You are on page 1of 16

8ö 2ö 1996

aòRê aûaê : @ûZà_âPûee iúcû I Êeì_
aòRê aûaê G bòZùe \êAUò K[û KjòQ«ò ö _â[c K[ûUò
_â[c[e _ûAñ Kjò[ôaûùaùk \ßòZúd K[ûUò ZéZúd [e _ûAñ
Kjò Q «ò ö cûZâ Cbd K[û ù~Zò K ò aò b â û «ò K e ùiZò K ò
CùŸgý_âùYû\òZ ö
_â[cUò ùjfû - ùi^ûaûjò^ú ù\ge gûi^bûe jûZKê
ù^C ùaûfò Zûue _eûcgð Gaõ \ßòZúdUò ùjfû, cjûZàû Mû§úu
ijò cògò ùi Êû]ú^Zû iõMâûcùe ù^ZéZß _â\û^ Keò[ôaûe
\ûaò ö
Gjò Cbd K[û c]ýeê _â[cUò \ßòZúd \ßûeû _âbûaòZ
ùjûA[ôaû ùjZê aòRêaûaêu \ßòZúd K[ûe Êeì_ _âZò _â[ùc
\éÁòù\aû ö
@ûc Êû]ú^Zû iõMâûc I Zjóùe Mû§òRúu iÚû^ GùZ
aòÉú‰ð ù~ iûcMâòK bûùa ZûjûKê @ûùfûP^û akdKê @Yû~ûA
_ûeòa ^ûjó ö ùKak iÚû^ûbûa \éÁeò ê ö ùiùjZê Gjò @ûùfûP^ûKê
~Zþ_ùeû^ûÉò iúcòZ Keò eLôaû_ûAñ Êû]ú^Zû iõMâûce aòbò^Ü
_~ðýûdùe Gaõ Mû§òRúu ^òKU akdùe IWÿògûe ù^Zûcû^u
bò Z eê ùKak ùijò c û^u C_ùe @ûùfûK_ûZ Keû~ò a
ù~Cñcû^u iõmû [ôfû “_…^ûdK’’ ö

iòõjûaùfûK^ 251
_…^ûdK I aòRê
Mû§òRúu ij icê\ûd PûeòRY “_…^ûdK’’ iõ_Kð
iÚû_^ Keò_ûeò[ùô f ö ùicûù^ ùjùf (1) @^« P¦â _…^ûdK
(2) geZ P¦â _…^ûdK (3) aòz¦ PeY _…^ûdK I (4)
^òe¬^ _…^ûdK ö
@^« P¦â _…^ûdKuê 3ö6ö1931ùe ùfLôþ[ôaû
_Zâùe Mû§òRú _eûcgð ù\A[ôùf Kò, Zjó _eahð _êeúVûùe
@^êÂòZ ùjaûKê [ôaû KõùMâi @]ôùag^e i`kZû_ûAñ KõùMâi
Kcðúcûù^ ^òeki C\ýc Keòaû I L\ú _âiûeKê Zßeû^ßòZ Keòaû
CPòZ ö 1932e Rû^ê@ûeú 26ùe fò_òa¡ WûGeúùe aòz¦
PeY _…^ûdKu ij ^òRe _Zâûkû_ iµKðùe Mû§òRú CùfäL
Keò[ôaûùaùk @^Ü_ì‰ðûu ij geZ P¦â _…^ûdKu aòaûj
_âÉûaKê _i¦ Keò ùi ^ûeY \ûi Mû§úuê 4ö7ö1932
ZûeòLùe ù\A[ôaû PòVò Mû§òRúu ij geZu @«ew PòZâe
iìP^û \òG ö cûZâ Zûue iaêVûeê ùagò ^òKUZe I @«ew
[ôùf ^òe¬^ _…^ûdK ö IWÿògûe Êû]ú^Zû iõMâûcúcû^u
c]ýùe ^òe¬^ [ôùf @Zý« @MâYú ö ^ûM_êe KõùMâiùe
IWÿògûeê ù~Cñ _âZò^ò]ôcûù^ ù~ûM ù\A[ôùf ùicû^u c]ýùe
_úZaûi _…^ûdKu iûwKê ùMû_a§ê \ûiu ij [ôùf ^òe¬^
_…^ûdK ö C}k _âûù\gòK KõùMâi KcòUò MVòZ ùjaû _ùe
ùi M¬ûc Ròfäûe iõMV^ \ûdòZß MâjY Keò ùiVûùe KõùMâie
cìk\ì@û _KûA[ôùf (iê]ûKe _…^ûdKu IWÿògûùe Êû]ú^Zû
@ûù¦ûk^e AZòjûi, 3d LŠ \âÁaý) ö _âûù\gòK KõùMâi
Kcò U ò e ùi ibý bûùa iÚ û ^ò Z ùjûA[ô ù f (icûR,
3ö12ö1920) ö jêcûVûùe 9ö5ö1930e faY
iZýûMâje ù^ZéZß ù^A[ôùf ö (icûR; 14ö5ö1930) ö

252 iòõjûaùfûK^
C}k _âûù\gòK KõùMâi KcòUò 3ö5ö1931ùe GK ÊZª
IWÿògû _âù\g MV^_ûAñ iaði¹Z _âÉûa MâjY Keòaû _ùe
Zûe eì_ûd^_ûAñ _ŠòZ ^úkKY× \ûiu @]ýlZûùe ù~Cñ
KcòUò MVòZ ùjûA[ôfû ^òe¬^ _…^ûdK Zjóùe ibýbûùa
@aiÚû_òZ ùjûA[ôùf ö lcZû eûR^úZòe ZêwiÚû^Kê CVòaû
jêGZ ^òe¬^u _ùl @ûù\ø @i¸a ^ [ôfû ö cûZâ ùcûe
cù^jêG, Mû§òRúu MV^cìkK Kû~ðýKâc aòùghZü ‘PeLû’
Kû~ðýKâcùe RWÿZò ùjûA ejòaûKê _i¦ Keò ùi lcZû eûR^úZòeê
\ìùeA ejò[ôùf ö iêZeûõ, i¸aZü, Mû§òRúu ij Zûue
bûaMZ iµKð @Zò ^òaòWÿ ùjûA CVò[ôfû ö Mû§òRúu “Lûiþ ^òR
ùfûK’’ ùaûfò ù~Cñ ùKùZRYuê MâjY Keû~ûA_ûùe ^òe¬^
_…^ûdK [ôùf ùijòcû^u c]ýeê RùY ö ùcûU C_ùe Gjò_eò
bûùa icê\ûd PûeòRY “_…^ûdK’’ jó Mû§òRúu ^òR akdùe
@ûaòbìðZ ùjûA[ôùf ö Gcû^u c¤ùe aòRê _…^ûdK ^ [ôùf
I Mû§òRúu ijKcðúcû^u c]ýùe ùKCñVò ùKùa c]ý aòRê
aûaêu @ûaòbðûa NUò ^ [ôfû Kò Êû]ú^Zû iõMâûcKê ù^ZéZß
ù\C[ôaû aýqòbûùa ùi ùKùa c]ý Mû§òRúu \éÁò @ûKhðY
Keò ^ [ôùf ö iêZeûõ Mû§òRúu ijKcðú bûùa aòRêaûaê ù~Cñ
@ûZà_âPûe PkûAQ«ò Zûjû GKû« @aûÉa I @Zý« jûiýûÆ\ ö
Gùa ù\Lôaû, Êû]ú^Zû iõMâûce aòb^ò Ü _~ðýûdùe ù^ZéZß
ù\A[ôaû IWÿò@ûcû^u bòZùe aòRêaûaê @Q«ò Kò? G_~ðý«
Êû]ú^Zû iõMâûce @ûe¸ I @MâMZò, PeòZâ I aòÉéZò, _z\_U
I _eòYZò iµKðùe ù~ùZ ZßaòZþ ù~ùZ a‰ð^û ù\AQ«ò,
Zjóùe ù~ùZ IWÿò@û iõMâûcúu @a\û^e PòZâ còùk Zû bòZeê
ùKCñVò ùjùf aòRêaûaêu \ßûeû ùicû^u iõMâûc _âbûaòZ
ùjûA[ôfû ùaûfò ùKjò aò Kjò ^ûjû«ò ö

iòõjûaùfûK^ 253
ù~Cñ _âcLê IWÿ@ò û ù^Zûcûù^ ù\ge @^ýZâ ùjC, aû
eûRý bòZùe ùjC aû ^òR ^òR @kùe ùjC, Êû]ú^Zû iõMâûcKê
gûYòZ I i`k Keò[ùô f, ùicû^u ^ûce GK ZûfòKû C_f²
\fòfþ \ÉûaòRþ I Zß_iâ eÚ ê C¡ûe Keò C_iÚû_òZ Keòaûe ùfûb
iÚû^ûbûa ùjZê i´eY KeòaûKê _WÿQò ò ö GK[û iZý ù~ ùicû^u
_âùZýKu @a\û^e a‰ð^û GK GK ÊZª _âa§ùe c]ý iõ_ì‰Zð ü
_â\ ùjaû i¸a ^êùjñ ö iêZeûõ Zû bòZeKê ^ ~ûA, cêñ ùKak
ùijò ^ciý aýqòcû^u ^ûc CùfäL Keòaò ù~Cñcûù^ Êû]ú^Zû
iõMâûce aòb^ò Ü _~ðýûdùe ù^ZéZß ù\A[ôùf Gaõ “_…^ûdK’’
iõmû]ûeú [ôùf ö KûeY ùijò iúcòZ _âz\_Uùe aòRê _…^ûdKuê
ùLûRòaû ijR ùja ö
Mû§òRú 1ö8ö1920 ZûeòLeê bûeZaýû_ú iZýûMâj
@ûù¦ûk^ @ûe¸ Keò[ôùf ö iZýûMâje Gjò @û\ý @ûùfûK
IWÿògûKê aj^ Keò@ûYò[ôùf _úZaûi _…^ûdK I ^òe¬^
_…^ûdK ö aòRêaûaêu adi ùiùZùaùkKê _âûd 5 ahð ö
ùZYê Gjò _âz\_Uùe Zûu PòjÜ a‰ð ùLûRòaû ^òe[ðK ö
iZýûMâj @ûe¸ ùjaûe \gahð _ìòð _ìaðeê KõùMâiùe
Kò«ê Mû§òRúuê ZCfòaûe aûZûaeY iéÁò ùjûA iûeò[ôfû ö
icûRaû\ú aògß \éÁòùKûY Gaõ iûcâûRýaû\ aòùeû]ú Êe
KõùMâie ~êa_úXÿòKê gûYòZ Keò[ôfû ö ù^ZûRú iêbûhu ù^÷ZòK
Pû_ _âùdûM \ßûeû 1930 Rû^ê@ûeú 26 ZûeòLKê ùijò\ò^Vûeê
_âZòahð Êû]ú^Zû \òai eìù_ _ûk^ Keòaûe _âZòmû MéjúZ
ùjûA[ôfû ö Mû§ú-AeþCA^þ Pêqò ÊûleòZ ùjaû I Z\^ê~ûdú
Mû§òRú ùMûfùUaêf ùa÷VKùe ù~ûMù\aû AZýû\ò NUò[ôùf
c]ý aòfûZò ieKûee _âZûeYû Rûfùe ^òùR Q¦ò ùjûA, ùi
^òùR jó @aùghùe @ijù~ûM @ûù¦ûk^e Zúaâ _~ðýûd @ûe¸

254 iòõjûaùfûK^
Keò[ôùf Gaõ icZûkùe CZþ[ûdcû^ icûRaû\ú Pò«ûe _âbûa
_âZòjZ Keò ^òR elYgúk eûRù^÷ZòK ^ò¡ðûeYMêWÿòKKê iKâòd
Keò eLôaû_ûAñ MV^cìkK Kû~ðýKâce LiWÿû L¬ò[ùô f ö IWÿgò ûe
_…^ûdKcû^u c]ýeê Mû§òRúu Kû~ðýKâc ij ù~Cñcûù^ Gjò
_~ðýûdùe ^òRKê RWÿòZ KeûA[ôùf ùicûù^ ùjùf ^òe¬^
_…^ûdK, _úZaûi _…^ûdK, bûMòe[ô _…^ûdK, c\^ùcûj^
_…^ûdK, \òaûKe _…^ûdK, ^ûeûdY _…^ûdK, iêùe¦â
_…^ûdK , @^« P¦â _…^ûdK, ùMøe _…^ûdK, geZ P¦â
_…^ûdK, aòz¦ PeY _…^ûdK , c]êiì\^ _…^ûdK,
aõgú]e _…^ûdK I fûf ùcûj^ _…^ûdK _âcêL ö Gcû^u
c]ýùe aò R ê _…^ûdKu ^ûcM§ ^ûjó ö KûeY ùi
ùiùZùakKê _ûV _Xÿê[ôùf I aòù^û\ Kû^ê^þùMûu _eò _ûV_Xÿû
QûWÿò @ijù~ûM @ûù¦ûk^ùe Sûi ù\aûKê Mû§òRúu WûKeû
MâjY Keò ^ [ôùf ö
Mû§úd ùPZ^ûe icZûkùe icûRaû\ú ùPZ^û bûeZe
@^ýiÚû^ _eò IWÿògûùe c]ý aòÉûe fûb Keò[ôfû ö Mû§úd
@ûù¦ûk^e 3d I Pec _~ðýûdùe Gjò ùPZ^û IWÿògûùe
ù~Cñcû^uê gûYòZ Keò[ôkû ùicûù^ Êû]ú^Zû_ûAñ @Zý«
aúeZß _ ì ‰ ð iõMâ û c Keò [ ô ù f c]ý, Mû§ò R úu ù^Zé Z ß ù e
@ûù¦ûk^eZ ùaûfò ^òR ^òRKê C_iÚû_òZ Keê[ôùf ö Gjò
_eòiZòÚ ùò e 20ö6ö1931 ZûeòLùe KUKVûùe IWÿgò û MWÿRûZ
_âRû i¹òk^úe _â[c ùa÷VK Vûeê Êû]ú^Zû _âû¯ò I MWÿRûZ
cògâY _~ðý« Gjò Pec ZýûM\ú¯ I _ec ùZùRûcd iõMâûcùe
ù~Cñ “_…^ûdK’’ cûù^ cêLý bìcK ò û ^òaûð j Keò[ùô f ùicû^u
c]ýùe [ôùf ZòMòeò@ûe c]êiì\^ _…^ûdK ù~ Kò _â[c
MWÿRûZ _âRû i¹òk^úe @^ýZc @ûaûjK [ôùf I ~ûjûu ‘K^òKû

iòõjûaùfûK^ 255
_âùag’Kê aòù^û\ Kû^ê^þùMû ‘mû^cŠk’ùe “iòõj aòKâc’’
ij Zêk^û KeòQ«ò ö @]ôK«ê [ôùf aõgú]e _…^ûdK, ^ògû^û[
_…^ûdK I aò_ò^ aòjûeú _…^ûdK (ZòMòeò@û) _âZû_ P¦â
_…^ûdK (aWÿ´û), aâR Kòùgûe _…^ûdK I ^¦Kòùgûe
_…^ûdK (@ûVMWÿ), jeùcûj^ _…^ûdK I ùa÷¾a PeY
_…^ûdK(ùXuû^ûk), Kúð^ aòjûeú _…^ûdK (ùKCñSe)
_âcêL Gaõ IWÿògûùe Kcêý^òÁ @ûù¦ûk^e _âZòÂûZû MêeêPeY
_…^ûdK, _âûY^û[ _…^ûdK I geZ P¦â _…^ûdK Gjò
@ûù¦ûk^Kê \òMþ\gð^ ù\A[ôùf ö flàY _…^ûdK, @^«
_…^ûdK, c^ùcûj^ _…^ûdK _âcêL c]ý Gjò ùa÷_äaòK
@]ýûdùe ^òR ^òRe @ûùMÜd Êûle ùLû\òZ Keò[ôùf ö Gjò
“_…^ûdK’’ cû^u c]ýùe aòRê _…^ûdK ^ [ôùf aû Gcû^u
C_ùe Zûue ùKøYiò _âbûa ùKùa _Wÿò ^ [ôfû ö
KõùMâi \kùe ejò KõùMâie \ê^ðúZò aòeê¡ùe Êe
Cùûk^ Keò[ôùf \òaûKe _…^ûdK Gaõ G Êe GùZ Zúlà
I \êfðõNý [ôfû ù~ iŸðûe afäb bûA _ùUf, eûùR¦â _âiû\
I ùcøfû^û @ûaêf Kfûc @ûRû\uê ù^A MVòZ Z\« KcòUò
Z\û^ú«^ _â]û^cªú aògß^û[ \ûiuê N ùNûWÿûA[ôùf c]ý
jùeKé¾ cjZûauê _\ZýûM_ûAñ ^òù\ðg ù\A[ôùf ö Gjò
\òaûKe _…^ûdK iõ_û\K [ûA 1940ùe _âZòÂòZ ùjûA[ôfû
“IWÿògû KõùMâi ÊeûR \k’’~ûjûe _âbûa Êû]ú^Zû iõMâûce
Pec _~ðýûdKê @ûù¦ûkòZ Keò[ôfû ö aòRêaûaê Gjò \òaûKe
_…^ûdKu _eòieùe c]ý _eò\éÁ ^êjñ«ò ö
ùiùZùaùk iõNúd aýaiÚû aòeê¡ùe Mû§òRú I Zûue
“GKû« @^êMZ’’cûù^ ~êqò Keê[ôùf ö ù^ZûRú I _âMZògúk
gqòcûù^ ZûKê aòùeû] Keê[ôùf ö iõNúd aýaiÚû i_lùe

256 iòõjûaùfûK^
IWÿògûùe GKcûZâ cû§ûZû ùMûeûPû¦ _…^ûdK jó \òMþ\gð^
ù\A[ôùf ö ùi Kjò[ôùf, “Zêùc ~\ò iõNúd aýaiÚû Pûjñ
^ûjó, ~\ò ù\ge cêLý eûRù^÷ZòK akd bòZeKê eRû
cjûeûRûcûù^ @ûiòaûùe Zùc aû]û \ò@, ùZùa ]eò^ò@û~òa
ù~ bûeZùe aòfûZò gûi^ KûGc ejò[ûC ùaûfò Zùc jó
aýaiÚû L¬êQ ö Zùc ~\ò _âKéZùe Pûjñ ù~ aòù\gú gûi^
jUê, eûRûcjûeûRûcû^uê bûeZe cêLý eûRù^÷ZòK cKê ÊûMZ
Keòaû Zêce Kðaý ö (IWÿògû aò]û^ibû aòaeYú 1937
_â[c LŠ _é 1007) ö Mû§òRúu cZ ij iõNúd HKý
\ûaòùe GKcZ [ôùf c]ý cû^þ]ûZû ùMûeûPû¦ _…^ûdK
cêLýZü KõùMâi aòeê¡ùe[ôaû elYgúk gqòe cêL_Zâ [ôùf ö
Zûue ^úZò^òÂ eûRù^÷ZòK Kû~ðýûakú GùZ ÆÁ I GùZ
_âbûagûkú [ôfû ù~ bûeZe ù~ ùKøYiò cjû^þ ù_øeûYòK
PeòZâ ij ùi Zêk^úd ö fûfþùcûj^ _…^ûdKu bûhûùe ùi
[ôùf ‘‘GKû« ùcøkòK, Kcð -ùK÷¦òâK, iÚòZ]ú, i\û iZKð I
^òbêðf aòKûgKûcú aýqò ö’’ ùi [ôùf @Zý« KVò^ aûjýeì_
@«eûkùe GK ùKûck I \dû\âð jé\de @]ôKûeú ö IWÿògûe
icÉ @bòRûZ iõ_â\ûde _âKéZ \òM\gðK [ôùf ùi jó ö
Gjò ùMûeûPû¦ _…^ûdK IWÿò@û bûhûùe PòVû _âYd^
Keû~ûA Zjó C_ùe R^cZ @ûKk^ Kfû_ùe @ûA^ _âYd^
ùjC ùaûfò _â[ùc _eûcgð ù\A[ôùf Gaõ MYZûªòK aýaiÚûùe
aòùeû]ú \k Kò_eò c~ðýû\ûa« ùjûA ejòa- Zûe \òMþ\gð^ aò
ù\A[ôùf ö iaêVûeê CùfäLù~ûMý ùjCQò, \ßòZúd aògß~ê¡ùe
aòfûZ ieKûe bûeZKê iûcòf Keòaû RûYò ùijò icdùe
~ê¡ùe iûcòfþ ùjaû_ûAñ bûeZe Êû]ú^Zû iðùe \ûaò ùZûkò
KõùMâi ieKûeMêWÿòK ù~ùZùaùk AÉ`û ^ûUK @ûe¸ Kùf,

iòõjûaùfûK^ 257
ùMûeûPû¦ Zjóùe ùNûe ùlûb _âKûg Keò[ôùf ö Zûue ÆÁ
cZ [ôfû, ~ê¡eê ù~ùZùaùk aòfûZ ieKûeuê lû« Keû~ûA
_ûeòa ^ûjó Gaõ ù~ùZùaùk bûeZe gûiKbûùa aòfûZ
ieKûe ùijò ~ê¡ bòZeKê bûeZKê ùVfòù^a, ùiùZùaùk
bûeZe R^iû]ûeYuê \òM\þ gð^ ù\aû_ûAñ ùicû^u ù^Zûcûù^
^òR ^òR @ûi^ùe @Uk ejòaû CPòZþ ö 1942 ùe bûeZQûWÿ
@ûù¦ûk^ WûKeûKê Kcêý^òÁcûù^ ù~_eò bûùa ^û_i¦ Keò[ùô f
Zû’e @«^òðjòZ ~êqò ij ùMûeûPû¦ _…^ûdKu ~êqòe @nêZ
iûc¬iý jó iìPûA\òG, @bòRûZ iõ_â\ûde Gjò elYgúk ù^Zû
\ìe\éÁò I aûÉa @ûbòcêLýùe _âMZògúk ù^Zûcû^uVûeê aò
@ûMê@û [ôùf ö ùMûeûPû¦u bò^Ü Gjò icdùe IWÿògûe R^
@ûù¦ûk^, aò]û^ _âYd^ I _âgûi^Kê _âbûaòZ Keò[ôaû @^ýZc
“_…^ûdK” ùjùf CcûPeY ù~ Kò aâjà_êe ùRfþùe a¦ú
[ôaû @aiÚûùe Kûeûelúcû^u _âak fûVòcûWÿ ijò c]ý 1944
Rû^ê@ûeú 26ùe ùRfþ _eòieùe CWÿûA[ôùf RûZúd _ZûKû
Gaõ _ûk^ Keò[ôùf Êû]ú^Zûe _âZòÂû \òai ö
C_ùe a‰òZð IWÿgò ûe Gjò iõMâûcú “_…^ûdK” cû^u
c]ýùe ùKCñVò c]ý aòRê _…^ûdKuê ù\LôaûKê còùk ^ûjó ö
ùKøYiò Êû]ú^Zû iõMâûcú Zûu Rúa^ aéû«ùe aòRa ê ûaê Zûuê
ijù~ûM Keò[a ô û aû ù^ZéZß ù\A[ôaûe ùfLô ^ûjû«ò ö Êû]ú^Zû
iõMâûce ùKøYiò ZßaZò þ aòRaê ûaêuê Êû]ú^Zû iõMâûce ù^Zû I
Mû§òRúu ijKcðú bûùa CùfäL Keò ^ûjû«ò ö G_eò @aiÚûùe
Mû§òRúu ijKcðú I Êû]ú^Zû iõMâûce ù^Zû ùaûfò ^òRe _âPûe
KeûA AZòjûiKê aòKZé Keòaûe ùKCñ @]ôKûe aòRa ê ûaêue @Qò?
Gùa @ûiòaû _â[c _âiwKêö Zûjû ùjfû, ùi^ûaûjò^ú
ù\ge gûi^bûe jûZKê ù^C ùaûfò aòRêaûaêu _eûcgðö

258 iòõjûaùfûK^
ùi^ûaûjò^ú I aòRê
iêLe K[û, Gjò @ùa÷] @bò~û^ùe aòRaê ûauê ùKøYiò
Éeeê ùKøYiò ic[ð^ còkò ^ûjó ö ic[ð^ Z \ìee K[û, R^Zû\ke
ù^Zûcûù^ c]ý aòRaê ûaêu bìcKò ûKê ^û_i¦ Keò aòaé ò ù\aûKê
_ùQA ^ûjû«òö ùi^ûaûjò^úe ùKjò c]ý - ~ûjûu jûZùe
ù\ge gûi^ \ûdòZß eLû~ûC ùaûfò aòRaê ûaê ~êqò aûXÿ[ò ùô f -
NéYûlùe @ûMâj _âKûg Kùf ^ûjó Zûu _ecgðe IR^ KkòaûKê ö
^òR c«aýe aòùÇûeYùe ùi ùghùe ^òùR jó @ûjZ ùjùf
@Zý« @ijûd, _eòZýq @aiÚûùe ö
bûeZe _âùZýK ^ûMeòK_ûAñ Gjû @Zò @û^¦ I Maðe
K[û ù~ MYZª aòeê¡ùe aòRêaûaêu C\þùNûhòZ @bòi§ò ij
Zûu ÉûaKcûù^ c]ý ^òR ^òRKê RWÿZò Keò ^ûjû«ò ö ù^Zûcû^u
aògßûiNûZKZû iùß bûeZe MYZª _âZò \kcZ I _\_\aú
^òaòðùghùe iû]ûeY ^ûMeòKe _âZòa¡Zû ù~ @lê‰ð @Qò, Zûjû
jó iûaýÉ ùjûA~ûAQò ö
G[ôùe PcKò, aòRêaûaê ^òRe cêLelû KeòaûKê ~ûA
KjòQ«ò Kò, eûRù^÷ZòK ù^Zûcûù^ \ê^òðúZòùe fò¯ ùjûA ejê[ôaû
ùjZê @[ðù^÷ZòK @_eû]úcû^u Kakeê ù\gKê elû Keòaû_ûAñ
gûi^bûe ùi^ûaûjò^ú jûZKê ù^C ùaûfò ùi ù~Cñ _eûcgð
ù\A[ôùf Zûjû cìkùe cìfýùaû]bòòK eûR^úZò _âZò Zûue
_âZòa¡Zû jó ^òjòZ [ôfû ö
aòRêaûaê I cìfýùaû] bòòK eûR^úZò ! Gjû C_ùe
_ìaðeê GKû]ôKaûe @ûùfûK_ûZ ùjûAQò ö aûeû«ùe @]ôK aò
Keû~ûA_ûùe ö cûZâ ùi^ûaûjò^ú ij Zûue aýaiûdòK iµKðe
ùijò \òMUò Gùa _âûiwòK ~ûjû ù\g _âZò Zûu _âZòa¡Zûe
cìfýûd^ùe ijûdK ùja ö
iòõjûaùfûK^ 259
aòRêaûaê ù~ùZùaùk _â[ùc cêLýcªú ùjûA[ôùf
ùiùZùaùk, 1962ùe, @ûc ù\g Pú^þ @ûKâcYe i¹êLú^
ùjûA[ôfû ö ùijò ~ê¡ùe @ûc _òâd cûZébìcò Kò_eò @_\É
ùjûA[ôfû Zûjû cù^_Wÿòùf \êüL fûùM ö @ûc aò_~ðýde
KûeY iìPûA ùiùZùaùk ùiVûùe ùi^û_Zò [ôaû ùf`Ö^û
ùRù^eûf aò.Gcþ. KûCf Zûue ajê PyòðZ ‘@^ùUûfWþ
ùÁûeú’ _êÉKùe ùfLôQ«ò, ae`ûaé Mòeògéwùe _âZòKìk
_âûKéZKò iÚZò ùò e ejò[aô û @ûc ùi÷^ýcû^uê @ZýûagýKúd ie¬ûc
ù~ûMûY ùjûA ^ _ûeòaûeê @ûùc aò_~ðýd ùbûMò[ôfê ö
@ZýûagýKúd ie¬ûc ù~ûMûY _ûAñ aòRêaûaê Zûu
‘Kkòw aòcû^ iõiÚû’ cû]ýcùe VòKû ù^A[ôùf ö cûZâ Giaê
ie¬ûc @ûc ùi÷^ýcû^u _ûLùe _jò ^ [ôfû ùaûfò @bòù~ûM
ùjûA[ôfû ö _ûfòð@ûùce _aäòKþ @ûKûCþiþ KcòUò c]ý ù\ûh
ZîUò ]eò[ôùf ö ùfûKibûKê Êúd @ûùfûKùe C\þbûiòZ Keò
eLô[ôaû c]ê fòcûùd, Wü eûccù^ûje ùfûjò@û, Giþ.Gcþ.
aû^ûRðú, RRð `‰ðûWÿòRþ, A¦âRòZ Mê¯û, afeûRþ cûù]ûK, Zòâ\òa
Kêcûe ùPø]êeú, iêùe¦â^û[ \ßòùa\ú, ùjc aeê@û, @Uk aòjûeú
aûRù_dú, gâ¡ûKûe iê_Kûe, ~m\ gcðû I eaò eûd _âcêL
iûõi\cûù^ ieKûeu ^ò Ã â ò d Zûùe aò i à d _â K ûg Keò
28ö6ö1967ùe RûYòaûKê Pûjó[ôùf (ZûeKû PòjÜòZ _âgÜ
iõLýû ; 785) “Kkòw aòcû^ iõiÚûe gVZû I Rûfò@ûZò \éÁòeê
Zû aòeê¡ùe \Šaò]û^ _ûAñ I ùRûeòcû^û aûa\ùe Zûe icÉ
iµò aûRýû¯ Keòaû_ûAñ ieKûe ùKøYiò _âÉûa eLôQ«ò Kò
^ûjó ? GK _\ðû @_iûeYKûeú bûhY ù\A, Giþ.Gcþ. aû^ûRðú
Kjò[ôùf “Pú^þ @ûKâcY ùaùk ae`ûaé Mòeògéwùe ~ê¡eZ
bûeZúd ùi÷^ýcû^uê ù~ûMûA ù\aû_ûAñ aòRê _…^ûdKu

260 iòõjûaùfûK^
Kkòw aòcû^ iõiÚû VòKû ù^A[ôfû ö Kò«ê ù~Cñ Z[ý _\ûKê
@ûiòfû Gaõ _aäKò þ @ûKûCþiþ KcòUò _ûLùe ù~Cñ Z[ý C_iÚû_òZ
ùjfû Zjóeê RYûMfû Kò, ~ê¡eZ ùi÷^ýcû^u_ûAñ CŸòÁ Gjò
gúZaÈ c]ýeê @]ôKûõg ùi÷^ýcû^u _ûLKê ^ ~ûA KfòKZû
Gaõ _ûU^û aRûeùe aòKòâ ùjûAMfû ö’’ aû^ûRðúu bûhY c]ýùe
ùjc aeê@û Kjò CVò[ùô f “Gaõ \òaMî Wÿ I ùRûejûUùe c]ý
Gjû aòKòâ ùjûA[ôfû ö’’ aû^ûRðú _êYò Kjò[ùô f, “Gaõ @^ý ajê
iÚû^ùe c]ý ùiiaê aòKòâ ùjûA[ôfû ö ùijò icÉ gúZaÈ Zêhûe-
ùg÷Zýùe gXÿò @w _âZýw iÚûYê ùjûA CVê[ôaû @ûc ~ê¡eZ
ùi÷^ýcû^u _ûLùe _jòfû ^ûjñ,ó aòKòâ ùjûAMfû ]^ú iõ_â\ûde
iÚaeò cû^u iêLg~ýûùe @]ôK @ûeûc ù~ûMûA ù\aû_ûAñ ö”
Ce _âiwùe cªú aò\ýûPeY gêKäû ùi\ò^ ÊúKûe
Keò[ôùf ù~ ùi÷^ýcû^uê ie¬ûc ù~ûMûY ùlZâùe Kkòw
aòcû^ iõiÚû @^òdcòZZû @ûPeY Keò[ôaû I @]ôK _ûCYû
ù^A[ôaû _aäòK @ûKûCþiþ KcòUòe jé\þùaû] ùjûAQò ö Gaõ
ùijò KûeY ùjZê, aòRêaûaêu aòeê¡ùe Kò Kû~ðýû^êÂû^
Keû~ûA_ûùe Zûjû ^ò‰ðd Keòaû_ûAñ ùK¦â ieKûe GK KcòUò
cêZd^ KeòQ«ò ö
aòRêaûaêuê N ùNûWÿûAaû_ûAñ Z\û^ú«^ ùK¦â ieKûe
^û^ûaò] C\ýc Keò[ùô f c]ý, Rûfò@ûZò @bòù~ûMe gúhð Éeùe
ùi÷^ýcû^uê ie¬ûc ù~ûMûY _ûAñ 30ö6ö67 _ùe Kkòw
aòcû^ iõiÚûe VòKû ^aúKeY KeòaûKê @ûC iûji Keò_ûeò
^[ôùf ö
cûZâ Gjûe @Ì\ò^ _ùe KõùMâi-aòùeû]ú cùe ^òRKê
eLô GK\û _ûfòð@ûùcùe Zûu aòeê¡ùe Kû~ðýû^êÂû^ \ûaò
Keê[ôaû ajê aòùeû]ú \k i\iýu ^òKUZe ùjaûKê aòRêaûaê
iòõjûaùfûK^ 261
C\ýc Kùf Gaõ Zû `kùe Pû_ò ùjûA ejòMfû hÂ\g§òe
ùijò Rûfò@ûZò aòiáZò Mbðùe !
ùijò aòRaê ûaê @ûRò @^ý ù^Zûcû^uê Rûfò@ûZòùe fò¯
ùaûfò Kjò, ^òRKê @û\gðe _âZúK bûùa C_iÚû_òZ Keò, ùi÷^ýaûjò^ú
jûZùe ù\ge gûi^bûe ^ýÉ ùjC ùaûfò _eûcgð ù\CQ«ò !
Gjû i¸a ùjûAQò GA[ô_ûAñ ù~, Pú^þ @ûKâcYùaùk
ù\g aòeê¡ùe ùi Keò[ôaû @_eû]e cêLû Cù^àûP^ iµì‰ðZü
icûjòZ ùjûA ^ûjó ö 1967 _ùe KõùMâi-aòùeû]ú cùe
@aZú‰ð ùjûA ùi Zûu cìk icûùfûPKcû^u c^ Rd
KeòQ«ò ö @_e_ùl, 1967 _ùe ù^ùjeêu K^ýû gâúcZú
A¦òeû Mû§ú _â]û^cªú ùjûA ejòaûeê _aäòKþ @ûKûCþiþ KcòUòe
^ò¡ðûeY bòòùe Kû~ðýû^êÂû^_ûAñ MVòZ KcòUò iVòKþ bûùa Kû~ðý
ZêfûA _ûeò ^ûjó ö flý Keòaûe K[û 1967 _eVûeê
ù~ùZùaùk ùK¦âùe KõùMâi ieKûe @]ôÂòZ ùjûAQò
ùiùZùaùk ù^ùjeêu K^ýû aû ^ûZò aû ^ûZòu @^êeq jó
_â]û^cªú ùjûAQ«ò ö aòRêaûaêu aòeê¡ùe ~\ò _âKéZùe Z\«
ùjûA[û@û«û, Zûuê ijûdZû ù\A[ôaû _ŠòZ ù^ùjeêu
@lcYúd ZîUa ò P
ò ýê Zò iaê c]ý _\ûùe _Wÿ~
ò ûA[û@û«û ö KõùMâi
_ûAñ Gjû MâjYúd ùjûA_ûeò ^ûjó ö `kùe ùKøYiò KõùMâi
ieKûe Pú^þ @ûKâcYùaùk aòRêaûaêu ù\gù\âûjú bìcòKûKê
_\ûKê @ûYòaûKê aû Zûu aòeê¡ùe Kû~ðýû^êÂû^ KeòaûKê iûji
Keò_ûeò ^ûjû«ò ö
aûjêaùk C]êeòMùf aòRê
_ŠòZ ù^ùjeêu @ûgúaðû\eê aòRê aûaê cêêLýcªú ùjùf
23ö6ö1961ùe ö Zûe ~ù[Á _ìaðeê 5ö8ö1959ùe
Zûu _âZòÂòZ Kkòw aòcû^ iõiÚûe ‘WûùKûUû’ aòcû^ \êNðUYû
262 iòõjûaùfûK^
_ûfò@ð ûùcùe ùZûkò[f ô û SWÿ ö 1958 ù`aé@ûeúùe AŠûce
Kµû^úe NùeûA aòcû^ iõiÚû aòeê¡ùe aòaò] @bòù~ûM CVò
Zûe fûAùi^è ^aúKeY @Mâûjý ùjûA~ûA[ôfû ö KõùMâi bòZeKê
@[ð ù ^÷ Z ò K @_eû]ú I lcZû Vò K û\ûecû^u
@^ê_âùag ùjûAiûeò[ôfûö PeòZâ ak @ù_lû cûõiù_gúd ak,
ZýûMe ak @ù_lû Z´ò ù Zû`û^e ak KõùMâ i lcZû
\òMaþ kdùe iéÁò Keò[fô û ^a~êMe Cù^àh ö jùeKé¾ cjZûau
cû]ýcùe Gaõ ^òR \êüiûjiú ùa÷cû^òK Kû~ðýKkû_e ùZûWÿùe
aòRêaûaê \òfäúe lcZû \êMðe \ßûe ùb\ò ù^ùjeêu \éÁò @ûKhðY
Keò[ôùf ö ùZYê AŠûceþ Kµû^úe ùijò aòcû^ I ùijò
KcðPûeúuê ù^A ùi ù~ùZùaùk Kkòw aòcû^ iõiÚû iÚû_^
Kùf Zûuê fûAùi^è còkòaûùe @iêaò]û ùjûA ^ [ôfû ö cûZâ
eûRù^÷ZòK _éÂù_ûhKZû ù~ ùa^òeû_\ aòcû^Kê ^òeû_\
Keòù\A ^ _ûùe Zûjû iûaýÉ ùjûA[ôfû 3ö8ö59ùe
iõNUòZ \êNðUYûùe ö ù^`ûe ‘@fw’Vûùe Gjò \êNðUYû
NUò[ôfûö 5ö 8ö 59ùe ù~ùZùaùk _ûfòð@ûùcùe Gjò
_âiw CVòfû, Kkòw aòcû^ iõiÚûe ^û^û Rûfò@ûZò I \ê^ðúZò
c]ý @ûùfûP^û _eòieKê @ûiòfû ö ùi iaêe Z\« Keòaû_ûAñ
I \ûdòZß ^ò¡ðûeY_ûAñ ieKûe GK KcòUò ^ò~êq KeòaûKê aû]ý
ùjûA[ôùf ö ‘KûUþRê KcòUò’ bûùa aò\òZ Gjò KcòUò Kkòw
aòcû^ iõiÚû aòeê¡ùe @ûMZ @]ôKûõg @bòù~ûM ~[û[ð ùaûfò
CùfäL Keò[ôùf ö Gjò KcòUòe eòù_ûUðKê @û]ûe Keò Gdûe
Kâû`Ö ùcù^û^þi A¬ò^òde iaðgâú _eg ^û[, Uò.Giþ. gâúaûÉa
I G.iò. ùiLâúu fûAùi^è ~[ûKâùc 3 cûi, 4 cûi I GKahð
_~ðý« eŸ Keû~ûA _ûAfU Kýû_þùU^þ IßûAKèuê b›ð^û
Keû~ûA[ôfû ö cûZâ CùfäLù~ûMý ùjCQò Gjû jó ù~ Kkòw

iòõjûaùfûK^ 263
aòcû^ iõiÚû aû aòRê _…^ûdKu aòeê¡ùe ùKøYiò Kû~ðýû^êÂû^
ùjûA ^ [ôfû ö ù^ùjeêu ^òKU akdùe iÚòZò ùjZê aòRêaûaê
G ùlZâ ù e \Šaò ] û^eê að ò ~ûA[ô ù f ùKak ^ê ù jñ ,
1ö 12ö 60 ZûeòLùe Kkòw aòcû^ iõiÚûe Rûfò@ûZò I \ê^úð Zòe
cêLû ùLûfò KûUþRê KcòUò ù\A[ôaû eòù_ûUð ùfûKibûùe ù_gþ
ùjûA[ôùf c]ý Gaõ Zû _ìaðeê 20ö7ö60ùe Z\« eòù_ûUð
_ûfò ð @ ûùce mûZiûeùe ieKûeu\ß û eû _ûfò ð @ ûùc
fûAùaâeúùe iÚû^òZ ùjûAiûeò[ôùf c]ý, Zjó _âZò bïùl_ ^
Keò, _ŠòZ ù^ùjeêu Pû_ùe, ùK¦â ieKûe ùijò 1960 eê
jó ù^`ûùe ùi÷^ýcû^uê ie¬ûc ù~ûMûAaûKê Kkòw aòcû^
iõiÚûKê VòKû _â\û^ Keò[ôùfö
~Ißû^cû^u_ûAñ CŸòÁ gúZaÈKê ùicû^uê ^ ù\A
ùPûeû aRûeùe aòKò ù\A[ôaû @bòù~ûMùe @bò~êq Gjò iõiÚû
1960eê 1962 c]ýùe _âZòelû aòbûMeê ù^A[ôfû 1,
78, 33, 416 Uuû, ~ûjû c]ýùe @ù^K cò[ýû aòfþ [ôaûe
@bòù~ûM ùgh _~ðý« icûjòZ ùjfû ^ûjó ö Z\û^ú«^ iûõi\
gâú ùÊfþu @bòù~ûM @^ê~ûdú Gjò MjòðZ \êeûPûeKê N
ùNûWÿûAaû_ûAñ Kéð_l GùZ aýMâ [ôùf ù~ ù^`û @kùe
1600 [e @^]ôKéZ bûùa Gjò iõiÚûe aòcû^ CWÿò[ôaû _aäòKþ
@ûKûCþiþ KcòUòe eòù_ûUðùe CùfäL [ôaû iÚùk, eòù_ûUð
_âKûg _ûAaû _ùe ùijò @^]ôKûe CWÿûY iõLýûKê 200Kê
iuêPòZ Keû~ûA[ôfû ö i¸aZü Gjò icÉ Kû~ðý ^òeû_\ùe
icûjòZ Keòaû_ûAñ ù^ùjeêu ù^÷KUýKê jó aòRêaûaê _âùdûM
Keò[ûA_ûe«ò ö Z[ýûbòm aýqòu Cqò @^ê~ûdú ùi [ôùf _âZeò lû
aýû_ûeùe ù^ùjeêu _eûcgð\ûZû Gaõ ù^ùjeêu ^òR
\¯eùe jó Zûuê ùi[ô_ûAñ còkò[ôfû _âgâd ö

264 iòõjûaùfûK^
Pú^þ @ûKâcYùe @ûc _eûRde KûeY \gðûA ùi^û_Zò
KûCfþ ùfLôQ«ò “cêñ CùŸgý aòejòZ [ûA icÉ \ûdòZßùaû]e
ij KjêQò Kò,Gjò aò_~ðýd_ûAñ Zò^òRY aýqòuê ^ò½d \ûdú
Keû~ûA_ûeòa ö ùicûù^ ùjùf _â]û^cªú ù^ùjeê, _âZòelû
cªú Ké¾ ùc^^ I @[ðcªú ùcûeûRðú ù\gûA ö ù^ùjeê \ûdú,
KûeY Zûueò ù^ZéZßùe Gjû NUòMfû; ùc^^ \ûdú, KûeY
_âZòelû_ûAñ icùdû_ù~ûMú Reêeú _\ùl_ ù^aûKê ùi
_ùQAMùf I ùcûeûRðú \ûdú, KûeY _âZòelû_ûAñ @ûagýKúd
Lyð ZêfûAaûKê ùi _ûY×ò _â\û^ Kùf ^ûjó ö ù^ùjeêu ù^ZéZùß e
_âZòelûe _âZòKìkùe K’Y K’Y NUò[ôfû Zûe _ì‰ðûw PòZâ
@ûiò~ûA[û@û«û ~\ò ùi÷^ýaûjò^ú ij aòRêaûaêu Kûeaûee GK
_ì‰ðûw Z\« i¸a ùjûA[û@û«û ö A¦òeû, eûRúa aû @^ý
ùKøYiò KõùMâi _â]û^cªú K’Y Zûjû KeûAù\A [û@ûù« ?
@_e_ùl, KûCf ùfLôQ«ò ù^`ûùe ùi÷^ýcû^uê
ie¬ûc ù~ûMûAaûe VòKû ù^A aòRêaûaê @]ôK CWÿûRûjûR
cêZd^ KeòaûKê Pûjêñ[ôùf ö ùi[ô_ûAñ Zûuê @û[ôðK ijûdZû
ù\aûKê _âZòelûcªú ùc^^uê _âaûðAaû_ûAñ ùi KûCfuê
@^êùeû] Keò[ùô f ö KûCf G[ô_ûAñ ùc^^uê ù~ùZ _âaðûAùf
c]ý ùi eûRò ùjùf ^ûjó ö `kùe ù^`ûùe @ûiûc eûA`f
aûjò^úKê ie¬ûc ù~ûMûAaû i¸a ùjfû ^ûjó ö aò_~ðýd
@agýû¸ûaú ùjûACVòfû ö cûZâ ù~Cñ KûeY ùjZê ùc^^ eûRò
ùjùf ^ûjó ùaûfò KûCfþ ùfLôQ«ò Zûjû ~\ò iZý ùjûA[ûG,
ùZùa Z @ùKägùe Gjû @^êùcd ù~ _âZòelû cªúu \éXÿ
aòùeû] iùß aò, aòRêaûaê ùi÷^ýcû^uê ie¬ûc ù~ûMûYe VòKû
jûif Keò_ûeò[ôùf ö
ù^ùjeêu bò^Ü @^ý Kûjû akùe ùi Gjû jûif
Keò[ôùa? G \éÁòeê ù\Lôùf, aòRêaûaêu aòeê¡ùe _ì‰ðûw Z\«

iòõjûaùfûK^ 265
ùjûA[ôùf ^òùR _ŠòZ ù^ùjeê Kò_eò \kúd Êû[ð _ûAñ ù\ge
_âZòelû aýû_ûeùe \ê^ðúZòKê _âgâd ù\A[ôùf Zûjû aò _\ûKê
`êUò CVò [û@û«û ö Gjò @ûguûùe i¸aZü A¦òeûMû§ú aû
_eaðú KõùMâi ieKûeMêWÿòK aòRêaûaêu aòeêþ¡ùe CVò[ôaû
@bòù~ûMe _ì‰ðûw Z\« KeûA ^ûjû«ò ö ^òùR @YKõùMâi
cùe ejò, ùcûeûRðúu _â]û^cªúZß Kûkùe cªú, PeYiòõju
_â]û^cªúZß Kûkùe _âz\ ^ûdK, bò._ò. iòõju _â]û^cªúZß
Kûkùe iõKUùcûP^Kûeú iûRò aòRêaûaê ùagþ ^òeû_\ùe
@Q«ò ö
iZý _\ûKê @ûiê
cûZâ jVûZþ, GùZ\ò^ _ùe ù~ùZùaùk ^úZò^òÂ
eûR^úZòe MêeêZß aêSòaûKê @ûe¸ KeòQ«ò aòRêaûaê, 1962e
Pú^þ @ûKâcYùaùk ùi÷^ýaûjò^ú _ûAñ CŸòÁ ie¬ûcKê KfòKZû,
_ûU^û, \òaîMWÿ I ùRûejûU @û\ò ijeùe ùPûeû aRûeùe
aòKò Kkòw aòcû^ iõiÚû fûb CVûA[ôfû Kò ^ûjó Zûe GK
ÊZüÇêð Êz PòZâ ùi R^iû]ûeYuê _â\û^ Keòaû K’Y ùgûb^úd
ùja ^ûjó?
ù\gKê _âaKcû^u Kakeê elû Keòaû_ûAñ Gjû
\òM\þ gð^ ù\A_ûùe ö bêf Keòaû_ûAñ iûji \eKûe ö aòRa ê ûaê
RùY iûjiú aýqò ö Kò«ê bêf ÊúKûe Keòaû_ûAñ iZþiûji
\eKûe ö ù\g_ûAñ GAù^ iZþiûji iõ_^Ü ù^Zûcû^u
@ûagýKZû @Qò ö @ûZà _âPûeùe c{ò ^ ejò aòRê aûaê ù~ùZgúNâ
Gjû aêS«ò, ùiùZ bf ö

266 iòõjûaùfûK^