You are on page 1of 101

}

MAT 2011
MATEMATİK III
Ders Notları

}Öğr. Gör. Volkan ÖĞER

2015

İçindekiler

1 Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler 3
1.1 Diferansiyel Denklemler ve Matematiksel Modeller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.2 Genel ve Özel Çözüm olarak İntegraller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2.1 İkinci Mertebeden Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 Eğim Alanları ve Grafik Çözümler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.4 Çözümlerin Varlık ve Tekliği . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.5 Ayrılabilir Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.6 Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.7 Tam Diferensiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.7.1 Tam Hale Getirmek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
1.8 Yerine Koyma Yöntemleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
1.8.1 Homojen Diferansiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
1.8.2 (a1 x + b1 y + c1 )dx ∓ (a2 x + b2 y + c2 )dy = 0 şeklindeki diferansiyel denklemler . . . . . . . . 30
1.8.3 Bernoulli Denklemleri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

2 Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler 37
2.1 İkinci Mertebeden İndirgenebilir Diferansiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2.1.1 y bağımlı değişkenini içermeyen denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2.1.2 x bağımsız değişkenini içermeyen denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
2.2 İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
2.2.1 İkinci Mertebeden Lineer Homogen Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
2.2.2 İkinci Mertebeden Sabit Katsayılı Lineer Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2.2.3 n. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
2.2.4 n. Mertebeden Sabit Katsayılı Lineer Diferansiyel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
2.3 Homojen Olmayan Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
2.3.1 Belirsiz Katsayılar Metodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
2.3.2 Parametrelerin Değişimi Yöntemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
2.4 Cauchy-Euler Denklemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
2.5 Legendre Denklemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

3 Kuvvet Serisi Yöntemi 69

4 Diferansiyel Denklem Sistemleri 85
4.1 Birinci Mertebeden Sistemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
4.1.1 Yok Etme (Eliminasyon) Yöntemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
4.2 Matrisler ve Lineer Sistemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
4.2.1 Homogen Sistemler İçin Özdeğer Yöntemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94

1

2 .

ancak en ilginç doğal olaylar değişim içerir ve değişen nicelikleri birbirine bağlayan denklemler ile tanımlanır. x = f (t) niceliğinin bağımsız t değişkenine göre değişim oranı olduğundan. • Diferansiyel denklemin -kesin yada yaklaşık. Bir bilinmeyen fonksiyon ve onun türevlerinden birini veya daha çoğunu birbirine bağlayan bir denkleme diferansiyel denklem denir. • Elde edilen çözümü yorumlamak. Cebir. Diferansiyel denklemleri incelemenin başlıca üç amacı vardır. hem x(t) bilinmeyen fonksiyonunu hemde onun dx x0 (t) = birinci türevini içerir. dt Örnek 2. 3 . Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler 1 1. birçok statik problemi çözmek için yeterlidir. Örnek 1. y 00 türevlerini eçerir. dx = x2 + t2 dt diferansiyel denklemi. f fonksiyonunun dx = f 0 (t) türevi.1 Diferansiyel Denklemler ve Matematiksel Modeller Evrenin yasaları matematik dilinde yazılır. x bağımsız değişkeninin bilinmeyen y fonksiyonunu ve y nin ilk iki y 0 . değişen evreni dt tanımlamak için sık sık türev içeren denklemlerin kullanılması doğaldır.uygun bir çözümünü elde etmek. d2 y dy +3 + 7y = 0 dx2 dx diferansiyel denklemi. • Belirli bir fiziksel olayı tanımlayan diferansiyel denklemi bulmak. Tanım 1.

Nihayet bu matematiksel sonuçları (ele aldığımız). Newton’un soğuma yasası şu şekilde ifade edilebilir: bir cismin T (t) sıcaklığının değişiminin zamana oranı (t zamanına göre).2) dx dir.4) deki diferansiyel denklemin bir çözümüdür. “keyfi” C sabitinin her bir seçimi için bir tane olmak üzere. Genellikle diferansiyel den- klemin. (1. C keyfi sabitinin her seçimi için farklı çözümlerinin bir sonsuz ailesini tanımlar. dT /dt < 0 ve böylece sıcaklık t nin azalan bir fonksiyonudur. Örnek 3. (1.4) dt dir. bir çok basit halde nüfusun büyüklüğüyle orantılıdır. T ve cismi çevreleyen ortamın A sıcaklığı arasındaki farkla orantılıdır. P (t) = Cekt şeklindeki her bir fonksiyon. (1. . dP/dt = kP diferansiyel denklemi. dT /dt > 0 ve böylece T artandır.4 1. P (t) = Cekt şeklinde sonsuz çoklukta farklı çözüme sahiptir. Böylece denk. Yani. Nüfus örneğinde. Bir matematiksel model. Özellikle denk. Böylece bir fiziksel yasa bir diferansiyel denkleme dönüştürüldü.1.2). Sabit doğum ve ölüm oranlarına sahip bir P (t) nüfusunun değişiminin zaman oranı. gerçek-dünya problemini cevaplandırmak için kullanırız. tüm x ler için dy = 2xy (1. bir diferansiyel denklemi çözerken bir reel sayı aralığında y 0 (x) = 2 · x · y(x) gibi bir diferansiyel denklemi sağlayan bilinmeyen y(x) fonksiyonlarını bulmak isteriz. Fakat eğer T < A ise. Örnek 4. bu takdirde dy 2 2 = C(2xex ) = 2x(Cex ) = 2xy (1. Aksine. bu diferansiyel denklemin (1. T (t) için açık bir formül bulunabilir ve ondan sora bu formül yardımıyla cismin sonraki sıcaklığı tahmin edilebilir. Böylece k sabitinin değeri bilinse bile.3) dx diferansiyel denklemini sağlar ve böylece onun bir çözümüdür.1). Matematiksel analiz bu denklemleri çözmekten (burada t nin bir fonksiyonu olan P yi elde etmekten) ibarettir. genellikle x3 + 7x2 − 11x + 41 = 0 gibi bir denklemi sağlayan bilinmeyen sayıları ararız. Diferansiyel Denklemler ve Matematiksel Modeller Cebirde. eğer T > A ise. Eğer C bir sabit sayı ve 2 y(x) = Cex (1. Biraz daha inceliyecek olursak.1) ise. k orantı sabiti olmak üzere. Yani k pozitif bir sabit olmak üzere. nüfusun gelecek bir zamanda belirlenmesidir. Örnek 5. verilen olayı tanımlayan değişkenlerin (P ve t) bir listesi ile bu değişkenleri birbirine bağlayan bilinen veya geçerli olduğu varsayılan bir veya daha çok denklemden (dP/dt = kP . dT = −k(T − A) dt Dikkat edilirse. eğer mümkünse tüm çözümlerini bulmak isteyeceğiz. dP = kP (1. P (0) = P0 ) ibarettir. Eğer k ve A değerleri verilirse. Bu durumda cisim soğur.1) şeklindeki her y(x) fonksiyonu. gerçek-dünya problemi.

y 0 .4) ün çözümleri. fakat matematiksel analizi kolayca yapmak için yeteri kadar basit olmalıdır. y 00 . I aralığında sürekli bir u = u(x) fonksiyonunun u0 .göreceli kesinliğe sahip gerçek-dünya olayını temsil etmek için yeteri kadar ayrıntılı olmalıdır. . denk. C bir pozitif sabit olmak üzere P (t) = Cekt şeklindedir.8) ise u = u(x) fonksiyonuna (6) diferansiyel denkleminin bir çözümüdür denir..1. Kısaca u = u(x) in I da (6) daki diferansiyel denklemi sağladığını söyleyebiliriz. denklemde görülen en yüksek türevin mertebesidir. Bu yüzden..6) dx diferansiyel denkleminin bir çözümünü tanımlar. (1. u(n) türevleri I da mevcut ve I daki tüm x ler için F (x.. y. Ancak k ve C sabitlerinin herhangi bir seçimi için P (t) geçen birkaç yüzyılın dünya insan nüfusunun gerçek büyüklüğünü tanımlayamaz. Çözüm kelimesini kullanışımız.5). u. C = 1 için y(0) = 1 başlangıç koşulunu sağlayan 1 y(x) = 1−x özel çözümünü elde ederiz.. Böylece 1 y(x) = (1. Burada F . u00 . . Böyle bir halde diferansiyel denklemin gerçek-dünya olayını uygun bir şekilde tanımlayamadığını düşünmeliyiz. 1 Eğer C bir sabit ve y(x) = ise. Diferansiyel Denklemler ve Matematiksel Modeller 5 Bunula beraber. . azalan yiyecek miktarı ve diğer etkenlerin nüfus üzerindeki baskılarının etkisini göz önünde bulunduran diferansiyel denklemler yazmamız gerekir. mertebeden en genel diferansiyel denklem F (x. y (n) ) = 0 (1..5) C −x x = C noktasını içermiyen herhangi bir reel sayı aralığında dy = y2 (1. . C keyfi sabitinin veya “parametresinin” her bir değeri için bir tane olmak üzere.. Bu taktirde x 6= C için C −x dy 1 = = y2 dx (C − x)2 dir. diferansiyel denklemin hiçbir çözümünün bilinen tüm bilgilerle uyuşmaması mümkündür. şu ana kadar biraz formal olmayan bir şekilde oldu. Kesin olarak. Örneğin.1. Doyurucu bir matematiksel model birbiriyle çelişen iki durum arzeder: Matematiksel model.. u0 . dy/dx = y 2 nin bir parametreli bir çözüm ailesini tanımlar. belki. Örnek 6. Bir diferansiyel denklemin mertebesi. u00 .7) dır.. Gerçekte denklem (1. n + 2 değişkenli verilmiş bir reel-değerli fonksiyondur.. u(n) ) = 0 (1. doğum oranı. Tanım 2. dy = y2 (Birinci mertebeden) dx dT = −k(T − A) (Birinci mertebeden) dt y (4) + x2 y (3) + x5 y = sin x (Dördüncü mertebeden) Bağımsız değişkeni x ve bilinmeyen fonksiyonu veya bağımlı değişkeni y = y(x) olan n.

Ele alınan bir olayın tipik matematiksel modeli. Örneğin. t) sıcaklığı (uygun basit koşullar altında) ∂u ∂2u =k 2 ∂t ∂x kısmi diferansiyel denklemini sağlar. bilinmeyen fonksiyonun (bağımlı değişkenin) yanlız bir bağımsız değişkene bağlı olduğunu ifade eden adi diferansiyel denklemlerdir.9) in ardışık iki türevini alalım y 0 (x) = −3A sin 3x + 3B cos 3x y 00 (x) = −9A cos 3x − 9B sin 3x = −9(A cos 3x + B sin 3x) = −9y Diferansiyel denklemde (1. Eğer bağımlı değişken iki veya daha çok bağımsız değişkenin fonksiyonu ise. ince ve uzun düzgün bir çubuğun.12) dx başlangıç değer problemi ni çözmek. x noktasındaki t anındaki u = u(x. bu taktirde muhtemelen kısmi türevler ortaya çıkacaktır. x = 1 ve y = 2 değerlerinin çözümde yerine koyulmasıyla 1 2 = y(1) = C −1 C yi bulabileceğimiz bir denklem elde ederiz. dy = f (x. Örnek 8.10) daki diferansiyel denklemi sağladığını göstermiş olduk. (çubuğun ısı geçirgenliği denilen) bir sabittir. (1. y(1) = 2 (1.9) fonksiyonunun y 00 + 9y = 0 (1.. Eğer A ve B birer sabit ise y(x) = A cos 3x + B sin 3x (1.9) un (1. Diferansiyel Denklemler ve Matematiksel Modeller Örnek 7. dy = y2 . y).1. . Bu bölümde dy = f (x. Çözüm: Daha önce dy/dx = y 2 diferansiyel denkleminin çözümünün y(x) = 1/(C − x) olduğunu söylemiştik.12) deki her iki koşulu sağlayan türevlenebilir bir y = y(x) fonksiyonu bulmak demektir.11) dx şeklindeki birinci mertebeden diferansiyel denklemlere yoğunlaşacağız.13) dx başlangıç değer problemini çözünüz.6 1.10) diferansiyel denkleminin çözümü olduğunu gösteriniz. Şu ana kadar ele aldığımız tüm diferansiyel denklemler. C nin bu değeri ile istenen çözüm 2 y(x) = 3 − 2x olarak bulunur. y(x0 ) = y0 (1.9) un (1. y(1) = 2 başlangıç koşulunu sağlayacak şekilde bir C değeri bulmamız gerekir. y) (1. Bu durumda denkleme kismi diferansiyel denklem denir. Buradan C = 3/2 bulunur. Çözüm: Tüm x ler için denklem (1.10) yerine koyarsak y 00 + 9y = −9y + 9y = 0 Sonuç olarak (1. (10) şeklinde bir diferansiyel denklemi ve bir y(x0 ) = y0 başlangıç koşulunu içerebilir. x0 ı içeren bir aralıkta denklem (1. Burada k.10) daki diferansiyel denklemin iki parametreli çözüm ailesini tanımladığını söyleyebiliriz. Burada sadece y(x) = 1/(C − x) çözümü.

f nin bir ilkeli.15) elde ederiz.15).(yani. (1.14) dx Bu özel halde.2. yukarıdaki birinci mertebeden diferansiyel denklem basit bir hal alır: dy = f (x) (1. y(1) = 2 (1.2 Genel ve Özel Çözüm olarak İntegraller dy = f (x. Buradan C değerini bulabilir ve dy = f (x). dy = 2x + 3. Örnek 9. y) dx Eğer f fonksiyonu y bağımlı değişkenine bağımlı değilse. Böylece aranan özel çözüm y(x) = x2 + 3x − 2 dir.1. Çözüm: Diferansiyel denklemin her iki yanının integralini alalım Z y(x) = (2x + 3)dx = x2 + 3x + C genel çözümü elde ederiz. 2) noktasından geçen. eğer G0 (x) = f (x)) ise.14) denkleminin her iki yanının sadece integralini almamız yeterlidir. Genel ve Özel Çözüm olarak İntegraller 7 1.16) dx başlangıç değer problemini çözünüz. Şekil 1. dolayısıyla y(1) = (1)2 + 3. (1. y1 (x) = G(x) + C1 y2 (x) = G(x) + C2 gibi iki çözümü aynı I aralığında aşağıdaki grafikte görüldüğü gibi birbirlerine olan uzaklıkları sabit olan iki eğridir.(1) + C = 2 başlangıç koşulunu sağlayan eğridir. . y(x0 ) = y0 dx başlangıç değer problemini sağlayan bir özel çözümünü elde ederiz. Böylece Z y(x) = f (x)dx + C (1. (1.14) denkleminin genel çözümüdür.1: y1 (x) = 21 x2 + 1 ve y2 (x) = 21 x2 − 2 Bir y(x0 ) = y0 başlangıç koşulunu sağlaması için y(x) = G(x) + C genel çözümünde x = x0 ve y = y0 konulması gerekir. Aradığımız özel çözüm (1. Eğer G(x).

Düzlemde temsilci bir (x. Gerçekte bir genel diferansiyel denklemin açık bir şekilde çözülebileceği bir yöntem yoktur. Bu geometrik bakış y 0 = f (x. y 0 = x − y diferansiyel denkleminin eğim alanını oluşturunuz ve onu (−4. g(x) in bir ilkeli ve C1 . Burada sağ taraftaki f (x. y) (1. yaklaşık çözümlerini elde etmek için kullanılır. −4 ≤ y ≤ 4 bölgesini alalım. Basitçe iki kere integral alırsak: Z y(x) = G(x)dx + C1 x + C2 elde ederiz. y) nokta kolleksiyonunun her bir noktasından özel m = f (x. y) diferansiyel denklemin çözümlerini şekillendirmek için basit bir geometrik yol mevcuttur. y) nokta kolleksiyonunu belirleyelim. Noktalarımızda y(x) in eğimlerini veren tablomuzu oluşturalım. 4) noktasını içine alacak şekilde −4 ≤ x ≤ 4. Bahsedeceğimiz grafik yöntem diferansiyel denklemlerin birçok pratik amaç için yeterli. 1. ilk satır ise noktalarımızın y leri. y) ile hesaplanıyor. y) eğimine sahip kısa bir doğru parçası çizelim. Yani y(x) fonksiyonuna o noktadan çizilen teğetin eğimidir. Burada G(x). . (1. y) dx + C yazabiliriz. İlk sütun noktalarımızın x leri.C2 keyfi sabitlerdir. y) diferansiyel denkleminin yaklaşık çözümlerini elde etmek için bir grafik yöntem tanımlar. Verilen bir y 0 = f (x.3. ne y bağımlı değişkeni ne de onun y 0 türevini içermediği özel formdaki d2 y = g(x) dx2 ikinci mertebeden denkleme de aynı mantıkla yaklaşabiliriz. y) fonksiyonu hem x bağımsız değişkenini hem de y bağımlı değişkenini içerebilir.17) dx diferansiyel denklemini düşünelim. xy düzleminin her (x.3 Eğim Alanları ve Grafik Çözümler dy = f (x. (−4. Fakat integral hala bilinmeyen y(x) fonksiyonunu içerir ve bu yüzden açıkça hesaplanamaz. 4) noktasından geçen yaklaşık çözüm eğrisini çizmek için kullanınız. Eğim Alanları ve Grafik Çözümler 1. y) denkleminin bir eğim alanını (veya yönlü alanını) oluşturur. Sonuç olarak biz y(x) fonkisiyonunun xy düzleminin her noktasından hangi eğim ile geçtiğini hesaplayabiliriz. Geri kalan sayılar ise y(x) in bu noktalardaki eğimi.8 1. Çözüm: Öncelikle temsilci (x. Örnek 10.1 İkinci Mertebeden Denklemler Denklemin sağ tarafında. Tüm bu doğru parçaları y 0 = f (x.17) in her iki yanının integralini almayı düşünebilir ve Z y(x) = f (x. f (x. Gerçekten y 0 = x2 + y 2 gibi basit görünümlü diferansiyel deklemin çözümleri analiz kitaplarında incelenen adi elemanter fonksiyonlar cinsin- den ifade edilemez. y) noktasındaki f (x.2. y) değeri y(x) fonksiyonunun türevinin o noktadaki değerini verir.

3.1. Eğim Alanları ve Grafik Çözümler 9 .

y) = 2x fonksiyonları her yerde sürekli fonksiyonlardır. 1. ancak bizim önerdiğimiz matematiksel modelin bu koşulları sağlayan bir tek çözüme sahip olmayan bir denklem içerdiğini varsayalım. Teorem çözümün sürekliliğini garanti etmez. √ y 0 = 2 y. Çözümlerin Varlık ve Tekliği 1. 1 Daha önce de söylediğimiz gibi bu başlangıç değer probleminin çözümü y(x) = 1−x fonksiyonudur.19) dx başlangıç değer probleminin I da tanımlı bir ve yalnız bir çözümü vardır. matematiksel modelin fiziksel sistemi tam olarak temsil etmediğini hususunda bir soruyu akla getirir. Teorem bize bu başlangıç değer probleminin tek çözümü olduğunu söyler. aynı zamanda matematiksel modelleme yönteminde de önemlidir. 1 y0 = . y 0 = 2xy. Çözüm: dy = y2 . Başlangıç koşulunu 2 kullanarak C = 1 bulur ve başlangıç değer probleminin özel çözümünün y(x) = ex olduğunu söyleriz.4 Çözümlerin Varlık ve Tekliği Verilen bir diferansiyel denklemi hemen çözmeye kalkışıp çok zaman kaybetmeden önce. Davranışı. verilen bir başlangıç koşulunu sağlayan yalnız bir çözümünün olup olmadığını -yani onun çözümünün tek olup olmadığını. bu hemen. 2 y 0 = 2xy diferansiyel denkleminin genel çözümünün y(x) = Cex olduğunu biliyoruz. Ve bu fonksiyon x = 1 noktasında sürekli değildir. dy = f (x. Çözümlerin varlık ve teklik sorunları. Aynı zamanda denklemin. y(0) = 1 dx f (x. çözümlerin gerçekten mevcut olduğunu bilmek akıllıca bir iştir.10 1. y(0) = 0 (1. b) nin R nin bir iç noktası olduğunu varsayalım. y) = 2y fonksiyonları her yerde süreklidir bu sebeple teorem tek çözümü olduğunu söyler.bilmek isteyebiliriz. y(0) = 0 x başlangıç R değer probleminin çözümü yoktur. Öte yandan kolayca gerçeklenebilir ki. I a yı ihtiva eden bir açık aralık olmak üzere. Hem f (x.20) dx .4. Çünkü diferansiyel denklemin x = 0 da tanımlı y(x) = (1/x) dx = ln |x| + C çözümü yoktur. belli bazı başlangıç koşulları ile tam olarak tanımlanan bir fiziksel sistemi incelediğimizi. y) = y 2 ve fy (x.5 Ayrılabilir Denklemler Birinci mertebeden dy = f (x. Theorem 1. y) kısmi türevinin xy− düzleminin bir R dikdörtgeninde sürekli ve (a.18) başlangıç değer problemi y1 (x) = x2 ve y2 (x) = 0 gibi iki farklı çözüme sahiptir. y). y) hemde onun Dy f (x. Örnek 12. Bu takdirde. y(0) = 1 f (x. Örnek 11. y) = 2xy ve fy (x. y(a) = b (1. y) (1.

yani dy dy = g(x)h(y) veya = g(x)/k(y) dx dx ise denkleme değişkenlerine ayrılabilir denir. Bu işlemi y 6= 0 kabul ederek yapabiliriz. x +K Bu kural dışı çözümlere genellikle aykırı (tekil) çözüm denir.(C ve K keyfi sabitler.5. Bu özel tip diferansiyel denklemi çözmek kolaydır. .) Örnek 14. Her iki yanın integralini alırsak Z Z k(y)dy = g(x)dx + C elde edilir. Bu durumda denklem k(y)dy = g(x)dx şeklinde yazmak suretiyle x ve y değişkenlerine ayrılabilir (bir denklemin zıt yanlarda tek değişkene ayrılması). K nın hiç bir değeri için y(x) = 4 genel çözümünden elde edilemez.1.) Örnek 14 deki diferansiyel denklemi değişkenlerine ayırırken eşitliğin her iki tarafını 1/y 2 ile çarptık. Z Z ydy = −xdx + C Sonuç olarak y 2 = −x2 + 2C veya x2 + y 2 = K elde ederiz. Soru: y(x) = 0 bir çözüm müdür? Cevap: EVET. y 0 = y 2 x3 denklemini çözünüz. −4 Fakat y(x) = 0. dx y Çözüm: Yukarıdaki diferansiyel denklemi ydy = −xdx şeklinde yazabiliriz. dy x = − denklemini çözünüz. −1 x4 Z Z dy = x3 dx + C ⇒ = +C y2 y 4 Düzenlersek −4 −4 y= veya y= x4 + 4C x4 + K elde ederiz. Çözüm: Yukarıdaki diferansiyel denklemi dy = x3 dx y2 şeklinde yazabiliriz. Her iki tarafında integralini alalım. Örnek 13. Ayrılabilir Denklemler 11 diferansiyel denkleminde f (x. y) fonksiyonu yalnız x in bir fonksiyonu ile yalnız y nin bir fonksiyonunun çarpımı olarak yazılabiliyorsa.(C ve K keyfi sabitler. Her iki tarafında integralini alırsak.

2 2 ln y = −3x2 + C ⇒ y(x) = e−3x +C ⇒ y(x) = e−3x eC C keyfi sabit olduğu için eC yerine A keyfi sabitini yazabiliriz. . Bir önceki örnekte başlangıç koşulunun y(0) = −4 olduğunu varsayalım. Bu takdirde y(x). Buradan 2 y(x) = −4e−3x elde edilir. Başlangıç koşulu C = ln4 verir. Ayrılabilir Denklemler Örnek 15. Böylece istenen çözüm 2 y(x) = 7e−3x dir. x = 0 komşuluğunda negatiftir.5. y(0) = 7 dx başlangıç değer problemini çözünüz. 2 y(x) = Ae−3x y(0) = 7 koşulu A = 7 yi verir. Dolayısıyla |y| yerine −y koyabilir ve ln(−y) = −3x2 + C elde ederiz.12 1.2: dx = −6xy diferansiyel denleminin yönlü alanı ve y(0) = 7. dy = −6xy. Çözüm: Yukarıdaki diferansiyel denklemi dy = −6xdx y şeklinde yazabiliriz. y(0) = −4 başlangıç koşulları için çözümleri. dy Şekil 1. Buradan Z Z dy = (−6x)dx + C ⇒ ln|y| = −3x2 + C y elde ederiz. y(0) = 7 başlangıç koşulundan y(x) in x = 0 komşuluğunda pozitif olduğunu görürüz. Böylece mutlak değer işaretini kaldırabiliriz.

1.6. Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler 13

Örnek 16.

dy 4 − 2x
= 2
dx 3y − 5
diferansiyel denklemini çözünüz.

Çözüm: Değişkenleri ayırır ve her iki yanın integralini alırsak
Z Z
(3y 2 − 5)dy = (4 − 2x)dx + C

y 3 − 5y = 4x − x2 + C
elde ederiz. Bu çözüm, x in açık bir fonksiyonu olarak y ye göre çözülemez.
Bir önceki örnekte olduğu gibi çözüm y(x) = F (x) şekline getirilemeyebilir.

G(x, y) = C (C keyfi sabit.)

Formunda elde edilen ve y(x) = F (x) halinde yazılamayan çözüme Kapalı Çözüm adı verilir.

1.6 Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler
dy
+ P (x)y = Q(x) (1.21)
dx
formunda olan diferansiyel denklemlere birinci mertebeden doğrusal (lineer) diferansiyel denklem adı ver-
ilir.

Yöntem
1. Çözüme R
P (x)dx
µ(x) = e (1.22)
fonksiyonunu hesaplıyarak başlayınız. µ(x) fonksiyonuna integral çarpanı adı verilir.
2. Diferansiyel denklemin her iki tarafını µ(x) ile çarpınız. Denklemin sol tarafı

P (x)dx dy d
R R
P (x)dx
e + P (x)e y= [µ(x)y(x)]
dx dx
olacaktır. Denklememiz
d
[µ(x)y(x)] = µ(x)Q(x)
dx
şeklini alır.
3. Her iki tarafın integralini aldığımızda
Z
µ(x)y(x) = µ(x)Q(x)dx + C

buluruz ve genel çözümü elde etmek için y(x) e göre çözeriz.

Örnek 17.

y 0 − 2y = 3e2x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.

Çözüm: Diferansiyel denklemimizde P (x) = −2 ve Q(x) = 3e2x dir.
İntegral çarpanımız R
µ(x) = e (−2)dx = e−2x
dir.

14 1.6. Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler

Denklemimizin her iki tarafını e−2x ile çarparsak

e−2x y 0 − 2e−2x y = 3e−2x e2x

Elde ettiğimiz denklemin sol tarafı aslında e−2x y(x) çarpımının türevidir

d −2x
[e y(x)] = 3
dx
İntegral alalım Z Z
d −2x
[e y(x)]dx = 3dx
dx
e−2x y(x) = 3x + C
y(x) i yanlız bırakırsak
y(x) = 3xe2x + Ce2x
genel çözümünü elde ederiz.

Örnek 18.

dy
(x2 + 1) dx + 3xy = 6x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.

Çözüm: İntegral çarpanımızı hesaplayalım
3x
R
dx
µ(x) = e x2 +1

3 2
µ(x) = e 2 ln(x +1)
= (x2 + 1)3/2
Denklemin her iki yanını µ(x) ile çarpalım

dy 6x
(x2 + 1)3/2 + (x2 + 1)1/2 3xy = (x2 + 1)3/2 2
dx (x + 1)

d
[(x2 + 1)3/2 y(x)] = 6x(x2 + 1)1/2
dx
İntagral alalım Z
2 3/2
(x + 1) y(x) = 6x(x2 + 1)1/2 dx + C

(x2 + 1)3/2 y(x) = 2(x2 + 1)3/2 + C
y(x) i yanlız bırakırsak
y(x) = 2 + C(x2 + 1)−3/2
elde ederiz.

Örnek 19.

Varsayalımki B gölünün hacmi 480km3 ve iç akış hızının (A gölünden) ve dış akış hızının (C gölüne)
her ikiside 350km3 tür. t = 0 anında B gölünün kirliliği A gölününkinin 5 katıdır. Eğer dış akış bundan
sonra iyi karışmış göl suyu ise kaç yıl sonra B nin kirlilik yoğunluğu A nınkinin 2 katı olur.

Çözüm: ∆t süre sonunda
B ye giren atık maddde miktarı :
350.c.∆t
B deki atık madde miktarı X(t) ise B den giden atık madde miktarı:

X(t)
350. .∆t
V

1.6. Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler 15

B deki madde miktarı değişimi:
X(t)
∆X = 350.c.∆t − 350. .∆t
V
X(t)
∆X = (350.c − 350. )∆t
V
∆X X(t)
= 350.c − 350.
∆t V
∆t yi 0 a götürürsek:
∆X dX 350
lim = = 350.c − X
∆t→0 ∆t dt V
dX 350
+ X = 350c
dt V
Birinci mertebeden doğrusal bir diferansiyel denklem elde ettik.
İntegral çarpanımız, R 350 350
µ(x) = e V dt = e V t
denklemi µ(x) ile çarpıp integral alırsak
Z
350 350 350
e V t X(t) = e V t 350.c.dt + K = V.c.e V t +K

X(t) yi yalnız bırakırsak
350
X(t) = V.c + K.e− V t

Başlangıçta kirlilik yoğunluğu 5c idi.Yani
X(0) = 5.V.c
Buradan K yı
K = 4.V.c
buluruz. Aradığımız fonksiyon
350
X(t) = V.c + 4.V.c.e− V t

Bizden ne kadar zaman sonra kirlilik yoğunluğu 2c olacağı sorulmuştu. Yani t nin hangi değeri için

X(t)
= 2c
V
olur? 350
V.c + 4.V.c.e− V t
= 2c
V

y > −1) aynı çözümü bulduk. y 0 = 1 + x + y(x + 1) y 0 = (1 + x)(1 + y) Denklemimiz değişkenlerine ayrılabilir bir denklem. y 0 = 1 + x + y + xy diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz. Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler Düzenlemelerden sonra 350 1 e− V t = 4 V nin 480 olduğunu biliyoruz.ex+ 2 (A = −B) eC çarpanı hiçbir C için 0 olamayacağı için A keyfi sabiti A < 0 seklinde seçilebilir. Z Z dy = (1 + x)dx 1+y x2 ln |1 + y| = x + +C 2 elde ederiz.91 yıl 35 Örnek 20. Çözüm: Diferansiyel denklemimizin sağ tarafını biraz düzenleyelim.6. Her iki tarafı 1 + y ile bölersek (y 6= −1 olmak koşulu ile) dy = (1 + x)dx 1+y her iki tarafın integralini alabiliriz.eC x2 1+y = A. (A keyfi sabit) şeklinde de yazılabilir.ex+ 2 (A = eC ) x2 y(x) = −1 + A. Sonuç itibariyle y 6= −1 için her durumda(y < −1. x2 y(x) = −1 + A. Elde ettiğimiz çözüme A = 0 seçeneği de eklenirse y(x) = −1 fonksiyonu da elde edilebilir.16 1. .ex+ 2 . y(x) = −1 Bu denklemin bir çözümüdür. Dolayısıyla çözüm ailesi: x2 y(x) = −1 + A.ex+ 2 Yine eC çarpanı hiçbir C için 0 olamayacağı için A keyfi sabiti A > 0 seklinde seçilebilir. Eğer y > −1 ise x2 ln(1 + y) = x+ +C 2 x2 x2 1+y = ex+ 2 +C = ex+ 2 .ex+ 2 A ∈ R − {0} Denklemimizi 1 + y ile bölerken y 6= −1 olsun demiştik. Yerine yazar t yi çekeriz ve 48 t= ln 4 = 1. Burada eğer y < −1 ise x2 ln(−(1 + y)) = x+ +C 2 x2 x2 −(1 + y) = ex+ 2 +C = ex+ 2 .eC 2 x+ x2 1+y = −B.e (B = eC ) x2 y(x) = −1 + A.

Her iki tarafı 1 + y 2 ye bölelim. İntegral çarpanımız x2 R −(1+x)dx µ(x) = e = e−x− 2 Denlemin her iki tarafını µ(x) ile çarpalım. d x2 [µ(x)y(x)] = e−x− 2 (1 + x) dx Elde edilen denklemin integralini alalım 2 Z x2 −(x+ x2 ) e y(x) = e−(x+ 2 ) (1 + x)dx + C x2 elde ederiz. . u = x + 2 ⇒ du = (1 + x)dx değişken dönüşümü yapılıp integral alınırsa x2 x2 e−(x+ 2 ) y(x) = −e−(x+ 2 ) +C bulunur. dy = 3x2 (y 2 + 1). y(x) i yalnız bırakalım.1. π y(x) = tan(x3 + ) 4 olarak bulunur. Örnek 21. böylece çözüm x2 y(x) = −1 + C. Bir de böyle çözümü bulmaya çalışalım. Birinci Mertebeden Doğrusal Denklemler 17 2.6. Bunu kullanarak C yi belirleyelim.ex+ 2 olur. yol: y 0 = 1 + x + y + xy diferansiyel denklemini aşağıdaki şekilde de yazabiliriz y 0 −(1 + x) y = (1 + x) | {z } | {z } P (x) Q(x) Denlemimiz aynı zamanda doğrusal bir denklem. y(0) = 1 +3 1 = tan(C) KS  π C= 4 Başlangıç değer problemimizin çözümü. Çözüm: dy = 3x2 y 2 + 3x2 dx dy − 3x2 y 2 = 3x2 lineer değil dikkat!!! dx Değişkenlerine ayrılabilir bir denklem. dy = 3x2 dx 1 + y2 İntegral alalım Z Z dy = 3x2 dx + C y2 + 1 arctan(y) = x3 + C y(x) = tan(x3 + C) Başlangıç koşulumuz y(0) = 1 idi. y(0) = 1 dx Başlangıç değer probleminin çözümünü bulunuz.

Eğer ∂M (x. y) (1. y)dx + N (x.25) Bu denklemin çözümü (eğer varsa) F (x.18 1. y) = C gibi bir fonksiyon (1.25) tam diferansiyel denklem olarak adlandırılır. xy 0 = 2y + x3 cosx diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz. Çözüm Yöntemi Eğer F (x. y) = C şeklinde bir fonksiyondur. y)dx + N (x.25) deki tam diferansiyel denklemin çözümü ise ∂F ∂F = M (x. M (x. y)dy = 0 (1. y) = ∂y ∂x sağlanıyorsa denklem (1. 1.7. y) ∂N (x. Tam Diferensiyel Denklemler Örnek 22. Genel çözümümüz y(x) = x2 sin x + Cx2 olarak bulunur. . y) ∂x ∂y olmalıdır. y) ve = N (x. Çözüm: Denklemimiz görüldüğü gibi doğrusal bir denklem 2 y 0 − y = x2 cosx x |{z} P (x) İntegral çarpanı −2 R µ(x) = e x dx = e−2 ln |x| −2 2 −1 1 = eln |x| = eln |x | = eln x2 1 = x2 Denklemimizi integral çarpanımızla çarpalım   d 1 1 y(x) = 2 x2 cos x dx x2 x İntegral alalım Z 1 y(x) = cos xdx + C = sin x + C x2 elde ederiz. Tam diferansiyel denklemler her zaman çözülebilir denklemlerdir. y)dy = 0 (1.23) dx şeklinde ifade edilebildiği gibi M (x.24) şeklinde ifade edilebilir.7 Tam Diferensiyel Denklemler Birinci mertebeden bir adi diferansiyel denklem dy = f (x.

çözümümüz olan F (x. x’e göre kısmi integral alınırsa Z Z ∂F dx = y 3 dx + Φ(y) ∂x F (x. y) = C nin tam diferansiyelini hatırlayalım ∂F ∂F dx + dy = 0 ∂x |{z} ∂y |{z} M (x. y) nin x’e göre kısmi integrali alındığında F (x. y) = y 3 x + Φ(y) . y)dx + Φ(y) Φ(y) intergasyon sabitidir.26) de yerine konulursa genel çözümü bulunmuş olur.1. elde edilen Z F (x. Bilinmeyen Φ(y) fonksiyonunu bulabilmek için. y) = C fonsiyonu için ∂F = M (x. y) ∂y dir. y 3 dx + 3xy 2 dy = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.y) Bu durumda M (x. Tam Diferensiyel Denklemler 19 HATIRLATMA F (x.7. y) = 3xy 2 dir. y) = y 3 ve N (x. y)dx + Φ(y) ∂y ∂y dy elde edilir. y) fonksiyonu (çözümümüz) bulunur. y) = M (x. Örnek 23.y) N (x. Bulduğumuz F (x. y) = y 3 ∂x olduğunu söyleyebiliriz. Buradan Φ(y) fonksiyonunu bulabiliriz ve (1. y) = y 3 x + Φ(y) Şimdi Φ(y) yi bulmalıyız. Biz biliyoruz ki ∂F = N (x.26) denkleminin y’ye göre kısmi türevi alınırsa Z ∂F ∂ d = M (x. ∂F = M (x. Not: x’e göre kısmi türev alındığında sabit sayılar ve y’ye bağlı ifadeler yok olabileceği için integral sabitimiz y’ye bağlıdır. y) = M (x. y)dx + Φ(y) (1. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = 3y 2 ve = 3y 2 ∂y ∂x kısmi türevler eşit olduğu için denklemimiz tamdır. Denklemimiz TAM olduğu için. y) ∂x denkleminde iki tarafın x’e göre kısmi integralini alalım Z F (x. Çözüm: Denklemimizde M (x.

Örnek 24. y) = xy 3 + A = C F (x.20 1. çözümümüz olan F (x. y) = x2 y + Φ(y) Şimdi Φ(y) yi bulmalıyız. y) olmali ki çözümümüz olsun. Sonuç olarak genel çözümümüz x2 y + y = C (C. x’e göre kısmi integral alınırsa Z Z ∂F dx = 2xy dx + Φ(y) ∂x F (x. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = 2x ve = 2x ∂y ∂x kısmi türevler eşit olduğu için denklemimiz tamdır. keyfi sabit) elde ederiz. y) = x2 y + Φ(y) fonksiyonun y’ye göre kısmi türevi N (x.y) d d 3xy 2 = 3xy 2 + Φ(y) ⇒ Φ(y) = 0 dy dy Φ(y)’yi bulmak için integral alırsak Φ(y) = A olarak bulunur.. y) = 2xy ∂x olduğunu söyleyebiliriz. y) = xy 3 = K (K = C − A. Tam Diferensiyel Denklemler fonksiyonun y’ye göre kısmi türevi N (x. y’ye göre kısmi türev alalım ∂F d = x2 + Φ(y) = 1 + x2 ∂y dy | {z } N (x. y) olmali ki çözümümüz olsun. keyfi sabit) Örnek 25. .y) d d x2 = x2 + Φ(y) ⇒ Φ(y) = 1 dy dy Φ(y)’yi bulmak için integral alırsak Φ(y) = y olarak bulunur. (A keyfi sabit). 2xy dx + (1 + x2 )dy = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.y) N (x.y) dir.7. (x + sin y)dx + (x cos y − 2y)dy = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. y’ye göre kısmi türev alalım ∂F d = 3y 2 x + Φ(y) = 3xy 2 ∂y dy | {z } N (x. Bulduğumuz F (x. Çözüm: Denklemimizde 2xy dx + (1 + x2 ) dy = 0 |{z} | {z } M (x. Sonuç olarak F (x. Denklemimiz TAM olduğu için. y) = C fonsiyonu için ∂F = M (x.

y) Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = cos y ve = cos y ∂y ∂x kısmi türevler eşit olduğu için denklemimiz tamdır. x+y dx + (y + tan−1 x) dy = 0 diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz. Bulduğumuz x2 F (x. y) = C fonsiyonu için ∂F = M (x. y) olmali ki çözümümüz olsun.y) d d x cos y − 2y = x cos y + Φ(y) ⇒ Φ(y) = −2y dy dy Φ(y)’yi bulmak için integral alırsak Φ(y) = −y 2 olarak bulunur. 1 + x2 Çözüm: Denklemimizde x+y M (x.7. y) = C fonsiyonu için ∂F x+y = M (x. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M 1 ∂N 1 = ve = ∂y 1 + x2 ∂x 1 + x2 kısmi türevler eşit olduğu için denklemimiz tamdır. x’e göre kısmi integral alınırsa Z Z ∂F dx = (x + sin y)dx + Φ(y) ∂x x2 F (x.y) N (x. Tam Diferensiyel Denklemler 21 Çözüm: dy −x − sin y = dx x cos y − 2y Görüldüğü gibi denklemimiz ayrılabilir yada doğrusal değil. Tam olup olmadığını kontrol edelim.. Denklemimiz TAM olduğu için. Denklemimiz TAM olduğu için. y) = + x sin y + Φ(y) 2 Şimdi Φ(y) yi bulmalıyız. (x + sin y) dx + (x cos y − 2y) dy = 0 | {z } | {z } M (x. çözümümüz olan F (x. y) = + x sin y + Φ(y) 2 fonksiyonun y’ye göre kısmi türevi N (x. Sonuç olarak genel çözümümüz x2 + x sin y − y 2 = C 2 Örnek 26. y’ye göre kısmi türev alalım ∂F d = x cos y + Φ(y) = x cos y − 2y ∂y dy | {z } N (x. y) = ve N (x. çözümümüz olan F (x. y) = y + tan−1 x ∂y . y) = x + sin y ∂x olduğunu söyleyebiliriz. y) = ∂x 1 + x2 ve ∂F = N (x. y) = y + tan−1 x 1 + x2 dir.1.

+ Φ(x) = y.y) 1 d 1 x y. y) fonksiyonu bulalım ki α(x. Eğer bu denklem TAM değilse. tan−1 x + Φ(x) 2 fonksiyonun x’ye göre kısmi türevi M (x. y) = + y. y)dy = 0 (1. Sonuç olarak y2 1 F (x. y) olmali ki çözümümüz olsun. ∂M ∂N 6= ∂y ∂x ise. + Φ(x) = ∂x 1 + x2 dx 1 + x2 | {z } M (x. y)M (x. y) fonksiyonuna integral çarpanı denir. Yani. y) = + y. Böyle bir α(x.tan−1 x + ln (1 + x2 ) + A = C 2 2 y2 1 F (x. y)N (x. y)dx + α(x. Z Z ∂F dy = (y + tan−1 x)dy + Φ(x) ∂y y2 F (x. Bulduğumuz y2 F (x. Tam Diferensiyel Denklemler olduğunu söyleyebiliriz. Biz basit durumları inceleyelim. y) nin türevlerini bir tarafa toplarsak ∂M ∂N ∂α ∂α α −α = N− M ∂y ∂x ∂x ∂y . y)dx + N (x.27) diferansiyel denklemini ele alalım. Türevi alalım.7. Bu denklemlere bakıldığında ikincisini integrallemek daha kolaydır. y) = + y. y) = + y. O zaman öyle bir α(x.1 Tam Hale Getirmek M (x. y) yi bulmaya çalışabiliriz.22 1. y) fonksiyonunu bulmak kolay olmayabilir. ∂α ∂M ∂α ∂N M +α = N +α ∂y ∂y ∂x ∂x α(x. ∂ ∂ (αM ) = (αN ) ∂y ∂x Bu denklemden α(x. y)dy = 0 (1. yani. keyfi sabit) 1. tan−1 x + Φ(x) 2 Şimdi Φ(x) yi bulmalıyız. (A keyfi sabit).tan−1 x + ln (1 + x2 ) = K 2 2 (K = C − A. x’ye göre kısmi türev alalım ∂F 1 d x+y = y. İntegral çarpanımız sayesinde TAM olan (1. (1. + 1 + x2 dx 1 + x2 1 + x2 d x Φ(x) = dx 1 + x2 d x Φ(x) = dx 1 + x2 1 Φ(x)’yi bulmak için integral alırsak Φ(x) = 2 ln (1 + x2 ) + A olarak bulunur. biz bu denklemi uygun bir α(x.28) denklemi TAM olsun.28) yi elde ettik.27) denklemini tam hale getirmek için kullandığımız α(x.7. y) fonksiyonu ile çarparak TAM hale getirebiliriz.

.1. Yani ∂M ∂N ∂ − =N (ln α) ∂y ∂x ∂x Burada denklemin her iki tarafını N ye bölüp x’e göre integral alırsak Z 1 ∂M ∂N ln α = ( − )dx N ∂y ∂x 1 ( ∂M ∂N R α(x) = e N ∂y − ∂x )dx olarak bulunur. O zaman denklem (1. Tam Diferensiyel Denklemler 23 ∂M ∂N ∂α ∂α α( − )= N− M ∂y ∂x ∂x ∂y ∂M ∂N 1 ∂α ∂α − = ( N− M) ∂y ∂x α ∂x ∂y ∂α ∂α ∂M ∂N ∂y − = ∂x N − M ∂y ∂x α α ∂M ∂N ∂ ∂ − =N (ln α) − M (ln α) (1. y) yi bulmak her zaman kolay değildir.29) teki ∂x (ln α) = 0 olacaktır ve ∂M ∂N ∂ − = −M (ln α) ∂y ∂x ∂y Burada denklemin her iki tarafını −M ye bölüp y’e göre integral alırsak −1 ∂M Z ∂N ln α = ( − )dy M ∂y ∂x −1 ∂M − ∂N R α(y) = e M ( ∂y ∂x )dy olarak bulunur. O zaman denklem (1.7.29) ∂y ∂x ∂x ∂y Yukarıdaki kısmi diferansiyel denklemden α(x.29) teki ∂y (ln α) = 0 olacaktır. Uyarı: Bu durumun gerçeklenebilmesi için 1 ∂M ∂N ( − ) N ∂y ∂x in sadece x’e bağlı olması gerekir. Yani yukarıdaki ifade sadece x’e bağlı olursa. integral çarpanını 1 ( ∂M ∂N R α(x) = e N ∂y − ∂x )dx ile bulabiliriz. Durum 1: ∂ α sadece x’in fonksiyonu olabilir. Durum 2: ∂ Benzer şekilde α sadece y’in fonksiyonu olabilir. Biz bazı basit durumları inceleyelim.

1 ( ∂M ∂N R α(x) = e N ∂y − ∂x )dx ile bulunabilir. 3 1 (x + 4 y)dx − 3 dy = 0 x x Yukarıdaki TAM diferansiyel denklemin çözümü −y x2 F (x.24 1. Yani yukarıdaki ifade sadece y’e bağlı olursa. Örnek 27. Denklemimizi integral çarpanımızla çarpalım. (x5 + 3y)dx − xdy = 0 diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz.7. Tam Diferensiyel Denklemler Uyarı: Bu durumun gerçeklenebilmesi için −1 ∂M ∂N ( − ) M ∂y ∂x in sadece y’e bağlı olması gerekir. y) = −x dir. integral çarpanını −1 ∂M − ∂N R α(y) = e M ( ∂y ∂x )dy ile bulabiliriz. y) = x5 + 3y ve N (x. Tam yapmak için integral çarpanımızı bulalım. . 1 5 1 4 (x + 3y)dx − x 4 dy = 0 x x 3 1 (x + 4 y)dx − 3 dy = 0 x x Bu denklemin tam olup olmadığını kontrol edelim ∂M 3 ∂N = 4 = ∂y x ∂x TAM dır. 1 ∂M ∂N 1 −4 ( − )= (3 − (−1)) = N ∂y ∂x −x x Görüldüğü gibi sadece x’e bağlı. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = 3 ve = −1 ∂y ∂x eşit olmadığı için TAM DEĞİLDİR. eğer 1 ∂M ∂N ( − ) N ∂y ∂x ifadesi sadece x’e bağlıysa integral sabitimiz x’e bağlı çıkacak. Çözüm: Denklemimizde M (x. y) = + =C x3 2 dir. R −4 1 α(x) = e x dx = x4 olarak integral çarpanımızı buluruz. İntegral çarpanımız.

1. eğer 1 ∂M ∂N ( − ) N ∂y ∂x ifadesi sadece x’e bağlıysa integral sabitimiz x’e bağlı çıkacak. y) = −y ve N (x. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = −1 ve =1 ∂y ∂x eşit olmadığı için TAM DEĞİLDİR. 1 1 (−y)dx + 2 (x + y)dy = 0 y2 y −1 (x + y) dx + dy = 0 y y2 Bu denklemin tam olup olmadığını kontrol edelim ∂M 1 ∂N = 2 = ∂y y ∂x TAM dır. R −2 y dy 1 α(y) = e = y2 olarak integral çarpanımızı buluruz.7. . Tam Diferensiyel Denklemler 25 Örnek 28. −ydx + (x + y)dy = 0 diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz. y) = x + y dir. y) = + ln |y| = C y dir. −1 ∂M ∂N −1 −2 ( − )= (−1 − 1) = M ∂y ∂x −y y integral çarpanımız: −1 ∂M − ∂N R α(y) = e M ( ∂y ∂x )dy ile bulunabilir. Eğer aşağıdaki ifade sadece y’ye çıkarsa integral çarpanımız sadece y’ye bağlı olacak. −1 (x + y) dx + dy = 0 y y2 Yukarıdaki TAM diferansiyel denklemin çözümü −x F (x. Denklemimizi intagral çarpanımızla çarpalım. 1 ∂M ∂N 1 −2 ( − )= (−1 − 1) = N ∂y ∂x x+y x+y Görüldüğü gibi sadece x’e bağlı değil. Örnek 29. Tam yapmak için integral çarpanımızı bulalım. Çözüm: Denklemimiz ayrılabilir ve lineer değildir. Denklemimizde M (x. (x + 3x3 sin y)dx + (x4 cos y)dy = 0 diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz.

y) = x4 cos y dir. 1 1 (x + 3x3 sin y)dx + (x4 cos y)dy = 0 x x (1 + 3x2 sin y)dx + (x3 cos y)dy = 0 Bu denklemin tam olup olmadığını kontrol edersek ∂M ∂N = 3x2 cos y = ∂y ∂x TAM dır. (1 + 3x2 sin y)dx + (x3 cos y)dy = 0 Yukarıdaki TAM diferansiyel denklemin çözümü F (x. 1 ∂M ∂N 1 −1 ( − )= 4 (3x3 cos y − 4x3 cos y) = N ∂y ∂x x cos y x Görüldüğü gibi sadece x’e bağlı. eğer 1 ∂M ∂N ( − ) N ∂y ∂x ifadesi sadece x’e bağlıysa integral sabitimiz x’e bağlı çıkacak. verilen bir diferansiyel denklemi nasıl çözüleceğini bildiğimiz bir denkleme dönüştürmek için bazen kullanılabilen yerine koyma yöntemlerini açıklayacağız. y =v−x−3 .8 Yerine Koyma Yöntemleri Bu kısımda. Yerine Koyma Yöntemleri Çözüm: Denklemimiz ayrılabilir ve lineer değildir.8. dy dx in yerine yazabilmek için y yi çekip türev alalım. Tam yapmak için integral çarpanımızı bulalım. Örnek 30.26 1. 1. y) = x + x3 sin y = C dir. Denklemimizde M (x. İntegral çarpanımız: 1 ( ∂M ∂N R α(x) = e N ∂y − ∂x )dy R −1 1 α(x) = e x dy = x 1 Denklemimizi integral çarpanımız α(x) = x ile çarpalım. y) = x + 3x3 sin y ve N (x. Tam lık kriterine bakıldığında ∂M ∂N = 3x3 cos y ve = 4x3 cos y ∂y ∂x eşit olmadığı için TAM DEĞİLDİR. Çözüm: x+y+3=v dönüşümü yapalım. dy = (x + y + 3)2 dx diferansiyel denklemini çözünüz.

dv = dx 1 + v2 arctan v = x + c v = tan(x + c) Ters dönüşüm yaparsak. . λy) = λn f (x. 1. y) 3. f (x. λy) = λ3 f (x.1 Homojen Diferansiyel Denklemler Tanım 3.8. λy) = λx(λy)2 + (λy)3 f (λx. x yerine λx y yerine λy yazılınca f (λx. Örnek 31. y) ise f (x. dereceden homojen bir fonksiyondur. y) tanımlı iki değişkenli bir fonksiyon olsun. y) = xy 2 + y 3 fonksiyonu için f (λx.1. y) f (x. Yerine Koyma Yöntemleri 27 dy dv = −1 dx dx Denkemimizde yerine yazarsak dv dv − 1 = v2 ⇒ = 1 + v2 dx dx | {z } değişkenlerine ayrılabilir Değişkenlerine ayrılabilir bir denklemi nasıl çözeceğimizi biliyoruz. y) n.8. derceden homojen bir fonksiyondur. f (x. λy) = λ3 xy 2 + λ3 y 3 = λ3 (xy 2 + y 3 ) f (λx. (v yerine x + y + 3 yazalım) x + y + 3 = tan(x + c) y = tan(x + c) − x − 3 Kural dy = F (ax + by + c) dx şeklindeki herhangi bir diferansiyel denklem v = ax + by + c dönüşümüyle ayrılabilir bir denkleme dönüştürülebilir.

Çözüm: dy x2 + 2y 2 M (x. y) = = dx 2xy + x2 N (x. Homojen diferansiyel denklemleri çözmek için. dz 1 + 2z 2 x+z = dx 2z + 1 e dönüşür. λy) = 2(λx)(λy) + (λx)2 = λ2 (2xy + x2 ) y M ve N 2. Denklemimizi x in cinsinden yazmaya çalışalım 2 dy x2 + 2y 2 x2 (1 + 2 xy 2 ) (1 + 2( xy )2 ) = = = dx 2xy + x2 x2 (2 xy + 1) (2 xy + 1) y z= x dönüşümü yapalım. dereceden homojen ise diferansiyel denkleme n. Yerine Koyma Yöntemleri Tanım 4. Düzenlediğimizde. mertebeden diferansiyel denkleminde M (x. y) 1. dereceden homojen fonksiyonlar. Öyleyse diferansiyel denklem homojendir. y) = g dx x şeklinde yazılır.28 1. dz 1−z 1 = · dx 2z + 1 x . λy) = (λx)2 + 2(λy)2 = λ2 (x2 + 2y 2 ) N (λx. dy M (x. Örnek 32. y) n. dereceden homojen diferansiyel denklem denir. M (λx. dy dz y = zx ⇒ = x+z dx dx Denklemimiz. y) = dx N (x. denklem dy y = f (x. y) Homojen mi diye bir bakalım. dy y =g dx x y homojen denkleminde z = x dönüşümü yapılırsa dy dz y = zx ⇒ = x+z dx dx Ve yerlerine yazılırsa dz x + z = g(z) dx dz g(z) − z = dx x y değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denkleme dönüşür. y) ve N (x.8. Daha sonra z = y/x dönüşümü yapılır. (2xy + x2 )y 0 = x2 + 2y 2 diferansiyel denkleminin çözümünü bulunuz. Bu değişkenlerine ayrılabilir denklemi çözer z = x ters dönüşümü yaparız.

λy) = λy + (λx)2 − (λy)2 p = λy + λ2 (x2 − y 2 ) p p = λy + λ x2 − y 2 = λ (y + x2 − y 2 ) | {z } M y Her ikisi de 1. p dy y + x2 − y 2 M (x. dz dx √ = 1 − z2 x Değişkenlerine ayrılabilir denklemimizi çözer z yerine y/x yazarız. y = x sin (ln |x| + C) . Bu diferansiyel denklemin çözümü y y −2 − 3 ln |1 − | = ln |x| + C x x dür. p p dy y + x2 − y 2 y x2 − y 2 = = + dx x x x q 2 x2 (1 − xy 2 ) r y y y = + = + 1 − ( )2 x x x x y z= x dönüşümü yapalım. λy) = λx = λN N (x.8. Örnek 33. Sağ tarafı x cinsinden yazmaya çalışalım. y) Homojenliğe bakalım. dy dz y = zx ⇒ = x+z dx dx denklemimizde yerine yazalım dz p x + z = z + 1 − z2 dx Düzenlersek değişkenlerine ayrılabilir denklemimizi elde ederiz. Çözümümüz. p M (λx. Yerine Koyma Yöntemleri 29 değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denklemi elde etmiş oluruz. dereceden homojen dolayısıyla denklemimiz homojen. N (λx.1. dereceden homojen. y) fonksiyonu 1. y) = = dx x N (x. dy p x = y + x2 − y 2 dx Çözüm: Denklemimiz aşağıdaki şekilde de yazılabilir.

y) = −y 2 N (x. (a1 (X + h) + b1 (Y + k) + c1 )dX ∓ (a2 (X + h) + b2 (Y + k) + c2 )dY = 0 Düzenlersek (a1 X + b1 Y + a1 h + b1 k + c1 )dX ∓ (a2 X + b2 Y + a2 h + b2 k + c2 )dY = 0 .8.30 1. dy −y 2 −y 2 ( xy )2 = 2 = 2 y y 2 =− dx x − xy − y 2 x (1 − x − ( x ) ) 1 − xy − ( xy )2 y dy dz x = z dersek. 1 − z − z2 dx 3 dz = −z + z x y Yukarıdaki diferansiyel denklemi çözüp z = x yazarsak y + x = Cy 2 (y − x) olarak genel çözümümüz bulunur. (bu nokta (h. 1.8. y) M (x. dz −z 2 x +z = dx 1 − z − z2 Düzenlediğimizde: 1 − z − z2 dx 3 dz = −z + z x değişkenlerine ayrılmış denklemi elde ederiz. Yani bir noktada kesişirler. y) ve N (x. y) fonksiyonları 2.a2 x + b2 y + c2 = 0 doğruları paralel değildir. Homojenlik için M (x. Bu kesişme = noktasını bulup. x = X + h ⇒ dx = dX ve y = Y + k ⇒ dy = dY yerlerine yazalım. λy) = (λx)2 − (λx)(λy) − (λy)2 = λ2 x2 − λ2 xy − λ2 y 2 = λ2 (x2 − xy − y 2 ) = λ2 N (x. dx = dx x + z olur. y) = −y 2 ve N (x. k) olsun) x=X +h ve y =Y +k dönüşümü uygularız. y) N (λx. M (x. λy) = −(λy)2 = −λ2 y 2 = −λ2 M (x. y 2 dx + (x2 − xy − y 2 )dy = 0 Çözüm: Denklemimizi dy −y 2 = 2 dx x − xy − y 2 şeklinde yazalım. y/x cinsinden yazmaya çalışalım. y) = x2 − xy − y 2 M (λx. Yerine Koyma Yöntemleri Örnek 34. dereceden homojen olduğu için denklemimiz homojen bir denklemdir. Yerlerine yazalım. y) = x2 − xy − y 2 fonksiyonlarının homojenliğine bakalım.2 (a1 x + b1 y + c1 )dx ∓ (a2 x + b2 y + c2 )dy = 0 şeklindeki diferansiyel denklemler Durum 1: a2 a1 6 bb21 ise a1 x + b1 y + c1 = 0.

8. Yerine Koyma Yöntemleri 31 (h. Sonuç olarak denklemlerini sağlar. y−1 1 y−1 2 arctan ( ) − ln (1 + ( ) ) = ln |x − 2| + C x−2 2 x−2 . ⇒ dX = dX X +z dz (1 + z) X +z =− dX (−1 + z) Düzenlersek 1−z dX dz = 1 + z2 X değişkenlerine ayrılabilir denklemi elde ederiz.1. Sağ tarafta pay ve paydayı X parantezine alalım. Bu durumda denklemimiz (a1 X + b1 Y )dX ∓ (a2 X + b2 Y )dY = 0 şeklini alır. a1 h + b1 k + c1 = 0 ve a2 h + b2 k + c2 = 0 dır.(h = 2. Ortak çözüm yaparsak bu doğruların (2. 1) noktasında kesiştiğini buluruz. k) iki doğrunun kesişim noktası olduğuna göre her ikisinin de üzerindedir. x = X + 2 ⇒ dx = dX ve y = Y + 1 ⇒ dy = dY yerlerine yazalım ((X + 2) + (Y + 1) − 3)dX + (−(X + 2) + (Y + 1) + 1)dY = 0 Düzenlersek (X + Y + 2 + 1 − 3)dX + (−X + Y + −2 + 1 + 1)dY = 0 (X + Y )dX + (−X + Y )dY = 0 veya dY (X + Y ) =− dX (−X + Y ) şeklinde homojen bir denklem elde ettik. Y Y dY X(1 + X ) (1 + X ) =− Y = − Y dX X(−1 + X ) (−1 + X ) Y dY dz z= X dönüşümü yaparsak.) Bu homojen denklemi çözersek ve X =x−h ve Y =y−k ters dönüşümü yaparsak (a1 x + b1 y + c1 )dx ∓ (a2 x + b2 y + c2 )dy = 0 denkleminin genel çözümünü bulmuş oluruz. Her iki tarafın integralini aldığımızda 1 arctan z − ln (1 + z 2 ) = ln |X| + C 2 Y z= X ters dönüşümünden sonra Y 1 Y arctan ( ) − ln (1 + ( )2 ) = ln |X| + C X 2 X ve son olarakda X =x−2 ve Y =y−1 dönüşümüyle denklemimizin genel çözümün ulaşmış oluruz. (x + y − 3)dx + (−x + y + 1)dy = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. k = 1) x=X +2 ve y =Y +1 dönüşümü uygulayacağız. Elde ettiğimiz bu denklem homojendir. Örnek 35. Çözüm: x+y −3 = 0 ve −x+y +1 = 0 doğrularının kesişim noktasını bulalım.(Kontrol edin.

dz dy z = a 1 x + b1 y ⇒ = a1 + b1 dx dx dy 1 dz = ( − a1 ) dx b1 dx dy 1 dz z = a1 x + b1 y ve = ( − a1 ) dx b1 dx yerlerine yazılırsa dy a1 x + b1 y + c1 = ± dx a2 x + b2 y + c2 1 dz z + c1 ( − a1 ) = ± = f (z) b1 dx kz + c2 dz = b1 f (z) + a1 dx değişkenlerine ayrılabilir hale dönüşür.32 1. 2 3 (z) − ln (5z − 11) = x + C 5 25 denkleminde z = 2x + y ters dönüşümünü yaparsak genel çözümümüz 2 3 (2x + y) − ln (5(2x + y) − 11) = x + C 5 25 şeklinde bulunur. Yerine Koyma Yöntemleri Durum 2: a2 b2 a1 = b1 = k ise a1 x + b1 y + c1 = 0. Örnek 36. Çözümü: 2 3 (z) − ln (5z − 11) = x + C 5 25 dür. z = 2x + y dönüşümü yapacağız. . 4 2 Çözüm: 2 = 1 = 2 olduğunu kolayca görebiliriz.a2 x + b2 y + c2 = 0 doğruları paraleldir. z = a1 x + b1 y dönüşümü uygularız. (2x + y − 1)dx = (4x + 2y − 5)dy diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Denklemimizi dy (2x + y − 1) = dx (4x + 2y − 5) seklinde yazar dönüşümümüzü yaparsak dz z−1 −2= dx 2z − 5 dz z−1 5z − 11 = +2= dx 2z − 5 2z − 5 2z − 5 dz = dx 5z − 11 değişkenlerine ayrılabilir bir denklem haline gelir.8. dz dy z = 2x + y ⇒ =2+ dx dx dy dz = −2 dx dx olur.

dv + (1 − n)P (x)v = (1 − n)Q(x) dx denkleminde yerine koyalım dv 3 + 2(− )v = 2. .8.2x dx 2x dv 3 − v = 4x dx x Lineer denklemi elde ettik.8. Örnek 37. 2xyy 0 = 4x2 + 3y 2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. dv dy v = y 1−n ⇒ = (1 − n)y −n dx dx dy n dv 1 =y dx dx n − 1 denklemimizde yerine yazarsak dv 1 yn + P (x)vy n = Q(x)y n dx n − 1 Düzenledikten sonra dv + (1 − n)P (x)v = (1 − n)Q(x) dx halini alır. n = 0 veya n = 1 ise denklem lineer dir. Aksi takdirde v = y 1−n dönüşümü denklemi dv + (1 − n)P (x)v = (1 − n)Q(x) dx lineer denklemine dönüştürür.1.3 Bernoulli Denklemleri dy + P (x)y = Q(x)y n dx şeklindeki birinci mertebeden diferansiyel denklemelere Bernoulli denklemleri denir. Denklemimizin her iki tarafınıda integral çarpanımızla çarparsak d 1 1 [ v(x)] = 3 4x dx x3 x Her iki tarafın integralini alalım Z 1 4 4 v(x) = dx + C = − + C x3 x2 x v(x) = −4x2 + Cx3 v = y 2 idi. Yerine Koyma Yöntemleri 33 1. y 2 = 4x2 + Cx3 olarak çözümümüzü buluruz. n = −1 olduğu için 1 − n = 2 olacak ve v = y2 dönüşümü yapacağız. Q(x) = 2x ve n = −1 olduğu bir Bernoulli denklemi olduğunu görürüz. İntegral çarpanımız R P (x)dx R 3 −x dx 1 µ(x) = e =e = x3 dır. Çözüm: Denklemimizi dy 3 2x − y= dx 2x y 3 şeklinde yazarsak P (x) = − 2x .

8.34 1. n = 4/3 olduğu için 1 − n = −1/3 olacak ve v = y −1/3 dönüşümü yapacağız. dv + (1 − n)P (x)v = (1 − n)Q(x) dx denkleminde yerine koyalım dv 1 6 1 − ( )v = − 3 dx 3 x 3 dv 2 − v = −1 dx x Lineer denklemi elde ettik. Q(x) = 3 ve n = 4/3 olduğu bir Bernoulli denklemi olduğunu görürüz. Denklemimizin her iki tarafınıda integral çarpanımızla çarparsak d 1 1 [ v(x)] = 2 (−1) dx x2 x Her iki tarafın integralini alalım −1 Z 1 1 v(x) = dx + C = + C x2 x2 x v(x) = x + Cx2 v = y −1/3 idi. Çözüm: Denklemimizi dy 6 + y = 3y 4/3 dx x şeklinde yazarsak P (x) = x6 . . İntegral çarpanımız R P (x)dx R 2 −x dx 1 µ(x) = e =e = x2 dır. dy x dx + 6y = 3xy 4/3 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. y −1/3 = x + Cx2 olarak çözümümüzü buluruz. Yerine Koyma Yöntemleri Örnek 38.

y(0) = 1 44. 2 2 2 x 22. (x + y)dx − (3x + 3y − 4)dy = 0 dy 13. y 0 = y 2 ex 35. 19. 3y 2 y 0 + y 3 = e−x dy 2 −3x 20. (x + 2y)y 0 = y 1 dy √ dy y 2 + 2xy 9. (−3x + y + 6)dx + (x + y + 2)dy = 0 15. − =− 26. (2xy + 3x )dx + (2x y + 4y 3 )dy = 0. tan x +y = dx cos x 43. = t+2x 33. − ex + ex = 0 u dx u 53. (x4 − x + y)dx + (2xy + x)dy = 0 dy sec2 y 8. (x + y)y 0 = 1 1 14. (3x − y + 1)dx − (6x − 2y − 3)dy = 0 17. + y = y 3 x−2 27. (y cos x + 2xey )dx + (sin x + x2 ey − 1)dy = 0 dy y y2 57. (x4 − x + y)dx − xdy = 0 6. x + 2y = x−3 dx 47. x tan + y dx − xdy = 0 u dx u x dy 1 41. (1 + ex ) dx + (1 + ex )y = 1. y = 2 dx x 3x + 4xy − 6 dy 28. x > 0 49. y 0 + y = sin x 45. (cos x cos y + 2x)dx − (sin x sin y + 2y)dy = 0 59. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler 35 Alıştırmalar dy x(y 2 − 1) 29. 3x(xy − 2)dx + (x3 + 2y)dy = 0 56. (t + y + 1)dt − dy = 0 1 dy 2y 48. = 2√ 36. (x + 2y + 3)dx + (2x + 4y − 1)dy = 0 dy 18. y 0 + − y=0 21. = − x2 y 2 dx x 23. (2ey − x)y 0 = 1 −x dy x−e 2. = 2 dx dx x2 1 du 1  y  10. = dx 2(x − 2)(x − 1) 30. =− dx 3 + 3x − y dx t 4. (x cos y − y sin y)dy + (x sin y + y cos y)dx = 0 dy x 7. (x − 2y − 3)dx + (2x + y − 1)dy = 0 16.Bölüm 1. dx 50. x dx − x2 = x cos x. y(π) = 0 39. 2xyy 0 = x2 + 2y 2 . (x − 2xy + ey )dx + (y − x2 + xey )dy = 0 dx x 24. (x2 − 1)y 0 − 2xy log y = 0 dy y 32. (x2 + 3y 2 )dx − 2xydy = 0 dt xe 5. +y = dx 1 + ex 42. (2xy + 3)dx + (x2 − 1)dy = 0 dy 2y 55. (1/x+2y 2 x)dx+(2yx2 −cos y)dy = 0. (xy + y 2 + x2 )dx − x2 dy = 0 11. (x − y)dx − dy = 0 dx y + ey 3. dx + 3y = 3x e y(0) = 1 y √ 54. 4 32 1 du 1 52. (2x + y)dx + (x − 2y)dy = 0 dx x x dy 2 5 − 6xy − 2y 2 0 58. (3x + 8)(y 2 + 4)dx − 4y(x2 + 5x + 6)dy = 0 34. = 31. y(1) = π 1. (5x + 2y + 1)dx + (2x + y + 1)dy = 0  π  −15√2π 2 y = 51. + tx3 + = 0 dt t 25. y 0 = y + y 3 . cos x + y sin x = 2x cos2 x. (2xy)dx + (y 2 − 3x2 )dy = 0 dx y 1+x 37. − ex + ex = 0 40. x + y = −2x6 y 4 dx . y 0 = x + y + 1 p dy 1 12. (2x − 5y + 3)dx − (2x + 4y − 6)dy = 0 x dy 46. = y + 1 cos x. = dx 1 + x2 38.

23. y = x2 (sin x + C) 47. y = e3x 50. 18. 2 − x2 y + xey + 2 =C 53. y 3 = xe−x + Ce−x 24. e2x − 41 + x = e−t (−1 − t) + C  2 34. 2 x + y + 1 + 1 − ln x + y + 1 + 1 = C 13. y = (x−1)−C(x−2)2 31. y = eC(x 2 −1) 33. x2 + xy − y 2 = C 56. x2 y − y + 3x = C x2 y2 52. y = x2 y 2 + x3 + y 4 = C 51. y = ve y = 0 ex +C 36. y 2 + 2(1 − x2 )1/2 = C 35. and y = 0 26. − xy 3 − x1 = C  3  4. y = (sin x + 1)2 − 1 Cx2 −ex 39. 3x2 y + 2xy 2 − 6y − 5x = C 57. u = 5x + Cx4 1 −1/3 30. y = x tan(ln |x| + C) 12. x + y − ln |x + y − 1| = 4x + C sin x C 14. u = 1 + ce−e x3 +1 49. 22. u = 1 + Ce 40. x2 + e−x = y2 + ey + C 32. x2 y −3 − y −1 = C. x−2 + 2 x−2 − 3 = C(x−1) 17. Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler Cevaplar (x−1)+C(x−2)2 1. 5x2 + 4xy + y 2 + 2x + 2y = C 21. y = 5x2 /(x5 + C). − 21 − xy + 2 ln| xy | = ln x + C 9. and x = 0 8. y = 2 − 3 x x 45. sin y(ex x − ex ) + ex y cos y = C −1 6. ln x + x2 y 2 − sin y = π 2 58. 28. y = x2 cos x − π 2 cos x x 48. y = x 2x3 + c . x−2 = 2t2 ln |t| + Ct2 . y = e−x ln(ex + 1) + Ce−x x+C 41. y sin x + x2 ey − y = C 55.36 Bölüm 1. xy 3 + y 3 − 4 =C 2 2 2 3. −yex + xex − ex = C y4 2. 19. y = ex 43. and x = 0 27. 20. y = 1−Cx 10. x3 y − 3x2 + y 2 = C 54. y = 2(1 + x)3/2 − 6(1 + x)1/2 + C 37. x + y − ln |x + y + 1| = x + C C 1 15. y = −t − 2 + Cet  y+3 2  y+3  1 46. y = x arcsin(xC) 11. 2y + sin(2y) = 4 arctan x + C   38. y = x4 /3 − x ln |x| + Cx. xey − e2y = C 59. sin x cos y + x2 − y 2 = C 2 −5 −2 29. y 1/2 = 13 x + cx−1/2 25. and y = 0 1/3 7. y = x x3 − ln |x| + C 5. (y + 2x − 3)2 (4y − x − 3) = C 16. y = sin x √ √  ln(1+ex )+1−ln 2 42. y = x − cos x + x 44.

y 00 ) = 0 (2. Düzenlersek 2 p0 + p=6 x 37 .1 İkinci Mertebeden İndirgenebilir Diferansiyel Denklemler ikinci mertebeden bir diferansiyel denklem. xy 00 + 2y 0 = 6x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. bilinmeyen y(x) fonksiyonunun ikinci türevini ihtiva eder ve F (x. y. y 0 . bu takdirde (2. y0 = p ⇒ y 00 = p0 Dönüşümü xp0 + 2p = 6x birinci mertebeden denkleme dönüşür. p. 2. Çözüm: Görüldüğü gibi y bağımsız değişkenini denklemimiz içermiyor. y0 = p ⇒ y 00 = p0 değişikliği birinci mertebeden F (x.1. Eğer y bağımlı değişkeni veya x değişkeni ikinci mertebeden diferansiyel denklemde bu- lunmuyorsa. C1 ) ise. Bu denklemin çözümü C1 bir keyfi sabit olmak üzere. p0 ) = 0 diferansiyel denklemini verir. Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler 2 2.1 y bağımlı değişkenini içermeyen denklemler Eğer y bulunmuyorsa. p(x. bu takdirde denklem (2. y 00 ) = 0 (2. Örnek 39. bu taktirde denklem basit bir değişiklikle daha önce bahsettiğimiz yöntemlerle çözülebilen birinci mertebeden bir denkleme indirgenebilir.1) denklemi F (x. y 0 .1) genel şekline sahiptir.2) şeklini alır. C1 )dx + C2 yazmak gerekir.2) nin C1 ve C2 gibi iki keyfi sabit (ikinci mertebeden diferansiyel denklemden beklenileceği gibi) içeren bir çözümünü elde etmek için sadece Z Z y(x) = y 0 (x)dx = p(x.

y 0 = p dönüşümü yapılmak istenirse y 00 yerine dp dp dy dp y 00 = = = p dx dy dx dy .2 x bağımsız değişkenini içermeyen denklemler Eğer x bulunmuyorsa. y 00 ) = 0 (2.1. Bu denklem dy = F (ax + by + c) dx şeklinde olan bir denklemdir. C1 y(x) = x2 − + C2 x Örnek 40. 2. İkinci Mertebeden İndirgenebilir Diferansiyel Denklemler denklemini verir. p0 = (x + p)2 denkleminde v = x + p dönüşümü uygularsak dv = v2 + 1 dx değişkenlerine ayrılabilir diferansiyel denkleme dönüşür. bağımsız değişkeni x olan bu birinci mertebeden diferansiyel denklemin genel çözümü C1 p = 2x + x2 şeklinde bulunur.1. y0 = p ⇒ y 00 = p0 Dönüşümünü p0 = (x + p)2 birinci mertebeden denkleme dönüşür. p değişkeni y nin birinci türevini temsil ettiğine göre C1 p = y 0 = 2x + x2 denkleminde x’e göre integral alınarak verilen ikinci mertebeden denklemin çözümü bulunabilir.1) denklemi F (y. y 00 = (x + y 0 )2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.38 2. Çözüm: Görüldüğü gibi y bağımsız değişkenini denklemimiz içermiyor. bu takdirde (2. y 0 . Dolayısıyla p0 = (x + p)2 denkleminin çözümü p = tan (x + C1 ) − x dür. Çözümümüz x2 y(x) = − ln (cos (x + C1 )) − + C2 2 dür. Denkleminde p = y 0 olduğu için her iki tarafın x’e göre integrali bize çözümü verir. Bu birinci mertebeden denklemin lineer olduğuna dikkat ediniz. Bağımlı değişkeni p.3) şeklini alır. Bu denklemin çözümü v = tan (x + C1 ) dir.

C1 ) Bunu çözdüğümüzde ikinci mertebeden denklemimizin kapalı çözümünü bulmuş oluruz. dy = dx p(y.p. Yukarıdaki birinci mertebeden denklemi çözersek p yi y ye ve bir keyfi sabite C1 e bağlı buluruz. C1 ) dx Burada birinci mertebeden değişkenlerine ayrılabilir bir denklem ile karşı karşıyayız. = 2y(p)3 ⇒ = 2y(p)2 dy dy Birinci mertebeden değişkenlerine ayrılabilir denklem haline geldi. Yani dy = C1 y dx dy = C1 dx y Buradan C1 x = ln y + C2 olarak kapalı çözümümüzü buluruz. Örnek 41. dp = 2y(p)2 dy . dp y. Buradan y yi çekmek mümkün y(x) = eC1 x−C2 Örnek 42. p )=0 dy haline gelir.1. dp y0 = p ve y 00 = p dy dönüşümü yapalım. Denklemini çözersek ln p = ln y + C1 ⇒ p = C1 y buluruz. dp dp p. y 00 = 2y(y 0 )3 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. y. İkinci Mertebeden İndirgenebilir Diferansiyel Denklemler 39 yazılır ve denklem dp F (y. Çözüm: Görüldüğü üzere denklemimizde x bağımsız değişkeni bulunmuyor. Çözüm: Görüldüğü üzere denklemimizde x bağımsız değişkeni bulunmuyor. C1 ) ⇒ = p(y. dy p = p(y. p. dp y0 = p ve y 00 = p dy dönüşümü yapalım. = (p)2 dy Birinci mertebeden değişkenlerine ayrılabilir denklem haline geldi.y 00 = (y 0 )2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.2.

Buradan y yi çekmek mümkün değildir.4) şeklinde ifade edildiğini biliyoruz. Yani A(x)y 00 + B(x)y 0 + C(x)y = F (x) (2.5) biçimindeki denklemler lineer olarak adlandırılır. homojen olmayan bir denklem.5) in sağ tarafında bulunan F (x) fonksiyonu.y 0 ve y 00 + 3(y 0 )2 + 4y 3 = 0 denklemleri ise ikinci mertebeden lineer olmayan denklemlerdir. I aralığı üzerinde sıfıra özdeş ise. C(x) ve F (x) fonksiyonları bir I (muhtemelen sınırsız) açık aralığı üzerinde süreklidir.5) denklemine lineer homojen.2. Yani dy 1 =− 2 dx y + C1 (y 2 + C1 )dy = −dx Buradan y3 + C1 y = −x + C2 3 olarak kapalı çözümümüzü buluruz. Örnek 43. y 0 . Burada G fonksiyonu y. . Örnek 45. Burada A(x). √ ex y 00 + (cos x)y 0 + (1 + x)y = tan(−1) x denklemi ikinci mertebeden lineer bir denklemdir.2 İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler x bağımsız ve y bağımlı değişken olmak üzere genel olarak ikinci mertebeden bir diferansiyel denklem G(x. y 00 = y. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Denklemini çözersek 1 p=− y2 + C1 buluruz. x2 y 00 + 2xy 0 + 3y = 0 ise bununla ilgili olan ikinci mertebeden lineer homojen denklemlerdir. (2.40 2. y 0 ve y 00 ye göre lineer ise (4) denklemine lineer denklem denir. y 00 ) = 0 (2. x2 y 00 + 2xy 0 + 3y = cos x ikinci mertebeden lineer. aksi taktirde lineer homojen olmayan denklem denir. Örnek 44. y. B(x). Denklem (2. 2.

Bu takdirde. Örnek 47. Theorem 2 (Superposition prensibi). (2.1 İkinci Mertebeden Lineer Homogen Denklemler İkinci mertebeden genel lineer A(x)y 00 + B(x)y 0 + C(x)y = F (x) diferansiyel denklemi ele alalım. . Teorem. Örnek 46. Yukarıdaki denklemin her iki tarafı A(x)’e bölünürse. y1 (x) = cos x ve y2 (x) = sin x fonksiyonlarının y 00 + y = 0 denkleminin çözümleri oldukları kolaylıkla görülebilir. y 0 (0) = −2 başlangıç değer probleminin çözümünü bulalım. Varlık ve Teklik p. Tersine.7) ile verilen denklemin I aralığı üzerinde bir çözümüdür. y = C 1 y1 + C 2 y2 (2. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler 41 2. y(a) = b0 . y 00 + y = 0 y(0) = 3.2. İlk olarak (2.8) ifadeside (2. C1 ve C2 keyfi sabitler olmak üzere.5) ile ilgili olan y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = 0 (2.7) ile verilen homojen denklemin I aralığı üzerinde iki çözümü olsun. Burada A(x). B(x). bu çözümlerin örneğin. I aralığının tamamında.7) homojen denklemi inceleyeceğiz. y(x) = 3y1 (x) − 2y2 (x) = 3 cos x − 2 sin x gibi herhangi bir lineer birleşimininde denklemin bir çözümü olduğunu belirtir. C(x) ve F (x) fonksiyonları I da sürekli ve ∀x ∈ I A(x) 6= 0 dır. b0 ve b1 verilen sabitler olmak üzere y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = f (x) (6) denklemi.6) biçiminde ifade edilebilir.2. denklem y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = f (x) (2. Theorem 3. y 00 + y = 0 denkleminin her bir çözümünün. y 0 (a) = b1 başlangıç koşullarını sağlayan bir tek (bir ve yalnız bir) çözüme sahiptir.q ve f fonksiyonları a noktasını içeren bir I aralığı üzerinde sürekli olsun. bu denklemin y1 ve y2 özel çözümlerinin bir lineer birleşimi olduğunu ilerde göreceğiz. y1 ve y2 .2.

y1 (x) ve y2 (x) fonksiyonları bir [a. y1 (x) ve y2 (x) fonksiyonları bir [a. Çözüm: y1 (x) = ex ve y2 (x) = 2ex (tüm reel eksen üzerinde) y 00 − 2y 0 + y = 0 denkleminin çözümleri olduğu kolaylıkla görülebilir.2. Örnek 48. Teorem yardımıyla y(x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) = c1 ex + c2 2ex fonksiyonunda denklemimizin bir çözümü olduğunu söyleyebilir ve başlangıç koşullarını sağlayan c1 ve c2 yi bula- bilirsek başlangıç değer problemimizi çözümünü bulmuş oluruz. Tanım 6. b] kapalı aralığındaki her x için W (y1 (x). Görüldüğü gibi keyfi sabitler basit bir lineer denklem sisteminden bulunabilmektedir. y2 (x)) olarak gösterilir. y 00 − 2y 0 + y = 0 y(0) = 3. b] kapalı aralığında doğrusal bağımlıdır ancak ve ancak [a. b] kapalı aralığında reel değerli ve türevlenebilir fonksiyonlar olsun y1 (x) y2 (x) y10 (x) y20 (x) determinantı y1 (x) ve y2 (x) fonksiyonlarının Wronskiyeni olarak adlandırılır. y 0 (0) = 1 başlangıç değer probleminin çözümünü bulalım. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Çözüm: Bir önceki örnekte y(x) = C1 cos x + C2 sin x (tüm reel eksen üzerinde) y 00 + y = 0 denkleminin çözümü olduğunu söylemiştik. Çözümlerimizin nasıl fonksiyonlar olması durumunda başlangıç koşulları yardımıyla kefilerimizi (c1 ve c2 ) bulabile- ceğimizi görelim.42 2. Tanım 5. Başlangıç koşullarından y(0) = c1 e0 + c2 2e0 = 3 ve y 0 (0) = c1 e0 + c2 2e0 = 1 Çözümü olmayan (sağlayan c1 ve c2 nin bulunamayacağı) c1 + 2c2 = 3 c1 + 2c2 = 1 denklem sistemi gelir. (Teorem yardımıyla) Başlangıç koşullarından y(0) = C1 cos 0 + C2 sin 0 = C1 ve y 0 (0) = −C1 sin 0 + C2 cos 0 = C2 C1 = 3 ve C2 = −2 bulunur. W (y1 (x). Sonuç olarak başlangıç değer problemimizin çözümü y(x) = 3 cos x − 2 sin x dür. y2 (x)) = 0 .

y 00 − 5y 0 + 6y = 0 diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz.9) diferansiyel denklemi ele alınacaktır. y(x) = erx ⇒ y 0 (x) = rerx ⇒ y 00 (x) = r2 erx ay 00 + by 0 + cy = 0 2 rx rx rx ar e + bre + ce = 0 (ar2 + br + c)erx = 0 çarpanlarımızdan erx fonksiyonu 0 olamıyacağı için ar2 + br + c ikinci derece polinomu 0 olmalıdır. y(x) = erx fonksiyonu denklemde yerine yazılır ve buradaki r bulunabilirse çözümümüzü bulmuş oluruz. Theorem 4. b ve c sabitler olmak üzere ay 00 + by 0 + cy = 0 (2. y2 (x)) = = x =0 y10 (x) 0 y2 (x) e 2ex y1 (x) = ex ve y2 (x) = 2ex fonksiyonları doğrusal bağımlıdır. . Türevleri kendisinin katı olan fonksiyon bu denklemi sağlayacaktır.2.9) in bir çözümü olacaktır.2. Örnek 50. Örnek 51. y1 (x) = ex ve y2 (x) = 2ex fonksiyonlarının Wronskiyeni y1 (x) y2 (x) ex 2ex W (y1 (x). bu taktirde ∀x ∈ I Y (x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) olacak şekilde c1 ve c2 sabitleri vardır. y2 (x)) = = = −1 6= 0 y10 (x) y20 (x) cos x − sin x y1 (x) = sin x ve y2 (x) = cos x fonksiyonları doğrusal bağımsızdır. p ve q fonksiyonları açık bir I aralığı üzerinde sürekli olmak üzere y1 ve y2 y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = 0 homojen denkleminin doğrusal bağımsız iki çözümü olsun.2. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler 43 Örnek 49. Bu özelliği erx üstel fonksiyonu taşır.2 İkinci Mertebeden Sabit Katsayılı Lineer Denklemler Bu bölümde a. y1 (x) = sin x ve y2 (x) = cos x fonksiyonlarının Wronskiyeni y1 (x) y2 (x) sin x cos x W (y1 (x). Eğer Y (x) bu homojen denklemin I aralığı üzerindeki herhangi bir çözümü ise. Denkleme baktığımızda aradığımız fonksiyonun türevlerinin belirli sabitlerle çarpılıp toplandığında 0 elde edildiğini görürüz. Bu polinomun köklerini bulabilirsek y(x) = erx fonksiyonu denklem (2. 2.

44 2. r2 − 5r + 6 polinomunun kökleri r = 2 ve r = 3 tür. Örnek 53. Eğer bu fonksiyonlar doğrusal bağımsız ise genel çözümümüzü y(x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) şeklinde yazabiliriz. Eğer r1 ve r2 karakteristik denklemin reel ve farklı iki kökü ise. . y2 (x)) = = y10 (x) 0 y2 (x) 2e2x 3e3x W (y1 (x). İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Çözüm: Denklemimizde y(x) = erx i yerine yazarsak. Tanım 7. 2y 00 − 7y 0 + 3y = 0 diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz. Çözüm: Karakteristik denklemimiz 2r2 − 7r + 3 = 0 dir. y(x) = c1 er1 x + c2 er2 x fonksiyonu denklem (2.9) in genel çözümüdür.2. Örnek 52. r2 erx − 5rerx + 6erx = 0 (r2 − 5r + 6)erx = 0 bulunur. Karakteristik denklemimizin kökleri r1 = 1/2 ve r2 = 3 tür. y 00 + 2y 0 = 0 diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz. y2 (x)) = 3e5x − 2e5x = e5x Hiç bir reel sayı için Wronskiyen 0 olamayacağı için bu iki fonksiyon doğrusal bağımsızdır ve denklemimizi genel çözümü bu iki fonksiyonun lineer kombinasyonu şeklinde yazılabilir. y1 (x) = e2x ve y2 (x) = e3x fonksiyonlarının Wronskiyeni y1 (x) y2 (x) e2x e3x W (y1 (x). ar2 + br + c = 0 denklemine ay 00 + by 0 + cy = 0 (1) denkleminin karakteristik denklemi denir. Bir çözüm ararken y1 (x) = e2x ve y2 (x) = e3x gibi iki çözüm bulduk. Dolayısıyla denklemimizin genel çözümü 1 y(x) = c1 e 2 x + c2 e3x olarak yazılır. y(x) = c1 e2x + c2 e3x şeklinde genel çözümümüzü bulmuş oluruz.

Çözüm: Karakteristik denklemimiz 9r2 − 12r + 4 = 0 2 dir. Örnek 55. Eğer karakteristik denklem r1 = r2 gibi eşit iki reel köke sahip ise.9) in genel çözümüdür. Dolayısıyla denklemimizin genel çözümü 2 y(x) = (c1 + c2 x)e 3 x olarak yazılır. Örnek 54. Dolayısıyla denklemimizin genel çözümü y(x) = c1 e0x + c2 e−2x = c1 + c2 e−2x olarak yazılır. Karakteristik denklemimizin kökleri r1 = 0 ve r2 = −2 dir. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler 45 Çözüm: Karakteristik denklemimiz r2 + 2r = 0 dir.2. Çözüm: Karakteristik denklemimiz r2 + 2r + 1 = (r + 1)2 = 0 dir. Sonuç olarak çözümümüz y(x) = (5 + 2x)e−x tür. . Karakteristik denklemimizin kökleri r1 = r2 = 3 dür. 9y 00 − 12y 0 + 4y = 0 diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz.2. y 0 (0) = −3 başlangıç değer problemini çözünüz. y(x) = (c1 + c2 x)e−x Başlangıç koşullarımız yardımıyla c1 ve c2 yi bulabiliriz. y(0) = (c1 + c2 0)e−0 = c1 = 5 ve y 0 (x) = −c1 e−x + c2 e−x − c2 xe−x y 0 (0) = −c1 e−0 + c2 e−0 − c2 0e−x = −c1 + c2 = −3 Bu iki denklemden c1 = 5 ve c2 = 2 değerlerine ulaşırız. y(x) = (c1 + c2 x)er1 x fonksiyonu denklem (2. Denklemimizin genel çözümü y(x) = (c1 + c2 x)e−x olarak yazılır. y 00 + 2y 0 + y = 0 y(0) = 5. Dolayısıyla karakteristik denklemimizin kökleri birbirine eşit ve r1 = r2 = −1 dir.

y(x) = eax (c1 cos (bx) + c2 sin (bx)) fonksiyonu denklem (2.9) in genel çözümüdür. ∆ = b2 − 4ac = (−4)2 − 4. n. Denklem (2. Theorem 5. Aksi belirtilmedikçe denklemde geçen Pi (x) katsayılarının (P0 (x) 6= 0) ve F (x) in denklemi çözmek istediğimiz bir I (muhtemelen sınırsız) açık aralığı üzerinde sürekli olduğu kabul edilecektir. · · · . c1 . mertebeden lineer denklemler için de Superposition prensibi geçerlidir.2. (2. yn . Örnek 56.46 2. mertebeden lineer bir diferansiyel denklemin bir özel çözümü n tane başlangıç koşulu ile belir- lenir. (2.12) dır. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Eğer karakteristik denklemin a ∓ ib. 2.12) ile verilen denklemin I aralığı üzerinde bir çözümüdür. İkinci mertebeden bir lineer diferansiyel denklemin bir özel çözümünün iki başlangıç koşulu ile belirlendiğini gördük. cn keyfi sabitler olmak üzere.11) ile ilgili homojen denklem y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = 0 (2.1. c2 . (b 6= 0) gibi kompleks eşlenik iki köke sahip ise.12) ile verilen homojen denklemin I aralığı üzerinde n çözümü olsun.13) ifadeside (2. y = c1 y1 + c2 y2 + · · · + cn yn (2. Benzer şekilde n. y2 .3 n. y 00 − 4y 0 + 5y = 0 denkleminin genel çözümünü bulun.10) denkleminin her iki tarafını P0 (x)’e bölersek baş katsayısı 1 olan y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = f (x) (2. (Superposition prensibi) y1 . Böylece genel çözümümüz y(x) = e2x (c1 cos x + c2 sin x) şeklinde yazılabilir. mertebeden P0 (x)y (n) + P1 (x)y (n−1) + · · · + Pn−1 (x)y 0 + Pn (x)y = F (x) (2.11) denklemini elde ederiz. .10) lineer denklemler için genellemesi yapılacaktır. Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Bu bölümde ikinci mertebeden lineer diferansiyel denklemler için elde edilen sonuçları n.2. Kompleks köklerimiz 2 ∓ i dir.5 = −4 < 0 olduğu için karakteristik denklemin reel kökü yoktur. · · · . Çözüm: Karakteristik denklemimiz r2 − 4r + 5 = 0 dır.

y2 (x). yn (x) fonksiyonları bir [a. . · · · . · · · . y1 . n. · · · . b] kapalı aralığında doğrusal bağımlıdır ancak ve ancak [a. b] kapalı aralığındaki her x için W (y1 (x).14) biçiminde lineer birleşimi olarak ifade edilebileceğini sezgisel olarak söyleyebiliriz. p2 .2. Eğer Y (x) bu homojen denklemin I aralığı üzerindeki herhangi bir çözümü ise. . b1 . Lineer Bağımsız Çözümler İkinci mertebeden lineer diferansiyel denklemler ile ilgili verilen temel bilgiler esas alındığında. y 0 (a) = b1 . · · · .. · · · . . y2 . . · · · . y2 (x). bn−1 verilen sabitler olmak üzere y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = f (x) denklemi.14) bağıntısındaki c1 . W (y1 (x). (n−1) (n−1) (n−1) y1 (x) y2 (x) ··· yn (x) determinantı y1 (x). bu taktirde ∀x ∈ I Y (x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) + · · · + cn yn (x) olacak şekilde c1 . · · · . y(a) = b0 . Tanım 9.. · · · .12) denkleminin özel çözümleri olmak üzere y = c1 y1 + c2 y2 + · · · + cn yn (2. pn ve f fonksiyonları a noktasını içeren bir I aralığı üzerinde sürekli olsun. pi ler açık bir I aralığı üzerinde sürekli olmak üzere y1 . . y2 (x). c2 .2. . y2 . b0 . y1 (x). İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler 47 Theorem 6. · · · .. Bu n tane özel çözümün “yeterince bağımsız” olması gerekir ki (2. yn bu aralık üzerinde y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = 0 homojen denkleminin doğrusal bağımsız n özel çözümü olsun. yn (x)) = 0 Theorem 7. b] kapalı aralığında reel değerli ve türevlenebilir fonksiyonlar olsun y1 (x) y2 (x) ··· yn (x) y10 (x) y20 (x) ··· yn0 (x) . ··· y (n−1) = bn−1 başlangıç koşullarını sağlayan bir tek (bir ve yalnız bir) çözüme sahiptir.. Tanım 8. mertebeden lineer. y1 (x). y2 (x). . Bu takdirde. y2 (x). yn (x) fonksiyonları bir [a. · · · . yn (2. yn (x) fonksiyonlarının Wronskiyeni olarak adlandırılır. c2 . I aralığının tamamında. (Varlık ve Teklik) p1 . cn sabitleri vardır. homojen y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = 0 denkleminin genel çözümünün. · · · . cn katsayılarını başlangıç koşullarını sağlayabilecek şekilde bulabilelim. . yn (x)) olarak gösterilir.

mertebeden lineer homojen bir diferansiyel denklemin genel çözümünün n tane lineer bağımsız özel çözümden oluştuğunu gördük. (2. Böyle durumlarda nümerik yöntemler kullanılarak kökler bulunabilir. Verilen başlangıç koşullarından y(0) = c1 + c2 + c3 = 7 y 0 (0) = −5c2 + 2c3 = 0 y 00 (0) = 25c2 + 4c3 = 70 denklem sistemini elde ederiz. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler Şu ana kadar n. Farklı Reel Kökler Eğer (2.15) denkleminin genel çözümü y(x) = c1 er1 x + c2 er2 x + · · · + cn ern x ile verilir. an rn + an−1 rn−1 + · · · + a1 r + a0 = 0 Görüldüğü gibi karakteristik denklemimiz n. y 00 (0) = 70 başlangıç değer probleminin genel çözümünü bulalım. Çarpanlarına ayırdığımızda.4 n.2. İkinci mertebeden lineer homojen diferansiyel denklemlerde yaptığımız gibi burada da karakteristik denklemden faydalanacağız. Diğer denklemlerde yerine koyarak c3 = 5 ve c1 = 0 buluruz. .2. · · · . a1 . Son iki denklemi kullanarak c2 = 2 buluruz.16) dır. Yukarıdaki denklemin karakteristik denklemi: an rn + an−1 rn−1 + · · · + a1 r + a0 = 0 (2. Böylece özel çözümümüz y(x) = 2e−5x + 5e2x olur. y (3) + 3y 00 − 10y 0 = 0 y(0) = 7. r2 .48 2. mertebeden sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin çözümlerinin nasıl bulunabileceğinden bahsedelim. bir tek çözümün bile nasıl bulunacağı hakkında fazla bir şey söylenmedi. Bu polinomun n kökü vardır. r(r2 + 3r − 10) = r(r + 5)(r − 2) = 0 bulur ve köklerini de r1 = 0. r2 = −5 ve r3 = 2 buluruz. Genel çözümümüz y(x) = c1 e0 + c2 e−5x + c3 e2x = c1 + c2 e−5x + c3 e2x olur. 2. Değişken katsayılı lineer bir diferansiyel denklemin çözümlerinin bulunması için genellikle nümerik yöntemlere yada kuvvet serileri yöntemlerine ihtiyaç vardır. an sabitler ve an 6= 0 olmak üzere an y (n) + an−1 y (n−1) + · · · + a1 y 0 + a0 y = 0 (2. · · · . Çözüm: Karakteristik denklem: r3 + 3r2 − 10r = 0 dir. Şimdi biz n. Örnek 57. Ancak. Bu köklerin farklı veya reel olma zorunluluğu yoktur. rn kökleri reel ve farklı ise. y 0 (0) = 0. Bulduğumuz kökler reel ve birbirinden farklıdır.16) karakteristik denkleminin r1 . dereceden bir polinomdur. hatta bazen imkansızdır.15) diferansiyel denklemi ele alınacaktır. Böyle bir denklemin köklerinin bulunması zor. Mertebeden Sabit Katsayılı Lineer Diferansiyel Denklemler Bu bölümde a0 .

y (3) + y 00 − y 0 − y = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulalım. Kompleks Kökler Eğer (2.3 = −1 katlı köküne karşılık gelen parça olarak yazılır. r1.2. Yani (r − 1) karakteristik denklemin bir çarpanı.15) denkleminin genel çözümünün bu k katlı r köküne karşılık gelen parçası (c1 + c2 x + c3 x2 + · · · + ck xk−1 )erx şeklindedir.15) denkleminin genel çözümünün bu kompleks köklere karşılık gelen parçası eax (c1 cos (bx) + c2 sin (bx)) şeklindedir. kökümüz.3 = −1 olarak bulunur.16) karakteristik denklemi k katlı bir r köküne sahipse (2. r = 0 dan c1 e0x + c2 xe0x + c3 x2 e0x = c1 + c2 x + c3 x2 1 ve çift katlı kök olan r = 3 ten c4 ex/3 + c5 xex/3 elde edilir. Beşinci mertebeden 9y (5) − 6y (4) + y (3) = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulalım.3 = 0 ve r4. İkinci Mertebeden Lineer Diferansiyel Denklemler 49 Katlı Kökler Eğer (2. Örnek 59. r3 + r2 − r − 1 = (r − 1)(r2 + 2r + 1) = (r − 1)(r + 1)2 köklerimiz r1 = 1 r2.5 = 3 kökleridir. İki farklı kök vardır. (2. Karakteristik denklemi (r − 1) e bölersek diğer çarpanı buluruz. Örnek 58. Çözüm: Karakteristik denklem: r3 + r2 − r − 1 = 0 r yerine 1 koyarsak karakteristik denklemi sağlar ⇒ r = 1. Böylece genel çözümümüz y(x) = c1 + c2 x + c3 x2 + c4 ex/3 + c5 xex/3 olur. Çözüm: Karakteristik denklem: 9r5 − 6r4 + r3 = r3 (9r2 − 6r + 1) = r3 (3r − 1)2 = 0 1 şeklindedir.16) karakteristik denklemi a ∓ ib. .2. Genel çözüm y(x) = c1 e1x + (c2 + c3 x)e−1x | {z } | {z } r1 = 1 köküne karşılık gelen parça r2.2. (b 6= 0) gibi kompleks eşlenik iki köke sahip ise.

(2. r3 = 1.2 = ∓2i. . y (4) + 12y (3) + 62y 00 + 156y 0 + 169y = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulalım. (b 6= 0) kompleks eşlenik kökü k katlı ise.2 = −3 ∓ 2i −3 ∓ 2i kökü 2 katlı kompleks kök.2 = ∓2i. Çözüm: Karakteristik denklem: r4 + 12r3 + 62r2 + 156r + 169 = 0 (r2 + 6r + 13)2 = 0 [(r + 3)2 + 4]2 = 0 (r + 3)2 + 4 = 0 ⇒ (r + 3)2 = −4 ⇒ r + 3 = ∓2i r1.3 Homojen Olmayan Denklemler n. 2. Örnek 61.16) karakteristik denkleminin a ∓ ib.15) denkleminin genel çözümünün bu kompleks köklere karşılık gelen parçası   eax (c1 cos (bx) + d1 sin (bx)) + x(c2 cos (bx) + d2 sin (bx)) + · · · + xk−1 (ck−1 cos (bx) + dk−1 sin (bx)) şeklindedir. Çözüm: Karakteristik denklem: r4 + 3r2 − 4 = 0 ⇒ (r2 + 4)(r2 − 1) = 0 r1. Homojen Olmayan Denklemler Örnek 60.12) olduğunu biliyoruz.3. r4 = −1 Kökler: r1. mertebeden lineer homojen denklemin y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = 0 (2. O halde genel çözüm y(x) = e−3x (c1 cos 2x + d1 sin 2x + x(c2 cos 2x + d2 sin 2x)) şeklinde yazılır. r3 = 1.50 2.11) şeklinde olduğunu ve bununla ilgili olan n. mertebeden homojen olmayan lineer bir diferansiyel denklemin y (n) + p1 (x)y (n−1) + · · · + pn−1 (x)y 0 + pn (x)y = f (x) (2. r4 = −1 genel çözüm: y(x) = e0x (c1 cos2x + c2 sin2x) +c3 ex + c4 e−x | {z } komplex köklere karşılık gelen parça Katlı Kompleks Kökler Eğer (2. y (4) + 3y 00 − 4y = 0 diferansiyel denkleminin çözümünü bulalım.

belirsiz katsayılar metodu yö yi bulmak için bir yoldur.3. bu denklemle ilgili n.11) denklemindeki f (x) fonksiyonu yö nin genel şekli için bir tahmin yapabileceğimiz kadar basit verilmiş ise. İlk olarak f (x) veya onun herhangi bir türevinde bulunan hiçbir terimin homojen denklemi sağlamadığını kabul edelim. Bilgi f (x) fonksiyonu m. .1 Belirsiz Katsayılar Metodu (2. A1 .3.12) genel çözümü yh (x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) + · · · + cn yn (x) ile (2. Homojen Olmayan Denklemler 51 Theorem 8. . + A1 x + A0 ve Am . .11) denkleminin bir özel çözümünün yö (x) toplamı olacağıdır. mertebeden sabit katsayılı homojen lineer denklem- lerin genel çözümlerini bulmayı öğrenmiştik. A0 bilinmeyenleri bulunur. Yani y = 3x fonksiyonu denklemimiz için bir özel çözümdür (yö (x)). . . İlgili homojen denklemin genel çözümünü bulabildiğimize göre işimiz sadece homojen olmayan denklem için özel çözüm bulmaktır. . . cn keyfi sabitleri vardır. mertebeden homojen denklemin genel çözümünü bulmamız ve homojen olmayan denklemin bir özel çözümünü elde etmemiz gerek. y 00 + 3y 0 + 4y = 3x + 2 diferansiyel denklemin bir özel çözümünü bulalım.17) olacak şekilde c1 . . Sonuç olarak n. dereceden bir polinom ise. Teorem’e göre (2. yn fonksiyonları (2. ilgili homojen denklemin (2. mertebeden homojen olmayan lineer bir diferansiyel denklemin çözümünü bulmak istiyorsak. (2.11) diferansiyel denkleminin genel çözümü. Örnek 63. .2. Am−1 . pi ve f fonksiyonları I açık aralığında sürekli olmak üzere yö . . . 2. Örnek 62.11) denkleminin bir özel çözümü ve y1 . her x ∈ I için Y (x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) + · · · + cn yn (x) + yö (x) (2. y2 . Bir önceki bölümde n. c2 . .12) denkleminin I aralığı üzerinde bir çözümü ise. . Bu bölümde homojen olamayan sabit katsayılı lineer denklemlerin çözümünü inceleyeceğiz. özel çözüm yö aşağıdaki gibi seçilir yö (x) = Am xm + Am−1 xm−1 + . Teoreme göre homojen olmayan denklemin genel çözümü (yg (x)) yg (x) = yh (x) + yö (x) = c1 cos 2x + c2 sin 2x + 3x olarak yazılabilir. . . y = 3x fonksiyonun homojen olmayan denklemi sağladığı kolayca gösterilebilir. Çözüm: Bu denklemle ilgili homojen denklem y 00 + 4y = 0 denklemidir ve bu homojen denklemin genel çözümü c1 cos 2x + c2 sin 2x olarak bulunabilir (yh (x)). y 00 + 4y = 12x diferansiyel denklemini ele alalım.

Böylece özel çözümümüz 3 1 yö (x) = x− 4 16 olarak bulunur. Böylece bizim özel çözümümüz yö (x) = A cos x + B sin x dir. Böylece bizim özel çözümümüz yö (x) = A1 x + A0 dir. Çözüm: Burada f (x) = 2 cos x . özel çözüm yö aşağıdaki gibi seçilir yö (x) = Aekx ve A bilinmeyeni bulunur. . şeklinde ise. Bilgi f (x) = a cos kx + b sin kx. Diferansiyel denklemimizde yerine yazıp A1 .3. Böylece özel çözümümüz −3 1 yö (x) = cos x + sin x 5 5 olarak bulunur. B bilinmeyenleri bulunur. Homojen Olmayan Denklemler Çözüm: Burada f (x) = 3x + 2 şeklinde 1. B bilinmeyenlerini bulalım.52 2. Örnek 64. Özel çözümümüzün türevlerini bulalım. özel çözüm yö aşağıdaki gibi seçilir yö (x) = A cos kx + B sin kx ve A. (B − 3A) cos x + (−A − 3B) sin x = 2 cos x −3 1 Yine katsayılar eşitliğini kullanarak A = 5 ve B = 5 bulunur. yö0 (x) = −A sin x + B cos x yö00 (x) = −A cos x − B sin x Yerlerine yazılırsa (−A cos x − B sin x) + (−A sin x + B cos x) − 2(A cos x + B sin x) = 2 cos x Düzenlersek. A0 bilinmeyenlerini bulalım. 4A1 x + 3A1 + 4A0 = 3x + 2 3 −1 Polinomların eşitliğini kullanarak A1 = 4 ve A0 = 16 bulunur. Bilgi f (x) = ekx . y 00 + y 0 − 2y = 2 cos x diferansiyel denklemin bir özel çözümünü bulalım. Diferansiyel denklemimizde yerine yazıp A.Özel çözümümüzün türevlerini bulalım. yö0 (x) = A1 yö00 (x) = 0 Yerlerine yazılırsa 0 + 3A1 + 4(A1 x + A0 ) = 3x + 2 Düzenlersek. şeklinde ise. dereceden bir polinomdur.

• cos kx ya da sin kx. Bilgi Belirsiz katsayılar metodu. Çözüm: Öncelikle yukarıdaki diferansiyel denklemin ilgili homojen denklemini çözmemiz gerekiyor. Çözüm: Burada f (x) = 2e3x . (2. y 0 (0) = 2 başlangıç değer problemini çözünüz. Örnek 66. (5A)e3x = 2e3x 2 Buradan A = 5 bulunur.11) denklemindeki f (x) fonksiyonunun aşağıdaki üç tip fonksiyonun (sonlu) çarpımlarının bir lineer birleşimi olması durumunda da uygulanır. Bunların hiçbirisi yh (x) in içinde görülmediğinden yö (x) = Ae−x + B cos 3x + C sin 3x . Bu denklemin karakteristik denklemi r2 − 3r + 2 = 0 dir.2. Homojen Olmayan Denklemler 53 Örnek 65. yö0 (x) = 3Ae3x yö00 (x) = 9Ae3x Yerlerine yazılırsa (9Ae3x ) − 4(Ae3x ) = 2e3x Düzenlersek. Böylece bizim özel çözümümüz yö (x) = Ae3x dir. Yani y 00 − 3y 0 + 2y = 0 homojen diferansiyel denklemini çözelim. Sonuç olarak homojen kısmın genel çözümü yh (x) = c1 ex + c2 e2x olarak bulunur. Bu polinomun kökleri r1 = 1 ve r2 = 2 dir. Özel çözümümüzün türevlerini bulalım. • x’e göre polinom. Böylece özel çözümümüz 2 3x yö (x) = e 5 olarak bulunur. cos 3x ve sin 3x terimlerini içerir. y 00 − 3y 0 + 2y = 3e−x − 10 cos 3x y(0) = 1. Diferansiyel denklemimizde yerine yazıp A bilinmeyenini bulalım. y 00 − 4y = 2e3x diferansiyel denklemin bir özel çözümünü bulalım. f (x) = 3e−x − 10 cos 3x ve türevleri e−x .3. • ekx tipi üstel fonksiyon.

Koşullar kullanılarak c1 = − 21 ve c2 = 6 13 bulunur. Genel çözümümüz yg (x) = yh (x) + yö (x) = c1 ex + c2 e2x + 21 e−x + 7 13 cos 3x + 9 13 sin 3x olarak yazılır. İstenilen çözüm 1 6 1 7 9 y(x) = − ex + e2x + e−x + cos 3x + sin 3x 2 13 2 13 13 Örnek 67. Çözüm: Önce ilgili homojen denklemin 4y 00 + 4y 0 + y = 0 genel çözümünü bulalım. Denklemimizde yerine koymak için türevleri alalım. Karakteristik denklemimiz 4r2 + 4r + 1 = 0 Karakteristik denklemin köklerir1. Fakat soruda verilen başlangıç koşullarını sağlamaz. yö0 = Aex + (Ax + B)ex yö00 = 2Aex + (Ax + B)ex Türevleri yerine koyalım 4(2Aex + (Ax + B)ex ) + 4(Aex + (Ax + B)ex ) + (Ax + B)ex = 3xex Düzenlersek ex (9Ax + 12A + 9B) = 3xex . Bu denklem sistemini çözersek: A = 21 . Bu da 1 −x 7 9 yö (x) = e + cos 3x + sin 3x 2 13 13 özel çözümünü verir.3. yö0 = −Ae−x − 3B sin 3x + 3C cos 3x yö00 = Ae−x − 9B cos 3x − 9C sin 3x Yerlerine yazılıp düzenlenirse 6Ae−x + (−7B − 9C) cos 3x + (9B − 7C) sin 3x = 3e−x − 10 cos 3x elde edilir. Homojen Olmayan Denklemler olarak alınabilir. c2 keyfi sabitlerini bulalım. Homogen denklemin genel çözümü 1 yh (x) = e− 2 x (c1 + c2 x) 1 şeklinde bulunur. yö0 ve yö00 fonksyonlarını bulup denklemimizde yerine yazalım ve bilinmeyenleri bulalım.f (x) fonksiyonu birinci dereceden bir polinom ve üstel fonksiyonun çarpımı olduğu için özel çözümümüz yö = (Ax + B)ex şeklinde olacaktır. yh (x) = e− 2 x (c1 +c2 x) çözümünün içerisinde f (x) = 3xex veya herhangi bir türevi bulunmuyor. 4y 00 + 4y 0 + y = 3xex diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Denklemimizin genel çözümünü yazıp başlangıç koşullarını sağlayacak şekilde c1 . B = 7 13 ve C = 9 13 olarak bulunur. Buradan 6A = 0 −7B − 9C = −10 9B − 7C = 0 denklem sistemi elde edilir.54 2.2 = − 12 dir.

2 = 0 ve r3 = −1 dir. katsayıların eşitliğinden A = 3 ve B = − 49 bulunur. Burada m seçilebilecek en küçük tamsayı olmalıdır. Yani özel çözümümüz yö (x) = Aex + Bx2 + Cx3 + Dx4 şeklinde seçilebilir. Özel Çözümümüz: 1 4 yö (x) = ( x − )ex 3 9 olarak bulunur.Çünkü f (x) = 3e + 4x fonksiyonunun x teriminin türevi yh (x) in içinde mevcut. Çözüm: İlgili homojen denklemin karakteristik denklemi r3 + r2 = 0 dır. Buradan katsayıların eşitliğinden 2A = 3 2B + 6C = 0 6C + 24D = 0 12D = 4 3 denklemlerini elde ederiz. ex (9Ax + 12A + 9B) = 3xex 1 Yukarıdaki denklemde sadeleştirme yapılırsa.3. x2 ye karşılık gelen parça olan B + Cx + Dx2 yi x ile çarpalım Bx + Cx2 + Dx3 Hala benzer terim mevcut (Bx. Bu durumda homojen denklemin genel çözümü yh (x) = c1 + c2 x + c3 e−x dir. c2 x). Bu durumda özel çözümde x2 ye karşılık gelen parçayı xm ile çarparak yh (x) ile benzer terim içermemesini sağlamalıyız. Böylece istenilen çözüm 3 4 1 yö (x) = ex + 4x2 − x3 + x4 2 3 3 olur. Özel çözümümüzü Aex + B + Cx + Dx2 yö (x) = |{z} | {z } ex için x2 için x 2 2 şeklinde seçemeyiz. Bu denklemlerden A = B = 4. Kökler r1.2. x2 ile çarpalım Bx2 + Cx3 + Dx4 Artık benzer terimimiz yok. 1 3 olarak bulunur. Türevleri alıp yerine koyalım yö0 (x) = Aex + 2Bx + 3Cx2 + 4Dx3 yö00 (x) = Aex + 2B + 6Cx + 12Dx2 (3) yö (x) = Aex + 6C + 24Dx Denklemimizde yerine yazalım ve düzenleyelim 2Aex + (2B + 6C) + (6C + 24D)x + 12Dx2 = 3ex + 4x2 elde ederiz. . y (3) + y 00 = 3ex + 4x2 diferansiyel denkleminin özel çözümünü bulunuz. Örnek 68. Genel çözümümüz ise 1 1 4 yg (x) = e− 2 x (c1 + c2 x) + ( x − )ex | {z } | 3 {z 9 } yh (x) yö (x) dir. C = − 43 ve D = 2. Homojen Olmayan Denklemler 55 elde ederiz.

Bu durumda homojen denklemin çözümü yh (x) = e−3x (c1 cos 2x + c2 sin 2x) dir. Karakteristik denklemimiz: r2 + r + 1 = 0 √ 3 dir. sin2 x = 1 2 − 12 cos (2x) trigonometrik özdeşliğinden yararlanabiliriz. Çözüm: İlgili homojen denklemin karakteristik denklemi r2 + 6r + 13 = 0 olup kökleri r1. özel çözümü f (x) = sin2 x fonksiyonuna bakarak söyleyemeyiz. Örnek 70. Çözüm: Önce ilgili homojen denklemin y 00 + y 0 + y = 0 genel çözümünü bulalım. y 00 + y 0 + y = sin2 x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.2 = − 12 ∓ i 2 dir.2 = −3 ∓ 2i dir. Denklemde yerine yazıp A. Fakat denklemimizdeki f (x) = e−3x cos 2x homojen denklemin çözümünün içinde vardır. Katsayıların eşitliği kullanılarak 1 −3A + 2B = − 2 −3B − 2A = 0 . c2 = 0 seçilirse) Bu nedenle özel çözümümüz yukarıdaki şekilde seçilemez. 1 1 y 00 + y 0 + y = − cos (2x) 2 2 Şimdi özel çözümümüzün yö (x) = A cos (2x) + B sin (2x) + |{z} C | {z } 1 − 12 cos (2x) için 2 için şeklinde olacağını söyleyebiliriz. İlgili homojen denklemin genel çözümü √ √ − 12 x 3 3 yh (x) = e (c1 cos ( x) + c2 sin ( x)) 2 2 olarak yazılır.56 2. Homojen Olmayan Denklemler Örnek 69. y 00 + 6y 0 + 13y = e−3x cos 2x diferansiyel denkleminin özel çözümü için uygun bir form belirleyiniz. f (x) = e−3x cos 2x fonksiyonuna bakılarak yö (x) = e−3x (A cos 2x + B sin 2x) özel çözüm olarak düşünülebilir. B bilinmeyenlerini bulabilmek için türevleri alalım yö0 (x) = −2A sin (2x) + 2B cos (2x) yö00 (x) = −4A cos (2x) − 4B sin (2x) Yerine koyup düzenlersek: 1 1 (−3A + 2B) cos (2x) + (−3B − 2A) sin (2x) + C = − cos (2x) 2 2 1 elde edilir. Denklemimiz aşağıdaki şekilde de yazılabilir. x ile çarparsak yö (x) = e−3x (Ax cos 2x + Bx sin 2x) benzer terim ortadan kaldırılır.3. Buradan C = 2 olduğu direkt görülür. (c1 = 1. Bu denklemin kökleri r1.

m2. 2 θ= kπ. Böylece özel çözümümüz 3 1 1 yö (x) = cos (2x) − sin (2x) + 26 13 2 olur. Diğer ikisi ise komplekstir. k∈N 3 k=0 ⇒ θ=0 ⇒ m1 = 1 √ 2 1 3 k=1 ⇒ θ= π ⇒ m2 = − + i 3 2 2 √ 4 1 3 k=2 ⇒ θ= π ⇒ m3 = − − i 3 2 2 √ 3 Karakterisitik denklemimizin kökleri m1 = 1. Kompleks kökleri bulabilmek için kompleks sayıların Euler formundan yararlanırız m = r(cos θ + i sin θ) m3 = r3 (cos 3θ + i sin 3θ) m3 − 1 = r3 (cos 3θ + i sin 3θ) − 1 = 0 Buradan r = 1 olarak bulunur. m3 − 1 = 0 denkleminin kökleri m1. Çünkü bu kökler (m − 1)3 = 0 denkleminin kök- leridir.2. y 000 − y = ex + 7 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Homogen çözüm 2 √ √ x − 12 x 3 3 yh (x) = c1 e + e (c2 cos ( x) + c3 sin ( x)) 2 2 olarak yazılır. Çözüm: Önce ilgili homojen denklemin y 000 − y = 0 genel çözümünü bulalım. Türevleri alalım yö0 (x) = Aex + Axex . Genel çözümümüz ise √ √ − 12 x 3 3 3 1 1 yg (x) = e (c1 cos ( x) + c2 sin ( x)) + cos (2x) − sin (2x) + 2 2 26 13 2 dir. Bu denklemlerden A = 26 ve B = − 13 bulunur. f (x) = ex + 7 fonksiyonuna bakarak özel çözümü yö (x) = Aex + B şeklinde düşünebiliriz. Homojen Olmayan Denklemler 57 3 1 denklemlerini elde ederiz. Fakat ilgili homojen denklemin çözümü yh (x) in içinde f (x) = ex + 7 fonksiyonunun bir parçası (ex ) bulunuyor.2. Yine katsayılar eşitliğinden cos 3θ = 1 sin 3θ = 0 yazılır.3.3 = − 12 ∓ i dir. k ∈ N bulunur. Karakteristik denklemimiz: m3 − 1 = 0 dir. Bizim denklemimizin köklerinden bir tanesi 1 dir. Örnek 71. Buradan θ = 23 kπ.3 = 1 dir demek yanlıştır. yö (x) = Axex + B Görüldüğü gibi yh (x) ile yö (x) arasında benzerlik kalmadı. Bu sebeble ex e karşılık gelen parçayı x le çarpıp farklı hale getirmeliyiz.

Şimdi bu denklemleri belirleyelim. 2. Buradan A = 3 ve B = −7 bulunur. türevi alırsak u1 ve u2 fonksiyonlarının 2. √ √ x − 21 x 3 3 1 yg (x) = c1 e + e (c2 cos ( x) + c3 sin ( x)) + ex − 7 2 2 3 2. y 00 + y = tan x Parametrelerin Değişimi yöntemini 2. Genel çözümümüz aşağıdaki gibidir. x değişkenine bağlı fonksiy- onlar u1 (x). u2 parantezlerine alalım u1 (y100 + p(x)y10 + q(x)y1 ) + u2 (y200 + p(x)y20 + q(x)y2 ) + u01 y10 + u02 y20 = f (x) | {z } | {z } 0 0 . c2 parametrelerinin yerine. Kısacası özel çözümümüz yö (x) = u1 (x)y1 (x) + u2 (x)y2 (x) şeklinde düşünülecek. mertebeden lineer denklemler üzerinde öğrenelim.3. türevleri karşımıza çıkacak ve işimizi zorlaştıracaktır. Bu nedenle birinci denklemimizi işimizi kolaylaştırsın diye u01 y1 + u02 y2 = 0 olarak alacağız. türevi almalıyız. Homojen Olmayan Denklemler yö00 (x) = 2Aex + Axex yö000 (x) = 3Aex + Axex Yerlerine yazıp düzenlersek 3Aex − B = ex + 7 1 denklemini elde ederiz. u2 (x) bulmaya çalışalım. Örneğin.2 Parametrelerin Değişimi Yöntemi Son olarak belirsiz katsayılar metodunun kullanılamayacağı durumda kullanılacak bir yöntemi inceleyeceğiz. u2 (x) yazıp. Özel çözümümüz 1 x yö (x) = e −7 3 olarak bulunmuş olur.3. u1 (x). yö0 = u1 y10 + u2 y20 Özel çözümün ikinci türevini alalım yö00 = u1 y100 +u2 y200 +u01 y10 +u02 y20 Denklemimizde yerine yazalım u1 y100 + u2 y200 + u01 y10 + u02 y20 +p(x) (u1 y10 + u2 y20 ) +q(x) (u1 y1 + u2 y2 ) = f (x) | {z } | {z } | {z } yö00 yö0 yö u1 . İki bilinmeyen fonksiyon- umuz olduğunu göre. Bu özel çözümü denklemde yerine yazarak bilinmeyen u1 (x). yö0 = u1 y10 +u2 y20 +u01 y1 +u02 y2 Denklemde yerine yazabilmek için 2. bunları belirleyebilmek için iki denkleme ihtiyacımız var. yeni oluşan yh (x) fonksiyonunu denklemimizde yazarak. mertebeden lineer denklemin ilgili homojen denklemin genel çözümü yh (x) = c1 y1 (x) + c2 y2 (x) olsun. Temel fikir kısaca şöyledir: yh (x) fonksiyonundaki c1 .58 2. y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = f (x) yukarıdaki 2. u2 (x) fonksiyonlarını be- lirlemektir.

yh (x) aşağıdaki gibi yazılır.. u2 nin katsayıları 0 dır.. Bu fonksiyonlar ilgili homojen denklemin genel çözümünü oluşturdukları için lineer bağımsızdırlar.   .  . yh (x) = c1 cos x + c2 sin x Parametrelerin değişimi yöntemini kullanacağız..  =  .. −(u01 ) sin x + (u02 ) cos x = tan x Bu iki bilinmeyenli iki denklemi aşağıdaki gibi matris çarpımı ile ifade edebiliriz.. Böylece özel çözümümüzü yö00 belir- lemiş oluruz. Bir örnekle inceliyelim. Karakteristik denklemimiz: r2 + 1 = 0 dir. Böylece ikinci denklemimizi elde etmiş olduk. a1n x1 b1  a21 a22 . Örnek 72.  . det(A) 6= 0) çözümünü . Çözüm: Önce ilgili homojen denklemin y 00 + y = 0 genel çözümünü bulalım. A katsayılar matrisinin determinantı cos x ve sin x in Wronskiyenidir. cos x sin x u01      0 = − sin x cos x u02 tan x | {z } | {z } | {z } A U b Yukarıdaki sisteminin tek çözümü vardır. .. Bu sistemi çözmek için Kramer Kuralını kullanacağız. . u01 y1 + u02 y2 = 0 u01 y10 + u02 y20 = f (x) Yukarıdaki denklemlerden u01 .        .. u02 bulunur.. a2n   x 2   b2  . u2 elde edilir.. Yerine koyulduğunda aşağıdaki denklem sistemini elde edeceğiz. Kökleri: r1.. y 00 + y = tan x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz.  an1 an2 . ann xn bn Yukarıdaki denklem sisteminin (Ax = b. yh (x)’ e bakarak y1 (x) = cos x y2 (x) = sin x olduğunu söyleyebiliriz.3.2... . Özel çözümümüzü yö = u1 (x) cos x + u2 (x) sin x şeklinde seçeceğiz. İntegral alınarak u1 .. yani Wronskiyeni 0 dan faklıdır.   . Bilgi KRAMER KURALI      a11 a12 .2 = ∓i dir. Homojen Olmayan Denklemler 59 y1 ve y2 fonksiyonları ilgili homojen denklemin (y 00 + p(x)y 0 + q(x)y = 0) çözümü olduğu için u1 . . (u01 ) cos x + (u02 ) sin x = 0.

i. kolon .

.

z}|{ .

.

a11 . b1 . . a1n . . . .

.

.

.

. . b2 . a2n . a21 . . .

.

.

.

. .. ... .

.

. .

. . . .. ... .

.

.

.an1 . . . ann . . bn .

. xi = i = 1.. .. 2. cos x sin x u01      0 = − sin x cos x u02 tan x | {z } | {z } | {z } A U b . n det(A) formülüyle bulabiliriz.

Homojen Olmayan Denklemler Katsayılar matrisinin (A) determinantını bulalım.3.60 2. .

.

.

cos x sin x

det(A) =

.

= cos2 x + sin2 x = 1 − sin x cos x.

u02 fonksiyonları ise . Bilinmeyenlerimiz u01 .

.

.

0 sin x .

.

.

.

tan x cos x.

0 u1 = = − sin x tan x = cos x − sec x 1 .

.

.

cos x 0 .

.

.

.

− sin x tan x.

u01 e−2x + u02 xe−2x = 0 u01 (−2e−2x ) + u02 (e−2x − 2xe−2x ) = e−2x x−2 . u02 = = sin x 1 şeklinde bulunur.2 = −2 dir. yö (x) = u1 (x) cos x + u2 (x) sin x u1 (x) ve u2 (x) i yerine yazalım yö (x) = (sin x − ln|sec x + tan x|) cos x− cos x sin x yö (x) = − cos x ln|sec x + tan x| Örnek 73. İntegral alarak u1 ve u2 fonksiyonlarını bulabiliriz. yh (x) = c1 e−2x + c2 xe−2x Denklemimizin sağ tarafı belirsiz katsayılar metodunda incelediğimiz fonsiyon tiplerinden farklı. Parametrelerin değişimi metodunu kullanacağız. u2 (x) = − cos x u1 (x) = sin x − ln|sec x + tan x| Bilgi sec x in integralinde sec x + tan x ile çarpıp böler. Kökleri: r1. Karakteristik denklemimiz: r2 + 4r + 4 = 0 dir. değişken dönüşümü yaparız. Çözüm: Önce ilgili homojen denklemin y 00 + 4y 0 + 4y = 0 genel çözümünü bulalım. yh (x) aşağıdaki gibi yazılır. Özel çözümümüzü −2x −2x yö (x) = u1 (x) e|{z} +u2 (x) xe | {z } y1 (x) y2 (x) olarak seçeceğiz ve u1 (x) ve u2 (x) katsayı fonksiyonlarını bulacağız. y 00 + 4y 0 + 4y = e−2x x−2 . (x > 0) diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. u1 ve u2 ’yi bulacağımız denklemler: u01 y1 + u02 y2 = 0 u01 y10 + u02 y20 = f (x) bilinenleri yerlerine yazalım.

Bilinmeyenlerimiz .2. Sistemimiz aşağıdaki gibi yazılabilir   0    1 x u1 0 = −2 1 − 2x u02 x−2 | {z } | {z } | {z } A U b A’nın determinantı det(A) = 1 olarak bulunur. u01 + u02 x = 0 −2u01 + u02 (1 − 2x) = x−2 Yol 1: birinci denklemi 2 ile çarpıp denklemleri toplayalım u02 = x−2 bulunur. Yol 2: Kramer kuralını kullanalım.4. u02 yi birinci denklemde yerine yazdığımızda u01 = −x−1 elde ederiz. Cauchy-Euler Denklemi 61 Her iki denklemdeki e−2x leri yok edersek daha sade denklemler elde ederiz.

.

.

0 x .

.

.

−2 .

x 1 − 2x.

1 u01 = =− 1 x .

.

.

1 0 .

.

.

−2 x−2 .

.

4 Cauchy-Euler Denklemi dn y dn−1 y dy an xn n + an−1 xn−1 n−1 + · · · + a1 x + a0 y = f (x) dx dx dx şeklindeki denklemler Cauchy-Euler denklemi olarak adlandırılır. Bu denklemin çözümü için x = et dönüşümü yapılır. İntegral alarak bilinmeyen fonksiyonlarımızı buluruz. Bu türevleri bulalım. Bu dönüşümü yaparsak y fonksiyonu t’ye bağlı olur. Sonuç olarak genel çözümümüz 1 yg (x) = c1 e−2x + c2 xe−2x + ln ( )e−2x − e−2x x dir. dy dy dt dy 1 = = dx dt dx dt x d2 y       d dy 1 d dy 1 dy d 1 = = + dx2 dx dt x dx dt x dt dx x . 2. x = et ⇐⇒ t = ln x dönüşümü yapacağız. Bu sebeble y’nin x’e göre türevleri yerine y’nin t’ye göre türevleri yazılmalıdır. u02 = = x−2 1 olarak bulunur. 1 u1 (x) = ln ( ) x 1 u2 (x) = − x Böylece özel çözümümüz 1 1 1 yö (x) = ln ( )e−2x − xe−2x = ln ( )e−2x − e−2x x x x olur.

bulunan y(t) fonsiyonunda t = ln x ters dönüşümü yapılarak sonuca ulaşılır. x = et dönüşümü yapacağız.. x2 y 00 + xy 0 − 4y = 0 denklemini çözünüz.  2  2 1 d y dy dy 1 x 2 − +x − 4y = 0 x dt2 dt dt x sadeleştirmeleri yapalım. d2 y dy dy − + − 4y = 0 dt2 dt dt y 00 − 4y = 0 sabit katsayılı denklemimizi elde ederiz. Şimdi 3. Örnek 75. Bu denklem çözülür.4. d3 y   2  d 1 d y dy = − dx3 dx x2 dt2 dt . türevi bulalım. Karakteristik denklemi: r2 − 4 = 0. Çözüm: Denklemimiz Cauchy-Euler denklemi. kökler r1 = 2 ve r2 = −2 dir. . Çözüm: Cauchy-Euler olduğu için x = et dönüşümü yapacağız. dy dy 1 = dx dt x d2 y 1 d2 y dy   = − dx2 x2 dt2 dt Yukaridaki türevleri denklemde yerine koyalım. Örnek 74.62 2. Bu türevler denklemde yerine konulursa x’in kuvvetleri sadeleşir ve dn y dn−1 y dy an + a ˜ n−1 + ··· + a ˜1 + a0 y = f (et ) dtn dtn−1 dt sabit katsayılı lineer denklem elde edilir. Genel çözümümüz y(t) = c1 e2t + c2 e−2t t = ln x ters dönüşümü yapalım. y(x) = c1 e2 ln x + c2 e−2 ln x 2 −2 y(x) = c1 eln x + c2 eln x y(x) = c1 x2 + c2 x−2 olarak çözümümüzü elde ederiz. Cauchy-Euler Denklemi d2 y d2 y 1 d2 y dy     dy 1 1 2 = 2 2 + − 2 = 2 − dx dt x dt x x dt2 dt . dy dy 1 = dx dt x d2 y 1 d2 y dy   = − dx2 x2 dt2 dt Bu türevleri bir önceki örnekten biliyorduk. x3 y 000 − 4x2 y 00 + 8xy 0 − 8y = 4 ln x denklemini çözünüz.

Legendre Denklemi 63 d3 y  2 1 d d2 y dy     d 1 d y dy 3 = − + 2 − dx dx x2 dt2 dt x dx dt2 dt 3  2   3 2  d y −2 d y dy 1 d y1 d y1 = 3 − + 2 − 2 dx3 x dt2 dt x dt3 x dt x d3 y 1 d3 y d2 y   dy 3 = 3 3 −3 2 +2 dx x dt dt dt Şimdi yerlerine yazalım. derece polinom. 1 7 y(t) = c1 et + c2 e2t + c3 e4t − t − 2 8 t = ln x ters dönüşümü yapılırsa. yö0 (t) = A yö00 (t) = 0 yö000 (t) = 0 Yerlerine yazılırsa 14A − 8(At + B) = 4t Buradan A = − 21 ve B = − 78 bulunur. . çözümümüz. 2.5.2. Karakteristik denklemimiz r3 − 7r2 + 14r − 8 = 0 ve kökleri r1 = 1.r2 = 2 ve r3 = 4 dir. Özel çözümün türevlerini alalım ve yerine koyalım. İlgili homojen denklemi y 000 − 7y 00 + 14y 0 − 8y = 0 çözelim. Bu denklemin çözümü için (ax + b) = et dönüşümü yapılır. . dy dy dt dy a = = dx dt dx dt ax + b d2 y       d dy a d dy a dy d a = = + dx2 dx dt ax + b dx dt ax + b dt dx ax + b 2 2 2 2 2    2  d y d y a dy −a a d y dy = 2 + = − dx2 dt (ax + b)2 dt (ax + b)2 (ax + b)2 dt2 dt . Cauchy-Euler denkleminde olduğu gibi y’nin x’e göre türevleri yerine y’nin t’ye göre türevlerini yazmalıyız.. Özel çözümümüzü yö (t) = At + B olarak seçelim.5 Legendre Denklemi cn (ax + b)n y (n) + cn−1 (ax + b)n−1 y n−1 + · · · + c1 (ax + b)y 0 + c0 y = f (x) şeklindeki denklemler Legendre denklemi olarak adlandırılır. Türevleri bulalım. Genel çözümümüz yh (t) = c1 et + c2 e2t + c3 e4t olarak yazılır. 1 7 y(x) = c1 x + c2 x2 + c3 x4 − ln x − 2 8 olarak bulunur. x3 y 000 − 4x2 y 00 + 8xy 0 − 8y = 4 ln x 1 d3 y d2 y    2  dy 2 1 d y dy 1 dy x3 3 3 − 3 2 + 2 − 4x 2 2 − + 8x − 8y = 4 ln et x dt dt dt x dt dt x dt Düzenlersek d3 y d2 y dy 3 − 7 2 + 14 − 8y = 4t dt dt dt sabit katsayılı denklemi elde ederiz. Denklemin sağ tarafında 4t var. 1.

64 2. Örnek 76. Özel Çözümümüz 1 yö (t) = (te2t + 1) 108 olarak bulunur. Karakteristik denklemi: r2 − 4 = 0. Legendre Denklemi Kolayca görüleceği üzere Cauchy-Euler denkleminin çözümünde olduğu gibi türevler yerine yazıldığında (ax+b)’nin kuvvetleri sadeleşerek denklemde kalmayacaktır. (3x + 2) = et dönüşümü yapacağız. yh (t) ile 27 fonksiyonlarında e2t fonksiyonu ortak. Genel çözüm ise 1 yg (t) = c1 e2t + c2 e−2t + (te2t + 1) 108 t = ln (3x + 2) ters dönüşümü yaparak denklemimizin çözümünü tamamlamış oluruz. dy dy a dy 3 = = dx dt ax + b dt 3x + 2 d2 y 32 d2 y dy   = − dx2 (3x + 2)2 dt2 dt Yukaridaki türevleri denklemde yerine koyalım. Türevleri alıp yerine koyalım yö0 (t) = Ae2t + 2Ate2t yö00 (t) = 4Ae2t + 4Ate2t Denklemde yerine yazalım e2t − 1 4Ae2t + 4Ate2t − 4(Ate2t + B) = 27 Düzenlediğimizde e2t 1 4Ae2t − 4B = − 27 27 1 Bu denklemden A = B = 108 bulunur. (3x + 2)2 y 00 + 3(3x + 2)y 0 − 36y = 3x2 + 4x + 1 denklemini çözünüz. kökler r1 = 2 ve r2 = −2 dir.  2 et − 2 2 et − 2  9 d y dy 3 dy (3x + 2)2 2 2 − + 3(3x + 2) − 36y = 3( ) + 4( )+1 (3x + 2) dt dt 3x + 2 dt 3 3 sadeleştirmeleri yapalım. Genel çözümümüz y(t) = c1 e2t + c2 e−2t e2t −1 olarak yazarız.5. d2 y dy dy e2t − 1 9− 9 + 9 − 36y = dt2 dt dt 3 2 2t d y e −1 9 2 − 36y = dt 3 d2 y e2t − 1 − 4y = dt2 27 sabit katsayılı denklemimizi elde ederiz. 1 yg (x) = c1 e2 ln (3x+2) + c2 e−2 ln (3x+2) + (ln (3x + 2)e2 ln (3x+2) + 1) 108 1 yg (x) = c1 (3x + 2)2 + c2 (3x + 2)−2 + ((3x + 2)2 ln (3x + 2) + 1) 108 . Bu nedenle özel çözümümüzü yö (t) = Ate2t + B şeklinde seçmeliyiz. Çözüm: Denklemimiz Legendre denklemi. dn y dn−1 y dy et − b cn + c ˜ n−1 + · · · + c ˜1 + c 0 y = f ( ) dtn dtn−1 dt a Sabit katsayılı bir denkleme dönüştü ki bu denklemleri çözmeyi biliyoruz.

2. Parametrelerin değişimi metodunu kullanalım. Karakteristik denklemimiz r2 + 1 = 0 ve kökleri r1. Yani özel çözümümüzü yö (t) = u1 (t) cos t + u2 (t) sin t şeklinde seçip u1 (t) ve u2 (t) yi bulalım. u1 (t) ve u2 (t)’yi bulacağımız denklemler u01 cos t + u02 sin t = 0 1 −u01 sin t + u02 cos t = cos t Kramer metodunu kullanırsak .5. dy dy 1 = dx dt x d2 y 1 d2 y dy   = − dx2 x2 dt2 dt Bu türevleri bir elde etmiştik. Genel çözümümüz yh (t) = c1 cos t + c2 sin t 1 olarak yazılır. Legendre Denklemi 65 Örnek 77. Çözüm: Cauchy-Euler olduğu için x = et dönüşümü yapacağız. Yerlerine yazalım  2  2 1 d y dy dy 1 1 x 2 2 − +x +y = x dt dt dt x cos(t) Düzenlersek d2 y 1 +y = dt2 cos(t) sabit katsayılı denklemi elde ederiz. Belirsiz katsayılar metodunu kullanamayız.2 = ∓i dir. İlgili homojen denklemi y 00 + y = 0 çözelim. x2 y 00 + xy 0 + y = 1 cos(ln x) denklemini çözünüz. Denklemin sağ tarafında cos(t) var.

.

.

.

0 sin t .

.

1 .

cos t .

sin t u01 = cos t =− 1 cos t .

.

.

cos t 0 .

.

.

1 .

− sin t .

cos(ln x) + (ln x) sin(ln x) . u1 (t) = ln | cos t|. Genel çözüm ise yg (t) = c1 cos t + c2 sin t + ln | cos t|. 0 cos t u2 = =1 1 olarak bulunur. cos t + t sin t dir. İntegral alarak bilinmeyen fonksiyonlarımızı buluruz. t = ln x ters dönüşümü yaparak verilen problemin genel çözümü elde edilebilir: yg (x) = c1 cos(ln x) + c2 sin(ln x) + ln | cos(ln x)|. u2 (t) = t Böylece özel çözümümüz yö (t) = ln | cos t|. cos t + t sin t dir.

2y 00 + 4y 0 + 7y = x2 7. (1 + x2 )y 00 + (y 0 )2 + 1 = 0 13. y 00 + 2y 0 − 3y = 1 + xex 5.66 Bölüm 2. y 000 + y 0 = 2 − sin(x) 6. y 00 + 4y = 0 18. y 00 + y 0 − 6y = 0 ex 9. y 00 + 16y = e3x 4. y 00 − 2y 0 + y = x 10. y 00 + 2y 0 + y = 0 20. x2 y 00 − xy 0 + 2y = x ln(x) 11. y (4) + 3y 00 − 4y = 0 3. y 00 − 3y 0 = 0 19. y 3 y 00 = 1 14. y (4) + 18y 00 + 81y = 0 2. y 00 − y = 0 17. y (4) + 3y 000 = 0 21. Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler Alıştırmalar 1. x3 y 000 + 2x2 y 00 = x + sin(ln(x)) . xy 00 = y 0 12. y 00 + 9y = 2 sec(3x) 8. xy 00 = 1 + (y 0 )2 16. yy 00 + (y 0 )2 = 0 p 15.

y(x) = − 2c + c2 14. y(x) = c1 + c2 x + c3 x2 + c4 e− 5 x 3 20. y(x) = 4 − 2c1 + c2 √ √ 6. y(x) = c1 e2x + c2 e−3x x sin(3x) 9. y(x) = c1 + c2 ln(x) + c3 x + x ln(x) + 21 sin(ln(x)) + 1 c4 sin(3x)) 2 cos(ln(x)) . y(x) = c1 ex + c2 e−x 17. y(x) = c1 e−x + c2 xe−x 11. y(x) = e−2x (c1 cos( 10x) + c2 sin( 10x)) + 71 x2 + 8 60 49 x − 343 7. y(x) = c1 ex + c˜2 xex + ln |x|xex 10.Bölüm 2. y(x) = x(c1 cos(ln(x)) + c2 sin(ln(x)) + x ln(x) 12. y(x) = c1 ex + c2 e−x + c3 cos(2x) + c4 sin(2x) 2 x 2. c1 y 2 − (c1 x + c2 )2 = 1 15. y(x) = c1 cos(2x) + c2 sin(2x) 18. y(x) = c1 cos(4x) + c2 sin(4x) + 1 3x 1 25 e 3. y(x) = c1 x2 + c2 13. xy = c1 y + c2 16. y(x) = c1 + c2 e3x 19. y(x) = c1 + c2 cos(x) + c3 sin(x) + 2x + 12 x sin(x) c 1 x2 ln(x) 5. Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler 67 Cevaplar 1. y(x) = c1 e−3x + c2 ex − 1 3 + ( 18 x2 − 1 16 x)e x 2 4. y(x) = c1 cos(3x)+c2 sin(3x)+ 21 ln | cos(x)| cos(3x)+ 8. y(x) = c1 cos(3x) + c2 sin(3x) + x(c3 cos(3x) + 21.

68 Bölüm 2. Yüksek Mertebeden Diferansiyel Denklemler .

Bu durumda ∞ X f (x) = cn xn n=0 cn xn serisine I aralığında f (x) in kuvvet serisi denir.2) kuvvet serisi. Kuvvet Serisinin Yakınsaklığı I aralığındaki her x için ∞ X N X n cn x = lim cn x n N →∞ n=0 n=0 eşitliğini sağlayan limit mevcut ise (3. Burada a sayısı kuvvet serisinin merkezi olarak adlandırılır.2) n=0 olur. I üzerinde tanımlıdır ve ∞ X xn x2 x3 ex = =1+x+ + + ··· n=0 n! 2 3! ∞ X (−1)n x2n x2 x4 cos x = =1− + − ··· n=0 (2n)! 2! 4! ∞ X (−1)n x2n+1 x3 x5 sin x = =x− + − ··· n=0 (2n + 1)! 3! 5! ∞ X (−1)n+1 xn x2 x3 ln(1 + x) = =x− + − ··· n=0 n 2 3 ∞ 1 X = xn = 1 + x + x2 + x3 + · · · 1 − x n=0 69 . Eğer a = 0 ise kuvvet serisi x cinsinden ∞ X cn xn = c0 + c1 x + c2 x2 + · · · + cn xn + · · · (3. İlk olarak (x − a) nın bir kuvvet serisinin ∞ X cn (x − a)n = c0 + c1 (x − a) + c2 (x − a)2 + · · · + cn (x − a)n + · · · (3. I aralığında yakınsaktır. P toplamı. kuvvet serileri yöntemini en basit şekliyle ve aynı zamanda kuvvet serileri hakkındaki temel bilgiler için bazı teoremleri (ispatsız) vereceğiz. Kuvvet Serisi Yöntemi 3 Bu bölümde.1) n=0 şeklinde sonsuz seri olduğunu hatırlayalım.

Kuvvet Serisi Yöntemi Kuvvet Serisinin Yakınsaklık Yarıçapı cn (x − a)n kuvvet serisi verilsin P .70 Bölüm 3.

.

.

cn .

ρ = lim .

.

.

n→∞ cn+1 .

|x − a| > ρ ise ıraksaktır. Örnek 78. ∞ xn ex = P n! kuvvet serisinin yakınsaklık yarıçapını bulalım. o takdirde c) ρ = ∞ ise. limiti mevcut (ρ sonludur) veya sonsuz (bu halde ρ = ∞ yazacağız) olsun. seri her x için yakınsaktır. |x − a| < ρ ise yakınsak. n=0 Çözüm: . Bu takdirde a) ρ = 0 ise x 6= a olmak üzere her bir x için seri ıraksaktır. cn (x − a)n serisi. P b) Eğer 0 < ρ < ∞ ise.

.

.

1 .

.

.

1 .

.

.

n! .

ρ = lim .

1 .

= lim .

(n + 1)!.

.

= lim |n + 1| = ∞ .

n→∞ .

(n+1)! .

∞ P (−1)n+1 xn ln(1 + x) = n kuvvet serisinin yakınsaklık yarıçapını bulalım.1: Mavi olan ex . (a) N = 5 (b) N = 10 N xn Şekil 3. n=0 Çözüm: . kırmızı olan P n! n=0 Örnek 79. seri her x için yakınsaktır. n→∞ n! n→∞ yani.

.

.

(−1)n+1 .

.

(−1)n+1 (n + 1) .

.

.

.

.

.

n .

.

n + 1.

ρ = lim .

(−1)n+2 .

= lim .

.

.

.

.

= lim − .

.

=1 n→∞ .

(n+1) .

n→∞ n (−1)n+2 .

n→∞ .

n .

Bu aralık n=0 dışından seçilen x ler seri toplamında yerine yazıldığında toplam bulunamaz. Yani (−1. . yakınsaklık yarıçapını 1 bulduk. Serimiz |x| < 1 için yakınsaktır. 1) aralığından seçilecek her x değeri ∞ P (−1)n+1 xn n serisinde yerine yazıldığında reel bir değer elde edilebilir ve bu değer ln(x + 1) ile aynıdır.

bn )xn n=0 Kuvvet Serilerinde Türev Theorem 9. Eğer bir I açık aralığında.Bölüm 3. Kuvvet serilerinde çarpma ve bölme işlemleri toplama ve çıkarma işlemlerindeki gibi kolay ifade edilemez. polinomlarda olduğu gibi cebirsel işlemler yapılabilir. ∞ X cn xn = c0 + c1 x + c2 x2 + · · · + cn xn + · · · n=0 kuvvet serisi gösterimi f fonksiyonuna yaklaşıyorsa. Sonsuz elemanı olduğu için zordur. Örneğin ∞ X ∞ X f (x) = an xn ve g(x) = bn xn n=0 n=0 ise ∞ X f (x) ∓ g(x) = (an ∓ bn )xn n=0 şeklinde yazılabilir. kırmızı olan n n=0 Kuvvet Serileri ile İşlemler Kuvvet serilerinde. f I’da türevlenebilir ve I’daki her bir noktada ∞ X f 0 (x) = n cn xn−1 = c1 + 2c2 x + 3c3 x2 + · · · + ncn xn−1 + · · · n=1 dır. ∞ X f (x). Kuvvet Serisi Yöntemi 71 (a) N = 5 (b) N = 10 N P (−1)n+1 xn Şekil 3. Polinomların çarpım ve bölmesi gibidir. .g(x) 6= (an .2: Mavi olan ln(x + 1).

. şimdi ardışık belirlenecek sonsuz sayıda katsayı vardır. her bir n ≥ 0 için an = bn ’ dir. . Bu. difer- ansiyel denklemi sağlayacak şekilde. belirlemeye çalışmaktır. ∞ X nxn = x + 2x2 + 3x3 + · · · + nxn + · · · n=1 ∞ X (n − 1)xn−1 = x + 2x2 + 3x3 + · · · + nxn + · · · n=2 ∞ X (n + 1)xn+1 = x + 2x2 + 3x3 + · · · + nxn + · · · n=0 YÖNTEM Bir diferansiyel denklemin çözümü için kuvvet serileri yöntemi ∞ X y= cn xn n=0 kuvvet serisini diferansiyel denklemde yerine koyduktan sonra. an xn = 0 ise her n ≥ 0 için an = 0 olur. ∞ 1 X = xn = 1 + x + x2 + x3 + · · · + xn + · · · 1 − x n=0  0 ∞ 1 X 1 = nxn−1 = 1 + 2x + 3x2 + · · · + nxn−1 + · · · = 1−x n=1 (1 − x)2 Özdeşlik Prensibi Bir I açık aralığının her noktasında ∞ X ∞ X n an x = bn x n n=0 n=0 ise. Bu yöntem her zaman başarılı değildir. c2 . Fakat. önceki yöntemlerin bize verdiği kapalı biçimdeki çözümlerin aksine çözümlerin sonsuz seri gösterimlerini elde ederiz. . Örnek 82. P Özel olarak belirli bir aralıkta bütün x ler için Toplama İndisinin Kaydırılması ∞ X ∞ X ∞ X an xn = an−k xn−k = an+k xn+k n=T n=T +k n=T −k Örnek 81. . ama başarılı olduğunda. Kuvvet Serisi Yöntemi Örnek 80.72 Bölüm 3. y 0 + 2y = 0 denklemini çözünüz. c1 . kuvvet serisinin c0 . katsayılarını. belirsiz katsayılar yöntemini hatırlatmaktadır.

∞  X  (n + 1)cn+1 + 2cn xn = 0 n=0 Özdeşlikler prensibinden (n + 1)cn+1 + 2cn = 0 (3. ∞ X ∞ X ncn xn−1 + 2 cn xn = 0 n=1 n=0 n İki seriyi toplayabilmek için türevin indisini kaydırarak x elde etmeye çalışılır. cn+1 ’i çekelim −2 cn+1 = cn n+1 −2 n=0 ⇒ c1 = c0 1 −2 −2 −2 (−2)2 n=1 ⇒ c2 = c1 = c0 = c0 2 2 1 2! −2 −2 (−2)2 (−2)3 n=2 ⇒ c3 = c2 = c0 = c0 3 3 2! 3! yazıldığında (−2)n cn = c0 n! elde ederiz. Denklemde yerine koymak için birinci türevini alalım.Bölüm 3. P Çözüm: Çözümümüz y = n=0 ∞ X y0 = ncn xn−1 n=1 Denklemde yerine yazalım. (3) denklemi rekürans(indirgeme) bağıntısıdır. ∞ X ∞ X ncn xn−1 = (n + 1)cn+1 xn n=1 n=0 Sonuç olarak denklemimiz ∞ X ∞ X (n + 1)cn+1 xn + 2 cn x n = 0 n=0 n=0 ∞ X ((n + 1)cn+1 + 2cn )xn = 0 n=0 halini alır.3) bulunur. Sonuç olarak çözümümüz ∞ ∞ X X (−2)n y= cn xn = c0 xn n=0 n=0 n! ∞ X (−2x)n y = c0 = c0 e−2x n=0 n! Görüldüğü gibi birinci mertebeden denklemimizin çözümünü bir keyfi sabitle elde ettik. Örnek 83. (x − 3)y 0 + 2y = 0 denklemini çözünüz. Kuvvet Serisi Yöntemi 73 ∞ cn xn olsun. .

2 3 3 4 4 3 4 n=2 ⇒ c3 = c2 = 2 c0 = 3 c0 3. ikincisinde indis kaydıralım. Denklemde yerine koymak için birinci türevini alalım. Kuvvet Serisi Yöntemi ∞ cn xn olsun. Yakınsaklık yarıçapını bulalım. Çözümümüz hangi x ler için yakınsaktır onu belirleyelim. ∞ X ∞ X ∞ X ncn xn − 3 (n + 1)cn+1 xn + 2 cn xn = 0 n=0 n=0 n=0 Başlangıç indislerimiz ve x in kuvvetleri aynı olduğuna göre serilerimizi toplayabiliriz. (n + 2)cn − 3(n + 1)cn+1 = 0. .3 3 3 n+1 cn = c0 3n elde ederiz. Çözümümüzü ∞ ∞ X n+1 n X n+1 n y(x) = n c 0 x = c 0 x n=0 3 n=0 3n olarak buluruz. n≥0 3(n + 1) Katsayılarımızı belirleyelim: 2 n=0 ⇒ c1 = c0 3 3 3 2 3 n=1 ⇒ c2 = c1 = c0 = 2 c0 3. n≥0 veya n+2 cn+1 = cn . ∞ X ∞ X (x − 3) ncn xn−1 + 2 cn x n = 0 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X n−1 n−1 x ncn x −3 ncn x +2 cn x n = 0 n=1 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ncn xn − 3 ncn xn−1 + 2 cn x n = 0 n=1 n=1 n=0 Yukarıdaki üç seride de xn elde etmek için.74 Bölüm 3. ∞ X (ncn − 3(n + 1)cn+1 + 2cn )xn = 0 n=0 Özdeşlik prensibinden aşağıdaki rekürans bağıntısı elde edilir.3 3. ∞ X ∞ X ∞ X ncn xn − 3 (n + 1)cn+1 xn + 2 cn xn = 0 n=1 n=0 n=0 Birinci serine n katsayısı 0 dan başlamamıza olanak verir.2 3. P Çözüm: Çözümümüz y = n=0 ∞ X y0 = ncn xn−1 n=1 Denklemde yerine yazalım.

n+1 .

.

n + 1 3n+1 .

.

.

.

.

.

cn .

.

3n .

ρ = lim .

.

.

= lim .

n+2 .

= lim .

n .

.

.

.

=3 n→∞ cn+1 .

n→∞ n+1 n→∞ 3 n + 2 .

3 Yakınsaklık yarıçapının 3 olması serimizin |x| < 3 için yakınsak ve dolayısıyla sadece bu aralık için diferansiyel denklemimizin çözümü olduğunu gösterir. .

P Çözüm: Çözümümüz y = n=0 ∞ X 0 y = ncn xn−1 n=1 Denklemde yerine yazalım. Kuvvet Serisi Yöntemi 75 Örnek 84.Bölüm 3. Çözümümüzü ∞ X ∞ X y(x) = c0 + c1 x + cn x n = 1 + x + (n − 1)!xn n=2 n=2 olarak buluruz. cn = (n − 1)! elde ederiz. cn = (n − 1)cn−1 . x2 y 0 = y − x − 1 denklemini çözünüz. ∞ X ∞ X x2 ncn xn−1 = cn xn − x − 1 n=1 n=0 ∞ X ∞ X 2 n−1 x ncn x = cn xn − x − 1 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ncn xn+1 = cn x n − x − 1 n=1 n=0 n Her iki tarafta da x olacak şekilde indislerle oynayalım ∞ X ∞ X (n − 1)cn−1 xn = cn xn − x − 1 n=2 n=0 Her iki serinin de başlama indislerini aynı yapabilmek için sağ taraftakinin ilk iki terimini açalım ∞ X ∞ X (n − 1)cn−1 xn = c0 + c1 x + cn xn − x − 1 n=2 n=2 Düzenlersek ∞ X ∞ X (n − 1)cn−1 xn = c0 − 1 + x(c1 − 1) + cn x n n=2 n=2 Katsayılar eşitliğinden c0 = 1 ve c1 = 1 bulunur. Ve özdeşlik prensibinden aşağıdaki rekürans bağıntısı elde edilir.. n≥2 Katsayılarımızı belirleyelim: n=2 ⇒ c2 = c1 = 1= (2 − 1)! n=3 ⇒ c3 = 2c2 = 2.1= (3 − 1)! n=4 ⇒ c4 = 3c3 = 3. . Denklemde yerine koymak için birinci türevini alalım. Çözümümüz hangi x ler için yakınsaktır onu belirleyelim. .2. Yakınsaklık yarıçapını bulalım. ∞ cn xn olsun.1= (4 − 1)! .

.

.

.

.

.

.

= lim .

(n − 1)! .

= lim .

1 .

= 0 .

cn .

.

.

.

.

ρ = lim .

.

n→∞ cn+1 .

n→∞ .

n! .

n→∞ .

n .

Yakınsaklık yarıçapının 0 olması serimizin yalnız x = 0 için yakınsak olduğunu ve sonuç olarak diferansiyel denklemimizin önerilen şekilde bir kuvvet serisi çözümü olmadığını gösterir. .

7) teki katsayılar (3.5) denklemindeki P (x) ve Q(x) fonksiyonlarının her ikisi de x = a’da analitik ise x = a noktasına deklemin adi noktası aksi halde tekil noktası denir. Aslında. bir başka deyişle ∞ X f (x) = cn (x − a)n . herhangi bir mertebeden lineer denkleme uygulanabilir. Bu şekildeki herhangi bir seri çözümün yakınsaklık yarıçapı. B.5) şeklinde yazalım. Ne zaman başarılı olduğunu inceleyelim. f ’nin a noktasında bir kuvvet serisi gösterimi varsa. en önemli uygulamalarda. Tanım 10.6) denkleminin a’ya en yakın tekil noktasına (reel veya kompleks) olan uzaklığıdır. homojen. serinin katsayıları f (n) (a) cn = n! formulü ile verilir. Denklemimizi y 00 + P (x)y 0 + Q(x)y = 0 (3. rasyonel fonsiyonlar paydasının 0 olmadığı yerlerde analitiktir.4) şeklindeki ikinci mertebeden. Tanım 11.76 Bölüm 3. en azından (3. Yani P = B/A ve Q = C/A fonksiyonları x = a da analitik olsun. x = a. .7) n=0 şeklinde olan lineer bağımsız iki çözüme sahiptir. Eğer f fonksiyonunun Taylor serisi. (3. bütün polinomlar heryerde. f 0 (a) f 00 (a) f 000 (a) f (x) = f (a) + (x − a) + (x − a)2 + (x − a)3 + · · · 1! 2! 3! Yukarıdaki seriye f fonksiyonunun a noktasındaki (yada a merkezli) Taylor serisi denir. f fonksiy- onuna x = a’ da analitiktir denir. Kuvvet Serisi Yöntemi Adi/Tekil Nokta Bahsedilen kuvvet serileri yöntemi. seri metodu. lineer diferansiyel denklemlerdir. Theorem 11. (3.6) denklemi herbiri ∞ X y(x) = cn (x − a)n (3. |x − a| < ρ n=0 ise. C fonksiyonları x’in analitik fonksiy- onlarıdır. Fakat en önemli uygu- lamaları A(x)y 00 + B(x)y 0 + C(x)y = 0 (3. bu katsayılar basit polinomlardır.6) de yerine koyarak belirlenebilir. a’yı içeren bir açık aralıkta her x için f (x)’e yakınsıyorsa. A. Theorem 10. Bu taktirde (3. Örneğin. Örnek-84 te gördük ki.6) denkleminin bir adi noktası olsun. A(x)y 00 + B(x)y 0 + C(x)y = 0 (3. daima bir seri çözümünü vermez.

Çözüm: Denklemimizde katsayılarımız x2 + 1. Çözümümüz n=0 n=0 alalım ∞ X y 0 (x) = ncn xn−1 n=1 ∞ X y 00 (x) = n(n − 1)cn xn−2 n=2 Denklemimizde yerine yazalım ∞ X ∞ X ∞ X (x2 + 1) n(n − 1)cn xn−2 + x ncn xn−1 + 2x cn xn = 0 n=2 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn + n(n − 1)cn xn−2 + ncn xn + 2 cn xn+1 = 0 n=2 n=2 n=1 n=0 İndislerle oynayarak xn leri ortak hale getirelim ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn + (n + 2)(n + 1)cn+2 xn + ncn xn + 2 cn−1 xn = 0 n=2 n=0 n=1 n=1 İndislerin başlangıçlarını aynı yapalım ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn + 2c2 + 6c3 x + (n + 2)(n + 1)cn+2 xn + c1 x + ncn xn + 2c0 x + 2 cn−1 xn = 0 n=2 n=2 n=2 n=2 Düzenlersek ∞  X  2c2 + (2c0 + c1 + 6c3 )x + n2 cn + (n + 2)(n + 1)cn+2 + 2cn−1 xn = 0 n=2 elde edilir. c3 = − c0 − c1 3 6 ve n2 cn + 2cn−1 cn+2 = − . (x2 + 1)y 00 + xy 0 + 2xy = 0 denklemini çözünüz. katsayılarımızı bulalım.Bölüm 3. Böylece çözümümüz     1 3 3 5 1 6 1 3 1 4 3 5 1 6 y(x) = c0 1 − x + x + x + · · · + c1 x − x − x + x + x + · · · 3 20 45 6 6 40 10 şeklinde yazılır. Kuvvet Serisi Yöntemi 77 Örnek 85. . x2 + 1 fonksiyonunu 0 yapan x = ∓i noktaları denklemin tekil noktalarıdır. n=2 ⇒ c4 = − 61 c1 3 3 n=3 ⇒ c5 = 20 c0 + 40 c1 1 1 n=4 ⇒ c6 = 45 c0 + 10 c1 . Bu da bize yakınsaklık yarıçapının en az 1 olduğunu gösterir. Katsayılarımız bulunabilir. Polinomlar heryerde analitiktir. x ve 2x polinomlarıdır. Buradan 1 1 c2 = 0.. Türevleri P P da seri çözümü vardır. Sonuç olarak bulduğumu seri çözümü |x| < 1 için diferansiyel denklemimizin çözümüdür. Yani x = 0 ∞ ∞ cn (x − 0)n = cn xn şeklinde olsun. Yakınsaklık yarıçapı için tekil nokta bulunur. x = 0 noktasına uzaklıkları 1 dir. n≥2 (n + 2)(n + 1) yazabiliriz. .

Dolayısıyla x = 0 noktası da adi noktadır. y 00 − (x − 2)y 0 + 2y = 0 diferansiyel denklemin x = 0 komşuluğunda genel çözümünü bulunuz.2 2 3 6c3 1 1 n=2 ⇒ c4 = − = − c1 − c0 4.78 Bölüm 3. Kuvvet Serisi Yöntemi Örnek 86. Çözüm: Denklemimize baktığımızda y’nin ve birinci türevinin katsayıları birer polinomdur.4 8 6 7 7 n=4 ⇒ c6 = − c1 − c0 120 90 . 2(n + 1)cn+1 + (2 − n)cn cn+2 = − n≥1 (n + 2)(n + 1) Katsayılarımızı belirleyelim 4c2 + c1 1 2 n=1 ⇒ c3 = − = c1 + c0 3. Teorem bize aşağıdaki gibi bir seri çözümün varlığını garanti eder ∞ X y(x) = cn x n n=0 Türevleri alalım ∞ X y 0 (x) = ncn xn−1 n=1 ∞ X y 00 (x) = n(n − 1)cn xn−2 n=2 Denklemimizde yerine yazalım ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn−2 − (x − 2) ncn xn−1 + 2 cn xn = 0 n=2 n=1 n=0 (x − 2) parantezini açarsak ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn−2 − x ncn xn−1 + 2 ncn xn−1 + 2 cn x n = 0 n=2 n=1 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn xn−2 − ncn xn + 2 ncn xn−1 + 2 cn x n = 0 n=2 n=1 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n n n (n + 2)(n + 1)cn+2 x − ncn x + 2 (n + 1)cn+1 x + 2 cn xn = 0 n=0 n=1 n=0 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X 2c2 + (n + 2)(n + 1)cn+2 xn − ncn xn + 2c1 + 2 (n + 1)cn+1 xn + 2c0 + 2 cn xn = 0 n=1 n=1 n=0 n=0 ∞  X  2c0 + 2c1 + 2c2 + (n + 2)(n + 1)cn+2 − ncn + 2(n + 1)cn+1 + 2cn = 0 n=1 elde edilir. Buradan 2c0 + 2c1 + 2c2 = 0 ⇒ c2 = −c0 − c1 ve (n + 2)(n + 1)cn+2 − ncn + 2(n + 1)cn+1 + 2cn = 0 n≥1 rekürans bağıntısı bulunur. Polinomlar heryerde analitik fonksiyonlar oldukları için tüm reel sayılar bu denklem için adi noktadır.3 4 3 8c4 − c3 1 1 n=3 ⇒ c5 = − = c1 + c0 5.

. . 3 3 6 90 2 4 8 120 bulunur. 2 3 4 3 8 6 120 90 veya     2 2 3 1 4 1 5 7 6 2 1 3 1 4 1 5 7 6 y(x) = c0 1 − x + x − x + x − x + . Kuvvet Serisi Yöntemi 79 . Böylece çözümümüz 1 2 1 1 1 1 7 7 y(x) = c0 + c1 x + (−c0 − c1 )x2 + ( c1 + c0 )x3 + (− c1 − c0 )x4 + ( c1 + c0 )x5 + (− c1 − c0 )x6 + . Denklemimizin tekil noktası olmadığı için yakınsaklık yarıçapı ∞’ dir. Yani çözümümüz tüm reel sayılar için yakınsaktır. Denklemimiz d2 y dy −t + 2y = 0 dt2 dt olur.. + c1 x − x + x − x + x − x + . . Türevleri alalım ∞ X y 0 (t) = ncn tn−1 n=1 ∞ X y 00 (t) = n(n − 1)cn tn−2 n=2 Denklemimizde yerine yazalım ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn tn−2 − t ncn tn−1 + 2 cn tn = 0 n=2 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn tn−2 − ncn tn + 2 cn tn = 0 n=2 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X (n + 2)(n + 1)cn+2 tn − ncn tn + 2 cn tn = 0 n=0 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X 2c2 + (n + 2)(n + 1)cn+2 tn − ncn tn + 2c0 + 2 cn tn = 0 n=1 n=1 n=1 Düzenlersek ∞  X  2c2 + 2c0 + (n + 2)(n + 1)cn+2 − ncn + 2cn tn = 0 n=1 Yukarıdaki denklemden 2c2 + 2c0 = 0 ⇒ c2 = −c0 . . Örnek 87. y 00 − (x − 2)y 0 + 2y = 0 diferansiyel denklemin x = 2 komşuluğunda genel çözümünü bulunuz. .Bölüm 3. Teorem bize aşağıdaki gibi bir seri çözümün varlığını garanti eder ∞ X y(x) = cn (x − 2)n n=0 Denklemde yerine yazıp katsayıları bulmamız bu şekilde biraz karışık olacağından x − 2 = t dönüşümü yapalım. Çözümümüz ise X ∞ y(t) = cn tn n=0 şeklinde olacaktır.. Çözüm: x = 2 noktası da adi noktadır..

.  6 120 1680 bulunur. .80 Bölüm 3. Örnek 88. Yani x = 0 denklemimizin tekil noktasıdır. Türevleri alalım ∞ X y 0 (t) = ncn tn−1 n=1 ∞ X y 00 (t) = n(n − 1)cn tn−2 n=2 Denklemimizde yerine yazalım ∞ X ∞ X ∞ X (t + 1) n(n − 1)cn tn−2 + ncn tn−1 + 2 cn tn = 0 n=2 n=1 n=0 . y 0 (1) = 4 başlangıç değer problemini çözünüz. Denklemde yerine yazıp katsayıları bulmamız bu şekilde biraz karışık olacağından P n=0 x − 1 = t dönüşümü yapalım. Katsayılarımızı belirleyelim 1 n=1 ⇒ c3 = − c1 6 n=2 ⇒ c4 = 0 1 n=3 ⇒ c5 = − c1 120 n=4 ⇒ c6 = 0 1 n=5 ⇒ c7 = − c1 1680 .. 6 120 1680 t = x − 2 yazarsak   1 1 1 y(x) = c0 1 − (x − 2)2 + c1 (x − 2) − (x − 2)3 − (x − 2)5 − (x − 2)7 + . 2 d y dy x dx 2 + dx + 2y = 0 y(1) = 2. Böylece çözümümüz   2 1 1 5 1 7 t − t3 −  y(x) = c0 1 − t + c1 t − t + .. birinci türevinin katsayısı x1 olacaktır. Çözümümüz ise ∞ X y(t) = cn t n n=0 şeklinde olacaktır.. Diğer tüm noktalar adi noktadır. Çözüm: y’nin ikinci türevini yalnız bıraktığımızda. . Çözümümüzü y(x) = ∞ cn (x − 1)n şeklinde arayalım. Yani çözümümüz tüm reel sayılar için yakınsaktır. Denklemimizin tekil noktası olmadığı için yakınsaklık yarıçapı ∞’ dir. Bu fonksiyon x = 0 noktasında analitik değildir. Denklemimiz d2 y dy (t + 1) + + 2y = 0 dt2 dt olur. Başlangıç değerleri x = 1 de verildiği için seri çözümümüzü bu nokta etrafında aramamız uygun olur. Kuvvet Serisi Yöntemi ve (n − 2)cn cn+2 = n≥1 (n + 2)(n + 1) rekürans bağıntısı elde edilir.

    0 2 4 3 4 13 5 1 3 1 4 3 5 y (t) = c0 −2t + 2t − t + t − t + . .3 +2c1 = 2c0 3 n=2 ⇒ c4 = − 9c33. + c1 1 − t + t − t + t + . n≥1 yazılır. . . Böylece çözümümüz c1 2 2c0 3 4c0 c1 3c0 c1 26c0 9c1 6 y(t) = c0 + c1 t + (−c0 − )t + ( )t + (− + )t4 + ( − )t5 + ( − )t + . . . . . 3 16 3 3 10 y(0) = 2 ⇒ c0 = 2 0 y (0) = 4 ⇒ c1 = 4 bulunur. .5 4 +2c3 = 3c 15 − 15 0 c1 n=4 ⇒ c6 = − 25c5. 3 3 5 96 2 12 15 20 olur. 2 3 12 12 15 15 180 180 veya     2 2 3 1 4 1 5 13 6 1 2 1 4 1 5 1 6 y(t) = c0 1 − t + t − t + t − t + . . 4 1 2 4 y(t) = 2 + 4(x − 1) − 4(x − 1)2 + (x − 1)3 − (x − 1)4 + (x − 1)5 − (x − 1)6 + . Sonuç olarak |x − 1| < 1 için çözümümüz yakınsaktır. Denklemde yerine koyar ve düzenlersek 4 1 2 4 y(t) = 2 + 4t − 4t2 + t3 − t4 + t5 − t6 + . . . . Kuvvet Serisi Yöntemi 81 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n(n − 1)cn tn−1 + n(n − 1)cn tn−2 + ncn tn−1 + 2 cn tn = 0 n=2 n=2 n=1 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X (n + 1)ncn+1 tn + (n + 2)(n + 1)cn+2 tn + (n + 1)cn+1 tn + 2 cn tn = 0 n=1 n=0 n=0 n=0 ∞ X ∞ X ∞ X ∞ X n n n (n + 1)ncn+1 t + (n + 2)(n + 1)cn+2 t + (n + 1)cn+1 t + 2 cn tn + 2c2 + c1 + 2c0 = 0 n=1 n=1 n=1 n=1 ∞  X  (n + 1)2 cn+1 + (n + 2)(n + 1)cn+2 + 2cn tn + 2c2 + c1 + 2c0 = 0 n=1 elde edilir.6 5 +2c4 = 26c 180 − 180 0 9c1 .. Türevide alıp başlangıç koşulları yardımıyla c0 ve c1 i bulalım. (n + 1)2 cn+1 + 2cn cn+2 = − n≥1 (n + 2)(n + 1) n=1 ⇒ c3 = − 4c22. . 3 3 15 45 Denklemin tekil noktası x = 0 olduğu için seri çözümü aradığımız x = 1 noktasına olan uzaklık yakınsaklık yarıçapımızdır. 3 3 15 45 ve t = x − 1 yerine yazılırsa çözümümüzü elde etmiş oluruz. Buradan c1 2c2 + c1 + 2c0 = 0 ⇒ c2 = −c0 − 2 ve (n + 1)2 cn+1 + (n + 2)(n + 1)cn+2 + 2cn = 0. . . .4 +2c2 = − 4c 12 + 12 0 c1 n=3 ⇒ c5 = − 16c4.Bölüm 3. Katsayılarımız bulunabilir. + c1 t − t + t − t + t + .

82 Bölüm 3. y(−1) = 2 . Kuvvet Serisi Yöntemi Alıştırmalar 1. y 00 + y 0 − 2xy = 0 6. y 00 + xy 0 − y = e2x 7. y 00 + y = 0 3. y 00 + xy 0 − y 5. y 00 + xy 0 + (2x − 1)y = 0. y 0 = 2xy 2. y 00 + xy 0 − y = 1 + x2 4. y(−1) = 2.

y = c0 1 + x + + + ··· 2! 3! x2 x4 x3 x5     6.5.Bölüm 3. y = c0 1 − + + · · · + c1 x − + + ··· 2! 4! 3! 5! . Kuvvet Serisi Yöntemi 83 Cevaplar ∞ ! 1 X (−1)n+1 3. y = a0 + a1 x + (1 + a0 )x2 + x3 + (3 − a0 )x4 + x5 + · · · 2 3 24 30 x4 x6   2 5.(2n − 3) 2n 1. y = a0 + a1 x + (1 − a0 )x2 + (1 − a0 )x4 − (1 − a0 )x6 + · · · 2 4! 6! 1 1 1 1 4. y = a0 1 + x3 − x4 + x5 + · · · + a1 x − x2 + x3 + x4 + · · · 3 12 60 2 6 8 1 1 3 3. y = a1 x + a0 1 + x2 + x 2 n=2 (2n)!     1 1 1 1 1 1 2.7. · · · .

84 Bölüm 3. Kuvvet Serisi Yöntemi .

Diferansiyel Denklem Sistemleri 4 Önceki bölümlerde sadece bir bağımlı değişken içeren bir diferansiyel denklemin çözümü için yöntemleri inceledik. . .2)  . . xm içeren n. . . x(n−1) (4. y. un = x(n−1) Burada u1 in türevini alırsak. x2 . . . . . (4. .4) .. y 0 ) = 0 genel biçimine sahiptir. mertebeden. x01 . xm = 0 Kimi zaman yüksek mertebeden bir diferansiyel denklemin çözümünü birinci mertebeden eşdeğer bir sistemi çözerek bulmamız gerekebilir. . . . x0 . . xm = 0   0 0 (n) (n) f2 t. x. . x0 . ..1) g(t. . x1 . u1 . fonksiyonu olan iki veya daha fazla bağımlı değişken kullanmak ister. . xm . x1 . . .. . . . . . x. zaman gibi. mertebeden bir sistemin genel hali aşağıda verilmiştir. x. . . u2 . u2 . u1 = x u2 = x0 u3 = x00 (4. xm = 0 . un ) 85 . x1 . . Örneğin iki tane birinci mertebeden denklemin bir sistemi x ve y bağımlı değişkenler olmak üzere. f (t. . x01 . un ) bulunur. . Bu sistemin bir çözümü t nin bir fonksiyonu olan x(t). .5) . x1 . u01 = x0 = u2 olduğunu görürüz. Böyle problemler bizi. x0 . u1 .   (n) (n) f1 t. . . . xm . bununla birlikte. bağımlı değişkeni x. . xm . . (n) (n) fm t. . x0m . şeklinde devam ettiği kolayca görülebilir. bağımsız değişkeni t olan diferansiyel denkleminde aşağıdaki dönüşümü uygu- layalım. . . x1 . . Örneğin   x(n) = f t. . . Böylece n tane birinci mertebede diferansiyel denklemden oluşan aşağıdaki sistem elde edilmiş olur. y(t) çiftidir. . . . . . her biri bir tek bağımsız değişkenin. . eş zamanlı diferansiyel denklemlerin bir sistemine götürür. u01 = u2 u02 = u3 . . . xm . . . . . x1 . . x1 .  .3) n. . . y. . un in türevine gelindiğinde  0 u0n = x(n−1) = x(n) = f (t. . (4. x00 . .. u02 = u3 . m bağımsız değişkeni x1 . . . . . Burada f ve g verilen fonksiyonlardır. . x0m . y 0 ) = 0 (4. Birçok uygulama. . . u0n−1 = un u0n = f (t. u01 = u2 . doğal olarak. . .

. . . u1 . . bulduğumuz taktirde. Pratikte yüksek mertebeden bir diferansiyel denklemin yada sistemin çözümleri bulunmak istendiğinde. birinci mertebeden u01 = u2 2u02 = −6u1 + 2u3 (4. . . 2x00 = −6x + 2y (4. y. Genellikle bağımsız değişkeni t ve bağımlı değişkenleri (t nin bilinmeyen fonksiy- onlarını) x1 . . mertebeden denklemimizin de çözümünü bulmuş oluruz. . un (t) fonksiyonlarını. x3 .86 Bölüm 4. Aynı dönüşümü yüksek mertebeden diferansiyel sistemlerine de uygulaya bilir ve birinci mertebeden sistemler elde edebiliriz.7) u03 = u4 u04 = 2u1 − 2u3 + 40 sin(3t) denklem sistemine çevirmiş olduk. veya x. . . . birinci mertebeden bir sisteme çevirilmesi faydalı olur. u2 (t). un ) Yukarıdaki sistemin çözümünü. mertebeden 2x00 = −6x + 2y y 00 = 2x − 2y + 40 sin(3t) denlem sistemini. u2 .. . Diferansiyel Denklem Sistemleri u01 = u2 u02 = u3 . u1 (t). u0n−1 = un u0n = f (t. u1 = x u2 = x0 u3 = y u4 = y0 Birinci türevlerini alalım u01 = x0 = u2 2u02 = 2x00 = −6u1 + 2u3 u03 = y 0 = u4 u04 = y 00 = 2u1 − 2u3 + 40 sin(3t) Dolayısıyla 2. . .6) y 00 = 2x − 2y + 40 sin(3t) Sistemini birinci mertebeden sisteme çevirelim. Çözüm. . ile göstereceğiz. denklemlerin sayısı ile bağımlı değişkenlerin (bilinmeyen fonksiyonların) sayısının aynı olmasıyla sınırlandıracağız. x2 . Örnek 89. Burada vereceğimiz sistemleri. z. çoğu zaman bilgisayar yardımıyla yaklaşık olarak. Bu sebeple biz Birinci Mertebeden Sistemleri ele alacağız. u1 = x u2 = x0 u3 = y u4 = y0 dönüşümünü tanımlayalım. x(t) = u1 (t) olduğu için n. Birinci mertebeden sistemler teorik olarak incelenmiş ve çözümleri hakkında birçok metot geliştirilmiştir. .

bn sayıları için 4. + Pnn (t)xn + fn (t) şeklindeki birinci mertebeden lineer sistemi ele alalım. Bu takdirde verilen n tane b1 . Fakat daha geniş diferansiyel denklem sistemleri için ileriki derslerde öğreneceğimiz matris yöntemleri tercih edilir. . . . . Eğer f1 . + P1n (t)xn + f1 (t) x02 = P21 (t)x1 + P22 (t)x2 + .. 1 0 7 1 7 x=y + y x0 = y 00 + y 0 6 6 6 6 0 Bu x ve x ifadelerini (4. Theorem 12. b2 . Böylece n tane lineer birinci mertebeden denklemden oluşan sistemin bir çözümünü belirlemek için n tane başlangıç şartına ihtiyaç vardır.1 Birinci Mertebeden Sistemler x01 = P11 (t)x1 + P12 (t)x2 + . Pnn fonksiyonlarının ve f1 . xn (a) = bn başlangıç şartını sağlayan bir tek çözüme sahiptir. + P2n (t)xn + f2 (t) (4. Örnek 90.Bölüm 4. y(0) = −1 başlangıç şartını sağlayan özel çözümünü bulunuz. . fn fonksiyonlarının hepsi özdeş olarak sıfır ise bu sisteme homojen. . (4.12) 6 6 elde ederiz. Çözüm. . f2 . . . . . .10) denkleminden x i çözersek 1 0 7 x= y + y (4. aksi takdirde homojen olmayan sistem deriz. P12 . x2 (a) = b2 . Diferansiyel Denklem Sistemleri 87 4. fn fonksiyonlarının sürekli olduğunu kabul edelim. .8 deki sistem I aralığı üzerinde n tane x1 (a) = b1 .10) sisteminin x(0) = 2. . . . . Bu yöntem iki veya üçten fazla denklemi olmayan. . Bu denklemin çözümünü bulduktan sonra. . Lineer Sistemler İçin Varlık ve Teklik a noktasını içeren bir I açık aralığı üzerinde P11 . . . . Bu işlemin amacı sadece bir değişken içeren yalnız bir denklem kalıncaya kadar bağımlı değişkenleri yok etmektir. . .1 Yok Etme (Eliminasyon) Yöntemi Diferansiyel denklemlerin lineer sistemlerine en temel yaklaşım. x0 = 4x − 3y (4. f2 . küçük sistemler için çok uygundur. Türevini aldığımızda 1 00 7 0 x0 = y + y (4. .9) denkleminde yerine koyarsak   1 00 7 0 1 0 7 y + y =4 y + y − 3y 6 6 6 6 .11) 6 6 buluruz. 4. diğer bağımlı değişkenler ya orijinal denklemler kullanılarak ya da eleme işlemi onlarda da göz önüne alınarak bulunur.8) .1. Bu nedenle böyle bir sistemin genel çözümünün n tane keyfi sabit içermesini bekleriz. . . uygun denklem çiftlerini uygun şekilde birleştirerek bağımlı değişkenlerinin yok edilmesini içerir.9) 0 y = 6x − 7y (4. Bu nedenle elde edilen denklem genellikle önceden öğrendiğimiz yöntemlerle çözülen yüksek mertebeden bir lineer denklem olacaktır. x0n = Pn1 (t)x1 + Pn2 (t)x2 + .

Herhangi bir sabit katsayılı iki lineer diferansiyel denklemli bir sistem L1 x + L2 y = f1 (t) (4. L1 L4 − L2 L3 operatörü 4. Böylece istenilen çözüm x(t) = 3e2t − e−5t y(t) = 2e2t − 3e−5t dir. L = D4 − 2D3 + 5D − 1 olmak üzere Ly = f (t) şeklinde yazılabilir. . Bu denklemlerden birincinin ikinciden çıkarılmasıyla tek y bağımlı değişkeni kapsayan (L1 L4 − L2 L3 )y = L1 f2 (t) − L3 f1 (t) diferansiyel denklemi elde edilir. (4.16 sisteminin işlemsel determinantıdır. t bağımsız değişkenine göre türev almayı göstermektedir.16) L3 x + L4 y = f2 (t) şeklinde yazılabilir. . L3 ve L4 lineer diferansiyel operatörler (belki farklı mertebeden) ve f1 (t) ve f2 (t) verilen fonksiyonlardır. L3 = −6 ve L4 = D + 7 alınmıştır.9) ve (4. (D − 4)x + 3y = 0 −6x + (D + 7)y = 0 Burada L1 = D − 4. Burada L1 . L2 . .16 sisteminden x bağımlı değişkenini yok etmek için birinci denkleme L3 ve ikinciye L1 operatörünü uygularız. . mertebeden sabit katsayılı bir lineer diferansiyel operatör L = an Dn + an−1 Dn−1 + . Böylece L3 L1 x + L3 L2 y = L3 f1 (t) L1 L3 x + L1 L4 y = L1 f2 (t) sistemini elde ederiz.11) de yerine koyup 3 2t 1 −5t x(t) = c1 e + c2 e (4. mertebeden diferansiyel denklemi. . + a1 D + a0 (4.13) dir. 4. . an reel sayılar.14) 2 3 bulunur.16 teki orijinal denklemlerde yerine konarak x = x(t) çözülür. Burada D. a1 . Diferansiyel Denklem Sistemleri elde edilir. (a0 .10) deki denklem sistemi aşağıdaki şekilde yazılabilir. a2 . y = y(t) yi çözdükten sonra bu sonuç 4. Sadeleştirirsek y 00 + 3y 0 − 10y = 0 olur.13) denklemiyle ulduğumuz y(t) yi (4. Başlangıç Koşullarından c1 = 2 ve c2 = −3 bulunur.. Operatör gösterimi bu amaçlar için en uygun olanıdır. . Şimdi sistematik bir yok etme yöntemi tanımlayalım. Yukarıdaki 2.) Örneğin y (4) − 2y 000 + 5y 0 − y = f (t) 4.88 Bölüm 4. n. mertebeden sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemin genel çözümü: y(t) = c1 e2t + c2 e−5t (4.15) şeklindedir. L2 = 3. Örneğin (4.

.

.

L1 L2 .

.

L3 L4 .

= L1 L4 − L2 L3 .

.

sisteme dejenere olmuştur denir. Bu dejenere sistemin çözümü ya yoktur ya da sonsuz sayıdadır. Eğer işlemsel determinant özdeş olarak sıfıra eşitse. .

18) −2x + (D2 + 2)y = 0 sisteminin genel çözümünü bulunuz. (−6)(D − 4)x + (−6)(3)y = (−6)0 (D − 4)(−6)x + (D − 4)(D + 7)y = (D − 4)0 Bu denklemleri taraf tarafa çıkarırsak x i elimine etmiş oluruz. Çözüm: Verilen sistem aşağıdaki sekilde matris gösterimiyle yazalım  2     D +3 −1 x 0 = −2 D2 + 2 y 0 Burada kramer kuralı uygulanabilir.(Çözüm bir önceki örnekte yapıldı.17) y 0 = 6x − 7y sisteminin genel çözümünü bulunuz.Bölüm 4. x0 = 4x − 3y (4. (D − 4)x + (3)y = 0 (−6)x + (D + 7)y = 0 Burada x i yok etmek için birinci denkleme −6. (D2 + 3)x + (−1)y = 0 (4. Diferansiyel Denklem Sistemleri 89 Örnek 91. ikinci denkleme D − 4 operatörünü uygulamak gerekir. Çözüm: Verilen denklem sistemi aşağıdaki gibi operatör gösterimile de yazılabilir. (D − 4)(D + 7)y + 18y = 0 ((D − 4)(D + 7) + 18)y = 0 (D2 + 3D − 10)y = 0 ⇒ y 00 − 3y 0 − 10y = 0 Elde ettiğimiz bu denklemi çözüp. . daha sonrada x i bulabiliriz.) Örnek 92.

2 .

.

.

.

D +3 −1 .

.

.

0 −1 .

.

.

x = .

.

.

−2 D2 + 2 .

0 D2 + 2 .

ve .

2 .

.

2 .

.

D +3 −1 .

.

.

D +3 0 .

.

.

−2 2 y = .

.

.

D +2 .

−2 0 .

eşitliklerinden x ve y bulunabilir. Determinantları açarsak ((D2 + 3)(D2 + 2) − 2)x = 0 ((D2 + 3)(D2 + 2) − 2)y = 0 elde edilir. Dikkat ederseniz bölme kullanmadık. Düzenlediğimizde (D4 + 5D2 + 4)x = 0 ⇒ x(4) + 5x00 + 4x = 0 (D4 + 5D2 + 4)y = 0 ⇒ y (4) + 5y 00 + 4y = 0 .

Burada ise 8 adet keyfi var. Yerlenine yazıldığında 4 keyfi içeren çözümlerimiz elde edilmiş olur. Diferansiyel Denklem Sistemleri diferansiyel denklemlerini elde ederiz. x0 = 2x − 3 + 2y sin(2t) y 0 = −2y + x − cos(2t) Çözüm: 7 4 x(t) = 3c1 et + c2 e−t −cos(2t) − sin(2t) 5 5 t −t 2 4 y(t) = c1 e + c2 e − cos(2t) − sin(2t) 5 5 . x(4) + 5x00 + 4x = 0 y (4) + 5y 00 + 4y = 0 Diferansiyel denklemlerinin çözümleri x(t) = a1 cos 2t + a2 sin 2t + a3 cos t + a4 sin t y(t) = b1 cos 2t + b2 sin 2t + b3 cos t + b4 sin t şeklinde bulunur. mertebeden 2 denklemimiz olduğundan 4 keyfi olması beklenir.90 Bölüm 4. 2. Birinci denklemde yerlerine yazıp düzenleriz 0 = (−a1 − b1 ) cos 2t + (−a2 − b2 ) sin 2t + (2a3 − b3 ) cos t + (2a4 − b4 ) sin t buradan b1 = −a1 b2 = −a2 b3 = 2a3 b4 = 2a4 eşitlikleri elde edilir. Bulduğumuz fonksiyonları denklemlerimizden birine koyarak keyfileri birbiri cinsinden yazabilir ve keyfi sayımızı azaltabiliriz. y(0) = 2 Çözüm: 4 4 3t x(t) = − e−2t + e 5 5 2 12 3t y(t) = − e−2t + e 5 5 Örnek 94. x(t) = a1 cos 2t + a2 sin 2t + a3 cos t + a4 sin t y(t) = −a1 cos 2t − a2 sin 2t + 2a3 cos t + 2a4 sin t Örnek 93. x0 = −3x + 2y y 0 = 4y − 3x x(0) = 0.

  dA d ai. n tane birinci mertebeden lineer denklem x01 = p11 (t) x1 + p12 (t) x2 + . . Eğer. .  an1 (t) an2 (t) .  .  x(t) =  .. .19) sistemi d x(t) = P(t) x(t) + f (t) (4. + pnn (t) xn + fn (t) den oluşan genel sistemi tartışacağız.19) . . her bir elemanı t nin bir fonksiyonu olan     a11 (t) a12 (t) .Bölüm 4. h i P(t) = pij (t) katsayı matrisini ve h i h i x(t) = xi (t) ve f (t) = fi (t) sütun vektörlerini tanımlarsak (4. . .  ve    . . + p1n (t) xn + f1 (t) x02 = p21 (t) x1 + p22 (t) x2 + . a2n (t)  A(t) =     x2 (t)  . . . x0n = pn1 (t) x1 + pn2 (t) x2 + . Örneğin: x01 = 4x1 − 3x2 x02 = 6x1 − 7x2 .. . Eğer. . . A(t) matris fonksiyonunun her bir elemanı bir noktada (veya bir aralık üzerinde) sürekli (veya difer- ansiyellenebilir) ise A(t) de o noktada süreklidir veya diferansiyellenebilir deriz. . Diferansiyel Denklem Sistemleri 91 Örnek 95. x00 + 13y 0 − 4x = 6 sin(t) y 00 − 2x0 − 9y = 0 Çözüm: 13 13 6 x(t) = 3c2 cos(3t) − 3c1 sin(3t) + c4 cos(2t) − c3 sin(2t) − sin(t) 4 4 5 6 y(t) = c1 cos(3t) + c2 sin(3t) + c3 cos(2t) + c4 sin(2t) + cos(t) 65 4. .2 Matrisler ve Lineer Sistemler Bir matris değerli fonksiyon ya da basit olarak matris fonksiyon. ann (t) xn (t) biçiminde bir matristir. + p2n (t) xn + f2 (t) (4. a1n (t) x1 (t)  a21 (t) a22 (t) . ..20) dt biçiminde basit bir matris denklemi olarak ifade edilir. . elemanlarının ile.. Burada.  . Bir diferansiyellenebilir matris fonksiyonunun türevi.j A0 (t) = = dt dt ile tanımlanır. .

.   xj (t) =  xij (t)    (4.21) denklemi. Örneğin   dx 4 −3 = x dt 6 −7 denkleminin iki çözümü 3e2t e−5t     x1 = . cn sabitler ise x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) . Üst Üste Ekleme Prensibi I açık aralığında (4. . dx = Px dt (4. xn olarak verilen n tane çözümü için   x1j (t)  .92 Bölüm 4. x2 .. xn biçiminde n tane çözüme sahip ve (4. + cn xn (t) lineer bileşimi de I aralığında (4. .. c2 . .21) denkleminin bir çözümüdür. .21) denkleminin x1 . . . .  xnj (t) yazalım. Sistemin aranan çözümleri   w1 (t) x= = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) w2 (t) olduğundan w1 (t) = 3c1 e2t + c2 e−5t w2 (t) = 2c1 e2t + 3c2 e−5t biçiminde çözüm bulunur.21) dt homojen denklemini göz önüne almalıyız. f (t) ≡ 0 olmak üzere dx = P(t)x (4. x2 . . .22)  . . . .    . . Böylece.   . xn olsun. Theorem 13.21) ile verilen lineer denklemin n tane çözümü x1 .20) eşitliği ile verilen denklemin genel yapısını araştırmak için öncelikle. (4. Diferansiyel Denklem Sistemleri Sistemi     x1 4 −3 x= ve P= x2 6 −7 olmak üzere aşağıdaki şekilde yazılabilir. . bu n tane çözümün bir lineer birleşimidir. x2 = 2e2t 3e−5t ise x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) lineer kombinasyonu da bir çözümdür. (4. .21) denkleminin her çözümü. uygun anlamda bağımsız olan x1 . . . . x2 . xij ile xj vektörünün i−inci bileşeni tanımlanır. Eğer c1 .

Wronskiyen Eğer. x2 . onların Wronskiyeni n × n tipinde . . xn sözkonusu çözümler ise.Bölüm 4. . . x1 . . Diferansiyel Denklem Sistemleri 93 Tanım 12.

.

.

. . x11 (t) x12 (t) . x1n (t) .

.

.

.

x2n (t) . . x21 (t) x22 (t) . .

W =.

.

.

. .. .. ..

.

.

. . . .

.

.

xnn (t) . xn1 (t) xn2 (t) . . .

. xn ) biçiminde yazılabilir. x2 . Eğer x(t). x2 . xn . x2 . Homojen Olmayan Sistemlerin Çözümleri xp dx = P(t)x + f (t) (4. . (4. . . . . . . determinantı olup çözümlerin bileşenleri için (4. . xn ) alınsın. .23) denkleminin I üzerindeki herhangi bir çözümü ise. Theorem 14. Theorem 15. c2 . I üzerinde x0 = P(t)x denkleminin herhangi bir çözümü ise bu durumda c1 . + cn xn (t) dir. . . . . cn sayıları vardır ve her t elemanı için x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) . . x2 . + cn xn (t) + xp (t) (4. Çözümlerin Wronskiyeni Bir I açık aralığında x0 = P(t)x homojen lineer denkleminin n tane çözümünün x1 . . Wronskiyen W (t) veya W (x1 . . . Homojen Sistemlerin Genel Çözümleri x1 . . . . I üzerinde lineer bağımlı ise I nın her bir noktasında W = 0 dır. x2 . x2 . bu durumda c1 . . • Eğer x1 . öyle ki I nın her t elemanı için x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) . . xn bir açık I aralığı üzerinde x0 = P(t)x homojen lineer denkleminin n tane lineer bağımsız çözümü olarak alınsın ve P(t) de I üzerinde sürekli olsun. . . xn olduğunu varsayalım.22) gösterimi kullanılır. . . P(t) ve f (t) nin üzerinde sürekli olduğu açık bir I aralığı üzerinde bir özel çözümü olsun. . . . I üzerinde lineer bağımsız ise I nın her bir noktasında W 6= 0 dır. . cn sayıları vardır. . . . xn . Ayrıca P(t) I aralığı üzerinde sürekli olsun ve W (x1 . Bu durumda • Eğer x1 . . .23) dt denkleminin. . xn ile I aralığı üzerindeki (4. . x1 .24) dir.23) e ilişkin homojen denklemin lineer bağımsız çözümleri gösterilsin. x2 . . c2 . . . Eğer x(t).

Diferansiyel Denklem Sistemleri 4.27 denkleminde yerine yazarsak λv.26)       .   .94 Bölüm 4.. . + a2n xn + f2 .. Tanım 13.1 Homogen Sistemler İçin Özdeğer Yöntemi Birinci mertebeden homojen lineer sabit katsayılı bir x01 = a11 x1 + a12 x2 + . bir tek homojen sabit katsayılı denklemin çözümü için karakteristik kök bulma metodunun eşdeğeriyle ilgileneceğiz. + ann xn + fn sisteminin genel çözümünü inşa etmek için yok etme metoduna alternatif olan daha güçlü bir metodu inceleyelim. (4. (4. . x0n = an1 x1 + an2 x2 + . Çözüm vektörlerini v1 eλt       x1 v1  x2   v2 eλt   v2       λt   x(t) =  x3  =  v3 e  =  v3  eλt = v.   . Av = λv (A − λI)v = 0 olacak şekilde sıfırdan farklı bir vektördür.2. Genel çözümü elde etmek için ihtiyaç duyulan n tane lineer bağımsız çözüm vektörlerini bulmak için.28) elde edilir.eλt deneme çözümünü 4. n × n tipindeki A matrisinin bir özdeğeri denir. . Karakteristik Denklem . Özdeğerler ve Özvektörler |A − λI| = 0 denklemini sağlayan λ sayısına.28) denklemini (A − λI)v = 0 formunda yazalım. x0 (t) = Ax(t) (4.eλt olacaktır. .eλt (4.25) . (4. Tanım 14.   ..   .   .. Sıfırdan farklı eλt çarpanını sadeleştirerek Av = λv (4. . .  xn vn eλt vn şeklinde düşünelim.27) şeklinde yazalım ve x(t) = v. λ özdeğerine karşılık gelen bir özvektör. + a1n xn + f1 x02 = a21 x1 + a22 x2 + .eλt = Av.25) sistemini A[aij ] olmak üzere.

.

.

. a11 − λ a12 . a1n ..

.

.

.

a21 a22 − λ ... a2n .

|A − λI| = .

(4.29) .

.

.. . . .. .

.

.

. . . .

.

.

. ann − λ .. an1 an2 .

A matrisinin özdeğerleridir. Bu denklemin kökleri. . denklemi A matrisinin karakteristik denklemi olarak adlandırılır.

. n inci dereceden (−1)n λn + bn−1 λn−1 + bn−2 λn−2 + . . n tane köke sahiptir ve bu da n × n bir matrisin n tane özdeğere sahip olduğunu gösterir(varsa katlılarda sayılmak üzere). + cn xn (t) biçimindeki lineer birleşimidir. . Cebirin esas teoremi gereğince bu denklem. sabit katsayılı x0 = A x sistemini bu metotla çözmek için izlenecek yol aşağıdadır. λ özdeğerlerine karşılık gelen bir vektör ise x(t) = veλt sisteminin aşikar olmayan bir çözümüdür. . Örnek 96. . reel veya kompleks olmaları durumunda ortaya çıkabilecek çeşitli durumları ayrı ayrı tartışacağız. . . λn özdeğerleri reel ve birbirinden farklı ise bu durumda herbirini (A − λI)v(t) = 0 eşitliğinde yazarak eşitliği v1 . vn özvektörleri için çözeriz. . Böylece x0 = A x sisteminin genel çözümü. . . v. 2. . Bu durumda x1 (t) = v1 eλ1 t . Özdeğerlerin farklı veya tekrarlı. 1. λ2 . . λ3 . xn (t) = vn eλn t çözümlerini elde ederiz. Farklı Reel Özdeğerler Eğer λ1 . . x01 = 4x1 + 2x2 x02 = 3x1 − x2 . . . λ2 . homojen. λn özdeğerleri için çözeriz. . . . 3. + b1 λ + b0 = 0 polinomu elde edilir. xn (t) = vn eλn t özel çözüm vektörleri her zaman lineer bağımsızdır. . . v3 .Öncelikle (4. v2 . v2 . . Eğer. Theorem 16. A matrisinin λ1 . . . . Özdeğer Yöntemi Ana hatlarıyla n × n tipinde. Birinci mertebeden lineer dx = Ax dt sisteminin (sabit) katsayı matrisi A nın bir özdeğeri λ olsun. . ancak olası ise lineer bağımsız n tane x1 (t) = v1 eλ1 t . Diferansiyel Denklem Sistemleri 95 (4. x2 (t) = v2 eλ2 t . bu özdeğerlere karşılık gelen lineer bağımsız n tane v1 . Aşağıdaki sistemin genel çözümünü bulunuz.Bölüm 4.29) de verilen determinant açılırsa açıkça. . bu n çözümün x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) . . .Sonra.29) ile verilen karakteristik denklemi.İkinci adım herzaman mümkün olmayabilir. x2 (t) = v2 eλ2 t . vn özvektörlerini bulmaya çalışırız.

.33) 6 4 3 Çözüm: (4. Ancak k > 1 katlılığına sahip bir özdeğer. + cn vn eλn t (4. Aşağıdaki sistemin genel çözümünü bulunuz. x01 = 4x1 − 3x2 x02 = 3x1 + 4x2 Katlı Özdeğer Çözümleri Bu kesimde |A − λI| = 0 (4. . Tanım 15. Her λ özdeğeri için (A − λI) v = 0 (4. . v. λn özdeğerlerine karşılık gelen n tane lineer bağımsız v1 . k dan az sayıda lineer bağımsız özvektöre sahip olabilir.31) özvektör denklemi sıfırdan farklı en az bir v çözümüne sahiptir.96 Bölüm 4. Aşağıdaki sistemin genel çözümünü bulunuz. . Kompleks değerli çözümlerin reel ve sanal kısımları da çözüm olduğundan. ona karşılık gelen. . özdeğerler eğer farklılarsa lineer bağımsız n tane çözüm bulun- abilir. Eğer.32) deki genel çözüm için ihtiyacımız olan n tane lineer bağımsız çözümden oluşan bir “tamamlanmış küme” elde edemeyebiliriz. . Bir k−katlı λ özdeğerine. λ = p + iq ve λ¯ = p − iq bir çift özdeğer olsun. Bir özdeğer (4.30) eşitliğinin bir k−katlı kökü ise. farklı özdeğerlere karşılık gelen özvektörler lineer bağımsız olduğundan. Eğer. Diferansiyel Denklem Sistemleri Kompleks Özdeğerler Bazı özdeğerler kompleks de olabilir. λ özdeğerlerine karşılık gelen bir özvektör ise v özvektörünün v ¯ özdeğerine karşılık gelen özvektördür. k−katlıdır. k tane lineer bağımsız özvekör karşılık geliyor ise bu özdeğere tam diyelim. vn vektörlerinden oluşan bir tam kümeye sahiptir. . Dolayısıyla λ ya ilişkin en az bir özvektör vardır. Örnek 98. . λ2 .   9 4 0 x0 =  −6 −1 0  x (4. yani en az bir tekrarlanan köke sahip olması durumunu inceleyeceğiz. A matrisi λ1 . v2 . Eğer. . Örnek 97. A matrisinin her özdeğeri tam ise bu durumda. kompleks p ∓ qi özdeğerlerine karşılık gelen reel değerli çözümler olarak x1 (t) = ept (a cos qt − b sin qt) x2 (t) = ept (b cos qt + a sin qt) elde edilir.30) karakteristik denkleminin n tane farklı köke sahip olmaması. . Dolayısıyla x(t) = c1 v1 eλ1 t + c2 v2 eλ2 t + .33) denkleminin A katsayılar matrisinin karakteristik denklemi . Bu durumda. v = a + ib ise v ¯ eşleniği λ ¯ = a − ib dir.

.

.

9−λ 4 0 .

.

.

|A − λI| = .

.

−6 −1 − λ 0 .

.

.

6 4 3−λ .

= (5 − λ)(3 − λ)2 = 0 .

Buradan 6a + 4b = 0 (4. dolayısıyla v13 = v11 bulunur. İlk iki denklemden v12 = −v11 bulunur. v3 özvektörlerinin bir tam kümesi elde edilir. λ1 = 5 ve λ2 = 3 olmak üzere farklı iki özdeğere sahiptir ve λ2 = 3 özdeğerinin katlılığı k = 2 dir.34) denklemi çıkar.34) denkleminin c yi içermemesi. v2 . O halde A. katlı özdeğerlerin malesef tümünün tam olmadığını göstermektedir. λ1 = 5 için. (4. Yani b = − 23 a dır. özvektör denklemi      6 4 0 a 0 (A − 3I) v =  −6 −4 0   b  =  0  6 4 0 c 0 dır. üçüncü denklem 2v11 − 2v13 = 0 olur. v 6= 0 olmak üzere c nin keyfi olduğu anlamına gelir. (4. 3.Bölüm 4. 3 özdeğerlerine karşılık gelen v1 . 1 λ1 = 3 için.33) denkleminin genel çözümü x(t) = c1 v1 e5t + c2 v2 e3t + c3 v3 e3t       1 1 0 = c1  −1  e5t + c2  − 32  e3t + c3  0  e3t 1 0 1 dir ve skaler bileşen fonksiyonları x1 (t) = c1 e5t + c2 e3t x2 (t) = −c1 e5t − 23 c2 e3t x3 (t) = c1 e5t + c3 e3t dir. (A − λI) v1 = 0 özvektör denklemi      4 4 0 v11 0 (A − 5I) v1 =  −6 −6 0   v12  =  0  6 4 −2 v13 0 dır. Diferansiyel Denklem Sistemleri 97 dır.   1 −3 A= (4. Hatalı Özdeğerler Aşağıdaki örnek. O halde.35) 3 7 matirisi . Böylece 5. Buradan λ2 = 3 e karşılık gelen iki lineer bağımsız vektörün     1 0 v2 =  − 32  v3 =  0  0 1 olduğunu söyleyebiliriz.       v11 v11 1  v12  =  −v11  = v11  −1  v13 v11 1   1 v11 = 1 seçimiyle λ1 = 5 özdeğerine karşılık gelen özvektör v1 =  −1  olarak elde edilir. Buradan         a a 1 0  b  =  −3a  = a  −3  + c  0  2 2 c c 0 1 şeklinde 2 vektörün lineer birleşimi şeklinde yazılabilir.

.

.

1−λ −3 .

.

|A − λI| = .

.

3 7−λ .

= (λ − 4)2 = 0 .

. (A − λI)vk−1 = vk−2 . O halde.37) olacak biçimde bir vektördür. Eğer n × n tipindeki A matrisinin tüm özdeğerleri tam değilse.98 Bölüm 4. vk } biçiminde (A − λI)vk = vk−1 . Dolayısıyla genelleştirilmiş özvektörlerin zincirini (4. Örneğimize geri dönelim. Genelleştirilmiş Özdeğerler Eğer λ.38) . x0 = Ax denkleminin λ özdeğerine karşılık gelen k tane lineer bağımsız çözümden oluşan x1 (t) = v1 eλt . Dolayısıyla 2 −1 katlı λ1 = 4 özdeğerine karşılık gelen bir tek bağımsız özvektör olduğundan λ tam değildir.38) dan (A − λI)k vk = 0 (4. bu durumda A. hatalı bir λ özdeğerine karşılık gelen “kayıp çözümlerin” nasıl bulunacağını araştırmalıyız.  tk−1 t2  xk (t) = v1 + . Katlı bir ve hatası d olan λ özvektörü için tüm sıradan özvektörleri bulduktan sonra (A − λI)d+1 v = 0 (4. v2 . Bu durumda. 2 katlı (k = 2) λ = 4 özdeğerine karşılık sadece 1 (p = 1) özvektör bulmuştuk. Özvektör denklemi      −3 −3 v11 0 (A − 4I) v1 = = 3 3 v12 0 dir. Buda 3v11 + 3v22 = 0 denlemiyle eş anlamlıdır.. . λ ya karşılık gelen sıradan özvektör) k−uzunluklu herbir {v1 . . v2 . 2 katlı bir tek λ1 = 4 özdeğerine sahiptir. λ ya karşılık gelen ve rankı r olan genelleştirilmiş v vektörü (A − λI)r v = 0 ancak (A − λI)r−1 v 6= 0 (4. x0 = Ax sisteminin ihtiyaç duyulan lineer bağımsız n tane çözümünden daha azı üretilecektir. Buradan v22 = −v11 elde ederiz. + vk−2 + t vk−1 + vk (k − 1)! 2! kümesini belirler.       v11 v11 1 = = v11 v12 −v11 −1   1 Bu durumda λ1 = 4’e karşılık gelen her özvektör v1 = vektörünün sıfırdan farklı bir katıdır. .. rankı 1 olan genelleştirilmiş bir öz vektör sıradan bir özvektördür.36) sayısına hatalı λ özdeğerinin hatası adı verilir. . . x2 (t) = (v1 t + v2 )eλt .40) denklemiyle λ ya karşılık gelen genelleştirilmiş özvektörlerin zincirini oluşturabiliriz. 1 x3 (t) = ( v1 t2 + v2 t + v3 )eλt . .40) denklemiyle (A − λI)2 v2 = 0 . Diferansiyel Denklem Sistemleri karakteristik denklemine sahiptir. Eğer λ sadece p < k olmak üzere lineer bağımsız p tane öz vektöre sahip ise “kayıp” özvektörlerin d=k−p (4. 2 (4. Genelleştirilmiş öz vektörlerin (v1 . . . bu durumda şu ana kadar anlatılan özdeğer metodundan. (A − λI)v2 = v1 koşulunu sağlayan k tane genelleştirilmiş özvektörden oluşan kümedir.39) olduğu görülür. k > 1 katlı. vk } zinciri. v1 sıradan bir özvektör olduğundan (A − λI)v1 = 0 dır. . Eğer r = 1 ise.41) . (4. Bu özdeğerin hatası d = k − p = 2 − 1 = 1 dir. A matrisinin bir öz değeri ise. . genelleştirilmiş özvektörlerden oluşan bir zincir {v1 . Dolayısıyla (4.37) açıkça v nin λ özdeğerine karşılık gelen özvektör olduğu anlamına gelir. (4. v1 özvektörüne dayanan k−uzunluklu. k > 1 katlılığına sahip bir λ özdeğeri tam değilse λ ya hatalı dır denir. .

Bölüm 4. Eğer v2 = alırsak 0      −3 −3 1 −3 (A − λI)v2 = = 3 3 0 3 buluruz ve bu v1 in −3 katıdır. Böylece çözümlerimiz   −3 x1 (t) = v1 e4t = e4t 3   4t −3t + 1 x2 (t) = (v1 t + v2 )e = e4t 3t Sonuç olarak elde edilen x(t) = c1 x1 (t) + c2 x2 (t) genel çözümü x1 (t) = (−3c2 t + c2 − 3c1 ) e4t x2 (t) = (3c2 t + 3c1 ) e4t skaler bileşen fonksiyonlarına sahiptir.(yani sıradan bir özvektördür. Diferansiyel Denklem Sistemleri 99 denklemini çözerek oluşturacağız. (A − λI)(−3)v1 = 0). Açıkça görülebilirki bu denklem her bir v2 için gerçeklenir. Böylece v2 özvektörü   0 0 v2 = 0 0 0   1 denkleminden bulunacaktır. .      2 −3 −3 −3 −3 0 0 (A − 4I) = = 3 3 3 3 0 0 dır.