν οι πλ Χάρη σε μας στο πάνω μέρος του σταματά η αι ηγές. Τέλος. ενώ στο κάτω μέρος του δοχείου βρίσκονται τα κύτταρα.

συμβάλλουν στην πήξη του. τα λευκά αποτελείται κυρίως από αιμοσφαίρια καθώς και τα αιμοπετάλια. στην επιφάνεια των ερυθρών αιμοσφαιρίων. ομάδες που υποστηρίζουμε. τα ερυθρά. • Με τη μικρή κυκλοφορία αίμα που περιέχει • Τα λευκά αιμοσφαίρια είναι τα κύτταρα του αίματος διοξείδιο του άνθρακα μεταφέρεται στους που συμβάλλουν στην άμυνα του οργανισμού.. • Η υγιεινή διατροφή και η σωματική άσκηση συμβάλλουν στην καλή λειτουργία του κυκλοφορικού μας συστήματος. πνεύμονες.indb 93 1/23/2013 8:28:12 PM . που μεταφέρουν οξυγόνο και διοξείδιο του άνθρακα. Το πλάσμα που οποίο κινούνται τα στερεά σωματίδια. εκτός από τις. ενώ την κυκλοφορία προς και από • Οι αρτηρίες είναι τα αιμοφόρα αγγεία μέσα από τα όλα τα άλλα όργανα του σώματός μας την οποία ρέει αίμα από την καρδιά προς τα διάφορα ονομάζουμε μεγάλη κυκλοφορία. Με μια ματιά. FYSIKA ST DIM MATHITI. όργανα του σώματος.. γεγονός που είναι πολύ επικίνδυνο για την υγεία του οργανισμού. που δεν είναι ίδιες σε όλους μας. Β. ενώ από τα όργανα του σώματος την καρδιά. τα αποτελείται κυρίως από νερό και τα κύτταρα κύτταρα του αίματος. καθένας από εμάς έχει αίμα που ανήκει σε μία από τις ομάδες: Α. ενώ από τους πνεύμονες • Τα αιμοπετάλια είναι τα κύτταρα του αίματος που μεταφέρεται αίμα πλούσιο σε οξυγόνο. • Η καρδιά και το σύνολο των αιμοφόρων αγγείων αποτελούν το κυκλοφορικό μας σύστημα. • Η καρδιά είναι μία αντλία χάρη στην οποία το • Κόλποι ονομάζονται οι δύο επάνω αίμα κυκλοφορεί αδιάκοπα στον οργανισμό. θα παρεμποδιστεί η ομαλή ροή του αίματος. • Με τη μεγάλη κυκλοφορία αίμα πλούσιο σε • Οι φλέβες είναι τα αιμοφόρα αγγεία μέσα από τα οποία οξυγόνο μεταφέρεται σε όλα τα όργανα του ρέει αίμα από τα διάφορα όργανα του σώματος προς σώματος. κυκλοφορία.. μέρη. λοιπόν. Το πλάσμα του αίματος. μεταφέρεται αίμα. Ανάλογα με τις ουσίες αυτές.. Έτσι. Μπορεί το αίμα όλων των ανθρώπων να περιέχει Αποστολή μας είναι να προστατεύουμε τα ίδια κύτταρα. που περιέχει διοξείδιο του • Τα ερυθρά αιμοσφαίρια είναι τα κύτταρα του αίματος άνθρακα. • Η καρδιά είναι ένας μυς. Κι αυτό γιατί ορισμένοι τύποι αίματος δεν ταιριάζουν μεταξύ τους και αν αναμειχθούν. διακρίνουμε τέσσερις διαφορετικές ομάδες αίματος. Πρέπει όλοι μας. Εσύ τι ομάδα είσαι. • Την κυκλοφορία του αίματος προς και από • Κοιλίες ονομάζονται οι δύο κάτω κοιλότητες της τους πνεύμονες την ονομάζουμε μικρή καρδιάς. • Με το μικροσκόπιο μπορούμε να δούμε τα • Πλάσμα ονομάζουμε το υγρό μέσα στο συστατικά του αίματος. την ομάδα αίματός μας. νερό. Χωρίζεται σε τέσσερα Γλωσσάρι. Αν στη διάρκεια της ζωής μας χρειαστεί να προσφέρουμε ή να δεχθούμε αίμα. 93 Εμείς είμαστε τα λευκά αιμοσφαίρια. ΑΒ ή 0. υπάρχουν όμως κάποιες ουσίες τον οργανισμό από τα μικρόβια. να ξέρουμε και την πιο βασική μας ομάδα... είναι πολύ σημαντικό καθένας μας να γνωρίζει σε ποια ομάδα αίματος ανήκει. κοιλότητες της καρδιάς.

Χωρίς την παρουσία των μαγνητικών υλικών στη φύση και κυρίως δίχως την ερευνητική διάθεση όσων ασχολήθηκαν ΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ επίμονα και σε βάθος με τον μαγνητισμό. κάνοντας πειράματα με την μπαταρία που είχε εφευρεθεί λίγα χρόνια πριν. Το 1820 ο Δανός φυσικός Hans Christian Oersted. 03 FYSIKA ST DIM MATHITI 086-132. Τα πειράματα που ακολούθησαν οδήγησαν τους Γάλλους φυσικούς Ampere και Arago και τον Αμερικανό Henry στην κατασκευή των πρώτων ηλεκτρομαγνητών. παρατήρησε ότι το ηλεκτρικό ρεύμα έχει μαγνητικά αποτελέσματα. όταν παρατήρησε για πρώτη φορά φυσικούς μαγνήτες να έλκουν ΗΛΕΚΤΡΟ- ορισμένα μεταλλικά αντικείμενα. 94 Ο άνθρωπος ασχολήθηκε με τα μαγνητικά φαινόμενα εδώ και χιλιάδες χρόνια.. με τον οποίο αποδείχθηκε η σύνδεση του ηλεκτρισμού με τον μαγνητισμό. Τους ηλεκτρομαγνήτες τους χρησιμοποιούμε σήμερα καθημερινά στα κουδούνια.. οι εφαρμογές των μαγνητών μοιάζουν να μην έχουν τέλος. Από τις μαγνητικές κάρτες και τα διακοσμητικά μαγνητάκια ως τις πυξίδες και τους μαγνητικούς τομογράφους.indd 94 1/20/15 12:45 PM . ίσως σήμερα να μην μπορούσαμε να απολαμβάνουμε πολλά από τα αγαθά του σύγχρονου πολιτισμού. σε μάντρες παλιών σιδερικών. Το πείραμα του Oersted. είχε τεράστια σημασία για την εξέλιξη της τεχνολογίας. στο τηλέφωνο.

Αν παρατηρήσεις τον χάρτη της χώρας μας και δεις πόσα ψηλά βουνά και πόσα απομακρυσμένα νησιά υπάρχουν. σύνθετο ηλεκτρικό κύκλωμα. Πριν από 150 χρόνια περίπου κατασκευάστηκαν οι πρώτοι ηλεκτρικοί κινητήρες και οι πρώτες γεννήτριες. στα τρυπάνια.. στα πλυντήρια. Ολόκληρη η Ελλάδα είναι ένα τεράστιο. Η ηλεκτρική ενέργεια μεταφέρεται στα σπίτια μας με το δίκτυο ηλεκτροδότησης. έτσι ώστε να μπορούμε όλοι να χαρούμε τις ευκολίες που προσφέρει η χρήση των ηλεκτρικών συσκευών. Με τεράστιες γεννήτριες στα εργοστάσια της ΔΕΗ δημιουργείται ηλεκτρικό ρεύμα. 95 Ο κατάλογος των ερευνητών που βοήθησαν στην εξέλιξη της τεχνολογίας είναι μεγάλος. Με εναέρια. Τη σημερινή εφαρμογή των ηλεκτρικών κινητήρων τη γνωρίζεις σίγουρα. θα καταλάβεις πόσο δύσκολη είναι η προσπάθεια αυτή της ΔΕΗ. οι συσκευές που μετατρέπουν την κινητική ενέργεια σε ηλεκτρική. υπόγεια αλλά και υποθαλάσσια καλώδια το ηλεκτρικό ρεύμα φτάνει σε κάθε γωνιά της χώρας μας.indb 95 1/23/2013 8:28:54 PM . στους ανεμιστήρες. Ηλεκτρικοί κινητήρες υπάρχουν στα τρόλεϊ.. σε πολλά παιχνίδια. FYSIKA ST DIM MATHITI.

ή οποιοδήποτε άλλο σχήμα. στις οποίες οι μαγνητικές ιδιότητες είναι εντονότερες.. ενώ οι διαφορετικοί έλκονται. Οι μαγνητικές ιδιότητες οφείλονται στον τρόπο με τον οποίο κινούνται τα ηλεκτρόνια γύρω από τους πυρήνες στα άτομα των μαγνητών. B δείχνει τον νότιο μαγνητικό πόλο. Ουφ! Όταν προσανατολιζόμαστε με τη χρήση της πυξίδας. ωστόσο σημαντική διαφορά. 96 Ο μαγνήτης Η χαρακτηριστική ιδιότητα των μαγνητών είναι η ελκτική δύναμη που ασκούν σε ορισμένα υλικά που ονομάζονται σιδηρομαγνητικά. Οι μαγνήτες μπορεί να έχουν το σχήμα μιας ράβδου. Η μαγνητική βελόνα μιας πυξίδας προσανατολίζεται πάντα προς τον Βορρά.. είναι σίγουρο ότι θα βρεθούμε κοντά. επειδή η Γη συμπεριφέρεται ως τεράστιος μαγνήτης. δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πυξίδα «δείχνει» προς τον μαγνητικό πόλο που βρίσκεται κοντά αλλά όχι ακριβώς εκεί που είναι ο γεωγραφικός πόλος. ο νότιος μαγνητικός πόλος της Γης. στο νικέλιο και στο κοβάλτιο. Ο νότιος πόλος του γήινου μαγνήτη. N ο βόρειος μαγνητικός πόλος της Γης. ενώ το άκρο που προσανατολίζεται στον νότιο γεωγραφικό πόλο της Γης. νότιο πόλο. Δημιουργήθηκαν χάρη στο μαγνητικό πεδίο της Γης. στο σίδηρο. Αν ξεχάσουμε αυτή τη μικρή σχετικά. Οι φυσικοί μαγνήτες είναι ορυκτά υλικά. N B Βόρειος ή νότιος πόλος: ένα μικρό μπέρδεμα. είναι λοιπόν ο βόρειος πόλος του μαγνήτη της πυξίδας. βρίσκεται κοντά στον νότιο γεωγραφικό. Όλοι οι μαγνήτες έχουν δύο περιοχές. Οι μαγνήτες διακρίνονται σε φυσικούς και σε τεχνητούς. οπότε ονομάζονται πεταλοειδείς. βρίσκεται κοντά στον βόρειο γεωγραφικό πόλο. Οι όμοιοι πόλοι των μαγνητών απωθούνται. Το μαγνητικό πεδίο αυτό οφείλεται σε ηλεκτρικά φορτία που βρίσκονται σε κίνηση στο εσωτερικό του πλανήτη μας. οπότε ονομάζονται ραβδόμορφοι. Οι μαγνήτες προσανατολίζονται σύμφωνα με το μαγνητικό πεδίο της Γης. Τις περιοχές αυτές τις ονομάζουμε πόλους του μαγνήτη.. αλλά όχι ακριβώς εκεί που επιθυμούμε! FYSIKA ST DIM MATHITI. Οι τεχνητοί μαγνήτες κατασκευάζονται με τη βοήθεια του ηλεκτρικού ρεύματος.. ενώ ο βόρειος πόλος του γήινου μαγνήτη. Το χρωματισμένο άκρο δηλαδή της πυξίδας που δείχνει τον γεωγραφικό Βορρά. Το άκρο του μαγνήτη που προσανατολίζεται προς τον βόρειο γεωγραφικό πόλο της Γης το ονομάζουμε βόρειο πόλο. το σχήμα πέταλου.indb 96 1/23/2013 8:29:03 PM .

indb 97 1/23/2013 8:29:19 PM . Τα πουλιά αυτά. την κατεύθυνση του ανέμου και την όραση αντιλαμβάνονται και χρησιμοποιούν για τον προσανατολισμό τους και το μαγνητικό πεδίο της Γης. Μαγνήτες που δε φαίνονται. Τα πουλιά αυτά ξαναβρίσκουν την παλιά τους φωλιά χωρίς κανείς να τους δείξει τον δρόμο! Το κατόρθωμα αυτό των πουλιών δεν έχει εξηγηθεί τελείως από τους ερευνητές. όταν δεν μπορούν να προσανατολιστούν με την όραση. Όταν αναφερόμαστε στους μαγνήτες. Μαγνήτες υπάρχουν. στο ακουστικό του τηλεφώνου. Πολλές φορές οι μαγνήτες δε φαίνονται. σε όλους τους ηλεκτρικούς κινητήρες. για παράδειγμα.. στα μεγάφωνα των ηχείων. όπως οι πελαργοί και τα χελιδόνια που ζουν στη χώρα μας τους θερμούς μήνες. γι' αυτό αγνοούμε ότι είναι «κρυμμένοι» σε πολλές συσκευές που χρησιμοποιούμε καθημερινά. FYSIKA ST DIM MATHITI.. οι μαγνήτες χρησιμοποιούνται και σε πολλές άλλες εφαρμογές. των δισκετών αποθήκευσης δεδομένων για τον ηλεκτρονικό υπολογιστή αλλά και όλων των καρτών που χρησιμοποιούνται σε τραπεζικές συναλλαγές. Στις ιδιότητες των μαγνητών βασίζεται η λειτουργία της κασέτας ήχου και εικόνας. ονομάζονται αποδημητικά. Έτσι μπορούν να συνεχίζουν το ταξίδι τους ακόμα και τη νύχτα. Είναι όμως γνωστό ότι μερικά είδη πουλιών εκτός από τη θέση του Ήλιου. σκεφτόμαστε συνήθως την πυξίδα και τη μαγνητική βελόνα. Αν και η χρήση των μαγνητών για τον προσανατολισμό είναι πολύ σημαντική. για να συγκρατούν τα πορτάκια κλειστά. 97 Το ταξίδι των πουλιών Κάθε χρόνο εκατομμύρια πουλιά ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα από ένα μέρος του πλανήτη μας προς ένα άλλο... ακόμη και στα ντουλάπια μας.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την ευρύτερη χρήση των ηλεκτροκινητήρων είναι η αποθήκευση της ενέργειας. Οι μαγνητικές ιδιότητες των μόνιμων μαγνητών οφείλονται στον τρόπο με τον οποίο κινούνται τα ηλεκτρόνια γύρω από τους πυρήνες στα άτομα των υλικών αυτών. το τραμ και ο σιδηρόδρομος. ο αγωγός αποκτά μαγνητικές ιδιότητες. Το 1886 στην ίδια πόλη κυκλοφορούσε και μετρό. πλοία και αεροπλάνα. καθώς τα μεταφορικά αυτά μέσα είναι μέσα σταθερής τροχιάς. Πετρέλαιο ή ηλεκτρική ενέργεια στα μέσα μεταφοράς. καθώς οι κινητήρες αυτοί δεν εκπέμπουν ρύπους και είναι λιγότερο θορυβώδεις. λεωφορεία. άρα κινούνται κυκλικά γύρω από τη σιδερένια ράβδο στο εσωτερικό του πηνίου. κινούνται δηλαδή σε προκαθορισμένη διαδρομή μέσα από την οποία γίνεται και η τροφοδότησή τους με ηλεκτρική ενέργεια. FYSIKA ST DIM MATHITI. Μια άμαξα χωρίς άλογα και ένα τρένο χωρίς ατμομηχανή ονειρεύονταν οι εφευρέτες του 19ου αιώνα και σύντομα το όνειρό τους έγινε πραγματικότητα. όταν ο αγωγός έχει σχήμα πηνίου.indb 98 1/23/2013 8:29:23 PM . στο τραμ. Στα τρόλεϊ. το μετρό. στο μετρό και στο τρένο αυτό όμως δεν είναι πρόβλημα. στον οποίο οι μαγνητικές ιδιότητες είναι ακόμα πιο έντονες. Μόνο που εδώ η κίνηση των ελεύθερων ηλεκτρονίων διαρκεί μόνον όσο η πηγή είναι συνδεδεμένη στο κύκλωμα. Τα ελεύθερα ηλεκτρόνια κινούνται κατά μήκος του μεταλλικού αγωγού. Τοποθετώντας μία ράβδο από σίδηρο στο εσωτερικό του πηνίου φτιάχνουμε έναν ηλεκτρομαγνήτη. χρησιμοποιούν μηχανές εσωτερικής καύσης με καύσιμο το πετρέλαιο ή παράγωγά του. όταν δηλαδή είναι τυλιγμένος σαν ελατήριο. Οι μηχανές άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους στις αρχές του περασμένου αιώνα και να κινούν τα οχήματα. και έχει βόρειο και νότιο μαγνητικό πόλο. αυτοκίνητα. Αν πλησιάσουμε την πυξίδα στον αγωγό. τους μετατρέπει σε ισχυρούς μαγνήτες που ονομάζονται ηλεκτρομαγνήτες. Τα μαγνητικά φαινόμενα είναι πιο έντονα. δηλαδή το ηλεκτρικό ρεύμα. η ροή των ηλεκτρονίων. θα παρατηρήσουμε ότι η μαγνητική βελόνα της στρέφεται. που λειτουργούν με ηλεκτροκινητήρες. Το πρώτο ηλεκτρικό τραμ εγκαινίασε το 1881 ο Werner Siemens στο Βερολίνο. Οι μαγνητικές ιδιότητες. Ο ηλεκτρομαγνήτης έλκει μαγνητικά υλικά. Τα περισσότερα μέσα μεταφοράς. Η ανώτατη ταχύτητά του δεν επιτρεπόταν να είναι πάνω από 20 χιλιόμετρα την ώρα. Η χρήση ηλεκτροκινητήρων είναι πολύ πιο φιλική για το περιβάλλον. οφείλονται πάντοτε στην κίνηση ηλεκτρικών φορτίων. 98 Από τον ηλεκτρισμό στον μαγνητισμό Όταν μέσα από έναν αγωγό ρέει ηλεκτρικό ρεύμα. διαθέτει όμως μαγνητικές ιδιότητες μόνο όταν ρέει ηλεκτρικό ρεύμα. Στις πόλεις όμως παράλληλα χρησιμοποιούνται τα τρόλεϊ. Οι δύο τύποι μηχανών που ακόμη και σήμερα χρησιμοποιούμε είναι οι ηλεκτροκινητήρες και οι μηχανές εσωτερικής καύσης. μόνιμες ή προσωρινές. Στους τεχνητούς μαγνήτες. όπως ένας μόνιμος μαγνήτης.

Είναι λίγες μόνο από τις μικρές ή μεγάλες συσκευές και μηχανές στις οποίες χρησιμοποιούνται ηλεκτρικοί κινητήρες. όταν μέσα του ρέει ηλεκτρικό ρεύμα. Τόσο στα τρένα όσο και στις ράγες είναι τοποθετημένοι ισχυροί ηλεκτρομαγνήτες. ένας ανελκυστήρας. FYSIKA ST DIM MATHITI. Το πείραμα του Oersted Το 1820 ο Δανός καθηγητής Hans Christian Oersted κάνοντας πειράματα ηλεκτρισμού στη διάρκεια ενός μαθήματος έκανε τυχαία μια εκπληκτική ανακάλυψη. Ο Oersted αντιλήφθηκε αμέσως τη σημασία της παρατήρησής του.indb 99 1/23/2013 8:29:31 PM . μια κούκλα με κινούμενα μέρη. Χάρη στη μικρή τριβή μπορεί να αναπτύξει ταχύτητα που ξεπερνά τα 500 χιλιόμετρα την ώρα. την οποία είχε ξεχάσει κοντά σε έναν αγωγό. στα μηχανήματα αναπαραγωγής ήχου. Το ταχύτερο εναέριο ηλεκτρομαγνητικό τρένο βρίσκεται στην Ιαπωνία. ένα πλυντήριο. Τα τρένα αιωρούνται σε απόσταση ενός περίπου εκατοστού από τις ράγες λόγω της άπωσης των όμοιων μαγνητικών πόλων που υπάρχουν στο πάνω μέρος της τροχιάς και στο κάτω μέρος του τρένου. όταν μέσα από τον αγωγό άρχισε να ρέει ηλεκτρικό ρεύμα. μια ηλεκτρική οδοντόβουρτσα. Ήταν ο πρώτος που συσχέτισε τα μαγνητικά με τα ηλεκτρικά φαινόμενα επιβεβαιώνοντας πειραματικά ότι ένας αγωγός αποκτά μαγνητικές ιδιότητες. Η μαγνητική βελόνα μιας πυξίδας.. 99 Ο ηλεκτρικός κινητήρας Τι κοινό έχουν ένα μικρό αυτοκινητάκι. μια κυλιόμενη σκάλα και ένα τρόλεϊ. στους γερανούς για την ανύψωση σιδερένιων αντικειμένων με μεγάλο βάρος. Χρησιμοποιούνται στα ρελέ. Η λειτουργία των ηλεκτρικών κινητήρων στηρίζεται στις μαγνητικές ιδιότητες που αποκτούν οι αγωγοί. μετακινήθηκε. Στην ανακάλυψή του αυτή οφείλουμε τη λειτουργία των περισσότερων ηλεκτρικών συσκευών που χρησιμοποιούμε σήμερα.. ένας ανεμιστήρας. Εντυπωσιακή εφαρμογή των ηλεκτρομαγνητών αποτελούν τα εναέρια τρένα. στα συστήματα σήμανσης των σιδηροδρόμων. Εφαρμογές των ηλεκτρομαγνητών Οι ηλεκτρομαγνήτες έχουν πολλές εφαρμογές στη σύγχρονη τεχνολογία. ο μηχανισμός των ηλεκτρικών παραθύρων σε ένα αυτοκίνητο. ένα ψυγείο. ένα κινητό τηλέφωνο με δόνηση. Τα τρένα αυτά δεν ακουμπούν στις ράγες. όταν μέσα τους ρέει ηλεκτρικό ρεύμα.

FYSIKA ST DIM MATHITI. ο οποίος απέδειξε ότι ένας αγωγός αποκτά μαγνητικές ιδιότητες. απέδειξαν ότι συμβαίνει και το αντίστροφο. Ο ηλεκτρισμός και ο μαγνητισμός. είναι φαινόμενα που έχουν στενή σχέση μεταξύ τους και δεν μπορούν να μελετηθούν ανεξάρτητα. Η κίνηση ενός μαγνήτη με συγκεκριμένο τρόπο προκαλεί τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος. από τον μαγνητισμό στον ηλεκτρισμό. Μπορούμε δηλαδή να «πάμε» από τον ηλεκτρισμό στον μαγνητισμό αλλά και αντίστροφα. Ο Faraday οδηγήθηκε στη σκέψη ότι είναι πιθανό να συμβαίνει και το αντίστροφο. Michael Faraday: με τον μαγνήτη στο τσεπάκι… Ο Michael Faraday αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην προσπάθεια να αποδείξει ότι τα ηλεκτρικά και τα μαγνητικά φαινόμενα συνδέονται στενά μεταξύ τους. ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο. 100 Από τον μαγνητισμό στον ηλεκτρισμό Λίγα χρόνια μετά τις παρατηρήσεις του Hans Christian Oersted το 1820. Ο Faraday γεννήθηκε το 1791 στην Αγγλία. η κίνηση δηλαδή μαγνητών με τον κατάλληλο τρόπο να προκαλεί ηλεκτρικό ρεύμα. οι Michael Faraday και Joseph Henry. Στην ανακάλυψη αυτή στηρίζεται η λειτουργία των γεννητριών. Πίστευε όμως βαθιά σε αυτήν την ιδέα και με τον καιρό οδηγήθηκε τελικά στην επιβεβαίωση της τρομερά σημαντικής αυτής σκέψης του. όταν ρέει μέσα του ρεύμα. λοιπόν. Το ηλεκτρικό ρεύμα προκαλεί μαγνητικά αποτελέσματα αλλά και το αντίστροφο. Από το 1820 ήταν ήδη γνωστό ότι το ηλεκτρικό ρεύμα προκαλεί την κίνηση των μαγνητών. την κίνηση δηλαδή των ελεύθερων ηλεκτρονίων. Την επίδειξη της ορθότητας της σκέψης του έκανε με ένα πείραμα τον Αύγουστο του 1831. για να του υπενθυμίζουν διαρκώς ότι δεν είχε κατορθώσει να ανακαλύψει ακόμα τον τρόπο με τον οποίο οι κινήσεις των μαγνητών μπορούν να προκαλέσουν την εμφάνιση ηλεκτρικού ρεύματος. των συσκευών στις οποίες η περιστροφή ενός πηνίου τοποθετημένου ανάμεσα σε δυο μαγνητικούς πόλους προκαλεί ροή ηλεκτρικού ρεύματος.indb 100 1/23/2013 8:29:34 PM . Λέγεται ότι για πολλά χρόνια ο Faraday συνήθιζε να έχει συνεχώς στην τσέπη του γιλέκου του έναν μικρό μαγνήτη και ένα πηνίο. Γι’ αυτό ονομάζουμε τα φαινόμενα αυτά ηλεκτρομαγνητικά. δηλαδή ότι ένας μαγνήτης που περιστρέφεται μέσα σε ένα πηνίο προκαλεί τη ροή ηλεκτρικού ρεύματος.

. οι μαγνητικές ιδιότητες είναι του μαγνήτη στις οποίες οι μαγνητικές ιδιότητες εντονότερες. • Όταν ένα καλώδιο διαρρέεται από ηλεκτρικό ρεύμα. Αυτό το φαινόμενο αξιοποιείται στις με τις οποίες μετατρέπουμε γεννήτριες. • Τοποθετώντας μια ράβδο από σίδηρο στο εσωτερικό • Πηνίο ονομάζεται ένα καλώδιο ή σύρμα. • Μαγνήτες ονομάζονται τα σώματα • Η μαγνητική δύναμη ασκείται και από απόσταση. είναι εντονότερες. Η περιστροφή του μαγνήτη στις ανεμογεννήτριες γίνεται χάρη στην ενέργεια του ανέμου. το νικέλιο ετερώνυμοι έλκονται. ενέργεια διαφόρων μορφών • Οι γεννήτριες είναι συσκευές που προκαλούν τη σε ηλεκτρική.. ρεύματος. έλκονται από τους μαγνήτες. Η περιστροφή του μαγνήτη που βρίσκεται μέσα στο πηνίο της γεννήτριας μπορεί να γίνεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. πηνίο. και το κοβάλτιο. που έχουν την ιδιότητα να έλκουν • Οι ομώνυμοι μαγνητικοί πόλοι απωθούνται. • Σιδηρομαγνητικά ονομάζονται τα υλικά που αποκτά μαγνητικές ιδιότητες. μαγνητικές ιδιότητες του ηλεκτρομαγνήτη είναι πολύ • Ο ηλεκτρομαγνήτης αποτελείται από ένα πιο έντονες από αυτές του πηνίου. Εδώ η περιστροφή του μαγνήτη γίνεται από τη ρόδα που θέτουμε σε κίνηση. 101 Γεννήτριες Οι γεννήτριες είναι οι συσκευές με τις οποίες προκαλούμε τη ροή του ηλεκτρικού ρεύματος. οι συσκευές που μετατρέπουν ενέργεια διαφόρων μορφών σε ηλεκτρική. • Οι μαγνήτες μπορεί να είναι φυσικοί ή τεχνητοί.indb 101 1/23/2013 8:29:37 PM . Οι φυσικοί δημιουργήθηκαν χάρη στο μαγνητικό πεδίο της Γης. Η περιστροφή του μαγνήτη στις τεράστιες γεννήτριες στα εργοστάσια της ΔΕΗ γίνεται με δύο διαφορετικούς τρόπους. τότε το πηνίο διαρρέεται από ηλεκτρικό • Γεννήτριες ονομάζονται οι συσκευές ρεύμα. καθώς κάνουμε πεντάλ. στο εσωτερικό του οποίου έχει • Όταν ένας μαγνήτης περιστρέφεται μέσα σε ένα τοποθετηθεί ράβδος από σίδηρο. ενώ οι ορισμένα υλικά. Η πιο απλή αλλά και συνηθισμένη γεννήτρια που χρησιμοποιούμε καθημερινά είναι το δυναμό που προσαρμόζεται στη ρόδα ενός ποδηλάτου. ροή του ηλεκτρικού ρεύματος. Τις γεννήτριες αυτές χρησιμοποιούμε σε περιοχές που δεν καλύπτονται από το δίκτυο της ΔΕΗ. ενώ οι τεχνητοί κατασκευάζονται από σιδηρομαγνητικά υλικά με τη βοήθεια του ηλεκτρικού Γλωσσάρι. • Όταν ένα καλώδιο που διαρρέεται από ρεύμα έχει τη • Μαγνητικοί πόλοι ονομάζονται οι δύο περιοχές μορφή πηνίου. μετατρέποντας ενέργεια διαφόρων μορφών σε ηλεκτρική. πηνίο. Στα θερμοηλεκτρικά εργοστάσια η περιστροφή γίνεται από μεγάλους κινητήρες που λειτουργούν με πετρέλαιο ή λιγνίτη. Οι είναι τυλιγμένο με σχήμα ελατηρίου. ενώ στα υδροηλεκτρικά χάρη στο νερό που πέφτει ορμητικά σε υδροστρόβιλους.. Οι περισσότερες γεννήτριες γενικής χρήσης συνοδεύονται από μηχανή εσωτερικής καύσης που περιστρέφει τη γεννήτρια. FYSIKA ST DIM MATHITI. όπως για παράδειγμα για την ηλεκτροδότηση μιας καντίνας σε μια απομακρυσμένη παραλία. όταν ενός πηνίου φτιάχνουμε έναν ηλεκτρομαγνήτη. όπως ο σίδηρος.. Με μια ματιά.

102

Η όραση είναι η σημαντικότερη αίσθηση
του ανθρώπου. Μας επιτρέπει να

ΦΩΣ διακρίνουμε τη μέρα από τη νύχτα, να
αναγνωρίζουμε τους ανθρώπους και τα
αντικείμενα γύρω μας, να
αντιλαμβανόμαστε τα χρώματα, να
διαβάζουμε, να χειριζόμαστε μηχανήματα.

Πού πήγε
το φως;
Στο διπλανό
δωμάτιο;

Ναι, εδώ
είναι !

Το όργανο της όρασης είναι το μάτι.
Δεν αρκούν όμως μόνο τα μάτια, για να δούμε.
Χρειάζεται και φως. Το φως μεταφέρει πληροφορία:

• Το φανάρι είναι κόκκινο. Σταματώ.
• Στο βιβλίο γράφει «συμπλήρωσε την παρατήρηση».
Παίρνω το μολύβι και γράφω.
• Στην τηλεόραση βλέπω τις ειδήσεις.
Μαθαίνω τι γίνεται στον κόσμο.
• Βλέπω τη φίλη μου να χαμογελά. Είναι χαρούμενη.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 102 1/23/2013 8:29:43 PM

103

Ο άνθρωπος
παρατηρώντας τις
σταγόνες του νερού
πάνω στα αντικείμενα
τα είδε να
μεγεθύνονται.
Χρησιμοποιώντας
γυαλί ή κρύσταλλο
κατασκεύασε φακούς. Τους φακούς σήμερα τους
χρησιμοποιούμε στις φωτογραφικές μηχανές, στα
τηλεσκόπια, στα μικροσκόπια, για να διορθώσουμε προβλήματα στην όραση.

Τα περισσότερα ζώα
που γνωρίζεις
Παρατηρώντας προσεκτικά τη φύση προσπάθησε να
έχουν δύο
καταλάβει τα φαινόμενα που έχουν σχέση με το
μάτια, όχι όμως
φως και να τα αξιοποιήσει, για να κάνει τη ζωή του
όλα. Οι
πιο εύκολη.
αράχνες
Στις επιφάνειες των
έχουν έξι ως
λιμνών και των
οκτώ μάτια.
ποταμών είδε τα
Οι μύγες
αντικείμενα να
έχουν επίσης
καθρεπτίζονται.
πολλά μάτια.
Χρησιμοποιώντας
Καθένα από αυτά
γυαλιστερά μέταλλα,
βλέπει ένα μέρος της
αργότερα και γυαλί,
εικόνας.
έφτιαξε καθρέπτες.
Σήμερα τους καθρέπτες
τους χρησιμοποιούμε καθημερινά στα
σπίτια, στα αυτοκίνητα, ακόμη και στις
προσόψεις των κτηρίων.

Η όραση δεν είναι προνόμιο μόνο του ανθρώπου. Τα
περισσότερα ζώα μπορούν να δουν. Σε μερικά ζώα η
αίσθηση αυτή είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένη, όπως στον
αετό, που μπορεί από πολύ μεγάλο ύψος να διακρίνει
ακόμη και μικρά ζώα. Σε άλλα ζώα πάλι η αίσθηση της
όρασης δεν είναι αναπτυγμένη. Τα σκουλήκια δεν έχουν καν μάτια. Σε όλο τους το σώμα έχουν κύτταρα
ευαίσθητα στο φως, που τους επιτρέπουν να καταλαβαίνουν αν βρίσκονται σε φωτεινό ή σκοτεινό μέρος. Όταν το
φως είναι έντονο, τρυπώνουν στο έδαφος, για να προστατευτούν.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 103 1/23/2013 8:29:50 PM

104

Διάθλαση
Όταν το φως συναντά αντικείμενα στην πορεία της διάδοσής του, αναγκάζεται να αλλάξει κατεύθυνση. Έχεις
ήδη μάθει ότι, όταν το φως συναντά λείες και στιλπνές επιφάνειες, ανακλάται, ενώ, όταν συναντά ανώμαλες
τραχιές επιφάνειες, διαχέεται.
Όταν το φως συναντά στην πορεία του άλλα διαφανή αντικείμενα, όπως για
παράδειγμα νερό ή γυαλί, αλλάζει επίσης κατεύθυνση αλλά με διαφορετικό τρόπο
απ' ό,τι όταν ανακλάται ή διαχέεται. Όταν οι φωτεινές ακτίνες περνούν πλάγια από τον
αέρα σε ένα άλλο διαφανές υλικό ή από ένα άλλο διαφανές υλικό στον αέρα, αλλάζουν
πορεία. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται διάθλαση. Το φαινόμενο της διάθλασης το
αξιοποιούμε με ειδικού σχήματος διαφανή σώματα, τους φακούς. Διακρίνουμε δύο
είδη φακών, τους συγκλίνοντες και τους αποκλίνοντες. Όταν μια φωτεινή δέσμη
συναντήσει στην πορεία της έναν συγκλίνοντα φακό, οι φωτεινές ακτίνες
κατευθύνονται, συγκλίνουν, προς ένα σημείο. Αντίθετα, όταν συναντήσουν έναν
αποκλίνοντα φακό, απλώνουν, όπως λέμε διαφορετικά αποκλίνουν.

Το φως μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε είτε ως κύμα, φωτεινό
ηλεκτρομαγνητικό κύμα, είτε ως σωματίδια που ονομάζουμε
φωτόνια. Η διάθλαση του φωτός εξηγείται από την
αλληλεπίδραση του κύματος ή των φωτονίων με τα άτομα του
διαφανούς υλικού σώματος, το οποίο
συναντά το φως στην πορεία του.

Εντυπωσιακές διαθλάσεις...
Έχεις σίγουρα κάποια φορά παρατηρήσει πριν από μια
βουτιά ότι η θάλασσα ή η πισίνα σού φαίνεται πιο ρηχή
από ό,τι είναι στην πραγματικότητα. Όμοια, ένα
αντικείμενο που βρίσκεται μέσα στο νερό νομίζεις πολλές
φορές ότι είναι πιο κοντά σου απ' ό,τι πραγματικά
συμβαίνει. Μια κουτάλα που βρίσκεται η μισή μέσα σε μια
κατσαρόλα με νερό ή ένα μολύβι σε ένα ποτήρι φαίνονται
σπασμένα στην επιφάνεια του νερού. Όλα τα παραπάνω
εξηγούνται από τη διάθλαση του φωτός, καθώς αυτό
περνά από το νερό στο γυαλί και αντίστροφα. Λόγω της
αλλαγής της πορείας του φωτός βλέπουμε τα αντικείμενα
που είναι μέσα στο νερό σε διαφορετική απόσταση από
εκείνη που πραγματικά βρίσκονται.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 104 1/23/2013 8:29:59 PM

Τα πρώτα όργανα παρατήρησης κατασκευάστηκαν στη δυτική Ευρώπη περίπου το 1600. Για να διορθώσουμε Η ομοιότητα στο σχήμα και προβλήματα στην όραση. Ο πρώτος που χρησιμοποίησε το τηλεσκόπιο Παρατήρησε προσεκτικά για αστρονομικές παρατηρήσεις ήταν ο μία φακή. Στα κιάλια συνδυάζονται καθρέπτες και συγκλίνοντες φακοί. τόσο στην Οι φακοί και η φακή αστρονομία όσο και στη βιολογία. και η ονομασία τους. ομοιότητα του σχήματός στις φωτογραφικές και στις τους με τη φακή προέκυψε κινηματογραφικές μηχανές. συγκλίνων φακός. Σελήνη έφτιαξε όμορφα σχέδια της επιφάνειάς όπως δηλαδή ένας της. Ένα σύστημα φακών και κατόπτρων βοηθά. Όμοια είναι κατασκευασμένα και τα τηλεσκόπια. Οι πρώτοι φακοί που συγκλίνοντες ή αποκλίνοντες. αφού τότε πρωτοκατασκευάστηκαν με ακρίβεια φακοί στο επιθυμητό σχήμα. Φακοί και χρησιμοποίησε ήταν χρησιμοποιούνται επίσης στις συγκλίνοντες. Παρότι τα τηλεσκόπια και τα μικροσκόπια δε μοιάζουν εξωτερικά μεταξύ τους. Στα μικροσκόπια χρησιμοποιούνται επίσης συγκλίνοντες φακοί. Με τα κιάλια παρατηρούμε μακρινά αντικείμενα. Εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιούμε τους φακούς αυτούς τους ονομάζουμε μεγεθυντικούς φακούς. στο όνομα δεν είναι τυχαία. ο άνθρωπος κατασκεύασε ανάλογα με το πρόβλημα. Είναι λεπτή στα Γαλιλαίος. 105 Οι φακοί στη ζωή μας Οι φακοί χρησιμοποιούνται σε πολλές συσκευές που έχουμε στη διάθεσή μας καθημερινά διευκολύνοντας διάφορες δραστηριότητές μας. χρησιμοποιούμε επίσης φακούς. χρησιμοποιούμε συγκλίνοντες φακούς. ώστε να μεγεθύνεται πολλές φορές το αντικείμενο που παρατηρούμε είτε αυτό είναι μακρινό ουράνιο σώμα είτε μικροσκοπικό κύτταρο.indb 105 1/23/2013 8:30:08 PM . Τηλεσκόπια και μικροσκόπια Η κατασκευή και χρήση του τηλεσκοπίου προηγήθηκε του μικροσκοπίου. Για να παρατηρούμε καλύτερα μικρά αντικείμενα. Και εκεί συνδυάζονται καθρέπτες και συγκλίνοντες φακοί. ο οποίος παρατηρώντας με αυτό τη άκρα και παχιά στη μέση. Και τα δύο όμως βοήθησαν να γίνουν σημαντικά βήματα προόδου ήδη από τον 17ο αιώνα. στηρίζονται στην ίδια αρχή λειτουργίας. FYSIKA ST DIM MATHITI. Από την μηχανές προβολής διαφανειών.

άνοιξε τη βρύση και πίεσε το δάχτυλό σου στην άκρη του σωλήνα. Αφού βεβαιωθείς ότι δε θα ενοχλήσεις κανέναν. Το φωτεινό κύμα ή τα φωτόνια. Τα φωτόνια αυτά ανακλώνται από την επιφάνεια του αντικειμένου και φτάνουν μέχρι τα μάτια μας.. δεν αλλάζουν μόνο κατεύθυνση αλλά και χαρακτηριστικά. πήγαινε σε έναν ανοιχτό χώρο και πάρε έναν σωλήνα του ποτίσματος. σε ένα κόκκινο αντικείμενο. το φως και το νερό.. FYSIKA ST DIM MATHITI. Αν προσπαθήσεις λίγη ώρα. Γνωρίζεις ότι το λευκό φως είναι η σύνθεση όλων των χρωμάτων. Στη φύση την ανάλυση του λευκού φωτός την παρατηρούμε.. Την ανάλυση του λευκού φωτός παρατήρησε πρώτος ο Newton το 1666. ενώ έχεις την πλάτη σου γυρισμένη στον Ήλιο. Γιατί όμως έχουν τα διάφορα αντικείμενα γύρω μας διαφορετικό χρώμα. σύνθεση πολλών απλών ακτινοβολιών με διαφορετικά χρώματα. Δημιούργησε. Βλέπουμε το αντικείμενο κόκκινο! Και πότε ένα σώμα έχει μαύρο χρώμα. ένα ουράνιο τόξο Μία ηλιόλουστη μέρα. σε μια σαπουνόφουσκα. Το φως τότε αναλύεται στα αιωρούμενα σταγονίδια του νερού δημιουργώντας το ουράνιο τόξο. παρατηρούμε ότι εμφανίζονται διάφορα χρώματα. έτσι ώστε το νερό να πέφτει σαν βροχή.. τη συχνότητα που αντιστοιχεί στο κόκκινο χρώμα.. όταν μετά από βροχή επικρατεί ηλιοφάνεια. 106 Χρώματα Όταν το λευκό φως του Ήλιου πέσει επάνω σε ένα γυαλί με ακανόνιστο σχήμα. όταν αλληλεπιδρούν με τα σωματίδια ενός υλικού σώματος. θα δεις το ουράνιο τόξο να εμφανίζεται. λοιπόν. Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Το λευκό φως είναι.indb 106 1/23/2013 8:30:16 PM . απορροφώνται όλα τα φωτόνια εκτός από αυτά με μια συγκεκριμένη συχνότητα. Όταν το λευκό φως πέφτει. Στρέψε τον σωλήνα προς τα πάνω.. Όταν απορροφά όλα τα φωτόνια και δεν ανακλά κανένα! Τώρα μένει μόνο να σκεφτείς πότε ένα αντικείμενο έχει λευκό χρώμα. ακόμη και σε ένα διάφανο πλαστικό στυλό. αφού ζητήσεις άδεια από κάποιον μεγαλύτερο. αφού υπάρχουν και οι δύο προϋποθέσεις για τη δημιουργία του. για παράδειγμα.

για παράδειγμα. Αν εξετάζαμε τη φωτισμένη οθόνη μιας έγχρωμης τηλεόρασης μ' έναν μεγεθυντικό φακό. FYSIKA ST DIM MATHITI.. φτιάχνουμε πορτοκαλί. Αν «ανακατέψουμε» κόκκινο με κίτρινο χρώμα. δεν μπορούμε να τις ξεχωρίσουμε και το οπτικό ερέθισμα που παίρνουμε είναι αυτό του χρώματος που προκύπτει από τη μείξη τους. θα διαπιστώναμε ότι καλύπτεται από ομάδες μικροσκοπικών κόκκων. Το έντονο κόκκινο. Μικροί χρωματιστοί κόκκοι. Τα έντονα χρώματα των λουλουδιών τραβούν την προσοχή των εντόμων. ενώ τα κλείνουν.indb 107 1/23/2013 8:30:25 PM . θα δεις. Σε άλλα ζώα πάλι το χρώμα του σώματός τους ταιριάζει με τα χρώματα του περιβάλλοντος στο οποίο ζουν. Καθώς οι κουκκίδες είναι πολύ κοντά. όταν θέλουν να περνούν απαρατήρητες. Η κάθε ομάδα περιλαμβάνει έναν κόκκινο. Είναι εύκολο να διακρίνεις τα ζώα. Πολλές φορές δεν είναι καν ανάγκη να «ανακατέψουμε» τα χρώματα. Ανάλογα με το πόσο ακτινοβολεί κάθε κόκκος έχουμε την αίσθηση διαφορετικού χρώματος. αρκεί να τοποθετήσουμε πολλές μικρές κουκκίδες διαφορετικών χρωμάτων πλάι-πλάι. Με τη μείξη των βασικών χρωμάτων μπορούμε να «δημιουργήσουμε» όλα τα χρώματα. Οι πεταλούδες ανοίγουν τα πολύχρωμα φτερά τους. δαγκώνει ή έχει πολύ πικρή γεύση. Παρατήρησε τις εικόνες. Με παρόμοιο τρόπο δημιουργούνται τα χρώματα στην τηλεόραση. για να προσελκύσουν το ταίρι τους. Σε κάποια ζώα τα χρώματα του σώματος έχουν μία διαφορετική σημασία. ότι το πορτοκαλί δεν είναι παρά ένα μείγμα πολλών μικροσκοπικών κόκκινων και κίτρινων κουκκίδων. 107 Η σημασία των χρωμάτων Τα χρώματα στη φύση έχουν πολύ μεγάλη σημασία ακόμη και για την επιβίωση. Αυτό τα βοηθά να κρύβονται από τους εχθρούς τους. κίτρινο ή πορτοκαλί χρώμα μπορεί να είναι μία προειδοποίηση για τους εχθρούς του ζώου ότι αυτό έχει δηλητήριο. Αν με έναν ισχυρό μεγεθυντικό φακό παρατηρήσεις αυτό το ίδιο το βιβλίο που κρατάς.. έναν πράσινο και έναν μπλε κόκκο.

Με τον με υγρό. 108 Μάτι Οι φωτεινές ακτίνες ανακλώνται και διαχέονται πάνω σε όλα τα αντικείμενα.indb 108 1/23/2013 8:30:29 PM . η εικόνα που βλέπουμε. ρη Κό Ο χώρος ανάμεσα Η διάμετρος στον κερατοειδή χιτώνα της κόρης αλλάζει και τον φακό ανάλογα με τη είναι γεμάτος φωτεινότητα. χρωματιστό μέρος υπάρχει ένα διάφανο του ματιού. έτσι ώστε το είδωλο να σχηματίζεται ιδα πάντοτε καθαρό στον αμφιβληστροειδή χιτώνα. οπότε βλέπουμε τα αντικείμενα κανονικά και όχι… ανάποδα. Η Κρ καμπυλότητα του συγκλίνοντα αυτού φακού μεταβάλλεται. Η επιφάνεια του χιτώνα αυτού είναι καλυμμένη με εκατομμύρια φωτοευαίσθητα κύτταρα. Το οπτικό ερέθισμα. διάφραγμα. από όπου περνά το φως. ο εγκέφαλός μας τα «αναλύει» αυτόματα. στο κέντρο του οποίου υπάρχει ένα άνοιγμα. όπου σχηματίζεται το είδωλο της εικόνας που παρατηρούμε. Οι φωτεινές ακτίνες διαθλώνται στον κρυσταλλοειδή φακό και εστιάζονται πάνω στον αμφιβληστροειδή χιτώνα. Είναι ένα ζελέ. δής φακός λοε ι λ Το φως τα περνά μέσα από τον υσ κρυσταλλοειδή φακό. Παρόλο που τα είδωλα σχηματίζονται αντεστραμμένα στον αμφιβληστροειδή χιτώνα. FYSIKA ST DIM MATHITI. Έτσι κάποιες από αυτές φτάνουν στα μάτια μας. η κόρη. τρόπο αυτό ρυθμίζεται η ποσότητα του φωτός που περνά στο μάτι. μεταφέρεται στον εγκέφαλο μέσα από το οπτικό νεύρο. ς χιτώνας δή ει το Προστατεύει Κερα τον φακό του ματιού. Πίσω Ίρ από τον κρυσταλλοειδή φακό. Η ίριδα είναι το στο εσωτερικό του ματιού.

Σε κάθε περίπτωση. Εδώ σχηματίζεται το είδωλο των αντικειμένων που παρατηρούμε. εύ ρ ο όν ικ Το οπτικό τ Οπ νεύρο συνδέει τον αμφιβληστροειδή χιτώνα με τον εγκέφαλο. 109 ο ειδής χιτών τρ α ησ ς ιβλ Ο αισθητήριος Αμ φ χιτώνας του ματιού.. μας πληροφορούν για την ύπαρξη. ξεκινούν από τη φωτεινή πηγή και μεταδίδονται ευθύγραμμα.. ή τα φωτόνια λειτουργούν στον μικρόκοσμο ως «αγγελιαφόροι» πληροφορίας. αν στη συνέχεια συναντήσουν το μάτι μας. λοιπόν. ωσότου να συναντήσουν κάποιο διαφανές. τη μορφή και τις ιδιότητες του σώματος και της φωτεινής πηγής. το ηλεκτρομαγνητικό κύμα. FYSIKA ST DIM MATHITI. Μεταφέρει το οπτικό ερέθισμα από το μάτι στον εγκέφαλο. ημιδιαφανές ή αδιαφανές σώμα. Η επιφάνειά του είναι καλυμμένη από εκατομμύρια φωτοευαίσθητα οπτικά κύτταρα. Τα φωτόνια. Εκεί είτε συνεχίζουν την πορεία τους είτε αλλάζουν κατεύθυνση είτε απορροφώνται. Φως αγγελιαφόρος.indb 109 1/23/2013 8:30:31 PM . Το φως μεταφέρει πληροφορία. Το ηλεκτρομαγνητικό κύμα.

Μπορείς άραγε να τα εμπιστεύεσαι πάντα. • Η σωστή διατροφή είναι σημαντική για την καλή υγεία των ματιών μας. Γιατί όμως μπερδευόμαστε όλοι το ίδιο. Είναι σημαντικό να φροντίζουμε για την καλή τους υγεία υιοθετώντας κάποιους απλούς βασικούς κανόνες: • Το έντονο φως είναι επικίνδυνο. τις ντομάτες και το σπανάκι είναι πολύτιμη για τα μάτια μας. λοιπόν. που προστατεύουν τα μάτια μας από την επικίνδυνη υπεριώδη ακτινοβολία. FYSIKA ST DIM MATHITI. • Κατά την παραμονή μας στον ήλιο φοράμε οπωσδήποτε γυαλιά ηλίου. ιδιαίτερα όταν καθόμαστε πολύ κοντά στην οθόνη. το άσπρο λάχανο. όταν εργαζόμαστε πολλές ώρες στον υπολογιστή.indb 110 1/23/2013 8:30:36 PM . Πρέπει. • Τα μάτια μας κουράζονται. Τι βλέπεις στην εικόνα. Για τον ίδιο λόγο καθόμαστε μακριά από την οθόνη της τηλεόρασης. • Φοράμε πάντα προστατευτικά γυαλιά. όταν το φως είναι έντονο. Προστατεύουμε τα μάτια μας τοποθετώντας μπροστά τους τα χέρια μας. Μία πραγματικά περίεργη σκάλα. Είναι τα τούβλα πράγματι στραβά. Η βιταμίνη Α που παίρνουμε από τα καρότα. Οπτικές απάτες Σίγουρα θεωρείς τα μάτια σου αξιόπιστα.. όταν εργαζόμαστε με ουσίες που μπορεί να πεταχτούν στα μάτια μας ή όταν κάνουμε εργασίες κατά τις οποίες μπορεί να μπουν στα μάτια μας θραύσματα. να κάνουμε τακτικά διαλείμματα και η απόστασή μας από την οθόνη να είναι τουλάχιστον 50 εκατοστά.. Είναι οι οριζόντιες γραμμές παράλληλες. Οι παρακάτω εικόνες θα σε μπερδέψουν. 110 Προσέχω τα μάτια μου σαν τα μάτια μου! Τα μάτια μας είναι πολύτιμα.

αλλάζει πορεία. Ανάγλυφα σύμβολα και ειδικά σημάδια παρατηρούμε και σε διάφορες συσκευές.. Ακόμη και στα χαρτονομίσματα υπάρχουν ειδικά σύμβολα που βοηθούν τους συνανθρώπους μας που δεν μπορούν να δουν.. Ο εγκέφαλος διατηρεί την εντύπωση μιας εικόνας για κάποιο χρονικό διάστημα. Ένας φακός μπορεί να είναι συγκλίνων ή • Διάθλαση ονομάζουμε την αλλαγή της αποκλίνων. οι διαφανή ή ημιδιαφανή σώματα. απομακρύνονται η μία από την άλλη. • Όταν το φως περνά από τον αέρα σε ένα άλλο διαφανές υλικό ή από ένα διαφανές υλικό στον αέρα. Τέντωσε την κλωστή και παρατήρησε το χαρτόνι που περιστρέφεται. Η αίσθηση που χρησιμοποιούν. όπου μια ανάγλυφη τελίτσα στο πλήκτρο με τον αριθμό 5 βοηθά στον εντοπισμό των πλήκτρων. όταν η κλωστή τυλιχτεί αρκετά. ενώ με τους αποκλίνοντες. FYSIKA ST DIM MATHITI. τον συγκλίνοντα φακό. στους ανελκυστήρες. συνδυασμούς από μικρές τελίτσες και γραμμές. ο εγκέφαλος δεν ξεχωρίζει τις δύο εικόνες. ακόμη και σε πολλά μηχανήματα. Τον τρόπο αυτό επικοινωνίας δε στερούνται ούτε οι συνάνθρωποί μας που δεν μπορούν να δουν. σχηματίζονται στον αμφιβληστροειδή • Στον αμφιβληστροειδή χιτώνα χιτώνα αντεστραμμένες. Οι εικόνες προβάλλονται γρήγορα η μία μετά την άλλη κι έτσι έχουμε την αίσθηση της κίνησης. Στην ιδιότητα αυτή στηρίζεται η λειτουργία του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Δέσε στις τρύπες τις δύο άκρες μιας χοντρής κλωστής με μήκος περίπου 80 εκατοστά. χρωμάτων δίνει λευκό χρώμα. Πέρασε τα δάχτυλά σου στην κλωστή και τέντωσέ την. Η ιδιότητα αυτή του εγκεφάλου ονομάζεται μεταίσθημα. μεταφέρει τα οπτικά ερεθίσματα από το μάτι μας στον εγκέφαλο. είναι η αφή. «Διαβάζουν» ακουμπώντας το χέρι τους πάνω σε ανάγλυφα γράμματα. ειδικού σχήματος. το οποίο συνδέει αντικειμένων που τον αμφιβληστροειδή χιτώνα με τον παρατηρούμε. πορείας του φωτός. Η γραφή Braille δε χρησιμοποιείται μόνο σε ειδικά βιβλία αλλά και σε πινακίδες σε δημόσιους χώρους.. Αν στο χρονικό διάστημα δούμε μια άλλη εικόνα. 111 Κινούμενα σχέδια Κόψε ένα χαρτόνι με πλευρά περίπου 10 εκατοστά. • Στους φακούς το φως διαθλάται. Ζωγράφισε στη μία όψη του ένα κλουβί και στην άλλη έναν παπαγάλο. όπως στο • Αποκλίνοντες ονομάζονται οι φακοί που είναι ουράνιο τόξο. αποτελείται από την ίριδα. Με μια ματιά. όπως για παράδειγμα στο τηλέφωνο. για να διαβάσουν. εγκέφαλο. • Συγκλίνοντες ονομάζονται οι φακοί που είναι • Το φως του Ήλιου μπορεί να αναλυθεί παχύτεροι στη μέση και λεπτότεροι στα άκρα. στο μέσο του χαρτονιού. σχηματίζεται το είδωλο των • Το οπτικό νεύρο. Η σύνθεση όλων των λεπτότεροι στη μέση και παχύτεροι στα άκρα. την κόρη και • Ίριδα ονομάζεται το χρωματιστό μέρος του ματιού.indb 111 1/23/2013 8:30:40 PM . φωτεινές ακτίνες συγκεντρώνονται σε ένα • Φακοί ονομάζονται ορισμένα διαφανή σώματα σημείο. • Φάσμα ονομάζεται το σύνολο των χρωμάτων που • Το εσωτερικό του ματιού μας εμφανίζονται κατά την ανάλυση του λευκού φωτός. Οι εικόνες των • Κόρη ονομάζεται το άνοιγμα στο κέντρο της αντικειμένων που βλέπουμε ίριδας. όπως βλέπεις στην εικόνα. προς τιμήν του Louis Braille που την εφηύρε. Γλωσσάρι. Ζήτησε από μια φίλη ή έναν φίλο σου να γυρίσει το χαρτόνι πολλές φορές και να το αφήσει. από όπου περνά το φως. Άνοιξε μία τρύπα αριστερά και μία δεξιά από το κλουβί.. Η γραφή αυτή ονομάζεται γραφή Βraille. όταν αυτό συναντά • Στους συγκλίνοντες φακούς. σε φως διαφόρων χρωμάτων. Ανάγλυφη γραφή για τυφλούς Ο γραπτός λόγος είναι βασικό μέσο επικοινωνίας.

τα συνθετικά υφάσματα. Προϊόντα της χημικής έρευνας είναι τα πλαστικά. τα φάρμακα για τον άνθρωπο. FYSIKA ST DIM MATHITI. Κι όμως. Η πρόοδος στη χημεία τις τελευταίες δεκαετίες έχει αλλάξει την καθημερινή μας ζωή. 112 112 ΟΞΕΑ ΒΑΣΕΙΣ Όταν ακούμε τη λέξη «χημεία». με τα οποία θερμαίνουμε τα σπίτια μας και με τα οποία κινούνται τα οχήματα που μας μεταφέρουν. φέρνουμε τις περισσότερες φορές στον νου μας πολύπλοκα χημικά ΑΛΑΤΑ εργαστήρια ή εργοστάσια. τα ζώα αλλά και τα φυτά. τα καθαριστικά. τα συντηρητικά που διατηρούν τα τρόφιμα. τα καύσιμα. χημικά προϊόντα χρησιμοποιούμε καθημερινά χωρίς τις περισσότερες φορές να ξέρουμε ότι αυτά αναπτύχθηκαν σε χημικά εργαστήρια.indb 112 1/23/2013 8:30:46 PM .

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται. στους ζωντανούς οργανισμούς. οι τροφές που τρώμε αλλάζουν σύσταση στο σώμα μας δίνοντας ενέργεια απαραίτητη για τις δραστηριότητές μας. μπορεί όμως να είναι επικίνδυνα για την υγεία μας. βάσεις και άλατα συναντάμε παντού γύρω μας. Οι χημικοί ελέγχουν τα τρόφιμα. στη φύση. Τα προϊόντα αυτά είναι ιδιαίτερα χρήσιμα. οι βάσεις και τα άλατα. Γι’ αυτό πρέπει να διαβάζουμε πάντοτε τις οδηγίες χρήσης και να λαμβάνουμε υπόψη τις προειδοποιήσεις που αναφέρονται σε αυτές. τα καλλυντικά. Χημικές διαδικασίες συμβαίνουν διαρκώς γύρω μας. Ερεθίζουν το δέρμα και προκαλούν βλάβες στα μάτια. Αν η ρύπανση ξεπεράσει κάποια όρια. Ουσίες που έχουν πολλές παρόμοιες ιδιότητες ανήκουν στην ίδια κατηγορία. όταν πέφτουν από τα δέντρα. FYSIKA ST DIM MATHITI. όταν χρησιμοποιούνται σωστά. κινδυνεύουμε από εγκαύματα και δηλητηριάσεις. Στη χημεία οι διάφορες ουσίες χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με τις ιδιότητές τους. στο σπίτι μας. αν δεν προστατεύονται από τη βαφή. Τα μέταλλα σκουριάζουν. το νερό. Οι ουσίες που χρησιμοποιούμε καθημερινά είναι πάρα πολλές και διαφορετικές. Τα χημικά προϊόντα διευκολύνουν τη ζωή μας. Οξέα. Στην καθημερινή μας ζωή χρησιμοποιούμε πολλά καθαριστικά και απορρυπαντικά. 113 Στο Γενικό Χημείο του κράτους ελέγχονται όλα τα προϊόντα. Τρεις πολύ σημαντικές κατηγορίες χημικών ουσιών είναι τα οξέα. οι χημικοί μάς προειδοποιούν. Αν καταπιούμε κάποιο από αυτά. για να πάρουμε έκτακτα μέτρα. τα φύλλα σαπίζουν. Ακόμη και ο αέρας που αναπνέουμε ελέγχεται καθημερινά. αν δε χρησιμοποιούνται σωστά. τα φάρμακα. Τα χημικά φαινόμενα δεν περιορίζονται στα ειδικά εργαστήρια.indb 113 1/23/2013 8:30:51 PM . τα απορρυπαντικά. πριν φτάσουν στα σπίτια μας. όταν χρησιμοποιούμε συγχρόνως διάφορα καθαριστικά.

στο στόμα μας δημιουργούνται οξέα. Μία βάση που χρησιμοποιούμε κάθε μέρα Το καλό φαγητό είναι σίγουρα μεγάλη απόλαυση. που εξουδετερώνει τα οξέα στο στόμα μας προστατεύοντας την αδαμαντίνη.indb 114 1/23/2013 8:31:03 PM . Όταν αναμειγνύεται ένα οξύ με μία βάση. Το λεμόνι και το ξίδι περιέχουν οξέα. Οι τρεις αυτές κατηγορίες δε διακρίνονται μόνο από τις ιδιότητές τους αλλά και από τη σύστασή τους. τα άλατα. Σε αυτό το τρίχωμα βρίσκεται το μυρμηκικό οξύ. Μετά το φαγητό όμως. Άλατα είναι επίσης το μάρμαρο. προκαλείται χημική αντίδραση. οι βάσεις και τα άλατα είναι τρεις σημαντικές κατηγορίες χημικών ουσιών που χρησιμοποιούμε συχνά στην καθημερινή μας ζωή. Κατά την εξουδετέρωση δημιουργούνται νέες χημικές ουσίες. προστατεύει τα δόντια μας. ο γύψος. περιέχουν βάσεις. Το σωστό βούρτσισμα. το κέλυφος των αβγών. Ένα από τα άλατα που χρησιμοποιούμε καθημερινά είναι το μαγειρικό αλάτι. Οξέα περιέχουν επίσης τα περισσότερα φρούτα. Η οδοντόκρεμα περιέχει βάση. το οξύ προκαλεί πόνο. ουσία που χρησιμοποιούμε στα τραύματα και στα τσιμπήματα της μέλισσας. όσο το δυνατόν πιο σύντομα μετά το φαγητό. δηλαδή. σε αντίθεση με τα χημικά στοιχεία των οποίων τα μόρια αποτελούνται από όμοια άτομα. Τα φύλλα της τσουκνίδας καλύπτονται από ένα λεπτό τρίχωμα. FYSIKA ST DIM MATHITI. των βάσεων και των αλάτων Τα οξέα. η κιμωλία. ουσίες που αποτελούνται από δύο ή περισσότερα ανόμοια άτομα. όπως και τα περισσότερα καθαριστικά που διαλύουν τα λίπη. Βάση είναι και η αμμωνία. Πλένοντας τα δόντια μας απομακρύνουμε τα υπολείμματα των τροφών. ιδιαίτερα αν αυτό είναι πλούσιο σε σάκχαρα. Όταν τα μυρμήγκια τσιμπήσουν κάποιο ζώο. Το ίδιο οξύ υπάρχει και στις τσουκνίδες. 114 Στα ίχνη των οξέων. Όταν αγγίζουμε τις τσουκνίδες. Ιδιαίτερα τα γλυκά είναι πειρασμός. που ονομάζεται εξουδετέρωση. Το «όπλο» των μυρμηγκιών και της τσουκνίδας Τα μυρμήγκια αντιμετωπίζουν τους εχθρούς τους με ένα οξύ. το μυρμηκικό οξύ. Η προστασία όμως των δοντιών με το βούρτσισμα δε σταματά εδώ. Η οδοντόπαστα. στον οποίο οι περισσότεροι από μας δυσκολεύονται να αντισταθούν. που είναι επικίνδυνα για την αδαμαντίνη των δοντιών μας. Είναι. Τα οξέα. στα οποία οφείλεται η ξινή τους γεύση. οι βάσεις και τα άλατα είναι χημικές ουσίες που κατατάσσουμε στη γενικότερη ομάδα των χημικών ενώσεων. Το τσίμπημα κάποιων μυρμηγκιών μπορεί ακόμη και να σκοτώσει μικρά ζώα. τσούξιμο και ερεθισμό. το οξύ αυτό προκαλεί πόνο.

Το αλάτι δε νοστιμίζει απλά τα φαγητά. και το ρήμα sale. όπου η θερμοκρασία του νερού που περνά μέσα από τους σωλήνες είναι μεγάλη. Από τη λατινική ονομασία του αλατιού. που ονομάζονται αλυκές. πληρώνονταν με «πολύτιμο» μαγειρικό αλάτι. για παράδειγμα. μαγειρικό αλάτι Το αλάτι είναι μια ουσία που χρησιμοποιούμε καθημερινά. συγκεντρώνεται το αλάτι που ήταν διαλυμένο σε αυτό. λέμε ότι είναι «μαλακό». Όταν το νερό περιέχει πολλά άλατα. όταν περιέχει λίγα άλατα. Οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες στα σπήλαια δημιουργούνται από τα άλατα στο νερό που στάζει. οι στρατιώτες.. οι λεγεωνάριοι. FYSIKA ST DIM MATHITI. τόσο πολύτιμο που πολλές φορές χρησιμοποιήθηκε ως νόμισμα. Το αλάτι μπορούμε να το πάρουμε από ορυχεία. Στη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Κοντά στην ακρογιαλιά κατασκευάζονται δεξαμενές με πολύ μικρό βάθος και μεγάλη επιφάνεια. Η ποσότητα των αλάτων που είναι διαλυμένη στην ίδια ποσότητα νερού είναι διαφορετική από περιοχή σε περιοχή. Χλωριούχο νάτριο ή αλλιώς. Αυτή του η ιδιότητα εξηγεί γιατί το αλάτι ήταν πολύτιμο πριν από την ανακάλυψη των ψυγείων. όπως για παράδειγμα στις αντιστάσεις των πλυντηρίων. ψάρια και ελιές διατηρούνται με αλάτι.indb 115 1/23/2013 8:31:09 PM . λέμε ότι είναι «σκληρό». 115 Άλατα στο νερό Στο νερό υπάρχουν διαλυμένα άλατα. που σημαίνει πουλάω. Κρέας. που σημαίνει μισθός. Το πρόβλημα παρατηρείται εντονότερο. Οι αλυκές γεμίζουν με θαλασσινό νερό.. Όταν αυτό εξατμιστεί. αλλά είναι απαραίτητο για την πέψη και για την καλή λειτουργία του νευρικού συστήματος. ενώ. sal. καθώς τα άλατα που συγκεντρώνονται σε αυτές εμποδίζουν τη διέλευση του νερού. η αμοιβή αυτή ονομάστηκε salarius. λέξη από την οποία προέκυψε στην αγγλική γλώσσα το salary. Όταν το νερό είναι «σκληρό». Το αλάτι χρησιμοποιείται επίσης ως συντηρητικό τροφίμων. συχνότερα όμως το παίρνουμε από το νερό της θάλασσας. δημιουργείται πρόβλημα στις σωληνώσεις.

Για τον ίδιο λόγο. Σιγά-σιγά η ζήτηση σε σαπούνι μεγάλωνε κι έτσι παρατηρήθηκε έλλειψη στις πρώτες ύλες. Γι' αυτό πρέπει να τα χρησιμοποιούμε με προσοχή και να διαβάζουμε τις οδηγίες προφύλαξης. όπως και τα καθαριστικά για τον φούρνο περιέχουν βάσεις. περίπου το 2500 π. Πολλά από τα καθαριστικά που χρησιμοποιούμε στο σπίτι. όπως σε ντουλάπια που κλειδώνουν και βρίσκονται σχετικά ψηλά. Καθαρίζουν καλύτερα και είναι πιο φιλικά προς το περιβάλλον. Ανάλογα με τη χρήση επιλέγουμε το κατάλληλο καθαριστικό ή απορρυπαντικό. Η χρήση των χημικών ουσιών δεν είναι πάντα ακίνδυνη. Το πρώτο απορρυπαντικό σε μορφή σκόνης για πλύσιμο στο χέρι βγήκε στην αγορά το 1907 στη Γερμανία. Στις συσκευασίες των εμπορικών προϊόντων αναγράφεται αν αυτά είναι οξέα ή βάσεις ή αν περιέχουν οξέα ή βάσεις. Η έρευνα συνεχίζεται και σήμερα με στόχο την παραγωγή απορρυπαντικών ακόμη πιο φιλικών προς το περιβάλλον. το καπάκι πολλών καθαριστικών είναι ειδικά κατασκευασμένο. περιέχουν οξέα. Από τη στάχτη και το λίπος στα σύγχρονα απορρυπαντικά Τα πρώτα σαπούνια κατασκευάστηκαν από τους Σουμέριους με λίπος και στάχτη. έτσι ώστε να μην μπορούν να ανοίξουν το δοχείο μικρά παιδιά. Για πολλές εκατοντάδες χρόνια όμως οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τα σαπούνια κυρίως σαν καλλυντικά κι έπλεναν τα ρούχα τους μόνο με νερό. Τον 14ο αιώνα δημιουργήθηκαν τα πρώτα εργαστήρια παραγωγής σαπουνιού στην Ιταλία. για την προστασία των μικρών παιδιών. Γενικά σε όλα τα χημικά προϊόντα που χρησιμοποιούμε πρέπει να αναγράφεται η σύστασή τους και ο χημικός τύπος τους που μας πληροφορεί από ποια άτομα αποτελούνται. 116 Τα οξέα και οι βάσεις στην καθημερινή ζωή Στην καθημερινή μας ζωή χρησιμοποιούμε συχνά καθαριστικά και απορρυπαντικά. Με την κατασκευή των πρώτων ηλεκτρικών πλυντηρίων τη δεκαετία του 1950 άρχισε και η παραγωγή απορρυπαντικών για πλυντήρια. Τα απορρυπαντικά σήμερα είναι βελτιωμένα σε σχέση με παλιότερα.indb 116 1/23/2013 8:31:27 PM . Τα προϊόντα αυτά μας βοηθούν να καθαρίζουμε το σπίτι και τα ρούχα μας. όπως αυτά που διαλύουν τα άλατα στο μπάνιο. FYSIKA ST DIM MATHITI. την Ισπανία και τη νότια Γαλλία. Μία βασική ιδιότητα των οξέων είναι η διάλυση των αλάτων. Γι’ αυτό και πρέπει να φυλάσσονται σε μέρος όπου δεν μπορούν να φτάσουν μικρά παιδιά. που περιέχουν οξέα και βάσεις.Χ. το καθαριστικό για το σίδερο και το καθαριστικό για την καφετιέρα. Τα περισσότερα απορρυπαντικά για τα πιάτα και τα ρούχα. Οι βάσεις πάλι διαλύουν τα λίπη. Καθαριστικά και απορρυπαντικά: μακριά από τα μικρά παιδιά Πολλά καθαριστικά και απορρυπαντικά περιέχουν χημικές ουσίες ιδιαίτερα επικίνδυνες.

όταν έρθουν σε επαφή καθαριστικά υγρά που διαλύουν τα άλατα με οξέα ή βάσεις ή με ουσίες που περιέχουν οξέα. Τα περισσότερα από αυτά είναι κατασκευασμένα από μάρμαρο. για παράδειγμα. FYSIKA ST DIM MATHITI. Η χώρα μας είναι γεμάτη σημαντικά μνημεία. Γι' αυτό πρέπει να διαβάζουμε προσεχτικά και να ακολουθούμε με συνέπεια τις οδηγίες χρήσης. Το νερό της βροχής στις περιοχές που υπάρχει έντονο το πρόβλημα της ατμοσφαιρικής ρύπανσης περιέχει οξέα. 117 Η όξινη βροχή Τα μνημεία είναι σύμβολα της ιστορίας και του πολιτισμού μας.. οξύ σε μία βάση. περιέχουν οξέα ή βάσεις. • Δείκτες ονομάζονται ορισμένες ουσίες που • Τα οξέα διαλύουν τα άλατα. • Οι διάφορες ουσίες χωρίζονται σε κατηγορίες ανάλογα με τις ιδιότητές τους. τα αναμειγνύεται ένα οξύ με μία βάση. Κατά την εξουδετέρωση αντίδραση που πραγματοποιείται. Ακόμα και η μεταφορά των μαρμάρων του Παρθενώνα σε μουσεία και η αντικατάστασή τους με αντίγραφα στον βράχο της Ακρόπολης έχει συζητηθεί. Με μια ματιά. που οφείλουμε να προστατεύουμε με κάθε τρόπο.. βάσεις ή βάσεων από • Η απρόσεκτη χρήση καθαριστικών και οξέα. Η ποιότητα της ζωής μας εξαρτάται σημαντικά από την καθαρότητα του αέρα που αναπνέουμε. Είναι πολύτιμη κληρονομιά. Τρεις πολύ σημαντικές κατηγορίες ουσιών είναι τα οξέα. Οι επιστήμονες αναζητούν διάφορες λύσεις για την προστασία τους. Στην Αττική. γι’ αυτό και η βροχή ονομάζεται όξινη. άλατα.. την ιστορία μας. Τα οξέα προκαλούν φθορά στα μάρμαρα. Γλωσσάρι. κατηγορίες χημικών ενώσεων που • Η χημική αντίδραση που γίνεται. όταν δημιουργούνται νέες χημικές ουσίες. Ο περιορισμός της ατμοσφαιρικής ρύπανσης όμως δεν είναι σημαντικός μόνο για τους ανθρώπους αλλά και για τα μνημεία μας. Ο μόνος σίγουρος και αποτελεσματικός τρόπος προστασίας τους είναι ο περιορισμός της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. • Οι βάσεις διαλύουν τα λίπη. απορρυπαντικών είναι επικίνδυνη. υπάρχει κίνδυνος φθοράς των μνημείων από την όξινη βροχή. όταν χρησιμοποιούμε συχνά στην προσθέτουμε μία βάση σε ένα οξύ ή ένα καθημερινή ζωή. • Τα οξέα και οι βάσεις είναι χρησιμοποιούμε τους δείκτες. οι βάσεις και τα άλατα.. • Για να διαπιστώσουμε αν μια ουσία είναι οξύ ή βάση ή αν περιέχει οξύ ή βάση. Τα αλλάζουν χρώμα.indb 117 1/23/2013 8:31:31 PM . τα σαπούνια και τα παράγονται κατά την καθαριστικά για τον φούρνο περιέχουν εξουδετέρωση οξέων από βάσεις. ονομάζεται • Εξουδετέρωση ονομάζεται η χημική εξουδετέρωση. Τα • Άλατα ονομάζονται οι ουσίες που απορρυπαντικά. Κίνδυνο για τα μνημεία αυτά αποτελεί η ατμοσφαιρική ρύπανση.

Οι ασθένειες ταλαιπωρούσαν την ανθρωπότητα ήδη από την αρχαιότητα. Όπως φαίνεται και στο απόσπασμα του Ησίοδου. τιμωρία των θεών.Χ. FYSIKA ST DIM MATHITI. τα οποία συνήθως βρίσκονταν σε μικρά νησάκια. που θανάτους δίνουνε. κι είν' γιομάτη η θάλασσα και αρρώστιες στους ανθρώπους την ημέρα ή τη νυχτιά μόνες έρχονται και φέρνουν τα κακά για τους θνητούς σιωπηλά γιατί τους πήρε ο σοφός Δίας τη φωνή. Ησίοδος. τις ασθένειες και τον θάνατο ήταν μοιρολατρική. 118 118 ΜΕΤΑ∆ΟΤΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ Πριν στη γην επάνω ζούσαν των ανθρώπων οι φυλές δίχως τα κακά του κόσμου και τον πόνο τον σκληρό δίχως τις βαριές αρρώστιες. Μόνη αυτού πια η Ελπίδα μες στ' αράγιστο καυκί μπρος στου πιθαριού τα χείλη έμεινε. 8ος αιώνας π. στην αρχαία Ελλάδα η στάση των ανθρώπων για τη ζωή. Άλλα όμως μύρια πάθη στους ανθρώπους σκόρπισαν κι είν' η γη κακά γιομάτη. η λέπρα. εμφανίσθηκε στην Ευρώπη. Από ιστορικά ευρήματα γνωρίζουμε ότι η ευλογιά θέριζε από την εποχή των αρχαίων Αιγυπτίων και συνέχιζε να σκοτώνει μέχρι και τον περασμένο αιώνα. Η πανώλη. μια άλλη αρρώστια.indb 118 1/23/2013 8:31:38 PM . Οι ασθενείς απομονώνονταν υποχρεωτικά σε ειδικούς οικισμούς-θεραπευτήρια. Οι ασθένειες θεωρούνταν αναπόφευκτο κακό. αφάνισε τον 14ο αιώνα σχεδόν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Ευρώπης μέσα σε τέσσερα μόλις χρόνια. Στον Μεσαίωνα. δεν πέταξε γιατί πρώτα το καπάκι στο πιθάρι έβαλε. Οι λοιμοί εξαφάνιζαν πόλεις ολόκληρες. Ήταν φοβερά μεταδοτική και προκάλεσε τον κοινωνικό αποκλεισμό των μολυσμένων ατόμων. γνωστή και ως Μαύρος Θάνατος. «Έργα και Ηµέραι». Μα η γυναίκα απ' το πιθάρι με τα δεινά πήρε με τα χέρια της το καπάκι και σκορπώντας έγνοιες έφερε βαριές.

καθώς πολλοί από τους ταξιδιώτες είχαν μολυνθεί από την αρρώστια στα λιμάνια. απομονώνοντας πληθυσμούς. Σήμερα τα τρόφιμα καθώς και το νερό που πίνουμε ελέγχονται σχολαστικά. Η ανακάλυψη του Νέου Κόσμου από τον Κολόμβο. Με τον προληπτικό εμβολιασμό θωρακίζουμε τον οργανισμό μας ήδη από την παιδική ηλικία απέναντι σε πολλές ασθένειες. Με τα εμβόλια και τα αντιβιοτικά προλαμβάνουμε και αντιμετωπίζουμε ασθένειες που στο παρελθόν βασάνισαν την ανθρωπότητα. ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος μετάδοσης μικροβιακών λοιμώξεων. πριν επιβιβαστούν στα πλοία. Η εξέλιξη της ιατρικής και της τεχνολογίας σώζει ζωές. άγνωστα ως τότε στους πληθυσμούς αυτούς. πολλές φορές ακόμη και καίγοντας πόλεις ολόκληρες. η μεγάλη μάστιγα που «χτυπάει» πιο γρήγορα από κάθε άλλη ασθένεια. για παράδειγμα.. Για να καταλάβουμε το μέγεθος της τραγωδίας. ακόμη και στο πρόσφατο παρελθόν. αρκεί να συγκρίνουμε τον αριθμό αυτό με τα 8. είχε ως αποτέλεσμα να αποδεκατιστεί ο πληθυσμός των αυτόχθονων κατοίκων της Αμερικής. FYSIKA ST DIM MATHITI. 119 Τη μετάδοση των επιδημιών ευνοούσαν οι μετακινήσεις πληθυσμών.5 εκατομμύρια νεκρών του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η παγκόσμια επιδημία γρίπης του 1918-1919 άφησε πίσω της πάνω από 20 εκατομμύρια νεκρούς. την καθιέρωση της δημόσιας υγιεινής και την εφαρμογή της προληπτικής ιατρικής άρχισε να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά την εξάπλωση των μεταδοτικών ασθενειών και κυρίως να προλαμβάνει την εκδήλωσή τους. με την εξέλιξη της επιστήμης. Οι μεταδοτικές ασθένειες ήταν η αιτία θανάτου εκατομμυρίων ανθρώπων. ώστε ο καθένας μας να γνωρίζει και να εφαρμόζει τα απαραίτητα μέτρα προσωπικής υγιεινής. Μόλις τον 19ο αιώνα.indb 119 1/23/2013 8:31:51 PM . αφού τα πληρώματα του Κολόμβου μετέφεραν μικρόβια. μεταδόθηκε.. Αργότερα η χολέρα. ακολουθώντας τους κυριότερους δρόμους του εμπορίου και της μετανάστευσης. Με την ενημέρωση και την αγωγή υγείας φροντίζουμε. κατά διαδοχικά κύματα από τις Ινδίες στην Ευρώπη και από εκεί στην Αμερική. Για πολλούς αιώνες ο άνθρωπος παρακολουθούσε ανήμπορος την εξάπλωση των επιδημιών προσπαθώντας να εμποδίσει τη μετάδοσή τους με ακραία μέσα.

ζουν στο έδαφος. η κατανάλωση βρώμικων τροφίμων ή μη κατάλληλου νερού και η χρήση μολυσμένων αντικειμένων αποτελούν τις πιο συχνές αιτίες μετάδοσης ασθενειών. • Καλύπτουμε με επίδεσμο τραύματα ή πληγές στο δέρμα μας. αόρατοι με το γυμνό μάτι: ιοί. Οι περισσότεροι από αυτούς είναι αβλαβείς. Οι μικροοργανισμοί. πολλοί μάλιστα είναι και ωφέλιμοι. τα μικρόβια. O δεκάλογος. • Προστατεύουμε τα τρόφιμα από τα έντομα. το στόμα και τα ανοιχτά τραύματα.. μύκητες. για τους οποίους δεν έχει αναπτυχθεί άμυνα. Κάποιοι άλλοι μικροοργανισμοί όμως είναι επικίνδυνοι για τον άνθρωπο. • Δε χρησιμοποιούμε προσωπικά αντικείμενα άλλων (π. • Δε χαϊδεύουμε κάποιο ζώο. οδοντόβουρτσα). αλλά και να προστατέψεις τους άλλους.indd 120 1/20/15 12:46 PM . 03 FYSIKA ST DIM MATHITI 086-132. σαπίζουν και διαλύονται πολλά άχρηστα υλικά στη φύση. ορισμένες φορές καταφέρνουν να εισέλθουν στο σώμα μας παθογόνοι μικροοργανισμοί. όπως ονομάζονται αλλιώς. Τότε αρρωσταίνουμε. Οι πιο βασικοί κανόνες ατομικής υγιεινής είναι: • Πλένουμε καλά τα χέρια μας πριν από το φαγητό. • Διατηρούμε τα περισσότερα τρόφιμα στο ψυγείο. Μπορείς να προστατευτείς από τη μετάδοση των ασθενειών. στον αέρα.. της ατομικής υγιεινής Τα μικρόβια εισέρχονται στο σώμα μας κυρίως από τη μύτη. ακόμη και μέσα στο σώμα μας. στο νερό. Χάρη σε αυτούς παρασκευάζεται το γιαούρτι. όταν βήχουμε ή όταν φτερνιζόμαστε. • Δε βάζουμε τα χέρια μας στο στόμα. Ονομάζουμε τους οργανισμούς αυτούς παθογόνους. δεν τρώμε τα νύχια μας. Χάρη σε αυτούς. 120 Μικρόβια Γύρω μας υπάρχουν εκατομμύρια διαφορετικοί μικροοργανισμοί.. βακτήρια. • Βάζουμε πάντα το χέρι μας μπροστά από το στόμα μας. πρωτόζωα. υιοθετώντας κάποιους απλούς κανόνες. αν δεν μπορούμε αμέσως μετά να πλύνουμε τα χέρια μας. Για την αποφυγή της μετάδοσης των επιβλαβών μικροβίων είναι απαραίτητη η υιοθέτηση κανόνων υγιεινής. το τυρί και το κρασί.. για να εμποδίζει την είσοδο των μικροβίων στο σώμα. για παράδειγμα. • Αποφεύγουμε να έρθουμε σε επαφή με ανθρώπους που πάσχουν από κάποια μεταδοτική ασθένεια για όσο χρονικό διάστημα επιβάλλεται. Ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει διάφορους μηχανισμούς. Η καθημερινή μας επαφή με άλλους ανθρώπους.χ. Ωστόσο.

οπότε μεταφέρονται στον αέρα μικροσκοπικά σταγονίδια γεμάτα με το βακτήριο που προκαλεί τη φυματίωση. τέλος. κάποιες φορές όμως μπορεί να είναι και θανατηφόρα. Μπορεί να προκαλέσει πνευμονία ή εγκεφαλίτιδα. όπως η δυσεντερία. Μεταδίδεται κυρίως με το τσίμπημα μολυσμένων θηλυκών κουνουπιών. Η ελονοσία. Οι ιοί της γρίπης μεταλλάσσονται διαρκώς. ο Lοuis Pasteur.indd 121 3/4/14 1:48 PM . οι οποίες αποδεκάτιζαν την ανθρωπότητα για αιώνες. Την ανακάλυψη της σημασίας της δημόσιας υγιεινής αλλά και την ανακάλυψη των εμβολίων την οφείλουμε σε μερικούς ερευνητές. Τα συμπτώματα της γρίπης συνήθως είναι ήπια. οι τρεις αυτοί επιστήμονες απέδειξαν ότι υπεύθυνα για τις ασθένειες είναι τα μικρόβια. Η κυρίαρχη αντίληψη ήταν ότι αυτές οφείλονται σε κακοδαιμονία. τα οποία μπόρεσαν να αναγνωρίσουν και να απομονώσουν. όταν τα άτομα που πάσχουν από την ενεργό μορφή της βήξουν. Πρωτοπόροι εξερευνητές Έως τον 19ο αιώνα λίγα πράγματα ήταν γνωστά για τις μολυσματικές ασθένειες. Γύρω στα 1860 τρεις επιστήμονες. 121 Διαδεδομένες μεταδοτικές ασθένειες Η ιλαρά είναι μια μεταδοτική ασθένεια με χαρακτηριστικά συμπτώματα τα εξανθήματα που εμφανίζονται σε όλο το σώμα. 03 FYSIKA ST DIM MATHITI 086-132. Οι άνθρωποι που δεν πίνουν καθαρό νερό κινδυνεύουν περισσότερο από ασθένειες. οι οποίοι επισήμαναν κάποια σχέση μεταξύ της έλλειψης καθαριότητας και της μετάδοσης των ασθενειών. Τα βακτήρια που μεταδίδονται με το μολυσμένο νερό προκαλούν διάρροια και πυρετό. η χολέρα ή ο τύφος. Μεταδίδεται. Τελικά. Πότε διατυπώνοντας τις προσωπικές τους θεωρίες και πότε συζητώντας τις ιδέες τους. γελάσουν ή φτερνιστούν. ο Joseph Lister και ο Robert Koch. επιδόθηκαν σε πραγματικό αγώνα εναντίον των μολυσματικών ασθενειών. είναι μια ασθένεια που προκαλείται από πρωτόζωα. παρασκευάστηκαν τα εμβόλια που εξασφάλιζαν την ανοσοποίηση εναντίον πολλών λοιμωδών ασθενειών. Μία ασθένεια του αναπνευστικού συστήματος είναι η πνευμονική φυματίωση.

προκαλούν την ενεργοποίηση του αμυντικού μηχανισμού. αν στο μέλλον έρθουμε αντιμέτωποι με το μικρόβιο. Τα αντιβιοτικά δρουν με χημικές διεργασίες που εμποδίζουν την ανάπτυξη των μικροβίων. ο οποίος γνωρίζει το κατάλληλο κάθε φορά είδος αντιβίωσης. 122 Πρόληψη και αντιμετώπιση ασθενειών Οι μεταδοτικές ασθένειες εξακολουθούν να αποτελούν και στις μέρες μας κίνδυνο για την υγεία μας. τα αντιβιοτικά χορηγούνται για την αντιμετώπιση των μικροοργανισμών μετά την εκδήλωση κάποιας ασθένειας. παρά τα μέτρα. Αντιβιοτικά Τα αντιβιοτικά είναι χημικές ουσίες που εμποδίζουν την εξάπλωση των μικροοργανισμών. Η ενεργοποίηση όμως του ανοσοποιητικού συστήματος και η παραγωγή αντισωμάτων θωρακίζουν τον οργανισμό μας. η χορήγησή τους. του «πατέρα» της ιατρικής επιστήμης: «κάλλιον το προλαμβάνειν. FYSIKA ST DIM MATHITI. Αντίθετα με τα εμβόλια που χορηγούνται προληπτικά. Δεν υπάρχουν αντιβιοτικά για την αντιμετώπιση των ιών. η το θεραπεύειν». Η δράση τους δεν ενεργοποιεί τη φυσική άμυνα του οργανισμού. να είναι άμεση η ανάπτυξη αντισωμάτων. Κάθε αντιβιοτικό είναι κατάλληλο για ορισμένα μόνο είδη μικροβίων. οι οποίοι αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά με την παραγωγή κατάλληλων αντισωμάτων από το ανοσοποιητικό σύστημα. Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισής τους είναι η πρόληψη. Τα εμβόλια Στον οργανισμό μας εισέρχονται διαρκώς διάφοροι μικροοργανισμοί. Καθώς εισέρχονται στο σώμα μας. αυτή αντιμετωπίζεται με τα αντιβιοτικά. Η διαδικασία αυτή διαρκεί μερικές μέρες. την ανάπτυξη αντισωμάτων και τη δημιουργία των κυττάρων μνήμης. Η χορήγηση εμβολίου μετά τη μόλυνση είναι χωρίς νόημα.indb 122 1/23/2013 8:33:05 PM . στον οργανισμό μας δημιουργούνται ειδικά κύτταρα. χημικές ουσίες που εμποδίζουν την εξάπλωσή της. αφού τα μικρόβια είναι εξασθενημένα. λοιπόν. εκδηλωθεί κάποια ασθένεια. αφού η παραγωγή αντισωμάτων στον οργανισμό μας απαιτεί διάστημα κάποιων ημερών. Είναι σημαντικό η χορήγησή τους να γίνεται μόνο όταν είναι απολύτως απαραίτητο και μόνο μετά από τη σύσταση του γιατρού. Παράλληλα. αφού. την άμυνα του οργανισμού. Αν. Χαρακτηριστική είναι η φράση του Ιπποκράτη. Τα εμβόλια δεν είναι παρά φυσικές ουσίες που περιέχουν εξασθενημένες μορφές του μικροβίου. στις ιώσεις δεν έχει κανένα νόημα. που λέγονται κύτταρα μνήμης. αν έρθουμε ξανά αντιμέτωποι με το ίδιο μικρόβιο. έτσι ώστε. έχουμε ήδη αναπτύξει τα κύτταρα μνήμης για την αντιμετώπισή του. χωρίς όμως να εκδηλώνονται τα συμπτώματα της ασθένειας. Η υιοθέτηση κανόνων ατομικής και δημόσιας υγιεινής και ο εμβολιασμός αποτελούν τα πιο αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης της μετάδοσης των ασθενειών.

123

Η αλόγιστη χρήση φαρμάκων
Πολύ συχνά, όταν είμαστε άρρωστοι, φίλοι και συγγενείς μάς συμβουλεύουν
να πάρουμε ένα «θαυματουργό» φάρμακο που τους έκανε αμέσως καλά, όταν
είχαν το ίδιο πρόβλημα με εμάς. Οι συμβουλές αυτές μπορεί να
αποδειχτούν επικίνδυνες για την υγεία μας. Τα φάρμακα μάς
βοηθούν να αντιμετωπίσουμε μία ασθένεια, δεν πρέπει όμως
να ξεχνάμε ότι είναι ουσίες που μπορεί να έχουν
αρνητική επίδραση, όταν χορηγούνται χωρίς τη
σύσταση και την παρακολούθηση του γιατρού μας.
Ακόμη και συνηθισμένα φάρμακα, όπως τα παυσίπονα
και τα αντιπυρετικά, μπορούν να προκαλέσουν
προβλήματα, αν δεν είμαστε προσεκτικοί στη χρήση τους.
Ο γιατρός είναι ο μόνος ειδικός να διαγνώσει την ασθένειά μας
και να μας χορηγήσει το κατάλληλο φάρμακο με τη σωστή
δοσολογία ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και το βάρος του σώματός μας.
Τον χειμώνα πολλοί από εμάς εμφανίζουμε πονόλαιμο, συνάχι και πυρετό. Έχουμε, όπως
λέμε, μία «ίωση», έχουμε προσβληθεί δηλαδή από κάποιον ιό. Η πιο συνηθισμένη
προτροπή που δεχόμαστε είναι να πάρουμε αντιβιοτικά χωρίς να
συμβουλευτούμε τον γιατρό. Καθώς δεν υπάρχουν αντιβιοτικά για
την αντιμετώπιση των ιών, η προτροπή αυτή όχι μόνο είναι
ανούσια, αλλά μπορεί να αποδειχθεί και επικίνδυνη.

Με μια ματιά...
• Οι παθογόνοι μικροοργανισμοί ή, όπως ονομάζονται
αλλιώς, τα μικρόβια μεταδίδονται στον άνθρωπο από την
επαφή με μολυσμένα άτομα, ζώα ή αντικείμενα, με
μολυσμένες τροφές ή νερό, αλλά και μέσω του
Γλωσσάρι... αέρα.
• Η είσοδος των μικροοργανισμών στο σώμα
• Παθογόνοι μικροοργανισμοί ή αλλιώς μας γίνεται κυρίως από το στόμα, τη μύτη ή
μικρόβια ονομάζονται οι μικροοργανισμοί από ανοιχτά τραύματα.
που προκαλούν διάφορες ασθένειες. • Για την πρόληψη της μετάδοσης
• Μόλυνση ονομάζεται η είσοδος ενός ασθενειών είναι απαραίτητο να τηρούνται
μικροοργανισμού στο σώμα μας. κανόνες ατομικής και δημόσιας υγιεινής.
• Λοίμωξη ονομάζεται η «εγκατάσταση» και ο • Όταν κάποια μικρόβια εισέλθουν στο
πολλαπλασιασμός των παθογόνων σώμα μας, ενεργοποιείται η άμυνα του
μικροοργανισμών στο σώμα μας. οργανισμού και δημιουργούνται
• Τα αντισώματα είναι ουσίες που παράγει ο αντισώματα.
οργανισμός μας για την άμυνα απέναντι στα • Τα εμβόλια περιέχουν εξασθενημένους
μικρόβια. μικροοργανισμούς, που ενεργοποιούν
• Τα εμβόλια είναι φυσικές ουσίες που εισάγονται τους μηχανισμούς άμυνας του οργανισμού
στο σώμα μας μέσω του εμβολιασμού και
και τη δημιουργία αντισωμάτων.
προκαλούν την άμυνα του οργανισμού και τη
• Τα εμβόλια χρησιμοποιούνται για την
δημιουργία αντισωμάτων.
πρόληψη των ασθενειών. Η χορήγησή
• Τα αντιβιοτικά είναι χημικές ουσίες
τους μετά την εκδήλωση της ασθένειας
με τις οποίες αντιμετωπίζονται
είναι χωρίς νόημα.
οι ασθένειες, αφού
• Για την αντιμετώπιση των λοιμώξεων,
εκδηλωθούν.
αφού αυτές εκδηλωθούν,
χρησιμοποιούνται χημικές ουσίες,
τα αντιβιοτικά.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 123 1/23/2013 8:34:37 PM

124
124

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ Η συνέχιση της ζωής πάνω στη Γη
και η διατήρηση των διαφόρων
ειδών εξασφαλίζεται χάρη στην

ΣΥΣΤΗΜΑ
αναπαραγωγή. Οι διαδικασίες της
αναπαραγωγής παρουσιάζουν
μεγάλη ποικιλία στα φυτά και στα
ζώα.

Υπάρχουν οργανισμοί που
αναπαράγονται χωρίς να
ζευγαρώνουν, όπως κάποια
είδη φυτών. Αν, για
παράδειγμα, κόψουμε και
στη συνέχεια φυτέψουμε
ένα κλαδί από βασιλικό, σε
μερικές εβδομάδες θα
έχει δημιουργηθεί ένα Οι περισσότεροι
φυτό όμοιο με το αρχικό. οργανισμοί όμως,
Άλλοι, πάλι, οργανισμοί μεταξύ αυτών και ο
αναπαράγονται χάρη άνθρωπος, για να
στη μεσολάβηση δημιουργήσουν
κάποιου άλλου απογόνους,
ζωντανού ζευγαρώνουν. Αυτό
οργανισμού, όπως γίνεται ανάμεσα σε
για παράδειγμα τα δύο άτομα
λουλούδια που διαφορετικού φύλου,
αναπαράγονται με ένα αρσενικό και ένα
τη βοήθεια των θηλυκό. Η βιολογική
μελισσών που αυτή λειτουργία
μεταφέρουν τη γίνεται χάρη σε ορισμένα όργανα στο ανδρικό και το
γύρη από το ένα γυναικείο σώμα. Το σύνολο αυτών των οργάνων
άνθος στο άλλο. ονομάζεται αναπαραγωγικό σύστημα.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 124 1/23/2013 8:34:47 PM

125

Μπορείς να παρατηρήσεις την
ανάπτυξη ενός ανθρώπου από τη
στιγμή της γέννησής του. Βλέπεις
τα μωρά να μεγαλώνουν και να
αναπτύσσουν δεξιότητες. Η
ανάπτυξη όμως του ανθρώπινου
οργανισμού δεν ξεκινά με τη
γέννηση. Το πρώτο στάδιο του
κύκλου της ζωής ενός
ανθρώπινου οργανισμού ξεκινά
μέσα στο σώμα της μητέρας του, όπου και αναπτύσσεται
σταδιακά έως τη στιγμή της γέννησής του. Αυτή η «περίοδος
κύησης», όπως ονομάζεται, διαρκεί φυσιολογικά εννέα μήνες περίπου. Δε
συμβαίνει όμως το ίδιο σε όλα τα έμβια.

Έτσι, ενώ τα ποντίκια χρειάζονται
μόλις 3 εβδομάδες για να γεννηθούν
και τα κουνέλια 4, ένα άλογο
γεννιέται μετά από 11 μήνες. Στη
φάλαινα, η αντίστοιχη περίοδος
κύησης διαρκεί από 365 ως 500
ημέρες, ανάλογα με το είδος.
Πρωταθλητής αναδεικνύεται ο ελέφαντας, καθώς
παραμένει στο σώμα της μητέρας του από 20 ως 24 μήνες,
δηλαδή για 2 χρόνια περίπου!

Πώς ξεκινά η ζωή; Στα
περισσότερα έμβια όντα, η ζωή
αρχίζει με ένα μόνο κύτταρο, από το οποίο
σχηματίζεται σταδιακά ένας νέος οργανισμός. Ο άνθρωπος
δημιουργείται από ένα αρχικό κύτταρο, που προέρχεται από
την ένωση δύο κυττάρων, ενός που παράγεται από το σώμα
της γυναίκας και ενός από το σώμα του άνδρα.

FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 125 1/23/2013 8:35:13 PM

126 Η αρχή της ζωής Το σύνολο των οργάνων που χρησιμεύουν για την αναπαραγωγή αποτελεί το αναπαραγωγικό σύστημα. μέσω της οποίας οδηγούνται τα σπερματοζωάρια από τους όρχεις στην ουρήθρα. που συνδέουν τη μήτρα με τις ωοθήκες. τη σύνθεση του κώδικα του πατέρα και της μητέρας.. στα τοιχώματα της οποίας εμφυτεύεται το γονιμοποιημένο ωάριο. και οι σάλπιγγες. η εκφορητική οδός. οι ωοθήκες. Τα γυναικεία όργανα αναπαραγωγής είναι ο κόλπος. Τα όργανα αυτά είναι διαφορετικά στη γυναίκα και στον άνδρα. το DNA. όπου φυλάσσονται και ωριμάζουν τα ωάρια. το δέρμα μας. Τα εκφορητική οδός κύτταρα δηλαδή από τα οποία αποτελούνται οι τρίχες μας. όπου παράγονται τα σπερματοζωάρια. που είναι μοναδικό για κάθε άνθρωπο και ακριβώς ίδιο σε όλα τα κύτταρα. όπου εισέρχεται το πέος. Τον κώδικα αυτό προφανώς πέος μεταφέρουν και τα αναπαραγωγικά κύτταρα. η μήτρα.. Ο γενετικός κώδικας του ζυγωτού προκύπτει από τη όρχις «μείξη». μέσω του οποίου μεταφέρονται τα σπερματοζωάρια στον κόλπο της γυναίκας. σάλπιγγα ωοθήκη μήτρα DNA κόλπος Κάθε κύτταρο του οργανισμού μεταφέρει στον πυρήνα του τον γενετικό κώδικα. και το πέος. γιατί «μοιάζουν» τα DNA σας! FYSIKA ST DIM MATHITI.indb 126 1/23/2013 8:35:32 PM . ουρήθρα έχουν στον πυρήνα τον ίδιο κώδικα DNA. τα εσωτερικά όργανα. Σ' αυτό το γεγονός οφείλονται και τα κληρονομικά χαρακτηριστικά. Τα ανδρικά όργανα αναπαραγωγής είναι οι όρχεις. Με άλλα λόγια μοιάζεις στη μητέρα και στον πατέρα σου.

θεωρήθηκε αρκετά παράδοξη και ασυνήθιστη. που συνεχίζουν να διαιρούνται το καθένα ανεξάρτητα από το άλλο. Από τα εκατομμύρια σπερματοζωάρια του πατέρα που εισέρχονται στον κόλπο και κινούνται προς τις σάλπιγγες. τοποθετείται στη μήτρα. Η ανάμειξη σπερματοζωαρίων και ωαρίων γίνεται σε δοκιμαστικό σωλήνα. όπου αναπτύσσεται φυσιολογικά. μπορεί η ένωση αυτή να γίνει τεχνητά έξω από το σώμα της γυναίκας. το οποίο θα αναπτύσσεται στη μήτρα για 9 μήνες περίπου. ως τη στιγμή του τοκετού. Αν εκείνη την περίοδο εισέλθουν σπερματοζωάρια στις σάλπιγγες. υπάρχει περίπτωση να γονιμοποιηθούν και τα δύο ωάρια. τα οκτώ σε δεκάξι. αφού έχουν προέλθει από το ίδιο ωάριο και το ίδιο σπερματοζωάριο. αποβάλλεται από τον οργανισμό της γυναίκας. όταν ένα ωάριο γονιμοποιηθεί από ένα σπερματοζωάριο. αφού έχουν προέλθει από διαφορετικά ωάρια και σπερματοζωάρια. Τα δίδυμα Στο σώμα της γυναίκας ωριμάζει εναλλάξ σε κάθε ωοθήκη ένα ωάριο κάθε 28 ημέρες περίπου. 127 Γονιμοποίηση Μια καινούργια ζωή αρχίζει. Εκεί αυτά τα κύτταρα θα συνεχίσουν να διαιρούνται. τα τέσσερα σε οκτώ.. Τα ωάρια έχουν δημιουργηθεί κατά την εμβρυϊκή ηλικία και φυλάσσονται στις ωοθήκες. έχουν δηλαδή τις ίδιες ακριβώς γενετικές πληροφορίες. πρωτοεφαρμόστηκε. Μόλις το ωάριο γονιμοποιηθεί. Το ζυγωτό διαιρείται σε δύο κύτταρα. όπως ονομάζεται. Εκεί κάθε 28 περίπου ημέρες ωριμάζει ένα ωάριο και ξεκινά το ταξίδι του προς τις σάλπιγγες. από διαφορετικό βέβαια σπερματοζωάριο το καθένα. του ζυγωτού. Τα δίδυμα που γεννιούνται σε αυτήν την περίπτωση είναι ίδια σε όλα τα εξωτερικά χαρακτηριστικά τους. Τα τοιχώματα του γονιμοποιημένου ωαρίου. Αν το ωάριο δε γονιμοποιηθεί. FYSIKA ST DIM MATHITI. Καθώς η γονιμοποίηση αυτή γίνεται σε δοκιμαστικό σωλήνα. Η συγκεκριμένη μέθοδος γονιμοποίησης ονομάζεται τεχνητή ή εξωσωματική. Για να γονιμοποιηθεί το ωάριο. όμως. η Αμερικανίδα Louise Brown. το πρώτο παιδί που γεννήθηκε με αυτή τη μέθοδο. Μερικές φορές ωριμάζουν την ίδια περίοδο δύο ωάρια.. τα δύο τμήματα του ενός γονιμοποιημένου ωαρίου χωρίζονται το ένα από το άλλο τελείως κατά την πρώτη διαίρεση. δηλαδή η ένωση του ωαρίου με το σπερματοζωάριο. θα αναπτυχθούν στη μήτρα της γυναίκας δύο έμβρυα που μοιάζουν μεταξύ τους σαν αδέρφια.indb 127 1/23/2013 8:35:54 PM . δεν είναι όμως πανομοιότυπα. ώστε να μην μπορεί να διεισδύσει άλλο σπερματοζωάριο. Σπανιότερα. Στην περίπτωση αυτή τα δύο έμβρυα είναι πανομοιότυπα. Στην περίπτωση αυτή. λέμε ότι το ωάριο έχει γονιμοποιηθεί. Έχουμε τότε δύο ζυγωτά. είχε ονομαστεί στην εποχή της και έμεινε γνωστή ως «παιδί του σωλήνα». που κινούνται προς τις σάλπιγγες. Όταν συμβεί αυτό. πρέπει να ενωθεί με ένα σπερματοζωάριο. σκληραίνουν. το 1978. ένα μόνο θα διεισδύσει στο ωάριο. τα δύο κύτταρα διαιρούνται σε τέσσερα. Εξωσωματική γονιμοποίηση Φυσιολογικά. Αυτή η ομάδα κυττάρων που ολοένα και διαιρείται σε περισσότερα κύτταρα κινείται μέσα από τις σάλπιγγες και καταλήγει να «φωλιάσει» μέσα στη μήτρα. Όταν υπάρχει οργανικό πρόβλημα στη γυναίκα ή στον άντρα. γίνεται μέσα στο σώμα της γυναίκας. η γονιμοποίηση. οπότε θα αρχίσει να σχηματίζεται το έμβρυο. Όταν. Στις μέρες μας η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται αρκετά συχνά και με επιτυχία.

που Υπερηχογράφημα καταλήγει στην κοιλιά του εμβρύου.indb 128 1/23/2013 8:36:40 PM . Από την 26η εβδομάδα καταπίνει και ουρεί. 128 Η ανάπτυξη του εμβρύου Η ανάπτυξη του εμβρύου. Με την που ονομάζεται κυκλοφορία του υπερηχογράφος. γιατρός μπορεί να προσδιορίσει το μέγεθος και την ηλικία Όταν το έμβρυο γεννηθεί. Μέσα από τον Το υπερηχογράφημα ομφάλιο λώρο ρέει είναι μια εξέταση αίμα από τη ανώδυνη και ακίνδυνη μητέρα προς για το έμβρυο και τη το έμβρυο μητέρα. η καρδιά λειτουργεί κανονικά. σε όλο και περισσότερα κύτταρα. γίνεται στο σώμα της γυναίκας και διαρκεί περίπου εννέα μήνες. ενώ διάφορα όργανα. Πώς τρώει και πώς αναπνέει το έμβρυο Το οξυγόνο και η τροφή που χρειάζεται το έμβρυο. αλλά και να διαπιστώσει αν η ανάπτυξή του αποβάλλεται από το σώμα της μητέρας. Η εξέταση αυτή και πραγματοποιείται με τη αντίστροφα. Με τον τρόπο αυτό. στους μυς και στα κυκλοφορικό σύστημα του εμβρύου. Η ομάδα αυτή των κυττάρων «φωλιάζει» στη μήτρα. FYSIKA ST DIM MATHITI. αναπτύσσεται ένα προσωρινό όργανο. για να αναπτυχθεί. Το έμβρυο από τον 5ο μήνα αρχίζει να κινεί τα άκρα του και να κλοτσά την κοιλιά της μητέρας του. οι οποίοι ανακλώνται με περνούν στο διαφορετικό τρόπο στα κόκαλα. το ζυγωτό αρχίζει να διαιρείται. έξω από το σώμα της μητέρας. Τον 2o μήνα της κύησης. κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Από τον πλακούντα ξεκινάει ο ομφάλιος λώρος. ο πλακούντας του εμβρύου. Ο αίματος μόρια υπερηχογράφος οξυγόνου και εκπέμπει ήχους που δεν θρεπτικών συστατικών μπορούμε να ακούσουμε. Στη μήτρα. βοήθεια ενός οργάνου. ο άνθρακα και άλλων βλαβερών ουσιών. προστατευμένο στην κοιλιά της μητέρας. αναπτύσσεται εκεί για εννέα μήνες παίρνοντας οξυγόνο και χρήσιμα θρεπτικά συστατικά μέσα από τον ομφάλιο λώρο. Το έμβρυο. ενώ σταδιακά αναπτύσσει όλες τις λειτουργίες που θα του επιτρέψουν να ζήσει μόνο του. Το γονιμοποιημένο ωάριο. ενώ η δημιουργία των πνευμόνων ολοκληρώνεται τον 8ο μήνα. προσφέρονται από τη μητέρα του. είναι φυσιολογική. η κύηση. ο υπερηχογράφος εμφανίζει σε μια αποβάλλονται μόρια διοξειδίου του οθόνη την εικόνα του εμβρύου. Έτσι. που ονομάζεται πλακούντας. πριν ακόμη φτάσει στη μήτρα.

που παράγουν τα τοιχώματα της μήτρας. Επίσης. • Σπερματοζωάριο ονομάζεται το Εκεί κάθε 28 ημέρες ωριμάζει ένα ωάριο. Με μια ματιά. • Ζυγωτό ονομάζεται το γονιμοποιημένο ωάριο. Η διατροφή της πρέπει να είναι ισορροπημένη και να καλύπτει τις ανάγκες της σε βιταμίνες και σίδηρο.. παίρνοντας οξυγόνο και χρήσιμα • Κόλπος ονομάζεται το όργανο του αναπαραγωγικού θρεπτικά συστατικά από τη μητέρα. • Το αναπαραγωγικό σύστημα του άνδρα αποτελείται από τους όρχεις. όπου αρχίζει η σπερματοζωάρια. κύηση που διαρκεί 9 μήνες. σε όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης.. Η λήψη κάποιου φαρμάκου θα πρέπει να γίνεται μόνο αφού η έγκυος συμβουλευτεί τον γιατρό της. σπερματοζωάρια φτάνουν στη μήτρα. • Για τη σωστή ανάπτυξη του • Το πέος είναι το όργανο του εμβρύου. πρέπει • Γονιμοποίηση ονομάζεται η ένωση του να ενωθεί με ένα σπερματοζωάριο. ενώ περιορίζεται δραματικά η ποσότητα του οξυγόνου που φτάνει σε αυτό.. • Το ζυγωτό που δημιουργείται από την • Οι ωοθήκες είναι τα όργανα του αναπαραγωγικού συστήματος της γυναίκας όπου φυλάσσονται τα ωάρια. 129 Παράγοντες που επηρεάζουν την υγεία του εμβρύου Οι παράγοντες που συμβάλλουν στην καλή υγεία και τη σωστή ανάπτυξη ενός εμβρύου δεν μπορεί παρά να εξαρτώνται από τη μητέρα. στο σώμα της οποίας αναπτύσσεται το έμβρυο. η προσοχή που πρέπει να δείχνει στη λήψη φαρμάκων καθώς και η διακοπή βλαβερών συνηθειών. • Για να γονιμοποιηθεί το ωάριο. όπως το κάπνισμα και η κατανάλωση οινοπνευματωδών. • Το αναπαραγωγικό σύστημα της γυναίκας αποτελείται από τις ωοθήκες. καθώς ορισμένα φάρμακα μπορεί να βλάψουν το έμβρυο. Οι σημαντικότεροι από αυτούς τους παράγοντες είναι η σωστή διατροφή της μητέρας. Γλωσσάρι.indb 129 1/23/2013 8:37:15 PM .. • Το έμβρυο αναπτύσσεται • Στη μήτρα της γυναίκας «φωλιάζει» το ζυγωτό. FYSIKA ST DIM MATHITI. σπερματοζωαρίου με το ωάριο. συστήματος της γυναίκας μέσα από το οποίο τα μέσα από τον ομφάλιο λώρο. πρέπει να αποφεύγει το κάπνισμα και την κατανάλωση οινοπνευματωδών. στον κόλπο της γυναίκας. • Τα ωάρια φυλάσσονται στις ωοθήκες. ένωση του ωαρίου με το • Οι όρχεις είναι τα όργανα του αναπαραγωγικού σπερματοζωάριο «φωλιάζει» στα συστήματος του άνδρα. κύτταρο της γυναίκας. την • Ωάριο ονομάζεται το αναπαραγωγικό εκφορητική οδό και το πέος. τη μήτρα και τον κόλπο. αναπαραγωγικό κύτταρο του άνδρα. τις σάλπιγγες. η έγκυος πρέπει κατά τη αναπαραγωγικού συστήματος του άνδρα διάρκεια της κύησης να διατρέφεται που μεταφέρει σπερματοζωάρια σωστά και να ασκείται. Με το κάπνισμα βλαβερές ουσίες περνάνε στο σώμα της μητέρας και φτάνουν με την κυκλοφορία του αίματος και στο έμβρυο.

indb 130 1/23/2013 8:37:16 PM .FYSIKA ST DIM MATHITI.

indb 131 1/23/2013 8:37:16 PM .FYSIKA ST DIM MATHITI.

Α'). ή η χρήση του σε οποιαδήποτε μορφή. Έρευνας και Θρησκευμάτων / IΤΥΕ . Απαγορεύεται η αναπαραγωγή οποιουδήποτε τμήματος αυτού του βιβλίου. όταν φέρουν στη δεξιά κάτω γωνία του εμπροσθόφυλλου ένδειξη «ΔIΑΤΙΘΕΤΑΙ ΜΕ ΤΙΜΗ ΠΩΛΗΣΗΣ». 03 FYSIKA ST DIM MATHITI 086-132. Κάθε αντίτυπο που διατίθεται προς πώληση και δεν φέρει την παραπάνω ένδειξη θεωρείται κλεψίτυπο και ο παραβάτης διώκεται σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 7 του νόμου 1129 της 15/21 Μαρτίου 1946 (ΦΕΚ 1946. 3966/2011 τα διδακτικά βιβλία του Δημοτικού.Λ.Σ. των ΕΠΑ.indd 132 1/28/16 2:52 PM . Τα βιβλία μπορεί να διατίθενται προς πώληση. χωρίς τη γραπτή άδεια του Υπουργείου Παιδείας. του Γυμνασίου. και των ΕΠΑ. Βάσει του ν. τυπώνονται από το ΙΤΥΕ .108.ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ. του Λυκείου.ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ και διανέμονται δωρεάν στα Δημόσια Σχολεία. που καλύπτεται από δικαιώματα (copyright).

ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ Ερευνώ και ανακαλύπτω Φυσικά Δημοτικού ΕΡΕΥΝΩ ΚΑΙ ΑΝΑΚΑΛΥΠΤΩ Βιβλίο μαθητή Βιβλίο μαθητή Στ΄ Δημοτικού Κωδικός Βιβλίου: 0-10-0178 ISBN 978-960-06-2644-5 (01) 000000 0 10 0178 5 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΩΝ «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ» . ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ.