You are on page 1of 18

Bab 1

2. (a) 13 cm (d) 24 kg
Praktis Formatif 1.1 (b) 0.018 kg (e) 6 mA
1. Pertumbuhan bayi, kejadian siang dan (c) 4 000 000 m
malam
2. (a) pemerhatian, eksperimen Aktiviti 1.8
(b) Biologi 1. Tolok skru mikrometer
3. Biologi Ahli botani, Kimia Ahli 2. Penimbang digital
farmasi, Fizik Ahli astronomi
Praktis Formatif 1.4
Praktis Formatif 1.2 1. (a) 6.28 mm
1. (a) (b) (b) 4.56 mm
2. 24 cm2
3. Nilai menunjukkan jisim Chong

Aktiviti 1.9
(c) (d)
Ukuran panjang meja dengan pembaris lebih
tepat daripada ukuran panjang meja
dengan pensel.

2. (a) (i) Bahan beracun / toksik Aktiviti 1.10


(ii) Bahan merengsa 1. Ketumpatan semakin meningkat apabila
(iii) Bahan mudah terbakar jisim bertambah.
(iv) Bahan mudah meletup 2. Gabus Kayu Besi Kuprum
(v) Bahan mengakis 3. Definisi secara operasi bagi ketumpatan
ialah keadaan yang ditunjukkan oleh
(b) Merkuri dan klorin
objek yang terapung dan tenggelam.
3. Laporkan kepada guru. Jika boleh,
tutup dahulu bekalan elektrik. Dengan
Praktis Formatif 1.5
bantuan guru, gunakan pemadam api
1. A = 2 g cm3, B = 2 g cm3, C = 2 g cm3
yang sesuai untuk memadamkan api. 2. Cecair R, cecair yang paling tumpat
Jika tidak pasti, tinggalkan makmal tenggelam ke dasar.
dengan secepat mungkin.
Praktis Formatif 1.6
Aktiviti 1.5 1. Inferens adalah alasan atau sebab
1. (a) Meter bagi sesuatu peristiwa yang dapat
(b) Kilogram diperhatikan.
(c) Kelvin 2. Pemboleh ubah dimanipulasi = luas
permukaan bekas
Praktis Formatif 1.3 Pemboleh ubah dimalarkan = isi padu
1. Panjang meter, m; Jisim kilogram, awal air dalam bekas, suhu persekitaran,
kg; Masa saat, s; Suhu Kelvin, K; tempoh eksperimen.
Arus elektrik Ampere, A
Jawapan 1
Pemboleh ubah bergerak balas = kuantiti (iv) Beri pertolongan kecemasan kepada
akhir air selepas 30 minit. Aisyah atau minta bantuan guru
kamu untuk membawa dia
Praktis Formatif 1.7 ke hospital.
1. Jujur dan tepat dalam merekod dan 10. Kain dijemur di luar rumah lebih cepat
mengesahkan data dan bersikap positif kering daripada yang dijemur di
2. Bertanggungjawab terhadap kesihatan dalam rumah.
sejagat dan keselamatan alam sekitar
Cabaran Selanjutnya
Praktis Sumatif 1 11. Jika pokok disiram air setiap hari, maka
1. Bahan mengakis pokok tumbuh dengan sihat.
2. V R P T Q W U S (i) Senaraikan pemboleh ubah
3. 0.1 kg dimanipulasi (kuantiti air), pemboleh
4. (a) Neraca tuas ubah dimalarkan (cahaya matahari
(b) Angkup vernier dan karbon dioksida) dan pemboleh
5. (i) Alkohol merupakan bahan mudah ubah yang bergerak balas
terbakar. (ketinggian pokok).
(ii) Untuk memanaskan alkohol, (ii) Letakkan pokok-pokok di luar
gunakan kaedah kukusan air. supaya mendapat cahaya matahari
(iii) Gunakan cermin pelindung dan karbon dioksida yang sama.
mata ketika mencampur atau (iii) Kumpulkan data ketinggian pokok
memanaskan alkohol. dengan bilangan hari disiram.
(iv) Jangan halakan tabung uji ke arah
(iv) Lukis graf tinggi pokok
diri sendiri atau orang lain.
bilangan hari
(v) Jangan merasa atau menghidu bau
(v) Buat kesimpulan berdasarkan
alkohol.
graf yang diplot dan buktikan
(vi) Jauhkan alkohol yang mudah
hipotesis betul.
terbakar daripada sebarang
sumber api. 12. Menggunakan prinsip ketumpatan untuk
6. 34 petak 1 cm2 = 34 cm2 menyusun minuman dengan lapisan
Luas kedua-dua sayap = 34 cm2 cecair berlainan ketumpatan.
7. Semakin bertambah luas permukaan,
semakin bertambah kadar penyejatan. Bab 2
Praktis Formatif 2.1
8. Tolok skru mikrometer, Q kerana
alat Q boleh mendapatkan bacaan 1. (a) platlet, peredaran darah
menghampiri atau menepati nilai (b) peparu, ginjal dan kulit
sebenar. 2. Sel palisad - menyerap cahaya untuk
9. (i) Laporkan kepada guru fotosintesis
(ii) Jika bahan kimia terkena pada Sel epidermis - mengurangkan
Aisyah, perlu bilas dengan kehilangan air
menggunakan air yang banyak pada Sel akar - menyerap air dari tanah
bahagian yang terbabit. Sel pengawal - mengawal pembukaan
(iii) Jika letupan menghasilkan api yang atau penutupan stoma
kecil, gunakan pemadam api yang 3. Dinding sel
sesuai untuk memadamkan api.
Jika tidak pasti, tinggalkan makmal Praktis Formatif 2.2
dengan secepat mungkin. 1. Fotosintesis. Untuk menghasilkan
glukosa dan oksigen.
2. glukosa, respirasi sel
2 Jawapan
Praktis Sumatif 2 10. Q. Q ialah sel otot yang boleh mengecut
1. P = Sitoplasma, Q = Nukleus, dan mengendur.
R = Mitokondria
2. Ginjal, peparu Cabaran Selanjutnya
3. (a) ovum, (b) sel darah merah, 11. Keetha betul. Sebab terdapat organisma
unisel dan multisel di sekeliling kita.
(c) sel saraf
Organisma unisel adalah organisma
4. Sel tumbuhan mempunyai dinding sel, yang terdiri daripada satu sel manakala
kloroplas, vakuol dan berbentuk tetap. organisma multisel adalah organisma
5. Kulit merupakan organ sebab terdiri yang terdiri daripada lebih daripada
daripada gabungan tisu epitelium, tisu satu sel. Contoh organisma unisel ialah
penyambung, tisu otot, tisu darah dan ameba dan yis manakala contoh multisel
tisu saraf. Tisu-tisu ini bertindak secara ialah hidra dan manusia. Walaupun
bersepadu untuk menjalankan organisma unisel terdiri daripada satu
fungsi tertentu. sel, organisma itu boleh menjalankan
6. Manusia tidak dapat menjalankan semua proses kehidupan seperti
fungsi tertentu jika kehilangan salah pertumbuhan dan pembiakan.
satu organ. Misalnya, kerosakan ginjal
akan menyebabkan proses perkumuhan Bab 3
tidak dapat dijalankan. Tanpa proses Praktis Formatif 3.1
perkumuhan, darah akan menjadi 1. Homeostasis ialah pengekalan
beracun dan merosakkan organ-organ persekitaran dalam badan
lain. Hal ini boleh membawa kematian sesuatu organisma.
jika racun itu tidak disingkirkan melalui 2. Kawal atur suhu badan dan
penggunaan mesin dialisis. kandungan air
7. Sistem peredaran darah. Sistem ini
Praktis Sumatif 3
berfungsi mengangkut oksigen ke
1. Melalui proses transpirasi yang
sel-sel dan karbon dioksida dari sel-sel
membantu tumbuhan menyerap dan
ke peparu. Sistem ini juga berfungsi
mengangkut air serta mineral dari tanah
mengangkut nutrien, hormon dan
ke seluruh bahagian tumbuhan bagi
melawan jangkitan penyakit.
menggantikan air yang telah hilang ke
8. Apabila lembu memakan rumput, tenaga
persekitaran daripada daun. Air hilang
kimia yang tersimpan dalam bentuk kanji
daripada daun secara penyejatan
dalam rumput melalui proses fotosintesis
berupaya membantu menyejukkan
digunakan oleh lembu sebagai sumber
tumbuhan pada hari panas.
tenaga. Gas karbon dioksida yang
2. Salur darah mengecut untuk
dihasilkan semasa proses respirasi sel
mengurangkan pembebasan haba
lembu akan digunakan semula oleh
ke persekitaran. Bulu roma menegak
rumput semasa proses fotosintesis
untuk memerangkap lapisan udara yang
untuk menghasilkan kanji. Najis lembu
lebih tebal ini menghalang kehilangan
juga akan menjadi baja kepada rumput.
haba daripada badan ke persekitaran.
Apabila lembu memakan semula rumput
Kurang berpeluh bagi mengurangkan
ini, tenaga ini akan balik semula
haba dibebaskan melalui penyejatan.
kepada lembu. Otot rangka mengecut dan mengendur
9. Organisma ini mempunyai sifat secara aktif dan menyebabkan seseorang
kedua-dua sel haiwan dan tumbuhan. menggigil bagi meningkatkan suhu
Seperti sel tumbuhan, organisma ini badan. Pada masa yang sama, hormon
mengandungi klorofil untuk melakukan tertentu dirembeskan untuk meningkatkan
proses fotosintesis. Seperti sel haiwan, metabolisme badan.
organisma ini mempunyai flagella atau
ekor seperti sel haiwan untuk bergerak
ke arah cahaya matahari.
Jawapan 3
3. Salur darah mengembang untuk 8. (a) Kuantiti makanan dan minuman
membolehkan lebih banyak darah adalah pemboleh ubah yang
mendekati kulit supaya melepaskan dimalarkan maka perlu dipastikan
lebih banyak haba ke persekitaran. sama pada ketiga-tiga hari itu.
4. Memboleh enzim berfungsi secara (b) Hari kedua. Kuantiti air kencing
optimum pada suhu 37oC untuk adalah paling kurang pada hari
mengawal semua tindak balas kimia kedua. Apabila melakukan aktiviti
dalam sel hidup. cergas, suhu akan bertambah
5. Badan banyak kehilangan air apabila dan air dalam badan hilang dalam
berpeluh. Oleh itu kita perlu minum air bentuk peluh. Otak merembeskan
untuk menggantikan air yang telah hilang sejenis hormon supaya ginjal
melalui penyejatan ketika berpeluh. mengurangkan penghasilan air
6. Selepas melakukan senaman cergas, kencing.
suhu badan kita menaik. Salur darah 9. Udara di antara setiap lapisan kain
mengembang untuk membolehkan lebih memerangkap lebih banyak haba. Bulu
banyak darah mendekati kulit supaya roma yang menegak berfungsi sama
melepaskan tenaga haba. Oleh itu, dengan beberapa lapisan kain nipis ini
muka kelihatan merah. Sebaliknya, suhu iaitu memerangkap haba.
badan kita menurun apabila sejuk. Salur 10. Pernyataan masalah: Adakah stoma
darah mengecut untuk membolehkan mengawal atur kandungan air dalam
lebih banyak darah menjauhi kulit tumbuhan?
supaya mengurangkan pelepasan Hipotesis: Tumbuhan mengawal atur
tenaga haba. Oleh itu, muka kelihatan kandungan air melalui stoma
pucat. Tujuan: Menyiasat fungsi stoma
7. (a) Kuantiti peluh bertambah. Hal ini mengawal atur kandungan air pada
berlaku untuk mencegah suhu tumbuhan
darah daripada meningkat. Air peluh Pemboleh ubah:
yang dirembes oleh kelenjar peluh Dimalarkan: Tumbuhan yang sama jenis
dapat menyerap haba pendam yang Dimanipulasikan: Pokok yang daunnya
tinggi dan terbebas ke persekitaran disapu dengan vaselin dan pokok yang
apabila air peluh menyejat. daunnya tidak disapu dengan vaselin
Penyejatan ini menyebabkan suhu Bergerak balas: Layu atau tidak layu
badan menurun dan kembali ke aras Bahan dan radas: Dua pokok dalam
normal. pasu dan vaselin.
(b) Kuantiti air kencing berkurang. Hal Prosedur:
ini berlaku kerana air lebih banyak 1. Ambil dua pokok dalam pasu yang
diserap semula ke dalam darah sama jenis.
bagi mengimbangi air yang banyak 2. Daun bagi pokok A disapu vaselin
hilang melalui perpeluhan. Otak manakala daun bagi pokok B
merembeskan sejenis hormon agar dibiarkan seperti biasa.
ginjal mengurangkan penghasilan air
kepada air kencing.
(c) Apabila suhu badan bertambah,
Disapu Tanpa
kuantiti peluh turut bertambah
vaselin disapu
untuk menurunkan suhu badan
melalui penyejatan manakala vaselin
kuantiti air kencing pula berkurang A B
kerana kuantiti air dalam darah 3. Kedua-dua pokok kemudiannya
telah berkurang disebabkan oleh dibiarkan selama dua hari bawah
perpeluhan. Maka kuantiti air
cahaya matahari.
kencing yang dihasilkan di ginjal
menjadi sedikit dan lebih pekat. 4. Rekodkan pemerhatian ke atas
keadaan pokok selama dua hari.
4 Jawapan
Penjadualan data: 2500
Pokok disapu Pokok layu 3500
vaselin atau tidak
Ya Bab 4
Tidak Aktiviti 4.1
4. (a) Belahan dedua ialah pembahagiaan
Cabaran Selanjutnya: satu sel induk kepada dua sel anak.
11. Pernyataan itu benar. Sebagai organ (b) Pertunasan ialah proses
perkumuhan, kulit mengeluarkan peluh. pembentukan tunas pada badan
Sebagai organ perlindungan, kulit organisma. Tunas bermula sebagai
melindung jantung, ginjal dan organ- satu ketumbuhan yang berkembang
organ lain dalam badan. Sebagai organ dan kemudian terputus membentuk
yang mengawal atur suhu badan, kulit individu baharu.
mempunyai bulu roma, salur darah, (c) Pembentukan spora ialah proses
kelenjar peluh yang terlibat dalam menghasilkan spora di dalam
kawal atur suhu badan. sporangium. Selepas sporangium
12. Pernyataan masalah: Adakah pecah, spora yang halus dan
penghasilan air kencing adalah banyak ringan akan disebarkan oleh angin
apabila meminum banyak air? sehingga sampai di tempat yang
lembap, spora akan tumbuh menjadi
Hipotesis: Penghasilan air kencing
tumbuhan baharu.
lebih banyak apabila meminum banyak
(d) Pembiakan vegetatif adalah satu
air berbanding dengan meminum cara menghasilkan tumbuhan
kurang air. baharu daripada bahagian vegetatif
Tujuan: Menyiasat penghasilan air tumbuhan induk selain bunga.
kencing apabila meminum banyak air (e) Penjanaan semula berlaku daripada
atau kurang air. kebolehan fragmen organisma
Pemboleh ubah: tertentu tumbuh dan berkembang
Dimalarkan: Suhu sekitar yang sama, menjadi individu baharu yang
murid yang sama lengkap.
Dimanipulasikan: Kuantiti minuman yang
berbeza untuk satu hari Praktis Formatif 4.1
Bergerak balas: Kuantiti air kencingnya Pembiakan
Pembiakan seks
yang terhasil dikumpulkan dan disukat. aseks
Bahan dan radas: Air dan silinder 1. Melibatkan sel Tidak
penyukat pembiakan melibatkan sel
Prosedur: pembiakan
1. Seorang murid diberi kuantiti Berlaku kepada Berlaku kepada
minuman yang berbeza selama manusia, organisma
sehari. haiwan ringkas
2. Kumpulkan dan catatkan kuantiti air peringkat tinggi (Amoeba,
kencing yang dihasilkan. dan tumbuhan Paramecium,
Penjadualan data: berbunga Hydra) dan
tumbuhan
Kuantiti Kuantiti air (bawang, halia,
minuman (ml) kencing (ml) ubi kentang)
1500
Melibatkan Melibatkan
dua induk satu induk
Jawapan 5
2. (a) Bawang; bebawang (ii) Fasa pemulihan (Hari 6 11)
(b) Ubi keledek; batang Dinding uterus mula dibina semula
(c) Halia; batang dan menebal. Salur darah di dalam
(d) Lalang; batang dinding uterus mula terbentuk untuk
(e) Ubi kentang; batang bersedia menerima penempelan sel
(f) Setawar; daun yang telah disenyawakan.
3. Pembiakan penting bagi menjamin (iii) Fasa subur (Hari 12 17)
kelangsungan/ kemandirian spesies Ovum dibebaskan dari ovari pada
hari ke-14 kitar haid. Dinding uterus
Aktiviti 4.4 dan salur darah terus berkembang.
2. Ya. Perempuan normal biasanya
Persenyawaan mungkin berlaku
didatangi haid pada umur 10 hingga 12
dalam fasa ini.
tahun.
(iv) Fasa prahaid (Hari 18 28)
3. Menasihati remaja tersebut agar
menjaga kebersihan diri dan pemakanan Dinding uterus terus menebal dan
iaitu memakan makanan yang seimbang kaya dengan salur darah. Jika
serta meminum air mencukupi. berlaku persenyawaan, penempelan
embrio akan terjadi di dinding
Praktis Formatif 4.2 uterus. Jika persenyawaan tidak
1. Untuk melahirkan zuriat. berlaku, kitar haid akan berulang
2. Fungsi uretra: Salur untuk mengeluarkan semula.
sperma dan air kencing keluar dari 2. Haid wanita bermula antara umur
badan 10-12 tahun, selama 5-7 hari.
Fungsi zakar: Memindahkan sperma 3. Pengovulan ialah proses pelepasan
ovum yang telah matang dari ovari dan
ke dalam faraj perempuan semasa
berlaku di ovari.
persetubuhan
4. Tidak benar. Wanita yang didatangi
Fungsi skrotum: Memegang dan
haid boleh menjalankan aktiviti harian
melindungi testis
seperti biasa.
3. Fungsi tiub Fallopio: Tempat
persenyawaan antara sperma dan ovum Praktis Formatif 4.4
Fungsi faraj: Menerima sperma dan 1. Tidak
menjadi saluran bayi dilahirkan 2. Selepas persenyawaan, zigot
Fungsi uterus: Tempat embrio membahagi menjadi satu bebola sel
berkembang dan membesar yang disebut sebagai embrio. Embrio
4. Peringkat permulaan sistem pembiakan akan menempel di dinding uterus.
menjadi matang dan menghasilkan sel Embrio yang telah menempel pada
pembiakan. dinding uterus akan terus berkembang
5. Masalah badan berbau berlaku menjadi fetus dan semakin menyerupai
disebabkan oleh perubahan hormon bayi.
apabila mencapai akil baligh. 3. Zigot Embrio Fetus Bayi
6. Tidak boleh, perempuan tersebut tidak 4. Fungsi amnion: Membran yang
dapat menghasilkan ovum. membentuk pundi dan mengandungi
bendalir.
Praktis Formatif 4.3 Fungsi plasenta: Tempat pertukaran
1. (i) Fasa haid (Hari 1 5) nutrien, oksigen, karbon dioksida dan
Lapisan dinding uterus, salur darah bahan buangan antara darah ibu dan
dan ovum yang tidak tersenyawa darah fetus.
terluluh dan disingkirkan apabila Fungsi tali pusat: Tiub yang
haid bermula. menghubungkan fetus kepada plasenta
6 Jawapan
Praktis Formatif 4.5 5. Pemeriksaan awal secara berkala dapat
1. Wanita hamil memerlukan nutrien yang mengesan simptom awal penyakit kronik
lebih banyak kerana bayi di dalam dan mengurangkan risiko masalah
kandungannya memerlukan nutrien kesihatan yang memerlukan kos rawatan
untuk membesar dengan sihat. yang tinggi.
2. Bayi di dalam kandungan menyerap 6. Menggugurkan kandungan tidak
kalsium dari badan ibu untuk seharusnya dijadikan sebagai cara
pertumbuhan tulang dan giginya. mengawal kehamilan kerana setiap
3. (a) Susu ibu mengandungi nutrien yang makhluk yang bernyawa mempunyai hak
paling lengkap untuk perkembangan untuk hidup walaupun dalam kandungan.
bayi berbanding susu formula.
(b) Susu ibu lebih mudah dihadam oleh Praktis Formatif 4.7
bayi berbanding susu formula. 1. Menarik perhatian serangga untuk
(c) Susu ibu memberikan kekuatan pendebungan.
imunisasi yang lebih tinggi kepada 2. Sepal: berwarna hijau untuk melindungi
bayi berbanding susu formula. kudup bunga
(d) Susu ibu tidak mengandungi bahan Ranggi: berwarna warni bagi menarik
kimia berbanding susu formula. perhatian serangga
3. Pokok betik tersebut hanya mempuyai
Praktis Formatif 4.6
organ seks jantan sahaja pada
1. Punca kemandulan lelaki:
bunganya. Bunga betik tidak dapat
(i) Kualiti sperma rendah disenyawakan menyebabkan betik tidak
(ii) Bilangan sperma tidak mencukupi dapat berbuah.
(iii) Testis tidak menghasilkan sperma 4. (a) Fungsi stigma: menerima butir
(iv) Mati pucuk debunga (gamet jantan)
Punca kemandulan perempuan: (b) Fungsi stil: menghubungkan stigma
(i) Ovari tidak dapat menghasilkan ke ovari
ovum (c) Fungsi anter: menghasilkan gamet
(ii) Tiub Falopio tersumbat jantan
(iii) Uterus tidak normal
5. Angin Serangga
(iv) Ketumbuhan dalam uterus
2. (a) Suntikan ubat hormon dan butir debunga butir debunga
pembedahan ringan melekit
(b) Rawatan menggunakan kaedah IVF berwarna putih berwarna cerah
3. (a) Kaedah vasektomi: memotong dan dan pudar
mengikat kedua-dua duktus sperma bilangan butir bilangan butir
melalui pembedahan supaya tiada debunga yang debunga yang
sperma yang dipancutkan semasa banyak sedikit
ejakulasi.
(b) Kaedah ligasi: kedua-dua tiub Praktis Sumatif 4
Fallopio dipotong dan diikat melalui 1. (a) Bendalir amnion
pembedahan supaya ovum tidak (b) Bertindak sebagai kusyen untuk
disenyawakan oleh sperma. menyerap gegaran dan mencegah
4. Bayi tabung uji ialah bayi yang terbentuk fetus daripada mengalami
melalui kaedah IVF. Sperma dan ovum kecederaan
bersenyawa di dalam bekas kaca (c) Plasenta menghubungkan fetus
kemudian embrio yang telah tersenyawa dengan ibunya. Fetus mendapat
akan dimasukkan ke dinding uterus
makanan dan oksigen daripada
wanita.
plasenta ibunya melalui tali pusat.

Jawapan 7
(d) Apabila fetus terbentuk dengan 4. (a)
lengkap, badan fetus berputar Peratus sperma tidak normal
sehingga kepalanya menuju ke
arah serviks. Pengembangan 35
serviks berlaku supaya kepala bayi 30
dapat melalui faraj. Dinding berotot 25
uterus mengecut dengan kuat,
amnion pecah dan bendalir amnion 20

dibebaskan. Pengecutan kuat uterus 15


menolak bayi keluar daripada tubuh 10
ibu.
5
2. (a) (i) Hari 1-5
(ii) Hari ke-14 0 Dos nikotin
Tiada Rendah Tinggi
(b) Ya, kerana fasa subur adalah pada
(b) Umur dan spesies tikus
hari ke-12 hingga ke-16.
(c) Peratus sperma tidak normal yang
3. (a) Pil pencegah hamil
tertinggi dihasilkan oleh kumpulan
Pil pencegah hamil menghalang
tikus yang diberi dos nikotin yang
proses pengovulan.
tertinggi.
Implan
(d) Sebagai kawalan eksperimen.
Penggunaan implan merembeskan
(e) Kesan nikotin terhadap bayi:
hormon dan menghalang ovari untuk
Nikotin akan memasuki darah
menghasilkan ovum.
fetus dan menyebabkan
Penggunaan kondom
pertumbuhan fetus terganggu.
Kondom dipakai pada zakar lelaki Bayi yang dilahirkan mempunyai
sebelum persetubuhan untuk berat yang sangat rendah dan
menghalang kemasukan sperma bersaiz lebih kecil daripada bayi
daripada memasuki vagina wanita normal.
semasa ejakulasi.
Penyelesaian yang baik untuk ibu
Alat kontraseptif dalam uterus
yang ketagih nikotin:
(IUCD)
Bergaul dengan rakan-rakan
Alat kontraseptif dalam rahim
yang tidak merokok dan menjauhi
dimasukkan ke dalam uterus
perokok.
wanita bagi mengelakkan berlaku
Mendapatkan sokongan daripada
penempelan.
rakan-rakan dan keluarga untuk
(b) Cadangan Jawapan:
berhenti merokok.
Setuju. Penjualan kondom secara
Meminum air kosong dan jus.
terbuka hanya akan menggalakkan
hubungan seksual antara pasangan (Mana-mana jawapan lain yang
luar nikah. Kondom perlu dijual boleh diterima)
dengan pengawasan dan tidak 5. (a) (i) Pistil
sepatutnya diletakkan di rak terbuka (ii) Stamen
atau kaunter hadapan. Had umur (b) (i) Ranggi bunga bersaiz besar,
individu yang membeli kondom mempunyai warna yang
perlu ditetapkan seperti hanya menarik dan bau yang wangi.
dijual kepada mereka yang sudah (ii) Apabila serangga hinggap di
mencapai usia 20 tahun dan yang atas bunga untuk menghisap
sudah bernikah. nektar, butir debunga akan

8 Jawapan
melekat pada kaki dan badan B 1. Ya, belon mengembang kerana udara
serangga yang berbulu dan memenuhi ruang.
dibawa butir debunga ke 2. Rod kayu menjadi tidak seimbang
stigma bunga yang sama atau kerana udara keluar daripada belon
bunga yang lain untuk proses yang dicucuk dengan jarum dan
pendebungaan. menyebabkan belon tersebut menjadi
Cabaran Selanjutnya lebih ringan. Ini membuktikan udara
6. Tidak benar. Lelaki juga boleh mempunyai jisim.
mengalami masalah kemandulan seperti 3. Pita selofan ditampal untuk
testis tidak dapat menghasilkan sperma mengelakkan belon daripada meletup
atau penghasilan sperma yang sedikit menjadi serpihan kecil apabila dicucuk
dan tidak berkualiti. Selain itu, jika dengan jarum. Hal ini adalah untuk
memastikan perbandingan yang adil
seseorang lelaki itu mempunyai masalah
antara kedua-dua jisim belon.
kesihatan seperti kencing manis juga
boleh menyebabkan pasangan itu tidak Praktis Formatif 5.1
dapat menghasilkan zuriat. 1. Jirim: buku, pensel, pen, gelas dan bikar
7. (a) Mungkin kedua-duanya mandul atau (Mana-mana jawapan lain yang boleh
salah seorang daripada mereka diterima).
mandul. 2. Mempunyai jisim dan memenuhi ruang
(b) Menjalani rawatan hormon untuk 3. Ya, kerana semua hidupan mempunyai
membantu suami atau isteri jisim dan memenuhi ruang.
menghasilkan gamet yang sihat 4. Udara memenuhi ruang
Menjalani pembedahan untuk
Sifat fizik Sifat jirim
menyelesaikan masalah tiub 5.
Falopio atau saluran duktus Bergantung Bergantung
kepada jenis kepada tindak
sperma yang tersumbat
bahan yang balas yang
Menggunakan kaedah in
membentuknya. berlaku kepada
vitro (IVF) iaitu mengeluarkan sesuatu bahan.
ovum dari ovari isteri untuk
disenyawakan oleh sperma di
Aktiviti 5.4
dalam bekas kaca dan embrio
1. Keamatan warna biru larutan kuprum(II)
yang terbentuk akan dimasukkan
sulfat berkurang kerana pertambahan
kembali ke dalam uterus isterinya;
kuantiti zarah-zarah air.
pasangan tersebut mempunyai
2. Jirim terdiri daripada zarah-zarah kecil
peluang yang lebih tinggi untuk
yang diskrit.
mendapat zuriat.
Aktiviti 5.5
Bab 5
1. Jam, meja, kipas, mangkuk dan senduk
Aktiviti 5.1
(Mana-mana jawapan lain yang boleh
A 1. Benda hidup : Tauge
diterima).
Benda bukan hidup : Tanah dan air
2. Tanah, air dan tauge merupakan Eksperimen 5.1
jirim kerana mempunyai jisim dan
1. Resapan berlaku di dalam cecair lebih
memenuhi ruang.
cepat berbanding pepejal.
3. Buku, pensel, kereta, komputer dan
gelas. (Mana-mana jawapan lain yang
boleh diterima)

Jawapan 9
Aktiviti 5.6 3. Jirim terdiri daripada zarah yang kecil
A 1. Suhu air tidak berubah semasa dan diskret sentiasa bergerak dan
mendidih kerana haba digunakan untuk berlanggar antara satu sama lain.
memutuskan ikatan zarah-zarah air. 4. Suhu tidak berubah kerana haba
2. Suhu digunakan untuk mengatasi daya tarikan
antara zarah-zarah pada ketika itu
100 menyebabkan tiada perubahan suhu.
5. Udara lebih cepat kehilangan haba
berbanding air. Oleh sebab itu, udara
Masa pada permukaan air dan air pada
B (I) 1. Tidak permukaan akan membebaskan
(II) 1. Tidak haba. Ini menyebabkan air pada
(III) 1. Tidak permukaan akan membeku lebih
cepat dan bertindak sebagai penebat
Praktis Formatif 5.2 haba. Permukaan air yang telah
1. (a) (i) Buih: Gas membeku menghalang air di bahagian
(ii) Air: Cecair bawah daripada kehilangan haba. Ini
(iii) Rumpai air: Pepejal menyebabkan tidak semua air tasik dan
(iv) Akuarium: Pepejal sungai membeku.
(v) Ikan: Pepejal
(b) Pepejal: buku, gelas, baju Praktis Sumatif 5
Cecair: minyak, petrol, susu 1. (a) Air kopi: cecair
Gas: udara, karbon dioksida dan Batu: pepejal
oksigen Udara di dalam belon: gas
(Mana-mana jawapan lain yang (b) Air kopi dan batu
boleh diterima). (c) Zarah-zarah batu hanya bergetar
(c) dan berpusing pada kedudukannya
sahaja manakala zarah-zarah udara
Keadaan
Susunan Pergerakan bergerak secara rawak, berlanggar
Jirim
antara satu sama lain dengan
Pepejal Tersusun Bergetar dan
tenaga kinetik yang tinggi.
rapat dan berpusing pada
padat kedudukannya 2. (a) P: hanya berpusing dan bergetar
sahaja pada kedudukannya kerana
ruang kosong di antara guli
Cecair Rapat Bergerak bebas,
sangat kecil.
tetapi tidak menggelongsor
tersusun dan berlanggar Q: bergerak, menggelongsor dan
antara satu berlanggar antara satu sama lain
sama lain kerana mempunyai lebih ruang
Gas Tidak Bergerak secara kosong berbanding P.
tersusun dan rawak, bebas, R: bergerak secara rawak,
berjauhan berlanggar berlanggar antara satu sama
antara satu antara satu lain dengan kelajuan yang tinggi
sama lain sama lain kerana terdapat banyak ruang
dengan laju. kosong di antara guli.
(b) (i) Gas dimampatkan pada
2. Bau masakan merebak melalui resapan
tekanan yang tinggi, isi padu
zarah-zarah bau masakan ke dalam
ruang menjadi kecil, susunan
zarah-zarah udara.
10 Jawapan
zarah semakin rapat, kedaan (iii) Tutup bekas itu dengan
jirim bertukar daripada gas bungkusan plastik.
kepada cecair. (iv) Letakkan sebiji batu di tengah
(ii) Apabila tekanan di dalam tong bungkusan plastik di atas gelas.
gas dikurangkan, isi padu (v) Biarkan bekas tersebut dijemur
di bawah Matahari
ruang menjadi besar, susunan
selama sejam.
zarah semakin berjauhan
(vi) Selepas sejam, titisan cecair
antara satu sama lain. Keadaan tidak berwarna akan terhasil
jirim bertukar daripada cecair pada bungkusan plastik dan
kepada gas. menitis ke dalam gelas.
3. (a) (i) Gas
(ii) Pepejal
(iii) Cecair
(b) Cecair sabun bertukar menjadi
gas. Tiupan yang kuat akan
menghasilkan tekanan dan Batu
menyebabkan susunan zarah-zarah
Titisan Bungkusan
cecair berjauhan antara satu sama cecair plastik
lain. Akhirnya, cecair sabun bertukar Bekas Gelas
keadaan menjadi gas.
Air laut
4. (a) Zarah-zarah udara dimampatkan
lebih dekat antara satu sama lain.
(b) Tindakan Tan adalah wajar kerana (b) Rasa cecair yang terhasil itu. Jika
keadaan ini membolehkan tayar cecair itu berasa tawar, maka cecair
mengembang semasa cuaca panas tersebut tulen dan boleh diminum.
bagi mengelakkan tayar tersebut
meletup. Bab 6
(c) Udara di dalam tayar mengecut Eksperimen 6.2
apabila sejuk disebabkan berlaku 1. Permukaan kepingan rod kuprum
sedikit pembebasan haba dan ini berkilau manakala rod karbon
menyebabkan susunan zarah-zarah
tidak berkilau.
gas bergerak mendekati antara satu
sama lain dan tayar mengecut. 2. Dawai kuprum boleh dibengkokkan
tanpa patah.
Cabaran Selanjutnya 3. Kepingan besi boleh ditempa.
5. Garam dan daun teh perlu dimasukkan
4. Rod besi dan rod karbon dapat
ke dalam air. Garam akan larut di dalam
mengkonduksikan elektrik.
air, manakala daun teh akan terapung
di permukaan air. Untuk mengasingkan 5. Rod besi merupakan konduktor haba
garam dan daun teh, turaskan campuran yang lebih baik.
tersebut, daun teh akan melekat pada 6. Serbuk plumbum mempunyai takat lebur
kertas turas dan keringkannya. Air garam yang lebih tinggi.
pula akan terhasil sebagai hasil turasan,
sejatkan air garam tersebut sehingga Praktis Formatif 6.1
hablur garam terbentuk. 1. Proton, elektron dan neutron
6. (a) (i) Tuangkan air laut ke dalam 2. Bilangan elektron di dalam sesuatu atom
bekas. pula adalah sama dengan bilangan
(ii) Letakkan gelas di protonnya. Oleh itu, atom
tengah bekas. bersifat neutral.

Jawapan 11
3. Unsur ialah satu bahan yang terdiri 2. Ya
daripada zarah yang sama jenis
sahaja. Manakala sebatian pula terdiri Praktis Formatif 6.2
daripada dua atau lebih jenis unsur yang 1. Campuran ialah bahan yang terdiri
bergabung secara kimia. daripada dua atau lebih unsur atau
4. Atom ialah zarah yang paling kecil dalam sebatian yang bergabung secara fizikal.
sesuatu unsur manakala molekul pula 2.
ialah gabungan dua atau lebih atom.
Teknik
5. Unsur-unsur disusun dalam jadual Jenis campuran
pengasingan
berkala mengikut bilangan
nombor proton. Klip kertas dan
Penurasan
serpihan kaca
6.
Logam Bukan logam Air dan etanol Penyulingan
Magnesium Karbon Tiga jenis
Kromatografi
Aluminium Iodin pewarna yang
kertas
larut air
Kuprum Klorin
Menggunakan
Emas Neon Tanah dan air
magnet
Besi Argon Minyak dan air Pengenapan
Merkuri Serbuk kopi
Pengapungan
dan air
7. Melihat ciri-ciri fizikal unsur X tersebut
sama ada dari segi kekilauan, 3. Tidak boleh kerana penurasan boleh
kemuluran, kebolehtempaan, dilakukan di antara pepejal dan cecair
kekonduksian elektrik dan haba serta
takat lebur bahan X tersebut. Aktiviti 6.11
1. Warna hitam
Aktiviti 6.4 2. Besi + sulfur besi sulfida
1. Pasir-pepejal, air-cecair 3. Besi sulfida
2. Ya 4. Tidak
3. Baki turasan: pasir
Praktis Formatif 6.3
Hasil turasan: air
1. Sebatian ialah bahan yang terdiri
Aktiviti 6.5 daripada dua atau lebih unsur yang
bergabung secara kimia.
1. 78C
2. Gula, garam, air, guli dan permainan
2. Mengelakkan percikan larutan.
blok.
3. Elektrolisis
Aktiviti 6.6
4.
1. Serbuk besi
2. Logam Campuran Perbezaan Sebatian
Aktiviti 6.7 Tidak Pembentukan Ya
1. Kelodak bahan baharu
2. Ya Tiada Ikatan kimia Ya
yang mengikat
Aktiviti 6.8 Tiada Perubahan Haba
1. Minyak kerana minyak kurang tumpat perubahan haba semasa diserap
daripada air haba pembentukan

12 Jawapan
Kaedah Kaedah Kaedah dan air. Wap air yang terhasil
fizikal pengasingan kimia terkondensasi dan membentuk
cecair. Cecair tulen yang terhasil
Tiada Sifat Berbeza dikumpulkan di dalam bikar dan
perubahan berbanding daripada hablur garam pula akan tertinggal di
sifat bagi dengan sifat bentuk asal dalam kelalang penyulingan.
setiap asal
komponen
Cabaran Selanjutnya
5. Tidak baik kerana tindakan tersebut
Praktis Sumatif 6 hanya menyebabkan kertas turas
1. (a) (a),(b), (e), (f), (g), (h), (m), (n), (p) terkoyak kerana kertas turas mudah
(b) (c), (i), (j), (o) terkoyak apabila basah.
(c) (d), (k), (l) 6. Kaedah penurasan. Langkah pertama,
2. (a) P: Logam larutkan campuran garam dan pasir
R: Bukan logam bersama air. Kemudian, turas larutan
(b) tersebut menggunakan kertas turas.
Ciri-ciri fizikal P R Pasir yang tidak larut dalam air akan
tertinggal pada kertas turas manakala
Kekilauan Berkilau Pudar
garam yang telah larut dalam air akan
Kemuluran Mulur Rapuh melepasi kertas turas. Akhir sekali,
Boleh Kebolehtempaan Tidak boleh biarkan larutan garam tersejat dan
Kekonduksian Konduktor elektrik Tidak boleh meninggalkan hablur garam.
elektrik mengkonduk-
sikan elektrik Bab 7
Kekonduksian Konduktor haba Penebat Aktiviti 7.1
haba haba 1. Lilin terpadam disebabkan oksigen
Takat lebur Tinggi Rendah
di dalam balang gas sudah habis
digunakan.
2. Aras air meningkat kerana air
(c) Tidak. Besi tersebut telah teroksida
menggantikan oksigen yang telah
ataupun telah bertindak balas
digunakan untuk pembakaran.
dengan oksigen menghasilkan
3. 20%
lapisan besi oksida di bahagian
permukaan besi tersebut.
Praktis Formatif 7.1
(d) Grafit sesuai digunakan untuk
1. Nitrogen 78%, Oksigen 21%, karbon
membuat mata pensel kerana grafit
dioksida 0.03%, gas nadir dan lain-lain
menghasilkan warna hitam, lembut
0.97%
dan mudah dibentuk.
2. Ujian kayu uji berbara bagi oksigen dan
3. (a) Penurasan
ujian air kapur bagi karbon dioksida.
(b) Langkah 3
3. Karbon dioksida digunakan oleh
4. (a) A: serbuk besi
tumbuhan untuk proses fotosintesis.
B: serpihan kecil kayu
4. Boleh menyebabkan kesan rumah hijau
C: pasir
dan pemanasan global.
D: garam
5. Penebangan hutan secara terancang
(b) Bahan B kurang tumpat berbanding
Mengelakkan penggunaan racun
bahan C menyebabkan bahan B
serangga secara berlebihan
terapung di atas permukaan air dan
Mengurangkan penggunaan
dapat diasingkan dengan mudah.
penghawa dingin
(c) Ya
(d) Kumutha boleh menggunakan
Aktiviti 7.3
kaedah penyulingan. Kaedah ini
A 1. Bahan api: kayu dan lilin
melibatkan pendidihan garam
Bukan bahan api: rod kaca dan batu
Jawapan 13
2. Kayu dan lilin adalah bahan api (mana-mana jawapan yang boleh
manakala rod kaca dan batu bukan diterima)
bahan api 3. (a) Kesihatan manusia akan lebih
B 1. Lilin Y kerana lilin itu mendapat oksigen terjamin.
yang lebih banyak daripada lilin X. (b) Mengurangkan kos membaik pulih
2. Oksigen bangunan akibat hujan asid.
3. Oksigen diperlukan untuk pembakaran (c) Iklim di bumi akan berada dalam
C 1. Mancis P tidak menyala kerana keadaan baik.
4. Sampah sarap boleh menyebabkan
kekurangan haba dan mancis Q
pertambahan bilangan mikroorganisma
menyala kerana mempunyai haba.
di dalam udara.
2. Haba diperlukan untuk pembakaran 5. (i) Karbon dioksida kesan rumah
Praktis Formatif 7.2 hijau
(ii) Nitrogen dioksida hujan asid
1. Pembakaran bermaksud tindak balas
(iii) Klorofluorokarbon penipisan
yang berlaku apabila suatu bahan
lapisan ozon
dipanaskan dengan oksigen dan
6. (a)
membebaskan tenaga haba dan (b)
tenaga cahaya. (c)
2. Kehadiran oksigen, haba dan bahan api (d)
3. Selimut api merupakan selimut khas (e)
yang diperbuat daripada bahan kalis
api. Selimut ini menutupi api dan Praktis Sumatif 7
menghalang oksigen daripada masuk 1. (a) P: Nitrogen
ke bawah selimut sehingga akhirnya Q: Oksigen
menyebabkan api terpadam. R: Gas nadir
4. (a) Sentiasa peka dengan barangan S: Karbon dioksida
elektrik yang digunakan. (b) (i) Menghasilkan asid nitrik dan
(b) Simpan mancis dan pemetik api ammonia
di tempat yang selamat dan jauh (ii) Membantu dalam pertumbuhan
daripada kanak-kanak. haiwan dan tumbuhan
(c) Letak alat pemanas jauh daripada (c) Suhu di Bumi akan meningkat
sebarang benda yang mudah kerana gas S memerangkap haba.
terbakar. (d) (i) Komponen udara boleh
(d) Tidak membuang puntung rokok diasingkan melalui kaedah
ketika api rokok masih menyala. fizikal.
(e) Tidak meletakkan terlalu banyak (ii) Setiap gas masih menunjukkan
beban pada satu soket elektrik. sifat-sifat asal apabila
(f) Memasang penggera kebakaran di diasingkan.
rumah. 2. (a) Karbon dioksida
5. Logam kalium dan natrium adalah (b) Argon
bahan mudah terbakar apabila terdedah (c) Atmosfera
kepada udara. (d) Oksigen
3. (a) Tumbuhan hijau merupakan satu-
Praktis Formatif 7.3 satunya hidupan yang dapat
1. Asap dan debu. menyerap dan mengurangkan
2. (a) Mengadakan kempen kesedaran karbon dioksida dalam atmosfera
mengenai pencemaran udara. melalui proses fotosintesis. Apabila
(b) Memupuk sikap suka mengitar banyak pokok ditebang, karbon
semula bahan. dioksida yang dibebaskan oleh
(c) Mendengar taklimat tentang bahaya proses respirasi, pembakaran dan
pencemaran udara. penguraian akan menambahkan
14 Jawapan
peratus kandungan karbon dioksida kerana kita dapat mengetahui aras
dalam atmosfera. oksigen yang lebih tepat dan dapat
(b) Pembakaran bahan api fosil / membuat tindakan yang lebih awal.
pembakaran hutan
(c) Kesan rumah hijau dan pemanasan Cabaran Selanjutnya
global 7. (a) Penduduk kampung bimbang
4. (a) Pembakaran ialah tindak balas tentang kesihatan mereka.
yang berlaku apabila suatu bahan Projek kuari boleh menyebabkan
bertindak balas dengan oksigen pencemaran udara.
secara kimia dan membebaskan (b) Mendapat sumbangan kewangan
tenaga haba dan cahaya. daripada syarikat pemaju/ Mendapat
(b) Haba, oksigen dan bahan api. peluang pekerjaan
(c) (i) Memastikan pendawaian (c) Wajar kerana projek tersebut boleh
elektrik mengikut spesifikasi menyebabkan gangguan kesihatan
yang betul. kepada penduduk kampung.
(ii) Menggunakan alat pemadam 8. Tumbuhan hijau memerlukan tenaga
api jenis serbuk kering. cahaya untuk menjalankan fotosintesis.
(d) (i) Memasang alat pengesan asap Jika keamatan cahaya matahari rendah,
dan penggera kebakaran di maka kadar fotosintesis juga menjadi
rumah rendah. Oleh itu, pokok-pokok perlu
(ii) Tidak meletakkan terlalu bersaing untuk mendapatkan cahaya
banyak beban pada satu matahari yang terhad. Pokok-pokok
sumber elektrik yang tidak mendapat cahaya matahari
(iii) Sentiasa peka terhadap yang mencukupi menjadi tidak subur dan
barangan elektrik yang akhirnya mati. Terdapat alternatif lain
digunakan yang boleh dilakukan oleh para petani
5. (a) Jerebu untuk menggantikan cahaya matahari
(b) Menyebabkan kesesakan nafas iaitu dengan menggunakan tenaga
dan batuk. cahaya dari lampu dengan keamatan
(c) Jarak penglihatan menjadi terhad cahaya yang sesuai.
6. (a) Disebabkan proses semula jadi
seperti pereputan organisma di Bab 8
dalam gua seperti kelawar yang Aktiviti 8.1
telah mati dan pernafasan kelawar 1. Imej sahih
dan haiwan-haiwan lain di 2. Imej dalam Rajah 8.1 ialah imej sahih
dalam gua. Proses ini manakala imej dalam Rajah 8.2 ialah
mengurangkan kandungan oksigen imej maya.
di dalam gua.
(b) Obor akan terpadam apabila aras Aktiviti 8.2
oksigen terlalu rendah. Oleh itu, 1. Cermin satah: Saiz imej sama dengan
penggunaan obor dapat memberi saiz objek
amaran kepada kita supaya tidak Cermin cekung: Saiz imej lebih besar
meneruskan perjalanan kerana kita dari saiz objek
sudah memasuki kawasan yang Cermin cembung: Saiz imej lebih kecil
rendah oksigen. daripada saiz objek
(c) Tidak kerana kita tidak mengetahui 2. Jarak imej dari cermin satah sama dengan
aras sebenar oksigen. Selain itu, jarak objek dari cermin satah.
penggunaan obor juga hanya akan
menambahkan lagi karbon dioksida Praktis Formatif 8.1
di dalam gua. 1. Cermin cembung, orang itu kelihatan
(d) Menggunakan sensor oksigen kurus.

Jawapan 15
2. A: Kurang tumpat
2. Untuk memantulkan cahaya supaya imej
B: Lebih tumpat
boleh terbentuk pada mata.
C: Lebih tumpat
3. Supaya ruang yang kecil nampak luas
D: Kurang tumpat
dan selesa. Cermin satah juga berfungsi
untuk tujuan keselamatan di mana
Praktis Formatif 8.5
seseorang boleh melihat keadaan di
1. Merah, Jingga, Kuning, Hijau, Biru,
belakang mereka.
Indigo, Ungu
Praktis Formatif 8.2 2. Cahaya berwarna merah terbias dengan
1. tengah hari, tegak di atas kepala paling sedikit kerana lebih laju. Manakala
2. cahaya berwarna ungu terbias dengan
paling banyak kerana bergerak dengan
paling perlahan.

Aktiviti 8.8
Eksperimen 8.1 1. Serbuk susu mengandungi zarah-zarah
sudut tuju, i adalah sama dengan sudut yang menyerakkan cahaya ke semua
pantulan, r. arah.
2. Alur cahaya akan kelihatan putih
Praktis Formatif 8.3 kebiruan dari sisinya dan muncul
1. Mengikut hukum pantulan, sudut tuju (i) sebagai jingga kemerahan pada skrin.
sama dengan sudut pantulan (r) seperti Cahaya biru diserak lebih banyak
di rajah di bawah. daripada cahaya merah.
Garis normal Sinar
Sinar tuju pantulan Praktis Formatif 8.6
1. Penyerakan cahaya berlaku apabila
sinar cahaya dihalang dan dipantulkan
r
i ke semua arah oleh awan atau zarah-
zarah dalam udara.
Cermin satah 2. banyak, kurang
2. tegak, sama saiz dengan objek, maya,
Praktis Formatif 8.7
sama (juga songsang sisi)
1. A = Magenta, B = Sian, C = Kuning,
Eksperimen 8.2 D = Putih
1. Sudut tuju, i () 2. (a) merah
(b) hijau
(c) magenta

Praktis Sumatif 8
1. Imej sahih ialah imej yang terbentuk
Sudut biasan, r () pada skrin manakala imej maya ialah
imej yang tidak dapat terbentuk
2. Semakin besar sudut tuju, i, semakin pada skrin.
besar sudut biasan, r.
2. B
Praktis Formatif 8.4 3. X dan Z
1. Pembiasan cahaya berlaku apabila 4. (a) Magenta, (b) Kuning, (c) Sian,
sinaran cahaya daripada dasar kolam (d) Putih
renang bergerak keluar daripada air.
5. Tegak, maya dan sama saiz
Hal ini menyebabkan imej dasar kolam
renang kelihatan cetek berbanding 6. Cermin cekung, berfungsi untuk melihat
dengan kedalaman sebenarnya. kenderaan di belakang dengan
lebih jelas.
16 Jawapan
7. Garis Praktis Formatif 9.2
normal 1. Batuan igneus terbentuk apabila
magma daripada letusan gunung berapi
menyejuk apabila sampai ke permukaan.
Batuan sedimen pula terbentuk daripada
pelbagai proses pemecahan batuan
seperti luluhawa dan hakisan yang
akhirnya diangkut oleh air sungai ke
8. Penyebaran cahaya lautan dan termendap di situ. Batuan
9. Dia patut memilih cermin R. Cermin metamorfik ialah batuan hasil tindakan
R ialah cermin cembung yang boleh tekanan dan haba ke atas batuan igneus
meluaskan kawasan penglihatan. dan batuan sedimen.
10. Mereka suatu periskop. 2. Batuan igneus terbentuk daripada
45
Cermin magma yang menyejuk. Magma bersuhu
sangat tinggi maka tidak ada hidupan
yang dapat hidup di dalamnya. Oleh
yang demikan, fosil tidak dapat dijumpai
di dalam batuan igneus.
45
3. Batuan metamorfik adalah lebih keras
Cermin daripada batuan lain kerana jenis batuan

itu terbentuk akibat tekanan dan suhu
Cabaran selanjutnya yang sangat tinggi.
11. Fenomena pembiasan. Khairul perlu
tujukan lembingnya pada kedudukan Praktis Formatif 9.3
yang lebih dalam ke arah dasar sungai. 1. Proses eksogen proses yang berlaku
Hal ini demikian kerana pembiasan di permukaan Bumi.
cahaya berlaku apabila sinaran cahaya Proses endogen proses yang
daripada ikan bergerak keluar daripada berpunca daripada dalam Bumi.
air. Oleh itu, imej terbentuk lebih hampir 2. Aliran air, angin dan ombak
kepada permukaan air. 3. Menurut teori plat tektonik, kerak Bumi
12. Jam matahari. Pembentukan dibahagikan kepada beberapa keping
bayang-bayang. plat. Plat-plat ini sentiasa bergerak
Tiang kayu menyebabkan proses pertembungan dan
Bayang- pencapahan yang menghasilkan pelbagai
bayang bentuk Bumi serta hanyutan benua.
8:00 a.m. 6:00 p.m. 4. Proses olakan mantel berlaku apabila
9:30 a.m. suhu yang tinggi dalam bahagian mantel
4:30 p.m.
11:00 a.m. 1:30 p.m.
dan teras Bumi menghasilkan arus-arus
12:00 tengah hari perolakan di lapisan astenosfera yang

berupaya menggerakkan kerak Bumi.
Bab 9
Praktis Formatif 9.4
Praktis Formatif 9.1
1. Tanah runtuh, tsunami dan gempa bumi
1. hidrosfera, biosfera, geosfera
2. Kemusnahan harta-benda, kehilangan
dan atmosfera
nyawa, penyakit dan kebuluran.
2. Zon gelap. Tiada cahaya yang boleh
3. Seismograf untuk mengesan gempa
menembusi sampai ke zon gelap.
bumi, radar untuk mengesan tsunami.

Jawapan 17
Praktis Formatif 9.5 tinggi dan air laut daripada menghakis
1. 500 juta tahun pantai dan merosakkan harta-benda.
2. Serangga Penebangan hutan bakau akan
3. 1000 juta tahun seterusnya memusnahkan habitat bakau
dan menggangu kitar kehidupan di
Praktis Formatif 9.6 dalamnya.
1. Pembalakan yang berleluasa 9. Betul. Air bergerak dari satu tempat ke
menyebabkan penghasilan gas oksigen tempat lain mengikut kitar air. Pencairan
berkurang manakala kandungan gas glasier pada musim panas dan hujan
karbon dioksida di udara menjadi lebih yang turun di puncak gunung mengalir
tinggi. Hal ini menyebabkan pemanasan turun melalui sungai dan menuju ke
global kerana karbon dioksida lautan. Air laut membentuk wap air
adalah gas rumah kaca yang boleh melalui penyejatan dan naik ke langit.
memerangkap kepanasan matahari. Wap air seterusnya membentuk awan
Kandungan oksigen yang kurang dan turun sebagai air hujan dan proses
juga menyebabkan bekalan oksigen berulang semula. Oleh itu, taburan air di
untuk pernafasan menjadi kurang. Bumi adalah sentiasa tetap.
Pembalakan juga menyebabkan hakisan 10.
tanah berlaku. Rod logam
2. Kitar semula, penggunaan bahan Kertas
mineral secara berhemah. kadbod
Spring
Praktis Sumatif 9
1. P: Kerak Q: mantel, R: teras luar, Pemberat
S: teras dalam Plaster
2. Troposfera
3. (a) S Menghentam
Pen marker
(b) Burung dan serangga meja

4. Faktor yang mempengaruhi batuan
metamorfik ialah komposisi mineral Cabaran Selanjutnya
batuan asal, tekanan dan suhu, 11. Kesan negatif yang berlaku adalah
pencemaran udara dan air. Hal ini
pengaruh kuasa tektonik dan pengaruh
boleh menyebabkan masalah kesihatan
bendalir/cecair. kepada manusia dan haiwan.
5. Batuan igneus 12.
6. Batuan sedimen
Transduser
7. Racun perosak yang disembur akan
meresap ke dalam tanah dan mencemari Penggera
air bawah tanah. Racun itu juga akan
mencemari air sungai yang merupakan Panduan Kerikil
gelombang
sumber air untuk manusia dan haiwan. keluli Mengubah bentuk
8. Hutan bakau berfungsi menapis air cerun, menjana
pelepasan akustik
sungai sebelum mengalir masuk ke dari batu
dalam laut. Jika hutan itu ditebang,
air sungai dengan kandungan lumpur
dan kekotoran akan mencemari laut.
Hutan bakau juga merupakan zon
pemampan untuk menghalang ombak

18 Jawapan