THE AYURVEDIC PHARMACOPOEIA

OF INDIA
PART - II (FORMULATIONS)
VOLUME - II
First Edition
Appendix-6
GOVERNMENT OF INDIA
MINISTRY OF HEALTH AND FAMILY WELFARE
DEPARTMENT OF AYURVEDA, YOGA & NATUROPATHY, UNANI,
SIDDHA AND HOMOEOPATHY,
NEW DELHI
2008
-CONTENTS-
APPENDIX – 6. Ayurvedic Definitions and Methods P.No
6.1. Kalpan¡ Paribh¡À¡ 274
6.1.1. Kalka 274
6.1.2. Kv¡tha/KaÀ¡ya 274
6.1.3. C£r¸a 274
6.1.4. Pu¶ap¡ka Svarasa 274
6.1.5. Svarasa 274
6.1.6. Hima KaÀ¡ya 274
6.2. S¡m¡nya Paribh¡À¡ 275
6.2.1. Kajjal¢ 275
6.2.2. K¡µjika 275
6.2.3. KÀ¡ra 275
6.2.4 C£r¸°daka 275
6.2.5. Prak˨pa 275
6.2.6. Bh¡van¡ 276
6.2.7. á°dhana 276
6.2.7.1. G°dant¢ á°dhana 276
6.2.7.2. Gairika á°dhana 277
6.2.7.3. Gandhaka á°dhana 277
6.2.7.4. Guggulu á°dhana 277
6.2.7.5. Ùa´ka¸a á°dhana 278
6.2.7.6. Tuttha á°dhana 278
6.2.7.7. Bhall¡taka á°dhana 278
6.2.7.8. ManaÅ¿il¡ á°dhana 278
6.2.7.9. Vatsan¡bha á°dhana 278
6.2.7.10. áil¡jatu á°dhana 279
6.2.7.11. Harit¡la á°dhana 279
6.2.7.12. Hi´gu á°dhana 279
6.2.7.13. Vijay¡ á°dhana 279
6.2.7.14. K¡¿¢¿a á°dhana 280
6.2.7.15. P¡rada S¡m¡nya á°dhana 280
6.2.7.16. AÀ¶asaÆsk¡ra of P¡rada 280
6.2.8. M£rcchana 284
6.2.8.1. M£rcchana of Óra¸·a Taila 284
6.2.8.2. M£rcchana of Gh¤ta 285
6.2.8.3. M£rcchana of Taila 286
6.3. Yantra Paribh¡À¡ 287
6.3.1. Khalva Yantra 287
6.3.2. Tiryak P¡tana Yantra 287
6.3.3. Úamar£ Yantra 287
6.3.4. D°l¡ Yantra 287
Di
AYURVEDIC DEFINITIONS AND METHODS
.1. l ā i ā ā:
1 l C i ā ū ā , !¯
. ā ā Śā i ā ii
. Cū Śā i ā ii 1
!. ā Śā i ā ii 1 1
. Śā i ā ii 1
. i ā Śā i ā ii !1
.1.1. l : l i e i e e o ee e e l e i l.
( i ā ā )
.1. . ā ā : ā o ā i e il e e li i o i e oili eo e o e o
( ) i o o io o !, o 1 [ D !, D i D 1
e ee i el | i e o e e ee o o e o .
(Śā i ā ii )
.1. . Cū : e i e ie e o e o ell ie ( ) i e lle Cū .
(Śā i ā ii 1)
.1.!. ā : i i i o oee e, e e j iee o e ee e ill e o i e
e oee o ā . le e l o ee l e i l i le e o āś ī, , ¡ e e.,
eo e i el i l e o o e ie e . D l ee i i e ill eeo e e i . C e
e le i e j iee o l o li elo .
(Śā i ā ii 1 1 )
.1. . : e li i o e ee e l e i l o i e e i
o e , li elo i e lle .
(Śā i ā ii 1 )
.1. . i ā : i ā i e e e i e o i e i i o ! [1 | o o e e
( ) o e i l [ | o e o e i .
(Śā i ā ii !1)
. . – ā ā i ā :
1 jj lī i ī ¯
. ā ji i ā ā
. ā
!. Cū o i ī –11
. e
. ā ā i ī !
¯. Śo
. ū ee i j ā lī ¡
. .1. jj lī: jj lī i e i e l e eolo e o e o i e i i [ l |
ā [ e e | i o i li i .
[ i ī ¯|
. . . ā ji : o li i e e i o iee i e e. i e lle ā ji . e i śālī i
e e e el, i e o e oil. i e e io i o o e e e e el ee
o e e l e o o e e el i l . l ee e e el i e o o o ee ee o
e io e l e e e e i ie e li i eeo e o .

[ i ā ā |
. . . ā : ā i l li e ee o i e o e e o i e e . C e i o
ll ieee , l ee i e e o , o e . llo e o eool o o oo
e e e, o e i ell. llo o e le o ee e e l e
o ieee o ele elo . e e e oee o i i o o ee i e ill ele li i i
o i e . e e li i o e o e e i e ill e e e o e eo le el , le i oli l
i e ee e o o , ie i o ā .
. .!. Cū o :
i| Cū [ i e o e | 0
ii| e 0 l
e 0 o li e o e i i le eel e el, 0 l o e ee i e o . Dee
e e l e o il e e . e il e i o Cū o .
[ i ī 11|
. . . e : i e o e o o e ( ), ie i e o l e e , Ā Ā i
e e. e o e i i io i o e .
. . . ā ā: ā ā i e oee ie o e o e le i e o o i
eei ie li i llo e o .
[ i ī ! |
. .¯. Śo : Śo i e oee ie e o e e i i ie o o e e e el i
i e e i e e e ie l e o e .
1. o ī śo i ī 11
. i i śo ee !
Ā e āś ¯
. śo ā
!. l śo
. Śo Ā e āś !!
. śo ā ¯!
¯. llā śo ā iśi
. śilā śo ee
. ā śo ā iśi
10. Śilāj śo i ī ¯
11. āl śo ee
1 . i Śo ā
1 . ij ā śo ā iśi 1!¯
1!. āśīś śo ā 1
1 . ā ā ā śo i ī ¯ 0
1 . ā o ā
. .¯.1. o ī Śo :
i| o ī 1
ii| i . . .
o

D o ī l. . .
le ll ieee o o ī i elo , e i i o D o ī i Dolā ,
oil o .

[ i ī 11 |
. .¯. . i i Śo :
i| i i 1
ii| o . .
i e o e o i i i o e le i e i Co ¯ il .
[ ee ! |
o
i| i i 1
ii| o . .
e i e o e o i i i li le o o .
[Ā e āś ¯ |
. .¯. . Śo :
i| 1
ii| o . .
o
āj l. . .
el ll ieee o i i o e e i o i o o eo i i
o o āj . Collee e eooli . e e e oee o e e i e . e e o
e e e oee , e e i l.
[ ā |
. .¯.!. l Śo :
e o e ll e i ieee o o e, l , oo e e. i o e l . C l i o
ll ieee , le i elo i e e i Dolā eo i i o e o e ollo i li i .
o ū
o
i lā ā
ā ā ā o
i i i i ā eū
oil ill e ole o o l e i o e li i o e elo . Di e e e i e e e
i e le i .
il e e li i o li elo e e i e ill e i oli i o i e .
D i o e il e e.
. .¯. . Śo : e ll ieee o i i o , ill eo le e
e io .
[Ā e āś !!|
. .¯. . Śo :
i| 1
ii| e ā . . . .
iii| ji ā ā . . .
i | i lā ā . . .
e e i e o e o le i e i e i i i l li i e i e (ii) o (i )
e io e o e e e i e e e .
[ ā ¯!|
. .¯.¯. llā Śo :
i| llā . 1
ii| o ū . .
iii| o . .
i | i i eū . .
| e . .
e o o e io : e llā , e o e e e e l o i o ū o ¯ .
e l ee o ū e e ! i e o ū . e ¯ , i e e llā iee i e , o
o e o ū . o llā i o o ¯ , e l ei o e e ! i e
o . e ¯ , i e e llā o i e i e o o e o . e
llā i ie j e eo i i eo e ie o e e e ll , i ie o e ee e
oil eo e i llā . e oee e ee i e .
[ ā iśi |
. .¯. . śilā Śo :
i| śilā 1
ii| . . .
C
Ś e [Ā | . . .
e e i e o e o śilā le i e i o e o e o e eei ie li i e i o e e
i e .
[ ee |
. .¯. . ā Śo :
i| i [ ā | . . 1
ii| o ū . .
e ll ieee o ā , le i ele li elo , o i o ū o ee ,
e l ei e l e e e . o o i Śo i ā .
[ ā i i |
. .¯.10. Śilāj Śo :
i| Śilāj
ii| o e !
iii| i lā ā . 1
e o e o Śilāj , eei ie o o o e i lā ā o o i e e e
ol le e . llo o e le o ee e e l e .
e e e oee ill ele li i i o i e .
Co ee e e ee e e i l o ie e o e o e e e .
D i e e e o e o e.
[ i ī ¯ |
. .¯.11. i āl Śo :
i| i āl 1
ii| ū ā o . . .
o
il ā ¡ l l. . .
o
Cū o . .
e ll ieee o āl , le i ele li elo , e i Dolā eo i i o e
o e o e li i e i . oil o ee o , i e e e o e o e.
[ ee ¯0|
. .¯.1 . i Śo :
i| ā [ i | . 1
ii| Āj [ | . .
e e i e o e o i i i ieie o o , ill i eeo e e i .
[ i ī, ! ¯ |
. .¯.1 . ij ā Śo :
i| ij ā 1
ii| ¡ l . . o āl
ij ā i li i e ill ee o e i .
[ , i i 1!¯|
. .¯.1!. āśīś Śo :
i| āśīś 1
ii| ī ( āj ) . . o ā ā
ā ā i i e i āj , i e .
[ ā , ā 1 |
. .¯.1 . ā ā ā Śo :
i| ā [ e e |
ii| ā j [ i e o e |
iii| o [ ś |
i | i l [ oe l | 1
e e l o ā ā j , i e o ee , il e e e ll o ele
elo .
e e o i l o e ā , i e ill e e o o eeo e
l e .
i e e e e ā i e io .
[ i ī ¯ 0|
. .¯.1 . ā o ā
ā o ā e ee e e i e i e ie el ie o i ie io o i e e e e
e e ie e i i ie .
e ā e:
i | e
ii |
iii | ū ee
i | ā
| ā [Ū , i |
i | o o
ii | i ā
iii | Dī ī
. .¯.1 . . e :
[ |
i| ā [ e e | 1
ii| Ā ī [ āji ā| . 11


iii| [ i l | 11


i | Ś ī . 11


| ie . 11


i| i lī 11


ii| Ci . 11


iii| Ā . 11


i | ūl . . 11


| ā ji . .
e o :
e e i e ie e e [ii| o [i | i o e i e i i ieie i o e o
e e l ( o o e eo le ). e le o ū j [ e l ili | o lī [ i i e |,
l ee i o e o ol e elo , e i e e e l , e l l ee ā o e i . l ee e
e i i o l i , o e e ā . e e o lī i Dolā eo i i ā ji .
oil o ee . e o e ā l , e e ll i e eollee ā .
. .¯.1 . . :
[ !|
i| ā [ e e | 1
ii| 11


iii| D o 11


i | [ i l | 11


| i ū 11


i| i i eū 11


ii| Ā ī [ āji ā| 11


iii| ā ji . .

e o :
e e i e ie e e [i| o [ ii| i o l , i e i e o o ā ji
le i e o ee . e o e ā l , e e ll i e eollee ā .
. .¯.1 .e. ū ee :
[ |
i| ā [ e e | 1
ii| ā [ ā ī| . 11


iii| ī ī . 11


i | i ī . 11


| Ā l ī . 11


i| Ci . 11


e o :
e e i e ie e e [iii| o [ i|, , o e o ie e e .
i e ie e [ii| i i ieie i o e o e e l . ā o
e l i e o ee .
. .¯.1 . . Ū ā :
[ ¯|
i| ā [ e e | 1
ii| ā ji . .
e o :
Collee e ā e e o ū ee oee jee i o Ū ā , i ā ji
eollee e ā e e ll .
. .¯.1 .e. ā :
e oee o ā i i o ee e , i . Ū ā , ā i ā .
Ū ā :
[Ā e āś 1 ¯1|
i| ā [ e e |
ii| i [ ā | 1
iii| ¡ ī [ i | . .
e o :
e ā ā i e eei ie io le i e i ¡ ī o e e ie e.
l e e o e e lo e o o ū l e o 1 . Collee e ā e le
e e o e l .
ā : [Ā e āś 1¯ ¯¯|
i| ā [ e e | 1
ii| ī ī . 11


iii| i ī . 11


i | Ā l ī . 11


| Śi . . 11


i| Ci . 11


ii| i l 11


iii| Ā ī [ āji ā| . 11


i | i . .
e o : e e i e ie e e [ii| o [ i|, , o e o ie e e .
e o e o ā le i e i i e ie e e [ ii| o [i | o e e i e e.
l e e i e ā , jee o e eollee ā .

i ā : [Ā e āś 1¯ 1|
i| ā [ e e |
ii| i [ | 1
iii| ¡ ī [ i | . .
e o : e ā o i e e e o ā oee , i ā le i e i
¡ ī o e e ie e. l e e i e i ā , jee o e
eollee ā .
. .¯.1 . . o o : [ e eū ā i ! |
i| ā [ e e |
ii| i l j l . .
e o : l ee e ā i o eo i i i l j l e l e o o e o i l .
l ee e o i e o ee . Dee e e o e o o eollee e ā .
. .¯.1!. . i ā : [ 10|
i| ā [ e e | 1
ii| i [ ā llī| . 11


iii| ś l. 11


i | jā 11


| o i 11


i| ā [ āj | l. 11


ii| Ci ei ā [Ci eā| . 11


iii| ā jī . .
e o : e e l o e i e ie e e [ii| o [ ii|, i ā e e o lī.
e e o lī i Dolā eo i i ā ji oil. e o e ā l ,
e e ll i e eollee ā .
. .¯.1 . . Dī ī : [ 11|
i| ā [ e e | 1
ii| ū [ i ā| 11


iii| [ āśīś | 11


i | 11


| ie . 11


i| [ i l | 11


ii| Ā ī [ āji ā| . 11


iii| Śi 11


i | ā ji . .
e o : e e l o e i e ie e e [ii| o [ iii|, i ā e e o lī.
e e o lī i Dolā eo i i ā ji oil o ee . e o e ā
l , e e ll i e eollee ā .
. . . ū e ā: ū ee i e oee ie e o e Ā o o il o i e
oo eolo ee. ū ee oee i o e ollo e e o e e e io .
[ i j ā lī|
ū ee
il ū ee i j ā lī ¡
ū ee i j ā lī ¡
il ū ee i j ā lī ¡
. . .1. ū ee o il ( i j ā lī, ¡ ā i ā .)
i e ie :
1. ji ā i i eo i oli . 1
. ā i C e o . 1
. D ā i Co i i . 1
!. Ā l ī i lie o iei li . 1
. ī ī i e i li e e l . 1
. i ī i e i li ele ie . 1
¯. i i Cle o e o lo i i . 1
(C iei l i e)
. ī e ā i Cole e i e oi e . 1
. jū i oe i l e i . 1
10. i ie eli io . . 1
11. i ā i C e lo . 1
1 . Dā i ā i e e i i . 1 .
1 . li ā ( i) Ci o l . . 1 .
1!. Ś ī i i i e o iei le 1 .
1 . e ī i o o i i . 1 .
1 . D i i C 1. l
1¯. ā ji i 1. l
1 . il i iei eo i Cil ¯ l
e o o e io : e e i e ie ( l ) e e 1 o 1 i e eo o i io , ,
o e o ie e e . e e o e e i e ie o e i e , i i
ieie i o e o e e l ( o o e eo le ). e il i i le eel
e el e i il l . i e e e o l . D i ā ji i e eei ie io i
o o l . Co i e e i ill e i e eeo e oi e ee. il e ile o o li
elo llo o eool.
. . . . ū ee o
( i j ā lī, ¡ ā i ā .)
i e ie :
1. ī ī i e i li e e l . !
. D ā ī (Ā l ī i) lie o iei li . !
. i ī i e i li ele ie . !
!. ā i C e o . !
. i ā i C e lo . !
. ā l i Ci e ie . !
¯. i Cl i ie e o eo ’ il ¯
. ¡ l i e .0¯ l
e o o e io :
e ll i e ie o eo oei l li
, ele , e i e ie e e 1 o o e o l io eo o i io o e e el
o ie e e ( l ).
, ele e ā l e e e j ie le o i i . i il e o li elo
o o i .
e e l o e e i e i i ieie i o e o e e
o o e eo le .
e i i le eel e el e il l .
i e e e o l . i o o l ile i e .
e o i eo i i i i i e e e e e ee 0
0
0
0
i e i o
o e i . o e i llo o o e i .
e e i e o e e e oili i e o i e ee o o ( e śā i)
eo l e ee e l o o io o i ( ā l ).
o e e i o l e eo i e e ee o e e li o i ie i e ee o oi e. o
e i e e l o i e o i e . il e ile o ( o 0
0
) o li
elo llo o eool.
e i i i l elo e l eo i e o o ee o li oi e.
:
De e i io : ello eolo e , o , lo el i e ie e , e o o o e i o o o i
l i li e e.
ieoe e ie l e e :
e e i e i e !0
0
: 1.! , e i .1
ei e l !0
0
: 0. ¯, e i .
o i ie io l e: , e i .10
io i e l e: 100, e i .11
ei l e: o o e 0. , e i .1
e o i e l e: o o e 1. , e i .1
Co e li oi :
0
o 1
0
, e i .!.
C e e i e e :
i e l oil: e , e i .1
ie o i l i i : e i .!
lo o i : e i .¯
o e: e i i i l elo e eo i e o o ee o li oi e.
. . . . ū ee o il ( i j ā lī, ¡ ā i ā .)
i e ie :
1. ji ā i i eo i oli .
. ī ī i e i li e e l . !
. i ī i e i li ele ie . !
!. Ā l ī i lie o iei li . !
. ī e ā i Cole e i e oi e . !
. i ā i C e lo . !
¯. ¡ l ( ā i) C e o . !
. o i loeo ee o . . !
. ūeī ( e ī i) o o i i . !
10. ā ( o i) ie e le i . . !
11. li ā ( i) Ci o l . . !
1 . il ( il i) e i ie Cil 1. l
1 . ¡ l i e .1!! l
e o o e io : e e i e ie ( l ) e e 1 o 11 i e eo o i io , ,
o e o ie e e . e e o e e i e ie o e i e i
i ieie i o e o e e l ( o o e eo le ). e il il i i le eel
e el e i il l . i e e e o l . i o o l ile i e i e io o 1:!.
e i eo l e ee e l o o io o i ( ā l ) o e e
e oili i e o e ee o o . o e i e e l o i e o
e e e . il e ile o o li elo llo o eool.
. . i ā ā:
1 l i ī !
. i ā Ā e āś 1¯
. i ī !!1
!. Dolā ee !
. .1. l : l i i e e o oo li o o e i i e e i e
e , e l o i io le i io oee e . i e e le i o e le.
[ i ī ! |
. . . i ā : i ā ā i i e e e o i ill io o ā
i e eli e el o i el le o !
0
.
[Ā e āś 1¯ |
. . . ū : ū i eo e e o e e e li ū o li io
e e e li o o i ei o o e ele eo i e o e e li joi ee el .
[ i ī !!1|
. .!. Dolā : Dolā eo i o o l ille i eei ie li i i o i o l o
l ee o e i o ie e le o e i l o e e e ill e i e e e e .
[ ee !|

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful