You are on page 1of 24

ABSTRAKT

Ky punim paraqet t dhna pr skemn e Sigurimeve Shoqrore n Shqipri


dhe efektin e saj n reduktimin e varfris n rajonin e Lezhs.
Gjndja n t ciln gjendet Lezha dhe m saktsisht e gjith Shqipria, sfidat
me t cilat ajo prballet sot dhe do t prballet n prespektiv e bjn shum t
domosdoshme nj rishikim t skems s sigurimeve. Pikrisht kjo siprmarrje nuk
mund t bhet vetm n kuadrin shqiptar, bazuar vetm n prvojen dhe idet tona,
por duhet ti nnshtrohet nj shqyrtimi q merr parasysh, prvojat e vendeve t
kontinentit ton e t Perndimit n prgjithsi, duhet t marr parasysh studimin e
skems s sigurimeve ndr vite n bot, gjithashtu duhen marr parasysh aspektet
sociale dhe ato ekonomike, kur flasim pr studimin e sigurimeve shoqrore.
Skema e sigurimeve shoqrore n Shqipri ka evoluar. Megjithat, edhe vendi
yn si shum vende t tjera t tranzicionit, ka prjetuar nj rritje t nivelit t
informalitetit t krahut t puns, gj q ka sjell t ardhura t kufizuara nga
kontributet e pagave, ndrsa prballet me barrn e mbshtetjes t disa brezave t t
moshuarve, shumica prej t cilve gzojn t drejtn e pensionit t plot. Pikrisht
duke u nisur nga ky faktor, duhet t marrim parasysh se me paqndrueshmrin
ekonomike t vendit ton dhe problemet e shumta sociale q lidhen me punsimin dhe
n mnyr indirekte me mos marrjen e iniciativs pr t paguar kontributet shoqrore,
gj q vjen gjithashtu pjesrisht nga mungesa e besimit n sistemin e sigurimeve.

Fjal kye: Sistemi njshtyllsh, pay as you go, sistemi shumshtyllsh i


pensioneve, sistem kontributiv, sistem social.
PRMBAJTJA E PUNIMIT

YABSTRAKT ...............................................................................................................4

FALENDERIME DHE DEDIKIME .............................................................................6

LISTA E TABELAVE ...................................................................................................8

LISTA E FIGURAVE ....................................................................................................8

LISTA E SHKURTIMEVE ...........................................................................................9

HYRJE.........................................................................................................................10

1.1. QLLIMI I PUNIMIT ..............................................................................................11

1.2. HIPOTEZAT............................................................................................................11

1.3. MBLEDHJA E T DHNAVE ...................................................................................11

1.4. STRUKTURA E PUNIMIT........................................................................................12

KAPITULLI I - RISHIKIMI I LITERATURS..........................................................13

I.1. FAR KUPTOJM ME SIGURIM SHOQROR ..........................................................13

I.2. MOSHA ZYRTARE LIGJORE E DALJES N PENSION DHE MOSHA MESATARE

EFEKTIVE..14

I.3. HISTORIKU I SIGURIMEVE SHOQRORE.................................................................15

I.4. MODELET E SISTEMEVE BAZ T SIGURIMEVE SHOQRORE ................................17

I.5. SISTEMI AKTUAL I PENSIONEVE N SHQIPRI.......................................................20

KAPITULLI II - METODOLOGJIA...........................................................................22

KAPITULLI III - ANALIZA E T DHNAVE..........................................................23

III.1. MOSHA E DALJES N PENSION N SHQIPRI DHE N VENDET E OECD.............23

III.1.1. SHQIPRIA DHE VENDET E TJERA ..............................................................24

III.1.2. DIFERENCA MESHKUJ/FEMRA....................................................................25

2
III.1.3. EFEKTIVE DHE LIGJORE..............................................................................25

III.2. PRFITUESIT E PENSIONEVE T SHTETIT N SHQIPRI.......................................26

III.2.1. POPULLSIA PRFITUESE DHE KONTRIBUESE...............................................28

III.3. SHPRNDARJA GJEOGRAFIKE, PIRAMIDA E POPULLSIS DHE GJINIA SI BAZA T SISTEMIT T

PENSIONEVE ...........................................................................................................30

KONKLUZIONE DHE REKOMANDIME................................................................33

REFERENCA..............................................................................................................34

3
LISTA E TABELAVE

Tabela 1. Mosha mesatare e largimit nga forcat e puns. Burimi: EU 25, Eurostat, Structural Indicatory.
Viti: 2011......................................................................................................................19

Tabela 2. Koefiientt e varsis. Burimi: EC European Economy, Viti: 2011...........20

LISTA E FIGURAVE

Figura 1. Popullsia totale n vite n Shqipri. Burimi: INSTAT, 2011........................29

Figura 2. Piramida e Popullsis. Burimi: INSTAT, 2010.............................................31

Figura 3. Prqindja e popullsis mbi 65 vje midis vendeve t ECA-s. Burimi: Banka Botrore, 2010
......................................................................................................................................32

Grafiku 1. Mosha mesatare efektive e daljes n pension, Shqipri. Burimi: ISSH.....23

Grafiku 2. Mosha ligjore e daljes n pension, Shqipri. Burimi: ISSH.......................24

Grafiku 3. Mosha zyrtare e daljes n pension pr burra. Burimi: OECD & ISSH......24

Grafiku 4. Mosha zyrtare e daljes n pension pr grat. Burimi: OECD & ISSH.......25

Grafiku 5. Pensione t shtetit n skemn e sigurimeve shoqrore 1998 - 2012. Burimi: INSTAT 26

Grafiku 6. Pensionet e shtetit sipas llojit te perfitimit 1998 - 2012. Burimi: INSTAT. . . 27

Grafiku 7. Pensione pleqrie sipas prkatsis gjinore 1998 - 2012. Burimi: INSTAT28

4
LISTA E SHKURTIMEVE

AMF - Autoriteti i Mbikqyrjes Financiare

BE - Bashkimi Europian

ECA - Evrops dhe Azis Qndrore

EJL - Europa Jug Lindore

FMN - Fondi Monetar Ndrkombtar

INSTAT - Insituti i Statistikave

ODA - Open Data Albania

OECD - Organizata pr Bashkpunim Ekonomik dhe Zhvillim

PAYG - Sistemi Pay as You Go

SHBA - Shtetet e Bashkuara t Ameriks

5
1. HYRJE

Sigurimet shoqrore, si skema t siguris kolektive, masive, t garantuara nga shteti, kan
filluar pr her t par n Gjermani n vitet 1817-1823. Mbi bazn e ktij parimi, pr her t par n
vitin 1839 Von Bismark n Gjermani formuloi t ashtuquajturn skem t sigurimeve shoqrore mbi
parimin e solidaritetit e vazhdimsis s brezave, ku t gjith personat e punsuar derdhnin kontribute
deri n nj mosh t caktuar, pr t mbshtetur me t ardhura personat e moshuar1.
Sipas modelit gjerman u krijua n Austri sigurimi pr smundje (viti 1888), n Luksemburg
(1901), Serbi (1910), Rusi (1911), Britani e Madhe (1911), Rumani (1912), Poloni (1920), Greqi
(1922), etj. Sigurimi pr pensione lindi pr her t par n Austri (pr nnpunsit privat n vitin 1907),
n Franc (pr puntort 1910), n Luksemburg (1911), etj. N disa vende sigurimi filloi vetm me
sigurimin e nns pas lindjes, si pr shembull n Itali (1910) dhe Spanj (1923). Sigurimi pr t
papunt pr her t par u krijua n Britanin e Madhe (1911), ndrsa sistemi i dhnies s ndihmave pr
fmijt pr her t par lindi n Belgjik (1929) dhe Franc (1932) 2. Pr her t par pensioni posam
i sht dhn shkrimtarit illiam Shekspir n vitin 1566.3
Prve funksionit politik dhe social t sigurimeve shoqrore, n shoqrin bashkkohore rol t
fuqishm ka edhe funksioni ekonomik i prllogaritjes s fondit pr sigurimin e pensioneve, i cili ndikon
drejtprdrejt n aktivitetin ekonomik t shoqris.4 Gjat ndarjes s shpenzimeve organizimi i
sigurimeve bhet duke patur parasysh si kohn sociale (individi nj pjes t nevojs s tij e vendos pr
nj koh t mvonshme), ashtu edhe hapsirn sociale (solidariteti ndrmjet brezave, ndrmjet t
smurve dhe t shndoshve, etj.). Sigurimi shoqror merr nj kuptim t veant gjat ekuilibrit
ekonomik dhe zhvillimit ekonomik (influenca e tij gjat zhvillimit ekonomik t Gjermanis pas Lufts
s Dyt Boterore sht e pallogaritshme).5

1 Prof . Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.

2 Po aty.

3 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.

4 Fadil Kepi (2007) Ja duhet t dini mbi pensionet. Fq, 23.

5 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.
6
Mbas viteve 1920 n Europ u prhap me shpejtsi termi sigurim shoqror, e kjo si rezultat i
marrveshjes s Organizats Botror t Puns pr sigurimin shoqror.6 N vitin 1930 sigurimet
shoqrore ishin prhapur edhe n Amerikn Latine, SHBA dhe Kanada. Ndrsa pas Lufts s Dyt
Botrore filloi n nj shkall t gjr vendosja e sigurimeve shoqrore edhe pr fshatart.
Ndrsa n Shqipri, Sigurimet Shoqrore, jan krijuar n vitin 1947, por element t sigurimeve
shoqrore n vendin ton i gjejm q nga viti 1923. Pr her t par n historin e saj Shqipria u b me
nj sistem publik sigurimesh shoqrore n vitin 1927, n kohn e mbretit Zog. Sistemi, nga i cili
prfitonin vetm npunsit e administrats civile, u ngrit sipas modelit, q krijoi n vitin 1889 n
Perandorin Gjermane Bismarck-u, burri i shquar gjerman i shtetit, i shek.XIX-t. Motori i atij sistemi
ishte parimi i solidaritetit mes brezave, parim i cili vazhdon t mbetet zemra e tij. Sistemi sot
prfaqsohet nga Instituti i Sigurimeve Shoqrore.7
Element t rinj sociale e ekonomik i jan shtuar legjislacionit aktual e t tjer pritet ti shtohen
duke e pasururar kt legjislacion e duke e sjell stade t reja zhvillimi. Pikrisht q nga muajt e par t
qeverisjes s partis Socialiste, n Shpipri u diskutua ndryshimi i skems s sigurimeve shoqrore,
duke u nisur n prmirsimin e aspektit social dhe ekonomik t vendit, me nj skem t till, ku
gjithsecili, tashm kontribuon pr vete. Kto reforma jan ndrmarr n kt fush nga Ministria e
Puns dhe Mirqnies Sociale.

1.1. Qllimi i punimit

Qllimi i ketij studimi sht t analizojm skemn e Sigurimeve Shoqrore n Shqipri,


kryesisht t fokusuar n efektin e saj n reduktimin e varfris n rajonin e Lezhs. Ndrsa, n fokus t
ktij studimi qndron aspekti ekonomik i ksaj skeme n rajonin e Lezhs i cili do t shtjellohet n
menyr t hollsishme t mbshtetur mbi statistika t siguruara nga Instituti i Sigurimeve Shoqrore
dhe OPEN DATA ALBANIA.
Kshtu n pjesn e tret t studimit, do t fokusohemi n evidentimin e parametrave ekonomik
mbshtetur mbi statistika t lidhura me zhvillimin ekonomik t rajonit t Lezhs dhe t cilat prdoren si
instrumenta mats pr varfrin.

6 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.

7 Fadil Kepi (2007) Ja cduhet t dini mbi pensionet. Fq, 13-22.


7
1.2. Hipotezat

Hipoteza e prgjithshme: Skema e Sigurimeve Shoqrore n Shqipri, ka ndikuar pozitivisht n


prmirsimin e jets ekonomike n rajonin e Lezhs.

Variabli i pavarur: Skema e Sigurimeve Shoqrore n Shqipri

Variabli i varur: Jeta ekonomike

1.3. Mbledhja e t dhnave

Burimi kryesor i t dhnave kan qen raportet dhe statistikat e ISSH-s. Duke dashur t
prfshijm t dhna t nj periudhe sa m t gjat kohore n studim kemi arritur t sigurojm t dhna
nga ISSH q nga viti 1993, vit kur u prezantua pr her t par sistemi aktual i pensioneve n Shqipri.
Gjithashtu nj burim tjetr i rndsishm i t dhnave tona ka qen INSTAT dhe OPEN DATA
ALBANIA. Po ashtu sht shfrytzuar database i Banks s Shqipris, FMN-s, Banks Botrore, etj.

1.4. Struktura e punimit

N kapitullin e par t ktij studimi, do t hasemi me disa prkufizime dhe teori mbi sigurimet
shoqrore. Pikrisht ky kapitull, ka si qllim t na njoh me literaturn prkatse pr sa u prkt skems
s sigurimeve shoqrore, dhe t formojm nj sfond teorik pr kt studim.
N kapitullin e dyt, kemi t bjm me nj prqasje historike t skems s sigurimeve
shoqrore, ndr vite, por gjithashtu dhe t paraqesim skemn e pensioneve n Shqipri dhe n bot.
N kapitullin e III, do t paraqesim n mnyr t hollsishme aspektin ekonomik t skems s
sigurimeve shoqrore pr rajonin e Lezhs. N kt pjes t studimit, do t fokusohemi n
problematikat ekonomike, duke analizuar treguesit ekonomik, duke sjell disa statistika zyrtare pr sa
u prket sigurimeve shoqrore n Lezh, kryesisht pensioneve, karakteristikat pr Lezhn, t ardhurat
dhe shpenzimet, etj.
Sigurisht, pas ksaj analiz do t shtrojm natyrshm konkluzione dhe rekomandime mbi
efektin e skems s sigurimeve shoqrore n zbutjen e varfris n rajonin e Lezhs.

8
KAPITULLI 2 - RISHIKIMI I LITERATURS

2.1. far kuptojm me sigurim shoqror

Sigurimi shoqror n botn e sotme sht forma m e zhvilluar e mbrojtjes shoqrore, mbasi ky
sht nj sistem q i detyron shtetasit t kujdesen pr vetveten, duke marr n konsiderat t gjitha
nevojat e tyre. Solidariteti social n kto sisteme rregullisht vlen pr pensionet e ulta8.
N disa vende sigurimi shoqror ka marr kuptimin e Mbrojtjes q shoqria siguron pr
antart e saj, me nj seri masash publike kundr reduktimit t t ardhurave q vjen si shkak i
smundjeve, lejes s lindjes, dmtimeve n pun, moshs s thyer, vdekjes, parashikimin e kujdesit
mjeksor si dhe sigurimin e mjeteve pr familjet me fmij.9
Me sigurim shoqror do t kuptojm mbulimin me sigurime t t gjith shtetasve ekonomikisht
aktiv, n sektorin shtetror apo n at privat si edhe sigurimin e shtetasve jo ekonomikisht aktiv. 10
Sigurimi Shoqror nprmjet sistemit t tij, bhet garant pr prfitime t vazhdueshme financiare, apo
lehtsira t tjera me karakter ndihms n drejtim t personave t paaft pr pun, si pasoj e moshs,
paaftsis s prhershme, paaftsis s prkohshme, barrlindjes, papunsis ose dhe n mnyr
vullnetare!11 Prfitimet financiare t sigurimit shoqror, prfitohen kur realizohen disa kushte kryesore:
detyrimi pr t paguar % kontribute,

ekzitenca e marrdhnies s puns,

plotsimi i viteve t sigurimit (periudha e sigurimit),

arritja e moshs s caktuar me ligj.

Jan 3 sistemet e sigurimeve shoqrore

Sistemi baz
Sistemi suplementar

8 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.

9 Fadil Kepi (2007) Ja cduhet t dini mbi pensionet. Fq, 13-22.

10 Fadil Kepi (2007) Ja duhet t dini mbi pensionet. Fq, 13-22.

11 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.


9
Sistemi i siguris individuale

Sistemi/et baz prgjithsisht jan sisteme t detyrueshme, aplikohen pr t gjith, mbrojn qytetart
nga smundjet, invaliditeti, pensionet dhe garantohen nga shteti.

Prkufizim. Mosha Zyrtare Ligjore e daljes n pension sht mosha n t ciln me ligj nj nnshtetas i
nj vendi ka t drejt t aplikoj pr pension pleqrie.12

Prkufizim. Mosha Mesatare Efektive e daljes n pension sht mosha n t ciln popullsia e nj vendi
ka aplikuar pr t marr pension dhe sht trhequr nga tregu i puns me koh t plot. Kjo trheqje
mund t ndodh para ose pas moshs zyrtare.13

2.2. Modelet e sistemeve baz t sigurimeve shoqrore

N bot jan zhvilluar pes modele t zhvillimit t sigurimeve shoqrore baz:

1. Modeli i SHBA-s (liberal),

2. Modeli i Britanise s Madhe (beveridge),

3. Modeli Gjerman (i bazuar n sigurimin/insurance) (bismark),

4. Modeli Francez (gjeneroz),

5. Modeli Sovjetik

Modeli liberal sht ndrtuar n baz t institucioneve sociale private. Shteti n kt rast, pr
sistemin e detyruar t sigurimeve shoqrore jep ndihmn e tij vetm n nj nivel afr kufirit minimal
social. Si shembull tipik mund t merret sistemi amerikan i sigurimeve shoqrore.
Modeli Beveridge. Vendosja e sistemeve t sigurimeve shoqrore (social insurance) n fund t
shekullit XIX-t u zhvillua m tej n sisteme t prgjithshme t mbrojtjes shoqrore (social security)
pas Lufts s Dyt Botrore. Modeli Beveridge sht model i bazuar mbi parimet e propozuara nga
illiam Beveridge, dhe i adoptuar nga Parlamenti Britanik n vitin 1942 n nj dokument t quajtur:

12 Ligji nr 8889 dt 25.4.2002 dhe ligji nr 9377 dt 1.04.2005 botuar n fletore zyrtare nr. 18, dhe nr. 37.

13 Ligji nr 8889 dt 25.4.2002 dhe ligji nr 9377 dt 1.04.2005 botuar n fletore zyrtare nr. 18, dhe nr. 37.
10
Sigurimet Shoqrore dhe Shbimet e lidhura me to14. E rndsishme pr parimin e Beveridge-it sht
se dokush duhet t ndihet i lir nga nevoja. Kshtu q, n t till sistem, kujdo personi duhet ti
garantohen nevojat baz pr jetes nga shteti, t financuara nga buxheti i prgjithshm, pavarsisht nga
statusi social apo karakteristika t tjera t tij. Beveridge na ka ofruar nj model koherent t mbrojtjes
shoqrore, t bazuar n katr parime - universaliteti, thjeshtsia, veantia n llojin e vet si dhe
uniformiteti dhe centralizimi.
Sigurimi shoqror sipas modelit t Bismarkut. Ky sistem e ka zanafillen e vet mse nj shekull
m par dhe sht prdorur fillimisht n Gjermani nga ana e kancelarit Bismark. 15 Jo vetm
punmarrsit por edhe pundhnsit e shihnin me interes sistemin e ri ku integroheshin skemat e
veanta sepse n rastet e paaftsis pr pun ju paguanin puntorve vetm nj prqindje t caktuar t
pags, jo pag t plot si m par.
Pra n sistemin Bismarkian, prfitimet nga sigurimet paguhen nga nj thesar ose fonde t
veanta, t cilat jan t menaxhuara dhe drejtuara nga partneret sociale nn vzhgimin e Shtetit, bazuar
n kontributet e t dy palve, pundhnsve dhe punmarrsve16. Element i rndsishm n sistemin e
Bismarkut ishte arritja pr her t par e kompromisit ndrmjet tri palve: pundhnsve, puntorve
dhe shtetit. Ky model quhet ndryshe pay as you go. N thelb t tij, sht parimi Paguaj pr ata q
jan sot n pension dhe t tjert do t paguajn pr mua. Pra ky sht nj sistem i rishprndarjes ose i
solidaritetit t brezave. Kshtu t ardhurat nga kontributet aktuale prdoren pr t financuar prfitimet
pr t moshuarit aktual. N sistemet baz t sigurimeve shoqrore m tepr sht i prdorshm pay-as-
you-go.17
Ky sistem ka nj avantazh t padiskutueshm, sepse mund t prdoret n funksionim n do
moment pr faktin se ekziston gjithmon mundsia q pas realizimit t veprimtaris s sistemit mund t

14 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.

15 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.

16 Brsch- Supan, A., R. Schnabel, S. Kohnz, and G. Mastrobuoni. 2004. Micro-modeling of


retirement decisions in Germany. In Social security programs and retirement around the world: Micro-
estimation,ed. J. Gruber and D. Wise, 285343. Chicago: University of Chicago Press.

17 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.
11
paguhen menjher pensionet.18 Nj e met e ktij sistemi sht ajo q ky sistem nuk krijon asnj
kapital q t mund t investohej n favor t t siguruarve 19. E met tjetr sht dhe ajo q ky sistem me
tu vn n funksionim do t funksiononte si perpetum mobile, d.m.th. nuk mund t ndrpritet. Ai
nuk mund t ndrpritet pr faktin se si u theksua m sipr, mbshtetet n solidaritetin e brezave, brezi
aktiv paguan pr pensionet e prindrve t tij, ndrkoh q pr pensionin e vet do t pres nga brezi i
fmijve t vet.

Tabela 1: Koefiientt e varsis

Vetidet 2004 2010 2020 2030 2050


Gjermani 135 134 125 102 86
France 191 187 161 142 128
Itali 146 155 148 122 101
Hollande 364 363 317 279 266
Finland 180 167 143 128 128
Irlande 439 416 362 305 205
EU15 141 141 128 107 92

Burimi: EC, European Economy, Special Report nr. 1/2011, The impact of ageing on public
expenditure. Projections for EU 25 Member States on pensions and health care.

Sfidat q rezultojn nga kto ndryshime demografike mund t shkaktojn nj rnie t madhe n
normat e rritjes ekonomike vjetore n Europe. Ky reduktim n rritjen ekonomike mund t ndikoje n
qndrueshmrin e sistemeve t sigurimeve shoqrore n vendet e BE n prgjithsi dhe n sistemin e
pensioneve n veanti20. Q prej viteve 1990, qeverit e BE kan ndjekur dy drejtime: reformn e
sistemit t pensioneve e shoqruar dhe me politikat prkatse t cilat jan aplikuar pr t rritur shkalln
e punsimit n prgjithsi dhe n veanti t punonjsve t moshs 55-64 vje 21. Kto reforma q n

18 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB.

19 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.

20 Prof .Sherif Bundo,Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet UMB

21 Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3). Fq, 393421.
12
fillim t shekullit t 21 kan sjell nj ndryshim t trendeve n moshn e daljes n pension dhe n
shkalln e punsimit.

2.3. Dalja n pension sipas moshs efektive

Nj tregues i sjelljes s daljes n pension q del nga shum faktor t prgjithshm q ndikojn
n nivelin e normave t pjesmarrjes sht dhe mosha mesatare efektive n t ciln puntort e vjetr
trhiqen nga forcat e puns ose shkurtimisht do ti referohemi si mosha efektive e daljes n pension.
N shumicn e vendeve mosha efektive e daljes n pension sht shum m posht normales
pr t prfituar nj pension t plot pleqrie. Japonia dhe Korea prbjn prjashtim ku mosha efektive
e daljes n pension sht afr t 70-tave pr meshkujt pavarsisht moshs normale t daljes n pension
q sht 60 vje.
N vende t tjera, burrat prfshihen mesatarisht n forcat e puns deri n moshn 65 vje. Pr
vende si Danimarka, Islanda, Irlanda, Portgalia dhe Zvicra, por kan ln punn me ditlindjen e tyre t
60-t n Austri, Belgjik, Franc, Hungari, Luksemburg dhe Sllovaki. Ndrsa femrat dalin n
prgjithsi n pension 1-2 vite m heret sesa meshkujt.
Shqipria, Izraeli, Austria, e Italia jan nga t paktat vende q kan diferenc t madhe prej 4
apo pes vjetsh n moshn zyrtare t daljes n pension mes burrave dhe grave. Pr vendet e tjera,
diferenca sht shum m e vogl ndrsa shumicn e rasteve, burrat dhe grat marrin t drejt ligjore
pr pension pleqrie n t njjtn mosh.

Grafiku 1. Mosha mesatare e daljes n pension pleqrie pr pensionet e reja t vitit

Burimi: ISSH, Libri i statistikave 2015

13
Ashtu si shihet dhe nga grafiku m lart mosha mesatare e daljes n pension pleqrie ndryshon
sipas zonave urbane dhe atyre rurale n vendin ton. Pr sa i takon pensioneve urbane, mosha mesatare
me kalimin e viteve ka ndryshuar me vetm nj vit, ndrsa pr pensionet rurale me 2.8 vite. gjithashtu
vrejm nga grafiku i msiprm se mto dy mesatare tentojn drejt barazimit nse ecin me ritmet e
ndryshimeve t deritanishme, n m pak se 4 vite ato do t jen me vlera t njjta.
Njerzit mund t dalin n pension para ose pas moshs ligjore t pensionimit n rast se duan t
punojn m gjat, ose kan mbushur vitet e kontributeve dhe nuk dshirojn t punojn m. Nga t
dhnat e OECD rezulton se n shum vende njerzit dalin m von ose m hert se sa mosha zyrtare,
ndrsa n Shqipri, mosha e daljes n pension sht pothuajse ekzaktsisht edhe mosha ligjore. N disa
vende si Meksik, Kore, Kili e Japoni, mosha efektive e daljes n pension t burrave sht shum m e
lart se sa mosha zyrtare. Spanja, Italia, Gjermania apo Belgjika jan n ann tjetr, ktu burrat dalin n
pension disa vite m hert se sa mosha ligjore zyrtare.
Pr grat vrehet e njjta situat, vende si Japonia, Kili apo Kore, dalja n pension shtyhet
shum vite pas moshs zyrtare ndrsa n Gjermani apo Franc grat dalin n pension 3 deri n 5 vite
para moshs zyrtare.

2.4. Skema aktuale e pensioneve n Shqipri


Programi i sigurimeve shoqrore n Shqipri ishte pjesrisht i trashguar nga e kaluara dhe ishte
i hartuar n mnyre t till q ofronte sigurim gjithprfshirs pr vjetrsi, paaftsi, vdekje, smundje
afatshkurtra, shndet t ligsht dhe papunsi n baz t kontributit n baz si nga i punsuari, ashtu
edhe nga pundhnsi. Ky lloj sistemi funksionon relativisht mir n kontekstin e nj pjesmarrjeje t
lart t krahut t puns n sektorin formal. 22 Megjithat, pas tranzicionit, pjesmarrja n tregjet zyrtare
t puns n Shqipri ka rn ndjeshm, duke ngritur pikpyetje nse kuadri i sigurimeve shoqrore
sht faktikisht struktura e duhur pr sigurimin e prfitimeve t mbrojtjes sociale n t ardhmen pr t
gjith popullsin.
Skema aktuale e pensioneve n Shqipri u prezantua n vitin 1993. Ai bazohet n kolonn
publike t detyrueshme dhe n kolonn suplementare e cila ende dhe sot nuk sht shum e zhvilluar.
Kolona publike e detyrueshme mbulon t punsuarit, pundhnsit dhe t vetpunsuarit n zonat
urbane dhe rurale. Pensionet q fitohen quhen pensione shtetrore. 23 Sistemi i pensioneve prbhet nga

22 Fadil Kepi (2007) Ja duhet t dini mbi pensionet. Fq, 34.

23 Po aty. Fq, 34.


14
pensionet e pleqris, t invaliditetit dhe familjare. Mbulimi fillon n datn q personi i siguruar nis
ligjrisht aktivitetin ekonomik dhe mbaron n datn kur aktiviteti ekonomik prfundon. Pr t fituar t
drejtn e prfitimeve, do individ duhet t kontribuoj n degn prkatse 24. Periudha e sigurimit i
prfshin t gjitha periudhat pr t cilat jan paguar kontribute dhe gjat t cilave sht dhn prfitim
nga sigurimet shoqrore.
Disa nga parimet baz mbi t cilat ndrtohet skema e sigurimit t detyrueshm jan:
Universaliteti q presupozon prfshirjen e t gjith popullsis q plotson kushtet ligjore t
prcaktuara pr sigurimet shoqrore. Ky parim nnkupton q nga njra an u krijohet mundsi
shtetasve pr parandalimin e dukurive sociale negative dhe nga ana tjetr sistemet e sigurimeve
shoqrore baz u prgjigjen plotsimit t krkesave t arsyeshme t individve n nj nivel t
caktuar, i cili mund t prballoj nevojat e jetess.

Barazia (Uniformiteti) q shprehet n sigurimin e t gjith personave sipas rregullave t njjta


por asnjher sipas parimit t gjith njlloj. Kjo shprehet n formuln e llogaritjes s
pensionit.

Kompleksiteti q prfaqson mbulimin me sigurime n t gjitha rastet kur paksimi i t


ardhurave t personit nuk mund t prballohet duke u mbshtetur n burimet vetjake, apo n
solidaritetin familjar.

Garancia apo siguria ligjore dhe ekonomike, q sht garancia ligjore pr mbrojtjen e t
drejtave t njeriut n sistem dhe garancia ekonomike q realizohet me an t garancive t
stabilitetit t sistemit dhe subvencionit t shtetit.

Solidariteti ndrmjet brezave dhe midis pensionistve q shprehet n faktin q skema


financohet nga kontributet e mbledhura nga ata q jan t punsuar aktualisht, ndrkoh q
prfitimet u paguhen brezave q kan qn t punsuar m par.

24 Ligji nr 8889 dt 25.4.2002 dhe ligji nr 9377 dt 1.04.2005 botuar n fletore zyrtare nr. 18, dhe nr. 37.
15
KAPITULLI 3 - ANALIZA E T DHNAVE

3.1. T ardhurat nga kontributet n Shqipri

Pik s pari dua t nnvizoj q gjat studimit q kam marr prsipr t zhvilloj kam hasur
vshtirsi n gjetjen dhe disponimin e t dhnave zyrtare pr dy vitet e fundit pr sa i prket Institutit t
Sigurimeve Shoqrore mbi t ardhurat, numrin e kontributeve, etj. Ndrkoh q kto t dhna
ekzistojn deri n fund t vitit 2014, mund ti analizojm si vazhdimsi pr vitin e kaluar dhe kt
aktual.
T ardhurat nga kontributet e drejtprdrejta t ISSH deri n fund t vitit 2014 jan llogaritur q
pr kt vit t ken ndikuar me 4.4 % ndaj PBB-s, kjo ka qn dhe shifra m e lart e arritur prgjat
gjith viteve t demokracis. N grafikun e mposhtm do t shohim prqindjen ndaj PBB-s duke
filluar q nga viti 2010 e m tej deri n vitin 2014, ku vm re nj rritje t konsiderueshme pr vitin
2014.

Grafiku 1. T ardhurat nga kontributet e drejtprdrejta t ISSH si prqindje ndaj PBB-s

Burimi: Website i Ministris s Financave

Pr vitin 2011 dhe 2012 prqindja ndaj PBB-s sht llogaritur t ket qen e barabart, ndrsa
nga viti 2010 deri n vitin 2014 vm re nj rritje t vazhdueshme. Kjo do t thot q niveli i t
ardhurave sht rritur me kalimin e viteve.

16
Ndrkoh q numri i pensioneve gjithashtu ka qen n rritje, vetm pr vitin 2014 jan
llogaritur t jen 585,483 pensione n total, prej t cilve disa pr pensione pleqrie, pr pensione
invaliditeti dhe pr pensione familjare.

Tabela 1. Pensione t shtetit n skemn e sigurimeve shoqrore n Shqipri

Viti 2012 2013 2014


Numri i pensioneve n total 554,102 570,423 585,483
Pensione pleqrie 433,847 447,286 460,736
Pensione invaliditeti 62,098 66,470 68,779
Pensione familjare 58,157 56,667 55,968
Burimi: ISSH, 2015

Prej numrit t msiprm t pensioneve n total, kan rezultuar t jen 436,337 pensione urbane
dhe 149,146 pensione rurale.
Ndrsa pr sa i prket t ardhurave nga pensionet urbane dhe ato rurale, mbi bazn e t cilave
mund t gjykojm nse kto t ardhura zbusin nivelin e varfris, pra teorikisht a mbulojn nevojat e
nj pensionisti, pr vitin 2014 ka qen m i lart se n dy vitet e mparshme. M hollsisht t dhnat
mund ti shqyrtojm nga tabela e mposhtme.

Tabela 2. Pensione t shtetit n skemn e sigurimeve shoqrore sipas kategorive: pensionet urbane dhe
rurale

Viti 2012 2013 2014


T ardhurat nga pensionet urbane
Pensione t plota pleqrie 15,615 16,518 17,424
Pensione pleqrie 14,836 15,591 16,266
Pensione invaliditeti 13,249 13,695 14,150
Pensione familjare 8,047 8,299 8,321
T ardhurat nga pensionet rurale
Pensione t plota pleqrie 8,649 8,834 8,644
Pensione pleqrie 8,059 8,050 7,961
Pensione invaliditeti 6,340 6,417 6,693
Pensione familjare 3,603 3,735 3,832

Burimi: ISSH, 2015

Shnime:
1. N pensionet e plota t pleqris jan prfshir edhe pensionet e nnave me shum fmij.
2. pensione pleqrie prfshijn pensionet e plota dhe t pjesshme sbashku.
17
3. N t ardhurat jan prfshir masa e pensionit, kompensimi pr energjin elektrike, pr
bukn dhe pr t ardhurat minimale t pensionistve.

3.2. Prfituesit e pensioneve t shtetit n Lezh

Gjat ktij hulumtimi, pr t qn sa m e sakt n t dhnat e paraqitura pran ISSH n qytetin


e Lezhs, kam arritur t marr vetm disa t dhna t prgjithshme mbi numrin e prfituesve t pensionit
n shkall qarku dhe sipas rretheve. Gjate analizimit t ktyre t dhnave, rezulton se, numri i
prfituesve t ktyre pensioneve gjithsej pr kt vit paraqitet si n grafikun m posht:

Tabela 3. Pensione t shtetit n skemn e sigurimeve shoqrore pr qarkun e Lezhs

Qarku Lezh (Total) 27, 256


Rrethi Lezh 19, 237
Rrethi Kurbin 6, 917
Rrethi Mirdit 1,102
Burimi: ISSH Lezh

Sigurisht q shprndarje e pensioneve bhet sipas shprndarjes s popullsis dhe t dhnave


demografike si: mosha, gjinia, vdekshmria, etj; t cilat jan prcaktues t pensioneve dhe prfituesve.
Ndrsa pr sa i prket strukturs s pensioneve n rajonin e Lezhs, mund ti kategorizojm n
dy struktura madhore, ato urbane dhe ato rurale. Kto dy kategori prfshijn: pensionet familjare,
pensionet e invaliditetit dhe ato t pleqris.
Pr sa i takon strukturs s pensioneve urbane familjare rajonit t Lezhs i takon 6.44 % e totalit
t pensioneve urbane familjare, pr pensionet urbane t invaliditetit i takon 5.5 % t totalit t
pensioneve urbane t invaliditetit, pensioneve urbane t pleqris 4 % nga totali i pensioneve urbane t
pleqris.

Figura 3. Struktura e pensioneve urbane deri n fund t vitit 2015 pr rajonin e Lezhs

18
Lezha Totali

46,916
Struktura e pensioneve urbane familjare
3,022

61,836
Struktura e pensioneve urbane t invaliditetit
3,410

345,314
Struktura e pensioneve urbane t pleqris
13,907

Burimi: ISSH,
2015

Ndryshe nga struktura e pensioneve urbane pr rajonin e Lezhs, ajo rurale pr pensionet
familjare prllogaritet 4.58 % nga totali, ndrsa ajo pr pensionet e invaliditetit sht prllogaritur 5.37
% nga totali dhe ato t pleqris me 4.74 %.

Figura 3. Struktura e pensioneve rurale deri n fund t vitit 2015 pr rajonin e Lezhs

Lezha Totali

7,893
Struktura e pensioneve rurale familjare
362

7,816
Struktura e pensioneve rurale t invaliditetit
420

129,326
Struktura e pensioneve rurale t pleqris
6,135

Burimi: ebsite i Ministris s Financave


19
Me rndsi t veant duhet par dhe koha mesatare pr prpunimin e krkesave pr pension
pr t br nj lidhje me efektivitetin e shrbimit n rajonin e Lezhs pr ISSH-n.

Figura 3. Koha mesatare e prpunimit t krkesave pr pension (n dit) deri n fund t vitit 2015 pr
rajonin e Lezhs

0.51 0.57 0.57 0.62

0.49
0.43 0.43
0.38

2011 2012 2013 2014


Koha mesater e prpunimit t krkesave pr pension n Lezh
Koha maksimale e prpunimit t krkesave pr pension

Burimi: Banka Botrore 2010

Ndrsa pensione t lidhura para afatit (n prqindje ndaj totalit) deri n fund t vitit 2015 pr
rajonin e Lezhs jan llogaritur t jen 88 % nga 90 % n shkall republike.

3.3. Diskutim mbi efektin e pensioneve n varfrin e rajonit t Lezhs

Nisur nga t ardhurat nga pensionet si pr zonat urbane ashtu dhe ato rurale, nga niveli i jetess
dhe shpenzimet minimale t nj pensionisti, mund t dalim n konkluzionin e thjesht se sigurimet
shoqrore n Shqipri nuk kan ndikuar n zbutjen e varfris n rajonin e Lezhs.
Pensionet jan rritur n mnyr proporcionale me shpenzimet n vendin ton dhe n kt
mnyr prllogaritet t jen vlersuar si t ardhura minimaliste t cilat mund t mbulojn shpenzimet
minimaliste, me prjashtim t pensioneve t veanta pr ushtarakt, veterant, etj; t cilt kan nj
pension m t plot n krahasim me masn e thjesht n popull.

20
IV. PRFUNDIME

Me gjithse gjat ktyre viteve numri i personave t cilt prfshihen n skemn e sigurimeve, ka
ardhur gjithnj n rritje, si pasoje dhe e zgjerimit t tregut t puns, por edhe si pasoj e rritjes s
moshs mesatare n vendin ton, prsri jemi akoma n shifra relativisht t vogla n krahasim me
vendet e tjera europiane.
Gjat ktij studimi sollm disa t dhna t rndsishme n lidhje me shprndarjen e sigurimeve
n Shqipri dhe t fokusuar vetm n rajonin e Lezhs, gj q na ndihmon dhe n nxjerrjen e
konkluzioneve prkatse mbi efektin q kan pasur sigurimet shoqrore n zbutjen e varfris pr kt
rajon. N stadin aktual t zhvillimit ekonomiko-social n prgjithsi dhe t legjislacionit t sigurimeve
shoqrore n veanti, vrehet se dhe rritja e pensioneve ka qen n prputhje me rritjen e standartit t
jetess dhe t adhurave minimale pr jetesn. Pra kjo rritje ka qen n prpjestim t drejt me nivelin
ekonomik, gj q nnkupton se nuk ka pasur ndikim tek pensionistt n zbutjen e varfris pr sa koh
q shpenzimet jan rritur me kalimin e viteve.
Funksionimi i sistemit t sigurimeve shoqrore me baz t gjere, si jan skemat Pay As You
Go jan t lidhura shum si me personat q kontribuojn n skem, ashtu dhe ato q prfitojn nga
skema, pra me raportin kontribues-prfitues. Q skema t funksionoj mir dhe pjesmarrsit n sistem,
t jen t knaqur ky raport duhet t jet 4:1, pra 4 kontribuojn dhe 1 prfiton. Por kur ky raport
prishet dhe zbret deri n 2:1, si ka vajtur mesatarisht n mjaft vende europiane, apo aq m keq pr
Shqiprin n 1.2 me 1, sistemi paraqet vshtirsi t financimit t tij.
Probleme te tjera shqetesuese mund te rradhiten edhe: demotivimin e brezit t ri pr t marr
pjes n skemat e sigurimeve shoqrore, mosfunksionimi i skemave private t pensioneve dhe
problemet e papunsis e informalitetit t ardhura mesatare t ulta, norma e lart e papunsis, evazioni
fiskal, emigrimi.
N kt kontekst, rritja e moshave t daljes n pension dhe ulja e prqindjes s kontributeve me
qllim sigurimin e stimujve pr t marr pjes n tregun zyrtar t puns, shihen si opsion n
prmirsimin e balancimit financiar t sistemit, pasi zgjat periudhn e kontribuuimit dhe shkurton
kohn e prfitimit. Rritja e moshs s pensionit sht e lidhur ngusht me shum faktor, ekonomik,
social dhe veanrisht demografik. Kjo sht nj ndr pikat ku ne mund t bjm prmirsime t
konsiderueshme duke qn se ne kemi mosh mesatarisht t re, dhe n kt mnyr m shume forca
pune.

21
Skema e sigurimeve t pensioneve n fshat duhet t kthehet n sistem vullnetar dhe t
funksionoj si kolon e tret. Ne fakt mjaft vende t bots, sistemin e pensioneve n fshat e kan
vullnetar, por duhet t pranojm se ato kan vetm 5 % t popullsis n fshat. Gjithashtu, t mbetet i
detyruar, por t funksionoj e till dhe t hartohet nj strategji pr rritjen graduale t mass s
kontributit dhe t pensionit, deri n kufijt e skems shtetrore.
Si element i shtuar do t ishte vendosja dhe vnia n funksionim e sistemeve t alternuara t
pensioneve si ai privat. Si rrjedhoj e ndryshimeve demografike q po ndodhin, ku popullsia e tret po
rritet me ritme shum t larta, sistemi shtetror i pensioneve, i konfiguruar mbi bazn e parimit t
solidaritetit e vazhdimsis s brezave, e ka t pamundur ti garantoj nj jet t qet financiare ksaj
moshe. Prandaj paralelisht me t, fillimisht si kompensuese e me pas edhe dominuese, jan krijuar
skemat private t pensioneve. Kjo do t krkoj q t inkurajohet skema vullnetare suplementare e
pensioneve dhe t studiohet dhe gradualisht t vendoset sistemi privat i detyruar, ka do t krkoj nj
ndarje t kontributit n dy pjes; nj kontribut shoqror q do duhet t prballoj sistemin aktual t
pensioneve dhe nj pjes kontribut individual, q do derdh n llogarit e veta t fondit t pensioneve.
Nj zgjidhje e ndrmjetme do t ishte q shteti t siguroj nj pension minimal pr t gjith dhe
pastaj t mundsoj (me lehtsira tatimore) investime private n pensione pr ata q kan dshir dhe
mundsi. T paktn n kt mnyr do t ruhej njfar mbrojtjeje minimale pr t gjith se edhe tregjet
mund t dshtojn, jo vetm shteti.

22
V. REFERENCA

1. Arup Banerji (2009) From red to gray, The third transition of aging population in eastern
Europe, botim i Banks Botrore.
2. Augusto Iglesias dhe Robert Palacios, Managing Public Pension Reserves Part 1.Social
Protection Discussion Paper No. 0003, Departamenti i Mbrojtjes Sociale, Banka Botrore,
(janar 2009)
3. Berkel, B., and A. Brsch- Supan. 2004. Pension reform in Germany: The impact on retirement
decisions. Finanzarchiv 60 (3): 393421.
4. Brsch- Supan, A., R. Schnabel, S. Kohnz, and G. Mastrobuoni. 2004. Micro-modeling of
retirement decisions in Germany. In Social security programs and retirement around the world:
Micro- estimation,ed. J. Gruber and D. Wise, 285343. Chicago: University of Chicago Press.
5. Creswell (2009), Kapitulli i 1, Drafti i par i protokollit pr grupin e fokusimit t anketave,
Kapitulli 4, pjesa e 1, 2 & 3., Kapitulli 5, pjesa e 1 & 2 dhe Kapitulli 7, pjesa e 1
6. Denscombe, M., Dingwall, G. & Hillier, T. (2009). Etika e par: Reflektimi n rolet e etiks s
krkimit Prmbledhje nderkombetare metodologjie krkimore. 16: 301308
7. Eric Thomas (1997) Modeli pr modelet e krkimit si dhe modelet e prpunimit t t
dhnave. Antarctica fq. 65-68
8. Fadil Kepi (2007) Ja cduhet t dini mbi pensionet fq 13-22.
9. Fjalori enciklopedik shqiptar, fq 955
10. Holzman, Robert, dhe Richard Hinz (2005) Old age income support in the 21th century. An
internacional prespective on pensin system and reform Washington.
11. Hermann von Gersdorff dheAnita Schwarz Raporti Nr. 37594-AL i Banks Botrore Rishkrim
i Sistemit t Sigurimeve Shoqrore ( dhjetor 2006 )
12. INSTAT, 2002.
13. INSTAT, 2008.
14. INSTAT, Viti i botimit 2008
15. Ligji nr 8889 dt 25.4.2002 dhe ligji nr 9377 dt 1.04.2005 botuar n fletore zyrtare nr. 18, dhe nr
37
16. Ligji nr.9136, dat 11.9.2003 Pr mbledhjen e kontributeve t detyrueshme t sigurimeve
shoqrore dhe shndetsore n Republikn e Shqipris
17. Martin Feldstein, Social security Pension Reform Reform in Europe

18. Martin Feldstein and Jefry B.Liebman, Ascpekts of Social Security and Social Security
reform

23
19. Open Data Albania, qndr e mbledhjes dhe ruajtjes s t dhnave mbi indikatort ekonomiko-
shoqror n Shqipri. http://open.data.al/
20. Prof .Sherif Bundo (2010) Leksione, lnda Taksim, program masteri financ-kontabilitet
UMB
21. Strategji Kombtare pr Zhvillim dhe Integrim 2007-2013.
22. T gjitha broshurat e prgatitura nga ISSH ku vecoj: Manual pr kontribuesin dhe: Manual
pr kontributet (2010)
23. The little Oxford Dictionary (1991)
24. www.issh.gov.al
25. Zhaklina UI (PETO), Sistemi Mbrojtjes Shoqerore.

24