You are on page 1of 49

Hakan ERSOY

KT Jeoloji Mhendislii Blm


DOAL
AFETLER
VE DI DNAMK
Dnyamzn zerinde yaadmz kesiminden ekirdeine kadar olan
ksmnda eitli olaylar cereyan etmektedir. Dnyann i kesiminde
meydana gelen ve enerjisini dnya iindeki sdan alan bu hareketlerin
tm Dinamik ad ile bilinir. Ancak dnya yzeyinin ekillenmesinde
rol oynayan buzul hareketleri, rzgarlar, taknlar ve heyelanlar gibi
faktrler i olaylarn aksine gzle izlenebilir niteliktedir. Dnyann d
kesiminde meydana gelen ve oluum enerjisini gneten alan bu
hareketlerin tm D Dinamik ad ile bilinir.

VOLKANLAR DALGALAR
Yerkre ve atmosferdeki dinamik srelerin etkisiyle

meydana gelen en nemli doal afetler;

Deprem,
Blgesel Taknlar,
Heyelanlar,
Saanak Yalar,
Tsunami,
Dmeleri,
Kaya Dmeleri,
Toprak imeleri,
Deniz Seviyesi Deiimleri,
Toz Frtnalar,
Ky Erozyonlar,
Krip ve Soliflksiyon,
Volkan,
Toprak kmeleri, vb.
Afetler iinde deprem, yaratt fiziksel, ekonomik ve sosyal
kayplar asndan zel bir neme sahiptir. Doal afetler nedeniyle
uranlan can kayb ve yapsal hasar istatistikleri, en byk payn
depremlere ait olduunu gstermektedir. Bu pay lkemiz iin tm
afetler nedeniyle uranlan kaybn 2/3 civarndadr. Bu nedenle
de lkemizde afet ile deprem e anlam tamaktadr.
lkemizde Afet Trlerinin Greceli Dalm

AFET TEHLKELERNN GENEL DEERLENDRMES


AFET GREN NAKL KARARI
AFETLER YERLEM BRM AFET OLAY SAYISI VERLEN OLAY ETKL NAKL
SAYISI SAYISI

HEYELAN 4161 (%34.18) 12794 (%42.63) 6347 63969 (%25.40)

KAYA DMES 899 (%7.38) 2769 (%9.23) 1367 20836 (%8.26)

SU BASKINI 1861 (%15.23) 3873 (%12.91) 2249 26081 (%10.36)

DEPREM 2952 (%24.25) 5267 (%17.55)* 4807 106838 (%42.42)

DER AFETLER 665 (%5.46) 1076 (%3.59) 658 8200 (%3.25)

I 207 (%1.7) 670 (%2.23) 292 4112 (%1.63)

OKLU AFETLER* 2067 (%6.89) 1058 19102 (%7.57)


1427 (%11.73)
TASNF
1491 (%4.97) 704 2723 (%1.1)
EDLMEMLER

TOPLAM 12172 30007 17482 251861

(Afet leri Genel Mdrl, 2006)

TM VERLER YAKLAIK OLARAK SON 50 YILI KAPSAMAKTADIR.

* Deprem iin olay says, 1950lerden bu yana meydana gelen deprem says anlamna gelmemektedir. Meydana
gelen depremlerde etkilenen ve gerektiinde birden ok kez ett edilen yerleim birimleri saysn belirtmektedir.
Afet Trlerinin Etkili Nakil Saylarna Gre Dalm

TASNF EDLMEMLER
Afetler kapsamnda 1.08%
yaplan etkili nakillerin %
42,42 si depremler OKLU AFETLER*
nedeniyle yaplmtr. 7.58%
Heyelan % 25,40, kaya I
dmesi % 8,26 1.63%
dolayndadr. HEYELAN
DER AFETLER 25.40%
Su baskn kapsamnda
yaplan etkili nakillerin 3.26%
oran % 10,36
dolayndadr. KAYA DMES
% 1.63 ile en az DEPREM
8.27%
nakile sebep olmutur..
42.42% SU BASKINI
10.36%

Dier afetler kapsamnda yaplan etkili nakillerin oran %3.25 dolayndadr.


Ayn alanda birden ok farkl afet olay yznden ortaya kan nakil oran % 7,57
dolayndadr. Tasnif edilmemi olaylarn oran % 1,1dir.
Kaya dmesi ve *heyelanlar, ktlebirden
Ayn lokasyonda hareketleri
fazla afetdahilinde
olay. birlikte deerlendirilecek
olursa toplam etkileri % 33,66 dolayndadr.
Son 60 yllk istatistikler, doal afetlerin neden olduu dorudan
ekonomik kayplarn yllk Gayri Safi Milli Hslamzn (GSMH) % 1i
dzeyinde olduunu gstermektedir. Bu kayplara stok kayb, retim,
isizlik, pazar kayb, fiyat artlar gibi dolayl ekonomik kayplar
eklendiinde, toplam ekonomik kayplar GSMHnin % 34ne tekabl
ettii grlmektedir. Bilno ak, yllk 46 milyar dolar, doal
afetlerden dolay buharlayor.
...kayplara ilikin genel istatistik

TRKYE ?
Deprem
Heyelan
Ergnay (1999)
Heyelan kaynakl lml kayplar; %1.5
Sel
(EM-DAT, 2003) Kaya dmesi
Yangn
4%
5% 4% , vd.
DNYA ? 14%

58%
15%
HEYELAN
Oluum
Mekanizmas
Yerel Jeolojik
Hidrolojik
Jeomorfolojik koullarn rn olarak,

Bitki rts
Arazi kullanm
nsan aktiviteleri tarafndan etkilenen,

Ya
Sismik olaylarn skl ve iddeti
tarafndan kontrol edilen,

yapay veya doal ev durayszlklardr.


Soeters and Van Westen (1996)
Malzemenin Cinsi
Kaya
Konsolide olmam malzeme (toprak)

Hareketin Tr
Kayma
Akma.

Hareketin Hz
Hzl
Yava

KAYMA
AKMA
DME
DEVRLME
KME
KARIIK
Gerilme atlaklar

Gerilme atlaklar
Heyelan
aynas

Heyelan aynas

Sreksizlikler
Kayma yzeyi

Akma
blgesi

Kayma yzeyi
Akma
blgesi
Kaymaya engel olan kuvvetler > Kaydrc kuvvetler
(ev durayl)

Kaymaya engel olan kuvvetler < Kaydrc kuvvetler


(ev duraysz)

Kaymaya engel olan kuvvetler = Kaydrc kuvvetler


(Kritik denge)
Eim ynnde gelien ani
hareketler iin kullanlan
bir terimdir.
Kayma yzeyi var,
dzlemsel ve dairesel
kayma olarak ikiye ayrlr
Kayma yzeyi olmadan,
kayalarda kaya
dmesi, zeminlerde
moloz dmesi ve
toprak dmesi olarak
gelien dey hareket
Yama ve evlerde yzeysel ksmn ok
yava ve srekli olarak yer deitirmesi ile
meydana gelir. Kayma yzeyi yok, yava ve
hzl akma olarak ikiye ayrlr

Toprak akmas amur akmas


Yava Akma (Krip)
Herhangi bir dzleme bal kalmakszn gelien
dey hareket olarak tanmlanr ve zeminlerde
zemin oturmas, kayalarda kaya kmesi eklinde
snflanr.
Kaydrc kuvvetler:
Ktle

Yer ekimi

Kaydrmay engelleyici kuvvetler:


Srtnme

Kohezyon

Malzemenin rol
Konsolide olmu malzeme genellikle kayar,

Konsolide olmam malzeme genellikle akar

Eimin rol
Eim derecesinin artmas ktle hareketlerini hzlandrr.
klim ve bitki rtsnn rol
klim, su ve bitki rts geliimini kontrol eder

Bitkiler yamur etkisini azaltr

Bitkiler zemin zerinde arlk salar

Kkler kohezyonu azaltr

Suyun rol
Arlk etkisi vardr

Kohezyonu arttrr ancak belli bir noktadan sonra azaltr

Doygun blgenin altnda geirimsiz bir zonun varl

Ayrma ve Erozyon

Titreimlerin etkisi
Depremler, trafik ve yapay sarsntlar
iddetli veya devaml yamurlar
yahut karlarn erimesi, kayalarn
iine bol miktarda suyun
szmasna olanak verir. Bunun
sonucunda plastisite ve likidite
snrlarna eriilir ve herhangi bir
nedenle oluan sarsnt
sonucunda heyelan meydana
gelir. Su, ayrca isel srtnme
asn klterek, arl
arttrarak ve srtnmeyi
azaltarak heyelan kolaylatrr.

Doal halde durayl olan yamata (a),


ar yalardan sonra topuunun oyulmas sonucunda
gelien heyelan (b)
Tabaka eimlerinin yamaca
paralel/yama dna olmas
durumunda ar yalar
sonucunda akarsuyun
yama topuunu oymas
sonucunda gelien kayma

Bununla birlikte zellikle jeolojik yapnn yama dna eimli olmas,


ar yalarla birlikte su ieriinin artmas ve yama topuunun
takn sular ile oyulmas ktle hareketinin gelimesi iin en uygun
zemini oluturmaktadr.
Bloun taban alan
F (Gvenlik says) Bloun arl
Eim
Kaymaya engel olan kuvvetler sel srtnme as
Kaydrc kuvvetler Kohezyon
Su
HEYELAN NLEME TEKNKLER

Yama alt kenarna yk koymak:


Kaydrc kuvvetlerin nne
gemek ve etkilerini azaltmak
iin en pratik zm yama alt
blmne konulacak bir ykle
hareketi durdurmaktr.
Potansiyel ktle hareketinin
byklne bal olmakla
beraber, hareketi nlemenin en
kolay yolu, buraya ta duvar
yapmaktr. Daha kalc zm iin
ise, betonarme, koruyucu duvar
yapmak veya ana kayaya kadar
inen, derin ve kuvvetli beton ya
da elik kazklar akmaktr.
HEYELAN NLEME TEKNKLER

yi projelendirilmi drenaj
sisteminin oluturulmas:
Heyelanlarn ou, dorudan suyun
etkisiyle ortaya ktndan, ok iyi
projelendirilmi ve ina edilmi bir yer
st ve yeralt suyu drenaj sisteminin
oluturulmas gerekmektedir. nk
yzey ve yeralt sular, eitli yollar
ev iinden ve zerinden
uzaklatrlnca, boluk suyu basnc
azalmakta ve kohezyon artmaktadr.
Bylece heyelanlarn nlenmesi
konusunda drenaj sisteminin
dzenlenmesi en nemli zmdr.
HEYELAN NLEME TEKNKLER

Yamalarn (evlerin) korunmas:


Dik yamalarn d etkilerden ve
zellikle de yzey sularnn byk
oranda szmasndan korunmas
gerekir. Yama yzeylerinin
anmasn nlemek iin
teraslama yaplmal ve
aalandrlmaldr. Yamalara
suyu seven ve kk derinlere
kadar uzanan, dayankl al ve
bodur aalar dikilmelidir. Ayrca
ev yzeyleri imlendirilmeli, ta
ve betonla rlmeli, pskrtme
har ve beton ile svanmaldr.
HEYELAN NLEME TEKNKLER

Zemin sertletirilmesi: Heyelana


hassas yamataki malzemenin
sertletirilmesiyle, zeminin i direnci
artrlabilir. Bu yntem genellikle akma
biimindeki harekette daha etkili olup,
ama tanelerin birbiriyle balanmas
yoluyla hareketin durmasn
salamaktr. Bu yntemle
imentolama, kimyasal madde
kullanma, gibi daha birok teknik
zm yollar kullanlabilir.
TAKINLAR
Yala yeryzne den sularn bir ksm
yeraltna szlr, bir ksm tekrar buharlar,
geri kalan ksm yzeysel aka geerek
akarsular oluturur. Akarsular, geni
buzullar ve baz l blgeleri dnda yaygn
olarak yeryzn ekillendiren en nemli
jeolojik etken olarak bilinir.

Sel veya takn, suyun doal ya da yapay


yatandan taarak tehlikeye neden olan doal
bir afettir. Baz seller birka gn ierisinde
meydana gelir. Fakat seylaplar (ani sel) birka
dakika ierisinde sularn kabarmasna neden
olurlar.
Akarsu hz Sele en ok nehir yataklarndan
Gradyan (eim)
Yatak ekli, boyutu, przll
tamalar sonucu rastlanr. Ani
Debi ve kuvvetli yalar ve kar
erimesi sonucu tamalar
olumaktadr. Nehir yataklarna
gelen suyun sele dnmesine
yataklarn amac dnda
kullanlmas da ok etkili
olmaktadr.

Gnmzde arpk kentleme sonucu dere yataklarnn


gecekondulama blgesi haline gelmesi, aalandrlmas,
doldurulmas veya nehir yataklarnn deitirilmesi sonucu her
yl lkemizde byk mal ve hatta can kayplarna
rastlanmaktadr.
AKARSU HIZI

Akarsularda, yatak
kvrmnn d
kesimlerinde aknt
hz fazla, i
kesimlerinde ise
azdr. Dz olarak
akn gerekletii
akarsularda ise ak
hz akarsu
Debi = genilik x derinlik x ak hz yatann
(m3/sn, l/sn) merkezinde fazladr.
ekilde koyu
maviler hzn
iddetini
gstermektedir.
GRADYAN (EM)
Gradyan: 5 m/km

Gradyan: 2.5 m/km

Akarsu yatanda akan sular eim olarak bilinen bir yama zerinde aa
doru akar. rnein bir akarsuyun kaynak noktas deniz seviyesinden 1000
m uzakta ve ak mesafesi 200 km ise, bu akarsu 200 kmlik yatay bir
mesafede 1000 m dt varsaylr. Eim akarsudan akarsuya
deiebildii gibi, akarsuyun farkl blgelerinde de deiebilir.
YATAK EKL






2




2

1m 2m
10 m 5m

Eimin akarsu hzn dolaysyla taknlar denetleyen en nemli unsur


olduu sanlsa da, bir akarsuyun ortalama hz eimi azalsa bile ak aa
artar (Suyun toplam hacmi artar ve artan debi daha byk bir hzla
sonlanr). Ak hznda en nemli faktr, yatak ekli ve srtnme zelliidir.
ekilde birbirlerinden farkl olan 2 akarsu yatann kesit alan ayn
deerdedir. Ancak derin olan evresel olarak daha az suya temas
etmektedir ki, buda aka kar srtnme direncinin daha az olduunu
gstermektedir.
Akarsu
Selleri

Ky
Selleri

ehir
Selleri
DOU
KARADENZ
HEYELANLARI
Olay saylar baznda heyelanlarn illere gre dalm

KIRKLARELI SINOP
BARTIN
KASTAMONU
EDIRNE ISTANBUL ZONGULDAK SAMSUN
TEKIRDAG ARTVIN ARDAHAN
KOCAELI DUZCE RIZE
TRABZON
CANKIRI ORDU
Y ALOVA BOLU CORUM AMASY A GIRESUN
TOKAT KARS
GUMUSHANE
BURSA BILECIK ERZURUM
KIRIKKALE IGDIR
BALIKESIR
ESKISEHIR ANKARA Y OZGAT SIVAS ERZINCAN AGRI
KUTAHY A KIRSEHIR
TUNCELI
BINGOL MUS
NEVSEHIR
MANISA ELAZIG
IZMIR USAK AFY ON AKSARAY KAY SERI MALATY A BITLiS VAN

DIY ARBAKIR
KONY A BATMAN
ISPARTA NIGDE ADIY AMAN SIIRT
AY DIN DENIZLI
ADANA SIRNAK HAKKARI
BURDUR SANLIURFA MARDIN
GAZIANTEP
MUGLA KARAMAN
KILIS
ANTALY A ICEL
ILLER_hey_har_2 by olay
HATAY
750 to 1,020 (2)
500 to 750 (1)
300 to 500 (12)
250 to 300 (5)
200 to 250 (5)
150 to 200 (5)
100 to 150 (9)
75 to 100 (8)
50 to 75 (8)
25 to 50 (10)
1 to 25 (16)
Etkili nakil saylar baznda heyelanlarn illere gre dalm

KIRKLARELI SINOP
BARTIN
KASTAMONU
EDIRNE ISTANBUL ZONGULDAK SAMSUN
KARABUK
TEKIRDAG ARTVIN ARDAHAN
KOCAELI DUZCE RIZE
TRABZON
SAKARY A CANKIRI ORDU
Y ALOVA CORUM AMASY A
BOLU GIRESUN
TOKAT KARS
GUMUSHANE
BAY BURT
BURSA BILECIK ERZURUM
CANAKKALE IGDIR
KIRIKKALE
BALIKESIR
ESKISEHIR ANKARA Y OZGAT
SIVAS ERZINCAN AGRI
KUTAHY A KIRSEHIR
TUNCELI
BINGOL
MUS
NEVSEHIR
MANISA ELAZIG
IZMIR USAK AFY ON KAY SERI MALATY A BITLiS VAN
AKSARAY

DIY ARBAKIR
KONY A BATMAN
ISPARTA NIGDE KAHRAMANMARASADIY AMAN SIIRT
AY DIN DENIZLI
ADANA SIRNAK HAKKARI
BURDUR OSMANIY E SANLIURFA MARDIN
GAZIANTEP
MUGLA KARAMAN
KILIS
ANTALY A ICEL

HATAY Heyelan Younluunun llere Gre Dalm


(Nakil Saylar Baznda)
3,000 to 3,950 (2)
2,000 to 3,000 (4)
1,500 to 2,000 (5)
1,000 to 1,500 (12)
750 to 1,000 (9)
500 to 750 (8)
250 to 500 (15)
100 to 250 (11)
50 to 100 (5)
1 to 50 (9)
Heyelan Olaylar Noktasal Younluk Haritas

65 4

3 1
2
7

9 10
Trkiye klim Snflandrmas

B4
B3
B1
C2
B2
B1
C1 B1 A B4 B3B2
B3 B1

D
C1

C2

C1
C2

C1
B1
D B2

B1
D
D

C2

B3 C2 D
B2

B1 TRKYE KLM SINIFLANDIRMASI


A (1)
C1 B1 (7)
B2 (4)
B3 (4)
B4 (2)
C1 (5)
C2 (5)
D (5)

Thornthwaite a gre Trkiye iklimi (D.M.I.Klimatoloji ve Arastrma Sb. Md., 2006)


Heyelan Younluk Haritas ve Faylar

6
5 7
4
3

2 1

10
zellikle en fazla ya alan blge olmas nedeniyle Karadeniz
Blgesinde meydana gelen ve toporafyaya bal olarak gelien
taknlar ve heyelanlar ska olumakta, can ve mal kaybna neden
olmaktadr.
Trkiyede heyelanlardan etkilenen yerleim birimlerinin dalmna
bakldnda, bunlarn yaklak % 35inin Karadeniz Blgesinde olduu gze
arpmaktadr. Afet leri Genel Mdrlnn 19502008 yllar arasndaki
verilerine gre Trabzon ilinde 1145 adet heyelan olay 306 adet yerleim
biriminde meydana gelmi ve bu heyelanlara bal olarak 3960 adet konutun
nakline karar verilmitir. Trabzon ili bu verilere gre Trkiyede heyelan
nedeniyle en fazla konut nakli verilen ildir. Rize ilimiz ise 1100 adet heyelan
olay ile lkemizde Trabzondan sonra ikinci srada yer almaktadr.
LES YILI AFETN TR L SAYISI Trabzon ilinde, meydan
gelen heyelanlar ve su
MERKEZ 1987** Heyelan 2
basknlarndan
Su len kii saylarnn
AKAABAT 1990** 22
baskn+Heyelan
ilelere gre dalm
AYKARA- tablosu
OF
1929* Heyelan 146

AYKARA 1949-1973* Heyelan 8


HAYRAT 2005** Heyelan 1
Su
KPRBAI 1998** 47
baskn+Heyelan
1988** Heyelan 65
MAKA
1990** Heyelan 3
Su
OF 2005**
baskn+Heyelan
4
1929* Heyelan 3
SRMENE 1969* Heyelan 1
1986-2000** Heyelan 3
VAKFIKEBR 1990** Heyelan 6
YOMRA 1987* Heyelan 3 *Tarhan, F. (1991) Trkiye 1.ulusal
heyelan sempozyumu bildiriler Trabzon
**Bayndrlk ve skan l Mdrl ve
TOPLAM 314 Afet Ett Dairesi Arivi
Trabzon ilinde, heyelanlar nedeniyle nakline karar verilen
konut saylarnn ilelere gre dalm tablosu(1952-2006)
NO LES ETKL NAKL SAYISI ETKSZ NAKL SAYISI TOPLAM
1 AKAABAT 419 34 453
2 ARAKLI 275 41 316
3 ARSN 0 11 11
4 BEKDZ 1 2 3
5 ARIBAI 85 1 86
6 AYKARA 393 7 400
7 DERNEKPAZARI 61 14 75
8 DZKY 511 4 515
9 HAYRAT 114 11 125
10 KPRBAI 89 13 102
11 MAKA 599 17 616
12 MERKEZ 291 43 334
13 OF 144 40 184
14 ALPAZARI 26 16 42
15 SRMENE 30 31 61
16 TONYA 282 2 284
17 VAKFIKEBR 57 0 57
18 YOMRA 166 10 176
GENEL TOPLAM 3543 297 3840
SONULAR
Doal afetlerden korunmann ve tekrar halinde can ve mal
kayplarn en aza indirmek iin yaplmas gereken; uygun yer seimi,
afetin kayna ve etki alanlarnn doru tespit edilmesidir. Bunun
iin;

afet ncesi,

afet an,

afet sonras

yaplmas gereken almalara titizlikle uyulmaldr.


Modern Afet Ynetim Sistemi
Risk ynetimi
2 Tahmin ve Erken
Hazrlk Uyar
1
Zarar Afet
Azaltma
Koruma

Dzeltme
Yeniden yaplanma Etki Analizi

yiletirme Mdahale

4 3
Kriz ynetimi http://www.tuscoema.org/cycle.html
SONULAR
MTA tarafndan 10 yllk bir proje olan Trkiye Heyelan
Envanter Haritalar yani bu gne kadar olmu heyelanlar
gsteren haritalar 1/500 000 leinde hazrlanp
bitirilmitir. Ancak bata Trabzon olmak zere Dou
Karadeniz Blgesinin Heyelan Tehlikesi Duyarllk
Haritalarnn yani potansiyel-olmas muhtemel heyelanlar
ieren haritalarnn da en ksa zamanda bilimsel
aratrmalar ve projeler nda oluturulmas
gerekmektedir. Sz konusu bu almalar ile elde edilen
veriler heyelan zararlarn azaltma almalarnn yani afet
ynetiminin ilk ayan oluturacaktr.
SONULAR
Gelimi lkelere bakldnda; heyelanlarn meknsal
olabilirlilii konusunda nemli bir yol kat edildii, heyelan
duyarllk haritalarnn uygulamada kullanlabilir bir hale geldii
grlmektedir. Ancak bu konuda lkemizde halen bir yol kat
edilememitir. Bunun en temel gerekesi Trkiye de bu tr
haritalarn henz akademik dzeyde retilmesi ve aratrma
boyutunda kalmasdr. Sz konusu problemin giderilmesi iin
zellikle planlama konusunda karar verici kurumlar ile yerel
ynetimlerin bu konuya yeterli ilgiyi gstermesi ve yatrm
yapmas gerekmektedir. Aksi durumda heyelanlardan
kaynaklanan can ve mal kayplar nmzdeki yllarda artmaya
devam edecektir.