You are on page 1of 15

EVRLER /TRANSLATIONS

DNSEL MT-RTEL KURAM


Yazan: Robert A. SEGAL
eviren: Naim ATABASOY*

Mit-ritel kuramna gre din, il- balant olduunu ne srmektedir.


kel bilimdir: mit ve ritelin birbiriyle Freudun sz konusu balant zerine
etkileim hlinde ilev grmesi yoluyla getirdii yorumlar yerinde olsun ya da
esas oluturulan din, dnyay sihirli olmasn, en azndan bu balant hak-
bir ekilde kendi lehine kullanr. Dinle knda bir ekilde yorum getirilmesine
ilgili daha birok teori, mit ve ritelin nclk eder.
birbiriyle ilikisi ve fonksiyonu hakkn- Dinsel mit ritel kuram da ayn
da alternatif grler sunar. Mit-ritel ekilde kullanldr. lk olarak, detay-
kuram, hatal grlse bile, dinsel ba- laryla ortaya konulacak olan kuram,
k alarn ne karmas bakmn- dindeki mit ve ritellerin her ikisinin
dan deerlidir. nk aksi durumda, de nemli olduunu ileri srer. Her
bu bak alar grmezden gelinmi ikisine, zellikle de ritele kar duran
olacaktr. Benzer biimde, bu kuramn modern phecilik, zellikle de modern
alternatiflerinin bir taslan sunmak inanlar, muhtemelen onlara gereken
da, gzden karlma tehlikesi bulunan nemi vermemektedir. Bununla bir-
dier dinsel bak alarn ortaya ka- likte, mit ve riteli dinin odak noktas
rr. yaparak ve ritelleri en az mitler ka-
dar nemli sayarak ilkel inanlarda
Din zerine yrtlen toplumbi- olduu kadar modern inanlarda da-
limsel almalardaki genel bir varsa- her ikisinin durumu hakknda yeniden
ym, din hakkndaki kuramlarn doru dnmeye zorlar.
olduklar mddete kullanl olarak kincisi, mit-ritel kuram, dinde-
kabul edilmeleridir. Din hakkndaki ki inanlar ve pratikler arasnda bir
ou klasik ve modern toplumbilimsel ayrm olduu ynndeki allagelmi
kuram, bu trden kuramlarn en iyi ih- varsayma kar kar. Kuram, mitleri
timalle tartlabilir olduunu, en kt ritellerle birletirerek, eldeki veriler-
ihtimalle de hatal olduunu kantla- le bir tahmin yrtmek yoluyla, ina-
d iin, sklkla deersiz olarak gr- nlar ve pratiklerin ayrks olmaktan
lr ve reddedilir. Buna ramen, hatal ok btnleik olduunu ne srer.
olduu zaman bile bu kuramlar fikir nan, pratie yol aan bir unsur ol-
verici olmalar bakmndan deerlidir. maktan ok, pratiin bir paras olur.
Dier durumda grmezden gelinebile- nc olarak, mit-ritel kuram,
cek olan dinsel bak alarna dikkat din ve bilim arasndaki ilikiyi yeniden
ekerler. rnein Freudun kuram, sorgular. Eer on dokuzuncu yzyl din
cinselliin dindeki yerini belirtmede ve bilim arasnda bir atmaya ahit
arya kam olsun ya da olmasn, olduysa, yirminci yzyln da bu ikisi
en azndan cinsellikle din arasnda bir arasnda bir uzlamaya tank olduu

* Bilkent niversitesi, Trk Edebiyat Blm, Yksek Lisans rencisi

http://www.millifolklor.com 173
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

sylenebilir. Din ve bilim, geni kap- birinden keskin biimde ayrlr. Zihin-
samda vurguland zere, tutarldr sel kuram dini bir aklama; btnyle
fakat mutabk olduklar iin deil; yanstc, soyut, byk bir fenomen,
paralel ilerledikleri iin. Sklkla belir- bilimsel kuramn modern bir mukabili
tildii gibi, bilim dnyay fiziksel ola- olarak grr. Aristo iin felsefede oldu-
rak aklarken, din, yaamn anlamn u gibi din meraktan -birinin deneyim-
vermeye yneliktir. Mirt-ritel kuram lerini aklama arzusundan- kaynak-
da dini bilim gibi sunarak din ve bili- lanr. Pratiklerden deil, neredeyse
min aslnda birbiriyle ekiebileceini tmyle inanlardan oluur.
ne srer. te yandan mit-ritel kuram dini
Mit-ritel kuramnn ne olduunu tereddtsz olarak pratie dayal, so-
ifade etmeye balamann belki de en mut, -modern mukabili teknoloji olan-
gzel yolu onun din erevesindeki bi- dnyevi saylabilecek bir kurum olarak
limsel nitelikli yann tanmlamaktr. grr. Din -imdiye kadar saydkla-
Elimizde din hakknda, bilimsel nite- rmz arasnda hayatta kalmak iin
lie sahip iki kuram vardr. Dierine yiyecek bulmak ihtiyacna benzer e-
oranla daha fazla bilinen zihinsel ku- kilde- bu noktada gereklilikten doar.
ram, dini fiziksel dnyann aklamas Burada yaplan vurgu dinin syledik-
olarak dnr. Daha az bilinen mit- leri zerine deil dourduu sonular
ritel kuram ise dini, fiziksel dnyay zerinedir. Yine de ok fazla gz ard
kontrol altna almann sihirli bir yolu edilmeyen inantan ziyade pratiklere
olarak ele alr. Dier kuramlar dinin, arlk verilir. Pratikler de inanlar
bilimde olduu gibi, inan sahipleri iin gibi zihinsel kurama dhil edilir.
bilinli olarak ilediini kabul eder. Fa- Zihinsel kuramnn klasik savu-
kat onlar bilimden farkl olarak kendi-
nucusu, antropolog Edward Tylordr.
lerini dinin sunduu bilind sosyal,
Tylora gre ilkel, dnyay aklama
psikolojik, antropolojik fonksiyonlarla
arzusu bakmndan, zihinsel olarak
ilikilendirir. Hem zihinsel kuram hem
modern insan kadar merakldr. Belir-
de mit-ritel kuram ilkel din zerin-
li iki gzlemi aklamak iin ilkel n-
de younlarlar, bununla birlikte her
celikle, insann ruha sahip olduu n
ikisi de modern dini ilkelin cansz bir
grsnden hareket eder ve ardndan
varyant olarak kabul eder. Ardndan,
ruhu doann tm varlklarna isnat
vrisi modern bilim olan dini genel ola-
rak tanmlamaya giriirler, ki bu vera- eder. Nihayetinde ruhlara kiilik ver-
set bilimin dinle ayn ilevlere hizmet mi olur, ruhlar bylelikle tm doal
etmesinden ileri gelir. Her iki kuram fenomenleri kazanarak hayaletlere ya
iin de din ilkel bilimdir. Din ve bilim da tanrlara dnrler. En son olarak
arasndaki temel farkllk ister dn- da ilkel, bunlarn davranlarn ak-
yay aklamak ister onu kontrol etmek lamak iin mitleri icat eder. Srecin
asndan olsun- bilim dorulanabilir ulat ve Tylorn dine denk tuttuu
iken din iin bunun sz konusu olma- bu nokta animizmdir: fiziksel dnya-
masdr. nn kiiletirilmesine duyulan inan.
Her iki kuram da din ve bilimi bir- Ksacas din, toplumsal, psikolojik
birine benzer buluyorlarsa da bunlarn veya varolusal sorunlara deil, zorlu
din (dolaysyla da bilim) anlay bir- zihinsel meselelere cevaplar sunar.

174 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

Genel itibaryla mit-ritel kuram- lemeyen glerini kontrol etme yollar


nn klasik savunucusunun antropolog olarak ortaya kar. Ritellerde arzu
ve klasiki James Frazer olduuna ina- edilen sonu davranlarla temsil edi-
nlr. Ancak Frazer aslnda mit-ritel lir ve bu yolla da bir etki yaratldna
kuram ve onun ayrca etkilendii inanlr. Ritel, Frazern Benzerlik
Tylorcu muhalifi arasnda tutarsz bir Yasas adn verdii bir esas zerinde
yaklam sergilemektedir (Ackerman, iler: Benzetme gayreti, yneldii ben-
1975). Mit-ritelci yaklam ortaya zerlii dourur; bir baka deyile, bir
koyan kuramclar eletirirken (1921: eylemin taklidinin, o eylemin gerek-
xxvii, 1. not) bunun karlnda ele- lemesine yol at inan. Ritel, do-
tirilere de maruz kalr. Bu kuramn en ay dorudan ynlendirmez; ritel do-
nde gelen temsilcileri Jane Harrison ay ynlendiren tanrlara yneliktir.
ve Samuel Hooke iken ortaya kan nsanlar tanrnn bir paras olarak rol
gruplardan ba eken ikisi klasikiler oynarlar ve sihirli bir ekilde tanrlar
ve kaynan ncilden alanlardr. Bu o eylemi gerekletirmeye sevk eden
ikisinin bak as neredeyse birbiri- bir taklit etme iine giriirler.
nin aynsdr ve birlikte mit-ritel ku- Ritelin esas, l olann ya da
ramnn en saf formunu olutururlar. bitki rtsnn yeniden canlannn
Harrison ve Hooke, Tylora, ilkel mizanseni, yeni ylda aa dikerek uy-
insan ve ilkel dini ar mantksal- gulanr. nk tanrlar doay kontrol
latrma zerinden hcum ederek, etmektedirler; ritel, panteonun en
kuramlarn onunkinin karsna ko- byk tanrs olan bitki rts tanr-
yarlar. Hooke, antik Yakn Dounun snn lm ve yeniden doumu miti-
insanlarn referans gstermek yoluy- ne tekabl eder. Mit ve dolaysyla da
la, onlarn dnyaya ilikin genel soru- ritel, tanrnn mkemmel yenilenii-
larla deil gndelik yaamn belli bal nin gce kavumasyla ve onun bitki
pratikleriyle ve zorlu problemleriyle rts tanrasyla evleniiyle birlikte
megul olduklarn dile getirir. Geim dorua ular. Onlarn birlemeleri
yolunu salamak ve bu yollar korumak tanrnn tohumlarn tanraya brak-
gibi temel sorunlar mevcuttu; Gnein mas tohumun topraa braklna
ve Ayn grevlerini yerine getirmeyi tekabl eder.
srdrmesi ve Nildeki su ykselmesi- Tabiatyla, tm mit-ritelciler,
nin dzenli olarak gereklemesi. M- mit ve ritel arasnda bir tr ilikinin
sr ve Mezopotamyann erken dnem var olduunu ngrrler. Yalnzca bu-
sakinleri bu ihtiyalar karlamak iin nun nasl bir iliki olduu konusun-
belirli bir amaca ynelik olarak belli da farkl bak alarna sahiptirler.
bal gelenekleri yerletirdiler (1933: William Robertson Smithe gre mit,
2 3). Bu eylemler de elbette ritel- ritelin bir aklamasdr ve ritelin
lerdi. Hookeun antik Yakn Dou iin sihirli anlam unutulduktan sonra or-
syledikleriyle Harrisonun antik Yu- taya kar. Harrison ve Hooke iin ise
nan hakknda syledikleri rtr ve mit, ritelin betiidir ve onunla birlik-
mit-ritelcilerin btn corafyalarda te ortaya kar: Mitin birinci anlam,
yaayan ilkel insanlar iin mterek der Harrison, gerekletirilen ayinin,
olarak syledikleri de budur: Riteller, yaplan eyin szl badadr
doann baka bir biimde kontrol edi- (1927: 328). Mite ilikin olan ezberin

http://www.millifolklor.com 175
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

aktarlmas, ritelin gerekletirilmesi men hemen kkszleir: Koureteliler,


kadar byl bir gce sahiptir: Harri- ocuk bytmek iin her yl dzenli
son, ritelle birlikte ve onun temel bir olarak devreye soktuklar [ritele da-
paras olarak her zaman, ana hatlar yal] glerini kullanrken itikatlarn
ritelde ortaya kan bir hikye ezbe- yitirdiklerinde, mitlerini szle icra et-
ri bulunur. Mit ksaca budur ve mitin meyi srdrdler, ancak aslnda onu
tekrar edilmesi ritelin gerekletiril- gemite braktlar ve inancn r-
mesiyle eit etkiye sahiptir (1935: v). dn belirten aklayc bir balac
Harrison ve Hooke, mitin bir ak- pratiklerine yerletirdiler (1927: 330).
lama olduunu kesin bir tutumla red- Harrison ve Hookeun dine bak
dederken, bir yandan da Smithe gre alaryla Tylorun bak as arasn-
bir balang noktas olan mitin bir daki fark daha kat olamazd. Tylora
aklama olabileceini kabul ederler. gre din ilkel insana, hem de takdire
Ancak onlara gre, mit yalnzca sihir ayan bir ekilde ve sadece bir akla-
unsuru ortadan kalktnda aklay- ma olarak hizmet ederken, Harrison ve
c olabilir. Bu dnmle ilgili olarak Hookea gre din asl nemini bir ak-
Hooke unlar dile getirmekle yetinir: lama olduunda yitirmitir.
Zaman iinde ayrlm ve ok geni Mit-ritel kuramna ynelik ele-
bir yelpazede edeb, sanatsal ve din tiriler iki grupta toplanr: kuramn
formlarn olumasna olanak tanm belli dinlere uygulann eletirenler
olsalar da, balangta yaplan ve sy- ve kuramn kendisini eletirenler.1 Bu
lenen eyler ayrlmaz biimde birleik- inceleme iin pek de nemli durmayan
ti (1935: v-vi). Harrison, ilkel insann ilk trden eletiriler, sz konusu kura-
son kertede, ritelin yararllna y- mn antik Yunan veya eski Yahudilie
nelmesiyle itikadn yitirdii, ancak uyduunu kabul etmemeye yneliktir.
buna ramen pratiklerini srdrd kinci trden eletiriler, mit ve rit-
grn ortaya atar. Ritelin gerek- ellerin yalnzca birbiriyle iliki iinde
letirilme nedenine arad yant mit- var olabileceini ve ncelikli fonksi-
te bulur: Riteli balatan gl duygu yonlarnn sihirle ilikili olduunu red-
kayboldu, ama buna ramen anlamn deden grleri ierir. Bu genel gre
yitirmi grnen gelenek tarafndan gre saysz mit ve ritel birbirinden
kutsand. Gerekli olan sebep mitte bamsz olarak mevcutturlar ve tek
arand ve mit, etiyolojik (nedenbilim- balarna yahut birlikte sihir ilevin-
sel) bir konumda grld (1927: 16). den daha fazlasn grrler. Bu bak
Hookea gre, mitin etiyolojik ya asnda sihri, mit ve ritelin nnde
da aklayc fonksiyonu neredeyse tutan bir tavr vardr, eletirmenler bu
nemsizdir: Karakter olarak sihir- dorultuda ilkel bilimden ziyade din
li ve erken dnem bir toplumun belli kavramna arlk verirler.
temel ihtiyalarna ynelik olan rit- Mit-ritel kuramnn yazgs kar-
elden ayramayacamz ritel-mit, mak bir hl alm vaziyettedir. Bir
hibir sihirli etkisi olmayan ve merak- taraftan eitli din kuramclar onu be-
tan te temel bir ihtiyac karlamaya- nimseyip kullanrken, edebiyat eletir-
ca anlalan etiyolojik mitten daha menleri de bu kuram birtakm sek-
eskidir (1956: 43). Harrisona gre, ler almalara uygulam, bu gibi ok
etiyolojik fonksiyon bir durumda he- sayda eletirmen, kuram, mitlerin

176 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

doal uzantlarnn ritellere balan- nzca farkl ekillerde aklamakla kal-


d eklindeki grlere yer verecek maz, farkl fenomenleri de aa ka-
ekilde yorumlamtr.2 te yandan ise rrlar. Bu durumda aklama ii ou
ou din kuramcs bu kuram, belirti- kez gleir. Mit ve ritel kuramlar
len nedenlerin biri ya da birkandan ayn fenomenler zerinde younlar
tr reddetmilerdir. Hatta bu kura- ve bylece, tm kuramlar mit ve rit-
m kabul edenler onu kendi emalarn- ellerin ikisiyle birden ilgilenmiyor olsa
da neredeyse nemsiz bir konuma yer- bile ki bu kendi bana yol gsterici
letirmilerdir. Gelgelelim mit-ritel bir yoksunluktur, daha ak kyasla-
kuramn reddedenlerin bir ksm, malara olanak tanrlar.
mit ve ritel arasndaki sihirle ilikili nc olarak, mit ve ritel ku-
olmayan balantlara asla vurgu yap- ramlar, her kuram iin geerli olmak
mamlardr. Dierleri mit ve riteller zere, dinin nemli lde btnleik
tarafndan ayr ayr ortaya konulan bir fenomene tekabl ettii grn
paralel ilevler zerinde durmulardr. ierirler. Zira kuramlar dinin geni l-
Yine de bu gruba girenler mit ve ritel- ekte eitlilie sahip olduu yolunda
ler zerinde ayr ayr younlamlar- bir bak asna sahiptirler sz ge-
dr. limi, Glock ve Starkn dini deneysel,
Mit-ritel kuramnn akbetini ta- trensel, ideolojik, entelektel ve man-
nmlamak kuramn kendisini tanmla- tksal olmak zere eitli boyutlar er-
mak kadar yararl olacaktr. Kuramn, evesinde ele alan bak alar (1976:
dinin eitli grnmlerini aydnlatt- 1838). Kuramlar, trensel boyutu
noktada, mit ve ritelleri ele alan dierlerinden ayrmak yerine deney-
din kuramlarnn eitli tezahrlerinin sel, ideolojik, entelektel ve mantksal
aydnlatlmas sonucu ortaya kacak olarak yorumlar. Benzer ekilde, miti
veriler de gndeme gelir. de yalnzca entelektel olarak deil
ncelikli olarak belirtmek gerekir deneysel, mantksal ve hepsinden te
ki mit ve ritel kavramlar, din kuram- trensel olarak yorumlar. Birok boyu-
larnn ieriinde bulunan dine ilikin tu ortaya karmak yerine, her kuram
kavramlar aklamaktadr. Zira b- iin dinin bir boyutu gndeme gelir. Bu
tn dinsel kuramlarn esasn olutu- boyut, dinin deiik grnmler alan
ran temel bir din kavram mevcuttur ifade biimlerini ekillendiren bir un-
sz gelimi, doada aklsal olan ya da surdur.
olmayan, rasyonel ya da irrasyonel, Din kuramclarnn nde gelenleri
manevi ya da pratie dnk, yararl ya arasnda, mit ve ritel konularna en
da zararl, zel veya genel, doru veya ok eilenler Emile Durkheim, Bro-
yanl. nk mit ve ritele ilikin g- nislaw Malinowski, A. R. Radcliffe-
rler, aa vurduklar din grleri Brown, Mary Douglas ve Claude Levi-
belli bir uca tama eilimindedirler. Strausstur. Buna karlk olarak, Max
Bu grleri olabilecek en ak ekilde Weber, Talcott Parsons, Robert Bellah,
ortaya koyarlar. Peter Berger, E. E. Evans-Pritchard ve
kinci olarak, mit ve ritel kuram- Clifford Geertz gibi kuramclar, mit ve
lar dinsel kuramlarn karlatrl- riteli ayr ayr ele almak yerine her
masn kolaylatrc rol oynarlar. Zira ikisini de birlikte deerlendiren ba-
kuramlar ayn dinsel fenomenleri yal- k alaryla dine ynelik analizlerini

http://www.millifolklor.com 177
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

gerekletirirler. Bu isimlerin din hak- bir yerde durur. Onun dncesine


knda syledikleri son kertede mit ve gre dinin merkezinde tanrya ynelik
ritele uygulanr, ancak onlar mit veya inan deil tanry deneyimleme bulu-
ritel kuramclar deil, genel itibary- nur ve bu deneyim, toplumun bireyleri
la din kuramclardrlar. riteli gerekletirmek zere bir araya
Harrison ve Hooketan nce, Ro- geldiinde ortaya kar. Esasen, din
bertson Smithten sonra meseleye de- pratikleri gerekletiren herhangi bir
inen Durkheim, mitin, riteli takiben kimse ok iyi bilir ki haz, i huzuru,
ortaya ktn u ekilde aklar: lke sknet, evk gibi etkilere olanak ta-
olarak tapnma (ritel), inanlardan nyan, ibadetin kendisidir. Bu tr duy-
kaynaklanr, ancak buna ramen onu gusal etkiler, inanan kimse iin inan-
aar; mit, dinsel trene zemin hazr- larnn deneysel kantdr. badeti,
lamak zere ounlukla zellikle de pratikte itaati ifade etme olana tan-
amac ortadan kalkmsa bu tren- yan sembollerden olumu bir sistem-
den sonra ekillenir (1965: 121). Do- den ibaret olarak nitelendirmek yanl
laysyla, eer mit ritele bal olarak olur; nk ibadet, periyodik olarak bir
ortaya kmsa buna karlk olarak yeniden yaratma sreci iinde bulunan
ritel, genel din inanlara bal de- yntemlerin toplamdr (1965: 464).
mektir. Durkheim bu inanlar olduk- Dahas, tanry deneyimlemek,
a kafa kartrc bir ekilde mitoloji toplumun yelerini o tanrya atfedi-
olarak adlandrr: Ancak bir toplulu- len saysz toplumsal yasaya itaat et-
a ait mitoloji, o toplumdaki yaygn mek konusunda tevike hizmet eder.
inanlar sistemini meydana getirir Durkheime gre dinin ilevi, tam da
Dolaysyla dinsel tren, hafzadan si- topluma ball korumak noktasnda
linip gitmeleri ihtimali dorultusunda, kendini gsterir. Harrison ve Hookea
yalnzca bu inanlarn varln sr- gre ise din kesinlikle toplumsal bir
drmesine hizmet edebilir (1965: fenomendir, ancak ilevi toplumsal de-
419220). il byldr: yani din, toplumun var-
Durkheimin riteli inanca bal ln srdrmesi buna bal olsa da,
grmesi onu bir mit-ritelci olarak ye- topluma duyulan balla deil (sz
tersiz yapmaz. Zira hibir mit-ritelci, gelimi bir iftinin) ekinleri koruma
ritelin, ngrlen etkisini akla- gdsne hizmet eder. Dier taraftan,
yan baz inanlar gerektirdiini red- Durkheima gre din, by yoluyla do-
detmez ve reddedemez. Onun bak ann ynlendirilmesi iin kullanlabi-
asn yetersiz klan nokta, mitlerin lir bu aamada by ve din arasnda-
ritellerden bamsz olarak var ol- ki ayrm, farkl zeminlerdedir, ancak
duunu dnmesidir. Kendisinin de onun nihai ilevi toplumsaldr.
belirttii zere mit ounlukla, her Bu konudaki bak alar farkl
zaman deil, dinsel trenden sonra bi- olsa da hem Durkheim hem de Harri-
imlenir (1965: 121). Benzer ekilde son ve Hooke, dini, temelde kullanl-
Durkheim, ritelleri de mitlerden ayr lk asndan deerlendirirler. ne
olarak deerlendirmektedir. gre de din, ncelikle eyay aklama-
Mit ve ritel arasndaki ilikinin ya deil etkilemeye hizmet eder. Nite-
mahiyeti ne olursa olsun, Durkheima kim Durkheim, Tylorun dine ilikin
gre ritel mitten ok daha nemli bak asn, Harrison ve Hooke kadar

178 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

kat biimde eletirir: Dini rasyonel deki fenomenleri temellendirir. Bu fe-


erevede aklamaya girien kuram- nomenler doa olaylar ve felketlerin
clar genel itibaryla, onu her eyden yan sra, sz gelimi, akrabalk iliki-
nce bir dnceler sistemi olarak lerini, inanlar, ahlak, sihir ve rit-
deerlendirdiler Ancak inananlar elleri de ierir. Toplumun devamll
bu trden bir deerlendirmenin kar- bu fenomenlerin srekli kabul veya
snda yer alrlar Tanrsyla iletiime uygulanna baldr. Bu bakmdan
geen bir mmin, salt inanszlarn temellendirme ilevinin toplumsal ol-
gremedii gereklere ulaan biri de- duu kesinlikle sylenebilir.
ildir; inancyla birlikte o daha gl Mit ayrca, esas olarak bireysel
bir insan olur. Sahip olduu inanla, dzeyde bulunan ve yalnzca ans ese-
yaam mcadelesini srdrmek veya ri toplumsal hle gelen fenomenleri
bu mcadeleyi kazanmak iin ihtiya- temellendirir: lm, hastalk ve yaa-
c olan gce kavutuunu hisseder mn daha kk llerde dourduu
(1965: 463464). Gcn getirdii bu skntlar. Bu fenomenler iin salanan
cokulu durumu salayan da riteldir. temellendirme, toplumdan ziyade bire-
Durkheimden on yl kadar sonra ye dnktr ve dolaysyla son kertede
ayn konu zerinde dncelerini dile psikolojik bir mahiyet kazanr.
getiren Malinowski de Tylorun din Mitin alakal olduu fenomen ne
hakkndaki zihinselci bak asna olursa olsun, tek ve snrl bir biim-
kar kar: Tylorun ilkel dine ilikin de temellendirilir: yaanan olaylar
bak as nemli bir yerde durmasna gzel olarak nitelendirilmez, ancak
ramen olduka dar bir erevede su- nlenemez olarak gsterilir. Mit, fe-
nulmu, din zerinde derinlikli olarak nomenleri, tanrlarn ya da insanlarn
dnen, rasyonel bir erken dnem balangtan beri yazl olan eylemleri
insan portresi yaratmtr (1948:2). eklinde tanmlayarak temellendir-
Harrison ve Hookea gre dinin ilevi mi olur: Ksacas mitin ilevi, ge-
sihirsel, Durkheima gre toplumsal- lenei glendirmek ve ona byke
ken, Malinowski dini hem psikolojik bir deer ve prestij kazandrmaktr.
hem de toplumsal adan ilevsel g- Bunu yaparken mitleri ortaya karan
rr. olaylarn doast gerekliini, yce-
Durkheim miti ritelden daha liini ve iyiliini bir kat daha artrr
nemsiz olarak deerlendirir, Harri- (Malinowski, 1948: 122). Mit bu olay-
son ve Hooke iinse mit ritel kadar lar uygun ya da yararl olarak deil,
nemlidir. Malinowski bu grlerin deitirilmez olarak aa vurur. Sz
dna karak mitin ritelden daha gelimi mit, insan yaamnn sonluluu
nemli bir konumda durduunu ileri hakknda yle der: Sonsuz genliin
srer. Malinowski mitin hangi fenome- zlem duyulan gc ve yalanmadan,
ni dorulamaya hizmet ettiini yle bozulmadan muaf olan gen kalma
aklar: Din bir tren, bir seremoni kudreti, belki de korunmaya ihtiyac
veya toplumsal/ahlaki bir kuraln hak- olan bir kadnn veya bir ocuun se-
l gsterilmesi gerektiinde, eskinin, bep olduu kk bir kazayla kaybolup
verili gerekliin ve kutsiyetin salahi- gitti (1948: 113114). Mit, dnyay
yeti sz konusu olduunda mit devreye rasyonelletirmez. Yaadmz dnya-
girer (1948: 8485). Mit, eitli trler- y, olabilecek en iyi ihtimaller sonucu

http://www.millifolklor.com 179
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

ortaya km olarak grmese de, esas da temellendirilir. Mit yalnzca ek bir


ald ilksel olaylarn izinden giderek, bilginin yorumlanmas deil, bir temi-
tek mmkn sonu olarak grr. Dola- nat, bir bildirge ve hatta ilikili oldu-
ysyla dnyay olduu ekliyle kabul- u eylemler iin kullanl bir klavuz
lenme eilimi gsterir. Mitin, bireye olduundan, ortaya kan birleim ol-
sunduu nemli, ancak yine de kstl duka homojendir (1948: 85).
olan teselliye ramen, toplumda yarat- Malinowskinin, riteli mit tara-
m olduu ballk duygusu u nokta- fndan aklanan ve temellendirilen
da daha nemlidir. Dier taraftan rit- fenomenler arasnda grmesi, onu yine
el, topluma nazaran birey bakmndan de gerek bir mit-ritelci yapmaz. Zira
daha nemlidir. Riteller, by ve din mitler olmakszn ritelden sz etme-
sz konusu olduunda farkl bir ileyi nin mmkn olmadn gz nnde
gsterirler, ancak her iki durumda da bulundursak bile mitin, ritel olmak-
duygusal buhran anlarnda ba gs- szn ortaya kt koullar mevcuttur
terirler ve znty hafifletmeye ya- ve mit sadece riteli deil, belirtildii
rarlar: Bata gelen dinsel edimlerden zere, her trl fenomeni temellendir-
biriyle balayalm; lm treni nsan meye ve aklamaya yarar. Dahas, mi-
viactum3 ayininde olduu kadar hibir tin nihai ilevi sihirle ilikili veyahut
noktada iman ve ritelin avuntusuna aklayc deil, ncelikli olarak top-
ihtiya duymaz. Bu edimler ilkel insa- lumsaldr (Bu toplumsal ilevin de mit-
nn, stesinden gelmekte medeni insan ritel kuramyla herhangi bir ilikisi
kadar zorland kahredici korkuyu, i yoktur). Benzer ekilde, ritelin nihai
kemirici pheyi yenmeye yneliktir. ilevi de sihirle ilikili deildir. nce-
nsann bu yaamdan sonra baka bir likli olarak psikolojik bir ilevi vardr
yaam olduuna dair umudunu des- ve yine bu nedenle mit-ritel kuramy-
tekler, stelik bu baka yaam imdi- la herhangi bir balants yoktur.
kinden daha kt deildir; hatta daha Gerek bir mit-ritelci olmasa da
iyidir. Ritel, temsil ettii inan ile, Malinowski, mit-ritel kuramclarnn
lmek zere olan insann ihtiya duy- zihinselcilik kart tutumunu payla-
duu ve yaad bu en byk eliki r. Her ikisi iin de, mit ve ritel tec-
iindeki en muazzam huzura tekabl rbe ettiimiz dnyadaki yansmalar
eden hiss vaziyeti ifade eder. nanc deil bu dnyayla ba etme yollardr.
onaylama ileminde, olanca grkemiy- Dnyann deerlendirilmesine deil
le ciddi ritellerin arl mevcuttur ona getirilen yantlara ynelik olarak
(1948: 42). varlk gsterirler. Genel itibaryla mit
Fonksiyonlar farkl olsa da mit ve ritele ilikin hakikat, dinin haki-
ve ritel, ardk bir ileyi gsterirler. katine tekabl eder.
Malinowski ve Robertson Smithe gre Malinowskinin ada olan
mit, riteli aklamaya yarar. Bu do- Radcliffe-Brown, Tylorun din hak-
rultuda Malinowski, grn hakl kndaki bilisel bak asna en az
karmak adna Smithin argmann onun kadar iddetli bir ekilde kar
da aarak unlar dile getirir: nan kar. Antropoloji balamnda ngiliz
olmakszn ne byden, ne din tren- yazarlar tarafndan benimsenen, il-
den, ne de ritelden bahsedilebilir. kel insanlarn inanlarnn, yaam ve
nan da mevcut rnek veriler etrafn- doaya ilikin fenomenleri kendisine

180 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

aklamak adna ilkel insanlar tarafn- tel, esasen bireyi etkileyen fenomene
dan gerekletirilen teebbslere da- kar duygular harekete geirirken,
yal olduu yolundaki hipotezi (1948: Radcliffe-Browna gre bu fenomenler
232) reddederek Andaman adalarnda tm toplumu etkilemektedir.
yaayan birinin, bir bilim adamnn Radcliffe-Brownun efsane ile d-
drtsyle doann ileyiini anlama- nml olarak kulland bir kavram
ya alma arzusu yoktur, (1948: 379) olarak mitler, toplumsal bir deeri
der. Zira ilkel insan dnyay akla- olan fenomenlere ynelik olumlu veya
mak konusunda kaytsz davranr, do- olumsuz duygularn harekete geiril-
laysyla ilkel dinin ilevinin aklayc mesine benzer ekilde, bir bakma top-
olmas pek mmkn grnmemekte- lumun devamlln salar: Efsaneler
dir. Bu ilev daha ok toplumsaldr ve bizleri ncelikle insan davranlarn
Malinowskinin savunduu grn ham ve basit bir ekilde deerlendiril-
aksine, sadece ve sadece toplumsaldr. meye yneltir kabul trenlerinden
Bu bakmdan din, toplumsal erevede birinin eiinde bulunanlar iin ko-
bir destek oluturmaya yarar, bunu da nulmu kurallar dikkate almay ba-
mit ve riteller yoluyla gerekletirir. aramayan genler taa evrilmitir
Riteller, ya da din trenler, Atalardan birinin kt tabiat, dnya-
toplumsal hisleri (veya duyarllk- nn karanlkla kaplanmasna neden
lar) harekete geirerek bu yndeki olmutur (1948: 398). Bir cenaze ri-
destek ya da dayana yava yava or- telinde olduu gibi, lm hakkndaki
taya karrlar. Durkheimin ifadesine bir mit, Malinowskinin dedii gibi
gre riteller dayanma, hsnniyet kiisel derin skntlar dindirmek iin
ve topluma ballk gibi duygular te- deil, her bireyin toplumun deerleri-
tikler: bu dansta birey, toplumun ni tecrbe etmeye tevik etmek iin
kendisine gre davrandn, onu or- lmden dolay yaanan kayba ilikin
tak bir eyleme katlmaya ynelttiini duygular harekete geirir.
ve davranlarn dier bireylerinkiyle Radcliffe-Browna gre mitler top-
uyumlu hle getirmek zere dzen- lumu bir baka bakmdan daha g-
lediini hisseder. Birey, davranlar lendirir. Malinowskinin de tamamyla
toplumun dier yeleriyle uyum iinde katld bu gr u ekildedir: uzun
olduu zaman kendi kiisel gcnn zaman nce gereklemi ve geri d-
ve enerjisinin byk lde artacan n mmkn olmayan olaylar feno-
dnr (1948: 326). Riteller ayrca menlerle temellendirmek. Mitler eer
toplum zerinde etkisi olan, olumlu bir kuvvet bir kez devreye girmise, bu
veya olumsuz bir toplumsal deeri etki saysz kereler tekrarlanacaktr
olan fenomenlere ynelik sevgi ya da Bir austosbcei ezilip feryat etti ve
nefret duygusunu uyandrr. Toplum, gece indi, bylece austos bcei her
yelerinden birini kaybettiinde ma- ark sylemeye baladnda karanlk
tem duygusuna kaplmyorsa, birey- kt (1922: 385).
lerdeki toplumsal deer duygusu, ki Mitler ve riteller ayn ileve
toplumun varl bu deer duygusuna hizmet etmektedirler, ancak bunu
dorudan baldr, g kaybeder. By- Malinowskinin dedii gibi birlikte
lelikle de toplumsal bir aradalk zayf- yapmazlar. Radcliffe-Brown bu ikisi
lar (1948: 297). Malinowskiye gre ri- arasnda gerekleecek herhangi bir

http://www.millifolklor.com 181
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

ibirliini reddetmemelerine ra- meselesine en ok eilen iki isimdir.


men, Malinowski bu ynde bir gr Levi Strauss mit konusu zerinde de-
gndeme getirmez. Bu sebeple onu tayl biimde dururken, Douglas ne-
mit-ritelci olarak deerlendirmek redeyse tamamyla riteller zerinde
yanl olur. odaklanr.
Malinowskinin aksine Radcliffe- Kendi dneminin kuramclarna
Brown, ritelin mitten daha nemli paralel olarak Douglas, kendisinden
olduunu dnr. Durkheim gibi o nce ileri srlen grlere kar -
da ritelin, dinin merkezinde olduu- karak ie balar Buradaki kar k
nu belirtir: Sz gelimi, bazen cenaze Tylora deil, onun eletirilerine y-
ve yas trenlerinin, ruhun ldkten neliktir. Douglas bu eletirilerde ok
sonra yaad inancnn bir sonucu sayda hatal varsaym olduunu dile
olduu grlr Bana gre ise lm- getirir. Ritelin anlamnn duraan
den sonra varln srdren bir ruh olduu, ilevinin byyle ilgili olduu
olduu inanc, din trenlerin sebebi ve onun yalnzca ilkel bir fenomen ol-
deil sonucudur nerim udur ki, duu varsaymlarna kar kar. Mit-
bir dini anlamaya ynelik abamzda ritelci olarak deerlendirdii Frazer
dikkatimizi vermemiz gereken ilk nok- hakknda syledikleri, sadece Harri-
ta inanlardan ziyade din trenlerdir son ve Hooke iin deil, Malinowski,
(1952: 155). Bu bakmdan Radcliffe- Radcliffe-Brown ve bir bakma Durk-
Brown, Tylor ve Malinowskiden daha heim iin de geerlidir: lkellerin, din
farkl bir konumda bulunmaktadr. tenleri dsal yararl bir etki umarak
Radcliffe-Brownun mit ve ritel- gerekletirdiine ynelik bir gr
lere atfettii ilev, onun din konusun- kefedip ortaya koymakta bir zorluk ol-
daki haddi aan derecedeki pratiki mamaldr. Kltrmzn kklerinde,
bak asn aa karr. Dinin hiss yabanclarn hibir spiritel dine ili-
yn, onu ancak zihinsel yn lsn- kin bilgileri olmad dorultusunda
de artabilmektedir. Bu dorultuda tatmin edici bir varsaym mevcuttur.
yalnzca toplumsal boyut hesaba kat- Frazern ilkel by hakkndaki muaz-
lr. Tylorun farkl eletirilerinde grl- zam tanm bu varsaym esas alarak
d gibi onun iin de din bir aratr ve gelitirilmitir. By, ilkel kabileler
nemli olan ierii deil, yarardr. sanki Ali Babalarn ve Alaaddinlerin
Son yirmi yl iinde, dinin pratik masallarnda sihirli szckleri syle-
boyutlar zerinde duran tm bu i- yen ve sihirli lambalar ovalayan in-
levselciler (functionalist) tarafndan sanlarm gibi, titiz bir ekilde dier
dayatlan orantsz grlere bir kar din trenlerden ayr tutulmutur
k, nlenemez biimde gelime gs- (1966:58). Douglasn grlerine mu-
termi, bylelikle de zihinselci bak halefet edenler esasen modern dini il-
alar yeniden ortaya kmaya bala- kel dinin rn olarak grdklerinden
mtr. Dinin etkisiyle birlikte ortaya onun eletirileri genel itibaryla dine
kan zihinsel faaliyetler, onun anla- ilikin bak alarna yneliktir.
mn yeniden dnmeye ilikin kay- Douglas, ritelin gerek anlam-
glar da gndeme getirmitir. ne - nn sembolik olduunu ve asl ilevinin
kan ada din kuramclar arasnda, zihinsel olduunu ne srer: Akam
Douglas ve Levi-Strauss mit ve ritel yemeine yetimek iin aceleyle evine

182 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

giden Dinkal4 oban yolda giderken yani eylemin esas ald dnce bii-
bir tutam imeni, gecikmesini temsi- minde. (1966: 72).
len, dmler. Bylece yemek iin ken- Douglas yalnzca riteller hak-
disinin beklenmesi yolundaki dileini knda yazd iin, mit-ritelci olarak
ifade etmi olur. Bu kk din usul, nitelendirilmeye ok yakn bir konum-
yemee zamannda gitmeye dnk dadr. Mitlerin ritellerle ayn ileve
hibir by eilimini barndrmaz. Bu hizmet ettiini sylesin veya syleme-
eyleminin etkili olacan dnerek sin, bu durum ritellerin zorunlu ola-
eve gitme iini ardan almaz, hatta rak belli bir ileve hizmet ettii ynn-
daha aceleci davranr. Zamannda eve deki grn deitirmez. Riteller
varma arzusuna daha ok odakland bu bakmdan zorunlu klndklar l-
iin, bu davran vakit kaybna da yol de pratik, sihirsel, toplumsal ve psiko-
amamtr (1966: 6364). Bir ba- lojik boyutlar ierirler.
ka deyile Dinkal oban, doay ken- Douglas ve onun dncesine mu-
di arzusu dorultusunda kullanmaya halefet edenler arasndaki esas farkl-
almamaktadr. Tersine bir an nce lk, mitle kurulan ilikinin bulunma-
eve varma gereksinimine odaklanarak d bir erevede, ritelin etkisinden
iinde bulunduu durum erevesinde ziyade anlam zerinde durmasnda
bir organizasyona ya da planlamaya yatar. Harrison ve Hooke, Durkhe-
ynelmektedir. im, Malinowski ve Radcliffe-Browna
Benzer ekilde, ilkel insan bere- gre mitin veya ritelin anlam ikin-
ketli rn iin din bir usul icra eder- cil bir meseledir. Esas olan, toplumsal
ken, Hooke ve Harrisonun dedii gibi ya da bireysel boyuttaki etkidir. Bu
iyi rn elde etmeye, ya da Durkheim dorultuda anlam en fazla, sz edi-
ve Radcliffe-Brownun dedii gibi top- len etkiyi kavramann bir yolu olabi-
lumsal bir aradalk salamaya veyahut lir. Douglasn gr ise bunun tersi
da Malinowskinin dile getirdii zere yndedir. Ritelin bir etkisi olduunu
endieyi hafifletmeye almamakta- kesin olarak kabul eder ritel bireyin
dr. O, mevsimleri birbirinden ayrt et- yaamn dzenler ve dierleriyle bir-
meye ve bylece yaamn dzenleme- likte pratie dkldnde bir toplu-
ye almaktadr. Ritel, Durkheimn, mu organize eder, ancak ritelin an-
Malinowskinin ve Radcliffe-Brownun lam, yani sunduu grn, onu daha
dile getirdikleri gibi ilkel insann duy- ok ilgilendirir. Tylorun mitlere, yara-
gularn deil, mevsim deiimlerinin r kendine dnk bir aklama olarak
anlam konusundaki inanlarn ifade yaklamas gibi Douglas da ritellere,
eder: Dinkallar elbette yamur son kertede, yarar kendine dnk bir
ritellerinin [sihirli bir biimde] ya- aklamann ifadesi olarak yaklar.
muru getireceini, tedavi ritellerinin Douglas iin ritel, genel itibaryla da
[sihirli biimde] lm nleyeceini, din, kiinin kendisini daha iyi hisset-
hasat ritellerinin [yine sihirli biim- mesine veya daha iyi davranmasna
de] mahsul retimini salayacan deil, insan deneyimlerini aklama-
ummaktadrlar. Ancak yarara dnk ya hizmet eder. Eer ritel bir sonuca
etki, onlarn sembolik eylemlerinden ulamak iin mevcutsa, bu sonu zihin-
umduklar tek etki tr deildir. Bu sel, ya da bunun tesinde varolusal,
dier etki eylemin kendisinde gizlidir; bir grnm kazanr; yani sistematik

http://www.millifolklor.com 183
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

bir dnyann deneyimlenmesi neticesi- kartlk olarak adlandrr. Yalnzca


ni verir. Levi-Straussun taksonomi olarak ele
Douglasa benzer olarak, Levi- ald mitler ve bilim deil, tm insan
Strauss da Tylorun zihinselcilik kar- davranlar kiinin eletirme drt-
t bak asn eletirerek ie balar. sn ortaya koyar.
Malinowski hakknda dile getirdii Mit ise farkldr, zira, bu nokta-
gr Harrison ve Hookeun ileri s- da elikiye tekabl eden kartlklar
rlerine de uygular. Bu uygulay bir ifade etmekle kalmaz, ayn zamanda
ynyle Durkheim iin de geerlidir: zmleyicidir: mitin amac, eli-
Malinowskide ne kan duygu uy- kinin stesinden gelecek mantksal bir
du; Ele ald insanlarn dn model oluturmaktr (1955: 443).
btnyle temel yaamsal ihtiyalar Mit, bir elikiyi diyalektik biimde
tarafndan belirlenmitir veya belir- zmler. Bu zmlemeyi yaparken
lenmektedir (1978: 15). Aslnda arabulucu, tarafsz bir terim veya -
genellikle a kalmama gereksinimle- zm daha kolay olan benzer bir eli-
rinin klesi olarak dndmz ki sunar. Yntem snrl lde yararl
bu insanlar objektif dnme yetisine olabilir ve bylece elikiyi hafifletebi-
kesinlikle sahiptirler. Bu da u anlama lir, ancak elikiyi asla btnyle z-
gelir: Sz konusu insanlar kendilerini mez.
kuatan dnyay, onun doasn ve ya- Tpk dier fenomen balamnda
adklar toplumu anlama arzular ya ifade edilen elikiler gibi, mitler hak-
da ihtiyalar tarafndan ynetilirler knda dile getirilen elikilerin de sa-
(1978: 16). ysz eidi vardr. Gelgelelim bunlarn
Levi-Strauss, her ne kadar tmnn, doa ve kltr arasn-
Tylorun grne yakn dursa da as- daki temel elikilere ilikin farkl r-
lnda olduka eletirel bir tavr vardr, neklere indirgenebilir durumda olduu
ancak onun Tylor eletirisi bu eletiri grlr. Sz konusu temel elikiler,
Tylorun, dini ve zellikle de miti farkl insann bir hayvan olarak, yani bir
bir bilim dalndan ziyade ikinci dere- bakma doann bir paras olarak ya-
ceden bilim olarak deerlendirmesiyle ad deneyimler ile bir insanolu ola-
alakaldr, zihinselci yaklamndan rak, yani bir bakma kltrel bir varlk
tr onun hakknda dile getirdii olarak yaad deneyimler arasndaki
vg dolu szlerinden tr daha az atmadan ileri gelir. Bu atma ba-
dikkat eker. Tylor mitin, ilkel d- site, insan zihninin kar koyucu ka-
ne dair ierii aa vurduunu be- rakterinin dnyaya yansmasdr.
lirtirken, Levi-Straussa gre mit bu rnein Oedipus miti, doa ve
dnn yapsn aa vurmaya d- kltr arasndaki bir atma rnei-
nktr. Bir baka deyile mit, insann ni, kiinin paralel bir atma duru-
dnme biimini gzler nne serer. munda gsterdii tahammle vurgu
Levi-Straussa gre insann d- yaparak, ksmen de olsa zme ka-
n snflandrmacdr ve bu snflan- vuturur: Sorun [bir baka deyile
drmalar deneyimledii dnyaya yan- kartlk] zlememesine [bir baka
str. Bu snflandrma tr zellikle deyile zmlenememesine] ramen
de ztlk ieren kavram iftlerini ier- Oedipus miti, kabaca ifade etmek gere-
mektedir ve Levi-Strauss bunlar ikili kirse, asl meselenin yerini tutacak bir

184 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

tr mantksal ara salam olur. Bu zerinde odaklanr. O da tpk Douglas


trden bir bant yoluyla [bir baka gibi mitin etkisine vurgu yapar, ancak
deyile, asl kartln bir benzeriyle daha ok anlamyla iliki kurar. Zira
kurulan bant yoluyla] kan balarna mitin anlam Levi-Strauss iin insan
fazla deer verilmesi [doal olan] kan dnnn bir ifadesidir. Aslnda
balarnn nemsenmemesine [kltr] ona gre mitin etkisinin zihinsel bir
karlk gelirken, otoktoniden kurtul- boyutu olduunun hakkn da vermek
ma abas [doa] bunun baarmann gerekir. Mitin temellendirilmesi hiss,
imknszlna [kltr] karlk gelir ya da Douglasn belirttii gibi varo-
(1955: 434). te yandan, dier mitler lusal bir kmaz deil, mantksal ya
bu boyuttaki ztlklar zmlemede da matematiksel bir bulmacann -
baarszdr. Bu mitler, zmleme zmlenmesini salar. Hi kuku yok
sunmann yerine herhangi bir alter- ki mitin ve ritelin (ve genel itibaryla
natif dzenin daha kt olduunu gs- da dinin) anlamlandrlmasnn tarihi
terir. rnein Asdiwalin Tsimshian5 tam bir halka tekil eder.
miti, u [ya da alternatif] durumlar, Yapsalc Levi-Strauss, mite
yalnzca savunulamaz olduklar ortaya ilikin kendi anlamlandrmasn su-
ksn diye dlendiklerinden, gerek- narken onu anlat eklinde yorumla-
liin kusurlar [ya da elikileri] oldu- yan grlerden mitin kronolojisine
u tezini desteklemeye hizmet eder ve hikye kurgusuna bal kalanlar
(1967: 30). kastetmektedir uzak durur. Yalnzca
Mit, sunduu kartlklara ne e- mitin hikye kurgusunu ya da art-
kilde bir zm getirirse getirsin, ki- zamanl boyutunu saf d brakr ve
inin dnyevi tecrbelerini kelimenin bunun yerine mitin yaps dhilindeki
tam anlamyla temellendirmeye yarar. anlamn (ya da e zamanl boyu-
Mit, (Malinowskinin ileri srd tunu) koyar. Mitin hikye kurgusu
gibi) dnyann kutsal ve deitirilmesi erevesinde A olayn B olaynn iz-
imknsz olduunu deil, grndn- lediini ve bunlar da C ve D olayla-
den daha gzel olduunu gsterir. Sz rnn izlediini farz edelim elikile-
gelimi mit lm, onun lmszle rin zmlenmesi ve ifade edilmesine
stn olduunu kantlamak yoluyla te- tekabl eden yap ya A ve B olaylar-
mellendirir: lm ok yakn ya da ok nn, C olay araclyla bir kartlk
uzak olabilir. Eer lm ok daha ya- oluturmas eklinde tamamlanr, ya
kn olsayd, dnya bir kaosa ve dzen- da ayn kartl kuran A ve B olay-
sizlie srklenirdi. Kuzey Amerika larnn, benzer bir kartlk zerinden,
yerlileri bunu lm olmasayd dn- C ve D olaylar gibi karlkl konum-
yada nfus artard ve herkese yetecek land bir ereve iinde btnlenir.
kadar yer kalmazd eklinde aklar- Farkl bir ekilde ifade etmek gerekir-
lar (1972: 74). Dolaysyla mit, lm se, her mit bir dizi kartlklar kmesi
hakl gsterirken, yaamla arasndaki ierir. Bu kmelerin her biri, kartlk
kartl zmler. oluturan ve yle ya da byle zme
Douglasn yapt gibi Levi-Stra- kavuturulan iftlerden meydana ge-
uss da mitin etkisinden ziyade anlam lir. Bu kmeler arasndaki iliki, her

http://www.millifolklor.com 185
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

kme iinde bulunan unsurlarla ele- etmesi gibi, mit ve ritel arasndaki
ir. Birinci kmenin ikinci kmeye ek- ilikiye dair yorumlamas da Harrison
lemlendii bir yap sunmasndan ziya- ve Hookeun, bu iki kavramn bir arada
de ki burada drdncnn ncye bulunularna ilikin ortaya koyduk-
ve ncnn de ikinciye balanmas lar yaklama bir geri dn iaret
eklinde bir zincir sz konusudur ya eder. Bununla birlikte Levi-Strauss
nc kme, birinci ve ikinci kme kendi bak asn yle bir yapsalc
arasndaki kartlkta arac rol st- ereve iinde sunmaktadr: ki bak
lenir, ya da birinci kmenin ikinciyle as (din bir usuln miti ortaya kar-
ve nc kmenin de drdncyle ba- mas veya mitin din bir usul akla-
nt kurduu bir btn oluturur. mas) arasnda [kronolojik, yapsalc
Bir mitin dier mitlerle ilikisi, olmayan] bire bir rtme olduunu
tpk o mitin paralarnn birbirleriyle ileri sren mevcut kuram, daha genel
kurduu ilikiye benzer. Mitin anlam bir balantnn kk ve zel bir par-
kendisinde deil, farkl iki ya da asym gibi ele alnamaz. Bireye d-
mitle kurduu diyalektik ilikide ya- nk bu tr konularn allmas mit ve
tar ve bu mitlerin toplamndan oluan ritellerin, zde unsurlarn farkllk
veya drt elemanl kme, kendin- gsteren dnmleri eklinde grn-
den nce gelenlerin ortaya koyduu so- mesine yol aar (1976: 6566).
nutan ziyade dnm temsil eder. Mit ve ritel kuramlarna ilikin
Son aamada ise insanoluna dair di- bu aratrma, mit ve riteller bala-
er fenomenlerle rnein politik ya da mnda ortaya kan mit-ritelci bak
akrabalk balarna dair sistemlerle, asna getirilebilecek alternatiflerin
bir btn olarak mitlerin kurduu ili- eitliliini gstermektedir. Tm bu
ki, mitlerin tek tek birbirleriyle kurdu- alternatiflerin yanl yntemler oldu-
u ilikiyle paralellik oluturur. unu varsaysak bile bunlar, tpk mit-
Levi-Strauss, mitlere nazaran ritel kuramnn kendisi gibi, yine de
ritellere ok daha az dikkat gster- mit ve ritellerin dini ve din hakkn-
se de, her ikisini de yaklam biimi daki kuramlar anlamada ne kadar
ayndr. Hem mitler hem de riteller, nemli olduunu ortaya koymada et-
insann doa ve kltr ikileminde ya- kin rol oynarlar.
ad elikilerin aa karlmas
ve zmlenmesine hizmet eder. Levi- NOTLAR
Strauss dncesini, mitlerle ritelle- 1 Her iki eletiri iin de bkz. Bascom; Bran-
rin birlikte ilerlik gsterdiini syle- don, Fontenrose; Frankfort, 1948 ve 1951:
Kirk, 1970: 12 31 ve 1974: 10. blm; ve
yecek kadar ileri gtrmez, ancak yine
Snaith.
de sz konusu mit ve ritellerin, mit ve
2 rnein bkz. Butler, Frye, Hyman, Rag-
ritel gruplarn oluturan unsurlarn land ve Weston.
kendi ilerinde birbirleriyle kurduu 3 lm deindeki kimseye verilen Aai
ilikiye benzer ekilde, diyalektik bir Rabbani (.n.).
iliki iinde bulunduklarn belirtir. 4 Gney Sudandaki bir kabile (.n.).
Tpk mit ve ritele ilikin getirdii yo- 5 Amerikann kuzeybat kylarnda yaa-
rumun bal bana Tylorun zihinsel- yan bir yerli topluluk (.n.).
ci yaklamna bir geri dn iaret

186 http://www.millifolklor.com
Mill Folklor, 2012, Yl 24, Say 94

KAYNAKLAR

http://www.millifolklor.com 187