You are on page 1of 19

JU MJEOVITA SREDNJA KOLA Musa azim ati KLADANJ

UMARSKA TEHNIKA KOLA

kolska 2015/2016. godina

MATURSKI RAD
Tema: Odreivanje etata u raznodobnim sastojinama

Mentor: Eldar Jakupovi Uenik: Enesa Blaevi

Kladanj, 2016. godine


Sadraj:

1. Uvod........................................................................................................................................

1.2. Sastojina i podjela sastojine............................................................................................

1.2.1. Sastav sastojine........................................................................................................

1.2.2. Nain gospodarenja.................................................................................................

1.2.3. Sklop sastojine..........................................................................................................

2. Etat i odreivanje etata......................................................................................................

2.1. Pojam kontinuiteta gazdovanja....................................................................................

2.1.1. Normalna uma.....................................................................................................

2.1.2. Metode ureivanja uma.....................................................................................

2.2. Odreivanje etata u raznodobnim sastojinama.......................................................

2.2.1. umskogospodarska osnova............................................................................

2.2.2. Plan sjea................................................................................................................

2.2.2.1. Odreivanje etata u visokim umama proizvodnog karaktera...................

2.2.2.2. Izbor mjesta u amplitudi mogueg obima sjea............................................

2.2.2.3. Utvrivanje etata za umskogospodarsko podruje kao cjelinu...............

2.2.2.4. Definitivno utvrivanje etata za gazdinske klase..........................................

2.2.2.5. Odreivanje etata ostalih visokih uma..........................................................

2.2.2.6. Odreivanje etata izdanakih uma..................................................................

3. Zakljuak..............................................................................................................................

4. Literatura..............................................................................................................................

Sadraj:........................................................................................................................................

2
1. Uvod
1.1. uma i njen znaaj

uma predstavlja ivotnu zajednicu - ekosistem drvea, grmlja i umskih


ivotinja. Smatra se savrenom ekolokom tvornicom, ali i idealnim stanitem za
brojni ivi svijet i blagodat ovjeka. ume i umska zemljita, su prirodno bogatstvo,
dobro od opeg interesa koje svoju vrijednost ostvaruju kroz vie funkcija;
ekonomsku (proizvodnu), socijalnu i ekoloku funkciju. To podrazumjeva da
gospodarenje umskim resursima mora biti ekoloki orjentisano, socioloki
opravdano i ekonomski odrivo. Dakle, znaaj uma se ne ogleda samo u produkciji
drvne supstance. On je daleko iri nego nego to to proizilazi iz podataka o
bogatstvu umskog fonda, proizvodnji umskih drvnih sortimenata, ostvarenom
drutvenom proizvodu, broju zaposlenih i dr. (Bozalo, 2004). Koristei iskljuivo
prirodne sirovine - ugljikov dioksid i vodu, kao izvor energije iskljuivo sunevu
energiju, u stanju je proizvesti znatne koliine biomase (drvo, lie), uz
proizvodnju kisika. uma zadrava znatne koliine praine iz zraka, povoljno utjee
na kruenje vode u prirodi, kao i na atmosferske prilike (vremenske i klimatske), a
slui i kao odlino stanite za brojne biljne i ivotinjske vrste. Ima i socijalno i estetsko
znaenje za ovjeka.

Zbog svoje vienamjenske uloge, ume su sve vie predmet ozbiljne


drutvene panje i s punim pravom se istie njihov univerzalni znaaj. Kao takve one
su proglaene javnim dobrom, koje uiva posebnu zatitu i koristi se na nain i pod
uslovima koji su propisani zakonom. S tim uvezi u zakonima o umama i FBiH i RS,
istaknute su jasne obaveze vlasnika uma, da umama gazduju u skladu sa
principima: trajnosti, polifunkcionalnosti i ekonominosti, to zapravo znai da su
vlasnici uma i umskih zemljita, u ostvarivanju svojih vlasnikih prava obavezni da
ume obnavljaju i koriste tako da se ne dovede u pitanje njihovo optimalno i trajno
funkcionisanje kao ekosistema (Bozalo, 2004).

Potrebe za drvetom i drugim umskim proizvodima kao i ostalim umskim


uincima su stalne. One se ponavljaju iz godine u godinu, iz perioda u period. Da bi
se te potrebe to urednije zadovoljavale potrebno je formirati takav sastav uma iz
kojih e se dobivati trajno ujednaeni prihodi po koliini i kvalitetu, koji e biti u
najboljem moguem skladu sa potrebama privrede, odnosno ireg trita.

1.2. Sastojina i podjela sastojine

Sastojina je dio ume koji se po vrsti drvea, starosti, porijeklu, bonitetu, nainu
gospodarenja i dr. razlikuje od ostalih dijelova ume i koji ima odreenu povrinu
pogodnu za voenje samostalnog gospodarenja.

1.2.1. Sastav sastojine

Prema tome da li su u jednoj sastojini zastupljene jedna ili vie vrsta drvea,
sastojine se dijele na:

3
iste u kojima je jedna vrsta drvea zastupljena s vie od 90 % drvne zalihe
prema ukupnoj drvnoj zalihi, odnosno u prvom dobnom razredu prema broju
stabala;

mjeovite u kojima su, uz glavne vrste, zastupljene i druge vrste drvea s


udjelom veim od 10 % od ukupne drvne zalihe, odnosno u prvom dobnom
razredu prema broju stabala.

iste sastojine su u prirodi rijetke, najee se javljaju u ekstremnim uslovima klime i


tla, gdje postoje minimalni uslovi za rast samo jedne vrste drvea, i najee se
podiu vjetakim putem- poumljavanjem veih povrina jednom vrstom drvea.

Do pojave mjeovitih sastojina u prirodi dolazi usljed toga to sve vrste drvea
nemaju iste bioloke osobine. Na pojavu ovih sastojina utie odnos vrsta drvea
prema toplini. U naim umama su najee zastupljene sastojine sa dvije, najvie tri
vrste drvea.

1.2.2. Nain gospodarenja

Prema (starosti) nainu gospodarenja sastojine su:

jednodobne u kojima su stabla glavne vrste drvea u sastojini podjednake


starosti, a gospodarenje je sastojinsko;

preborne sastojine jele s ostalim vrstama drvea u kojima nalazimo


rasporeena stabla razliitih visina i prsnih promjera, a gospodarenje je
stablimino ili grupimino;

raznodobne u kojima su rasporeene skupine stabala razliitih dobi i


razvojnih stadija gdje su stabla unutar skupina podjednake dobi i razvojnog
stadija, a gospodarenje je skupinasto.

1.2.3. Sklop sastojine

Pod pojmom oblik sklopa sastojine podrazumjeva se meusobni poloaj kronji


stabala sastojine u prostoru. Razlikuju se etiri oblika sklopa sastojine i to:

- Horizontalni (kronje stabala su u istoj visini i ine jednu etau)

- Stepenasti (kronje stabala jedna pored druge ali u razliitoj visini)

- Vieslojni (kronje stabala sastojine formiraju vie izrazitih etaa)

4
- Vertikalni (kronje susjednih stabala su u razliitim nivoima, ali tako da se
njihove horizontalne projekcije dodiruju ili prekrivaju).

2. Etat i odreivanje etata

2.1. Pojam kontinuiteta gazdovanja

Da bismo mogli uopte govoriti o etatu i nainu njegovog odreivanja, neophodno je


prvenstveno objasniti osnove kontinuiteta gazdovanja, kao osnovnog principa
upravljanja i gazdovanja umama.

Osnovni principi upravljanja i gazdovanja umama danas su na meunarodnom


planu usaglaeni, obuhvaeni i definisani meunarodnim konvencijama. To su:

1. Princip kontinuiteta
2. Princip polifunkcionalnosti
3. Princip ekonominosti

Kontinuelno gazdovanje umama znai upravljanje i upotreba uma i umskih


zemljita na takav nain i sa takvom intenzivnou koja e ouvati njihovu biotsku
raznovrsnost, proizvodnost, sposobnost obnavljanja, vitalnost te njihov potencijal, da
sada i u budunosti obavljaju znaajne ekoloke, privredne i socijalne funkcije na
lokalnom, nacionalnom i svjetskom nivou, a da se pri tom ne ugrozi normalno
funkcionisanje drugih ekosistema.

Prilikom razmatranja gazdovanja umama moemo govoriti o:

- Kontinuitetu produkcije drvne mase i drugih proizvoda i opekorisnih funkcija


uma
5
- Kontinuitetu prihoda u drvetu i drugim proizvodima i opekorisnih funkcija
uma
- Kontinuitetu svih funkcija i potencijala uma odnosno kontinuitetu gazdovanja
umama.

Polazei od potreba i zahtjeva drutva za proizvodima i optekorisnim uincima


uma, s jedne, i prirodnih mogunosti uma, s druge strane, princip kontinuiteta u
gazdovanju umama povezuje i usklauje produkciju i korienje uma. Prema tome,
gazdovanje umama i umskim zemljitem e poivati na principu kontinuiteta onda
ako se prilikom planiranja i provoenja biotehnikih mjera u procesu gazdovanja
istovremeno vodi rauna i principu kontinuiteta produkcije i o principu kontinuiteta
prihoda.

U smislu principa kontinuiteta produkcije umama se gazduje ako se stalno, iz


perioda u period, poduzimaju, odnosno provode sve potrebne biotehnike mjere radi:

- Ostvarenja trajno to veeg prirasta u trajno to veeg prinosa uma;


- Usklaivanja strukture prinosa sa sagledanim potrebama drutva kako s
obzirom na vrste drvea tako i s obzirom i na njegovu debljinsku strukturu i
- Ouvanja i jaanje ostalih trajnih optekorisnih funkcija, odnosno uinaka
uma.

U smislu principa kontinuiteta prihoda umama se gazduje samo onda kada se


poduzimaju sve potrebne biotehnike mjere radi:

- to breg formiranja takvog sastava uma iz kojih e se dobivati trajno


ujednaeni prihodi po koliini i kvalitetu, i koji e biti u najboljem moguem
skladu sa potrebama drutva odnosno ireg trita.

Princip kontinuiteta produkcije i princip kontinuiteta prihoda se nalaze u veoj ili


manjoj meusobnoj oprenosti, ako se umama gazduje u smislu principa
kontinuiteta gazdovanja. To znai da sa stanovita principa kontinuiteta produkcije
treba initi jedno, a sa stanovita principa kontinuiteta prihoda drugo. Tako npr. kada
se radi o umama provoenje u ivot gotovo svake mjere u smislu prvog (produkcije)
ili drugog (prihoda) principa povlai za sobom odreeni obim sjea, ako i odreeni
kvalitet drvnih masa koje se tim sjeama dobivaju. S toga se moe odreeno
govoriti:

1. O obimu sjea i kvalitetu drvnih masa sa stanovita principa kontinuiteta


produkcije
2. O obimu sjea i kvalitetu drvnih masa sa stanovita principa kontinuiteta
prihoda.

Kada je rije o obimu sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije, radi se


zapravo o obimu i kvalitetu drvnih masa koji bi se dobili samo sjeama sa stanovita
uzgojnih potreba sastojina (uma), odnosno o onom obimu i kvalitetu drvnih masa
koji bi se dobili kada bi se sjeama dao karakter uzgojnih mjera u potpunosti. Sa
druge strane kada se govori o obimu sjea sa stanovita principa kontinuiteta
prihoda, radi se zapravo o obimu i kvalitetu drvnih masa koji bi se dobili sjeama ako
6
bi im se dao iskljuivo karakter mjera radi to breg formiranja takvog sastava uma
iz kojih e se dobivati trajno ujednaeni (godinji i periodini) prihodi po koliini i
kvalitetu. Moe biti obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije (A) vei
ili manji od obima sjea sa stanovita principa kontinuiteta prihoda (B), bilo u pogledu
obima sjea bilo u pogledu kvaliteta drvnih masa koje se sjeama dobivaju. Meutim
nikada nije A jednako B, ni u kom pogledu.

Amplitude A-B, i u jednom i drugom pogledu (koliini i kvalitetu) nazivaju se


amplitudama kontinuiteta gazdovanja umama s obzirom na obim sjea. Pomou njih
se princip kontinuiteta definira na sl.nain: svako rjeenje u pogledu obima sjea i
kvaliteta drvnih masa koje se tim sjeama dobivaju, rjeenje je u smislu principa
kontinuiteta gazdovanja umama ako ono lei u amplitudama A-B. Zbog toga je za
planiranje gazdovanja umama u smislu principa kontinuiteta gazdovanja od kljunog
znaaja poznavanje veliine amplitude koju odreuje princip kontinuiteta produkcije i
princip kontinuiteta prihoda, kao i oprenost izmeu ova dva principa. Dakle, da bi se
prilikom planiranja gazdovanja, mogla donositi rjeenja u smislu principa kontinuiteta,
moraju se takve amplitude utvrditi.

Nae umarstvo se ne moe odrei tenje da postupno formira ume iz kojih e se


dobijati kontinuelno to vei prinos i to ujednaeniji prihod tj. ne moe se odrei
principa kontinuiteta u gazdovanju umama. Po tom principu treba da se ide, s jedne
strane, za to veom produkcijom, a s druge strane za to ujednaenijim prihodima.
Kod konkretnih uma aktivnost na poveanju produkcije i aktivnost na ujednaavanju
prihoda nalaze se uvijek u veoj ili manjoj meusobnoj oprenosti. S toga su u praksi
mogua samo kompromisna rjeenja, tj.takva kod koji e se voditi rauna o jednoj i
drugoj strani, odnosno rjeenja koja e znaiti istovremeno izvjesno odstupanje od
najkraeg puta na podizanju produkcije odnosno formiranju ume sa ujednaenim
prihodima.

2.1.1. Normalna uma

Osnovni zadatak umarstva se sastoji u tome da trajno proizvodi to vee koliine


umskih proizvoda onog asortimana koji je u najboljem moguem skladu sa
potrebama privrede, kako po veliini o kvalitetu tako i sa obzirom na vrste drvea, uz
istovremeno ouvanje i jaanje ostalih trajnih optekorisnih funkcija ume. U vezi s
tim generalni zadatak ureivanja uma u praksi kod izrade planova gazdovanja
umama je da projektuje takve biotehnike-privredne mjere ijom primjenom e se
oformiti takav sastav ume iz kojih e se trajno ostvarivati onaj asortiman umskih
drvnih proizvoda koji e biti u skladu s potrebama privrede.

Da bi se takve mjere mogle argumentovano planirati potrebno je unaprijed stvoriti


percepciju kako izgledaju ume, iji bi sastav odgovarao postavljenom zadatku
umarstva. Takva uma se naziva normalnom ili idealnom umom. Prema tome
uma se nalazi u normalnom stanju onda kada njen prinos zadovoljava i kada se iz
godine u godinu iz nje dobijaju potpuno ujednaeni prinosi po koliini i kvalitetu.
Takva uma u prirodi ne postoji, niti se u praksi ikad moe u potpunosti ostavriti. To je

7
samo teoretska postavka koja olakava donoenje rjeenja u duhu kontinuiteta
gazdovanja umama.

Prilikom rjeavanja u duhu kontinuiteta gazdovanja uporeuje se sastav konkretne


ume sa sastavom normalne ume. Da bi se to moglo izvriti moraju, prije svega, biti
njihove povrine jednake a zatim, moraju i stanine prilike i jedne i druge biti iste.
Prema tome konkretna uma mora da obuhvata povrine istih staninih uslova.
Takva konkretna uma se naziva gazdinska klasa (gazdniska klasa obuhvata
sastojine istih ekolokih, proizvodnih i razvojnih karakteristika). U praksi se zapravo
utvruje normalno stanje za svaku gazdinsku klasu posebno a zatim se postavlja
pitanje: po emu se razlikuje konkretni sastav od normalnog, koje mjere treba
poduzeti radi pomjeranja konkretnog sastava prema normalnom i sl.

Postoji vie metoda koji se koriste za utvrivanje normalnog sastava sastojina koji se
baziraju na razliitim kriterijima, a posebno se utvruju za jednodobne, posebno za
raznodobne sastojine.

2.1.2. Metode ureivanja uma

Radi se o metodama koje omoguavaju odnosno olakavaju regulisanje produkcije i


korienja na bazi principa kontinuiteta gazdovanja umama. S obzirom na to koje su
im polazne osnove, sve metode se mogu podijeliti u dvije grupe:

- Deduktivne metode
- Induktivne metode

Pri primjeni deduktivnih metoda, mjere se zasnivaju (meu njima i obim sjea) na
osnovu uporeivanja konkretnog i normalnog sastava uma tj., onog koji je utvren
tehnikim ciljem gazdovanja. Prilikom uporeivanja konkretnog i normalnog stanja
ume, jednom se postavlja teite na raspodjelu klasa starosti, drugi put na
zapreminski prirast, trei put na veliinu zalihe i sl. To je uslovilo pojavu velikog broja
deduktivnih metoda u ureivanju uma, koje se prema Baaderu mogu svrstati u etiri
kategorije:

1. Metode podjele uma na sjecite


2. Metode perioda
3. Metode prirasta i zalihe
4. Metode razmjera klasa starosti

Pri primjeni induktivnih metoda mjere se zasnivaju na steenim iskustvima u


gazdovanju u proteklim ureajnim periodima. Ovdje spada kontrolna metoda
ureivanja uma. Protagonisti ovog metoda su miljenja da se ne moe teoretski
utvrditi veliina i struktura one zalihe preborne sastojine pri kojoj bi se trajno
ostvarivao njen najvrijedniji zapreminski prirast. Po njihovom miljenju, samo praksa
koja prati promjene prirasta sastojine kao posljedice promjene njenog sastava,
naina zahvata sastojine sjeama (kao uzgojnim mjerama), u stanju je da postepeno
formira takav sastav i da ga odri.

8
2.2. Odreivanje etata u raznodobnim sastojinama

2.2.1. umskogospodarska osnova

Osnovni zadatak ureivanja uma sastoji se u regulisanju gazdovanja umama na


principu progresivne i dinamine trajnosti svih funkcija uma (na principu kontinuiteta
gazdovanja). Instrument kojim se to regulie je umskogospodarska osnova.
S tim u vezi, potrebno je istai dvije znajane injenice:
1. Da se ne moe izraditi realna umskogospodarska osnova bez prethodno
realno zasnovane tj. materijalno obezbjeene i usvojene umarske politike.
2. Ne mogu se istim taksacionim snimanjima dobiti potrebni podaci:
- za zasnivanje umarske politike irih drutveno-politikih zajednica, npr.
drave i irih njenih regiona,
- za planiranje prilikom izrade umskogospodarske osnove,
- za izradu planova najnie ureajne jedinice kao to su odjeljenja i
odsjeci.
Iz ovih konstatacija jasno proizilazi da se problemi ureivanja uma, odnosno
gazdovanja umama ne mogu rjeavati jednom vrstom ureajnih elaborata, kao to
je umskogospodarska osnova, nego da se u tu svrhu mora izraivati vie njih. U
okviru ureivanja uma izrauje se tri vrste elaborata:
- operati koji slue kao baza za zasnivanje umarske politike, odnosno za
razradu perspektivnih planova za razvoj umarstva irih druteveno politikih
zajednica;
- operati kojima se rjeavaju ureajni problemi na nivou umskogospodarskih
podruja. To je umskogospodarska osnova;

9
- operati koji imaju karakter godinjih planova gazdovanja umskogospodarskim
podrujem i projekata, kojima se rjeavaju ureajni problemi umskih
odjeljenja i odsjeka.
Jasno je da rjeavanje drugih operata (GO), treba da proistie iz rjeenja prvih-
perspektivnih planova, a rjeavanje treih operata (godinji planovi i izvedbeni
projekti) iz rjeenja drugih. Samo po sebi se podrazumijeva da rjeenja prvih i drugih
operata moraju poivati na principu kontinuiteta gazdovanja umama.
Da bi se rjeenja mogla donositi na toj osnovi, potrebno je da, prilikom njihovog
donoenja, raspolaemo sa podacima koji odreuju amplitudu kontinuiteta
gazdovanja. Pravilnost donoenja rjeenja u okviru prvog operata ovisi od toga da li,
prilikom njihove izrade, imamo potpun uvid u stanje umskog fonda i produkcije.
Elaborat umskogospodarske osnove za ume u dravnoj svojini sastoji se od
sljedeih dijelova:

1. Uvod
2. Stanje uma i umskih zemljita u doba ureivanja
3. Analiza gazdovanja u proteklom ureajnom periodu
4. Planovi gazdovanja umama za naredni ureajni period
5. Ekonomsko-finansijska analiza

U poglavlju planovi gazdovanja umama za naredni ureajni period definiu se


opti i posebni ciljevi gazdovanja umama. Pod pojmom ureajni period
podrazumjeva se period za koji se izrauju detaljni i obavezni planovi gazdovanja
umama. Ureajni period obino iznosi 10 godina. Kada se primjenjuje sistem
prebornih sjea, cjelishodno je da turnus sjea bude jednak duini ureajnog perioda.
Ukoliko to nije mogue treba nastojati da ureajni period bude mnogokratnik turnusa
ili obratno. Turnus (ophodnjica) je vrijeme koje mora protei izmeu dvije redovne
sjee na istoj povrini.

Opti ciljevi gazdovanja umama su:

- ostvarivanje trajno to veeg prinosa uma, s tim da to bude u to boljem


skladu sa potrebama drutva, kako u pogledu vrsta drvea tako i u pogledu
kvaliteta i debljinske strukture sortimenta;
- formiranje onog sastava uma iz kog e se iz godine u godinu i iz ureajnog
perioda u period dobijati to ujednaeniji prihodi u drvetu;
- ostvarivanje uslova za to veu proizvodnost rada u obalsti uzgajanja, zatite i
iskoravanja uma;
- ouvanje i jaanje ostalih optekorisnih funkcija uma i njihovog biodiverziteta,
ije shvatanje znaaja stalno raste;
- ostvarivanje to boljih ekonomskih efekata preduzea umarstva, sad i u
budunosti.

Ovi ciljevi se nalaze u meusobnoj zavisnosti i oprenosti. Zato su neminovna


kompromisna rjeenja to se ispunjava prilikom izbora sistema gazdovanja, izrade
osnove sjea i prilikom izrade planova uih djelatnosti.

Prije nego se pristupi taksacionim snimanjima na terenu, moraju se preliminarno


utvrditi tehniki ciljevi gazdovanja za preliminarno izdvojene gazdinske klase, a na
10
kraju snimanja definitivno donijetu odluku u tom pogledu. To su ustvari produkciona
obiljeja normalne ume. Tehniki cilj gazdovanja je rijeen onda kada se izvri:

- izbor vrste drvea ili vrsta drveai omjera smjese po vrstama drvea,
- odabere sistem gazdovanja umama
- utvrdi optimalna (normalna) zaliha po hektaru (njena veliina i debljinska
struktura), ako se primjenjuje sistem gazdovanja skupinasto prebornim ili
prebornim sjeama,
- utvrdi produkconi period, nain obnove i njege sastojina, ako se primjenjuju
ostali sistemi gazdovanja,
- izradi projekt prostornog ureenja uma.

Tehniki cilj se ne moe utvrditi za sve ume jednog umskogospodarskog podruja


kao cjelinu, nego za ume veoma uske amplitude u ekoloko proizvodnom pogledu a
to su gazdinske klase. Prema tome tehniki cilj gazdovanja utvruje se za gazdinsku
klasu.

Gazdinska klasa obuhvata sve sastojine koje imaju priblino jednake ekoloko-
proizvodne karakteristike za koje se moe planirati jednak uzgojni tretman i jedan
tehniki cilj gazdovanja.

Od planova za naredni ureajni period, na osnovu stanja uma i utvrenih ciljevi


gazdovanja u okviru umskogospodarske osnove izrauju se slijedei planovi:

- Plan sjea
- Plan umsko-uzgojnih radova
- Plan zatite uma
- Plan iskoriavanja uma
- Plan investicionih ulaganja

2.2.2. Plan sjea

Plan sjea je najvaniji plan umskogospodarske osnove. Najvaniji je zato to se


njime, izmeu ostalog konano precizira mjesto u amplitudi kontinuiteta gazdovanja, i
to se njime predodreuju obimi poslova u drugim uim oblastima umarstva, u
prvom redu iskoriavanju uma i uzgajanju uma. Naime, svaka sjea predstavlja
istovremeno i neku uzgojnu mjeru ili povlai za sobom neke uzgojne radove, gotovo
svaku sjeu prati i iskoriavanje uma, a od ove opet kojim e se sredstvima
raspolagati z a izgradnju umskogospodarskog podruja kao specifinog privrednog
objekta, odnosno kakva e biti dinamika te izgradnje. I sama sjea predstavlja
sredstvo za pomjeranje konkretnih sastava uma prema njihovim normalnim
sastavima. Prema tome, od obima i karaktera sjea neposredno ovisi pomenuta
dinamika. U planu sjea vri se prikaz etata. Plan sjea treba odrediti tako da
umskogospodarska osnova bude ekonomski opravdana i izvodiva te da obezbjedi
kontinuitet gospodarenja umama.

Za preborne, u naoj zemlji bolje rei raznodobne ume, kao obim sjea sa
stanovita principa kontinuiteta prihoda (B) uzima se veliina tekueg zapreminskog
prirasta, ili rezultat koji se dobije primjenom Hundeshagenove formule:
11
Es= VsEn ,
Vn
gdje su Es i Vs obiljeeni etat odnosno zaliha konkretne ume, a sa En i Vn njen
normalni etat odnosno normalna zaliha.

Kvalitet drvnih masa s obzirom na princip kontinuiteta prihoda, priblino je isti kao i
kvalitet zalihe. Problem je kako dovoljno realno utvrditi obim sjea sa stanovita
principa kontinuiteta produkcije (A). Pokazalo se, naime, da se pri postojeim
prilikama (velike amplitude kontinuiteta gazdovanja i veliko arenilo u pogledu
strukturne izgraenosti sastojina) do obima sjea A ne moe doi planiranjem od
sastojine do sastojine, na bazi uporeenja konkretnog i normalnog sastava sastojine.
A taj postupak se ranije primjenjivao u Bosni i Hercegovini. Mati je pokazao da se
tim putem moe doi do realnih obima sjea samo u sluaju kada su ispunjeni
odreeni uslovi meu koje spadaju:

- da postoji obilan i zdrav podmladak


- da je udio loih stabala sveden na tolerantni minimum
- da su stabla dobro prostorno rasporeena
- da se unaprijed znau kojoj godini e sastojina doi na red za sjeu
- da je zaliha sastojine utvrena potrebnom tanou, kako po vrstama drvea
tako i po debljinskim klasama.

Navedeni uslovi nisu ispunjeni u umama Bosne i Hercegovine i ne moe se doi do


obima sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije na bazi uporeenja njenog
konkretnog i normalnog sastava zalihe.

Stoga Mati smatra da se do obima sjea A moe doi jedino pomou tzv. probnih
doznaka stabala za sjeu, s tim da se u tu svrhu primjeni reprezentativni metod
zasnovan na matematsko-statistikim metodama, i da orijentacija bude, ne sastojina,
ve sve sastojine istorodnih gazdinskih klasa na nivou umskoprivrednog podruja, i
to zato to se trokovi taksacionih snimanja za ostvarenje potrebne tanosti obima
sjea A jedino tada mogu svesti na tolerantan nivo.

Ukoliko postoji veliko odstupanje konkretnih zaliha sastojina gazdinske klase od


normalne zalihe, a ostali uslovi su ispunjeni, ne moe se uporeenjem prosjene
veliine zalihe gazdinske klase po hektaru i njene normalne zalihe doi do realnog
obima sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije. Nasuprot tome, Mati je
pokazao da se probnim doznakama moe za gazdinske klase pouzdano utvrditi obim
sjea A sa stanovita principa kontinuiteta produkcije ako je njihova povrina
dovoljno velika. Tada se mogu utvrditi potrebni taksacioni elementi pouzdanom
tanou a da trokovi snimanja po jednom hektaru ne preu tolerantan nivo. Kada
je utvrena amplituda kontinuiteta gazdovanja za sve gazdinske klase unutar nekog
umskogospodarskog podruja, utvruje se amplituda kontinuiteta gazdovanja za
sve ume unutar umskogospodarskog podruja. Granice te amplitude predstavljaju
obimi sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije A , i obim sjea sa
stanovita principa kontinuiteta prihoda B.

12
2.2.2.1. Odreivanje etata u visokim umama proizvodnog karaktera

Prije nego to se donese rjeenje o veliini etata potrebno je utvrditi granice


mogueg obima sjea, tj. utvrditi amplitudu kontinuiteta gazdovanja. Usvojeni i
ozakonjeni princip kontinuiteta gazdovanja predodreuje amplitudu mogueg obima
sjea i kvaliteta drvnih masa koje se sjeama dobijaju, unutar koje moraju da se
donesu konana rjeenja. Granice te amplitude kao to je i ranije reeno odreuju:

- Obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije (A)


- Obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta prihoda (B)

Zbog heterogenog sastava uma u BiH, nikad se ne deava da je A=B, nego je jedno
ili vee ili manje. Zato se u cilju utvrivanja etata prvo utvruje amplituda mogueg
obima sjea te kvaliteta drvnih masa koje se sjeama mogu dobiti. Amplituda se
utvruje za svaku gazdinsku klasu posebno, na nivou umskogospodarskog podruja
kao cjeline, to znai za ukupnu povrinu pojedinih gazdinskih klasa.

Obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta produkcije >>A<<

Do obima sjea samo sa stanovita principa kontinuiteta produkcije dolazi se


pomou tzv. probnih doznaka stabala za sjeu. Doznaka se provodi po poznatim
principima nauke uzgajanja uma. Rezultat probnih doznaka, izraen u veliini drvne
mase doznaenih stabala i u strukturi s obzirom na vrste drvea, debljinskoj strukturi
te kvalitetu izraenom procentualnim ueem uzgojnotehnikih i tehnikih kvalitetnih
klasa, ukazuje na to kakve sjee treba provoditi u narednom ureajnom periodu u
gazdinskoj klasi, odnosno umama umskogospodarskog podruja kad bi im dali
karakter uzgojnih mjera u potpunosti.

Obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta prihoda >>B<<

Utvrivanje ovog obima sjea sa stanovita principa kontinuiteta prihoda je neto


sloenije. Za gazdinske klase za koje su utvreni (odabrani) preborni i skupinasto
preborni sistemi gazdovanja, obim sjea B je jednak zapreminskom prirastu
gazdinske klase za ureajni period i za itavu gazdinsku klasu, ali pod uslovom da
veliina, debljinska struktura drvne zalihe gazdinske klase ne odstupa mnogo od
njene normalne veliine i debljinske strukture zalihe.

Zato?. Poznato je da veliina tekueg zapreminskog prirasta direktno ovisna


od debljinske strukture i veliine zalihe sastojine. Sa promjenom debljinske strukture i
veliine zalihe sastojine mijenja se i veliina tekueg zapreminskog prirasta sastojine.
Ako u sastojini (potpunog stepena zastrtosti zemljita kronjama stabala)
preovladavaju tanja i debela stabla, za oekivati je vrlo veliki tekui zapreminski
prirast. Ali to je samo privremeno stanje koje se ne moe trajno zadrati. Sa
porastom udjela debljih stabala tj. poveanjem srednjeg prenika sastojine te
smanjenjem stepena zastrtosti zemljita (na normalni nivo), doi e do opadanja
veliine tekueg zapreminskog prirasta. Zbog toga utvreni tekui zapreminski prirast
sastojine ne moemo uzeti kao obim sjea sa stanovita principa kontinuiteta prihoda
ako veliina i debljinska struktura gazdinske klase odstupa mnogo od njene normalne
13
veliine i debljinske strukture zalihe. Ako je to sluaj tada, se u onim gazdinskim
klasama u kojima su malo zastupljena stabla iznad 40 cm debljine, a jako mnogo u
debljinskim klasama od 10 do 30 cm, i u kojima je stvarna zaliha manja od normlane,
kao B e uzima obim sjea koji je manji do 20 % od konstatovane
veliinezapremisnkog prirasta gazdinske klase. Ugazdinskim klasama gdje
preovladavaju starija stabla, odnosno starije sastojine, i gdje je stvarna zaliha vea
od normalne kao B se planira obim sjea koji je vei od konstatovanog
zapreminskog prirasta, sa tim da zaliha poslije sjee u gazdinskoj klasi ne bude
manja od normalne zalihe.

Za gazdinske klase uma sastavljenih od raznodobnih sastojina gdje e se


gazdovati sistemom golih i oplodnih sjea na velikim povrinama (degradirane visoke
ume), obim sjea B za naredni ureajni period se rauna po obrascu:

B= _n V + Zv gdje je:
u
n broj godina ureajnog perioda
u broj godina planskog produkcionog perioda
V zaliha vrste drvea an cijeloj povrini gazdinske klase
Zv zapreminski prirast vrste drvea na cijeloj povrini gazdinske klase.

Ukoliko je stvarno stanje sastojine po sastavu vrsta i veliini blisko ili jednako
utvrenom normalnom sastavu onda se kao kontrola etata moe upotrijebiti formula:

E= (Vs Vn) * F gdje je :

E desetogodinji etat vrste drvea na cijeloj povrini gazdinske klase

Vs sadanja drvna zaliha uveana za petogodinji prirast po hektaru

Vn normalna drvna zaliha vrste drvea u sredini turnusa.

No kako su nae ume po sastavu vrsta i veliini zalihe u pravilu manje ili vie
razliite od normalnog sastava to ova formula gubi smisao kontrole.

to je razlika izmeu sadanjeg stanja i normalnog stanja vea to e nam trebati vie
vremena, pa se u tom smislu za kontrolu etata primjenjuje u takvim sluajevima
Knuhelov obrazac:

E= Zv + (Vs Vn) : a gdje je:

E godinji etat po hektaru

Zv godinji prirast po hektaru

Vs sadanja drvna zaliha uveana za petogodinji prirast po hektaru

Vn normalna drvna zaliha vrste drvea u sredini turnusa

a broj godina perioda prevoenja u normalno stanje.


14
No i ova formula ima svoje nedostatke, jer n se esto deava da su razlike izmeu
stvarnog i normalnog stanja velike pa bi nam trebao iznimno dug period da izvrimo
prevoenje uz uslov da sjeama ne inimo gospodarske rtve ili prekidamo
kontinuitet prihoda, jer ako bismo eljeli u relatisno razumnom roku izjednaiti
stvarno stanje sa normalnim morli bismo ili sjei osjetno vie od prirasta(ako je nae
stanje zaliha vee od normalnog) ili sjei manje od prirasta ako je nae stanje manje
po zalihi od normalnog. I jedan i drugi sluaj bi proizveo i gospodarske rtve i
poremeaj u kontinuitetu prihoda. S toga se najee pribjegava kompromisu i etat
odreuje izmeu radikalnog zahvata i uporita amplitude. Etat e u gazdinskim
klasama u kojima se primjenjuje sistem skupinastih sjea bit projiciran u dva dijela i
to kao etat iz preoreda i etat iz sjea obnove na skupinama (glavni prihod).

2.2.2.2. Izbor mjesta u amplitudi mogueg obima sjea

Kada su utvrene amplitude mogueg obima sjea za pojedine gazdinske klase bira
se mjesto (prijedlog etata gazdinske klase) u amplitudi.
Kad se radi o gazdinskoj klasi dobrih staninih uslova a loeg kvaliteta zalihe, bira se
mjesto u amplitudi koje je blie obimu sjea A nego u sluaju kad se radi o
gazdinskoj klasi dobrih staninih uslova ali znatno kvalitetnije zalihe. Kad je jedna
vrsta drvea u zalihi gazdinske klase zastupljena u veok mjeri nego je to predvieno
tehnikom ciljem gazdovanja, za nju se u amplitudi bira mjesto koje lei ble gornjoj
granici amplitude, nego za druge manje zastupljene vrste drvea. Slina povijanja
moe nametnuti abnormalno velika zastupljenost debelih odnosno tankih stabala,
mali stepen zastrtosti zemljita ili neki drugi momenti.

2.2.2.3. Utvrivanje etata za umskogospodarsko podruje kao cjelinu

Kada su odabrana mjesta u amplitudama mogueg obima sjea po pojedinim


gazdinskim klasama visokih uma, bira se mjesto u amplitudi mogueg obima sjea
za sve visoke ume umskogospodarskog podruja. Ono se u sutini svodi na
sumiranje projektovanih utvrenih obima sjea za gazdinske klase koje pripadaju
umskogospodarskom podruju. Na taj nain se doe i do amplitude kontinuiteta
gazdovanja, zbrajanjem veliina A i zbrajanjem veliina B svih gazdinskih klasa na
nivou podruja i do prijedloga etata za umskogospodarsko podruje kao cjelinu, koji
se zatim preispituje sa stanovita:
- Usvojene umarske politike
- Potreba privrede za umskim drvnim proizvodima (tj. razmatranjem pitanja da
li se iz projektovanog obima sjea moe izraivati potrebna koliina trupaca z
alimentaciju lokalnih pilana i drugih potroaa drveta iz tog
umskogospodarskog podruja. Bez obzira to je novonastalim
drutvenopolitikim(i zakonskim) promjenama nastala drugaija privredna
situacija u drvnopreraivakom sektoru(privatizacijom), vee promjene u
snabdijevanju trita razliitim drvnim sortimentima mogu izazvati potrese na
tritu, u cjelini negativne za iru zajednicu);

15
- Ekonomskog poloaja umarstva koje gazduje umama umskogospodarskog
podruja. Analizira se pitanje eventualnih prihoda i rashoda vezanih za
poslovanje preduzea u narednom ureajnom periodu, te se postavlja pitanje,
da li e preduzee umarstva moi vezati kraj s krajem na bazi tog obima
sjea ili nee, u drugom sluaju, za koliko bi trebalo poveati taj obim sjea
radi uspostavljanja ravnotee, tj. pokrivanja ukupnih rashoda ukupnim
prihodima.
Nakon provedenih izloenih preispitivanja, donosi se definitivna odluka o visini etata
za umskogospodarsko podruje za naredni urejani period. Bira se tako da budu
zadovoljeni izloeni o neki drugi zahtjevi na najbolji mogui nain, s tim da se pri
tome ne moe izai iz okvira amplitude mogueg obima sjea sa stanovita principa
kontinuiteta gazdovanja za umskogospodarsko podruje.

2.2.2.4. Definitivno utvrivanje etata za gazdinske klase

Kada se utvrdi etat za umskogospodarsko podruje kao cjelinu, definitivno se


utvruje etat za pojedine gazdinske klase. To utvrivanje se u sutini svodi na
korekcije za njih ranije utvrenih obima sjea, tako to se isti poveaju ili smanje za
onaj isti procenat koji je raniji obim sjea za umskogospodarsko podruje kao cjelinu
povean ili smanjen. Pri tome treba paziti da se u okviru pojedinih gazdinskih klasa
ne izae iz njihove amplitude kontinuiteta gazdovanja.
Etat umskogospodarskog podruja rasporeuje se, osim po gazdinskim klasama i
po irim ekoloko proizvodnim klasifikacionim jedinicama (kategorijama uma), zatim
po prostornim ureajnim jedinicama tj. gospodarskim jedinicama i po podruju
optina ako umskogospodarsko podruje lei na teritoriji dvije ili vie optina. Pri
tome se ne vri ponovo izloeni postupak utvrivanja etata ve se on samo
rasporeuje proporcionalno povrinama odnosno zalihama pojedinih gazdinskih
klasa pojedinih prostornih ureajnih jedinica.
Za umskogospodarsko podruje etat se prikazuje po vrstama drvea a za ostale
ureajne jedinice po grupama vrsta drvea (etinari, liari). Za sve jedinice etat se
utvruje po debljinskim klasama i uzgojno-tehnikim i tehnikim kvalitetnim klasama.
Etat se u okviru umskogospodarske osnove ne utvruje za najnie prostorne
ureajne jedinice odjel i odsjek i to zato to se, kako je ranije reeno, tolerantnim
obimom snimanja za te jedinice ne mogu dobiti podaci potrebne tanosti za realno
planiranje. Za ove ureajne jedinice ne rade se ni ostali planovi u okviru
umskogospodarske osnove. Za njih se u toku ureajnog perioda rade tzv.
tehnoloko-realizacijski izvedbeni projekti kojima se, izmeu ostalog, rjeavaju i
ureajni problemi ovih ureajnih jedinica.

2.2.2.5. Odreivanje etata ostalih visokih uma

Za gazdinske klase degradiranih visokih uma etat se odreuje na osnovu povrina


koje e se u narednom ureajnom periodu poumiti i zaliha drveta koje e se u istom
periodu na tim povrinama iskoristiti primjenom golih sjea. Povrina koja e se
tretirati u narednom ureajnom periodu planira se na osnovu sagledavanja

16
dugorone dinamike regeneracije degradiranih visokih uma i potreba drvetom iz tih
uma.
Odreivanje etata iskljuivo zatitnih uma se ne vri jer je u njima koritenje vrlo
malo i svodi se na represivne zatitne mjere sjee (eventualne sanitarne sjee),
tako da se za njih i ne isplati utvrivati etat.
U ostalim visokim umama, dakle i umama loih staninih uslova nema koritenja
pa je za njih utvrivanje etata bespredmetno.

2.2.2.6. Odreivanje etata izdanakih uma

Utvrivanje etata izdanakih uma, onih koje e se prevoditi u visoke ume u


narednom ureajnom periodu, vri se po pravilu po gazdinskim klasama i po irim
ekoloko-proizvodnim jedinicama kategorijama uma na nivou
umskogospodarskog podruja. Za gazdinske klase izdanakih uma koje ese
prevoditi golom sjeom i vjetakim poumljavanjem, etat se odreuje na osnovu
povrine koja e se poumiti u nrednom ureajnom periodu i zaliha drveta na
povrinama koje e se iskoristiti.
Za gazdinske klase izdanakih uma koje e se prevoditi u visoke ume mjerama
njege, etat se planira na osnovu povrina koje e biti tretirane u narednom
ureajnom periodu i intenziteta proreda na tim povrinama. Za izdanake ume loih
uslova etat se ne odreuje jer se u njima i nee provoditi sjee.

17
3. Zakljuak

Pri utvrivanju etata za naredno ureajno razdoblje potrebno je pridravati se


osnovnih kriterija a to su:

- Postavljeni ciljevi gospodarenja


- Postavljeni sistemi gospodarenja
- Istraeno stanje uma sa svim parametrima
- Etat mora garantirati kontinuitet tj. davati ujednaene prihode tokom ureajnog
razdoblja
- Etat mora biti tako utvren da osigurava bar odranje, ako ve ne i poboljanje
biodiverziteta, te da zadovolji ekoloko-socijalne funkcije ume kroz stabilnost
ekosistema
- Etat mora, u uslovima trinog gospodarenja, ponuditi sirovinu preraivakim
kapacitetima na tritu po trinim uvjetima jer u protivnom izostaje
ekonomska funkcija uma
- Etat mora osigurati i provodivost umskogospodarske osnive u u
ekonomskom pogledu osiguravajuu sredstva za prostu i proirenu
reprodukciju uma.

Ono to jo ima znaajan uticaj na utvrivanje etata jeste razlika izmeu struktura
stvarne i normalne drvne zalihe, te ako je ta razlika znaajna, i brzina, dakle vrijeme
za koje objektivno moemo postojee strukture pribliiti normalnim period
prevoenja mora biti due.

Konano rjeenje o veliini i kvalitetu etata mora leati unutar amplitude kontinuiteta
gazdovanja (amplitude mogueg obima sjea). Najbolje rjeenje e biti ono:

- Koje je najblie rjeenju koje proistie iz smjernica usvojene umarske politike


odnosno usvojenih perspektivnih planova za razvoj umarstva
- Koje je realno ostvarljivo, i
- Koje, naravno lei unutar amplitude kontinuiteta gazdovanja umama.

18
4. Literatura

1. Ureivanje uma-predavanje, 2003/2004 godina: Bozalo G., umarski fakultet


Sarajevo
2. Konrad Pintari, Uzgajanje uma, II dio Tehnika obnove i njege sastojina,
Sarajevo 1991. godine
3. http://portal.hrsume.hr/
4. http://www.sumari.hr/

19