You are on page 1of 126

T.C.

GEBZE YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ
MÜHENDİSLİK VE FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

SÜPERİLETKEN MANYETİK YATAKLARIN
ANALİZİ VE MODELLENMESİ

Yusuf ÇINAR
YÜKSEK LİSANS TEZİ
ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ

DANIŞMAN
Doç. Dr. Selim SİVRİOĞLU

GEBZE
2007

T.C.
GEBZE YÜKSEK TEKNOLOJİ ENSTİTÜSÜ
MÜHENDİSLİK VE FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

SÜPERİLETKEN MANYETİK YATAKLARIN
ANALİZİ VE MODELLENMESİ

Yusuf ÇINAR
YÜKSEK LİSANS TEZİ
ENERJİ SİSTEMLERİ MÜHENDİSLİĞİ

GEBZE
2007

iv

ÖZET

TEZİN BAŞLIĞI : Süperiletken Manyetik Yatakların Analizi ve Modellenmesi

YAZAR ADI : Yusuf Çınar

Süperiletkenler, direnç kaybetmeksizin elektriği ileten malzemelerdir. Ayrıca
süperiletkenler, içerisinden manyetik alanı dışlama eğiliminde oldukları için
mıknatısları levite edebilirler.

Bu çalışmada mühendislik uygulamalarında kullanılan iki tür süperiletken
manyetik yatak, donmuş görüntü yaklaşımı kullanılarak analiz edilmiş ve
modellenmiştir. Süperiletkenlik uygulamaları arasında en geniş kullanım
alanlarından biri, süperiletken manyetik yataklardır. Bu yataklar, aktif kontrol
gerektirmedikleri ve çok düşük sürtünmeye sahip oldukları için volanlar gibi hemen
hemen bütün makinelerde kullanılabilirler.

Birinci bölümde süperiletkenliğin genel bir tanımı ve düşük sıcaklıkta
elektriği taşırken neden direnç göstermediği kısaca açıklanmıştır. Manyetik
yatakların uygulamadaki avantaj ve dezavantajlarına değinilmiştir.

İkinci bölümde süperiletkenlik teorisinin ve buna bağlı süperiletkenlik
uygulamalarının tarihsel gelişimi anlatılmıştır.

Üçüncü bölümde süperiletkenler sınıflandırılmış ve I. ve II. Tür bazı
süperiletkenler ve özellikleri verilmiştir.

Dördüncü bölümde mühendislik uygulamaları için önemli olan
süperiletkenliğin bazı temel özellikleri genel olarak açıklanmıştır.

Manyetik alan içinde veya manyetik alansız soğutulduğunda yüksek sıcaklık
süperiletkenlerinin (YSS) diyamanyetik davranış özellikleri ve farkları beşinci
bölümde irdelenmiştir.

donmuş görüntü kavramına göre modellenmiştir. mükemmel iletken ve mükemmel diyamanyetik. Onuncu ve son bölümde bu araştırmaların sonuçları ve bu konuda çalışmak isteyen kişiler için öneriler verilmiştir. meyil. Eksenel ve radyal manyetik yataklar ve daha stabil hibrit yataklar üzerinde durulmuştur. Bu bölümde levitasyon kuvveti. yalpalama ve dönme açıları için hareket denklemleri çıkartılmıştır. manyetik levitasyon. levitasyonun katılığına bağlıdır. v Süperiletken manyetik yataklar altıncı bölümde anlatılmıştır. Yedinci bölümde süperiletken manyetik levitasyon sistemlerini modellemek için kullanılan kritik durum ve donmuş görüntü kavramları sunulmuştur. Bu yataklardan biri. Amaçlanan bu konfigürasyon için donmuş görüntü kavramından elde edilen manyetik potansiyel ile katılık hesaplanmıştır. . KM-YSS yatağın dinamik davranışı. Dokuzuncu bölümde bir önceki bölümde elde edilen potansiyel enerjilerden Lagrange fonksiyonu kullanılarak yatay. süperiletkenliğin özellikleri. Diğer yatak ise silindir halka şeklindeki YSS ve bir KM arasındaki etkileşim modelinden oluşturulmuştur. Halka YSS içerisindeki KM’nin levitasyon konfigürasyonu birçok makine sisteminde bulunan radyal tip yatağa benzemektedir. bir Yüksek Sıcaklık Süperiletken (YSS) üzerinde levite edilen Kalıcı Mıknatıstan (KM) oluşturulan bir sistemin modelidir. levitasyon kuvvetini etkileyen faktörler. histerisiz ve kuvvet azalması gibi süperiletkenlik alanında sıkça kullanılan kavramlar anlatılmıştır. Sekizinci bölümde iki tür süperiletken manyetik yatak. Açısal ve öteleme hareketleri için katılık değişimleri analiz edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Süperiletken manyetik yataklar. donmuş görüntü modeli. dikey. Süperiletken levitasyon sistemlerini uygulamadan önce modellemek gereklidir.

historical developments of theory of superconductivity and progress of applications of superconductivity depending upon these developments are told. superconductors are categorized and some of type I and II superconductors and their properties are given. a general description of superconductivity and why superconductors carry electricity without resistance at low temperatures are briefly explained. are generally expressed. two types of superconducting magnetic bearings used in engineering applications are analyzed and modeled using frozen image concept. Advantages and disadvantages of superconducting magnetic bearings in applications are mentioned. Diamagnetic behavior properties and difference of high temperature superconductors (HTSs) are investigated when they are cooled in a magnetic field . In fourth section. In second section. One of the widest using fields among superconductivity applications is superconducting magnetic bearings. vi SUMMARY THESIS TITLE : Analysis and Modeling of Superconducting Magnetic Bearings AUTHOR NAME : Yusuf Çınar Superconductors are materials that conduct the electricity without resistance. In third section. some of main characteristics of superconductors. so important for engineering applications. Superconductors can also levitate magnets to tend to exclude magnetic fields from their interiors. These bearings can be used in nearly all machines such as flywheels not to need active magnetic control and to have extremely low friction. In first section. In this study.

two types of superconducting magnetic bearings are analyzed and modeled using frozen image concept. precision. Concepts frequently used in superconductivity fields such as levitation force. The variation of the stiffness is analyzed for angular and translational movements. properties of superconductivity. In seventh section. Keywords: Superconducting magnetic bearings. The levitation configuration of a ring permanent magnet inside a ring HTS resembles the radial type bearings found in many machine systems. tilt. critical state model and frozen image concepts using to model magnetic levitation systems are represented. In tenth and last section. Superconducting magnetic bearings are described in sixth section.FC) or without any magnetic field (Zero Field Cooling . Axial and radial magnetic bearings and the more stable hybrid bearings are dwelled on. For the proposed PM–HTS configuration. It is necessary that superconducting levitation systems are modeled before putting into practice. and rotating angles are extracted from potential energies obtained in the previous section using Lagrange function. One of these bearing is a model of system consisting of a Permanent Magnet (PM) levitated over a HTS. . In eighth section. factors influencing levitation force. The other is formed from a model of the interaction between a ring shaped HTS and a PM. frozen image model. and force creep are depicted in this section. In ninth section. vii (Field Cooling . perfect conductor and perfect diamagnet.ZFC) in fifth section. equations of motion for lateral. the result of these researches and the advices for those who want to study on this topic are given. magnetic levitation. The dynamical behaviour of the PM–HTS bearing mostly depends on the stiffness of the levitation. hysteresis. the stiffness is computed on the basis of a magnetic potential obtained with a frozen image concept. vertical.

Muammer Kalyon’a ve aynı bölümdeki mesai arkadaşlarıma destekleri için teşekkürü borç bilirim. Yusuf Çınar . Enerji Sistemleri Mühendisliği Anabilim Dalı başkanı hocam Sayın Prof. Ali Cemil Başaran’a teşekkür ederim. Selim Sivrioğlu’na en içten teşekkür ve saygılarımı sunarım. Gör. Erkan Zergeroğlu’na ve laboratuvarlarını bizimle paylaşan ve yardımlarını esirgemeyen Araştırma Görevlisi arkadaşlarıma teşekkürü borç bilirim. Aycıca süperiletkenlik üzerine yapılan sohbetler için Fizik Bölümü Araş. Dr. Maddi ve manevi olarak her türlü desteği veren ve bu günlere gelmemde önemli katkıları olan aileme en içten teşekkürlerimi ve şükranlarımı sunarım. diğer birçok konuda beni teşvik ederek önümü aydınlatan ve hayatta örnek aldığım kişilerden biri olan danışman hocam Sayın Doç. Hayatta beni destekleyen tüm arkadaşlarıma teşekkürü borç bilirim. Süperiletkenlik deneylerini laboratuvarında yapmamıza izin veren ve deneyler öncesinde ve esnasında yardım aldığım Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Sayın Yrd. Dr. Dr. Doç. Saygılarımla. viii TEŞEKKÜR Tez çalışmam ve makale çalışmalarımız süresince bilimsel katkılarıyla bana yardımcı olan.

1.2. Levitasyon kuvvetini etkileyen faktörler 30 6. I. Kritik durum modeli (Critical-State Model) 33 . Karma-µ YSS yatak 28 6.4.1.3. Kuvvet azalması 32 7.5.1. Sıfır direnç 14 4. GİRİŞ 1 2.2. Eksenel yataklar 24 6. Manyetik alan içinde soğutma (Field Cooled) 19 5.2.4.3. ix İÇİNDEKİLER DİZİNİ ÖZET iv SUMMARY vi TEŞEKKÜR viii İÇİNDEKİLER DİZİNİ ix SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ xi ŞEKİLLER DİZİNİ xiv TABLOLAR DİZİNİ xvi 1. Radyal yataklar 25 6. II.1. Tür süperiletkenler 9 3. Evershed-type yatak 26 6.1.1.4. Histerezis 31 6. Kritik akım 17 5. SÜPERİLETKEN MALZEMELERİN SOĞUTULMASI 19 5.3. Manyetik alansız soğutma (Zero Field Cooled) 20 6. Tür süperiletkenler 11 4.2. SÜPERİLETKENLERİN SINIFLANDIRILMASI 9 3.6. MODELLEME YÖNTEMLERİ 33 7. Akı saplanması 16 4.2. Levitasyon kuvveti 29 6. SÜPERİLETKENLİĞİN TARİHSEL GELİŞİMİ 3 3. SÜPERİLETKEN MANYETİK YATAKLAR 23 6.1. SÜPERİLETKENLİĞİN TEMEL ÖZELLİKLERİ 14 4.1. Süperiletken yatak tipleri 24 6.1. Meissner etkisi 15 4.1. Mükemmel iletken ve mükemmel diyamanyetik 30 6.

4. Toplam potansiyel enerji 53 8. YSS üzerinde levite edilen KM’nin modellenmesi ve analizi 37 8.1. y ve z ile katılığın değişimi 58 9.2. Dipol ve donmuş görüntü 41 8.2.2. x 7.2. Kısım: Dipol ve diyamanyetik görüntü 49 8.1.1. Dikey yer değiştirme için katılık denklemleri 57 8.1. 1. θ .2.2. SONUÇ VE ÖNERİLER 85 KAYNAKLAR EKLER ÖZGEÇMİŞ . Toplam potansiyel enerji 43 8.1. Hareket denklemlerinin simülasyonları 68 9.1.1. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin modellenmesi ve analizi 47 8.2.5. 1. Yanal katılık denklemi 45 8. YSS üzerinde levite edilen KM’nin hareket denklemlerinin çıkarılması 62 9. Katılık hesabı 43 8.2.2.4.1.6. Lagrange hareket denklemlerinin çıkarılması 64 9.2.7. Dipol ve diyamanyetik görüntü 39 8. Donmuş görüntü modeli (Frozen-Image Model) 34 8.1.3. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin hareket denklemlerinin çıkarılması 72 9.2. Hareket denklemlerinin simülasyonları 78 10.2. KM-YSS SİSTEMLERİNİN HAREKET DENKLEMLERİNİN ÇIKARILMASI 62 9.3.2.1.1.1. Katılık hesabı 54 8. UYGULAMA 37 8.2.1. Lagrange hareket denklemlerinin çıkarılması 73 9.6.2. Yanal yer değiştirme için katılık denklemleri 56 8. Kısım: Dipol ve donmuş görüntü 51 8.1. Dikey katılık denklemi 46 8.5.2.

xi SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ KM : Kalıcı mıknatıs YSS : Yüksek sıcaklık süperiletkeni DSS : Düşük sıcaklık süperiletkeni T : Sıcaklık [Kelvin] Tc : Kritik sıcaklık [Kelvin] R : Elektrik Direnci [Ohm] H : Manyetik alan [Tesla] Hc : Kritik manyetik alan [Tesla] Hc(0) : 0 K’deki kritik manyetik alan [Tesla] Hc1 : Alt kritik manyetik alan [Tesla] Hc2 : Üst kritik manyetik alan [Tesla] FC : Manyetik alan içinde soğutma (Field Cooling) ZFC : Manyetik alansız soğutma (Zero Field Cooling) Jc : Kritik akım yoğunluğu [A/m2] B : Manyetik akı yoğunluğu [Tesla] μ0 : Vakum geçirgenliği [N/A2] G m11 : Birinci dipolün manyetik momenti G m12 : İkinci dipolün manyetik momenti m11 : Birinci dipolün manyetik moment büyüklüğü [A m2] m12 : İkinci dipolün manyetik moment büyüklüğü [A m2] G r : Dipolden uzaydaki noktaya pozisyon vektörü r : Dipolden merkeze olan uzaklık [m] rx : Dipolden merkeze x yönündeki uzaklık [m] ry : Dipolden merkeze y yönündeki uzaklık [m] rz : Dipolden merkeze z yönündeki uzaklık [m] θ : KM’nin simetri ekseni ve dikey yön (z) arasındaki açı [Derece] φ : x ve y düzlemleri arasındaki açı [Derece] ψ : KM’nin dönme açısı [Derece] M : KM’nin kütlesi [kg] .

kısım için diyamanyetik potansiyel enerji [Joule] U dia ( II ) : 2. kısmın yanal yer değişmesi için z yönündeki katılık [N/m] K zz (l ) : 1. kısmın yanal yer değişmesi için y yönündeki toplam katılık [N/m] k zz ( I ) : 1. kısmın yanal yer değişmesi için z yönündeki katılık [N/m] k zz ( II ) : 2. kısmın yanal yer değişmesi için y yönündeki katılık [N/m] k yy ( II ) : 2. kısmın yanal yer değişmesi için z yönündeki toplam katılık [N/m] K yy (V ) : Dikey yer değişme için y yönündeki toplam katılık [N/m] K zz (V ) : Dikey yer değişme için z yönündeki toplam katılık [N/m] K : Üç boyutlu toplam katılık [N/m] d : Dipolün YSS yüzeyine uzaklığı [m] do : KM’nin dış çapı [m] di : KM’nin iç çapı [m] Do : YSS’nin dış çapı [m] . xii g : Yerçekimi ivmesi [m/s2] Ir : Radyal atalet momenti [kg m2] Iz : Eksenel atalet momenti [kg m2] U dia ( I ) : 1. kısım için toplam manyetik potansiyel enerji [Joule] U tot : Toplam manyetik potansiyel enerji [Joule] k xx : x yönündeki katılık [N/m] k yy ( I ) : 1. kısım için toplam manyetik potansiyel enerji [Joule] U tot ( II ) : 2. kısım için donmuş potansiyel enerji [Joule] U fro : Toplam donmuş potansiyel enerji [Joule] U tot ( I ) : 1. kısım için diyamanyetik potansiyel enerji [Joule] U dia : Toplam diyamanyetik potansiyel enerji [Joule] U fro ( I ) : 1. kısım için donmuş potansiyel enerji [Joule] U fro ( II ) : 2. kısmın yanal yer değişmesi için y yönündeki katılık [N/m] K yy ( l ) : 1.

xiii Di : YSS’nin iç çapı [m] Uy : Yerçekimi potansiyeli [Joule] U PE : Toplam potansiyel enerji [Joule] U KE : Toplam kinetik enerji [Joule] .

2. Meissner etkisi: süperiletken içerisindeki manyetik alanın dışlanması 5 2.5.4. Bir YSS (yüksek sıcaklık süperiletken) malzemenin manyetik alan içinde soğutma durumunda H . Meissner etkisiyle levitasyon 16 4.2. II.1. Basit bir hibrit süperiletken mıknatıs yatak dizaynı 32 7.1. Silindir halka şeklindeki YSS içinde yatay konumda yerleştirilmiş mıknatıs yatak 26 6.T faz diyagramı 20 5.1. KM-YSS sisteminin donmuş görüntü kavramına göre şematik çizimi 39 . Bir YSS (yüksek sıcaklık süperiletken) malzemenin manyetik alansız soğutma durumunda H . Kalıcı Mıknatısın (KM) bir Yüksek Sıcaklık Süperiletkeni (YSS) üzerindeki manyetik levitasyonu (GYTE Deney) 2 2.1.2.3. I. Çekici kuvvetin (attractive force) arttırılmasını sağlayan Evershed tip yatak 27 6.1. Kamerlingh Onnes ve Gilles Holst tarafından Cıva’dan elde edilen deneysel data. Donmuş görüntü modelinin şematik diyagramları 36 8. Tür süperiletkenler için Hc1 ve Hc2’nin sıcaklıkla değişimi şematik olarak gösterimi 12 4.2. Tür süperiletkenler için kritik sıcaklığın kritik manyetik alanla değişiminin şematik olarak gösterimi 10 3. 1911'de H.2. Eksenel yataklama (levitated magnet) 24 6. Bean modeline göre manyetik alan içinde YSS yüzeyinde akım yoğunluğu ve manyetik akının dağılımları 34 7.2. (Normal durumundan süperiletkenlik durumuna geçişi ilke kez gösteriyor) 4 2.2. Akı saplanmasıyla levitasyon 17 5. Karma-µ YSS Yatak (Mixed-µ HTS Bearing) 28 6. YSS üzerinde levite edilen KM 37 8.1.3.1.T faz diyagramı 21 6. xiv ŞEKİLLER DİZİNİ Şekil Sayfa 1. Havada asılı mıknatıs yatak (suspended magnet) 25 6.1.6. Süperiletken kritik sıcaklığın keşfinden günümüze gelişimi 8 3.

φ için simülasyon alt blokları 84 . r için simülasyon alt bloğu 70 9.4. θ için simülasyon alt bloğu 71 9. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin simülasyon bloğu 79 9. z için simülasyon alt bloğu 81 9.9.5.6. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin şematik gösterimi 49 8. y ile katılık değişimi 60 8.8. r için simülasyon alt bloğu 80 9. z ile katılık değişimi 61 9.3.7. xv 8.2.5. φ için simülasyon alt bloğu 71 9.4. z için simülasyon alt bloğu 70 9. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sistemi 48 8. YSS üzerinde levite olan KM’nin simülasyon bloğu 69 9.1.3.10. θ için simülasyon alt bloğu 82 9.6. θ ile katılık değişimi 59 8.7.

1. T=0 K ve normal basınç altında bazı II. xvi TABLOLAR DİZİNİ Tablo Sayfa 3. Bazı I.2. Tür süperiletkenlerin kritik sıcaklığı (Tc) ve üst kritik manyetik alan (Hc2) değerleri 12 4. KM-YSS sisteminin parametreleri 58 .1. Bazı malzemelerin kritik akım yoğunlukları (Jc (A/mm2)) 18 8. Tür süperiletken elementlerin normal basınç altında kritik geçiş sıcaklığı (Tc) ve kritik manyetik alan (Hc) değerleri 10 3.1.

Henüz oda sıcaklığında süperiletkenler . Süperiletkenlik durumunda direnç tamamen sıfırdır. yeni bir denge noktasına kayarak orada kararlı bir şekilde havada asılı kalacaktır. Süperiletken malzemeler diğer önemli bir özelliği kalıcı bir mıknatısla olan temassız yataklama (levitasyon) özelliğidir. bazı metallerin. Eğer kalıcı mıknatıs yukarı. Süperiletkenlik durumunda ise iletkenin kafes yapısı daha düzenli hale gelerek elektronlar. Örneğin halka şeklindeki bir süperiletkenin taşıdığı akımın yıllarca değişmediği gözlenmiştir.1’de görüldüğü gibi kalıcı mıknatıs. Süperiletken durumunda iletkenin direnç göstermemesinin nedeni budur. Süperiletkenlik durumunda atomik titreşimler yok denecek kadar azdır ve bu çiftler arasındaki bağlantı. Cooper çifti olarak bilinen çiftler halinde taşınır. alaşımların veya bileşiklerin belli bir sıcaklıkta (düşük sıcaklık) elektriği dirençsiz iletmesidir. Şekil 1. Bu çarpışmalar sonucu elektronlar enerjilerini ısıya dönüştürür. Bu yüzden elektronlar enerji kaybetmeden hareket edebilirler. bunlar hemen birleşerek eski konumlarına dönebilmektedirler. Ayrıca herhangi bir elektron çifti bozulsa bile. Direnç. Eğer kalıcı mıknatıs (KM) simetrik manyetik alan sahip olan silindir şeklindeyse kolaylıkla simetri ekseni etrafında dönebilir. aşağı veya sağa sola doğru itilirse KM kendiliğinden ilk pozisyonuna geri gelecektir. Eğer daha sert bir şekilde itilirse mıknatısın kütle merkezi. Böyle bir sistem süperiletken manyetik yatağın yapımında kullanılabilir. 1 1. GİRİŞ Süperiletkenlik. Birçok uygulamada vakumun içinde ve aktif kontrol gerektirmeden temas olmaksızın çalışabilmesi ve çok düşük dönme direncine sahip olması gibi avantajları nedeniyle süperiletken manyetik yataklar kullanılmaktadır. birbirinden uzakta olsalar bile o kadar sağlamdır ki tek başlarına kafes atomlarına çarpmaya yeterli bir enerjileri kalmaz ve kafes atomlarına çarpmadan çıkarlar. herhangi bir iletkenden akım geçirildiğinde iletken içindeki kafes atomlarının titreşimi sonucu akım taşıyan elektronların bu atomlara çarparak hareket yönlerini değiştirmesiyle oluşur. süperiletkenliğin oluştuğu sıcaklığa kadar soğutulmuş süperiletken üzerine getirildiğinde hiçbir temas olmadan kararlı şekilde asılı kalmaktadır.

Mühendislik uygulamaları için levitasyon sisteminin dinamikleri doğru şekilde analiz edilmelidir. Potansiyel kullanım alanları. Süperiletken manyetik yatakların pasif levitasyon karakteristiklerinden dolayı büyük bir kullanım potansiyeline sahip olduğu yapılan çalışmalarla gösterilmiştir [6-8]. YSS yataklar kullanılarak birkaç yüz kilogram ağırlığında rotorlar levite edilebilir [10]. jeneratör ve rotor-volan (flywheel) sistemleridir [9]. Şekil 1.1. süperiletkenlik özelliği gösterdiği sıcaklığa soğutulması gereklidir. . süperiletken yatakları doğru bir şekilde modellemek için gereklidir [11-13]. Süperiletken manyetik yatakların. Sistemin hareketi esnasında katılık değişimi. 2 bulunamadığı için süperiletkenlerin. motor. Fakat süperiletkenlerin soğutmasından kaynaklanan kayıplar süperiletkenlerin uygulamada getirdiği avantajlar yanında ihmal edilebilecek oranda küçük olmaktadır. Kalıcı Mıknatısın (KM) bir Yüksek Sıcaklık Süperiletkeni (YSS) üzerindeki manyetik levitasyonu (GYTE Deney) Bir süperiletkenin ilk kez kararlı bir levitasyonda kullanımından (1945) ve süperiletken yataklar kullanılarak yapılan ilk deneysel motordan (1958) bu güne uygulamada oldukça aşama kat edildi [1-5]. aktif manyetik yataklara ve bilyeli yataklara kıyasla daha düşük katılıkları vardır.

çok düşük sıcaklıklar üzerine yaptığı araştırmalarla tanınan bir bilim adamıydı. ölçülemeyecek kadar düşük değerlere ulaştığını gözlemlediler [Şekil 2. Onnes ve asistanı. Kamerlingh Onnes ve asistanı Gilles Holst tarafından Leiden laboratuarında keşfedildi.2 K (-268. Onnes. ilk olarak 1911 yılında Hollandalı fizikçi H. çok düşük sıcaklıklarda çeşitli maddelerin elektriksel özellikleri üzerine araştırma yapıyordu. Süperiletkenliği keşfinden üç yıl önce yani 1908 yılında helyum’u sıvılaştıran ilk kişi olmuştu. civanın içinde bulunduğu bu yeni durumu. Süperiletkenlik. Metaller soğutulduğunda direncinin düştüğü uzun yıllardır biliniyordu fakat 0 K gibi çok düşük sıcaklıklarda direncin sınır değerinin ne olacağı bilinmiyordu. SÜPERİLETKENLİĞİN TARİHSEL GELİŞİMİ Süperiletkenliğin keşfi. Onnes.8 °C) civarındaki sıcaklıkta civanın direncinin çok keskin bir şekilde düşerek. damıtma ile oldukça iyi saflaştırılabilmesi nedeniyle çalışmaları için cıva (Hg)’yi seçti. bilim tarihinin en önemli keşiflerinden biridir. Onnes ile aynı görüşte olan bilim adamları ise mutlak sıfır sıcaklıklarında iletkenin direncinin sıfır olabileceğine inanıyorlardı. mutlak sıfıra yaklaşıldığında iletken içinden geçen elektronların tamamen duracağına inanıyordu. 3 2. . William Kelvin gibi bazı bilim adamları. Onnes. Onnes. 4. Süperiletkenliğin keşfinden sonra hem yeni malzemeler üretmek hem de süperiletkenlik teorisini açıklamak için yoğun çalışmalar sürdürülmektedir.1]. Ayrıca helyumu sıvılaştırması ve maddelerin düşük sıcaklık özellikleri üzerine yaptığı çalışmalar Onnes’e “1913 Nobel Fizik Ödülünü” kazandırmıştır. ‘süperiletkenlik durumu’ olarak tanımladı.

Onnes’in çalışmalarından sonra birçok metal ve alaşımın kritik sıcaklık (Tc) diye tabir edilen bir sıcaklık değeri altında süperiletkenlik durumuna geldiği görüldü. 4 Şekil 2. Ochsenfeld. 1933 yılında Walther Meissner ve R. 1911'de H. Meissner etkisi (Meissner Effect) olarak bilinmektedir.2 K sıcaklığında süperiletken olduğu bulundu. Civanın süperiletkenlik durumunun keşfinden iki yıl sonra kurşunun 7. Bu olay.2 K sıcaklığında süperiletken olduğu bulundu. . Kritik sıcaklığın altına kadar soğutulan bir iletkenin gövdesinden manyetik alanı dışladığını buldular [Şekil 2.1. Kamerlingh Onnes ve Gilles Holst tarafından Cıva (Hg)’dan elde edilen deneysel data (Normal durumundan süperiletkenlik durumuna geçişi ilke kez gösteriyor) [14].2]. süperiletkenlerin manyetik özelliklerini incelerken en temel süperiletkenlik özelliklerinden birini keşfettiler [15]. 1930 yılında en yüksek geçiş sıcaklığına sahip element olan niobium (Nb)’un Tc=9. Ayrıca bu malzemelerin kritik manyetik alan (Hc(T)) adıyla bilinen belli bir manyetik alan üzerinden daha büyük manyetik alanlarda süperiletkenlik özelliklerini kaybettiklerini bulmuşlardır.

Landau. 5 Şekil 2. Bu karakteristik uzunluk. London nüfuz derinliği (London penetration depth. Ginzburg ve L. Arkadiev. Bu teori. Ginzburg-Landau teorisi olarak bilinen sezgisel bir süperiletkenlik teorisi ortaya attılar. süperiletken bir yüzey üzerinde küçük bir çubuk mıknatısı levite etmek için manyetik alanın dışlanmasını kullanarak şuan klasik haline gelen deneyi ilk kez gerçekleştirmiştir [1]. ikinci derece faz geçişini teorisini kullanır ve süperiletkenlerin makroskobik özelliklerini açıklamakta oldukça başarılı olduğu kanıtlanmıştır [16]. (b) Süperiletkenliğe geçiş sıcaklığının altında manyetik alan uygulandığında oluşan durum [14]. . ve H. süperiletkenlik teorisiyle ilgili iki denklem önerilmiştir. 1935’te F. sadece Meissner etkisinin süperiletken akımlar tarafından taşınan elektromanyetik serbest enerji azalmasının bir sonucu olduğunu göstermekle kalmayıp süperiletken içerisine nüfuz eden manyetik alanın karakteristik uzunluk ölçeğiyle uzaklığa bağlı üssel biçimde azaldığını gösterir [16]. Meissner etkisi: süperiletken içerisindeki manyetik alanın dışlanması (a) Normal şartlarda (süperiletkenliğe geçiş sıcaklığının üzerinde) manyetik alan uygulandığında oluşan durum. 1945’te V. London kardeşler. 1950’de V. Bu denklemler.2. λL) olarak bilinmektedir.

Abrikosov. . Abrikosov girdap örgü (Abrikosov vortex lattice) olarak bilinir. süperiletkenlik için önemli bir öngörüde bulunmuştur. Cooper ve R. 1962 yılında ise Brian D. tasarımındaki yapıya da Josephson bağlantı elemanı olarak bilinmektedir. Bardeen. 1956’da Leon Cooper. L. kurucularının soyadlarının baş harflerinin bir araya getirilmesiyle bilinen BCS teorisini olarak anılır. Bu yılda Bednorz ve Müller. Bugün SQUID (Superconducting QUantum Interference Device) gibi görüntülemede kullanılan pek çok süperiletken cihaz bu etkiye dayanmaktadır. Ayrıca Abrikosov. Josephson. Bu problemin çözülmesi BCS teorisi adıyla bilinen teori için ilham kaynağı olmuştur. süperiletkenlerde yük taşıyıcılarının Cooper çiftleri olarak bilinen zıt momentumlu elektron çiftleri oluşturmasına dayanmaktadır. süperiletkenliğin ilk mikroskobik teorisini ileri sürmüşlerdir ve bu teori. Yüksek sıcaklık süperilerkenliğinin başlangıcı 1986 yılına dayanmaktadır. 1957 yılında J. Bu etkiye Josephson etkisi. Bu malzemenin bulunuşu süperiletken malzemeler üzerine ilgiyi oldukça arttırdı. 6 1952’de Ginzburg-Landau teorisinden faydalanan A. iki etkileşen elektron için Shrödinger denklemini çözerek elektronların kendi adıyla anılan Cooper çiftleri oluşturduğunu göstermiştir. kurucularına 1972 Nobel Fizik Ödülünü kazandırdı. süperiletkenliğe geçiş sıcaklığı 30 K civarında olan La-Ba- Cu-O seramiğini buldular. manyetik alan şiddeti artarken girdap sayısının nasıl arttığını da göstermiştir. A. Tür süperiletkenlerde karışık (mixed) bölgede oluşan girdapların matematiksel olarak düzen parametresiyle nasıl tanımlanabileceğini ve dış manyetik alanın bu girdaplardaki kanallar boyunca malzemeye nasıl nüfuz edebileceğini göstermişlerdir. Bu teori. Bu. Schrieffer. II. Bu teori. Bu teorinin esası. iletkenin içindeki elektronların neden ve nasıl düzenli bir süperiletken yapıyı kazandıklarını açıklamaktadır. İnce bir yalıtkan tabakayla ayrılmış iki süperiletken arasından Cooper çiftlerinin ‘tünelleme’ yaparak bu engeli aşabileceğini öngörmüş ve bunu bir yıl içinde kanıtlamıştır.

yeni süperiletken malzemeler üretmek için birlikte çalıştıkları bir projede geçiş sıcaklığı 93 K olan Y-Ba-Cu-O seramiğini ürettiklerini duyurmuşlardır. ve H. Ott tarafından keşfedildi. Guo. Bu buluş süperiletkenlik tarihi bakımından çok önemlidir çünkü artık soğutucu akışkan yerine atmosfer basıncında kaynama noktası 77 K (-196. D. Son olarak 2006 yılında kritik geçiş sıcaklığı 150 K civarında olan yeni bir süperiletken malzeme üretilmiştir.3 süperiletkenliğin keşfinden günümüze kadar olan süperiletken kritik sıcaklığın zamana göre gelişimini göstermektedir. W. Daha sonra 1993 yılında Civa esaslı bakır oksit süperiketken malzeme. Dr. Schilling.15 oC) olan sıvı nitrojen kullanılabilirdi. 7 1987 yılında M. Prof. Bu rekor 1994 yılında Dr. M. . Cantoni. Ron Goldfarb tarafından doğrulanmıştır. Wu ve P. Chu. Ulker Onbasli. 1988’in başlarında geçiş sıcaklığı sırayla 110 K ve 125 K olan Bizmut (Bi) ve Talyum (Tl) esaslı bakır oksit süperiletken malzemeler bulundu. K. Artık yeni süperiletkenliğe geçiş sıcaklığı rekoru 138 K olmuştu. Sıvı nitrojenin kullanımı süperiletkenlik uygulamalarında soğutucu akışkan maliyetini oldukça düşürdü. Şekil 2. J. R. A.

. Düz çizgi metalik süperiletkenlerin kritik sıcaklık gelişimini ve kesikli çizgi ise oksit süperiletkenlerin gelişimini göstermektedir [14]. 8 Şekil 2.3. Süperiletken kritik sıcaklığın keşfinden günümüze gelişimi.

kritik geçiş sıcaklığı (Tc) ve kritik manyetik alan (Hc) değerleri oldukça düşüktür. SÜPERİLETKENLERİN SINIFLANDIRILMASI Süperiletkenler manyetik alan içinde gösterdikleri davranışlara göre iki gruba ayrılır. Tür süperiletkenler için süperiletkenliğin bozulduğu kritik manyetik alan Hc(T) paraboliktir ve yaklaşık olarak sıcaklığa bağlılığı şu şekildedir. uygulanan düşük bir manyetik alan içinde bile kaybolabilir [17]. Tür süperiletkenlerin içindeki manyetik alan sıfır’dır ve Meissner etkisi tam olarak oluşur (ideal diamagnetik). tür (Type-I) ve II. 9 3. ⎡ ⎛ T ⎞2 ⎤ H c (T ) ≈ H c (0) ⎢1 − ⎜ ⎟ ⎥ (3.1) ⎢⎣ ⎝ Tc ⎠ ⎥⎦ I. Kritik manyetik alan şiddeti sıcaklığın bir fonksiyonudur.’de gösterilmiştir.1. Süperiletkenliğin kaybolduğu bu manyetik alana kritik manyetik alan (Hc) denir. 3. Tür süperiletkenler için kritik manyetik alanın sıcaklıkla değişimi Şekil 3. I.1. tür (Type-II) süperiletkenlerdir. Tür Süperiletkenler Niyobyum (Nb) dışındaki tüm süperiletken elementler I. Şekilde gösterilen eşik eğrisinin sol kısmı süperiletkenlik durumunu sağ kısmı ise normal durumu göstermektedir. Süperiletkenlik durumu yeterince kuvvetli bir manyetik alan ile kaybolabilir. I. Bu tip süperiletkenler süperiletkenlik durumunda uygulanan düşük manyetik alanı dışlarlar ve bu tür elementlerin süperiletkenliği. Tür süperiletkenlerin. I. Önceleri yumuşak süperiletken olarak tanımlanan I. Bunlar I. . Tür süperiletken davranışı gösterirler.

1’de bazı I. 10 Şekil 3.15 0. nikel.080 Civa (Hg (α)) 4. Krom gibi bazı elementler ise yüksek basınçta süperiletken olurlar. Tür süperiletken elementlerin normal basınç altında kritik geçiş sıcaklığı (Tc) ve kritik manyetik alan (Hc) değerleri [14. Tür süperiletkenler için kritik sıcaklığın kritik manyetik alanla değişiminin şematik olarak gösterimi [14] Süperiletken olmadığı bilinen yaygın metaller. gümüş. kobalt ve altın alkali metallerdir. Tablo 3. 17-18] Kritik geçiş sıcaklığı.39 0.010 Kurşun (Pb) 7.50 0.39 0. demir.51 0.029 Talyum (Tl) 2.72 0.1. Tablo 3. Tc Kritik manyetik alan.19 0. bakır.030 İndiyum (In) 3. I.010 Niyobyum (Nb) 9. Hc Element (K) (T) Alüminyum (Al) 1.007 .041 Kalay (Sn) 3. Tür süperiletkenlerin kritik sıcaklık ve kritik manyetik alan değerleri vermiştir.1.40 0.56 0.198 Rutenyum (Ru) 0.003 Titanyum (Ti) 0. Bazı I.017 Kadmiyum (Cd) 0.14 0.

0001 3.48 0. 11 Tantal (Ta) 4.36 0.083 Toryum (Th) 1. II. Tür bir süperiletken için Şekil 3. Hc2’nin üzerinde manyetik alan değerinde ise süperiletkenlik yok olur ve normal duruma geçer. Tür süperiletkenlerdir. Tür süperiletkenler için süperiletkenlik durumunda uygulanan manyetik alan değeri eğer Hc1’den küçükse süperiletken manyetik alanı tamamen dışarılar (Meissner olayı) ve tıpkı I. I. metalik bileşik ve alaşımlar genellikle II. Tür Süperiletkenler Sadece Niyobyum (Nb) saf halde iken II. II. Alt kritik manyetik alan olarak adlandırılan Hc1 ve üst kritik manyetik alan olarak adlandırılan Hc2’dir. . Tür ve II. Tür süperiletkenler arasındaki temel fark. II.2’de gösterildiği gibi iki kritik alan değeri vardır. Tür süperiletken olmasına rağmen. bununla beraber süperiletkenlik durumunun özelliği olan kayıpsız akım taşıma özelliğini korur. dış manyetik alana karşı gösterdikleri davranışların tamamen farklı olmasından kaynaklanır.2. tür süperiletkenler teorisi Ginzburg. Tür süperiletken gibi davranırlar. Landau. Abrikosov ve Gorkov tarafından geliştirilmiştir. II. Eğer uygulanan manyetik alan Hc1 ve Hc2 arasında ise süperiletken malzemeye kısmen manyetik akı girer. Hc1 ve Hc2 arasında süperiletken karışık durumdadır.

9 2.7 1.50 V3Si 16. Tür süperiletkenlerin üst kritik manyetik alan ve kritik sıcaklık değerleri. 12 Şekil 3. I. Tür süperiletkenlerin kritik manyetik alan ve kritik sıcaklık değerlerinden daha yüksektir.00 V3Ga 14.2. Tc (K) Üst kritik manyetik alan. Tür süperiletkenlerin kritik sıcaklığı (Tc) ve üst kritik manyetik alan (Hc2) değerleri [19] Bileşik Kritik sıcaklık. Tür süperiletkenlerin üst kritik manyetik alan ve kritik sıcaklık değerleri Tablo 3.35 .10 NbN 15. Tablo 3. II. Bazı II.2’de verilmiştir.8 2. Tür süperiletkenler için Hc1 ve Hc2’nin sıcaklıkla değişimi şematik olarak gösterimi [14] II.0 15.2.00 PbMoS 14. T=0 K ve normal basınç altında bazı II. Hc2 (0) (T) NbTi 10.4 6.

türden II. türe değiştirmek mümkündür.50 Nb3Al 18. Örneğin kurşuna yüzde 2 oranında indiyum katılırsa geçiş sıcaklığında çok az bir değişiklikle I.00 Bazı metallere az miktarda bir alaşım elementi katılarak I.7 44. türe geçtiği görülmektedir.0 24. .7 32.2 38.40 Nb3(AlGe) 20.00 Nb3Ge 23. 13 Nb3Sn 18. süperiletken durumdaki manyetik davranışını kökten değiştirir [17]. türden II. Bu küçük miktardaki alaşım katkısı kuruşunun elektronik yapısını hiç değiştirmediği halde.

Keşfedilen yeni seramik yüksek sıcaklık süperiletkenlerinde iletim hatları gibi zayıf manyetik alan uygulamaları için uygulamalardaki güç kayıpları. en ilginç özelliklerinden biridir ve mikroçiplerden elektrik hatlarına kadar farklı pratik uygulamalarda geniş ölçüde kullanılmasına olanak tanımaktadır. Sıfır Direnç (Zero Resistance) Kritik sıcaklığın altında herhangi bir sıcaklıkta bir süperiletkenden küçük genlikli doğru akım (dc) geçirilirse sıfır direnç gösterir yani mükemmel iletkendir. Bu deney 2. kapalı bir halka şeklindeki süperiletkenden küçük genliğe sahip doğru akım geçirilmesiyle kanıtlanmıştır. Bu kayıpların bazıları. Süperiletkendeki böyle bir elektrik direnci değeri. Bu değer. Bu bölümde bu temel özelliklerden bazıları açıklanacaktır. Her süperiletken bu özelliğe sahiptir. manyetik alan etkisi olmaksızın bir süperiletken halkada dolaşan akım ömrünün 105 yıldan daha az olmadığını göstermektedir. histerisiz (hysteresis) ve radyasyon kayıplarıdır. Süperiletkenin bu özelliği. [14] Süperiletkenlik durumunun bu kendine özgü özelliği. SÜPERİLETKENLİĞİN TEMEL ÖZELLİKLERİ Her maddenin olduğu gibi süperiletkenlerinde kendine özgü temel özellikleri vardır ve bu özellikleri bütün süperiletkenler gösterir. Bir süperiletkenden doğru akım (dc) geçirildiğinde direnç sıfır olmasına rağmen süperiletkenden alternatif akım (ac) geçirilirse direnç sıfır değildir. oda sıcaklığındaki bakırın direncinden 18 kez daha küçüktür.1. . 4.5 yıl devam etmiş fakat herhangi bir akım kaybı ölçülemememiştir. 14 4. Bu durum bir süperiletken direncinin 10-23 Ωm ’den daha küçük olduğunu göstermektedir. Bazı kayıplar meydana gelir.

Manyetik alanın dışlanması. manyetik alan içindeki bir süperiletken kritik geçiş sıcaklığına (Tc) kadar soğutulduğunda manyetik alan çizgileri süperiletkenin dışına itilir (Şekil 4.2. 15 kritik akım yoğunluğuyla ters orantılıdır. Meissner Etkisi W. Bu deneyde KM. Manyetik alan içinde soğutma (Field Cooled) diğerine ise Manyetik alansız soğutma (Zero Field Cooled) denilir. iki şekilde levitasyon durumuna gelebilir. Ochsenfeld tarafından 1933 yılında gözlemlenen bu etkide. Bunlardan birincisine. Meissner ve R. perdeleme akımları (shielding currents) olarak bilinen ve uygulanan manyetik alana eşit ve zıt yönde alan oluşturacak yönde süperiletken yüzeyinde akan elektrik akımından dolayı meydana gelir [21]. Manyetik alanın bu şekilde dışarılanması Meissner etkisi olarak bilinir ve bu etki. Meissner etkisinin en iyi gösterimi levitasyon durumundaki kalıcı mıknatıs (KM) deneyidir (Şekil 4.1 (b)). bir süperiletkenin içinde B=0 olacak şekilde davrandığını gösterir. Bu sınırlama. .1 (a)). voltajın akıma oranı arttırılarak bir dereceye kadar giderilebilir [20]. 4. Bu soğutma yöntemlerini Bölüm 5’de incelenecektir.

süperiletken içinde hapsolur ve bu noktalarda sıkışır. Bu kusurlar.3.2 (b)’de akı saplanması yoluyla havada asılı kalan bir süperiletken görülmektedir.1. tür süperiletkenler için istenilen bir durumdur çünkü manyetik akı azalmasını (Flux creep) engelleyerek bunların yalancı dirençler meydana getirmesini ve kritik akım yoğunluğu (Jc) ve kritik manyetik alan (Hc) değerini düşürmesine engel olurlar. II. Meissner etkisiyle levitasyon 4.) Meissner etkisinin gösterimi [22] b. II. sadece süperiletkenin kristal yapısında kusurlar olduğunda mümkündür. Manyetik akının süperiletken içine saplanması. . Manyetik akılar. Şekil 4.2 (a)).) Meissner etkisindeki KM [23] Şekil 4. Akı Saplanması (Flux Pinning) Bu durum. tür süperiletkenlerde Hc1 ve Hc2 diye adlandırılan alt ve üst kritik alanlar arasında kalan karışık durumda (Mixed State) meydana gelir. 16 a. Kısmi manyetik akı girmesi söz konusudur (Şekil 4.

Akı saplanmasıyla levitasyon Akı saplanması sayesinde süperiletkenler. Ticari olarak yapılan süperiletken sarımlı solenoidler ile 450 – 500 kGauss (45 – 50 Tesla) şiddetinde yüksek ve kararlı manyetik alanlar elde edilmektedir.) Akı saplanmasının gösterimi [22] b. Kritik Akım (Critical Current) Süperiletkenlik durumunun bozulması sadece manyetik alanla değil DC elektrik akımıyla da yok edilebilir. Jc üzerindeki akımlarda Cooper çifti bozulacağından süperiletkenlik de yok olur. oldukça büyük kütlelerin levitasyonunu sağlayabilirler. 17 a. bir süperiletkenin taşıyabileceği maksimum akımdır. Bazı malzemelerin kritik akım yoğunluğu Tablo 4. 4. Aynı manyetik alanı elde etmek için bakırdan yapılmış bir solenoid kullanılması 20 MW güç harcaması gerektirmektedir [21].4. .) Akı saplanması yoluyla havada asılı kalan bir süperiletken [24] Şekil 4.2. Kritik akım (Jc).1’de gösterilmektedir.

1 T) MgB2 230 (25 K. Sm.2 K.1. 18 Tablo 4. 3 T) Bi2223 350 (20 K. 3 T) Y123 150 (77 K. Bazı malzemelerin kritik akım yoğunlukları (Jc (A/mm2)) [17] Malzeme Kritik akım yoğunluğu (A/mm2) Cu 3 – 5 (300 K) 30 (77 K) NbTi 5000 (4. Yb…) İnce Film (Thin Film) 500 (77 K. 3 T) ReBCO (Re = Y. Nd. 3 T) .

1. Bu noktada YSS malzemesi normal iletkenlik durumunda olduğundan malzeme içine manyetik akı çizgileri tamamen girmiş durumdadır. C noktası. B noktası. Şekil 5. aynı Hf manyetik alanında ama sıcaklığın T=Tl<Tc<Th olduğu bir durumu gösterir. özellikle mühendislik alanındaki uygulamalar için önemlidir. Bu işlem YSS bloğunun durumunu B noktasından C noktasına taşır ve malzeme süperiletkenlik durumuna gelir. Bu yüzden A noktası. Şekil 5. A noktasından başlayarak D noktasına kadar manyetik alan içinde soğutma prosesine uygun olarak götürülecek ve her bir safha incelenecektir. aynı Th sıcaklığında fakat Hf kadar manyetik alan etkisindeki bir durumu gösterir.sıcaklık (T) faz diyagramını incelemek bu prosesi anlamaya yardımcı olacaktır. 5. C noktasında manyetik alan YSS bloğuna . Hc-Tc eğrisi. tür bir süperiletkenin termodinamik faz diyagramını göstermektedir. Tc kritik sıcaklığın üzerinde T=Th olduğu bir sıcaklık ve manyetik alanın olmadığı (H=0) bir durumu gösterir.’de gösterildiği gibi öncelikle sabit bir Hf manyetik alanı etki ettirerek yüksek sıcaklık süperiletken (YSS . Bu prosesler.FC) Manyetik alan (H) . Daha sonra YSS bloğunu normal durumda bulunduğu Th sıcaklığından süperiletken durumunda bulunacağı Tl sıcaklığına kadar soğutulur. Bu prosesler süresince süperiletken farklı davranışlar gösterecektir.1. Bir süperiletkeni. Tl sıcaklığı kritik sıcaklıktan (Tc) daha düşük bir sıcaklıktır. D noktası ise aynı Tl sıcaklığında fakat manyetik alanın olmadığı (H=0) bir durumu gösterir. 19 5.1. H manyetik alanı ve T sıcaklığında bulunan II.HTS) malzeme bloğunun durumunu A noktasından B noktasına taşınır. Aslında karışık durumda (mixed state) olmak Hc2(Tl)>Hf ’i sağlamalıdır. SÜPERİLETKEN MALZEMELERİN SOĞUTULMASI Süperiletkenlerin manyetik alana karşı olan davranışlarını incelemek için iki şekilde soğutma prosesi uygulanabilir. Manyetik alan içinde soğutma (Field Cooled . normal ve Hc2 karışık durum arasındaki faz denge sınırını belirler.

1. Şekil 5. tür bir süperiletkenin termodinamik faz diyagramını göstermektedir. Son olarak YSS bloğuna etki eden manyetik alanı kaldırırsak bloğun durumunu C noktasından D noktasına taşınır. Hc-Tc eğrisi. Şekil 5. manyetik alan etki ederken soğutulur ve süperiletkenin manyetik alana karşı kendine özgü davranışları vardır. Kısacası bu soğutma işleminde YSS bloğu. . dış manyetik alanın olmadığı (H=0) Tl sıcaklığında bulunur.2 H manyetik alanı ve T sıcaklığında bulunan II. Bir YSS (yüksek sıcaklık süperiletken) malzemenin manyetik alan içinde soğutma durumunda H .sıcaklık (T) faz diyagramını incelemek bu prosesi anlamamıza yardımcı olacaktır.ZFC) Manyetik alan (H) . 20 tamamen nüfuz etmiş durumdadır. D noktasında YSS bloğu içine manyetik alan hapsolmuştur ve YSS bloğu. Fakat bu durumda halen süperiletkenlik durumundadır. Bu noktada bulunan YSS bloğu üzerinden soğutma etkisini kaldırılırsa yine bloğun durumu A noktasına geri dönecektir. Manyetik alansız soğutma (Zero Field Cooled .T faz diyagramı [25] 5.2.

Yani YSS bloğunu. Aynı zamanda C noktası ideal diyamanyetik HTS bloğunu gösterir.T faz diyagramı [25] . D noktasında manyetik alan süperiletken malzemeye etki etmemektedir ve bu nedenle de süperiletken içinde herhangi bir manyetik alan hapsolmamıştır. Daha sonra sabit bir Hf manyetik alan kuvveti etki ettirilir ve YSS bloğunun durumunu. Bu noktada YSS bloğu.1.’de gösterildiği gibi yine A. Şekil 5. B. dış manyetik alanın olmadığı (H=0) Tl sıcaklığında bulunur. 21 normal ve Hc2 karışık durum arasındaki faz denge sınırını belirler. D noktasından C noktasına taşıyan manyetik alana YSS bloğunu yerleştirilir. Bu durumda YSS bloğu. Yani bloğun durumunu C noktasından B noktasına taşırız. normal durumda bulunduğu Th sıcaklığından süperiletken durumunda bulunacağı Tl sıcaklığına kadar soğutulur.2. C ve D noktaları aynı durumları gösterir. normal durumda ve içine akı işlemiş haldedir. YSS bloğunu ısıtarak ilk durumda bulunduğu Tl sıcaklığına getiririz. Yine A noktasından başlayarak yine A noktasına geri dönülecektir. A noktasıyla gösterilen durumdan D noktasıyla gösterilen duruma getirilir. İlk olarak YSS bloğun durumunu. Bir YSS (yüksek sıcaklık süperiletken) malzemenin manyetik alansız soğutma durumunda H . Bu noktada bulunan YSS bloğu üzerinden manyetik etkiyi kaldırırsak yine bloğun durumu A noktasına geri dönecektir. Şekil 5.

2. manyetik alansız soğutulmuş (zero-field cooled) durumundayken tamamen manyetik alanın nüfuz ettiği YSS manyetik alan içinde soğutulmuş (field cooled) durumdadır. yüzeyinde bir miktar manyetik akı nüfuzuna müsaade eder. C noktasında Şekil 5. kısmi Meissner etkisi olarak bilinen durumu göstererek az miktarda manyetik akıyı dışlar. manyetik alanın hapsolmadığı bir süperiletken YSS malzemesini gösterir. Tam tersine manyetik alansız soğutulmuş (zero-field cooled) YSS bloğu.1. D noktasında Şekil 5. Şekil 5. aynı Tl sıcaklığında ve dış manyetik alanın olmadığı (H=0) bir noktada bulunur. ve Şekil 5. ideal diyamanyetik davranışı göstermektedir.1.1. aynı dış Hf manyetik alanı altında ve aynı Tl sıcaklığında bulunur. Bu farklı iki durumda YSS bloğu. İdeal diyamanyetik YSS. . gösterilen durumda süperiletken içine manyetik alan hapsolmuş YSS bloğunu gösterirken Şekil 5.’de YSS bloğu.2. 22 A ve B noktasında YSS bloğunun manyetik durumları. tarafından gösterilen şartlara sahip olan bir YSS bloğu için aynıdır fakat C ve D noktalarındaki YSS bloğunun manyetik durumları tamamen farklıdır.2. Uygulamada manyetik alan içinde soğutulmuş (field cooled) YSS bloğu.’de YSS bloğunun içerisine manyetik alan tamamen nüfuz etmişken Şekil 5. Manyetik alanın tamamen nüfuz ettiği YSS bloğu ve ideal diyamanyetik davranışı gösteren YSS bloğu.

Bu şekilde yapılan yataklama. Süperiletken levitasyon sisteminin aktif manyetik yataklara göre en büyük avantajı pasif bir levitasyon sağlamasıdır. . Diğer deyişle bu tür levitasyon uygulamalarında herhangi bir aktif kontrole gerek olmamaktadır. milling spindle) dışında yaygın bir kullanıma geçememiştir. yataklar ile olmaktadır. çalışan parçaları engellememeli ve dönerek çalışan parçalar ve sabit parçalar arasında koordinasyonu sağlamalıdır. Bu yataklarda yağlama gerekmemekte. şaftın hareketini engellemeksizin dönen şaft üzerine binen yükleri iletmektir. Makinenin amacına bağlı olarak yataklar üzerindeki ihtiyaçlar çok çeşitlilik gösterir fakat bütün yataklar aynı görevi yerine getirir. Bu tür yataklama elemanlarında dönen eleman yani rotor ile yatak arasında her zaman bir temas vardır. aşınma ve yıpranmaları beraberinde getirir. bilyeli. 23 6. sürtünme kuvvetinin neden olduğu kuvvet kaybını. Makine yatakları bu görevi yerine getirmek için tasarlanmıştır. çok uzun ömre sahip olmakta ve çok yüksek devirlerde çalışmak mümkün olmaktadır. Bir yatağın görevi. Böylesine avantajlarına rağmen manyetik yataklar birkaç uygulama (turbo moleküler pompa. Bunda başlıca neden manyetik yatakların aktif bir kontrol gerektirmesi. Manyetik kuvvetlerin kullanılması ile temassız yataklamanın sağlandığı manyetik yatak teknolojisi son 20 yıldır endüstriyel olarak uygulanabilir hale gelmiştir. Makine elemanlarının pratikte yataklanması kaymalı. Diğer bir temassız yatak uygulaması süperiletken manyetik yataklardır. SÜPERİLETKEN MANYETİK YATAKLAR Çok uzun zamandan beri neredeyse bütün makinelerde dönen şaft ve makine yatağı gibi parçalar kullanılmaktadır. pnömatik vb. karmaşık bir geri beslemeli (feedback) kontrol sistemine sahip olması ve pahalı bir teknoloji olmasıdır. Bu durumda dönen şaft ve yatak arasında temas olmaksızın sistemin çalışmasını sağlayacak temassız yatak tiplerinin gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bir makine yatağı.

1. Bu yatak tiplerinden ilki şekil 6.1’de görülen bir YSS üzerinde levite olan silindirik bir KM (Kalıcı Mıknatıs)’dir. 24 6.1. Şekil 6.1. Süperiletkenlik uygulamalarında düşünülen en genel yatak tipidir. KM. Bu konfigürasyon tercih edilmesinin sebepleri. Bu amaçla iki tip yatak burada açıklanabilir. YSS’nin üzerinde olduğundan yerçekimi kuvveti KM ve YSS arasındaki katılığı (stiffness) arttırmaya yardımcı olur. kaynama noktasında bulunan sıvı nitrojen içinde YSS’yi soğutmanın kolaylığından ve levitasyon olayının manyetik yatakta temel karakteristiklerini anlamak bakımından gösterilebilir. En genel yatak tiplerinden bazıları tanıtılacaktır. Eksenel yataklama (levitated) . YSS üzerinde serbestçe dönebilmektedir. 6. Bu YSS yatak dizaynında YSS sabit olarak tutulurken KM. Süperiletken Yatak Tipleri Mühendislik uygulamalarında sistemin ihtiyacına göre yatak tipleri de çeşitlilik göstermektedir. Eksenel Yataklar Bu tip yataklarda eksenel yüklerin taşınması amaçlanmaktadır.1.

Özellikle volanların (flywheel) uygulamalarında sıkça bu yatak tipi kullanılır. Bu yatak tipi manyetik alansız soğutma ile oluşturulamaz. Radyal Yataklar Mühendislikte oldukça sık kullanım alanına sahip olan diğer bir yataklama tipi. Şekil 6. 25 Diğer temel yatak tipinde YSS bir tavana sabitlenmiştir (Şekil 6.2’deki düzeneğe göre daha azdır. silindir halka şeklindeki YSS içinde yatay konumda yerleştirilmiş silindirik mıknatısın merkez ekseniyle rotasyon ekseninin çakıştırılmasıyla elde edilir. Silindirik KM. Çünkü manyetik alansız soğutma durumunda mıknatıs ve süperiletken arasında oluşan kuvvet her zaman itme kuvvetidir. Havada asılı mıknatıs yatak (suspended magnet) 6.1. YSS altında ve serbestçe hareket edebilmektedir. .2. Her iki uçtaki mıknatıs tarafından bir rotor taşınmaktadır.2. KM’in kütlesi aşağıda kaldığından yerçekiminden dolayı KM ve YSS arasındaki katılık.2). Şekil 6.

Bu yataklama sırasında manyetik alan içinde soğutma (FC) ve manyetik alansız soğutma (ZFC) prosesi uygulanacağından yatağın yük kapasitesi ve katılığı da değişecektir. Fakat manyetik yatağa uygun bir şekilde eklenmiş YSS malzemesi bütün yatağı kararlı hale getirmeye yeterlidir.1. sadece mıknatıs ve süperiletken arasındaki mesafeye veya süperiletken ile mıknatısın uyumuna bağlı değil aynı zamanda montaj işlemine de bağlıdır. Bu durum Earnshaw teoremi olarak bilinir. 6.3. Manyetik alan içinde soğutma prosesi uygulama bakımından kolayken manyetik alansız soğutma prosesini uygulamak kolay değildir. Manyetik etkinin en önemli avantajları arasında. Silindir halka şeklindeki YSS içinde yatay konumda yerleştirilmiş mıknatıs yatak Öncelikle silindirik bir mıknatıs ve bir yüksek sıcaklık süperiletkeninden (YSS) yapılan bir manyetik yatağın yük kapasitesi ve katılığı. daha az KM kütlesi levite ediyor olması ve daha az YSS hacmi . çeşitli hibrit düzeneklerle arttırılır [26]. Evershed-Tip Yatak Pratik YSS yatak uygulamalarında KM ve YSS arasındaki etkileşimde düşük levitasyon basıncının oluşu. 26 Şekil 6. Bu etkileşim yöntemleri bazen manyetik etki (magnetic biasing) olarak adlandırılır. İki mıknatısın üst üste getirilmesiyle oluşturulan KM/KM sisteminin etkileşimleri. levitasyon kuvvetinin büyük bölümünü sağlar. dik eksende statik olarak kararlı değildir.3. Hibrit düzeneklerdeki KM çiftlerinin etkileşimi.

Şekil 6.4. Rotorun alt kısmı küçük KM’ye bağlıdır. Şekil 6. hemen üzerindeki stator KM’ye doğru bir çekme kuvvetine maruz kalır. yükü taşımak için kullanılır. iki yatak kullanılmasıdır. Burada levite olan rotor. Evershed tip bir dizayn şeklini göstermektedir. Kararlı KM ve YSS arasındaki bu etkileşim. Levitasyon KM ve stator KM arasındaki boşluk öyle bir şekilde ayarlanmıştır ki rotor düşme eğiliminde olduğu için mıknatıs çiftleri arasındaki çekme kuvveti rotorun toplam ağırlığından daha azdır. Rotora bağlı levitasyon KM’si.4. . dikey stabilite için ve az da olsa radyal stabilite için katılık sağlar [6]. Bu sistem radyal yönde statik olarak stabildir ancak dikey yönde stabil değildir. Bu levitasyon basıncı arttırmaya yönelik yöntemlerden biri de Evershed-Tip Yatak uygulamasıdır. bir levitasyon KM’si içerir. Çekici kuvvetin (attractive force) arttırılmasını sağlayan Evershed tip yatak Şekil 6. 27 soğutulmasına olanak vermesi sayılabilir.4’deki sistemi stabilite etmek için süperiletken yatak kullanılmıştır. Bu yataklardan biri. Ağırlığın geri kalanı kararlı KM ve YSS arasındaki etkileşim tarafından karşılanır. Evershed-Tip yatak sisteminde temel prensip. Levitasyon KM’sinin altında stabiliteyi sağlayacak küçük bir KM’ye bağlı bir rotor vardır. Diğer yatak ise yükü taşıyacak yatağı stabilite etmek için kullanılır [27].

hareket edebilen bir platforma yerleştirilmiştir ve Fe silindir.5’de gösterilen KM’ler özdeştir ve bu durumda net bir kaldırma kuvveti (upward force) elde etmek için üstteki KM ve rotor arasındaki uzaklık. KM’lerden dolayı Fe’de meydana gelen mıknatıslanma. 28 6. Karma-µ YSS Yatak (Mixed-µ HTS Bearing) [6] . Şekil 6.’de gösterilen karma-µ yatağıdır. Karma-µ YSS Yatak (Mixed-µ HTS Bearing) Geleneksel KM/YSS sistemlerine alternatif bir dizayn. Şekil 6. rotor ve KM’lerden birinin arasına yerleştirilmiştir.5’de YSS’ler. Fe’nin mıknatıslanmasına neden olur. KM’lerin manyetik alan büyüklüğüne bağlı olan bir levitasyon kuvvetine maruz kalır. Şekil 6. Bu yatakta hafif bir ferromanyetik silindir (Fe) (göreceli manyetik geçirgenlik (µr) > 1) iki mıknatıs arasında çekme kuvvetiyle levite edilmiştir ve iki YSS (µr < 1) arasında da stabilite edilmiştir. metalik olmayan soğuk bölmelere (cryochamber) yerleştirilmiştir.5. Uçtaki KM çiftleri. alttaki KM ve rotor arasındaki mesafeden daha kısa olmalıdır.4.5. Bu durum. YSS’lerden biri.1. Şekil 6. Altta bulunan KM. seramik disk tip rotor tarafından etrafı çevrilmiştir. YSS’ler içinde diyamanyetik görüntüler oluşturur ve akı saplanmasına neden olur. stabilizasyonu sağlar. Fe.

YSS’ler yakınında manyetik alan değişiminin başlıca nedeni. Levitasyon Kuvveti (Levitation Force) Bir mıknatıs ve süperiletken arasındaki levitasyon kuvveti. karma-µ yatağın dikey kuvvet karakteristiğinin KM-YSS yatağın karakteristiğinden daha iyi olduğunu ve radyal kuvvet karakteristiğinin ise benzer olduğunu gösteriyor [29]. Argonne Ulusal Laboratuarında test edilen YSS yataklar arasında en düşük rotasyonel kaybı göstermiştir [6]. Karma-µ yatak dizaynın da diğer yatakların olduğu gibi bazı dezavantajları vardır. Bu sistemin ikinci avantajı. dönen KM veya YSS’nin maksimum hızından önemli ölçüde daha büyük olacaktır. 6. ∇B dV (6.2) Burada M. Bu kuvvet şu şekilde yazılabilir F = ∫ J × B dV (6. Elektromanyetik kuvvet ölçümleri.1) Denklem (6. Bugüne kadar karma-µ yatak. KM’lerdeki homojensizlikler YSS’lerdeki kayıpları etkilemeyecektir. daha büyük ölçekli dizaynlardaki uygulamaları çeşitli zorlukları barındırır.2. KM-YSS konfigürasyonun stabilitesinden daha zayıftır. Bu yatak tipi. rotorun radyal salınımlarıdır. Ayrıca bu yatak 10-9 gibi çok düşük bir sürtünme katsayısı göstermiştir [28]. rotorun çelik gibi büyük çekme dayanımına sahip malzemelerden yapılabilmesidir ve bu durumda rotorun ucundaki maksimum hız. V ise süperiletkenin hacmidir. Uygun geometrik düzenlemelerle .1) çoğu durumda şu şekilde gösterilebilir F = ∫ M . Karma-µ yatağın stabilitesi. mıknatısın manyetik alanına karşı meydana gelen süperiletkenin mıknatıslanmasıdır. mıknatısın sahip olduğu manyetik akı yoğunluğu (B) tarafından süperiletken içinden geçen J yoğunluğuna sahip olan süperiletken akımlar üzerine etki eden Lorenz kuvveti nedeniyle meydana gelir. 29 Bu dizaynın bir avantajı.

vakum durumunda bile çalışmaktadır. mıknatısın mıknatıslanması (magnetization of magnet) gibi manyetik malzemelerin özellikleri. Mükemmel İletken ve Mükemmel Diyamanyetik Sınırsız bir kritik akım yoğunluğu (Jc) değerine sahip olan iletkenler. süperiletkenliğin bozulacağı kritik değerdedir. birbirine olan göreceli pozisyonları ve uyumları. 6. Mükemmel iletkenin durum denklemi ∂B / ∂t = 0 şeklinde yazılabilir. süperiletkenlerin kritik akım yoğunluğu gibi süperiletkenlik özellikleri sayılabilir. Süperiletkenin manyetik cevabı.3. mıknatıs ve süperiletken arasında etkileşim şekilleri ve bunların büyüklükleri. Mükemmel diyamanyetiğin durum denklemi B=0 . mıknatıs ve süperiletkenin çalışması sırasında süperiletkende oluşan manyetik histerisiz ve manyetik alan içinde veya manyetik alan dışında gibi mıknatıs ve süperiletkenin soğutulma işlemleri levitasyon kuvvetini etkiler. Levitasyon Kuvvetini Etkileyen Faktörler Levitasyon olayının keşfedilmesinden beri süperiletken sistemler birçok mühendislik uygulamalarında kullanılmaktadır. 6. süperiletkenin manyetik cevabıyla sağlanır. 30 Lorenz kuvveti etkisindeki levite olan cismin kararlılığı. Süperiletkenleri bu şekilde ele almak süperiletkenlerin davranışlarını idealize etmektir. Mükemmel iletken aynı zamanda mükemmel diyamanyetiktir. En güçlü elektromanyetik kuvvet. mıknatıslar ve süperiletkenleri de içerisine alan manyetik elemanlar arasında oluşan manyetik kuvvettir. Bu değişkenler arasında. Elektromanyetik kuvvetler tarafından elde edilen levitasyon kuvveti. Süperiletkenin mıknatıslanmasını (M) sağlayan süperiletken akım yoğunluğu. büyük levitasyon kuvveti ve katılığı göstermeleri beklenir. Ayrıca süperiletkenin hangi işlemlerle üretildiği. mükemmel iletken olarak düşünülür. birçok değişken tarafından belirlenir.4. Bu nedenle yüksek kritik akım yoğunluğuna (Jc) sahip olan süperiletkenlerin. Levitasyon kuvvetinin büyüklüğü. cismi negatif geri besleyerek cismin sürekli olarak kararlı kalabilmesini sağlar.

Süperiletkenin böyle davranmasının sebebi histerezislik etkisinden kaynaklanır. Manyetik alan uygulandıktan sonra soğutulan mükemmel iletken içerisindeki manyetik alanı korur ve manyetik alanı bozmaz. Süperiletkenliği yok eden manyetik alan yavaş yavaş lineer şekilde süperiletkenden kaldırılırken süperiletken hemen süperiletkenlik durumuna dönmez. manyetik alan uygulanmadan önce soğutulması gereklidir. Bu nedenle süperiletkenin çevresel koşulları (manyetik alanın varlığı veya yokluğu). süperiletkenliğin kullanıldığı yüksek akım uygulamalarında önemli bir güç kaybına neden olduğu için düşünülmesi gereken önemli bir parametredir. kaybı önemli ölçüde azalır. Süperiletkene uygulanan manyetik alan kuvveti artarken süperiletkenin kritik geçiş sıcaklığı düşer. I tür süperiletkenler için aynı durum geçerli değildir. tersinmez karışık durumdaki II. Süperiletken kablo uygulamalarında da histerezis kayıp olarak kendini gösterir. Eğer manyetik akı çizgileri sadece YSS içindeki saplanma noktalarında hareket ederse manyetik akı çizgilerinin bu hareketi tersinir olur. Ve bir noktadan sonra süperiletkenlik kaybolur.5. Bu kayba.C. Çünkü her iki durumdaki malzeme içinde manyetik alan yoktur. Yani manyetik alanın yaklaştırılmasından önce veya sonra süperiletkenlik durumuna soğutulması levitasyon kuvvetini etkilemez. Bu nedenle böyle durumlarda mükemmel iletken levitasyon kuvveti oluşturmaz. Böylece süperiletken kabloda bahsedilen kayıp ortaya çıkmaz ve süperiletken kablonun A. . 6. süperiletken üzerine uygulanan güçlü manyetik alana süperiletkenin vereceği dinamik cevapla ilgilidir. Mükemmel iletken de aynı levitasyon kuvvetini oluşturabilir fakat iletkenin. 31 şeklindedir. Histerezis (Hysteresis) Süperiletkenlerdeki ideal olmayan davranışlardan biridir. manyetik akının muhtemel saplanma yerlerine tersinmez manyetik akı hareketi neden olur. tür süperiletkenler için önemlidir. Uygulanan manyetik alanın bir kısmı süperiletken içinde bırakılır. Mükemmel iletken ve mükemmel diyamanyetik arasındaki fark yalnızca başlangıçtaki akı yoğunluğu dağılımındadır. Örneğin manyetik alan içindeki mükemmel diyamanyetik üzerine oluşan levitasyon kuvveti aynıdır. Histerezis etkisi. Histerezis.

Kuvvet Azalması (Force Creep) Süperiletkenlerdeki ideal olmayan davranışlarından biri de kuvvet azalma etkisidir (force creep effect). kuvvet azalmasına yol açar. Hibrit levitasyon sistemlerinde mıknatısın ağırlığı bu sistemde kullanılan diğer mıknatıs ve süperiletkenlerin oluşturduğu kuvvetlerle dengelendiği için mıknatısın yer değiştirmesi büyük oranda azaltılır.6. bir mıknatıs ve süperiletken arasındaki levitasyon kuvvetinin zamanla logaritmik olarak azalmasına neden olur. YSS’lerde akım yoğunluğunun azalması olarak bilinir. Bu küçük yer değiştirmeler.6’da görülebilir. Hibrit bir süperiletken mıknatıs yatak dizaynı . süperiletkeni mıknatısla birlikte soğuttuktan sonra (field cooling) mıknatıs serbest bırakıldığında mıknatıs her zaman az da olsa yer değiştirir. 32 6. Manyetik levitasyon kuvvetinde önemli bir rol oynar. Mıknatısın bu hareketinin nedeni. Bu durum. mıknatısın ağırlığının süperiletkende oluşan kuvvetler tarafından tam olarak dengelenememesinden kaynaklanır. Yer değiştirmenin azalmasıyla kuvvet azalması etkisi de azaltılmış olur [7]. Böyle bir hibrit yatak örneği şekil 6.6. Şekil 6. Levite veya havada asılı (suspension) uygulamalarda bu kuvvet azalmasının temel nedeni.

levitasyon olayının birçok yapısını açıklamakta kullanılan bir modeldir. Bu modeller. Bu yaklaşım.) Donmuş görüntü modeli’dir. MODELLEME YÖNTEMLERİ Bu bölümde süperiletken manyetik yatak sistemlerini analiz etmekte kullanılan iki temel model tanıtılacaktır. 7. Bean modeli kritik akım yoğunluğunun (Jc) bir malzeme sabiti ve özellikle manyetik akı yoğunluğundan bağımsız olduğunu varsayar [30].) Kritik durum modeli 2. sabit veya manyetik alana bağlı bir değer olduğu varsayılabilir. Bu modelde akı azalması (flux creep) ihmal edilir. levite durumda YSS’lerin histerisiz davranışlarını karakterize etmekte oldukça başarılıdır. tür süperiletkenlerde histerisiz olayını belirlemekte en çok kullanılan kritik durum modeli. kritik akım yoğunluğu. II. Kritik akım yoğunluğu. II. Kritik Durum Modeli (Critical-State Model) Kritik durum modeli (critical-state model). Kritik durum modeli. 33 7. 1. Uygulamada kullanılan birçok yatak dizaynı hesaplama bakımından uygun olmamasına rağmen kritik durum modeli.1. yarı durağan (quasi-static) rejimde çok yavaş değişen manyetik akı yoğunluğunun bir fonksiyonu olduğu . Bean modelidir (Şekil 7. tür süperiletkenlerde akı saplanmasının (flux pinning) temel özelliklerini içeren bir temel üzerine kurulmuştur ve düşük sıcaklık süperiletkenleri (DSS) ve yüksek sıcaklık süperiletkenlerindeki (YSS) alternatif akım kayıplarını (ac losses) ve akı atlamalarını (flux jumping) analiz etmek için uzun zamandır kullanılmaktadır. Kritik durum modelinde süperiletkenin her bir noktasındaki akımın ya o noktadaki manyetik alan ile orantılı bir kritik akım yoğunluğu (Jc) değerinde olduğu ya da sıfır olduğu varsayılır.1).

34 gözlemine dayanır. uygulanan manyetik alan süperiletkenin her zaman yüzeyinden başlayarak değişikliğe yol açtığını ve daha sonra orantılı olarak süperiletkenin iç bölgelerinde değişiklik meydana getirdiğini kabul etmesidir. Bu modelin avantajı çeşitli geometriler için analitik çözümün yapılabilmesidir. saf diyamanyetik olarak kabul edildiğinden KM dipolünün görüntüsünü kendi içinde yansıtacaktır. Bu sayede levitasyon kuvveti ve katılık hesaplanabilmektedir.1. Bu halde sistem dipol-dipol etkileşimi olarak ele alınacaktır [31]. Bean modeline göre manyetik alan içinde YSS yüzeyinde akım yoğunluğu ve manyetik akının dağılımları 7. Bu modelde YSS. Dipol-dipol etkileşimi için donmuş görüntü modelinin şematik diyagramı Şekil . Bu yaklaşımın önemli bir özelliği. Donmuş Görüntü Modeli (Frozen-Image Model) Histerisiz davranışın önemli olmadığı birçok durumda YSS. saf diyamanyetik bir malzeme ve KM ise bir grup manyetik dipoller olarak düşünülebilir. Şekil 7.2.

Donmuş görüntü modelinin bir avantajı. Manyetik alansız soğutma (ZFC) ve manyetik alan içinde soğutma (FC) uygulamalarında YSS farklı davranış gösterecektir. ilk oluştuğu koordinatlarda kalır (0. KM’nin. Bu yaklaşımla analitik ifadeler türetilir. KM’nin YSS üzerinde levitasyon durumundaki uzaklığına eşittir. Diğer görüntü ise KM’nin donmuş görüntüsünü temsil eder. donmuş görüntünün (YSS içinde akı saplanmasından dolayı) ve diyamanyetik görüntünün (YSS’deki perdeleme akımlarından dolayı) manyetik alanıyla sağlanır.2’de gösterilmiştir. Bu görüntülerden biri KM’nin diyamanyetik görüntüsünü temsil eder. Bu durum Şekil 7. KM ve YSS arasındaki etkileşim kuvveti.2 (b)’de görülmektedir. kısıtlanmamış hiçbir parametrenin olmamasıdır. Aslında YSS manyetik alan içinde soğutulduktan sonra Meissner kesri (Meissner fraction) oluşur. -h).2 (a)). Manyetik alansız soğutma durumunda YSS içinde. Donmuş görüntünün manyetik momentinin büyüklüğü. Sistem manyetik alan içinde soğutma durumunda olduğundan donmuş görüntü. . Diyamanyetik görüntünün yanal pozisyonu KM’nin yanal pozisyonuna eşit olabilmesi için diyamanyetik görüntü KM ile beraber hareket eder. 35 7. Çünkü manyetik alan içinde soğutma durumunda net kuvvet sıfır olmalıdır. Dipol ve görüntüleri arasındaki kuvvetler KM’nin ölçülebilen özelliklerinden türetilebilir. KM’nin manyetik moment büyüklüğüne eşittir. Manyetik alan içinde soğutma durumunda ise iki görüntü belirir. YSS yüzeyinin altında KM’ye eşit uzaklıkta sadece diyamanyetik görüntü belirecektir (şekil 7. Donmuş görüntü ise KM ile beraber hareket etmez. Bu şekilde YSS yatay düzlem üzerinde ve KM’de YSS’nin hemen üzerinde bulunmaktadır. Ayrıca diyamanyetik görüntünün YSS yüzeyine uzaklığı. Fakat homojen bir YSS içinde oluşan Meissner kesri ihmal edilebilecek kadar küçüktür.

Donmuş görüntü modelinin şematik diyagramları . KM (x. KM’yi takip eder.-h). Sadece diyamanyetik görüntü oluşur (0. KM (x. Diyamanyetik görüntü. Diyamanyetik görüntü. Şekil 7.h) koordinatında gerçekleşir. (b) Manyetik alan içinde soğutma (0. 36 (a) Manyetik alansız soğutma (0. KM’yi takip ederken donmuş görüntü soğutma pozisyonunda kalır (0.z) koordinatına taşınır.h) koordinatında gerçekleşir.z) koordinatına taşınır.-h).2.

Moon tarafından çalışılmıştır [32]. Bu modelin önemli bir özelliği uygulamada birçok makinede kullanıldığından gerçek uygulamaya çok yakın olmasıdır.yüksek sıcaklık süperiletkeninden (YSS) oluşan iki tip sistem modeli düşünülmüştür.1. YSS üzerinde levite edilen KM .C. Diğer model ise Ek-1’de makalede düşünülen silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sistemidir. Şekil 8. YSS ÜZERİNDE LEVİTE EDİLEN KM’NİN MODELLENMESİ VE ANALİZİ Süperiletken yatakların dinamik davranışlarının araştırılması Yüksek Sıcaklık Süperiletkenlerinin (YSS) keşfedilmesiyle oldukça arttı. 8.1’de de tanıtılan ve eksenel yataklama sağlayan bir YSS üzerinde levite olan KM sistemidir. 37 8. bir YSS üzerinde levite edilen Kalıcı Mıknatıs (KM) üzerine yapıldı (Şekil 8. bölüm 6. İlk model.1. Böyle bir KM-YSS sisteminin vibrasyon karakteristikleri ilk kez deneysel olarak F.1. Süperiletkenliğin mühendislik uygulamalarında kullanılmasıyla ilgili ilk deneyler deneyin yapılması ve vibrasyon karakteristiklerinin kolay anlaşılması bakımından. Bu sistemler donmuş görüntü modeline göre modellenecektir. Dipol-dipol etkileşimine dayanan ilk çalışma ise Yang ve arkadaşları tarafından yapılmıştır [33]. YSS’ler birçok mühendislik uygulamasında kullanılabilirdi.1). UYGULAMA Bu bölümde modelleme ve analiz için kalıcı mıknatıs (KM) .

Ancak histerisizliğin etkili olmadığı yarı durağan (quasi-static) durumlarda donmuş görüntü modeli. r . m12 . h’ye eşittir. birinci dipolün manyetik alanına maruz kaldığı böyle bir sistemin potansiyel enerjisi şu şekilde verilir. dipolden noktaya uzaklık ve μ0 ise vakum geçirgenliğidir. YSS içerisinde oluşan histerisizlikleri göz önüne almaz. r . YSS manyetik alan içinde (FC) KM (siyah daire) ile birlikte belli bir yükseklikte (h) soğutulduğunda YSS içinde iki görüntü belirir. Donmuş görüntü modeli.1)’deki potansiyel enerji Şekil 8. donmuş görüntü modeline göre modellenebilir [34]. KM’yi temsil eden dipolun manyetik momenti.1) 4π ⎣ r r5 G G Denklem (8. diğeri ise donmuş görüntüdür (içi taralı daire). G m11 ’in diyamanyetik görüntüsünü temsil eden YSS içindeki dipolun manyetik G momentidir. KM’nin bir dipol ve YSS’nin ise manyetik alan içinde soğutma durumunda diyamanyetik ve donmuş görüntü özelliklerini barındıran bir malzeme olduğu varsayar. G G G G G G μ ⎡m m 3(m11r )(m12 r ) ⎤ U = 0 ⎢ 11 3 12 − ⎥⎦ (8. Levitasyon sağlanmadan önce bu görüntülerin YSS’nin yüzeyinden uzaklığı. KM’nin YSS yüzeyine yaklaşırken diyamanyetik görüntü momentinin bir kısmının donmuş akı momentine transferiyle sonuçlanarak kayıplara neden olur. Bu model. Bu görüntülerin büyüklükleri eşittir ve birbirlerine zıt yönlerdedir. Bu görüntülerden biri diyamanyetik görüntü (içi boş daire). dipolden uzaydaki noktaya pozisyon vektörü. sıfırdır. Bu histerisizlikler. KM tarafından ve ikinci dipol. KM ve YSS arasındaki etkileşim kuvvetini başarılı bir şekilde tahmin eder.1)’de m11 . Bu sistemde birinci dipol. İkinci dipolün. KM-YSS etkileşimi dipol ve görüntüleri arasındaki kuvvetler ile gösterilebilir.2’de gösterilen duruma uyarlanabilir. Bu nedenle KM ve KM’nin donmuş ve diyamanyetik görüntüleri arasındaki net etkileşim kuvvet. YSS içindeki KM’in görüntüsü tarafından temsil edilir. Denklem (8. 38 Karmaşık etkileşim potansiyeli nedeniyle KM’nin YSS üzerinde levite edildiği bir sistemin modellenmesi kolay değildir. YSS’nin soğutulması tamamlandıktan sonra KM serbest . Ancak böyle bir sistem için etkileşim potansiyeli. YSS içindeki görüntüler levitasyondan önce aynı noktada oluşur ve üst üstedir.

Donmuş görüntü h’de sabit kalırken diyamanyetik görüntü KM ile birlikte hareket eder ve YSS yüzeyinden levitasyon yüksekliği uzaklığındadır (z). 39 bırakıldığında ağırlığından dolayı bir miktar yükseklik kaybeder.1. Levitasyondan sonra KM yükseklik kaybettiğinden KM ve YSS arasında itici bir kuvvet meydana gelir. Bu durumda vektörel değerler ve pozisyon vektörü G m11 = m11 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ + cos θ zˆ ) G m12 = m12 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ − cos θ zˆ ) (8. KM-YSS sisteminin donmuş görüntü kavramına göre şematik çizimi Basitlik için KM-YSS sistemi donmuş görüntü modeline göre Şekil 8. Bu durumda –y yönü ve φ açısı (x-y düzlemleri arasındaki dipol açısı) gösterilmemiştir. Dipol ve Diyamanyetik Görüntü Toplam potansiyeli bulmak için ilk olarak dipol ve diyamanyetik görüntü arasındaki potansiyeli hesaplamak gereklidir. Şekil 8. 8.2) G r = rx xˆ + ry yˆ + rz zˆ .1.2’de iki boyutta çizilmiştir.2.

5) r = ( 2 z ) zˆ Denklem (8.2). Denklem (8. Dipol ve diyamanyetik görüntü arasındaki uzaklık sadece –z ekseninde olduğu için pozisyon vektörünün büyüklükleri ve sonuç olarak pozisyon vektörü şu şekildedir. 40 şeklinde olacaktır. rx = 0. yˆ ve zˆ . ry = 0.4) − cos 2 θ rx 2 − cos 2 θ ry 2 − cos 2 θ rz 2 − 3 ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 +2sin 2 θ sin φ cos φ rx ry + sin 2 θ sin 2 φ ry 2 − cos 2 θ rz 2 ) ⎤⎦ şeklinde olur. Denklem (8. o yönlerdeki birim vektörlerdir.6) μm m ⎡ λ ⎤ = 0 11 12 ⎢ 1 3⎥ 4π ⎢⎣ ( 2 z ) ⎥⎦ .4) düzenlenirse diyamanyetik potansiyel şu şekli alır.3) ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 + 2sin 2 θ sin φ cos φ rx ry + sin 2 θ sin 2 φ ry 2 − cos 2 θ rz 2 ) ⎤⎦ halini alır. Burada xˆ . rz = 2 z G (8.5)’deki pozisyon vektörüne göre Denklem (8. Yukarıdaki ifadeye r 2 = rx 2 + ry 2 + rz 2 yerleştirilerek paydaları eşitlenir ve düzenlenirse dipol ve diyamanyetik görüntü arasındaki potansiyel enerjinin genel ifadesi μ0 m11 m12 U dia = ⎡⎣sin 2 θ cos 2 φ rx 2 + sin 2 θ cos 2 φ ry 2 + sin 2 θ cos 2 φ rz 2 4π r 5 + sin 2 θ sin 2 φ rx 2 + sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + sin 2 θ sin 2 φ rz 2 (8.1) içine yerleştirilir ve düzenlenirse dipol ve diyamanyetik görüntü arasında oluşan potansiyel enerji μ ⎡ m11 m12 ( sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ − cos 2 θ ) 3m m U dia = 0 ⎢ − 115 12 4π ⎢⎣ r 3 r (8. μ0 m11 m12 U dia = ⎡⎣sin 2 θ cos 2 φ rz 2 + sin 2 θ sin 2 φ rz 2 + 2 cos 2 θ rz 2 ⎤⎦ 4π rz 5 (8.

denklem (8. 8. Ayrıca z .7).7) G r = rx xˆ + ry yˆ + rz zˆ ifadeleri ile verilmiştir.6)’da λ1 = 1 + cos 2 θ ’dır. 41 Denklem (8. Dipol ve donmuş görüntünün vektörel değerleri ve pozisyon vektörü G m11 = m11 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ + cos θ zˆ ) G m12 = m12 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ + cos θ zˆ ) (8. Denklem (8.8) + 2sin θ cos θ cos φ rx rz + 2sin θ cos θ cos φ ry rz ) ⎤⎦ halini alır.1. -z yönündeki değişim miktarıdır. Gerekli eşitlemeler yapılır ve düzenlenirse dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerjinin genel ifadesi şu şekildedir.1)’in içine yerleştirilir ve düzenlenirse dipol ve donmuş görüntü arasında oluşan potansiyel enerji μ0 ⎡ m11 m12 ( sin θ cos φ + sin θ sin φ + cos θ ) 3m11 m12 2 2 2 2 2 U fro = ⎢ − 4π ⎢ r3 r5 ⎣ ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 + sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + cos2 θ rz 2 + 2sin 2 θ sin φ cos φ rx ry (8.9) + rx ry ( −6sin 2 θ sin φ cos φ ) + rx rz ( −6sin θ cos θ cos φ ) + ry rz ( −6sin θ cos θ sin φ ) ⎤⎦ .2. Dipol ve Donmuş Görüntü Aynı şekilde dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerji belirlenmelidir. μ0 m11 m12 2 U fro = ⎡ rx ( sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3sin 2 θ cos 2 φ ) 4π r ⎣ 5 + ry 2 ( sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3sin 2 θ sin 2 φ ) + rz 2 ( sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3cos 2 θ ) (8.

Denklem (8.11) 1 − 6 y ( z + h ) λ7 ⎤⎦ T 5/ 2 olur.9) düzenlenirse dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerji μ0 m11 m12 ⎡ 2 x λ2 + y 2 λ3 + ( z + h ) λ4 − 6 xyλ5 − 6 x ( z + h ) λ6 2 U fro = 4π ⎣ (8. rz = z + h G (8. Denklem (8. Bu denklemde h . ry = y. O halde bu yönlerdeki pozisyon vektörünün büyüklükleri ve pozisyon vektörü rx = x.10)’daki pozisyon vektörüne göre Denklem (8. –y ve –z yönlerindedir. 42 Dipol ve donmuş görüntü arasındaki uzaklık –x.12) λ6 = sin θ cos θ cos φ λ7 = sin θ cos θ sin φ T = x2 + y2 + ( z + h ) 2 şeklindedir. KM’nin ilk anda YSS üzerinde tutulduğu yüksekliktir.11)’de verilen ifadeler λ2 = 1 − 3sin 2 θ cos 2 φ λ3 = 1 − 3sin 2 θ sin 2 φ λ4 = 1 − 3cos 2 θ λ5 = sin 2 θ sin φ cos φ (8.10) r = xxˆ + yyˆ + ( z + h ) zˆ şeklindedir. .

13) 1 ⎤ −6 y ( z + h ) λ7 ) 5 / 2 ⎥ T ⎦ 8. μ0 m11 m12 ⎡ ∂ 2U dia ∂ 2U dia ∂ 2U dia ⎤ ∇ 2U dia = ⎢ + + ⎥ (8. θ = 0. z = 0. θ = 0. Toplam Potansiyel Enerji Toplam potansiyel enerji.14) = ∇ 2 (U dia + U fro ) x = 0.1.13)’deki toplam potansiyel enerjiden toplam katılık (K) şu şekilde elde edilir.1. Diyamanyetik kısmı veren ifade şöyledir. diyamanyetik potansiyel ve donmuş potansiyel enerjilerin toplamıdır. φ = 0 (8. y = 0.3. z = 0. φ = 0 Toplam potansiyel enerji. 43 8.4. diyamanyetik ve donmuş kısımların enerjilerinin toplamı olduğu için her iki kısmı ayrı ayrı hesaplamak uygundur. K = ∇ 2 U tot x = 0.15) 4π ⎣ ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 ⎦ . U tot = U dia + U fro μ0 m11 m12 ⎡ λ = 4π ⎢⎣ ( 2 z ) ( ⎢ 1 3 + x 2 λ2 + y 2 λ3 + ( z + h ) λ4 − 6 xyλ5 − 6 x ( z + h ) λ6 2 (8. Katılık Hesabı Denklem (8. y = 0.

15)’de verilen ifadeler ∂ 2U dia =0 ∂x 2 ∂ 2U dia =0 (8. Donmuş görüntü kısmı ise μ0 m11 m12 ⎡ ∂ U fro ∂ U fro ∂ U fro ⎤ 2 2 2 ∇ U fro 2 = ⎢ + + ⎥ (8.16) ∂y 2 ∂ 2U dia 3λ1 = 5 ∂z 2 2z şeklindedir. Bu eşitlikteki ifadeler ise ∂ 2U fro ⎡ 35 x 4 25 x 2 2 ⎤ ⎡ 35 x 2 y 2 5 y 2 ⎤ = ⎢ 9 / 2 − 7 / 2 + 5 / 2 ⎥ λ2 + ⎢ 9 / 2 − 7 / 2 ⎥ λ3 ∂x 2 ⎣T T T ⎦ ⎣ T T ⎦ ⎡ 35 x 2 ( z + h )2 5 ( z + h )2 ⎤ ⎡ 210 x 3 y 90 xy ⎤ +⎢ − ⎥ λ4 + ⎢ − 9 / 2 + 7 / 2 ⎥ λ5 ⎢⎣ T 9/2 T 7 / 2 ⎥⎦ ⎣ T T ⎦ (8.17) 4π ⎣⎢ ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 ⎦⎥ şeklindedir. 44 Denklem (8.18) ⎡ 210 x3 ( z + h ) 90 x ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ6 ⎣⎢ T 9/2 T 7/2 ⎦⎥ ⎡ 210 x 2 y ( z + h ) 30 y ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ7 ⎢⎣ T 9/2 T 7/2 ⎥⎦ .

x = 0.15) ve (8.20) ⎡ 210 x ( z + h )3 90 x ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ6 ⎢⎣ T 9/2 T 7/2 ⎥⎦ ⎡ 210 y ( z + h )3 90 y ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ7 ⎢⎣ T 9/2 T 7/2 ⎥⎦ şeklinde elde edilir.φ = φ (8. Farklı durumların katılık değişimini analiz etmek için her yön için KM değişimi hesaplanmalıdır. 3 boyutlu katılığı ifade eder.14).19) ⎡ 210 xy 2 ( z + h ) 30 x ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ6 ⎣⎢ T 9/2 T 7/2 ⎦⎥ ⎡ 210 y 3 ( z + h ) 90 y ( z + h ) ⎤ + ⎢− + ⎥ λ7 ⎢⎣ T 9/2 T 7/2 ⎥⎦ ∂ 2U fro ⎡ 35 x 2 ( z + h )2 5 x 2 ⎤ ⎡ 35 y 2 ( z + h )2 5 y 2 ⎤ =⎢ − 7 / 2 ⎥ λ2 + ⎢ − 7 / 2 ⎥ λ3 ∂z 2 ⎢⎣ T 9/2 T ⎥⎦ ⎢⎣ T 9/2 T ⎥⎦ ⎡ 35 ( z + h )4 25 ( z + h )2 2 ⎤ ⎡ 210 xy ( z + h )2 30 xy ⎤ +⎢ 9/2 − + 5 / 2 ⎥ λ4 + ⎢ − + 7 / 2 ⎥ λ5 ⎢⎣ T T 7/2 T ⎥⎦ ⎢⎣ T 9/2 T ⎥⎦ (8. Denklem (8. .5. y = 0.15) – (8. z = z .21) şartları için yanal ve dikey katılıklar hesaplanabilir.θ = θ .20) arasındaki ifadeleri kullanarak Denklem (8.21) Denklem (8.1. 45 ∂ 2U fro ⎡ 35 x 2 y 2 5 x 2 ⎤ ⎡ 35 y 4 25 y 2 2 ⎤ = ⎢ 9 / 2 − 7 / 2 ⎥ λ2 + ⎢ 9 / 2 − 7 / 2 + 5 / 2 ⎥ λ3 ∂y 2 ⎣ T T ⎦ ⎣T T T ⎦ ⎡ 35 y 2 ( z + h )2 5 ( z + h )2 ⎤ ⎡ 210 xy 3 90 xy ⎤ +⎢ − ⎥ λ4 + ⎢ − 9 / 2 + 7 / 2 ⎥ λ5 ⎢⎣ T 9/2 T 7 / 2 ⎥⎦ ⎣ T T ⎦ (8. Model simetrik ve yatay düzlemde homojen olduğu için x ve y yönleri aynıdır. Yanal Katılık Denklemi Denklem (8. 8.20) arasındaki ifadeler Mathematica ile hesaplanabilir (Ek 2). Yatay düzlemdeki katılık (kxx).

(8.21) şartları yerleştirilir ve yanal katılık şu şekilde olur. türevidir.23) 4π ⎣ ( z + h) ⎦ 8.1.21)’deki şart bu durum için de kullanılarak dikey katılık elde edilir.6.22) μm m ⎡ ∂ 2U dia ∂ 2U fro ⎤ = 0 11 12 ⎢ + ⎥ 4π ⎣⎢ ∂x 2 ∂x 2 ⎦⎥ Denklem (8.24) 4π ⎣ 2 z ( z + h)5 ⎦ . Çünkü bu noktadaki potansiyel enerji minimumdur ve o düzlemde sistem stabildir.22)’ye karşılık gelen ifadelere (8. 46 toplam potansiyel enerjinin x’e göre 2. μm m ⎡ ∂ 2U tot ⎤ k xx = 0 11 12 ⎢ 2 ⎥ 4π ⎣ ∂x ⎦ (8. μ0 m1m2 ⎡ 3λ1 12λ4 ⎤ k zz = ⎢ 5+ ⎥ (8. Dikey Katılık Denklemi Dikey düzlemdeki katılık (kzz) ise toplam potansiyel enerjinin z’ye göre 2. μ0 m11 m12 ⎡ 2λ2 − 5λ4 ⎤ k xx = ⎢ 5 ⎥ (8. türevidir.

Radyal tip YSS yatak dizaynı. YSS içindeki histerisizlikleri hesaplamaya katmaz. Bu bölümde analiz edilecek KM-YSS yatak dizaynı şekil 8. Hesaplamada kullanılan model. Daha önceden de belirtildiği gibi donmuş görüntü modeli. Böyle bir sistem donmuş görüntü modeline göre modellenebilir [35]. hem radyal hem de eksenel yüklere karşı destek sağladığı için mühendislik uygulamaları daha yaygındır. SİLİNDİR HALKA ŞEKLİNDE KM-YSS DİKEY YATAK SİSTEMİNİN MODELLENMESİ VE ANALİZİ Yukarıda incelediğimiz levitasyon modeli mühendislik uygulamaları için oldukça kısıtlı bir kullanım alanına sahiptir. motorlar. İlk olarak kenar etkisi (edge effect). . Koordinat sisteminin YSS merkezinde olduğu varsayılmıştır. hesaplamada düşünülmemiştir. jeneratörler ve rotor-volan (flywheel) sistemleridir.2.3’de görüldüğü gibi geometrik merkezleri iç içe merkezlenmiştir. bazı sınırlılıklara ve idealleştirmeye sahiptir. Bu modelin en önemli avantajlarından biri de değişik geometrik dizaynlar için hesap yapılabilmesidir. 47 8. Bu yatak dizaynının potansiyel uygulamaları.

48 (a) Koordinat sistemi (b) Yan ve üstten görünüş Şekil 8.4(b)). . Bu durumda KM ağırlığından dolayı bir miktar (δ) düşer (Şekil 8. Bunlardan biri. bir tutucu ile tutularak süperiletkenlik durumuna kadar soğutulması sağlanmıştır (Şekil 8. Bu görüntülerin YSS yüzeyinden uzaklıkları (d) eşittir ve YSS içinde aynı noktada oluşur. Bu durumda donmuş görüntü ilk durumunda sabit kalırken diyamanyetik görüntü KM içindeki dipolü takip eder. Manyetik alan içinde soğutma durumunda (FC) iki görüntü belirir. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sistemi [35] Başlangıç konumunda dıştaki YSS içinde KM.4(a)). YSS süperiletkenlik durumuna geçtikten sonra tutucu kaldırılarak levitasyon sağlanır. donmuş görüntü(gri yuvarlak) diğeri ise diyamanyetik görüntü(içi boş daire)’dür.3.

1. dipol ve dipolün görüntüleri arasındaki kuvvetlerle gösterilebilir. Kısım: Dipol ve Diyamanyetik Görüntü Böyle bir KM-YSS etkileşimi. KM tarafından temsil edilirken ikinci dipol YSS içinde birinci dipolün görüntüsü tarafından temsil edilir. . Kısım için ikinci dipolün birinci dipol üzerine etkisi. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin şematik gösterimi [35] 8. 49 (a) (b) Şekil 8. 1. Birinci dipol.4. sistemin potansiyel enerji denklemi kullanarak açıklanabilir. 1.2.

. bu dipolün diyamanetik görüntüsünün ve pozisyonunun vektörel değerleri aşağıdaki gibidir.26).26) G r = rx xˆ − ry yˆ + rz zˆ Denklem (8. r . dipolden uzaydaki noktaya pozisyon vektörü.25) içine yerleştirilirse dipol ve diyamanyetik görüntü arasındaki potansiyel enerji şu hali alır. KM’in dipolünün. dipolden noktaya uzaklık ve μ0 ise vakum geçirgenliğidir. YSS içinde m11 ’in G görüntüsünün oluşturduğu dipolün manyetik momentini temsil eder. μ0 ⎡ m11 m12 ( sin θ cos φ − sin θ sin φ + cos θ ) 3m11 m12 2 2 2 2 2 U dia (I ) = ⎢ − 4π ⎢ r3 r5 (8.26)’da m11 ve m12 .27) ⎣ ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 − sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + cos 2 θ rz 2 − 2sin θ cos θ cos φ rx rz ) ⎤⎦ Yukarıdaki ifadeye r 2 = rx 2 + ry 2 + rz 2 yerleştirilerek paydaları eşitler ve düzenlenirsek 1.25) 4π r5 G G G Burada m11 . r . Kısım için dipol ve diyamanyetik görüntü arasındaki potansiyel enerjinin genel ifadesi şu şekilde olur. Yönlerden dolayı manyetik moment vektörleri farklı olduğu için KM’in dipolünün diyamanyetik görüntü ve donmuş görüntü ile etkileşiminden meydana gelen potansiyel enerjiler ayrı ayrı hesaplanmalıdır. Denklem (8. KM dipolünün manyetik momenti ve m12 . 50 G G G G G G μ ⎡ m11m12 3(m11r )(m12 r ) ⎤ U= 0 ⎢⎣ r 3 − ⎥⎦ (8. Denklem (8. vektörel değerlerin büyüklükleridir. G m11 = m11 (sin θ cos φ xˆ − sin θ sin φ yˆ − cosθ zˆ ) G m12 = m12 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ − cosθ zˆ ) (8.

28) + cos 2 θ rx 2 + cos 2 θ ry 2 + cos 2 θ rz 2 − 3 ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 − sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + cos 2 θ rz 2 − 2sin θ cos θ cos φ rx rz ) ⎤⎦ Dipol ve diyamanyetik görüntüsü arasındaki uzaklık sadece –y düzleminde olduğu için (şekil 8. . KM’nin dipolünün manyetik momenti ( m11 ) Denklem (8.2. Kısım için diyamanyetik potansiyel şu şekilde olur. 51 μ0 m11 m12 U dia ( I ) = ⎡⎣sin 2 θ cos 2 φ rx 2 + sin 2 θ cos 2 φ ry 2 + sin 2 θ cos 2 φ rz 2 4π r 5 − sin 2 θ sin 2 φ rx 2 − sin 2 θ sin 2 φ ry 2 − sin 2 θ sin 2 φ rz 2 (8.30) 4π ⎢⎣ ( 2d − y ) ⎥⎦ Denklem (8. Ayrıca d.26)’de verilmiştir. 8.4b) pozisyon vektörünün büyüklük değerleri şu şekildedir.30)’da λ8 = 1 + sin 2 θ sin 2 φ ’dir.27)’deki pozisyon vektörüne göre denklem (8.26) düzenlenirse 1. dipolden YSS’nin yüzeyine olan uzaklık ve y. rz = 0 G (8.2. 1. Kısım: Dipol ve Donmuş Görüntü KM’nin dipolü ve YSS içerisinde dipolün donmuş görüntüsü arasındaki potansiyel enerjiyi hesaplamak için manyetik moment ve pozisyon vektörlerinin G belirlenmesi gerekir.29) r = ( 2d − y ) yˆ Denklem (8. μ0 m11 m12 U dia ( I ) = ⎡⎣sin 2 θ cos 2 φ ry 2 − sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + cos 2 θ ry 2 + 3sin 2 θ sin 2 φ ry 2 ⎤⎦ 4π ry 5 μ0 m11m12 ⎡ λ8 ⎤ = ⎢ 3⎥ (8. rx = 0. YSS içindeki donmuş görüntü dipolünün manyetik momenti ve pozisyon vektörleri şöyledir. ry = 2d − y. -y yönündeki değişim miktarıdır.

Kısım için dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerji şu hali alır. rz = z G (8.34) r = ( 2d − y ) yˆ + zzˆ Denklem (8.25) içerisine Denklem (8. 52 G m13 = m13 (sin θ cos φ xˆ − sin θ sin φ yˆ − cosθ zˆ ) G (8.34)’de z.31) yerleştirilerek dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerji μ0 ⎡ m11 m13 ( sin θ cos φ + sin θ sin φ + cos θ ) 3m11 m13 2 2 2 2 2 U fro (I ) = ⎢ − 4π ⎢ r3 r5 ⎣ ( sin 2 θ cos 2 φ rx 2 + 2sin 2 θ sin φ cos φ rx ry + 2sin θ cos θ cos φ rx rz (8. ry = 2d − y. μ0 m11 m13 2 U fro ( I ) = ⎡ rx (sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3sin 2 θ cos 2 φ ) 4π r 5 ⎣ + ry 2 (sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3sin 2 θ sin 2 φ ) + rz 2 (sin 2 θ cos 2 φ + sin 2 θ sin 2 φ + cos 2 θ − 3cos 2 θ ) (8. -z yönündeki değişim miktarıdır.33) + rx ry (−6sin θ sin φ cos φ ) + rx rz (−6sin θ cos θ cos φ ) 2 + ry rz (−6sin θ cos θ sin φ ) ⎤⎦ Dipol ve donmuş görüntü arasındaki uzaklık –y ve –z yönlerinde olduğundan pozisyon vektörünün büyüklükleri ve pozisyon vektörü şöyledir.31) r = rx xˆ − ry yˆ − rz zˆ Denklem (8. Bu büyüklük değerleri kullanılarak 1. . Yukarıdaki ifadeye r 2 = rx 2 + ry 2 + rz 2 yerleştirilerek paydaları eşitler ve düzenlenirsek 1. rx = 0.32) + sin 2 θ sin 2 φ ry 2 + 2sin θ cos θ sin φ ry rz + cos 2 θ rz 2 ) ⎤⎦ şeklinde olur. Kısım için dipol ve donmuş görüntü arasındaki potansiyel enerjinin genel ifadesi şu şekilde olur.

Kısımdan uzaklaştığından pozisyon vektörünün büyüklüğü ry = 2d + y olur.36) ifadesi ile verilmiştir.35)’de verilen L L = ( 2d − y ) + z 2 2 (8. U tot ( II ) = U dia ( II ) + U fro ( II ) μ0 m11 m12 ⎡ λ8 ( 2d + y ) λ3 + z 2 λ4 − 6 ( 2d + y ) zλ7 ⎤ 2 (8. Kısım için toplam potansiyel enerji şu hali alır.2. 8. diyamanyetik ve donmuş görüntü potansiyellerinin toplamıdır. 2. U tot ( I ) = U dia ( I ) + U fro ( I ) ⎡ ( 2d − y ) λ3 + z 2 λ4 − 6 ( 2d − y ) zλ7 ⎤ 2 μm m λ8 (8. Sistemdeki simetriden dolayı 2.37) U tot (I ) = 0 11 12 ⎢ + ⎥ 4π ⎢⎣ ( 2d − y ) 3 L5 / 2 ⎥⎦ Yukarıdaki eşitlikte m13 = m12 olarak alınmıştır. Bu ifadelerin büyükleri eşittir. Kısım için toplam potansiyel enerji. Kısmın potansiyel enerjisini belirlemek için aynı yöntemler uygulanabilir. Bu durumda KM’nin hareketi 2.38) U tot ( II ) = ⎢ + ⎥ ⎣⎢ ( 2d + y ) 4π 3 N 5/ 2 ⎦⎥ . Sadece farklılık yönlerden kaynaklanmaktadır. Toplam Potansiyel Enerji 1. 53 μm m ⎡ ( 2d − y )2 λ3 + z 2 λ4 − 6 ( 2d − y ) z λ7 ⎤ U fro (I ) = 0 11 13 ⎢ ⎥ (8.35) 4π ⎢⎣ L5 / 2 ⎥⎦ Denklem (8.3.

Analiz her bir kısım için ayrı olarak yapıldığı için 1.4. 54 Denklem (8. Toplam potansiyel. φ = 0 Denklem (8. y = 0. U tot = U tot ( I ) + U tot ( II ) (8.41) x = 0.38)’de N = ( 2d + y ) + z 2 şeklindedir.40) x = 0. θ = 0. z = 0. Donmuş görüntü modelini kullanarak katılığın hesaplanması.40). 3 boyutlu katılık gösterir. Manyetik potansiyel enerjileri kullanarak histerisizliğin düşünülmediği durumda dahi dinamik katılığın çok makul hesabı elde edilebilir.42) 4π ⎝ ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 ⎠ . φ = 0 Diyamanyetik kısmı veren ifade şöyledir. μ0 m11m12 ⎛ ∂ 2U dia ( I ) ∂ 2U dia ( I ) ∂ 2U dia ( I ) ⎞ ∇ 2U dia ( I ) = ⎜ + + ⎟ (8. Katılık Hesabı Süperiletkenlerin kullanıldığı birçok mühendislik uygulamasında katılık. K tot ( I ) = ∇ 2 U tot ( I ) (8. diyamanyetik ve donmuş kısımların toplamı olduğu için Denklem (8. θ = 0. Donmuş görüntü modeli. Kısım için toplam potansiyeli kullanarak toplam katılık ( K tot ( I ) ) türetilebilir.2.39) 8. katılığın ideal değeri olarak düşünülebilir. K tot ( I ) = ∇ 2 (U dia ( I ) + U fro ( I ) ) (8. z = 0. YSS içindeki histerisizliği göz önüne almaz. belirlenmesi gereken önemli bir parametredir.40) şöyle yazılabilir. y = 0. Son olarak silindir halka 2 şeklinde KM-YSS sistemi için toplam potansiyel enerji şu şekildir.

42)’de verilen ifadeler ∂ 2U dia ( I ) =0 ∂x 2 ∂ 2U dia ( I ) 12λ8 = (8.44)’de verilen ifadeler ise ∂ 2U fro ( I ) =0 ∂x 2 ∂ 2U fro ( I ) ⎡ 20(2d − y ) 2 2 2 ⎛ 35(2d − y ) 2 5 ⎞⎤ = ⎢− + + (2 d − y ) ⎜ − 7/2 ⎟ ⎥ λ3 ∂y 2 ⎣ L7/2 L5/ 2 ⎝ L9/2 L ⎠⎦ ⎛ 35(2d − y ) 2 5 ⎞ ⎡ 60 z (2d − y ) ⎛ 35(2d − y ) 2 5 ⎞⎤ +z2 ⎜ 9/2 − 7/2 λ + ⎟ 4 ⎢ 7/2 − 6 z (2 d − y ) ⎜ 9/2 − 7/2 ⎟ ⎥ λ7 ⎝ L L ⎠ ⎣ L ⎝ L L ⎠⎦ ∂ 2U fro ( I ) 2 ⎛ 35 z 2 5 ⎞ ⎡ 20 z 2 2 2 ⎛ 35 z 2 5 ⎞⎤ = ( 2d − y ) ⎜ 9 / 2 − 7 / 2 λ + − ⎟ 3 ⎢ 7/2 + + z ⎜ 9 / 2 − 7 / 2 ⎟ ⎥ λ4 ∂z 2 ⎝ L L ⎠ ⎣ L L5/ 2 ⎝ L L ⎠⎦ (8. 55 Denklem (8. μ m m ⎛ ∂ U fro ∂ 2U fro ( I ) ∂ 2U fro ( I ) ⎞ 2 (I ) ∇ U fro 2 (I ) = 0 11 12 ⎜ + + ⎟ (8.44) 4π ⎜⎝ ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 ⎟⎠ Denklem (8. Ek 3’de Mathematica ile yapılan çözüm verilmiştir.43) ∂y ( 2d − y ) 2 5 ∂ 2U dia ( I ) =0 ∂z 2 eşitlikleri ile verilmiştir. .45) ⎡ 10 z ⎛ 35 z 2 5 ⎞⎤ −6(2d − y ) ⎢ − 7 / 2 + z ⎜ 9 / 2 − 7 / 2 ⎟ ⎥ λ7 ⎣ L ⎝ L L ⎠⎦ şeklinde elde edilebilir. Donmuş görüntü kısmını veren ifade ise şöyledir.

φ ’nin aynı değerlerini kullanarak ve yine Denklem (8. Model yatay düzlemde simetrik ve homojen olduğu için x ve y yönlerindeki katılıklar eşit olacaktır. bu iki denklemin toplamıdır. Kısım için radyal katılık şu şekilde elde edilir. Bu durumda katılık şöyledir. .46)’de verilen x. ∂ 2U dia ∂ U fro 2 k yy (I ) = + ∂y 2 ∂y 2 (8. Bu durumda –z yönündeki katılık denklemi 1.41) ve (8.46) arasında işlem yaparak –z yönündeki katılık şu şekilde bulunur.49) KM yanal yönde hareketi sırasında dikey yöndeki katılık da değiştir. x = 0. y . Kısım için uygulanan aynı prosedürle çıkartılabilir.36)’dan elde edilen manyetik potansiyel kullanarak 2. Denklem (8. Yanal yer değiştirmeye karşılık yön değerleri şu haldedir.45) arasına yerleştirilirse 1. φ = φ (8.46) Denklem (8.47) 3μ m m ⎛ λ3 + λ8 ⎞ = 0 11 12 ⎜ ⎟ π ⎜ ( 2 d − 2 y )5 ⎟ ⎝ ⎠ Denklem (8.46)’daki şartlar denklem (8.41) ve (8. z = 0.5.2. 3μ0 m11 m12 ⎛ λ3 + λ8 ⎞ k yy ( II ) = ⎜ ⎟ (8. Yanal Yer Değiştirme İçin Katılık Denklemleri Farklı durumların katılık değişimini analiz etmek için KM’nin her bir yön değişimi için katılık hesaplanmalıdır. y = 2 y . 56 8. K yy (l ) = k yy ( I ) + k yy ( II ) (8.θ = θ . Kısım için aynı denklem ifadesi çıkartılabilir. θ . z .48) π ⎜ ( 2 d + 2 y )5 ⎟ ⎝ ⎠ Son olarak –y yönünde yanal yer değiştirme için toplam katılık.

Bu değerleri kullanarak katılık denklemleri şu şekilde türetilir. μ0 m11 m12 ⎛ 2λ4 − 5λ3 ⎞ k zz ( II ) = ⎜ ⎟ (8.53) şeklinde seçilir. ∂ 2U dia ( I ) ∂ U fro ∂ 2U dia ( II ) ∂ U fro 2 (I ) 2 ( II ) K yy (V ) = + + + ∂y 2 ∂y 2 ∂y 2 ∂y 2 μ0 m11 m12 ⎡ 3λ8 ⎛ 80d 2 2 2 ⎛ 140d 2 5 ⎞⎞ = ⎢ 8d 5 + ⎜ − + + 4 d ⎜ − ⎟ ⎟ λ3 (8. z = z . φ = φ (8. K zz (l ) = k zz ( I ) + k zz ( II ) (8.52) 8.6. Bu nedenle dikey yer değiştirme ve buna bağlı katılık değerleri bu bölümde düşünülmüştür. Dikey Yer Değiştirme İçin Katılık Denklemleri Tasarlanan KM-YSS konfigürasyonunda yatak.36)’yı kullanarak aynı işlemleri tekrarlarsak 2.50) μ m m ⎛ 2λ4 − 5λ3 ⎞ = 0 11 12 ⎜ ⎟ 4π ⎜ ( 2d − 2 y )5 ⎟ ⎝ ⎠ Denklem (8.54) 4π ⎣ ⎝ S 7/2 S5/ 2 ⎝ S 9/2 S7/2 ⎠⎠ ⎛ 140 z 2 d 2 5 z 2 ⎞ ⎛ 120 zd ⎛ 140d 2 5 ⎞⎞ ⎤ +⎜ 9/2 − 7/2 λ ⎟ 4 + ⎜ 7/2 − 12 zd ⎜ 9/2 − 7/2 ⎟ ⎟ λ7 ⎥ ⎝ S S ⎠ ⎝ S ⎝ S S ⎠ ⎠ ⎥⎦ . y = 0. dikey yöndeki yükü karşılar. Kısım için katılık şu şekilde elde edilir.2.θ = θ . Eğer sadece dikey yer değiştirme düşünülürse yön değerleri x = 0.51) 4π ⎜ ( 2d + 2 y )5 ⎟ ⎝ ⎠ Yanal yer değiştirme sırasında –z yönündeki toplam katılık şu hali alır. 57 ∂ 2U dia ∂ U fro 2 k zz (I ) = + ∂z 2 ∂z 2 (8.

54) ve Denklem (8. y ve z ile Katılığın Değişimi Silindir halka KM ve YSS arasındaki etkileşim.7. θ . Tablo 8.55)’de S = 4d 2 + z 2 ’dir.5273 A m2 m12 İkinci dipolün manyetik moment büyüklüğü 0. katılığın değişimiyle analiz edilebilir.1.1’de verilmiştir. 8. KM-YSS sisteminin parametreleri Tablo 8.5273 A m2 μ0 Vakum geçirgenliği 4π × 10-7 N A-2 do KM’nin dış çapı 30 × 10-3 m di KM’nin iç çapı 15 × 10-3 m h KM’nin yüksekliği 5 × 10-3 m Do YSS’nin dış çapı 50 × 10-3 m Di YSS’nin iç çapı 40 × 10-3 m H YSS’nin yüksekliği 14 × 10-3 m .55) 4π ⎣⎝ S 9/2 S ⎠ ⎝ S S ⎛ 35 z 2 5 ⎞⎞ ⎛ 120 zd ⎛ 35 z 2 5 ⎞⎞ ⎤ + z 2 ⎜ 9/2 − 7/2 ⎟ ⎟ 4λ + ⎜ 7/2 − 12 zd ⎜ 9/2 − 7/2 ⎟ ⎟ λ7 ⎥ ⎝S S ⎠⎠ ⎝ S ⎝S S ⎠ ⎠ ⎥⎦ Denklem (8. Bu tezde yapılan simülasyonlarda yüzeyinde 2500 Gauss (G) maksimum akım yoğunluğuna sahip silindir halka Nd-Fe-B daimi mıknatıs kullanıldığı varsayılmıştır. 58 ∂ 2U dia ( I ) ∂ U fro ∂ 2U dia ( II ) ∂ U fro 2 (I ) 2 ( II ) K zz (V ) = + + + ∂z 2 ∂z 2 ∂z 2 ∂z 2 μ0 m11 m12 ⎡⎛ 140 z 2 d 2 20d 2 ⎞ ⎛ 20 z 2 2 = ⎢⎜ − 7 / 2 ⎟ λ3 + ⎜ − 7 / 2 + 5 / 2 (8. KM-YSS sisteminin parametreleri [35] Sembol Açıklama Değer Birim m11 Birinci dipolün manyetik moment büyüklüğü 0.2.

5’de görüldüğü gibi dikey yönde küçük bir katılık değişimi vardır.5(a)’da ve Şekil 8.5(b)’de gösterilmiştir (Ek 4). (a) (b) Şekil 8. 59 θ açısıyla K yy ( l ) ve K zz (l ) ’nin değişimleri Şekil 8. . Yatay yöndeki katılık ise sabittir.5. θ ile katılık değişimi: (a) K yy ( l ) . Seçilen koordinat sistemine göre ters yöndeki KM’nin hareketi nedeniyle K zz (l ) ’nin negatif değerlerini meydana getirir. (b) K zz (l ) Şekil 8.

KM ve . Yani aradaki boşluk artarken katılık azalacaktır. Şekil 8. Katılık. (a) (b) Şekil 8.6(b)’de gösterilmiştir (Ek 5). (b) K zz (l ) Bu şekillerde yanal katılıkta yaklaşık %10 artış gözlenmiştir. y ile katılık değişimi: (a) K yy ( l ) . Kısımdaki boşluk azalırken 2.6(a) ve Şekil 8. Genel olarak KM ve YSS arasındaki boşluk (gap) azaldığında katılık artacaktır. Bunun tersi de doğrudur. Levitasyonun asıl etkileşim yönü y olduğu için katılık değişimi bu yönde etkilidir. Pozitif yöndeki y değişiminde 1. 60 K yy (l ) ve K zz (l ) katılıklarında y düzleminde yanal yer değiştirmenin etkileri.6. Kısımdaki boşluk artar.

61 YSS arasındaki boşluğun 5. Dikey yer değiştirmenin K yy ( v ) ve K zz ( v ) katılıkları üzerine etkileri Şekil 8. Bu durumda her iki katılık değeri de küçük azalmalar göstermiştir.6). z ile katılık değişimi: (a) K yy ( v ) .7’de gösterilmiştir (Ek 6). (b) K zz ( v ) . (a) (b) Şekil 8.7. kuvvetiyle ters orantılı olduğundan boşluktaki küçük bir miktar azalma her zaman katılıktaki artışına neden olur (Şekil 8.

yatay (lateral). Silindirik simetriden dolayı x ve y yönlerindeki hareket aynıdır. KM-YSS SİSTEMLERİNİN HAREKET DENKLEMLERİNİN ÇIKARILMASI Bu bölümde Bölüm 8’de modellenen ve analizi yapılan kalıcı mıknatıs (KM) . Her iki sistemde de KM’nin hareket denklemleri.1)’deki eşitlikler yerleştirilip düzenlenirse U tot elde edilebilir. Donmuş görüntü kısmı ise Mathematica gibi analitik çözüm yapan bir yazılım kullanarak çözülebilir.yüksek sıcaklık süperiletken (YSS) sistemlerinin dönme dinamiği üzerinde durulacaktır. İfadenin kompleks olması hesaplamada bazı zorluklar meydana getirecektir. 62 9.1’de böyle bir sistemin potansiyel enerjisi elde edilmişti (Denklem (8. Önceki bölümde elde edilen manyetik etkileşim potansiyelleri yerçekimi potansiyelleriyle toplanıp toplam etkileşim potansiyeli elde edilecektir. Bu nedenle bu yönlerdeki hareket radyal yön (r) kullanılarak gösterilebilir. yalpalama (precision) ve dönme açılarının (rotating angles) bir fonksiyonudur [36]. Toplam manyetik potansiyelin diyamanyetik kısmında x veya y’ye bağlı ifade olmadığından dönüşüm yapılmayacaktır. . Sistemlerin dinamik analizlerinin yapılması için hareket denklemlerinin çıkartılması önemlidir. x = r cos φ (9. dikey (vertical). YSS ÜZERİNDE LEVİTE EDİLEN KM’NİN HAREKET DENKLEMLERİNİN ÇIKARILMASI Bölüm 8. meyil (tilt). 9.1) y = r sin φ Denklem (8. Bu potansiyelden hareket denklemleri Lagrange hareket denklemleri kullanılarak çıkarılacaktır.13)).13)’e Denklem (9.1. Ek 7’deki ifadeler yazılırsa U fro elde edilir ve diyamanyetik potansiyel ile toplanırsa U tot şu şekilde elde edilir.

63


U tot
μ m m ⎢1 + cos 2 θ
= 0 11 12 ⎢ −
1
(( r 2
+ ( z + h)
2
)

⎢ ( 2z ) ( )
3 5/ 2
2 r 2 + ( z + h)
2
(9.2)

( )
+3 ( z + h ) − r 2 cos 2θ + 6r ( z + h ) sin 2θ ⎤
2
⎥⎦ )
Denklem (9.2) manyetik etkileşim potansiyelini ifade eder. KM, YSS
yüzeyinden olan uzaklığı ile oluşan yerçekimi potansiyeli ise

⎛H ⎞
U y = Mg ⎜ + z ⎟ (9.3)
⎝ 2 ⎠

şeklinde olur. Denklem (9.3)’de M, KM’nin kütlesi, g, yerçekimi ivmesi ve H ise
KM’nin yüksekliğidir. Dipol, KM’nin geometrik merkezinde olduğu varsayıldığı için
yerçekimi potansiyelinde KM’nin yarı yüksekliği alınmıştır. Toplam potansiyel ise
manyetik etkileşim potansiyeli (Denklem (9.2)) ve yerçekimi potansiyelinin
(Denklem (9.3)) toplamıdır.

U PE = U tot + U y

⎢1 + cos θ
(r
2
1
+ ( z + h)
2
=β⎢ − 2
(9.4)
⎢⎣ ( 2 z ) ( )
3 5/2
2 r2 + ( z + h)
2

( ) ⎛H ⎞
+3 ( z + h ) − r 2 cos 2θ + 6r ( z + h ) sin 2θ ⎤ + Mg ⎜ + z ⎟
2
⎥⎦ ⎝ 2 ⎠
)
μ0 m11 m12
Burada β = şeklinde tanımlanmıştır.

Üç boyutlu uzayda KM-YSS sisteminin kinetik enerjisi ise simetrik
topacınkine benzerdir ve açısal bileşenlere ek olarak doğrusal bileşenlerde içerir. Bu
durumda sistemin kinetik enerjisi şöyledir.

1 1 1
U KE = M (r 2 + r 2φ2 + z 2 ) + I r (φ2 sin 2 θ + θ 2 ) + I z (φ cos θ + ψ ) 2 (9.5)
2 2 2

64

Burada ψ , KM’nin dönme açısı (spin angle), I r ve I z ise sırayla radyal
(radial) ve eksenel (axial) atalet momentleridir. Simetrik topun hareket durumundaki
gibi KM bir noktada sabit olmadığı için kinetik enerji açısal bileşenlerden başka
uzaysal bileşenler de içerir. ψ , φ ve θ gibi birinci türev ifadeleri ise sırayla
yalpalama frekansı, dönme frekansı (spinning frequency) ve geri dönme kararlılık
oranı (rate of restoring equilibrium) veya meyil açısıdır.

9.1.1. Lagrange Hareket Denklemlerinin Çıkarılması

KM-YSS sistemi Lagrange fonksiyonundan hareketle sistemin hareket
denklemleri çıkarılabilir. Böyle bir sistemin Lagrange fonksiyonu kinetik enerjiden
potansiyel enerjinin çıkarılmasıyla ifade edilir.

L = U KE − U PE (9.6)

Sırayla r , z, θ , φ ve ψ bileşenleri için hareket denklemleri çıkarılabilir.
r ’nin hareket denklemini bulmak için gereken Langrange eşitliği aşağıdaki gibidir.

d ⎛ ∂L ⎞ ∂L
⎜ ⎟− =0 (9.7)
dt ⎝ ∂r ⎠ ∂r

Denklem (9.7)’de verilen ifadeler şöyledir.

∂L
= Mr
∂r
d ⎛ ∂L ⎞
⎜ ⎟ = Mr (9.8)
dt ⎝ ∂r ⎠
∂L
= Mrφ2 − β ( r1 + r2 )
∂r

65

Denklem (9.8)’de verilen r1 ve r2

2r − 6r cos 2θ + 6 ( z + h ) sin 2θ
r1 = −
2C 5 / 2

r2 =
( ( )
5r r 2 + ( z + h ) + 3 ( z + h ) − r 2 cos 2θ + 6r ( z + h ) sin 2θ
2 2
) (9.9)
2C 7 / 2
C = r2 + ( z + h)
2

şeklinde tanımlanmıştır. Denklem (9.8), Denklem (9.7)’e göre düzenlenirse

β
r = rφ2 − ( r1 + r2 ) 
(9.10)
M

elde edilir.

z ’nin Lagrange eşitliği ise şöyledir.

d ⎛ ∂L ⎞ ∂L
⎜ ⎟− =0 (9.11)
dt ⎝ ∂z ⎠ ∂z

Denklem (9.11)’de verilen ifadeler şu şekildedir.

∂L
= Mz
∂z
d ⎛ ∂L ⎞
⎜ ⎟ = Mz (9.12)
dt ⎝ ∂z ⎠
∂L
= − Mg − β ( z1 + z2 + z3 )
∂z

17) 2C 5 / 2 .16)’da tanımlanmayan ifadeler ise sin θ cos θ θ1 = − 4z3 θ2 = − ( 12r ( z + h ) cos 2θ − 6 ( z + h ) − r 2 sin 2θ 2 ) (9. Denklem (9.13) 2C 5 / 2 z3 = ( ( ) 5 ( z + h ) r 2 + ( z + h ) + 3 ( z + h ) − r 2 cos 2θ + 6r ( z + h ) sin 2θ 2 2 ) 2C 7 / 2 Denklem (9.12)’de verilen z1 .14) M θ için Lagrange ise d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9.11)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir.16) dt ⎝ ∂θ ⎠ ∂L   − I sin θ cos θφ2 − β (θ + θ ) = I r sin θ cos θφ2 − I z sin θφψ ∂θ z 1 2 şeklindedir.12). Denklem (9. Denklem (9. z2 ve z3 sırayla şu şekilde tanımlanmıştır.15)’de verilen ifadeler ∂L = I rθ ∂θ d ⎛ ∂L ⎞  ⎜ ⎟ = I rθ (9. 3 (1 + cos 2 θ ) z1 = − 8z 4 2 ( z + h ) + 6 ( z + h ) cos 2θ + 6r sin 2θ z2 = − (9. β z = −g −  ( z1 + z2 + z3 ) (9. 66 Denklem (9.15) dt ⎝ ∂θ ⎠ ∂θ şeklinde olur.

β θ = θ3 − (θ1 + θ 2 ) (9.18) Ir Denklem (9.15)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir.18)’de verilen θ3 ise (Ir − I z ) I θ3 = sin θ cos θφ2 − z sin θφψ  (9. Denklem (9.19) Ir Ir ifadesiyle verilmiştir. φ2 φ = − (9.20) dt ⎝ ∂φ ⎠ ∂φ Denklem (9. x ve y düzlemleri arasında kalan açı olan φ için yine aynı şekilde Langrange eşitliği aşağıdaki şekildedir. Denklem (9.20)’de verilen ifadeler ∂L = Mr 2φ + I r sin 2 θφ + I z cos θψ + I z cos 2 θφ ∂φ d ⎛ ∂L ⎞  2  2   ⎜  ⎟ = 2 Mrrφ + Mr φ + I r sin θφ + 2 I r sin θ cos θφθ dt ⎝ ∂φ ⎠ (9.21) z   + I cos 2 θφ − 2 I sin θ cos θφθ + I cos θψ − I sin θψθ z z z  ∂L =0 ∂φ şeklinde tanımlanmıştır. 67 şeklindedir. d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9. Denklem (9.22) φ1 .20)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir. Denklem (9.16).21).

25).23) φ2 = 2Mrrφ + 2 ( I r − I z ) sin θ cos θφθ   + I cos θψ − I sin θψθ z z  Son olarak ψ için Lagrange eşitliği ise d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9. 9. ∂L = I zψ + I z cos θφ ∂ψ d ⎛ ∂L ⎞   ⎜ ⎟ = I zψ + I z cos θφ − I z sin θφθ (9.25) dt ⎝ ∂ψ ⎠ ∂L =0 ∂ψ Denklem (9. 9.4 ve 9.7) ve Denklem (9. . 9.1. φ1 = Mr 2 + I r sin 2 θ + I z cos 2 θ (9.2.2. Hareket Denklemlerinin Simülasyonları Denklem (9.24)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir.5 ise simülasyonun alt bloklarını göstermektedir. Denklem (9.3. 68 Denklem (9. Bu denklemde verilen ifadeler şu şekildedir.22)’de verilen ifadeler ise şöyledir.1 genel simülasyonu ve Şekil 9.7) ve Denklem (9.26) arasındaki ifadeler Ek 8’de gösterilen şekilde Mathematica’da elde edilebilir.24) dt ⎝ ∂ψ ⎠ ∂ψ şeklindedir. ψ = − cos θφ + sin θφθ  (9.26) Denklem (9. Şekil 9.26) arasında elde edilen matematiksel ifadeler Matlab/Simulink’de simülasyon blokları kurulmuştur.

1. YSS üzerinde levite olan KM’nin simülasyon bloğu . 69 Şekil 9.

z için simülasyon alt bloğu .3. 70 Şekil 9. r için simülasyon alt bloğu Şekil 9.2.

φ için simülasyon alt bloğu . 71 Şekil 9.4. θ için simülasyon alt bloğu Şekil 9.5.

72 9.2.27)’deki eşitlikler yerleştirilip düzenlenirse U tot elde edilebilir. Ω1 = 2d − r sin φ Ω2 = 2d + r sin φ (9. Mühendislikte geniş uygulama alanı olan böyle bir sistem için hareket ve dönme dinamiklerinin bilinmesi sistemin dinamik davranışı açısından önemlidir.30) ⎝ 2 ⎠ .27) y = r sin φ Denklem (8.28) ⎛ 6Ω 6Ω ⎞ ⎤ + z ⎜ − 5 /12 − 5 2/ 2 ⎟ λ7 ⎥ ⎝ LT NT ⎠ ⎦ Dönüşümden sonra Denklem (9.39)) elde edilmişti.39)’a Denklem (9. U tot . Mathematica kullanılarak şu şekilde elde edilir (Ek 9).2’de böyle bir sistemin potansiyel enerjisi (Denklem (8. SİLİNDİR HALKA ŞEKLİNDE KM-YSS DİKEY YATAK SİSTEMİNİN HAREKET DENKLEMLERİNİN ÇIKARILMASI Bölüm 8.29) LT = z 2 + ( 2d − r sin φ ) 2 NT = z 2 + ( 2d + r sin φ ) 2 Sistemin yerçekimi potansiyeli ise şöyledir.28)’de verilen ifadeler şu şekilde olur. ⎛H ⎞ U y = Mg ⎜ + z ⎟ (9. x = r cos φ (9. ⎡ ⎛ 1 1 ⎞ ⎛ Ω2 Ω2 ⎞ 2⎛ 1 1 ⎞ U tot = β ⎢λ8 ⎜ 3 + 3 ⎟ + λ3 ⎜ 51 / 2 + 25 / 2 ⎟ + z ⎜ 5/ 2 + 5/ 2 ⎟ λ4 ⎣ ⎝ Ω1 Ω2 ⎠ ⎝ LT NT ⎠ ⎝ LT NT ⎠ (9. Sistemdeki simetriden dolayı x ve y yönlerindeki hareket aynı olduğundan bu yönlerdeki hareketler radyal yön (r) kullanılarak gösterilebilir.

31) ⎣ ⎝ Ω1 Ω2 ⎠ ⎝ LT NT ⎠ ⎝ LT NT ⎠ ⎛ 6Ω 6Ω ⎞ ⎤ ⎛H ⎞ + z ⎜ − 5 /12 − 5 2/ 2 ⎟ λ7 ⎥ + Mg ⎜ + z ⎟ ⎝ LT NT ⎠ ⎦ ⎝ 2 ⎠ Daha önce belirtildiği gibi KM’nin kinetik enerjisi simetri topaca benzediği için kinetik enerji için Denklem (9.32) dt ⎝ ∂r ⎠ ∂r Denklem (9. U PE = U tot + U y ⎡ ⎛ 1 1 ⎞ ⎛ Ω12 Ω2 2 ⎞ 2 ⎛ 1 1 ⎞ = β ⎢λ8 ⎜ 3 + 3 ⎟ + λ3 ⎜ 5 / 2 + 5 / 2 ⎟ + z ⎜ 5 / 2 + 5 / 2 ⎟ λ4 (9.28)) ve yerçekimi potansiyelinin (Denklem (9.5) alınabilir.6)). d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9.2. r ’nin hareket denklemini bulmak için gereken Langrange eşitliği aşağıdaki gibidir. Sırayla r . z . φ ve ψ bileşenleri için hareket denklemleri çıkarılabilir.30)) toplamıdır. ∂L = Mr ∂r d ⎛ ∂L ⎞ ⎜ ⎟ = Mr (9.33) dt ⎝ ∂r ⎠ ∂L = Mrφ2 − β ( r1 + r2 + r3 + r4 ) ∂r . 9.32)’de verilen ifadeler şöyledir. Lagrange Hareket Denklemlerinin Çıkarılması Sistemin Lagrange fonksiyonu kinetik enerjiden potansiyelin çıkarılmasıyla ifade edilir (Denklem (9.1. θ . manyetik etkileşim potansiyeli (Denklem (9. 73 Toplam potansiyel.

36)’de verilen ifadeler şu şekildedir. ∂L = Mz ∂z d ⎛ ∂L ⎞ ⎜ ⎟ = Mz (9. Denklem (9.33)’de verilen r1 . r3 ve r4 ⎛ 3sin φ 3sin φ ⎞ r1 = ⎜ − ⎟ λ8 ⎝ Ω1 Ω2 4 ⎠ 4 ⎛ 5sin φ Ω13 2sin φ Ω1 5sin φ Ω23 2sin φ Ω2 ⎞ r2 = ⎜ 7/2 − − + ⎟ λ3 ⎝ LT LT 5 / 2 NT 7 / 2 NT 5 / 2 ⎠ (9.35) M elde edilir.36) dt ⎝ ∂z ⎠ ∂z Denklem (9. r2 . 74 Denklem (9. d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9. Denklem (9.32)’e göre düzenlenirse β r = rφ2 − ( r1 + r2 + r3 + r4 )  (9.33). z ’nin Lagrange eşitliği ise şöyledir.37) dt ⎝ ∂z ⎠ ∂L = − Mg − β ( z1 + z2 + z3 ) ∂z .34) ⎛ 5sin φ Ω1 5sin φ Ω2 ⎞ r3 = z 2 ⎜ 7/2 − ⎟ λ4 ⎝ LT NT 7 / 2 ⎠ ⎛ 30sin φ Ω12 6sin φ 30sin φ Ω2 2 6sin φ ⎞ r4 = z ⎜ − + 5/2 + − ⎟ λ7 ⎝ LT 7 / 2 LT NT 7 / 2 NT 5 / 2 ⎠ şeklinde tanımlanmıştır.

39) M θ için Lagrange ise d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9.40) dt ⎝ ∂θ ⎠ ∂θ şeklinde olur. z2 ve z3 sırayla şu şekilde tanımlanmıştır.41) dt ⎝ ∂θ ⎠ ∂L   − I sin θ cos θφ2 − β (θ + θ + θ + θ ) = I r sin θ cos θφ2 − I z sin θφψ ∂θ z 1 2 3 4 . ⎛ 5 z Ω 2 5 z Ω2 2 ⎞ z1 = ⎜ − 7 /12 − λ 7/2 ⎟ 3 ⎝ L T N T ⎠ ⎡ ⎛ 1 1 ⎞ ⎛ 5z 5z ⎞⎤ z2 = ⎢ 2 z ⎜ 5 / 2 + 5 / 2 ⎟ + z 2 ⎜ − 7 / 2 − 7 / 2 ⎟ ⎥ λ4 (9.37)’de verilen z1 . 75 Denklem (9.40)’de verilen ifadeler ∂L = I rθ ∂θ d ⎛ ∂L ⎞  ⎜ ⎟ = I rθ (9. β z = −g −  ( z1 + z2 + z3 ) (9.37).36)’ye göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir. Denklem (9. Denklem (9.38) ⎣ ⎝ LT NT ⎠ ⎝ LT NT ⎠ ⎦ ⎡ 6Ω 6Ω ⎛ 30 z Ω 30 z Ω2 ⎞ ⎤ z3 = ⎢ − 5 /12 − 5 /22 + z ⎜ 7 / 21 + ⎟ ⎥ λ7 ⎣ LT NT ⎝ LT NT 7 / 2 ⎠ ⎦ Denklem (9.

18)’de verilen θ5 ise (Ir − I z ) I θ5 = sin θ cos θφ2 − z sin θφψ  (9.45) dt ⎝ ∂φ ⎠ ∂φ .43) Ir Denklem (9. β θ = θ5 − (θ1 + θ 2 + θ3 + θ 4 ) (9. Denklem (9.41)’da tanımlanmayan ifadeler ise ⎡⎛ 1 1 ⎞ ⎛ Ω12 Ω2 2 ⎞⎤ θ1 = 2sin φ ⎢⎜ 3 + 3 ⎟ − 3 ⎜ 5 / 2 + 5 / 2 ⎟ ⎥ λ7 ⎣⎝ Ω1 Ω2 ⎠ ⎝ LT NT ⎠⎦ ⎛ 1 1 ⎞ θ2 = 6z 2 ⎜ 5/ 2 + 5 / 2 ⎟ sin θ cos θ ⎝ LT NT ⎠ (9.41). Denklem (9. 76 şeklindedir.40)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir. d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9.44) Ir Ir ifadesiyle verilmiştir. x ve y düzlemleri arasında kalan açı olan φ için yine aynı şekilde Langrange eşitliği aşağıdaki şekildedir.42) ⎛ 6Ω 6Ω ⎞ θ3 = − z ⎜ − 5 /12 − 5 /22 ⎟ sin 2 θ sin φ ⎝ LT NT ⎠ ⎛ 6 Ω1 6Ω ⎞ θ4 = z ⎜ − 5/ 2 − 5 /22 ⎟ sin φ cos θ 2 ⎝ LT NT ⎠ Denklem (9.

φ2 .45)’de verilen ifadeler ∂L = Mr 2φ + I r sin 2 θφ + I z cos θψ + I z cos 2 θφ ∂φ d ⎛ ∂L ⎞  2  2   ⎜ ⎟ = 2 Mrrφ + Mr φ + I r sin θφ + 2 I r sin θ cos θφθ dt ⎝ ∂φ ⎠ (9. Denklem (9. φ3 .47) ⎛ 30r cos φ Ω1 2 6r cos φ 30r cos φ Ω2 2 6r cos φ ⎞ φ4 = z⎜− + + − ⎟ λ7 ⎝ LT 7 / 2 LT 5 / 2 NT 7 / 2 NT 5 / 2 ⎠ ⎛ 1 1 ⎞ φ5 = 2 ⎜ 3 + 3 ⎟ sin 2 θ sin φ cos φ ⎝ Ω1 Ω2 ⎠ ⎛ 6Ω 6Ω ⎞ φ6 = z ⎜ − 5 /12 − 5 /22 ⎟ sin θ cos θ cos φ ⎝ LT NT ⎠ ⎛ Ω12 Ω2 2 ⎞ 2 φ7 = −6 ⎜ 5/2 + ⎟ sin θ sin φ cos φ ⎝ LT NT 5 / 2 ⎠ şeklinde tanımlanmıştır.46)’da verilen φ1 . φ9 + β (φ1 + φ2 + φ3 + φ4 + φ5 + φ6 + φ7 ) φ = − (9. 77 Denklem (9. Denklem (9. φ5 .46).46) z   + I cos 2 θφ − 2 I sin θ cos θφθ + I cos θψ − I sin θψθ z z z  ∂L = − β (φ1 + φ2 + φ3 + φ4 + φ5 + φ6 + φ7 ) ∂φ Denklem (9.48) φ8 .45)’ya göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir. φ6 ve φ7 ⎛ 3r cos φ 3r cos φ ⎞ φ1 = ⎜ − ⎟ λ8 ⎝ Ω Ω2 4 ⎠ 4 1 ⎛ 5r cos φ Ω13 2r cos φ Ω1 5r cos φ Ω23 2r cos φ Ω2 ⎞ φ2 =⎜ 7/2 − − + ⎟ λ3 ⎝ LT LT 5 / 2 NT 7 / 2 NT 5 / 2 ⎠ ⎛ 5r cos φ Ω1 5r cos φ Ω2 ⎞ φ3 = z2 ⎜ 7/2 − 7/2 ⎟ λ4 ⎝ LT N T ⎠ (9. φ4 .

6 genel simülasyonu ve Şekil 9. 78 Denklem (9.52) arasında elde edilen matematiksel ifadeler Matlab/Simulink’de simülasyon blokları kurulmuştur.51). Hareket Denklemlerinin Simülasyonları Denklem (9. Şekil 9.2.32) ve Denklem (9.52) Denklem (9.32) ve Denklem (9. ∂L = I zψ + I z cos θφ ∂ψ d ⎛ ∂L ⎞   ⎜ ⎟ = I zψ + I z cos θφ − I z sin θφθ (9.48)’de verilen ifadeler ise şöyledir.50) dt ⎝ ∂ψ ⎠ ∂ψ şeklindedir.2.9 ve 9.10 ise simülasyonların alt bloklarını göstermektedir.7.50)’e göre düzenlenirse aşağıdaki eşitlik elde edilir. Bu denklemde verilen ifadeler şu şekildedir. 9. .52) arasındaki ifadeler Ek 10’de gösterilen şekilde Mathematica’da elde edilebilir. φ8 = Mr 2 + I r sin 2 θ + I z cos 2 θ (9.8. 9.51) dt ⎝ ∂ψ ⎠ ∂L =0 ∂ψ Denklem (9. Denklem (9. 9. ψ = − cos θφ + sin θφθ  (9.49) φ9 = 2Mrrφ + 2 ( I r − I z ) sin θ cos θφθ   + I cos θψ − I sin θψθ z z  Son olarak ψ için Lagrange eşitliği ise d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− =0 (9.

6. Silindir halka şeklinde KM-YSS dikey yatak sisteminin simülasyon bloğu . 79 Şekil 9.

r için simülasyon alt bloğu .7. 80 Şekil 9.

z için simülasyon alt bloğu .8. 81 Şekil 9.

θ için simülasyon alt bloğu .9. 82 Şekil 9.

83 (a) φ için simülasyon birinci alt bloğu .

10. 84 (b) φ için simülasyon ikinci alt bloğu Şekil 9. φ için simülasyon alt blokları .

çok karmaşık bir durum olduğundan kullanılan modelin tam olarak sistemin davranışını karşılaması şuan için mümkün değildir. Farklı durumlar için sistemin katılık değişimi analiz edildi. İlki. Süperiletken manyetik yataklardaki bu dezavantaj hibrid tip yatak dizaynlarıyla geliştirilebilir. Mekanik yataklardan elde edilen yüzey kuvveti (contact force) ve rijitlikle karşılaştırıldığında aktif manyetik yataklardan elde edilebilecek manyetik kuvvet ve katılık.’de düşünülen KM-YSS sistemi pratik olarak uygulanabilinir ve donmuş görüntü modeli kullanılarak bu sistem modellenmiştir. daha önce de Doç. Bu tür yataklar direkt fiziksel temas yoluyla yataklama sağladıkları için sürtünmeler meydana getirirler. Dr. Bölüm 8. Ve sonuçta makinede aşınma ve yıpranmalar meydana gelerek yatağın kullanım ömrünü kısaltır. Makinelerde oluşan bu tür olumsuzlukları önlemek için manyetik kuvvetlerin kullanılması ile temassız yataklamanın sağlandığı manyetik yatak teknolojisi son 20 yıldır endüstriyel olarak uygulanabilir hale gelmiştir. KM’nin yanal yer değiştirmesi durumunda . bilyeli. Temas olmaksızın iki şekilde yatak yapılabilir. Bu konfigürasyonun manyetik potansiyeli türetilerek her yön için elde edilen manyetik potansiyelden katılıklar çıkarılmıştır. Selim Sivrioğlu danışmanlığında yürütülen bir tez olan aktif manyetik yataklardır. Katılığı arttırmak için yeni metotlar ve dizaynlar üzerine çalışılmalıdır. Bu dizaynlar arasında karma-μ yatak oldukça dikkat çekicidir. 3 kez daha zayıf ve pasif süperiletken mıknatıs yataklarından elde edilebilecek manyetik kuvvet ve katılık ise ekstra 1 veya 2 kez daha zayıftır. Yeni dizaynların uygulamadan önce modellenmesi sistemin davranışı hakkında bilgi verecektir. yataklar ile olmaktadır. Levitasyon. SONUÇ VE ÖNERİLER Makine elemanlarının pratikte yataklanması kaymalı. Bu sürtünmeler çeşitli yağlayıcılar kullanılarak azaltılabilir fakat yok edilemez. Diğer temassız yatak tipi ise pasif manyetik yatak olan süperiletken manyetik yataklardır.2. Manyetik yatakların dezavantajı ise sistemlerden elde edilebilecek katılığın düşük olmasıdır. Ayrıca bu sürtünmeler makinelerde güç kaybı meydana getirir. Fakat donmuş görüntü modeli. 85 10. pnömatik vb. sistem parametrelerinin karşılıklı etkileşimini içerdiği için çok yaklaşık bir çözüm sağlar.

Levitasyon kuvvetini ve katılığı arttırmanın bir yolu da budur. İleride yeni malzemeler bulunarak kullanımları daha da avantajlı hale getirileceklerdir. Sıvı nitrojen sıcaklıklarında (-196 oC) yüksek sıcaklık süperiletkenlerinin bulunuşu uygulamayı kolaylaştırmıştır. Diğer bir çözüm ise süperiletkenlerin homojenliğinin arttırılmasıdır. 86 y’deki değişim. . Ancak sıvı nitrojenden daha düşük sıcaklıklarda YSS’ler daha iyi akım yoğunluklarına ulaştıkları için bazı uygulamalarda sıvı nitrojenden daha düşük sıcaklıklar gerekebilir. Yeni malzemeler geliştirilerek kritik akım yoğunlukları (Jc) arttırılmalıdır. Mıknatısların mıknatıslanması. Süperiletkenlerin üretimi yüksek teknoloji gerektirdiğinden üretim maliyetleri yüksektir. Bu nedenle ticari kullanımları şuan için kısıtlıdır. İyi bir soğutucu tasarımında süperiletkenlerin soğutulduğu kısmın ısı iletim katsayısı yüksek olmalı ve mıknatıs-süperiletken sisteminin çalışmasına engel olmamalıdır. manyetik alan çizgilerinin daha düzenli dağılımı ve eksenel olarak simetrileri arttıkça KM-YSS sistemlerinin kayıplarını azaltacaktır. Laboratuvar ortamında üretilen süperiletkenler tek kristal olduğundan tane (grain) halinde üretilen süperiletkenlerde kristaller arası boşluklar oluşabileceği için aynı homojenlik sağlanamamaktadır. Süperiletkenlerin farklı uygulamaları için farklı soğutucular (cryocoolers) tasarlamak gereklidir. Örneğin hangi elementten ne kadar alarak yeni bir tür malzeme oluşturulursa bunun süperiletkenliğe geçiş sıcaklığı teorik olarak tahmin edilememektedir. Halen laboratuvarlarda malzemeler birbirine katıştırılıp deneysel olarak kritik geçiş sıcaklığı ölçülmektedir. Halen teorik bakımdan süperiletkenlik ile ilgili birçok şey bilinmemektedir. Süperiletkenlerin gelişimi yanında uygulama açısından mıknatıs teknolojisi de gelişmelidir. dinamik katılık etkisinden dolayı radyal katılığın %10 artışına sebep olur. Süperiletkenler süperiletkenlik özelliklerini düşük sıcaklıklarda kazandıkları için soğutulma gerekliliği oda sıcaklığında süperiletken malzemeler bulunana kadar devam edecektir. Yeni malzemeler üretmek için süperiletkenliğin teorisi geliştirilmelidir.

. B.. J... and Chu. Goebel. J.. Vol. Vol. Arkadiev.. F.. Neumueller. Vol. 2000 . 74. T. “Superconductor and Magnet Levitation Devices”. 2006 [10]. and Nonami. pp. 9. A.. 6. K. T. 216. Buchhold. Floegel-Delor.. Ch. May. W. 1268–1272. Arkadiev. W.. 6396-6404. H. Kummeth. 148. P. Hull... Cryogenics. H. Walter. Buchhold. Vol. Advance Cryogenic Engineering. “Progress toward 500 kg HTS Bearings”. R. K. 1–15. Canders. Wippich. 43. Vol. pp.. Vol.. Journal of Applied Physics. “Superconducting Bearings”.. B. Review of Scientific Instruments. Vol.. 160. Y. Nick. 1947 [3].. R. Vol.. K. IEEE Transactions on Applied Superconductivity. “First Heavy Load Bearing For Industrial Application With Shaft Loads up to 10 kN”. W.-W. 2173–2178. J. H. Hull.. Superconductor Science and Technology.. “Dynamical Analysis of a Flywheel– Superconducting Bearing with a Moving Magnet Support”. 2003 [11]. Hull. 65. A.. 1965 [6]. 13. F.. D.. V. 2003 [9]. J. S.. 87 KAYNAKLAR [1]. 16. pp. pp. Bock. 86. U. Frohne. 13. Sivrioglu.. Vol. “Effect of Permanent-Magnet Irregularities in Levitation Force Measurements”. “Vertical And Lateral Forces between a Permanent Magnet and a High-Temperature Superconductor”. 74.N. Schoch. Ma K. Vol. 1945 [2]. Nick. Riedel. Schippl. 995–998. A. and Cansiz. T. Nature. Vol. 1999 [12]. K. pp. and Neumueller. 5. W. 4989– 5017. 854–856. 13. R. Superconductor Science and Technology. Rothfeld.. Journal of Physics: Conference Series. R. 2000 [7]. Kummeth. R. pp. Scientific American. P. Journal of Physics-USSR. 1960 [5]. 330. 1960 [4]. V. Superconductor Science and Technology. Werfel.. pp. H-W. 2003 [8]. Vol..202 (3). V. Postrekhin.

T. 88 [13]. Coombs. 53. Engin Başaran. 11.. and Iwasa.htm. http://www. I.org/wiki/Superconductivity#History_of_superconductivity. Room-Temperature Superconductivity.. Cambridge International Science Publishing. 2003 [27] Coombs. T. p. http://en.org/terms. (Erişim Tarihi: Ekim 2006) [25] Ki Bui Ma. A. A. 1998 .fysikk.. Lo. (Erişim Tarihi: Ekim 2006) [17] Charles Kittel. “Superconducting Bearings in Flywheels”. 1986 [18] Lawrence Dresner.R. Dawson. (Erişim Tarihi: Ekim 2006) [21] Hook. Süperiletkenlik ve Manyetik Levitasyon Bilgi Notu. 2004 [15] Superconductor History. H. the free encyclopedia.superconductors. 1805–1807.. T.. (Erişim Tarihi: Ekim 2006) [24] Pinned Superconductor. 225-228. Modern Physics. Materials Science and Engineering: B.E. “Levitation Force in YBCO/Nd–Fe–B Permanent Magnet System”. Literatür Yayınları. http://www.. pp. Y. 1999 [22] Sivrioğlu.gif. Campbell. 2006 [23] Superconducting Levitation. IEEE Transactions on Applied Superconductivity. 390. A. Physica C: Superconductivity. W.wikipedia. B.org/pinnedsc. Vol. Mustafa Altunbaş.htm. Ganney. Mcgraw-Hill College. Vol. 1992 [20] Superconductor Terms.. J. Kluwer Academic Publishers.superconductors. M.uio.. 1997 [26] Cansiz. Norway. Katıhal fiziği. Loen. 2001 [14] Marouchkine. Twardowski. Blatt. Campbell. Proceedings of the NATO Advanced Study Institute.no/super/levitation/index. Stability of Superconductors. (Erişim Tarihi: Ekim 2006) [16] Superconductivity – Wikipedia..html. Introduction to Solid State Physics.. Muharrem Dinçer. A. “An Evershed Type Superconducting Flywheel Bearing”. A. H. “Application of High Temperature Superconductors in Magnetic Bearings and Flywheels”. Çevirenler: Fevzi Köksal.. http://www. Vol. 2002 [19] Frank J. S.. A. 305-310. Wiley. Lee. http://www. M..org/History.superconductors. pp. Hall..

132. Vol. Superconductor Science and Technology. “Correlation between Free Oscillation Frequency and Stiffness in High Temperature Superconducting Bearings”. H. Z. 1669-1672. 83. 461-465. Y. Vol. “Translational and Rotational Dynamic Analysis of a Superconducting Levitation System”. 89 [28] John R. 11. and Skjeltorp. 610-612. 160. J.. Physica C: Superconductivity. 1997 [29] Ohsaki.. Ö. Vol. “Flywheels on a Roll”.. 990-996. pp. Kubo. IEEE Spectrum. 2003 [35] Sivrioglu. pp. T. Vol.R. 390.. pp. pp. A. “Magnetization of Hard Superconductors”. P. pp.. Physica C: Superconductivity. Journal of Applied Physics. Gundogdu. Physical Review Letters. Bratsberg. Vol. Superconductor Science and Technology.. 8. C. Physics Letters A. pp. “Levitation Analysis of a Ring Shaped Permanent Magnet-High Temperature Superconductor Vertical Bearing System”. 2001 [30] Bean. pp. 1998 [32] Francis C. “Vibrations of a Magnet Levitated over a flat Superconductor”.. H. IEEE Transactions on Applied Superconductivity. A. H. 250-253. and Cinar. 2007 [36] Cansiz. Johansen. “Magnetic Levitation for Hard Superconductors”. pp. 2005 . 18. S.. G. Vol.. Helgesen.. 559-563. Hull. Vol.. Hull. Vol. 1989 [34] Cansiz. “Magnetic Bearings Using Bulk Superconductors as a Field Shaping Material”.. “Chaotic Vibrations of a Magnet near a Superconductor”. Moon. 20. Y. 356-362. Nozawa.. J. 34. 249-252. T. 1988 [33] Yang. 20-25. pp. Vol. N. A. Kordyuk. 1962 [31] Alexander A.

90 EKLER .

91

EK 1

92

IOP PUBLISHING SUPERCONDUCTOR SCIENCE AND TECHNOLOGY
Supercond. Sci. Technol. 20 (2007) 559–563 doi:10.1088/0953-2048/20/6/012

Levitation analysis of a ring shaped
permanent magnet–high temperature
superconductor vertical bearing system
Selim Sivrioglu and Yusuf Cinar
Department of Energy Systems, Faculty of Engineering, Gebze Institute of Technology,
Gebze, Turkey

Received 15 February 2007, in final form 3 April 2007
Published 15 May 2007
Online at stacks.iop.org/SUST/20/559
Abstract
This paper presents a model of the interaction between a ring shaped high
temperature superconductor (HTS) and a permanent magnet (PM), using the
frozen image approach. The levitation configuration of a ring permanent
magnet inside a ring HTS resembles the radial type bearings found in many
machine systems. The dynamical behaviour of the PM–HTS bearing mostly
depends on the stiffness of the levitation. For the proposed PM–HTS
configuration, the stiffness is computed on the basis of a magnetic potential
obtained with a frozen image concept. The variation of the stiffness is
analysed for angular and translational movements.

1. Introduction that the proposed model has some limitations and idealizations
to avoid complicated calculations. First, edge effects are not
Superconducting magnetic bearings have great potential due considered in the calculations. Second, the frozen image model
to passive levitation characteristics [1–3]. The radial type HTS does not include hysteresis in the HTS. Besides the idealized
bearing design provides both radial and axial support. Potential structure, the interaction model used here combines the frozen
areas of application are motor, generator and rotor–flywheel image with the diamagnetic mirror image which can explain
systems [4]. Heavy rotors of several hundred kilograms can
forces and stiffness properties for a PM and HTS.
be levitated using HTS bearings as reported in [5]. Although
PM–HTS bearings provide contactless levitation, they have
comparatively low stiffness for engineering applications.
Variation of stiffness during the dynamics of the system 2. PM–HTS interaction
also requires a valid modelling of the superconducting
bearings [6–8]. For engineering system applications, the PM–HTS interaction is modelled on the basis of the frozen
dynamics of the levitated system should be analysed correctly. image concept [10]. At the initial position, it is assumed that
Simple levitation configurations such as a permanent the outer HTS is cooled to the critical temperature by holding
magnet disk above a high temperature superconductor have the inner PM at the geometric centre of the HTS as shown in
limited application in engineering applications [9]. In most
figure 2(a). Note that the system is drawn in a cross sectional
engineering systems, radial loads need to be carried by
situation in two dimensions for simplicity. When the ring HTS
bearings which are used mostly in rotor systems. Ring shaped
is field cooled with the ring PM, two images appear: the first
levitation configurations resemble ball bearing forms except
one is the frozen image (circle filled with grey) and the other
that there is a gap between the PM and HTS instead of balls. In
this configuration, since the interaction surface is in the radial is the diamagnetic image (open circle). The two images occur
direction, stiffness in the radial direction is higher than that in at the same point. The distance of the images from the HTS
the vertical direction. surface is equal to the dipole inside the PM, with a value of d .
In this paper, a ring shaped PM–HTS system in co-centric It is assumed that the PM falls by some amount as indicated
geometry is considered as depicted in figure 1. It is assumed by δ after cooling of the HTS is completed and is set free as
that a coordinate system is placed in the geometric centre of shown in figure 2(b). In this situation while the frozen image
the HTS with translational and rotational displacements. Note is fixed, the diamagnetic image moves with the PM.

0953-2048/07/060559+05$30.00 © 2007 IOP Publishing Ltd Printed in the UK 559

93

S Sivrioglu and Y Cinar

z

y

z' z
ψ
PM HTS

y'
PM θ y
HTS
PM
φ HTS

x
x'

(a) The coordinate system (b) The side and top view

Figure 1. The PM–HTS bearing system.

z where m  11 is the magnetic moment of the dipole from the
Part II Part I PM, and m  12 is the magnetic moment of the dipole from
d d d d the diamagnetic image of m  11 in the HTS. r is the position
vector from the dipole to the point in space; μ is the vacuum
HTS permeability. Since magnetic moment vectors differ because
PM
PM y
of the direction, potential energies generated due to the dipole
θ θ θ θ
from the PM with its diamagnetic image and the dipole from
the PM with its frozen image must be computed separately.
(a) The vectorial values of the dipole, its diamagnetic image
and the position are given as
z z'
d d
y d d
 11 = m 11 (sin θ cos φ xˆ − sin θ sin φ yˆ − cos θ zˆ )
m
 12 = m 12 (sin θ cos φ xˆ + sin θ sin φ yˆ − cos θ zˆ )
m (2)
HTS
PM PM y y' r = r x xˆ − r y yˆ + r z zˆ
δ θ O O' θ
θ θ where m 11 and m 12 are amplitudes of the vectorial values.
PM Frozen image Diamagnetic image Substituting equation (2) into (1) gives the potential energy
between the dipole and its diamagnetic image. Since the
(b)
distance between the dipole and its diamagnetic image varies
Figure 2. Schematic representation of the frozen image approach for only in the −y plane (see figure 2(b)), the magnitude values of
the ring shaped PM–HTS. the position vector are determined as r x = 0, r y = 2d − y ,
r z = 0. Using the defined magnitude values, the magnetic
potential is obtained as
2.1. Part I: the dipole and its diamagnetic image  
(I) μ0 m 11 m 12 λ0
Udia = (3)
PM–HTS interaction can be represented by the forces between 4π (2d − y)3
dipoles and their images. The first dipole is represented by the
where λ0 = (1 + sin2 θ sin2 φ). Also, y is the amount of
PM and the second dipole is represented by the image of it in
displacement in the y direction.
the HTS. For the first part, the effect of the second dipole on
the first dipole is expressed using the potential energy equation
of the system as follows: 2.2. Part I: the dipole and its frozen image

  To compute the potential energy between the PM dipole and
μ0  11 · m
m  12 3(m
 11 · r)(m
 12 · r) its frozen image inside the HTS, the magnetic moment and
U= − (1)
4π r3 r5  13 is as defined
position vectors should be determined. Since m

560

(2d − y) λ1 + z λ2 − 6(2d − y)zλ3 2 2 + . If only the vertical displacement is considered. 4π (2d + 2 y¯ )5 The total stiffness in the z direction during the lateral 3. the total stiffness (I) frozen image in the HTS and position vector is defined as K tot can be derived using the total potential obtained for part I as follows:  13 = m 13 (sin θ cos φ xˆ − sin θ sin φ yˆ − cos θ zˆ ) m (4) (I) (I) r = r x xˆ − r y yˆ − r z zˆ . one can obtain the magnetic potential between the PM dipole and its frozen 3. If the values x = 0. The total energy for part II is given as (I) ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro k zz = + (II) Utot = (II) Udia (II) + Ufro ∂z 2 ∂z 2    μ0 m 11 m 12 2λ2 − 5λ1 (II) μ0 m 11 m 12 λ0 = . the Note that in the above derivation the magnitudes of vectorial stiffness equation in the z direction can be derived with the expressions are taken as m 13 = m 12 . the same derivation procedure can be applied of x . 561 . Since there is symmetry same procedure as was applied for part I. the magnitude values of analyse the stiffness variation for different situations. = . the total potential energy (II) μ0 m 11 m 12 2λ2 − 5λ1 (I) (II) k zz = . Stiffness equations in lateral displacement image. Stiffness equations in vertical displacement image model does not account for hysteresis in the HTS. (11)  π (2d + 2 y¯ )5 (I) μ0 m 11 m 12 λ0 Utot = 4π (2d − y)3 (7) Finally. Since the distance between the dipole and frozen image Equation (9) represents a three-dimensional stiffness. Total potential energy Repeating the same derivation process as for part II using the magnetic potential obtained in equation (8). the stiffness is For part I. y . the following equation the model has a symmetry and homogeneity in the horizontal is obtained: plane. very reasonable estimates of dynamical stiffness can displacement and corresponding stiffness values are considered be obtained even when hysteresis is not considered. the bearing load is be assumed an ideal value of stiffness. To varies both in the y and z planes. the total potential energy is the sum of the computed as diamagnetic and frozen image potentials as follows:   (I) (I) = Udia (I) + Ufro 3μ0 m 11 m 12 λ0 + λ1 Utot k (yyII) = .z=0.φ=0 . r y = 2d − y . θ . the stiffnesses in the x and y directions will be the same. Therefore. it should the position vector are defined as r x = 0. one can obtain the radial stiffness for part I as λ1 = [1 − 3 sin2 θ sin2 φ] follows: (I) (I) λ2 = [1 − 3 cos2 θ] ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro (6) k (yyI) = + λ3 = sin θ cos θ sin φ ∂y 2 ∂y 2   3μ0 m 11 m 12 λ0 + λ1 L = [(2d − y)2 + z 2 ]. φ = 4π L 5/2 (5) φ are substituted into equations from (17) to (20) derived in where the appendix. θ = θ. When the PM moves in the lateral direction the stiffness L 5/2 in the vertical direction also has variations.2. Since the in this section. z = 0. In this case. the vertical potentials. (12) Utot = 4π (2d − 2 y¯ )5 4π (2d + y)3 (8)  Applying the same derivation using equation (8). z .   (I) μ0 m 11 m 13 (2d − y)2 λ1 + z 2 λ2 − 6(2d − y)zλ3 The detailed derivation of equations for stiffness is presented in Ufro = the appendix.y=0. stiffness is an important system parameter that should be identified. 94 Levitation analysis of a ring shaped PM–HTS vertical bearing system in equation (2). be computed for each direction of the PM displacement. (13) for the ring shape PM–HTS is obtained as Utot = Utot + Utot . Using magnetic received in the vertical direction. Finally. For many engineering applications. the magnitude of the position vector in the appendix.1. the stiffness in the z direction is found as becomes r y = 2d + y due to movement of the PM in a direction (I) (I) far away from part II.3. The computation of stiffness using the frozen image may In the proposed PM–HTS configuration. φ and computing equations from (17) to (20) given for part II. In this case. Using the same values in the system. Since r z = z. Using these magnitude values. K tot = ∇ 2 Utot |x=0. Stiffness computation (l) displacement is given as K zz (I) = k zz (II) + k zz . the magnetic moment of the dipole from the analysis is realized separately for each part. The frozen 3.θ =0. the stiffness (2d + y)2 λ1 + z 2 λ2 − 6(2d + y)zλ3 + for part II is obtained as N 5/2   where N = [(2d + y)2 + z 2 ]. (9) Now substituting equation (4) into (1). (10) π (2d − 2 y¯ )5 2. the total stiffness during lateral displacement in the y  direction is the sum of the two equations: K yy (l) = k (yyI) + k (yyII) . y = 2 y¯ .

3 0. (b) K zz(l) . K zz = + + + ∂z 2 ∂z 2 ∂z 2 ∂z 2 about ten per cent of the increase in radial stiffness is observed.1 0.2 0. 95 S Sivrioglu and Y Cinar Table 1. a ring (I) (I) (II) (II) shaped Nd–Fe–B permanent magnet with a 2500 G maximum (v) ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro K yy = + + + flux density at the surface is assumed in the simulations. Note that a negative S 9/2 S 7/2 S 9/2 S 7/2     value of K zz(l) results due to the movement of the PM in the 120z¯ d 140d 2 5 + − 12 ¯ z d − λ3 (14) opposite direction according to the selected coordinate system.1 0.7 0.8 0.9 1 θ [ Degree ] y [m] x 10 –3 (a) (a) (l) (l) Stiffness of the Z–plane: variation of K with θ Stiffness of the Z – plane: variation of K zz with y zz – 675 – 680 [ N/m ] –700 K zz [ N/m ] – 680 –720 zz (l) –740 K (l) –685 –760 –690 – 780 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 0 0.    μ0 m 11 m 12 140z¯ 2 d 2 20d 2 20z¯ 2 2 Because the main interaction direction for levitation is the y = / − / λ 1 + − / + 5/2 direction. The reverse is also true. the stiffness equations are derived as The interaction between a ring shaped PM and HTS can be analysed in the variation of stiffness.6 0. respectively. the 35 z¯ 2 5 120 z¯ d + z¯ 2 − 7/2 λ2 + stiffness is increasing.3 0.4 2000 1838. In this study. S 7/2 S 9/2 S 7/2 The effects of lateral displacement y in stiffnesses K yy (l) and (I) (I) (II) (II) (v) ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro ∂ 2 Udia ∂ 2 Ufro (l) K zz are presented in figures 4(a) and (b).1 1850 1838 1800 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 0 0. Variation of the stiffness with θ : (a) K yy . y and z the values are chosen as x = 0. The μ0 m 11 m 12 3λ0 80d 2 2 variations of K yy(l) (l) and K zz with the angle of θ are shown in = + − 7/2 + 5/2 2π 8d 5 S S figures 3(a) and (b). 3.5273 A m2 m 12 Magnetic moment magnitude of the second dipole 0. Symbol Meaning Value Unit m 11 Magnetic moment magnitude of the first dipole 0. S = 4d 2 + z¯ 2 . the variation of stiffness is effective in this direction. z = z¯ . Using these values. Variations of stiffness with θ. a small decrease in the air 562 . the gap in the part II side is increasing. while the gap in the part I side −12z¯d − 7/2 λ3 . y = 0. In these figures. As seen in these figures.5 0.5273 A m2 μ0 Vacuum permeability 4π × 10−7 N A−2 do Outer diameter of the PM 30 × 10−3 m di Inner diameter of the PM 15 × 10−3 m h Height of the PM 5 × 10−3 m Do Outer diameter of the HTS 50 × 10−3 m Di Inner diameter of the HTS 40 × 10−3 m H Height of the HTS 14 × 10−3 m (l) (l) Stiffness of the Y–plane: variation of K yy with θ Stiffness of the Y– plane: variation of K yy with y 1838.2 (l) 1900 K 1838. the smaller the stiffness.7 0.3 1950 yy (l) 1838.3. The ∂y 2 ∂y 2 ∂y 2 ∂y 2   parameters of the PM–HTS system are given in table 1. φ = φ . (15) S 9/2 S is decreasing. air gap between the PM and HTS. (b) K zz(l) .8 0.9 1 θ [ Degree ] y [m] x 10 –3 (b) (b) (l) Figure 3. 2π S 9 2 S 7 2 S 7 2 S    In general when the gap between PM and HTS is smaller.2 0. Since the stiffness is inversely proportional to the fifth order of the Here. Variation of the stiffness with y : (a) K yy . a     140d 2 5 140z¯ 2 d 2 5z¯ 2 small variation of the stiffness in the axial direction is detected + 4d 2 − λ1 + − λ2 while the radial direction one is constant.5 0. Parameters of the ring PM–HTS system.4 0. θ = θ.6 0. such that the S 9/2 S S 7/2 larger the gap. In the variation of    35z¯ 2 5 y in the positive direction. (l) Figure 4.4 0.5 2050 [ N/m ] K yy [ N/m] 1838.

Phys.9 1   (20) 35(2d − y)2 5 z [m] x 10 –3 × − 7/2 λ3 (b) L 9/2 L 2 (I)    (v) ∂ Ufro 2 35z 2 5 20z 2 2 Figure 5.θ =0. In Technol. The stiffness variation [1] Hull J R 2000 Superconducting bearings Supercond.3 0. Sci. 86 6396–404 [7] Hull J R 2000 Effect of permanent-magnet irregularities in   levitation force measurements Supercond. (I) (I) (I) 2 (I) μ0 m 11 m 12 ∂ 2 Udia ∂ 2 Udia ∂ 2 Udia 13 854–6 ∇ Udia = + + (17) 4π ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 [8] Lee H and Iwasa Y 2001 Levitation force in YBCO/Nd–Fe–B permanent magnet system IEEE Trans.9 1 =0 z [m] x 10 –3 ∂x 2 (I)  (a) ∂ 2 Ufro 20(2d − y)2 2 (v) = − + 5/2 + (2d − y)2 Stiffness of the Z– plane: variation of K zz with z ∂y 2 L 7/2 L –665    –670 35(2d − y)2 5 2 35(2d − y) 2 [N/m] × 9/ 2 − 7/ 2 λ 1 + z 9/ 2 –675 L L L   –680 5 60z(2d − y) (v) K zz –685 − 7/2 λ2 + − 6z(2d − y) L L 7/2 –690 0 0. Sci. Physica C 390 356–62 ∂x 2 ∂y 2 (2d − y)5 ∂z 2 [10] Kordyuk A A 1998 Magnetic levitation for hard (18) superconductors J. Technol. Phys.7 0. Since the total magnetic potential is the sum of the diamagnetic 43 995–8 and frozen image parts. Supercond. Conf. [3] Sivrioglu S and Nonami K 2003 Dynamical analysis of a flywheel–superconducting bearing with a moving magnet support Supercond.4 0. 13 1–15 the lateral displacement of the PM. using the magnetic potential equation defined A practically applicable configuration of a PM–HTS bearing in (8). Appl. is modelled using the frozen image concept.5 0. 16 1268–72 Appendix [4] Walter H et al 2006 First heavy load bearing for industrial application with shaft loads up to 10 kN J. Instrum. Technol. Appl. × − 7/2 + z − λ3 . (16) [6] Hull J R and Cansiz A 1999 Vertical and lateral forces between a permanent magnet and a high-temperature superconductor Here the diamagnetic part is expressed as J. equation (9) can be written as follows: [5] Werfel F N et al 2003 Progress toward 500 kg HTS bearings IEEE Trans.6 0. The magnetic potential of the proposed configuration is derived and the References stiffness is computed on the basis of the magnetic potential equations obtained for each direction. Appl. The + z2 − 7/2 λ2 − 6(2d − y) (v) vertical displacement effects on stiffnesses K yy (v) and K zz are L 9/2 L shown in figures 5(a) and (b). Postrekhin Y V and Chu W K 2003 Superconductor and magnet levitation devices Rev.5 0. = . (b) K zz(v) . = (2 d − y) − λ 1 + − + 5/2 ∂z 2 L 9 / 2 L 7/ 2 L 7/ 2 L  2  35z 5 gap always causes an increase in total stiffness (figure 4).8 0. Ser.8 0. variation in y causes a ten [2] Ma K B.1 0.z=0. 96 Levitation analysis of a ring shaped PM–HTS vertical bearing system (v) Also the frozen image part is given as Stiffness of the Y– plane: variation of K yy with z 1840   (I) (I) (I) 2 (I) μ0 m 11 m 12 ∂ 2 Ufro ∂ 2 Ufro ∂ 2 Ufro 1835 ∇ Ufro = + + [N/m] (19) 1830 4π ∂x 2 ∂y 2 ∂z 2 1825 (v) K yy where the partial equations are obtained as 1820 (I) 1815 ∂ 2 Ufro 0 0. Conclusions For part II. Sci. Phys. Sci. = 0.y=0. Supercond. where 11 1805–7 [9] Cansiz A 2003 Correction between free oscillation frequency (I) (I) (I) and stiffness in high temperature superconducting bearing ∂ 2 Udia ∂ 2 Udia 12λ0 ∂ 2 Udia = 0.2 0. 13 2173–8 (I) (I) K (I) = ∇ 2 (Udia + Ufro )|x=0. 83 610–2 563 .4 0. the stiffness K (II) can be computed with the same procedure. Variation of the stiffness with z : (a) K yy . per cent increase in radial stiffness due to the effect of dynamic 74 4989–5017 stiffness.1 0.3 0. small decreases in    10z 35z 2 5 both stiffness values are observed.2 0.φ=0 . L L 9/2 L 7/2 4. In this case.6 0.7 0. of the ring shaped bearing is analysed for different cases. Appl.

{x.{x.2}] .z_]= (x^2*(1-3*Sin[θ]^2*Cos[φ]^2))/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2))+ (y^2*(1-3*Sin[θ]^2*Sin[φ]^2))/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2))+ ((z+h)^2*(1-3*Cos[θ]^2))/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2))+ (-6*x*y*Sin[θ]^2*Cos[φ]*Sin[φ])/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2))+ (-6*x*(z+h)*Sin[θ]*Cos[θ]*Cos[φ])/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2))+ (-6*y*(z+h)*Sin[θ]*Cos[θ]*Sin[φ])/((x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2)) D[Ufro[x.y.y.z].{y.z]. 97 EK 2 %%% Diyamanyetik kismi icin %%% Udia[x_.y.{y.{z.y_.y_.z].y.z].z].2}] D[Ufro[x.z].2}] D[Udia[x.y.2}] D[Udia[x.y.{z.z_]=(1+Cos[θ]^2)/(2z)^3 D[Udia[x.2}] D[Ufro[x.2}] ------------------------------------------------------------- %%% Donmus kismi icin %%% Ufro[x_.

{x.y.2}] D[Ufro[x.y.z_]= ((2*d-y)^2*(1-3*(Sin[θ]^2)(Sin[φ]^2)))/(((2*d-y)^2+z^2)^(5/2))+ (z^2(1-3*(Cos[θ]^2)))/(((2*d-y)^2+z^2)^(5/2))+ (-6*(2*d-y)*z*Sin[θ]*Cos[θ]*Sin[φ])/(((2*d-y)^2+z^2)^(5/2)) D[Ufro[x.{y.{z.z].y.z].2}] D[Udia[x.y.z_]=((1+(Sin[θ]^2)*(Sin[φ]^2))/(2*d-y)^3) D[Udia[x. 98 EK 3 %%% Diyamanyetik kismi icin %%% Udia[x_.y_.2}] .2}] ------------------------------------------------------------- %%% Donmus kismi icin %%% Ufro[x_.y_.z].2}] D[Udia[x.{y.{x.y.z].y.{z.z].z].2}] D[Ufro[x.

05*pi/180:10*pi/180. % Height of PM [metre] V=pi*h*((Do/2)^2-(Di/2)^2). 99 EK 4 %%% θ ile degisim %%% clear all mu0=4*pi*10^(-7). % Outer Diameter [metre] Di=15*10^(-3).5/2)+8)*10^(-3). % Volume of PM [metre^3] m11=M*V. . phi=1*pi/180. Ky(n)=kyy1+kyy2.25/mu0. kyy1=(C*24*(1-sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))/((2*d-2*y)^5). n=n+1. d=((7. kyy2=(C*24*(1-sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))/((2*d+2*y)^5). % vacuum permeability [Newton/Amper^2] M=0. % Inner Diameter [metre] h=5*10^(-3). % dipole angle at x–y plane tt(n)=t. % magnetic moment of second dipole [A*m^2] C = mu0*m11*m12/4*pi. n=0. % Magnetization of PM [Amper/metre] Do=30*10^(-3). for theta=0:0. t=theta*180/pi. y=0. % magnetic moment of first dipole [A*m^2] m12=M*V.

100

kzz1=(C*((2*(1-3*cos(theta)*cos(theta)))+(-5*(1-
3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))))/((2*d-2*y)^5); % kisaltilmis ifade
kzz2=(C*((2*(1-3*cos(theta)*cos(theta)))+(-5*(1-
3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))))/((2*d+2*y)^5); % kisaltilmis ifade
Kz(n)=kzz1+kzz2;
end

figure(3),subplot(2,1,1),
plot(tt,Ky,'-bo'),set(gca,'fontsize',12);grid;
xlabel('\theta [ Degree ]');
ylabel('K_y_y [ N/m ]');
title('Stiffness of Y-Plane: Variation of K_y_y with \theta');
axis([0 10 1838 1838.5])

figure(4),subplot(2,1,1),plot(tt,Kz,'-rx'),set(gca,'fontsize',12);grid;
xlabel('\theta [ Degree ]')
ylabel('K_z_z [ N/m ]')
title('Stiffness of Z-Plane: Variation of K_z_z with \theta')
return

101

EK 5

%%% y ile degisim %%%

clear all

mu0=4*pi*10^(-7); % vacuum permeability [Newton/Amper^2]
M=0.25/mu0; % Magnetization of PM [Amper/metre]
Do=30*10^(-3); % Outer Diameter [metre]
Di=15*10^(-3); % Inner Diameter [metre]
h=5*10^(-3); % Height of PM [metre]
V=pi*h*((Do/2)^2-(Di/2)^2); % Volume of PM [metre^3]
m11=M*V; % magnetic moment of first dipole [A*m^2]
m12=M*V; % magnetic moment of second dipole [A*m^2]
C=mu0*m11*m12/4*pi;
d=((7.5/2)+8)*10^(-3);

n=0;

for y=0:0.00001:0.001;
n=n+1;
tt(n)=y;
theta=5*pi/180;
phi=1*pi/180;

kyy1=(C*24*(1-sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))/((2*d-2*y)^5);
kyy2=(C*24*(1-sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))/((2*d+2*y)^5);
Ky(n)=kyy1+kyy2;

kzz1=(C*((2*(1-3*cos(theta)*cos(theta)))+(-5*(1-
3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))))/((2*d-2*y)^5);

102

kzz2=(C*((2*(1-3*cos(theta)*cos(theta)))+(-5*(1-
3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi)))))/((2*d+2*y)^5);
Kz(n)=kzz1+kzz2;
end

figure(3)
subplot(2,1,1),plot(tt,Ky,'-bo');set(gca,'fontsize',12);grid;
xlabel('y [ m ]');
ylabel('K_y_y [ N/m ]')
title('Stiffness of Y-Plane: Variation of K_y_y with y');

figure(4)
subplot(2,1,1),plot(tt,Kz,'-rx'),set(gca,'fontsize',12);grid;
xlabel('y [ m ]')
ylabel('K_z_z [ N/m ]')
title('Stiffness of Z-Plane: Variation of K_z_z with y')
return

% Magnetization of PM [Amper/metre] Do=30*10^(-3). d=((7.. n=n+1. % Outside Diameter [metre] Di=15*10^(-3). +(2*(1-3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi))/(4*d^2+z^2)^(5/2)). .25/mu0. +4*d^2*(1- 3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi))*((140*d^2/(4*d^2+z^2)^(9/2))+(- 5/(4*d^2+z^2)^(7/2)))).00001:0.. % magnetic moment of first dipole [A*m^2] m12=M*V.001. 103 EK 6 %%% z ile degisim %%% clc clear all mu0=4*pi*10^(-7). theta=5*pi/180. % Height of PM [metre] V=pi*h*((Do/2)^2-(Di/2)^2). % magnetic moment of second dipole [A*m^2] C=mu0*m11*m12/4*pi. tt(n)=z. for z=0:0. kyyd=C*(3/8)*((1+sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi))/d^5). phi=1*pi/180.. % Inside Diameter [metre] h=5*10^(-3). % Volume of PM [metre^3] m11=M*V.5/2)+8)*10^(-3). kyy1=C*((-80*d^2*(1- 3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi))/(4*d^2+z^2)^(7/2)).. n=0. % vacuum permeability [Newton/Amper^2] M=0.

12).12).subplot(2.grid on. 104 kyy2=C*(z^2*(1-3*cos(theta)*cos(theta))*((140*d^2/(4*d^2+z^2)^(9/2))+(- 5/(4*d^2+z^2)^(7/2)))).1) plot(tt.set(gca. kzz2=C*(((- 20*z^2/(4*d^2+z^2)^(7/2))+(2/(4*d^2+z^2)^(5/2))+z^2*((35*z^2/(4*d^2+z^2)^(9/2 ))+(-5/(4*d^2+z^2)^(7/2))))*(1-3*cos(theta)*cos(theta))). kyy3=C*(-12*d*((-10*z/(4*d^2+z^2)^(7/2))+z*((140*d^2/(4*d^2+z^2)^(9/2))+(- 5/(4*d^2+z^2)^(7/2))))*sin(theta)*cos(theta)*sin(phi)).'fontsize'.set(gca. kzz3=C*(-12*d*((-10*z/(4*d^2+z^2)^(7/2))+z*((35*z^2/(4*d^2+z^2)^(9/2))+(- 5/(4*d^2+z^2)^(7/2))))*sin(theta)*cos(theta)*sin(phi)). kzz1=C*(4*d^2*((35*z^2/(4*d^2+z^2)^(9/2))-(5/(4*d^2+z^2)^(7/2)))*(1- 3*sin(theta)*sin(theta)*sin(phi)*sin(phi))).001 1815 1840]) figure(4).1.subplot(2. xlabel('z [m]') ylabel('K_y_y [N/m]') title('Stiffness of Y-Plane: Variation of k_y_y with z') axis([0 0. Ky(n)=2*(kyyd+kyy1+kyy2+kyy3).1. xlabel('z [m]') ylabel('K_z_z [N/m]') title('Stiffness of Z-Plane: Variation of k_z_z with z') axis([0 0.grid on.Ky.001 -690 -665]) .'-rx').'fontsize'. end figure(3).'-bo'). Kz(n)=2*(kzz1+kzz2+kzz3).1) plot(tt.Kz.

θ.y. y=r*Sin[φ].θ_.x.z_. Ufro[r_.φ_]=(x^2*(1-3Sin[θ]^2*Cos[φ]^2)+ y^2*(1-3Sin[θ]^2*Sin[φ]^2)+ (z+h)^2*(1-3Cos[θ]^2)-6*x*y*Sin[θ]^2*Cos[φ]*Sin[φ] -6*x*(z+h)*Sin[θ]*Cos[θ]*Cos[φ] -6*y*(z+h)*Sin[θ]*Cos[θ]*Sin[φ])/(x^2+y^2+(z+h)^2)^(5/2) Simplify[Expand[Ufro[r. 105 EK 7 x=r*Cos[φ].z.x_.y_.φ]]] .

x4.x5].x2.z.r] D[L[r.φ.x1.x3.x2.x2.θ.ψ.x5].x2.x4] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ψ ve ψ için D[L[r.θ.φ.θ.x3.x1.ψ.x3.x2.φ.z.z.x5].z.x3.θ.θ.φ] D[L[r.ψ.φ.x5].x1] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% z ve z için D[L[r.θ] D[L[r.x4.z.x3.x4.x5_]= (1/2*M*(x1^2+r^2*x4^2+x2^2)+1/2*A*(x4^2*Sin[θ]^2+x3^2)+1/2*B*(x4*Cos[θ] +x5)^2) -(β*(((1+Cos[θ]*Cos[θ])/(8*z^3))- ((r^2+(z+h)^2+3*((z+h)^2r^2)*Cos[2*θ] +6*r*(z+h)*Sin[2*θ])/(2*(r^2+(z+h)^2)^(5/2))))+M*g*(H/2+z)) %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% r ve r için D[L[r.ψ_.x2.ψ.x1.z.x1.φ.x5].x2.z.x1.x4.x5] .x4_.x3] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% φ ve φ için D[L[r.x4.ψ.x4.ψ.x1.φ.z.x5].z] D[L[r.x1.ψ.x4. 106 EK 8 L[r_.x4.ψ.x1.z.φ.θ.x5].φ.θ.x5].ψ.x1.z.θ.z_.x3_.φ.x3.θ.x4.x2.ψ] D[L[r.x2.x5].φ_.x5].x3.x4.x3.x2.x2] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% θ ve θ için D[L[r.θ_.φ.θ.x1.x3.x3.x2_.ψ.x1_.

z_.z.θ.φ]] . 107 EK 9 x=r*Cos[φ]. y=r*Sin[φ].θ_.y.y_.φ_]=((1+Sin[θ]^2*Sin[φ]^2)*((1/(2d-y)^3)+(1/(2d+y)^3)))+((1- 3Sin[θ]^2*Sin[φ]^2)*(((2d-y)^2/((2d- y)^2+z^2)^(5/2))+((2d+y)^2/((2d+y)^2+z^2)^(5/2))))+((1-3Cos[θ]^2)*z^2*((1/((2d- y)^2+z^2)^(5/2))+(1/((2d+y)^2+z^2)^(5/2))))+((Sin[θ]Cos[θ]Sin[φ])*z*((-6*(2d- y)/((2d-y)^2+z^2)^(5/2))+(-6*(2d+y)/((2d+y)^2+z^2)^(5/2)))) Simplify[Utot[r.x_. Utot[r_.x.

ψ. 108 EK 10 omega1=2d-r*Sin[φ]. lambda7=Sin[θ]Cos[θ]Sin[φ].x1_.θ_.ψ.x4.z.x5].x1] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% z ve z için D[L[r.r] D[L[r.z.x3. a=(2d-r*Sin[φ])^2+z^2.x4.x5]. lambda4=1-3Cos[θ]^2.x4.x3.θ.x5].x4.x2.x3.φ.φ.x2.x2] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% θ ve θ için D[L[r.θ.x5].z.x5_]= (1/2*M*(x1^2+r^2*x4^2+x2^2)+1/2*A*(x4^2*Sin[θ]^2+x3^2)+1/2*B*(x4*Cos[θ] +x5)^2) -(β*((lambda8*((1/omega1^3)+(1/omega2^3)))+(lambda3*((omega1^2/a^(5/2)) +(omega2^2/b^(5/2))))+(lambda4*z^2*((1/a^(5/2))+(1/b^(5/2)))) +(lambda7*z*((-6*omega1/a^(5/2))+(-6*omega2/b^(5/2)))))+Mgh) %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% r ve r için D[L[r.x1.x3.x5].φ.x3. omega2=2d+r*Sin[φ].φ. lambda3=1-3Sin[θ]^2*Sin[φ]^2.x2.ψ.x2.φ.x2.x1.x3_.z.x4.x3.θ] D[L[r.ψ.z.θ.z.θ.x2.x4_.x3] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% φ ve φ için . L[r_.θ.x1.x2_.x1.ψ.z_.x5].x1.ψ.φ_.φ.ψ_. lambda8=1+Sin[θ]^2*Sin[φ]^2.x1. b=(2d+r*Sin[φ])^2+z^2.z] D[L[r.θ.x4.

z.φ] D[L[r.x5].x5].x4.x5] .ψ.x1.ψ.x2.x3.θ.z.x1.φ.z.x2.φ.ψ.θ.x2.x3.x2.x4.φ.x1. 109 D[L[r.θ.x1.ψ.z.θ.x4.φ.x4.x3.x4] %%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%%% ψ ve ψ için D[L[r.x5].ψ] D[L[r.x5].x3.

00 Tez Başlığı: Süperiletken Manyetik Yatakların Analizi ve Modellenmesi Lisans 1999 – 2003 Makine Eğitimi Bölümü. 110 ÖZGEÇMİŞ KİŞİSEL BİLGİLER „ Adı : Yusuf „ Soyadı : Çınar „ Doğum Tarihi : 20. Enerji Ana Bilim Dalı Teknik Eğitim Fakültesi Marmara Üniversitesi.edu. ÇALIŞMA ALANLARI Süperiletken Manyetik Yatakların Modellenmesi Süperiletken Yatakların Enerji Sistemlerine Uygulanması Manyetik Levitasyon Sistemleri Dinamik Sistem Modelleme ve Kontrol .tr. Kocaeli-Türkiye. İstanbul-Türkiye.11 / 4.1980 „ Doğum Yeri : Kocaeli „ Medeni Hali : Bekar İLETİŞİM BİLGİLERİ „ Adres : Enerji Sistemleri Mühendisliği Bölümü Mühendislik Fakültesi Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü 41400 Gebze/Kocaeli-Türkiye „ Phone : +90 262 605 32 77 „ E-mail : ycinar@gyte.12. yuscin@gmail. Derecesi: 3. Kocaeli-Türkiye. Derecesi: 69 / 100 Tez Başlığı: Frigorifik Nakil Vasıtaları AKADEMİK DENEYİM Araştırma Görevlisi Ekim 2005 – Ağustos 2007 Enerji Sistemleri Mühendisliği Bölümü Mühendislik Fakültesi Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü.com EĞİTİM Yüksek Lisans 2004 – 2007 Enerji Sistemleri Mühendisliği Bölümü Mühendislik Fakültesi Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü.

Sivrioglu. Y. 20. Kore. Cinar.25 / 100 KAZANDIĞI BURS Doktora bursu. Excel ve PowerPoint) AutoCAD Matlab / Simulink Mathematica Bilgisayar Donanımı YABANCI DİL İngilizce • Sertifika II. Superconductor Science and Technology. Kasım 2006 Kamu Personeli Yabancı Dil Tespit Sınavı (KPDS) Puan: 75. ULUSLAR ARASI YAYIN S. 111 BİLGİSAYAR BECERİSİ MS Windows. Ekim 2006 Üniversiteler Arası Kurul Yabancı Dil Sınavı (ÜDS) Test Alanı: Fen Bilimleri Puan: 86. Notional Institute for International Education Development (NIIED). 2007. pp. Levitation Analysis of a Ring Shaped Permanent Magnet High Temperature Superconductor Vertical Bearing System. 2007. . MS Office (Word.00 / 100 • Sertifika I. 559-563.