You are on page 1of 53

GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S.

XX
Enya Antelo

GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA


NO SCULO XX

Enya Antelo Alvite

Curso 2014 15

1
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

TEMA 1: INTRODUCCIN TERICA


O primeiro apartado do temario ten como propsito fornecer aos estudantes dun marco
terico e conceptual que lles permita comprender o fenmeno da violencia como un
proceso histrico de interrelacin social. A tales efectos, analizaranse criticamente as
dificultades de definicin do feito violento, as como as distintas correntes interpretativas
histrico-sociolxicas existentes para entendelo. A partir destas premisas, presentarase
unha breve caracterizacin tipolxia dos fenmenos violentos, con especial atencin ao
estudo da guerra e da sa evolucin no mundo contemporneo e a definicin e significado
dos procesos xenocidas no curso do sculo XX. O obxectivo da terceira parte deste tema
cntrase no estudo de diversos casos histricos de procesos de xutiza transicional, no que
se inclu o conxunto de medidas polticas, xurdicas, econmicas e simblicas que se
adoptan co obxecto de facilitar os procesos de transicin dun perodo ou rxime de
violacin das liberdades e dereitos das persoas, a un novo contexto de democracia e
preeminencia do dereito.

1. A VIOLENCIA COMO FENMENO HISTRICO (conceptos e interpretacins)

O concepto de violencia un concepto importado da ciencia social. Non ten un carcter


exclusivamente cientfico. Dentro da vida coti relacionase cunhas caractersticas
negativas, pero debemos tentar fuxir desta concepcin, xa que historicamente non ten
unha valoracin nica, e ten sido fundadora de liberdades, dereitos, etc.
As pois, as apreciacins existentes darredor da violencia son moi subxectivas.

Se temos en conta a definicin etimolxica a palabra en si mesma procede do latn


vislatus, onde vis significa forza e latus levar, polo que se pode interpretar como a
aplicacin da forza de algo sobre algun.

Tamn foi definido como un abuso sobre as persoas, tanto a nivel fsico como psicolxico.

Un acto violento presenta tres compoentes esenciais: a intencionalidade, a forza, e os


resultados.

Destas definicins podemos dicir que a violencia non implica a ruptura das relacins
sociais, senn que un modo particular de relacionarse. Moi vencellado a esta idea,
considerouse que a violencia era aquelo que se opoa social, habendo autores que
defenden que un sntoma de disgregacin social. Segundo os mesmos, trtase dun
ataque cara as persoas, cara a sa integridade fsica e moral, e neste sentido pode
supoer privar a unha persoas dos seus dereitos. De calquera xeito, esta non a nica
forma de violencia, xa que pode ser tamn entendida como tal a pobreza, a

2
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

discriminacin, etc (o que algns autores denominan violencia tranquila).

1.1- Violencia, poder e poltica. Interpretacins.

O poder trtase da imposicin da vontade, e esta imposicin pode facerse a travs de


varios medios, entre os cales nos atopamos coa violencia. Esta relacin entre violencia e
poder central no desenvolvemento da vida pblica.

Analizando a violencia como un fenmeno histrico, xorde en primeira instancia o


problema da documentacin, posto que s unha pequena parte da historia est
documentada.

a) Durkheim

Neste contexto, hexemnica unha interpretacin irracionalista da violencia poltica que


arranca dos estudos de Durkheim, quen a analiza como un cientfico social. Considera que
debe estudarse como unha actividade individual que so pode comprenderse tendo en
conta o contexto histrico que a rodea.

Durkeim denomina o estado no que vive a Sociedade Occidental ou estado de anomala,


o cal xorde froito dos cambios nos mecanismos de control existentes no Antigo Rxime, os
cales se rompen entrar na idade contempornea dando lugar a unha violencia que pode
desatarse de diferentes formas (folgas, revoltas, suicidios, etc). As pois, considera os
comportamentos violentos como antisociais.

b) Le Bon e Tarde
Esta interpretacin da violencia atopa apoio nas teoras das masas no perodo dos anos 20
e entreguerras, pero sobre todo despois dos estudos de dous franceses: Le Bon e Tarde, os
cales chegan conclusin de que os individuos se comportan de xeito diferente
individualmente e en grupo. Fan as unha diferencia do individuo como un ser individual e
do que chaman individuo masa. Este individuo masa, perde a capacidade de actuar
racionalmente e ten tendencia a atender os chamamentos do lider do grupo, dicir, ten
tendencia sumisin.
Estes dous estudosos flannos do fenmeno do contaxio individual (comportarse como o
resto do grupo).

c) Violencia asociada caos


Existe outra interpretacin da violencia que a asimila caos e anarqua. A violencia
poltica consecuencia dunha desorde poltica.

d) Fins dos 60 70
Na Europa posterior II Guerra Mundial, e sobre todo cara os anos 60 70, xorde unha
nova interpretacin entorno violencia relacionada ca experiencia vivida polos xovenes

3
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

participantes na ouleada revolucionaria dos anos 60. Estes xovenes non consideran que
tivesen actuado de xeito irracional ou catico.
Propoen unha alternativa; para calificar as sas actuacins comezan a usar unha
terminoloxa de accin colectiva. Esas actuacins seguan unha lxica e tian uns patrns
identificables que estaban presentes nas actuacins colectivas, tanto pacficas como
violentas.
En particular, Charles Tilly, insiste na idea de que os grupos sociais, cando actan de xeito
colectivo fano seguindo unhas pautas cambiantes longo da historia.
A violencia xerada a partir destas accins pode comezar como unha protesta pacfica e os
factores externos rematan tornando esta accin en violenta.
Charles Tilly presntanos un anlise da violencia dende das perspectivas:
anlise das accins (sexan coordinadas ou non)
anlise da relevancia que adquire esa accin no plano social.
Estes estudosos explican a unin dun individuo a estas accins colectivas coa Teora da
Eleccin Racional; dicir, o individuo calcula os beneficios que lle pode proporcionar
unirse a estas accins. Isto contrad s teoras clsicas, as cales din que os motivos de que
o individuo se una seran debidos contexto (pobreza, opresin, etc). Isto non serve como
teora porque moitos dos que protestaban non eran os mis afectados.
Nembargantes, historicamente houbo unins a movementos deste tipo que non lles
proporcionaron grandes beneficios.

1.2- O marco de referencia

Trtase dun concepto de medio alcance.


Os seres humanos sempre atopan un pequeno marxe para interpretar a realidade e actuar.
Cando unha persoa decide actuar faino sendo consciente (en certa medida) das
consecuencias que ten dita actuacin. Esta consecuencia coecida a travs dos marcos
de referencia.
Ningn membro dunha sociedade interpreta a sa realidade fra dunha serie de
referencias. Estas referencias veen dadas en moitos casos, non as eliximos nos.
Como historiadores, debemos reconstrur os marcos de referencia existentes no pasado,
xa que estes son cambiantes.
A guerra forma un marco de referencia diferente paz, xa que muda o concepto de
correcto e incorrecto, do mesmo xeito que cambia a nosa concepcin da realidade.
Os marcos de referencia non s afectan s vtimas, senn tamn s actores da violencia.

1.3- Tipoloxa da violencia e das guerras

A guerra representa unha faceta da historia da humanidade, unha das facetas mis

4
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

complexas e radicais. Igual que a violencia non est fora do social, a guerra tampouco o
est; forma parte da sociedade.
A guerra unha forma de violencia que ten distintas caractersticas. En xeral entendese
entre colectividades. Procura, por un lado, borrar calquera tipo de proximidades que
poidan existir entre esas colectividades (e dicir, trata de borrar os parecidos co
contrincante) e por outro lado trata de establecer diferenzas. Moi vencellado a isto
atopmonos con que hai determinados actos violentos que nun contexto de non guerra
non son aceptados, cando nun contexto de guerra si o son.
Nunha guerra o soldado pode chegar a descoecer as razns concretas da accin que est
perpetrando. Este soldado non vai ser responsable individualmente polas accins que
cometa neste contesto de guerra.

a) Cambios na concepcin da guerra. A guerra total .

Anda que a guerra unha constante dende as orixes da humanidade, a partir do s. XVIII
pdese considerar que hai un cambio na valoracin feita do que a guerra. A partires de
entn as guerras pasan a ser consideradas como unha forma de accin totalmente
inevitable.
Tamn muda o seu carcter ou a sa imaxe; antes do XVIII, os escenarios vian sendo
delimitados, e existan toda unha serie de protocolos darredor da mesma, limitando o
alcance da violencia que se ia desencadear. Nembargantes, todos estes acoutamentos
vanse esvaecendo.
Por suposto, cambian tamn as armas cada vez mis rapidamente.
Esta guerra propia do Antigo Rxime deuse en chamar guerra limitada, e caracterizase
por ter ese carcter acoutado. A partires do XVIII comeza a ser denominada como guerra
total (un exemplo das primeiras guerras as denominadas foi a Guerra Francoprusiana).

Klausentz:

Cando falamos da transformacin desta visin da guerra, moi citada a figura de


Klausentz (xeneral prusiano), quen escribe posteriormente s guerras napolenicas un
tratado titulado Sobre a Guerra, no que el define algns aspectos do que considera que
son as caractersticas do novo tipo de guerra que se ven impoendo.
Segundo o mesmo, a guerra un instrumento racional de poltica nacional. A guerra
unha parte da poltica das novas nacins, un conxunto de actos que serven para obrigar
inimigo a cumprir a vontade propia. Como un proceso de carcter nacional, a nacin ten
a obriga de empregar todos os medios que poida para conseguir a vitoria.
Klausentz o primeiro en usar o termo guerra total.
Outra caracterstica que toda a poboacin se ve implicada na guerra, non soamente os

5
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

soldados (no caso da guerra francoprusiana, xorde o problema de diferenciar s inimigos


como exrcito dos guerrilleiros, e isto leva a que a violencia contra a poboacin civil se
xeneralice).

A I Guerra Mundial como exemplo de guerra total

Dende moi cedo, todos os esforzos que se fixeron por situar a guerra dentro duns cauces
normativos foron pasados por alto, violndose a neutralidade de determinados pases,
usndose armas qumicas que causaron gran impacto, etc.
Na propia evolucin da historiografa sobre a I Guerra Mundial, atopmonos con diferentes
etapas que nos levan a anlises diferentes da violencia:
Entre guerras
No perodo de entreguerrras dse unha forte busca de responsabilidades polticas. As
vtimas do conflito aparecen como un obxecto de estudo. Destaca aqu M. Fezzo, quen
analiza os cambios que se van producindo nas sociedades, no mercado laboral, e os
cambios culturais que a guerra provoca.
Anos 60
Nos anos 60, en Alemaa, xerase un debate entorno obra de Fischez, na cal dica que
Alemaa era instigadora e responsable directa da I Guerra Mundial (tras a sa morte
descubriuse que, paradoxicamente, fora membro das SA e militante do partido NAZI).
Anos 80 90
Dende fins dos 80 e durante toda a dcada dos 90 atopmonos con estudos a cerca de
protagonistas destacados durante a guerra como os grandes mandatarios militares. Un
exemplo disto a biografa escrita sobre a figura de Hinderburg, na que se conta como
esta figura adquire o seu rango.
Xorde tamn a pregunta de como foi posible manter esta guerra durante un perodo de
tempo tan longo. Ata agora, dronse motivos como a obrigacin s soldados a seguir
loitando. Pese a todo, mis recentemente afirmouse que os soldados se remataron
adaptando guerra; analzanse toda unha serie de factores, como os factores culturais, o
medo inimigo, o optimismo, etc. Todo isto sumado fe relixiosa e patriotismo serviron
para soster o esforzo da guerra e manter unha motivacin alta ate o fin do conflito. Existen
incluso estudos a cerca do papel dos sacerdotes, que serviron en boa medida, para, a
travs da relixin, soster o esforzo de guerra.
Outra cuestin a medida na que os civs aceptaron o esforzo da guerra. Durante moito
tempo pensouse que dende o principio existiu un forte entusiasmo pola guerra, que logo
foi decrecendo a medida que avanzaba o conflito. Nembargantes, na actualidade
demostrouse que ese entusiasmo pola guerra non foi tan forte e non afectou a toda a

6
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

poboacin, xa que polo xeral os campesios e traballadores eran contrarios apoio


guerra. Recentemente o historiador A. Gregory demostrou que en Inglaterra houbo
revoltas contra o conflito blico.
No tocante tolerancia xerada darredor da violencia, cmpre dicir que esta foi estudada
por diversos autores nos ltimos anos. Un exemplo son os estudos de Allan Kramer, quen
nos fala da radicalizacin como un fenmeno de longo prazo. Na dcada de 1910 (guerras
dos Balcns 1912 13) houbo violencia masiva contra civs, dndose xenocidios, como o
xenocidio do pobo armenio na provincia de Anatolia.
Hai tamn estudos a cerca dos traumas fsicos e psicolxicos que deixou a guerra. En xeral
hai aspectos pouco coecidos, por exemplo, a raz da guerra deuse un desenvolvemento
da cirurxa plstica, ou o consumo de produtos ata o momento descoecidos como os
cosmticos.

2. O XENOCIDIO

R. Lemkin, no contexto da II Guerra Mundial escribe un libro no que explica os procesos


polos que a Alemaa NAZI estaba dominando o conxunto de Europa (O dominio do eixo
na Europa ocupada). Dentro destas tcnicas que nos describe cmpre destacar o
xenocidio. Lennkin dinos que se trata dun plan coordinado por diversas accins
encamiadas destrucin dos fundamentos esenciais da vida dos grupos nacionais, que
tia como peculiar o seu obxectivo, que sera acabar cos grupos propiamente ditos (non
asasinar a individuos na sa individualidade).

Dende o punto de vista histrico, o punto de partida contemporneo do xenocidio ten


lugar no marco da Revolucin Francesa, e particularmente no perodo do Goberno
Xacobino. Isto debese a que aqu onde comeza a usarse o terror revolucionario para
suprimir colectividades ou grupos sociais enteiros. Non que a Revolucin Francesa
invente as prcticas xenocidas, pero si e certo que con ela estas prcticas van aparecer
combinadas con outras (por exemplo co proxecto de nacionalizacin das masas).

Os revolucionarios vanse atopar cunha oposicin moi frrea na rexin francesa da Vende.
A raz desa oposicin vaise dar unha xeneralizada insurreccin nesta rexin, da cal vai
estar detrs toda unha coalicin de campesios, fidalgos, sectores do clero, clases medias,
etc. A resposta revolucionaria a esta insurreccin vai ser unha guerra, e haber unha
prctica de exterminio sistemtico poboacin de Vede, coa conviccin de que este o
nico xeito de poer fin revolta. Tamn nos atoparemos con modernas prcticas de tipo
euxenstico (control da natalidade) para evitar que eses revolucionarios puidesen
reproducirse .

7
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

2.1- Xenocidio nas colonias

O s. XIX en xeral presenta diversos exemplos de violencia masiva cun marcado carcter no
mbito colonial. Moitos estudosos do xenocidio tenden a expandir o concepto aln do s.
XIX, falndonos dun xenocidio que se remonta conquista de Amrica e exterminio
destes pobos. Outro antecedente sera o caso de Tasmania, onde foi exterminada unha
poboacin completa. Ademais da idea de homoxeinizacin (de rematar cos diferentes),
aqu estn tamn presentes as teoras de superioridade racial.

2.2- O xenocidio armenio

Outro caso moi relevante sera o xenocidio armenio, considerado por Lennkin o
antecedente inmediato xenocidio desenvolvido polos alemns.

O pobo armenio era un dos distintos pobos que confluan no Imperio Otomn. En concreto
habitaban unhas amplas zonas da pennsula de Anatolia (o asentamento en Anatolia era o
mis importante, pero tamn tian poboamentos aln do Imperio Otomn). No curso da I
Guerra Mundial levase adiante unha deportacin masiva desta poboacin cara zonas
interiores do imperio (Siria, Mesopotamia, etc). Foron levados en condicins moi duras, e
calculase que arredor de un milln de armenios foi asasinado. A consecuencia disto, nunca
mis volveu existir unha comunidade armenia en Anatolia. Considerouse que os armenios
non respondan a lealdade do Imperio Otomn, senn que estaba de parte dos que se
enfrontaban mesmo, como o caso do Imperio Ruso.

No marco dun contexto de guerra, estamos a ver unha prctica que ten a vontade de
aiquilar a un grupo diferenciado, e que se trata de poboacin non combatente. Por outro
lado, todo o proceso levado adiante por un estado gubernamental moderno (o Imperio
Otomn). Por timo, constatase que hai unha implicacin do conxunto da sociedade, xa
que a poboacin que vive no marco territorial do Imperio Otomn vai colaborar activa ou
pasivamente.

Respecto impacto que causou o xenocidio armenio, este deixouse ver nas potencias
aliadas (Francia, Inglaterra e Rusia). Fan unha declaracin conxunta na que condenan o
que deron en chamar crimes contra a humanidade cometidos polas autoridades do
Imperio Otomn contra a poboacin armenia. Din tamn que, independentemente do
resultado da guerra, se comprometen a xulgar s responsables desa matanza. No Tratado
de Svres proponse analizar as responsabilidades dos dirixentes. Isto deuse en chamar
Os xuzos de Malta que son un antecedente dos Xuizos de Nuremberg.

8
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

2.3- A formulacin legal do concepto de xenocidio e medidas para a proteccin


da poboacin

O impacto que tivo esta prctica violenta axudou a desenvolver o concepto de xenocidio
de Lennkin na II Guerra Mundial. El estaba exiliado nos EEUU porque era polaco e xudeu,
igual que a sa familia, da que moitos morreran en campos de concentracin.

O concepto non se fixo famoso pola obra de Lennkin en si, senn porque as nacentes
Nacins Unidas levaron este concepto categora de crime de carcter universal. A
formulacin legal e conceptual deste xenocidio ven a ser o cume dun longo proceso
chamado Dereito Internacional Humanitario.

Por outro lado, a Convencin de Xinebra (1864) xorde ca intencin de protexer os


prisioneiros de guerra, pero a partires da mesma intentase tamn dar proteccin s
vtimas dos abusos.

Vai ter tamn particular importancia nos Convenios da Haya, onde se establecer a
chamada clusula martens (nome dun delegado ruso presente no convenio), segundo a
cal ( a falta da existencia dun cdigo de normas mis especfico para tratar todos os casos
nos que se pode atopar a poboacin) toda a poboacin vai a estar sempre protexida por
normas de humanidade e de civilizacin, que preserven os seus dereitos fundamentais.

No 1948 asnase a Convencin para a Prevencin e Sancin de Xenocidios, que establece


con mis precisin as distintas categoras de violencia, que, cando teen como propsito
eliminar a un grupo social, adquiren ese carcter xenocida.

2.4- Os crimes contra a humanidade, crimes de guerra, e crimes de paz

Cos Xuzos de Nuremberg, xorden estes tres conceptos, debido a que non exista un
catlogo de normas que permitiran xulgar as prcticas cometidas polos dirixentes nazis.
Neste contexto foron establecidos 3 tipos de crimes:

Crimes contra a humanidade: actos violentos que van dende o homicidio


intencionado, a tortura, desaparicin forzada, etc. Teen como caracterstica que se
cometen de maneira sistemtica contra a poboacin civil tanto en tempos de
guerra como en tempos de paz.

Crimes de guerra: Refrese a aqueles actos que, nun contexto especfico de guerra,
violan os acordos internacionais, as chamadas leis da guerra, e que supoen, por
exemplo, un maltrato dos prisioneiros, o uso de armamento prohibido, o uso de
poboacin civil como rehns, etc.

9
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Crimes de paz

Unha das caractersticas do xenocidio que, ademais do seu carcter violento, ten a
intencionalidade de destrur a un grupo humano como grupo propiamente dito. Isto fai que
as vtimas sexan vtimas por pertencer a ese grupo (son considerados inimigos por
pertencer a ese grupo independentemente do que fixeran individualmente).

No 1948 hai un cambio significativo darredor da idea de xenocidio. Neste caso, na


convencin auspiciada polas Nacins Unidas, a definicin de xenocidio limitase
exterminio dun grupo por motivos de nacionalidade, etnia, raza ou relixin. Deste xeito, os
grupos culturais e polticos aparecen fra da categora de xenocidio. Isto froito das
negociacins levada sa cabo para asinar un acordo consensual. Intentase adaptar o
concepto que acontecera cos xudeus (que un caso relixioso ou tnico).

2.5- Os oito estadios de xenocidio (G. Stantom)

Un xenocidio un proceso, unha prctica, que ten unha temporalidade que vai mis al do
exterminio fsico duns determinados individuos. Stantum flanos da sucesin dunha serie
de etapas que se van sucedendo.

1) Clasificacin:

Diferenciacin entre nos e eles. Segundo Stantum todo xenocidio comeza neste marco de
clasificacin. Esta diferenciacin fcil de establecer en sociedades de carcter
segmentado, que carecen de categoras mesturadas (Ex/ Ruanda).

2) Simbolizacin:

Implica que, ademis da existencia de categoras, se lle vai adxudicar a cada unha delas
unha serie de nomes e simbolos que permiten clasificala de forma mis tanxible (Ex/
chamar a un grupo determinado por un nome -xudeus ou xitanos-, distinguilos por un
tipo de roupa, etc).

Tanto clasificacin como simbolizacin non teen porque desembocar en prcticas


xenocidas, se non se chega a pasar polo terceiro estadio.

3) Deshumanizacin:

Cando un grupo nega a humanidade a outro estase a dar un paso moi importante no
proceso de xenocidio. Neste estadio danse diferentes niveis; dende elementos de natureza
propagandstica ata elementos de tipo intelectual ou cientfico.

4) Organizacin do xenocidio:

10
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

O xenocidio unha prctica organizada, onde ten un protagonismo singular o propio


estado. Esta organizacin vai acompaada polo uso de unidades de carcter informal
(milicias, unidades armadas especiais, etc; Ex/ Batalln 1011)

5) Polarizacin ideolxica entre os grupos:

Esta polarizacin concretase nunha serie de leis e medidas que prohiben a interaccin cos
grupos que estn no marco desta prctica. Estas leis contra indesexables foron
especialmente desenvolvidas no caso do nazismo. Segundo Stantum esas leis fomentan o
enfrontamento social.

6) Preparacin:

Constrense listas de morte. As vtimas son agrupadas, e moitas das veces realmente
anotadas de maneira fsica, co fin de exterminalos. Isto leva a que estas persoas acaben
sendo detidas, concentradas e separadas fisicamente do resto da poboacin. Falamos aqu
da existencia dunha lxica concentracionaria (campos de concentracin). Esta lxica
cumpre a funcin de denigrar a aquela persoa encerrada, xa que est illada e pasa a ser
un presunto delincuente.

7) Exterminio:

A liquidacin fsica dos individuos algo tardo no proceso do xenocidio; isto deixa de
relevancia o feito de que o exterminio non algo improvisado, senn que resultado dun
proceso racional, secuenciado e anunciado. Por outro lado, sempre que se ten chegado a
esta fase, non hai ningunha razn racional que ese exterminio se leve a cabo aln da
forza.

Este proceso secuenciado afecta tamn s propias vtimas, as cales, moitas das veces non
son quen de detectar o que vai pasar. Non comprendemos porque as vtimas teen esa
actitude pasiva, de espera, porqu non intentan fuxir, porqu non buscan a colaboracin
doutros, etc.

8) Fase de negacin:

Os perpetradores do xenocidio tratan de encubrir as evidencias, negan ter cometido os


delitos e culpan s propias vtimas de ser os responsables do sucedido. Este discurso
negacionista funciona dende o aparello administrativo e estatal. A participacin do
aparello estatal nas prcticas xenocidas o que permite a negacin dos feitos acaecidos.
Por outro lado, a negacin un discurso moi fcil de levar adiante, porque implica non
tratar o tema da participacin social no xenocidio.
1 Batalln 101: Civs alemns que non pertencan exrcito, porque non tian a idade suficiente, pero que foron
utilizados, sobre todo, para sacar adiante o plan xenocida contra o pobo xudeu.

11
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

As pois, o xenocidio defnese como unha prctica de violencia referida destrucin dun
grupo social mediante a eliminacin sistemtica dos individuos que conforman ese grupo.
O obxectivo final excede a eliminacin individual, busca a disolucin dun grupo identitario.
As razns polas que ese grupo definido como tal non son obxectivas, senn que son
definidos polos propios verdugos.

Existen mis prcticas violentas caracterizadas por ser sistemticas e planificadas. Un


exemplo o terrorismo, usndose o termo terrorismo de estado para falar de prcticas
similares s xenocidas. Debemos ter tino diferenciar as distintas prcticas de violencia. O
terrorismo trtase do emprego do terror.
As mesmo, importante ter en conta que as definicins que poidan existir dos termos que
manexamos, non son as mesmas ca no mbito xudicial ou poltico.

3. MODELOS DE XUSTIZA TRANSICIONAL

Estamos referndonos a un conxunto variado de medidas de carcter poltico, xurdico,


econmico ou mesmo simblico, que teen como obxecto facilitar os procesos de
transicin dende un rxime de violacin dos dereitos das persoas, a un novo contexto no
que se supn que vai existir unha preeminencia do dereito e as liberdades. Existen un
conxunto de medidas que conforman esta xustiza transicional.
Ten acadado especial destaque dende os 70 ata a actualidade, moi infludos polo contexto
daquela poca: naqueles anos asistirase a sucesos de transicins dos estados europeos,
coma Portugal, Grecia ou Espaa, e xurde un interese por estes feitos. Nos 80 moitas
ditaduras de Amrica Latina chegan o seu fin, e experimntase un proceso de transicin
con caractersticas particulares, e por ltimo, a cada do Teln de Aceiro, a cada do Bloque
do Leste e a fin do Comunismo. Non se trata soamente destes exemplos, xa que tamn
infle o paso a un novo sistema democrtico.

O desexo de reparacin, xustiza ou vinganza non algo novidoso, pero si certo que no
perodo contemporneo se constren unha serie de ferramentas especialmente adicadas a
resolver os problemas xurdidos dese proceso de transicin, o que est estreitamente
relacionada co rema do desenvolvemento do dereito humanitario internacional.

No sculo XX podemos distinguir tres grandes perodos nos que se desenvolve esta xustiza
transicional, que suceden coas chamadas ondas de democracia, desenvolvidas por
Huntington. O primeiro momento sera a posguerra (1945); logo sera o auxe dos estudos
de transitoloxa nos anos 70, especialmente no sur de Europa e Amrica Latina; por ltimo
xa nos 90, o paso das democracias populares s democracias capitalistas no leste de
Europa. Ampliando a mirada, tamn habera que inclur a diversos pases de frica e Asia.

12
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

3.1- Xuzos e busca de responsabilidades tras a guerra

O Tribunal Militar Internacional

Comezando polo primeiro momento, o da posguerra, xa comentamos que os Aliados


esfrzanse por realizar unha serie de procesos contra os que son os xerarcas e dirixentes
de primeira instancia. Teen memoria da I Guerra Mundial, coma o Xuzo de Malta, pero
neste caso o esforzo maior e efectivo. Con tal propsito, os Aliados aprobarn un
referente penal que permita levar estes xuzos adiante, e ser o Estatuto de Londres do
Tribunal Militar Internacional. Este estatuto dar amparo s procesos que se darn lugar a
continuacin.

Este Tribunal ser competente para xulgar crimes de guerra, crimes contra a humanidade
e crimes contra a paz, e dar lugar a unha sucesin de procesos coecidos como os
Xuzos de Nremberg.

O mis coecido o primeiro, no que foron xulgados 24 xerarcas Nazis, como Hess,
Rosemberg, etc. Tamn foi este primeiro proceso no que os xuces pertencan s catro
grandes potencias (EE.UU, Grab Bretaa, URSS e Francia).

Mis adiante, seguiron outros procesos, realizados tamn en Alemaa, pero cada unha das
potencias xulgou por separado, sendo coecidos de distintas maneiras segundo os
acusados (Ex/ o xuzo dos doutores, centrado nos mdicos que levaron a cabo os
experimentos; o xuzo dos xuces contra oficiais e funcionarios de xustiza do III Reich;
tamn s comandantes das SS, e algns de carcter individual).

A estes procesos que forman parte do Aparato Militar Internacional, hai que sumar os
procesos que os propios tribunais alemns da posguerra levaron a cabo, que comezaron
no 1947 e continuaron durante varias dcadas. Produto destes procesos xulgronse a mis
de 60.000 persoas. A maiores, tamn se levaron a cabo procesos nalgns dos pases
vtimas da ocupacin ou violencia dos nazis coma Austria, Blxica, Holanda E tamn nas
nacins do leste de Europa, que se solaparon cos producidos nos pases da URSS e os
comunistas.

O Tribunal Penal Internacional para o Lonxano Oriente

Neste contexto de xustiza transicional, tamn ter lugar a creacin doutro tribunal, o
Tribunal Penal Internacional para o Lonxano Oriente, para xulgar aos xerarcas do Imperio
Xapons. Participaron todos os representantes dos pases Aliados, comezando por EE.UU,
logo a URSS, Gran Bretaa, Francia, os Pases Baixos, China

Deu p aos Xuzos de Tokio (1946-1948) onde foron procesados algns dos principais

13
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

xerarcas do imperio Xapons. Tamn no caso do Lonxano Oriente, cada un dos pases
levou a cabo os seus propios procesos contra aqueles que eran acusados de crimes de
guerra.

En xeral, este primeiro ciclo quedou interrompido a partir do ano 1948. Nese momento, as
circunstancias da poltica internacional, coma a Guerra Fra e o desexo dos pases Aliados
de gaarse a confianza dos pases derrotados, provocou que se puxera freo a esa peticin
de responsabilidades retrospectivas. Simultaneamente, tamn se foron aprobando
medidas de amnista en distintos pases, sendo a mis temper Italia (en 1946) na que
exoneraba a boa parte dos responsables fascistas. Foi aprobada polo Primeiro Ministro cun
esprito de unificacin e creacin da Repblica Italiana (das 6.000 persoas que nese
momento estaban condenadas, saron practicamente todas de prisin). Logo tamn se
aprobron a comezos dos 50 en Francia distintas leis de amnista para sacar da cadea a
moitos dos que estaban en prisin, e outorgouse a expatriacin. Xurdiu aqu o que se
coece como Sndrome de Vichy, a quebra do mito da resistencia, e ten derivacins en
todos os pases europeos que viviron a guerra, fortaleza do colaboracionismo.

3.2- A transicin no Sur de Europa

O segundo gran momento, comeza no sur de Europa e correspndese en particular a tres


casos: o de Grecia, o de Portugal e o de Espaa.
Coinciden coa dcada de 1970, sendo case procesos sucesivos, pero non coinciden os
modelos de sada.

a) Grecia

No caso de Grecia, estivo gobernada por unha Xunta Militar entre 1966-1974, o que se
coece como o Rxime dos Coroneis.
Cando cae a Xunta Militar, o goberno de transicin en 1974 toma a decisin de encadear
s principais dirixentes da Xunta con Papadopoulos cabeza, e pxoos diante dun
tribunal, dando p a un xuzo contra 24 destes militares (o chamado xuzo dos
instigadores) con moi fortes condenas por alta traizn, comportamento deshonroso
mesmo tempo, tamn houbo un proceso de purga do funcionariado (dentro das
diferentes medidas que existen, emprndese unha accin xurdica e de carcter
administrativo, botando fra s que colaboraron co rxime) que afectou a 10.0000
funcionarios.
Ademais diso houbo un xuzo concreto por un suceso que foi o levantamento da
Universidade Politcnica de Atenas de 1973, polo que uns estudantes ocuparon o edificio
central da universidade. Foi aplastada dun xeito moi violento, provocando a morte a

14
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

decenas destes estudantes. Este xuzo celebrouse contra o responsable de ordenar e


participar naquel proceso en concreto.
mesmo tempo, houbo diversos procesos particulares por torturas, accins contrarias s
dereitos das persoas
O proceso de purga, xa nos 80, foi en parte revisado, produto de medidas de amnista que
permitiron que as persoas que estiveran fra do servizo pblico fosen reincorporados.

b) Portugal

No caso de Portugal, o proceso de transicin ten lugar a partir da Revolucin dos Cravos
(25/04/1974). En Portugal cocese como perodo revolucionario, que remata no 1976.
Neste perodo levronse a cabo purgas que afectaron a numerosos dirixentes e
funcionarios da ditadura de Salazar.
Creouse a Comisin Ministerial de Depuracin e Reclasificacin que analizou todos os
casos deste proceso de purga. En febreiro de 1975, 12.000 persoas foron destitudas ou
despedidas pola sa colaboracin co rxime. Estas purgas afectaron a todas as institucins
do estado, as como ao mundo da empresa e institucins civs. O primeiro afectado foi o
exrcito. Na administracin, os principais dirixentes da elite gobernamental, foron
apartados do servizo pblico, e na xudicatura tamn houbo procesos de depuracin pero
con carcter mis limitado. O sector da educacin estivo moi afectado, especialmente os
profesores universitarios.
Todo o proceso deu lugar tamn s Purgas Salvaxes, as que se levaron adiante sen contar
co concurso da Comisin Ministerial. Algns destes procesos afectaron a aqueles que foran
axentes directos da represin, como a PIDE, e a Lexin Portuguesa.

O que non houbo no caso portugus foron a penas xuzos, soamente un, polo asasinato de
Humberto Delgado, un disidente da ditadura que se atopaba agochado en Espaa, e a
PIDE coa polica franquista levou a cabo un plan para asasinalo.

A partir do 76, moitas das purgas, especialmente as salvaxes, foron sometidas a procesos
de revisin. O que xa sucedeu nos 80, moitos funcionarios que foran apartados foron
recolocados.

Deuse un debate especfico tendo en conta os arquivos da PIDE, que tia un nmero
incrible de fichas de persoas con moita informacin e contn de onde saen eses datos.
Houbo un debate sobre que facer con eses arquivos, que pasaron a formar parte do
Arquivo Nacional, parcialmente abertos consulta.

Xurdiu nos anos 90 o tema da compensacin econmica, establecndose unhas medidas


moi limitadas de compensacin para estas persoas.

15
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

A democracia nacente construu todo un relato total oposicin ditadura.

c) Espaa

O caso de Espaa, constite un exemplo substancialmente diferente a estes dous.


Fundamentalmente porque estivo marcado polas medidas de amnista, adoptndose sen
que houbese antes xuzos.
Entre novembro de 1975 e a aprobacin da lei de amnista de 1977 aprobronse unha
serie de medidas de amnista que estiveron destinadas a posibilitar a sada daqueles
presos polticos que quedaban nas cadeas da ditadura.
mesmo tempo, estableceuse a clausura de calquera tipo de posibilidade de xulgar a
oficiais, funcionarios, criminais, distintas persoas involucradas coa represin na ditadura.
Isto fxose cun consenso a nivel das principais forzas polticas moi amplo, en concreto,
cando se aprobou a lei de Amnista de 1977, foi aprobada con 296 votos a favor, 2 en
contra, 18 abstencins, e 1 nulo. Ademais aprobronse unha serie de medidas de
reparacin, entendidas como medidas que poden inclur reparacin econmica, na
dignidade profesional, moral ou simblica.

Recoecronse indemnizacins econmicas para sucesivas persoas que foran obxecto ou


vtimas da violencia do rxime franquista: as primeiras foran destinadas a aqueles
combatentes do bando republicano mutilados na Guerra Civil. Tamn se incluron a todos
aqueles que dende 1934 participaran dalgn xeito, como carabineiros republicanos,
soldados milicianos da Revolucin de Outubro. No ano 90 recoeceuse a compensacin a
todos os individuos presos por 2 anos como mnimo vtimas da represin franquista.

Despois, diversos gobernos autonmicos levaron a cabo varias medidas autonmicas,


incluso a nivel local. Procesos de substitucin de nomes de ras, sacar estatuas

Todos estes procesos dependeron en gran medida dos equilibrios polticos do momento. Xa
no sculo XXI, tomouse no 2002, unha medida no parlamento que foi a aprobacin dunha
resolucin de condena do Golpe de Estado de 1936, que foi aprobada por unanimidade,
dentro do marco de medidas de carcter simblico.

No 2007, aprobouse a chamada Lei de Memoria Histrica, que coincidiu co 2006 ou ano da
Memoria. Houbo un debate pblico arredor desa lei, que foi aprobada, pero non con
unanimidade. A lei presenta unha serie de exposicins de carcter normativo, que se
ocupan de aspectos de reparacin e particularmente de aspectos de carcter simblico.
Por exemplo, a lei estableceu medidas para conceder a nacionalidade espaola a fillos e
netos de exiliados a consecuencia da Guerra Civil e do Franquismo. Por outra parte, tamn
deu automaticamente a nacionalidade espaola a aqueles que combateron nas Brigadas

16
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Internacionais. A lei estableca ademais que escudos, insignias e placas de exaltacin do


levantamento militar, a guerra ou a represin deberan ser retirados de espazos pblicos,
exceptuando razns artsticas ou arquitectnicas. Outra das medidas da lei, era
despolitizar o Valle de los Cados. Non se establece con claridade o que hai que facer con
iso.

Outro mbito, era a previsin de axudas na escavacin e exhumacin de fosas comns, as


como un amplo captulo de subvencins a asociacins da recuperacin da memoria.

Finalmente, est a declaracin da ilexitimidade dos xuzos do franquismo, pero sen anular
directamente a sa validez.

A poltica de escavacin e fosas nunca se levou a cabo, retirada de subvencins, a non


retirada de monumentos e isto deu como resultado que moi recentemente o redactor
especial das Nacins Unidas para estes temas, fixo un informe do caso espaol, no que
sinala graves deficiencias na cumplimentacin desa lei, e fai referencia da necesidade
urxente de que a xustiza intervea no caso das fosas comns (mis de 2.300 fosas con
45.000 corpos).

3.3- Transicin en Amrica Latina

Nesta ltima etapa tamn incluamos Amrica Latina, a partir especialmente dos anos 80.

a) Arxentina

O primeiro exemplo, o arxentino.


En Arxentina, tivo lugar unha ditadura militar entre o 1976-1983, coecida como o
Proceso de Reorganizacin Nacional, na que se levaron a cabo unha serie de actos de
violencia inclundo a morte e desaparicin de persoas (unhas 30.000), torturas, e procesos
de apropiacin de menores
A finais de 1983 produciuse un proceso de desaparicin lenta. Antes de marchar, os
dirixentes aprobaron unha lei de autoamnista, en previsin de que logo puideran
exercerse contra eles accins xudiciais.
No caso arxentino, cando vai tomar poder o novo goberno democrtico, vaise derrogar
esta lei, e vaise dar p a que se abran uns procesos que levarn a implicacin e xuzo dos
dirixentes da ditadura. O primeiro que far o goberno vai ser encargar a unha comisin a
creacin dun informe sobre as desaparicins, torturas, violacin de dereitos humanos, etc
(a CONADEP). Foi feito nun tempo moi rpido, e coa sa base comezaron os xuzos contra
os principais dirixentes do goberno da ditadura militar.

Aparecer o fenmeno das Comisins da Verdade. Non unha frmula xudicial, estn
constitudas por distintas personalidades como avogados, intelectuais, xornalistas Que

17
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

se encargan, co respaldo pblico e do Estado de poer opinin pblica diante do que


pasou.

Ademais, no caso arxentino, diciamos que tamn vai aparecer o fenmeno xudicial, que en
boa medida tomaron como evidencias os traballos de investigacin das Comisins da
Verdade. Os resultados dos xuzos, en 1985, deron lugar a penas moi fortes de prisin para
os xerentes da ditadura. Celebrronse mis xuzos contra mandos intermedios, xa que
participaran en todo o proceso de tortura, desaparicin de persoas Este tipo de cadea de
procesos, deron p a que xurdira nas forzas armadas un gran descontento e comezaran a
presionar para que se detivesen este tipo de xuzos. As aprobouse no 1986, a Lei de
Punto Final, que via dicindo que dende a sa aprobacin ata 60 das despois podan
seguirse abrindo procesos, logo tia que pararse.

No 1987 tiveron lugar unha serie de revoltas que forzaron aprobacin dunha nova lei, a
Lei de Obediencia Debida, que di que aqueles que foran condenados por recibir
ordes doutros, deban ser absoltos de toda responsabilidade, porque s estaban seguindo
ordes.

O proceso arxentino, que comezara tan forte no 1984, rematar no 1989-1990, coa
aprobacin dunha serie de indultos, que sacarn ra a todos aqueles que foran
condenados.

Para que cambiara o proceso en Arxentina, tiveron moita importancia unha serie de
denuncias que se efectuaron non en sedes xudiciais en Amrica, senn en Espaa, que
deron p a que se investigase pola Audiencia Nacional Espaola, con Baltasar Garzn, as
actividades levadas a cabo por distintos ditadores en Amrica Latina, no que se chamou o
Plan Cndor. O mis coecido foi o caso de Pinochet, cando Garzn ordenou a sa
detencin en Londres.

A partir do 2000, comezaron a revisarse todas estas medidas e xa no marco do goberno


actual, levouse a cabo unha poltica coordinada en canto a persecucin penal, e as leis
foron declaradas anticonstitucionais e abolidas.

b) Chile

Chile ten a peculiaridade de que no curso da ditadura, en 1978, o goberno de Pinochet


aprobou unha medida de autoamnista inspirada na que fora a medida espaola do ano
1977. Esta lei anda est en vigor, e establece que quedan amnistiados todos os delitos de
carcter poltico e aqueles que puideran ter cometidos as autoridades e oficiais durante a
ditadura. Sempre estiveron condicionados pola existencia desta medida, e so grazas s
iniciativas particulares de xuces e fiscais buscronse formas de xulgar a determinados

18
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

verdugos e torturadores.

No ano 90, acabada a ditadura de Pinochet, e o novo goberno democrtico chama a unha
serie de expertos e autoridades a formar a Comisin Nacional de la Verdad y
Reconciliacin. Que deu p a un informe, o Informe Rettig que presida a comisin, que
evidencia os mltiples casos de violacins dos dereitos humanos cometidos por Pinochet e
a magnitude deses casos. Creouse unha corporacin nacional de reparacin e
reconciliacin, que atende todos os casos de persoas vtimas da ditadura e foise
ampliando o Informe Rettig con novas achegas. Agora xusto se est plantexando no caso
chileno a derrogacin da lei de amnista.

c) Uruguay
En Uruguay tamn houbo un golpe de estado en 1973, que deu paso a unha ditadura ata
1985. Neste caso tamn se aprobou unha lei que amnistiaba os posibles delitos cometidos
por militares, policas e distintos oficiais, aprobada no 1986, e foi respaldada por un
referendo.
Mis adiante houbo intentos de derrogala, pero non houbo maneira. No 2011, co novo
goberno, a lei foi declarada inconstitucional, pero no caso uruguayo, ata o momento anda
non se levou a cabo ningn proceso xudicial contra os perpetradores da ditadura.

3.4- Europa Central e Alemaa Oriental

O ltimo caso, o de Europa Central e a Alemaa Oriental.


Estes procesos tiveron en comn, que se levaron a cabo purgas como depuracin
administrativa e funcionarial, e tamn houbo amplos debates sobre a apertura ou non dos
arquivos policiais. En Checoslovaquia levouse a cabo unha purga moi rpida
inmediatamente despois da Revolucin do Terciopelo en 1968; creouse un organismo
especfico para a investigacin dos crimes do comunismo. Mis adiante, cando se partiu en
dous, en Eslovaquia creouse o Instituto da Memoria do Pobo, encargado de investigar
os crimes do comunismo e tamn aqueles que o estado eslovaco fascista tivera
participado na II Guerra Mundial en colaboracin cos Nazis.

19
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

TEMA 2: IDEOLOXA, GUERRA E XENOCIDIO (1917 1959)


Este tema refrese a diversos procesos de violencia que conflen no perodo que
comprende o momento final da I Guerra Mundial e os procesos de descolonizacin.
Comezarase abordando o perodo de entreguerras, prestando especial atencin ao auxe
dos chamados totalitarismos, fascismo e comunismo, presentando unha revisin das
prcticas violentas que lle foron caractersticas. Adoptarase en todo momento unha
perspectiva global na anlise dos fenmenos, aln dos casos europeos de referencia. A
continuacin, abordarase o perodo da II Guerra Mundial desde a perspectiva da tipoloxa
da violencia que se desenvolveu, inclundo os casos de crimes de guerra, crimes contra a
humanidade e xenocidio. Finalmente, un ltimo apartado deste tema adicarase a tratar o
tema da violencia que sacude ao mundo no perodo da inmediata posguerra, as como a
cuestin especfica dos procesos de descolonizacin e os conflitos que lle son propios.

1. AS PRCTICAS DE VIOLENCIA NO PERODO DE ENTREGUERRAS

Durante a guerra xorden unha serie de conceptos, como o concepto de entusiasmo e o


concepto de xeracin da fronte de guerra.

O primeiro deles, o concepto de entusiasmo, sabemos que non foi algo tan unnime
como se quixo facer ver; si houbo persoas que se sumaron voluntariamente servizo
militar, pero esa vontade de sacrificio pola nacin non chega a tdolos sectores. Destacan
fotografas das grandes capitais europeas cheas de xente que celebran a entrada da sa
nacin no conflito para aplastar o inimigo.

No tocante xeracin da fronte (xoves que loitaron como soldados de a pe) moitos
acadaron un papel dirixente na dcada dos 20 30 40 (exemplo disto o caso de Hitler
ou Mussolini, Harold McMillan, etc). Crease a imaxe dunha comunidade entre todos
aqueles participantes na guerra que evaporaba todas as diferenzas sociais. Esta xeracin
do fronte veuse marcada pola experiencia da guerra; persoas feridas fsicas e
psicoloxicamente.
Desta xeracin xurdiu tamn o sentimento de continuar co esprito da guerra (no sentido
de comunidade, entusiasmo nacional, etc).
Algns destes integrantes da xeracin da fronte constituron un dos apoios iniciais do
fascismo italiano (en concreto os chamados arditi del popolo). Outros conformaron os
Freikorps, unha especie de corpo paramilitar que tivo un protagonismo singular na
Alemaa de posguerra. No caso de Alemaa o panorama de posguerra est marcado pola
derrota, a inestabilidade poltica e social, e a desmobilizacin de milleiros de soldados, o
que dar lugar a sucesivos intentos de golpes de estado (Ex/ Golpe de Munich) que

20
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

estiveron protagonizados polos Freikorps. Pero estes non sempre actuaron en contra da
legalidade; Por exemplo, un ano despois de rematar a guerra son chamados polo
presidente socialdemcrata para parar a revolucin espartaquista.

1.1- Italia

a) O bienio Roxo (1919 1920)

No caso italiano, cando Mussolini forma os Passi di Combattimento (grupos de


combate), vai ter unha serie de referentes; falaranos da trincheirocracia (o goberno da
experiencia vivida na I Guerra Mundial virilidade, patriotismo, entusiasmo, etc- ). Estes
escuadristas, coecidos como Camisas Pardas, tian como obxectivo fundamental atacar
s opoentes polticos como inimigos da nacin, e mesmo tempo loitaban polo avance
da sa causa (a causa do fascismo). Estas escuadras, que dan forma fascismo, estaban
integradas fundamentalmente por veteranos de guerra (a xeracin do fronte mencionada
con anterioridade). Debemos ter en conta que debido a lxica anti revolucionaria, non
tiveron unha oposicin firme das autoridades.
O escuadrismo caracteriza fascismo dende o primeiro momento. A primeira brigada
fascista foi creada en Milano e buscaba captar a todos os excombatentes que non
lograban adaptarse vida civil. Nun principio actuaban en calidade de vixilantes, logo
comezan a actuar atacando manifestacins, etc.
No outono de 1919 a campaa electoral dou pe a gran cantidade de mortos e feridos a
consecuencia das accins destes grupos violentos. O resultado das eleccins dou uns
resultados moi malos para o fascismo, atopmonos aqu cunha situacin de impas na que
o escuadrismo recua en certo modo, pero o ano seguinte comeza outra nova ouleada de
ataques dos escuadristas.

A violencia que via por parte dos sindicatos e demis organizacins de esquerda tia un
carcter bastante esttico e pouco planificado (manifestacins, enfrontamentos puntuais,
etc). Nembargantes, a violencia dos escuadristas totalmente diferente porque
planificada e sistemtica.

b) O Bienio Negro (1920 1922)

Na primavera de 1921 hai unha lexitimacin do movemento. Pasan a destrur todo tipo de
material que fose antifascista, e hai un ataque cara os candidatos liberais. Actan en
contra das folgas, rompndoas de forma violenta.

As Camisas Pardas conseguen dar marcha atrs en todas aquelas melloras conseguidas
polos traballadores. Controlan totalmente a prensa italiana; controlan os xornais que
poden venderse, cando e onde.

21
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

En xuo de 1921 o aparello xudicial sacou adiante unha investigacin de 106 fascistas e 6
socialistas, e s remataron en prisin os 6 socialistas, e ningn fascista.

Todo isto fxose ca contribucin econmica de amplos sectores (sobre todo de grandes
propietarios agrcolas, e outros do medio urbano que simpatizaban ca determinacin
antirrevolucionaria do fascismo).

A partir de 1922, o goberno tenta retomar o control da orde pblica, pero cando isto se
intenta o goberno xa non ten unha capacidade real.

Destaca a marcha de Maio dos fascistas sobre Bolonia, sitiando o prefecto na sa


prefectura, ate que non lle queda mis remedio que marchar da cidade. As escuadras
estaban preparadas para tomar todas as cidades de Italia. Son destrudas as sedes dos
partidos e sindicatos de esquerda, etc.

Tras este perodo, en setembro, os fascistas deixan de ter como principal inimigo
movemento socialista (porque o consideran xa subxugado), e dirixen o seu ataque cara o
estado liberal. Nestes momentos cando se vai producir a Marcha sobre Roma (outubro).

Unha vez se atopan no poder crase a Milicia voluntaria para a defensa Nacional.

Xa moi tardiamente, cara 1943 45, as Camisas Pardas comezan a actuar no marco da
ocupacin alem desenvolvendo funcins semellantes.

c) Elementos represivos durante o fascismo no poder

O goberno fascista, unha vez chega poder vai poer fin a todo o pensamento contrario.

Hai un proceso de institucionalizacin de toda esta prctica violenta. Para elo,


aproveitouse a lexislacin que xa tian do perodo liberal anterior (debemos ter en conta
que, especialmente no curso da Gran Guerra, en boa parte dos estados liberais europeos,
creranse mecanismos destinados a rematar cos inimigos internos). Inmediatamente
despois da guerra, estes mecanismos intensifcanse, mesmo pasando porriba da
legalidade. Este tipo de medidas penetran con forza nos corpos de seguridade creando
unha consciencia non respectuosa cos dereitos das persoas coa escusa de loitar contra os
bolxeviques, a polica secreta, etc.

Cando Mussolini chega poder non vai confiar aqueles aspectos mis delicados s corpos
de seguridade, senn que crea unha institucin extralegal para combater s inimigos. Esta
unidade clandestina foi coecida como CEKA.

O seu lder foi Rossi, o xefe de prensa de Mussilini; era un dos mis veteranos seguidores
de Mussolini, fundador dun dos primeiros Passi di Combattimento. Co amparo do goberno
vai ter total impunidade para realizar as accins violentas que ten encargadas.

22
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Como xefe de polica atopmonos a Emilio de Bonno, que vai ter o mrito, dende o
momento do seu nomeamento, de non investigar nin unha soa das accins que leva a
CEKA entre 1923 24.

a CEKA protagonizar todo tipo de malleiras e actos violentos como os antifascistas,


fascistas disidentes que non seguan a lia oficial, ou fosen simplemente antigos liberais
ou persoas que non se consideraban de fiar de cara o novo rxime que se estaba a
configurar.

Darredor da oficina de prensa foise creando esta organizacin secreta, que non se limitaba
o territorio italiano senn que levou a cabo tamn accins contra exiliados polticos,
sempre sobre a base dun reducido grupo de persoas que contaban ca total confianza de
Mussolini.

O momento cume da accins da CEKA, ser en xuo de 1924, cando se leva a cabo en
Roma un acto de ostigamento e persecucin polas ras, que foi o antecedente inmediato
asasinato de Matteotti (deputado do partido socialista, coecido pola sa denuncia
corrupcin fascista).

A travs do uso da CEKA, a violencia selectiva e estratxica vai ser caracterstica


fundamental do fascismo, asociada consecucin dos seus fins polticos.

A partir de novembro de 1926, coa promulgacin das Leis Fascistsimas, prohbense


todos os partidos polticos excepto o fascista, establcense medidas contra os que se
opoan rxime, restaurase a pena de morte (por atentar contra Mussolini ou contra o o
rei, e contra os que ameacen a seguridade do estado), crease un tribunal especial
encargado de xulgar os crimes polticos que vai condenar a distintas penas
(particularmente pena de confinamento, que funcionar como un exilio interior para os
condenados; implicaba que todos aqueles considerados un perigo para o rxime podan
ser enviados a un lugar remoto no que permanecera illados por un perodo de tempo
determinado), etc.

Vaise crear tamn un organismo de polica poltica coecida como Pol Pol, que
funcionar principio como unha pequena axencia, cuxa labor era perseguir os disidentes,
tanto no interior de Italia como fra dela.

Un ano despois (1927) crease a polica propiamente dita, que vai ser a OVRA
(Organizacin para a vixilancia e a represin do antifascismo). Vai dividir o pas nunha
serie de zonas nas que actuaban os seus informantes (espas recrutados de ex - membros
de organismos antifascistas). Funcionou como un desenvolvido sistema de vixilancia que
controlou tanto a comunicacin postal como a telefnica.

23
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

d) A relacin ca guerra

Un aspecto fundamental do fascismo, ademais das entidades represivas, vai ser a relacin
ca guerra (idea de que o fascismo unha loita permanente contra os inimigos da nacin).

Aparentemente, nos anos 20, a poltica exterior foi pacfica; mesmo Italia participou nos
distintos pactos internacionais que se foron firmando. Pero nos anos 30, xa establecido o
rxime fascista, e amparado polo ascenso de Hitler en Alemaa, comezan a facerse
efectivas as ambicins expansionistas que levaba implcitas o fascismo dende as sas
orixes.

Destaca aqu o caso de Libia, colonia italiana dende 1911. Durante a I Guerra Mundial os
libios levarn as guarnicins italianas costa (hai un rexeitamento cara o dominio colonial
italiano, e conseguen non estar baixo o control real de Italia aln da zona costeira). Pero,
neste momento, Mussolini acada a pacificacin do territorio libio, o que implicou o
asasinato de aproximadamente 1/3 de poboacin libia.
Nesta guerra o exrcito italiano empregar armamento qumico, igual que far a partir de
1935 en Etiopa (que ser o seu prximo obxectivo expansionista).O encargado de
preparar a guerra de Etiopa foi Emilio de Bonn, nomeado ministro italiano das colonias. A
campaa de Etiopa desencadeouse baixo a direccin do xeneral Badoglio. Houbo unha
mobilizacin masiva, porque o fascismo o que pretenda era levar a gran cantidade de
soldados, coa idea de lexitimar a travs desa campaa o propio rxime fascista. Era tamn
unha vinganza, porque con anterioridade houbera intento de conseguir este territorio, e
non foran capaces.

Pero a poltica exterior fascista non remata no expansionismo; Mussolini intervn tamn na
Guerra Civil Espaola. Segundo Mussolini esta intervencin era unha loita contra o
bolxevismo, pero tamn pretenda conquistar as Illas Baleares e someter o rxime de
Franco fascismo. Isto implicou moitos mortos, feridos, e custos econmicos para os
italianos.

mesmo tempo que se desenvolvan estas campaas exteriores, atopmonos cunha


intensa poltica interior. Destaca a discriminacin contra as minoras eslavas situadas no
noroeste do pas, as como a promulgacin de leis antisemitas a partir de 1938. Xorde a
idea da necesidade dun espazo vital, pero que, no caso italiano, veuse limitado polo
expansionismo do rxime nazi. Fixase as a atencin na zona dos Balcns. No 1939 lanzase
un ultimatum contra Albania, que foi convertida en protectorado italiano no mes de abril
dese ano.

Na primavera de 1940, ante o anuncio da derrota de Francia e a peticin de amnisticio, o

24
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

rxime fascista inicia unha campaa contra Francia, que durou 4 das, e que foi
bastante fracasada, traendo consigo consecuencias trxicas para o bando italiano.

Ante esta situacin, no esforzo por manter unha identidade propia, este expansionismo
fascista van dar lugar a distintas accins no Norte de frica e nos Balcns. Atcanse s
britnicos en Exipto; un ataque inicialmente exitoso pero rapidamente freado polos
britnicos, de maneira que Italia ter que aceptar a axuda de Alemaa (1941; Africa Corps
corpos alemns destinados a loitar en frica). Neste contexto, o rxime fascista queda
sometido tutela alem. As os italianos conseguen o control nos Balcns. Tamn
enviarn un corpo expedicionario a loitar na guerra dos nazis contra a URSS.

Todo isto provoca que o exrcito italiano se vexa sometido s mesmos ataques que vivan
as tropas de ocupacins alems. Neste sentido, as accins do exrcito italiano foron moi
similares s que practicaba o exrcito alemn.

1.2- Hungra

a) O rxime de Horthy

Hungra declara a sa independencia en outubro de 1918. Posteriormente, no 1920, cando


ten lugar a firma do acordo de paz en Trianon, supn que Hungra perda mais dun 70% do
territorio co que contaba antes da I Guerra Mundial. Estas perdas territoriais implican,
aparte dunha reducin do tamao do pas, que moita poboacin hngara quede fora das
fronteiras (Servia, Rumana, Repblica Checa, etc).

O perodo est moi marcado pola presenza de M. Horthy, un militar e almirante da flota
austrohngara, que vive en primeira persoa a derrota e a entrega de toda esa flota nova
Iugoslavia. Chega poder polo protagonismo que adquire no aplastamento da Repblica
Sovitica de Hungra (1919);a cal se configura como unha experiencia breve de goberno
bolxevique en Budapest no ano 1919. Por distintos motivos non consegue asentarse e
finalmente aplastada polo exrcito capitaneado polo ex almirante Horthy. Co apoio de
distintos sectores conservadores e elitistas aterrorizados ante o goberno bolxevique,
erguido como home forte durante un longo perodo (todo o perodo de entreguerras).

Primeira etapa de goberno (1921 31)

Durante a primeira etapa do seu goberno (1921 31), este non estaba exactamente nas
sas mans; realmente tia o papel de xefe de estado, o modelo de Hungra tenta
aproximarse liberalismo oligarquico e autoritario de preguerra.
A partir da dcada dos 30, progresivamente vaise abandonando o liberalismo autoritario, e
vai xurdindo unha forma de fascistizacin progresiva. A comezos da II Guerra Mundial, en
Hungra, o nacional socialismo tia unha gran popularidade en moitos sectores.

25
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Os nacionalsocialistas como tales non acadan o poder ata 1944.

As orixes desta ideoloxa fascista e neo conservadora debemos buscalas a finais do XIX.
Na ltima dcada, primeiro no mbito intelectual e logo noutros sectores, a aparicin e
fortaleza do movemento obreiro xera unha reaccin desta ndole. Por outra parte un
problema de raz tnica, no sentido de que, a poboacin non maxiar era nesa Hungra,
case dun 50% do total. Entn, vai calar o argumento de que a oligarqua liberal estaba
dominada por un esprito estranxeiro, non maxiar. A mxima expresin do mesmo serian
os xudeus (grupo minoritario a nivel poboacional, pero que se asocia con ese poder
estranxeiro)
Ademais disto xorden correntes en prol da democratizacin. Estas ideas poan tamn en
perigo a integridade territorial e espiritual da nacin hngara.

Durante a I Guerra Mundial, este nacional cristianismo sumado racismo vaise


fortalecer, e, como consecuencia da derrota, o histrico reino de Hungra vese
desmantelado. O exrcito, que era unha institucin fundamental no rxime anterior,
colapsa. Isto alimenta as primeiras manifestacins do paramilitarismo (ideais comns en
tres aspectos antisocialismo ou antibolxevismo, antisemitismo e ultranacionalismo).
Desatase as unha ouleada de violencia paramilitar que desenvolven toda unha serie de
ofensivas cara as comunidades xudas. A medida que pasa o 1919, o novo rxime que se
intenta establecer (o rxime de Horthy) busca controlar toda esta violencia, pero compre
que resaltemos que a pesar de non aceptala como algo legal si a utilizan segundo mellor
lles convea.

No 1921, o emperador Carlos de Habsburgo intenta retomar o trono como rei de Hungra,
sendo animado por unha serie de militares. Inicia as unha campaa para tomar Budapest,
sendo rexeitado polas forzas do exrcito xunto con estas unidades paramilitares, tendo
aqu un protagonismo singular a figura de Gmbs.

Estas forzas nunca deixaron de ter protagonismo e en certo modo van marcar a axenda
poltica. Exemplo disto que o antisemitismo acaba adoptndose como unha medida de
estado. O irredentismo formar parte do discurso social do rxime (idea de que despois da
guerra lle roubaran terras que lle pertencan historicamente).

Todo isto vai ser o que dea forma rxime de Horthy.

Segunda etapa de goberno

Nos anos 30 a situacin muda por distintos motivos, entre eles o comezo da gran
depresin econmica, o auxe do nazismo, etc. O antigo soberno dar paso a un mis

26
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

fascista no que acta como primeiro ministro Gmbs. O seu goberno vai ser
decepcionante para os seguidores mis radicais do fascismo hngaro, pero introduce toda
unha serie de cambios moi importantes para comprender a realidade hngara durante a II
Guerra Mundial e o perodo posterior mesma:

Reforma do Exrcito: Substitucin de boa parte do exrcito; cmbianse os veteranos


por oficiais prximos extrema dereita.
Aparicin dos partidos de masas: Intenta, seguindo os modelos italiano e alemn,
crear un partido de masas que sustente goberno. De feito, dito partido ser
creado, e denominado Unidade Nacional.
Este partido vai ter que competir ca aparicin doutro partido chamado Partido do
Nacionalsocialismo Hngaro, o cal rematar dando paso creacin do partido da
Cruz Frechada, que adopta como ideoloxa unha adaptacin do nacionalsocialismo
alemn e que se caracterizar polo uso da violencia. O peso da Cruz Frechada foi en
aumento, de modo que, a elite gobernante intenta evitar que o poder caia en mans
deste partido tempo que quere gaarse a popularidade pasando mis medidas de
carcter antisemita (destrucin dos dereitos polticos, prohibicin de matrimonios
mixtos, etc).

Anda que en principio o goberno hngaro non apoa a invasin de Polonia por parte de
Alemaa, a proximidade cada vez maior das ideas hngaras e nazis, permitiulle a Hungra
ir recuperando algunhas das terras que perdera (norte de Transilvania, a Subeslovaquia,
etc)
Nembargantes, a medida que avanza o tempo hai un proceso de crecente compromiso de
Hungra coa guerra dos nazis, o que implica tamn a deportacin de milleiros de xudeus
para que estes fosen asasinados en campos de exterminio.
Para 1944, o goberno ordena a deportacin de medio milln de xudeus, exceptuando os de
Budapest. A presin das tropas soviticas, s portas de Hungra, implica que Horthy decida
cambiar de rumbo e intente negociar a sada de Hungra da guerra, producindose o fin do
seu goberno e ocupando o poder o partido da Cruz Frechada.

b) Rxime de Szalasi (Cruz Frechada)

Maior perodo de violencia do goberno contra distintos sectores. O novo goberno de Szalasi
comeza unha campaa de tortura contra os xudeus que quedaban; foron enviados a
traballar nas fortificacins do oeste do pas ou directamente asasinada. A comunidade
xitana foi tamn un dos obxectivos fundamentais deste goberno.
A necesidade de movilizar a poboacin para defenderse contra a ameaza sovitica levou a
que a violencia se practicase de xeito xeralizado.

27
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Ca derrota de Abril de 1955 constitese un novo goberno antifascista. Cmpre que


resaltemos o feito de que Hungra foi entendida como unha vtima mis do fascismo.

1.3- Rumana

Antes da I Guerra Mundial atopmonos cun sistema liberal oligrquico de alternancia


pactada.

O fascismo romans constitese sobre as bases da xenofobia (sobre todo do


antisemitismo) e do neoconservadurismo. Os sectores conservadores sempre consideraron
que o Congreso de Viena obrigaba a recoecelos xudeus como cidadns, cousa coa que
non estaban dacordo.

O movemento fascista mis coecido foi o da Garda de Ferro, que adoptar


posterirmente o nome da Lexin do Arcanxo Miguel. Tivo tamn moito protagonismo a
Liga de defensa Nacionalcristin. O programa destes partidos coincida no
antisemitismo, as ideas de amortizar os intereses econmicos, dar resposta as demandas
do movemento obreiro lonxe das propostas bolxeviques, etc. Houbo unha incautacin de
bens dos xudeus asi como unha expulsin dos mesmos.

Nos anos 30, a Liga de defensa nacionalcristiana e o Partido Nacional - Agrario de


Transilvania, xntanse e fundan o Partido Nacional Cristin, o cal defender a
preminencia da igrexa ortodoxa e a limitacin das liberdades de pensamento. Como
smbolo, este partido tia unha esvstica, pero non se consideraban so afns nazismo, xa
que tian a idea de que o seu movemento era algo anterior. Defendan tamn a pureza da
raza rumana e a esterilizacin dalgns sectores poboacionais como o caso dos xitanos.
Elemento fundamental vai ser o culto s mortos que caeran combatendo.

No 1937 o rei de Rumana chama a Goga a ocupar o posto de primeiro ministro, un dos
fundadores do Partido Nacional Cristin. Ter un breve goberno pero marcado por unhas
medidas moi radicais de carcter antisemita, e far que a poltica exterior de Rumana vire
cara a rbita de Berln. Vai ser destitudo polo propio rei, que remata co sistema
parlamentario e adopta unha ditadura rexia. Esta ditadura busca acabar cos sectores do
fascismo que as elites consideraban unha ameaza para eles mesmos, pero mesmo
tempo apoiando unha serie de medidas cada vez mis radicais. Durante o perodo de
goberno do propio rei, este nomear un novo primeiro ministro que provia da Lexin do
Arcanxo Miguel (Cotreaum). Atopmonos descontrol e levase adiante unha campaa de
atentados e violencia, producndose uncluso o asasinato de Cotreaum s aforas de
Bucarest. O rei intenta recuperar o control da situacin a travs doutra figura que, tamn
ano seguinte morre asasinado a mans de militantes da Garda de Ferro.

28
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

tempo que sucede todo isto da comezo a Guerra Mundial. Rumana vese atrapada nunha
serie de presins, por unha banda, da URSS (que esixa a entrega de Besaravia), por outra
a de Hungra (que peda Transilvania) e finalmente a propia presin interna dos partidarios
dos movementos fascistas que reclaman que Rumana se decante a favor dos nazis
abertamente.

O rei vese obrigado a abdicar, accedendo poder o xeneral Antonescu. comeza un


goberno ditatorial (1941 1944) e Rumana proclamase Estado Nacional Lexionario. A
alianza entre Antonescu e as forzas paramilitares vai dar lugar a toda unha serie de
conflitos xa que, pesar de que Antonescu tia a ideoloxa dun fascista, era tamn
autoritario, e polo tanto non contemplaba a posibilidade de que organizacins como a
Garda de Ferro funcionasen de xeito autnomo. As pois, rematar aplastando estas
organizacins e remata gobernando de forma autoritaria e sen ningn partido de masas
como apoio.

Esta situacin vai permanecer ata que, en Agosto de 1944, ante a presin das tropas
soviticas, e baixo a direccin do herdeiro trono (Miguel) haxa un golpe de estado que
derrote a Antonescu. Establecese as un novo goberno que negociar a sada de Rumana
da guerra. Antonescu vai ser xulgado e executado.

1.4- Austria

O Nacemento da Repblica de Austria Alemaa proclamada tras a cada dos Habsburgo


en Novembro de 1918. O nome cambiado un ano despois, pasando a chamarse
Repblica de Austria (porque as potencias vencedoras da guerra, pensaban que iso
animara s xermanofalantes gran unin de dous pases, e unha das condicins era a
non unificacin de dous pases). Falamos dun territorio relativamente homoxneo a nivel
poboacional, pero que tamn perdera boa parte dos seus territorios. Nesas zonas
fronteirizas disputadas xorde un movemento de carcter paramilitar que adopta a forma
de defensas locais. Loitaban non so contra os inimigos externos (iugoslavos, italianos...)
senn tamn contra os inimigos internos (bolxeviques). Contaban co apoio tcito da gran
formacin poltica conservadora (os socialcristins), ademais da de todos aqueles que
defendan a idea do panxermanismo, e logo outros sectores (burguesas medias, sectores
empresariais, etc. Apoibanos porque eran tiles na loita contra o movemento obreiro).

Durante o perodo comprendido entre a I Guerra Mundial e Xullo de 1944, houbo unha
gran inestabilidade poltica. Sucdense ata 23 gobernos. Atopmonos con 3 grandes
campos:

Movemento obreiro; Partido Socialdemcrata

29
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Conservadores catlicos; Partido Social Cristin

Partidos pequenos de carcter nacionalista liberal, que pese a ter pouca forza eran
vitais na creacin de coalicins de goberno.

Cada un destes grandes campos contaba con outros grupos de menor tamao colocados
nos seus extremos. O Partido Socialdemcrata tia que competir co Partido Comunista
Austraco, e progresivamente tivo que ir adoptando frmulas mis radicais para non
perder a sa relevancia poltica. Crea as un grupo paramilitar para defenderse dos
ataques dos grupos de defensa local (grupos de extrema dereita). Un dos enfrontamentos
mis brutais, foi a raz dun choque en 1927 entre militantes do partido socialdemcrata
con partidarios do grupo de extrema dereita, e rematou coa morte de dous manifestantes
da cancha do bando socialdemcrata e o responsable dos disparos, foi absolto dos crimes,
o que provocou un enfrontamento aberto en Viena no palacio de xustiza. O partido
socialdemcrata perdeu a sa hexemona no campo do movemento obreiro, e os grupos
de extrema dereita acabaron gaando un notable apoio econmico local.

Ademais deste antimarxismo tian un rexeitamento claro do sistema poltico liberal e


defendan a viabilidade dun fascismo austraco, unha via nacional. Pero ademais exista
tamn o que era o grupo dos nazis austracos, que dentro deste campo van a sa imaxe e
inspiracin no caso do nazismo alemn. O partido nazi austraco medrou ata o punto de
que en 1932 era a segunda forza poltica do pas. A historia da repblica en Austria
rematar en 1933, cunha folga de ferrocarrs, que provocar a dimisin do presidente do
parlamento. O primeiro ministro Dolfus, que pertenca Partido Social Cristin, vai
decretar a auto disolucin do parlamento e vai iniciar un perodo de goberno por decreto.
Supostamente Dolfus pretende acabar coa ameaza bolxevique e tamn a ameaza
contrarrevolucionaria. Declarar a ilegalidade dos partidos comunista e nazi. En febreiro
de 1934, cando Dolfu segue gobernando con este sistema, ten lugar o que se coece
como a Guerra Civil Austraca, dunha semana de duracin, en que as milicias
socialdemcratas e os membros militantes do partido comunista se enfrontarn contra os
sectores mis radicais das forzas paramilitares da extrema dereita. Este enfrontamento vai
levar a que Dolfus e o estado austraco se posicionar en contra dos socialdemcratas e
usar as forzas para militares para rematar con esa revolta, pero anda que aplastaron o
sector, non conseguir someter baixo a sa vontade partido nazi, que comezar con
atentados que rematan por asasinar propio Dolfus no vern de 1934, que vn auspiciado
pola participacin de certos sectores das elites gobernantes que simpatizaban coa va nazi
visto o xito en Alemaa.

O que queda despois de Dolfus ata a anexin en 1938 a Alemaa, un estado corporativo

30
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

onde os sucesores de Dolfus, que intentan paran o empuxe do partido nazi, intentarn
crear unha especie de estado parafascista cun movemento de masas chamado Fronte da
Patria, cunha esttica fascista e que mesmo tempo conta coa afiliacin dunha enorme
cantidade de xente (2mill). Isto d lugar a que se matice moito a relevancia real desa
filiacin, sendo a metade nazi e a metade comunistas. Os intentos de manter a
independencia de Austria, fronte ao protagonismo crecente de Alemaa nazi parecan
imposibles, ata que en marzo de 1938 o intento por parte do goberno austraco
independente no que preguntaba por referendo poboacin se queran ser independentes
ou unirse a Alemaa frustrado pola chegada das tropas nazis.

Aqu xorde a cuestin de Austria como vtima primeira do nazismo, ou como axudante do
esforzo exterminador dos nazis. Hai a idea de que a entrada dos nazis en Austria foi
coreada pola poboacin austraca, e tamn que o entusiasmo pola unificacin do Reich foi
seguido polo antisemitismo en toda Austria. Os militantes do partido nazi austraco, far
unha exclusin dos xudeus na vida pblica (social, econmico). Cando se produce a
anexin, habitaban 180000 xudeus, dos cales 170000 vivan en Viena, e eran moi
importantes no mbito cultura, artstico, social, e levarase unha expulsin desas
comunidades xudas, prohibicin de matrimonios mixtos e incautacin de propiedades,
para facer que abandonaran o pas. A Kristallnacht, en 1938, vai existir ese gran pogrom
tamn en Austria, como parte do Reich, e que levou moitos ataques a comercios,
sinagogas e locais xudeus, e d p proceso de reclusin de xudeus nos campos de
concentracin. comezar a guerra 130000 xudeus marcharan de Austria, e dos 50000
que quedaron, poucos mis ata 1941 marcharon, polo peche da emigracin, producindo a
deportacin masiva destes xudeus s campos de exterminio.

1.5- Alemaa Nazi

a) Estudos sobre o xenocidio

O tema do xenocidio nazi adquire gran relevancia no caso de Alemaa. O primeiro que
sempre se dixo con respecto mesmo que a investigacin sobre este proceso arrancou
de forma moi tarda. En realidade, durante os primeiros anos posteriores houbo gran
numero de estudos publicados, pero xeralmente teen un carcter pouco difundido porque
non son feitos en ingls. O que si certo que nada comparable o que ocorrer a
partires da dcada dos 70.

As primeiras historias que se fixeron baseronse nunha fonte de carcter xudicial (destaca
aqu o estudo de R. Hilberg). Houbo tamn moitas recreacins artsticas e literarias.

A partir dos anos 70 80 esta cuestin empeza a investigarse dende un punto de vista
acadmico, grazas acceso progresivo a determinados arquivos ata entn pechados para

31
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

os investigadores. brense tamn outros temas distintos, como as relacins do Vaticano e


o III Reich, o papel das empresas alemanas durante o nazismo, etc. En xeral, a cuestin
mis de moda foi a da complicidade da poboacin de a pe na progresiva exclusin da
comunidade xuda e do seu posterior exterminio (non s da sociedade alem, senn do
conxunto de Europa).

Un dos aspectos importantes que ten que ver co acceso s arquivos, que, as reflexins
que se dan ata este momento tian un carcter moi terico, pero a partires de agora o
nivel das discusins lvase cada vez mis a cuestins concretas.

Debate Intencionalistas Funcionalistas

Outro debate de gran relevancia o debate entre intencionalistas e funcionalistas; un


debate clsico que deu lugar a guiar moitas das pescudas sobre distintas cuestins e que
anda non est resolto na actualidade. Trtase dunha discusin entre que mis
importante, se a ideoloxa ou as circunstancias.

- Intencionalistas: Ata 1980 a maior parte dos historiadores que traballan sobre o
tema, tian moi claro que a principal causa do xenocidio contra os xudeus era o
antisemitismo (ca excepcin de Hilberg). A idea, en termos concretos, era que Hitler
e os xerarcas do partido nazi, tian dende o principio dos anos 20, un plan para
asasinar s xudeus. Os nazis, nese proceso longo que lles leva acadar o poder e o
posterior perodo de asentamento no mesmo, esperan o momento idneo para
poer en marcha ese plan; ese momento a II Guerra Mundial.

Esta interpretacin a denominada intencionalista, e foi posta en cuestin a


medida que se foron descubrindo distintos elementos que convertan o proceso ata
Auschwitz nun camio con diversas alternativas (polo tanto difcil pensar nun plan
pensado dende os inicios do nazismo).

Outra das cuestins dentro desta lia, a importancia capital que os


intencionalistas lle dan Conferencia de Wannsee (1942).

- Funcionalistas: Os funcionalistas argumentan que non existiu ese plan de


exterminio, nin sequera que o propio Hitler individualmente adoptara ningunha
decisin referente cuestin da solucin final. O proceso da solucin final, polo
tanto, non foi produto dun plan establecido dende os anos 20, senn un cruel
recurso para tentar sar do contexto da II Guerra Mundial. Flannos de que se debe
fixar a atencin no conxunto da poboacin e nos sectores que se beneficiaron do
exterminio xudeu, que segun eles son os verdadeiros protagonistas que
alimentaron e permitiron que se levase a cabo dito proceso. Os funcionalistas
consideran que o proceso progresivo de radicalizacin leva a Auschwitz case por

32
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

accidente.

Na dcada dos 90 xorde unha xeracin de novos historiadores, moitos deles alemns, que
levan adiante oitos estudos de carcter local na Europa ocupada. Sinalan que si existiu
unha atmosfera de antisemitismo, pero que as causas inmediatas dos asasinatos tiveron
relacin con factores mis circunstanciais (como a falta de alimentos, ou os plans de
xermanizacin).

As interpretacins funcionalistas vense sacudidas nesta poca coa edicin do libro de


Wolhawen, o cal tivo un efecto moi amplo porque tia unha tese moi simple: Defenda que
as prcticas violentas levadas a cabo polos nazis non se deban a razns prcticas ou
contextuais, senn forza do antisemitismo. Foi un libro moi discutido.

De calquera xeito, poucos son os historiadores que adopten unha postura ta extrema,
porque antes de 1942 non existe unha formulacin clara do que foi o exterminio.

Os vitimarios

Entrando xa nos ltimos 15 anos do sculo, atopmonos cunha corrente de estudos moi
importante que ten que ver co tema dos vitimarios. Estudase se o carcter destas persoas
especialmente maligno ou anormal, partndose da premisa de que isto non as. Por
este motivo duselle moita importancia peso das institucins (destacan aqu os estudos
sobre as SS, sobre os servizos de seguridade, sobre o departamento de raza e
reasentamento, etc).

Os estudos sobre as SS reconstruron os perfs biogrficos dos perpetradores que


traballaban neste tipo de organizacins.

No caso dos estudos sobre os servizos de seguridade (SD), aparecen persoas


ideoloxicamente moi ben educadas na lia racial antisemita e xenocida do nazismo,
radicalizados xeracionalmente na I Guerra Mundial e a inmediata posguerra.

De xeito menos sorprendente, no caso da oficina de Raza e Reasentamento, a anlise


amosa que hai unha forte ideoloxicacin (persoas que toman iniciativa e que non estn
estritamente supeditadas s ordes que reciban).

Estudase tamn o papel dos civs. Neste sentido Browning pon de relevancia nos seus
estudos a existencia de batallns formados por persoas maiores ou con problemas fsicos
que non podan loitar no exrcito regular e loitaban na retagarda de forma voluntaria.
Browning flanos da ambicin das persoas ou da presin do grupo, pero tamn s veces o
abuso do alcohol e outras sustancias.

Tamn se pode atopar s veces un punto intermedio. As, hai estudosos que non falan nin

33
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

de burcratas nin de civs adoutrinados, senn de toda unha serie de perfs biogrficos
ben diferentes que remataron por conflur nese crculo dos vitimarios.

O tema da complicidade e a importancia do beneficio, non ten porque ser a nica


motivacin do exterminio, pero non foi nin moito menos un produto secundario. Xoga,
pois, un papel principal na explicacin do acaecido. A relacin entre nazismo e capitalismo
algo moi antigo. certo que moitos historiadores consideraron que o argumento da
relacin co capitalismo era un pouco pobre, e posiblemente non sexa exactamente as,
pero si que certo que hai unha coordinacin da industria co rxime nazi. O sector
empresarial alemn ten deu a beneficiarse amplamente das polticas nazis.

Campos de exterminio

As investigacins a cerca do que son realmente os campos de exterminio non son moitas.
Hai algunhas xurdidas nos ltimos anos de entre os cales podemos destacar, por exemplo,
o realizado sobre o funcionamento de Auschwitz. Dita investigacin amosa que este
campo foi un campo emblemtico, convertido nun exemplo da poltica de xermanizacin
da Europa Oriental.

Resistencia exterminio

A resistencia armada por parte das comunidades xudas foi maior do que se pensaba, pero
unha cuestin moi complexa dende o punto de vista da memoria. Non moi recoecida
a sa resistencia, porque se entende que esta lle quitara certo papel de vtimas. Deste
xeito escurecida a realidade de toda unha serie de xudeus que resistiron, e existiron
comunidades armadas.

Mesmo hai estudos focalizados en resistencias espirituais ou culturais, como ocorre


darredor do tema da msica. Hai un estudo que explica o papel da msica, a cal serviu
como un elemento mis de tortura (os propios nazis obrigaron a msicos xudeus a tocar
mesmo tempo que se levaban a cabo os actos violentos).

b) O carcter nico do xenocidio nazi

Para algns historiadores, existe unha continuidade particular entre as prcticas violentas
coloniais e as do xenocidio xudeu.

Plantxase a cuestin da excepcionalidade ou non excepcionalidade, nun contrapunto, que


o contrapunto sovitico. Xa nos anos 80 houbo un debate intelectual e social moi forte
en Alemaa, xurdido a raz dunha obra editada que explicaba que o nacemento do
fascismo era unha reaccin bolxevismo (temor ante a revolucin bolxevique). As pois o
nazismo non deixara de ser unha contraimaxe do stalinismo, e viceversa.

34
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

1.6- Rxime Stalinista

O certo, que a apertura dos arquivos non s afectou apertura dos estudos sobre o
exterminio xudeu, senn tamn das prcticas violentas levadas a cavo no rxime sovitico
(ata o momento coecidas a travs dos testemuos dos sobreviventes dos gulags).
Particularmente, o perodo de Stalin no poder (fins dos 20 1950) un momento de gran
represin e mortes. Falamos dunha violencia que, se no caso dos nazis ten un compoente
expansionista (asociada colonizacin), no caso do rxime stalinista, unha violencia
dirixida en especial sociedade sovitica, que busca transformar esa sociedade para
construr as unha sociedade socialista homoxnea.

a) Polticas represivas. Causas das mortes existentes.

1) Condenas a morte e execucins por tribunais especiais da polica poltica ou


tribunais militares:

Xeralmente persoas acusadas de cometer actividades contrarrevolucionarias. Houbo un


milln de sentenzas a morte por estas razns, as cales tiveron lugar nun perodo moi curto
(o Gran Terror). Este proceso foi entendido como unha labor de enxeera social na que
existan, como ten amosado a apertura dos arquivos, unhas cotas de execucin
(preestablecidas) cunha serie de obxectivos predeterminados ( dicir, existan listas de
persoas que tian que ser condenadas ou executadas, e que logo se lle atribuan estes
delitos para levar adiante a sentencia).

Estes estudos sobre a violencia stalinista permiten descartar 2 cuestins: por un lado,
desminte que as denuncias xurdidas da sociedade foran as que deron lugar a estas
persecucins, e en segundo lugar, desminte que foran os comunistas e os oficiais do
partido as principais vtimas.

As operacins levadas adiante durante a etapa do Gran Terror foron catalogadas con dous
nomes:

Lia Gulag: A lia gulag tia a intencin de erradicar a un amplo nmero de


individuos considerados inimigos por pertencer na antiguedade a partidos non
bolxeviques, antigos oficiais tzaristas, etc. Isto xera unha dinmica mesmo de
competencia entre os ofiaciais hora de cumprir as cotas asignadas.

Lia Nacional: Operacins contra as minoras nacionais (polacos, xermanos, gregos,


letns, etc). Fundamentalmente dirixase a refuxiados polticos, que dende estes
pases se exiliaran na URSS. Tamn afectou a moitos cidadns soviticos de orixe
fornea, e zonas determinadas por ser xeograficamente fronteirizas.

35
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Aparte destas operacins houbo purgas de carcter pblico, que representan unha
pequena fraccin do total dos actos violentos.

Aparte do Gran Terror, outros anos de violencia e execucin foron os anos da


Colectivizacin Forzosa (1930 31) e da Deskularizacin (1942 43).

2) Campos de concentracin:

No momento lxido dos campos haba 2,3 millns de prisioneiros. Os sentenciados por
actividades contrarrevolucionarias eran aproximadamente 1/4 do total. O resto non eran
necesariamente delincuentes comns; moitos remataron al por incumprir algunha das
innumerables leis existentes (haba leis moi estritas, que incluso sentenciaban a estancias
nos campos por roubo).

Calclase, que entre 1930 1953, 1 adulto de cada 6 pasaron por un gulag (anda que
entrar non significaba morrer al)

a mortalidade nos mesmos depende do campo en cuestin. Houbo anos nos que chegou
25% e anos nos que foi inferior 10%.

3) Vtimas das deportacins:

Mis de 6 millns de persoas foron obxecto das polticas de deportacin. Dirixronse sobre
todo s zonas menos desenvolvidas e mis inspitas do Imperio Sovitico. Existiu gran
diversidade de grupos tnicos afectados. Entre 1930 32 afectou principalmente s
gulags. Inmediantamente despois deuse a deportacin de comunidades enteiras de
campesios que non cumpriran cos requisitos dos plans de colectivizacin forzosa. Entre
1933 e 1938 dirixese a elementos sociais considerados dainos para o rxime, que afectan
sobre todo marco urbano (intelectuais, etc). A poltica de deportacin foi un continuo,
afectou a moitos territorios fronteirizos considerados perigosos ou de dubidosa lealdade.
Evidentemente, mentres estivo en vigor o pacto sovitico nazi tamn houbo
deportacins forzosas nos territorios anexionados URSS (Moldavia, Polonia, etc). Durante
o curso da II Guerra Mundial, houbo deportacins de poboacins enteiras, destacando o
caso dos chechenos, acusados de colaborar cos nazis. Cando se abriron os arquivos
soviticos puidose coecer mellor como fora este proceso; as pois, sabemos que foi un
proceso planificado e que dou lugar a unha enorme inversin. Ademais, no caso checheno,
hai un intento por borrar a sa identidade nacional, chegando a eliminarse da enciclopedia
sovitica calquera termo que puidese referirse existencia deste pobo.

difcil establecer o nmero de mortes que estes procesos provocaron. Moitos morreron
nos cursos dos traslados, pero a estes hai que sumar todos aqueles que cando chegaron
os destinos non foron quen de adaptarse. Calculase que un 1,5 millns de persoas

36
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

morreran como consecuencia das deportacins.

4) Fames:

Son as das ltimas grandes fames no continente europeo: 1931 33 e 1946 47. A
responsabilidade do rxime sovitico nestas fames moi discutido. Hai historiadores que o
consideran unha forma de castigo, pero hai outros que pensan que foron un fenmeno
mis complexo que respondan a factores aln da vontade do rxime.

De calquera xeito, as fames son parte dunhas polticas ideoloxicamente inspiradas.


Sabemos, pois, que Stalin tia unha idea de eliminar o campesiado ucrano, e substituilos
por poboacin rusa.

1931 1933

A dos anos 30, comeza afectando a Kazahistn, onde se leva a cabo un proceso de
asentamento forzoso da poboacin (unha poboacin nmada ou seminmada). Como
consecuencia, en apenas 2 anos 1,5 millns de poboadores morren a causa da fame. Para
o vern de 1932 a fame chega a Ucrania, onde nun ano causa a morte de case 4 millns
de persoas. Tamn afectar nas rexins do norte do Cucaso, provocando a morte de
medio millns de mersoas. Mesmo chega rexin baixa e media do Volga, habitada por
rusos.

Os estudos sinalan que estas fames foron consecuencia inmediata das polticas de
colectivizacin forzosa, que teen lugar a partir de 1929, e que son especialmente dainas
para Ucrania a partir de 1932. O ciclo produtivo, fundamental para o abastecemento
agrcola, veuse rachado a consecuencia destas polticas de colectivizacin. O poder
sovitico ve no desastre produtivo unha guerra de sabotaxe por parte do pobo, de tal xeito
que empregada a violencia por mandato estatal. Para evitar que os campesios
emigraran cara as cidades, evitase o transporte de pasaxeiros por vas ferroviarias, e
mesmo se situaron tropas que rodeasen as zonas onde a fame golpeaba mis duramente
para que ningun escapase. Isto fxose mentres se segua exportando por parte da URSS
gran para pagar dbedas e para comprar maquinaria.

1946 - 1947

Afectou sobre todo rexin de Moldavia e s rexins mis occidentais de Rusia. Ocorre
despois dun proceso enorme de destrucin das infraestruturas econmicas. A pesares de
que a colleita de 1946 foi peor que a de 1945, o rxime rexeita a reducin das esixencias
na entrega de cotas.

37
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

2. A II GUERRA MUNDIAL

A I Guerra mundial dixanos 13 millns de mortos, 8 deles militares, e 5 civs, ademais de


entre 4 e 5 millns de persoas desprazadas. Pola sa parte, o nmero de civs mortos
durante a II Guerra Mundial representa os 2/3 do total das vtimas, e os desprazamentos
ascenden s 40 millns de persoas.

2.1- Avances tcnicos

Durante a II Guerra Mundial existen moitos avances respecto primeira; atopmonos cun
novo uso das tecnoloxas e cunha reducin do tamao dos aparellos de radio que permita
estar en continua comunicacin. As pois, a II Guerra Mundial basease na rapidez de
ataque e na rapidez de comunicacin. Hitler pensaba que a guerra se podera gaar
grazas a este desenvolvemento tecnolxico, e que non fara falta botar man da industria.
Ademais, o exrcito alemn tia confianza nas capacidades dos soldados. Igualmente, a
pesares desa confianza. Hitler e o rxime nazi tian unha idea da preeminencia da clase
militar porriba das outras clases sociais. Aln destas cuestins, o esforzo da guerra nazi,
radica en que a guerra era entendida como unha continuacin da poltica. Todo isto estaba
encamiado a que a guerra acadara ese nivel absoluto.

En principio, durante a guerra aceptase unha idea de non dirixir ataques contra obxectivos
civs. Nembargantes, a partir dun erro da aviacin alem, prodcese o bombardeo de
Friburgo, e dende este momento desatase o ataque s civs propiamente dito.

No caso ingls, a aviacin alem incendia todos os peiraos de Londres, tratndose agora
xa non dun ataque por erro, senn sistemtico e que dura varios das. A pesares da
insistencia nos ataques areos, pensando que a aviacin era a forma de acabar ca guerra,
isto resultou fallido.

Tralo fracaso da campaa area, a campaa en terra dirxese cara o este. Os 6 primeiros
meses foron outro brillante exemplo dende o punto de vista militar do que foi a guerra
relmpago. Mentres que no franco occidental as normas xerais respeto poboacin civil
se respetaron en termos xerais, no leste ocorre todo o contrario baseandose na idea de
que eran unhas tropas brbaras. As pois, foron capturados por parte dos alemns un
nmero inmenso de prisioneiros, dos cales mis de 3 millns morreron froito do maltrato
que foron sometidos. A campaa por terra dou bo resultado ata que empezan a xurdir
problemas na estratexia e no esforzo de guerra.

No mar exista expectativa de poder facer o mesmo que na I Guerra Mundial, establecendo
un bloqueo naval. Nos primeiros anos da guerra o uso de submarinos tivo boa
efectividade, pero esta foise perdendo na medida en que foi avanzando o conflito.

38
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

A poltica econmica alemana, comprometida a manter o esforzo de guerra, tivo que ir


progresivamente virando cara unha direccin que non se quera chegar, que era a
industria orientada guerra.
O que non se fixo a nivel armamentistico por parte de Alemaa foi investir na construcin
de avins bombardeiros de longo alcance. Os ingleses e americanos comezaron unha
campaa de bombardeos sobre Alemaa grazas a que eles si que contaban con estes
aparellos. Dende 1940 os ingleses comezaran esta poltica de bombardeos sobre
obxectivos concretos. A partir de 1942 esta poltica convertese en sistemtica. O seu
obxectivo era acabar ca moral da poboacin civil alem.
Estes bombardeos con aparellos de longo alcance, considerado por moitos un retroceso a
nivel moral, quedou superado polo que sucede na Guerra do Pacfico. Atopmonos cun
Xapn cunha potente e moderna forza naval e que comezara as sas polticas
expansionistas no 1937 sobre China. Neste contexto debemos salientar o ben coecido
ataque a Pearl Harbour. Na Guerra do Pacfico, o portaavins revelase como arma
fundamental.
A pesares desta arma, Alemaa non se rinde (tendo incluso o exrcito s portas), nin
tampouco o fai Xapn. A partir dun momento dado, a idea de que os bombardeos
rematara ca guerra coeza a desbotarse. fin e o cabo, os bombardeos tamn supuan
moitas baixas para os atacantes.

Debemos falar aqu do programa dos misiles (cohetes dirixidos), vista como a arma
definitiva que todo o mundo esperaba. Efectivamente, os misiles causaron importantes
vtimas, pero non resultou ser tampouco a arma definitiva.

O que si causaba temor entre os aliados eran os informes de que se estaba desenvolvendo
en Alemaa unha tecnoloxa de carcter atmico. A pesar de todo, non foi Alemaa quen o
conseguiu, senn os norteamericanos a partires de 1945. este foi o ltimo acto blico
perpetrado na II Guerra Mundial, que foron as bombas tiradas sobre Iroshima e Nagasaki.

2.2- Vtimas civs e militares

- Europa Oriental: O escenario con maior nmero de vtimas a Europa Oriental. As


fontes dan como cifra de mortos a de 20 millns de cidadns da URSS, dos cales entre 8 -9
eran soldados, e o resto civs. Posiblemente esta cifra subestima os resultados porque non
ten en conta os que morreron froito das fames ou das deportacins. Os censos de
poboacin soviticos amosan un dficit de 50 millns de persoas con respecto o que
estara previsto se a guerra non tivese lugar.

A polica alem e as tropas de ocupacin tentaron manter a orde con mtodos moi duros;
prcticas asociadas s campos de traballo, asasinatos por intimidacin, etc.

39
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

- Polonia: tamn moi dificil calcular o nmero de vtimas debido s cambios de


fronteiras. De calquera xeito, para o caso de Polonia a cifra de vtimas acada os 6 millns
dos cales a metade seran xudeus.
- Alemaa: A cifra das perdas alemanas vara entre os 4 millns e os mis de 7 millns;
esta discrepancia debese a que, a cifra dos 4 millns pode ser mis acaida se temos en
conta a poboacin alemana anterior cambio de fronteiras en 1947, pero, se temos en
conta non so a poboacin alem de interior, a cifra dos 7 millns acomodase mellor
realidade.
Uns 10 millns de alemns fuxiron no marco deste proceso, que se veu continuado ata o
1961.
- Grecia e Iugoslavia: No caso de Grecia e Iugoslavia, a guerra que se deu al, que foi
unha guerra de guerrillas, supuxo unha espiral de vitimizacin da poboacin civil. En
Iugoslavia a cifra de vtimas puido acadar 1,5 millns. En Grecia, a cifra de vtimas
militares (20.000) contrasta tamn co nmero de civs mortos (80.000).
- Noruega e Dinamarca: Todo isto contrasta con casos como os de Noruega ou
Dinamarca, onde non existe o compoente racial, e as vtimas non pasan de 10.000.
- Francia: No caso de Francia o nmero moi elevado, probablemente debido s
bombardeos s s represalias desenvolvidas polo goberno nazi.
- Holanda: Holanda perdeu un combate contra Xapn, no que se perden 8.000 soldados,
pero perderon tamn 4.000 soldados loitando a favor dos alemns. Entre os civs haba un
nmero elevado daqueles que morreron en campos de traballo, e houbo tamn vtimas
produto de fusilamentos. Pero, ademis, produto do final da guerra, houbo unhas 16.000
vtimas mis que morren a causa da fame.
- Italia: Os resultados da ocupacin alem foron tamn moi notables en italia, onde se
acada unha cifra de 400.000 vtimas.
- Extremo Oriente. China: Se nos imos a extremo oriente, o caso mis significativo o
de China.

Aparte dos mortos, atopmonos tamn con moitas mulleres vtimas de violacins, sobre
todo na fase final da guerra, e con zonas que resultaron totalmente arrasadas.

Nembargantes, a guerra aporta algunhas consecuencias benignas, no sentido que que a


raz da mesma nos atoparemos cun gran desenvolvemento na producin de penicilina.

O maior nmero de mortos civs foi al onde precisamente haba movementos de


resistencia mis fortes coma en Rusia, Polonia e Iugoslavia e logo Italia a partir de 1943.
No caso de Polonia existiu dende a ocupacin alem un goberno clandestino leal e
exiliado, que non tia apoio exterior pero puido sabotar estradas e ferrocarrs para loitar

40
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

contra os ocupantes. En Iugoslavia, fra das cidades, das lias principais de ferrocarril, o
goberno nazi e o croata non tia nada mis ca un goberno nominal do territorio, xa que a
resistencia tia o control real do pas. final o movemento de resistencia dirixido por Tito
acadou un protagonismo substancial tendo cerca 1 milln de combatentes. En Grecia
existiu unha amalgama de . Cando o goberno liberal en 1944 volve do exilio, ELAS se
nega a entregar as armas e os britnicos apoiarn exrcito regular do novo goberno e
crearase unha guerra civil entre o novo goberno e os disidentes.

2.2- Movementos migratorios tras a guerra

A partir de 1943 en Francia establecronse moitas medidas de deportacin de franceses


para campos de traballo alemns e fbricas e algns enrolronse resistencia,
revelndose o papel do maquis que se ocultaba nas montaas do sur de Francia. Os
britnicos e norteamericanos nunca consideraron prioritario apoiar resistencia, pensaban
que eran moito mis importantes os bombardeos estratxicos, xa que tamn consideraban
que estaban infestados de comunistas. O que foi moito mis eficaz foi a sabotaxe e os
retrasos administrativos para complicar o esforzo de guerra alemn. No caso francs,
DeGol dica que o que mis lle preocupaba, logo de saber que se aa gaar a guerra,
preocupballe que o goberno francs caera nas mans dos resistentes. Moitos resistentes
agardaban que rematar a guerra se producise unha renovacin.
No caso do extremo oriente mis complicado porque a resistencia non era mis hostil s
xaponeses ca s antigos seores coloniais. En Birmania, os xaponeses animaron s
nacionalistas para soster o seu esforzo de guerra. Estas milicias volvronse en contra dos
xaponeses. En Malasia tamn existiu un importante movemento resistente formada pola
comunidade de chineses malaios cun apoio fundamental comunista. A mellor encarnacin
do movemento resistente foi o caso chins e a labor do Partido Comunista Chino que
acabou por inclinar as balanzas existentes antes da guerra
O que destacou o fluxo migratorio das comunidades xudas despois do conflito. Non se
quera alterara a orde do medio oriente que tia as reservas de petrleo controladas polos
rabes e estaba cerca da influencia sovitica. No caso de EEUU a posicin de Truman era
moito mis feble ca de Roosevelt, e foi mis propenso a apoiar a tese sionista, e axudar
entrada de refuxiados xudeus en Palestina. Suxeriuse en 1945 que se admitisen refuxiados
en Palestina pero os britnicos opuxronse a iso, abrindo unha confrontacin no territorio,
que deu p a que en setembro de 1947 os britnicos anunciaron que marchaban e
deixaban o caso nas Nacins Unidas. As nace a Palestina dividida e levou finalmente
retirada britnica, a proclamacin unilateral do Estado de Israel e o comezo dunha guerra.
En xeral hai que dicir que no caso Europeo se alcanzou un equilibrio poltico, no caso de
Asia foi moi diferente.

41
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

TEMA 3: AS ONDADAS DA VIOLENCIA CONTEMPORANEA


EN AMRICA LATINA
Os obxectivos de unidade son, en primeiro lugar, explicar o concepto de onda na violencia
poltica contempornea e as clasificacins establecidos para os diferentes perodos e tipos
de violencia dende fins do sculo XIX. Segundo, analizar a ondada de violencia
revolucionaria de nova esquerda a nivel mundial, con especial atencin mundo
occidental, situando ciclos, tipoloxas, actores, mecanismos de difusin das ideoloxas e
dos repertorios de accin, e as redes de solidariedade entre os diversos grupos de ultra
esquerda a escala internacional.

1. AS ONDADAS DA VIOLENCIA: CONCEPTOS E DEBATES

A ouleada un ciclo de accin, neste caso dunha accin poltica violenta.

A partir dos anos sesenta hai unha gran ondada revolucionaria que podemos identificar
non s en Amrica Latina senn tamn en Europa, no norte de frica, Xapn e EE.UU e
estn todas vinculadas. En 1963 Carlos Franqui, participante da revolucin cubana,
contacta con Fetinelli para dicirlle que Fidel Castro quere facer unha biografa para falar da
revolucin. Durante 2-3 anos traballa con Fidel, pero rematar por descartar o futuro do
libro. A partir de 1966, Fetinelli comeza a militar na esquerda e vaise formar a gran
difusin revolucionaria America-Europa. Estaba sendo procesado continuamente por
publicar cousas relacionadas coa revolucin pero non lle importaba. Pasa a
clandestinidade logo do gran atentado de Piazza Montana en 1969, porque o intentan
responsabilizar do feito, pero logo descbrese que foi a ultradereita. Xestiona como pode o
seu negocio dende a clandestinidade, pero renuncia a todo o que ten que ver coa poltica
pblica. Fai un grupo clandestino e en 1972, supostamente expltalle a bomba que levaba
no peto e morre. O seu papel de difusin clave en Europa

1.1- O concepto de ouleada segundo Rapoport

Cmpre destacar a figura de D. Rapoport, socilogo norteamericano, quen nos fala nun
dos seus artigos da violencia poltica no mundo contemporneo a travs do concepto de
ouleada. Segundo o mesmo atopmonos con diferentes fases:

1) Primeira: ouleada anarquista onde o tipo de actividade poltica ten un perfil


pechado. Desenvolvese posiblemente a raz do fracaso da I Internacional.

2) Segunda: entre os anos 20 e os 50. Ouleada de carcter nacionalista (Guerra


Mundial, grupos terroristas, etc). O seu detonante a I Guerra Mundial.

3) Terceira: dende mediados dos 60 ata os anos 80. Ouleada de nova esquerda.

42
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

Este perfil que traza Rapoport moi interesante, destacando o concepto de ouleada en si
mesmo, que segundo el se trata dunha actividade poltica que transcorre nun perodo de
tempo determinado.

As pois, a ouleada ten un tipo determinado, e tamn unhas caractersticas determinadas.


Todos os grupos que comparten a mesma ouleada poden inclurse nunha mesma
categora, que a que Rapoport denomina ethos. Esa idea compartida mis al das
diferenzas entre os grupos o que fai que todos se coezan e aprendan uns de outros.
Falamos de ciclos cunha periocidade determinada (entre 20 40 anos), que comparten
espazo, vnculos, etc.

Este marco interpretativo respecto concepto de ouleada foi reformulado varias veces.

Con posterioridade foron presentadas 5 etapas ou ouleadas que pretendan facer mis
explcito o esquema que dera Rapoport, falndonos de ouleadas nacionalistas e
anticolonialistas (Callejuela e Rey Martn).

2. VIOLENCIA POLTICA EN AMRICA LATINA: DENDE A REVOLUCIN CUBANA


ATA A ACTUALIDADE

2.1- A Revolucin Cubana como detonante das ouleadas en Amrica Latina

En Amrica Latina plantxase por primeira vez a posibilidade de certo tipo de accin
poltica coa Revolucin Cubana. O pobo decide pasar accin pola va violenta, habndose
forxado as sas ideas a raz da influenza doutros pases.

A revolucin Cubana o detonante que fai que comece a xerarse a loita revolucionaria. A
violencia non se contempla como un arma a usar para lograr o obxectivos ata a Revolucin
Cubana. O xito cubano mobiliza a aqueles que pensaban o mesmo pero que non estaban
seguros de que puidese darse esa transformacin. O problema xorde hora de estudar se
o mtodo cubano se impn en todo o continente.

En Guatemala, en novembro do 61 hai unha insurreccin que fracasa e remata no monte.


Infle o feito de que en Cuba a mobilizacin tivera xito, pero non por iso se segue o
modelo cubano.

No 1944 en Guatemala abrirase un proceso democrtico que cambiaba o modelo de


estado. Ese goberno democrtico dura 10 anos, ata que derrocado no 1954. Os que se
botan monte no 61 son xente que quere volver senda democrtica derrocada no 1954.

As pois o caso guatemalteco deixa de relevancia que cando facemos estudos a nivel local
vemos que cada pas ten as sas motivacins, e isto bota por terra as teoras que falan de
que os grupos revolucionarios seguen un mtodo determinado derivado doutro, neste caso

43
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

derivado do modelo cubano. Non , por tanto, unha querela explicativa a Teora do
Contacto Subversivo.

2.2- Fases das ouleadas violentas

a) Primeira Fase (anos 60):

Dende principios dos 60 ata o 67 atopmonos con diferentes focos nos que nacen
ouleadas revolucionarias. Nesta primeira quenda de ouleadas teramos a Cuba,
Guatemala, Per, Venezuela, Nicaragua, etc. Todos os grupos dos que falamos teen unha
proposta comn (anda que non os mesmos motivos) que a transformacin radical da
sa sociedade. Pero non todos aqueles que se alzan en armas nestes anos teen sempre
un obxectivo a longo prazo nin moito menos de toma do poder non podendo ser includos
neste tipo de ouleadas violentas (por iso o zapatismo non pode ser contado dentro destas
ouleadas).

b) Segunda Fase:

A fins dos 60 atopmonos co inicio dunha segunda fase. A lectura tradicional que estes
grupos seguen xa estritamente o modelo cubano, e adoptan a proposta metodolxica do
Che.
Pese a todo, non todo unha loita puro estilo guevarista, senn que en cada pas as
caractersticas propias mudan e son mis complexas do que poidan semellar a simple
vista.
Atopmonos con grupos qu reflexionan sobre as ideas revolucionarias, o porque e o como
de levar a revolucin sociedade suramericana.
Xorde un debate entorno forma de loita; por exemplo, naqueles pases onde non hai
serra ou montaas, xorde a pregunta de como readaptar as ideas propostas polo Che para
un lugar onde a xeografa e o terreo era ben diferente. Neste debate entran en accin as
cidades, que son incorporadas loita, aparecendo deste xeito a loita urbana.
Os grupos urbanos aparecen no cono sur, en Arxentina e Brasil, pero sern uns grupos que
non van triunfar.
En Brasil, destaca o mbito rural a partires de 1967 68. Os comunistas nalgn momento
entran na loita armada, pero con moitas escisins. En Arxentina os primeiros grupos
aparecen xa no 1961, destacando grupos catlicos ultranacionalistas que despois acaban
pasndose esquerda (no 1967 68). As organizacins armadas da Arxentina van ser moi
poderosas.
A medida que pasa o tempo aparecen novos grupos en outros pases.

44
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

c) Terceira Fase

moi difcil facer unha definicin das ouleadas caso por caso. Son similares ocorrido en
Cuba, pero reflexase tamn dende fins dos 60 70 unhas mudanzas nas primeiras
organizacins que darn lugar a unhas novas, diferentes a aquelas a partires das que
naceran nos anos 60. Para entender isto debemos ter en conta o proceso de revisin
crtica do pasado; estes grupos pregntanse a cerca do mtodo a seguir, que xa nada ten
que ver co proposto polo Che. Non se poden comprender so como loitas armadas, senn
que agora son tamn grupos de loita social. Xa non se trata de loita rural ou urbana, nin
son estratexias militares bsicas como as dos 60.

Como resultado, atopmonos co exemplo de El Salvador ou Guatemala, onde as guerras


civs se manteen por longos perodos de tempo (en Guatemala durante 16 anos).

2.3- Caractersticas das ouleadas violentas en Amrica Latina

No que respecta s ouleadas violentas en Amrica Latina, cada un dos lugares diferente.
Non son ciclos de accin sostida ou continuada polos mesmos niveis, senn que toda
ouleadas ten ciclos, momentos con mis actividade e momentos con menos. Os motivos
non son os mesmos, pero todos teen algo en comn, unha idea bsica, partindo dun
mesmo concepto e compartindo unha idea da violencia poltica e do seu papel, anda que
non da forma de levala a cabo. Estamos falando de pases e grupos que o que promoven
a sa independencia. Dentro disto, temos grupos, ideas, momentos... diferentes.

A medida que avanza a ouleada, moitas organizacins non morren senn que se volven
recorrentes (son derrotadas, pero volven cada poucos anos poendo en marcha proxectos
similares ou iguais s do pasado). Isto non so nos indica a capacidade de resistencia,
senn a capacidade para sumar novas coortes (grupos de persoas que reempracen a
outras que morreron, que estn encadeadas, etc), incluso a pesares da diferenza
xeracional que pode haber entre eles (teamos aqu en conta que normalmente o que
mobiliza a unha xeracin concreta non o mesmo que mobilizara anterior ou
posterior, pero neste caso si, porque o que se plantexa loitar contra unha mesma
ditadura).

Os tipos de loitan van ser diferente segundo o pas e o momento (por exemplo, a forma de
loita que se da na Arxentina non igual, senn que o seu perfil muda a medida que
avanzamos no tempo).

45
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

3. DOUTRINAS EN CONFLITO. O NOVO PARADIGMA DA REVOLUCIN

3.1- Cuba 1959. O exemplo e o mtodo


As diferenzas de pensar respecto do mundo, as doutrinas da seguridade dende a dereita,
vai orientar a mobilizacin de parte de todos os sectores da sociedade nun sentido ou
noutro, en caso de que se mobilicen. O primeiro concepto fundamental, a cuestin da
revolucin. Nos anos 50 hai un cambio fundamental no concepto de revolucin. Podemos
falar de revolucin tecnolxica, que non habera individuos e de revolucins sociais. A
revolucin, simplemente como idea, un cambio en si. No plano poltico ou social o termo
revolucin vemos que as ideas ou o concepto que se ten e o que cada pobo entende en
cada momento por revolucin distinto. A partir de 1959, revolucin ser o que ocorra en
Cuba. O termo non inmutable, un concepto poltico que cambia constantemente;
cambia o concepto en si e a forma de velo. Cuba vai ser o exemplo de revolucin porque
ser un proceso de cambio poltico e social que ten xito, xa que derroca gobernante
anterior e nos seguintes anos xera un cambio de sistema.
Cuba marcar un fito e ser o filtro a travs do cal teremos que ver Amrica Latina nos
seguintes anos. Iso xera que a partir de a moitos militantes de esquerda de Amrica
Latina comecen a pretender provocar a sa propia revolucin. O que teen claro en xeral
os militantes dos 60 e primeiros 70, que estaban convencidos de que a revolucin
estaba volta da esquina, todo era moi fcil, s haba que presionar un pouco. Isto vai
crear unha quebra nos militantes da esquerda latinoamericana, os que pensan que a
revolucin inminente, e os que pensan que a revolucin nunca se dar e hai que seguir
unha estratexia por etapas. Isto estanos dicindo que hai varias formas de entender a
revolucin e tamn que hai varias formas de lograr ese cambio.
O importante tamn que a idea predominante est baseada nunha nova idea de que a
revolucin, ser diferente do que se entenda ata agora por revolucin. En 1944
Guatemala acceder a un rxime democrtico, e ser entendido ese cambio como
revolucin, e o que pasa en Bolivia no 1952, pero non tiveron nada que ver co que pasou
en Cuba, simplemente que provocaron un cambio substancial no seu pas. Nos casos
guatemalteco e boliviano, son revolucins nacionalistas e democrticas, e non o que hai
en Cuba, que unha revolucin socialista. O que nos importa que a idea de revolucin
cambia, e dende 1959 s unha preponderante en Latinoamrica, e tamn noutros
lugares do mundo. Un cambio rpido, profundo, da organizacin social nun sentido
socialista. Non hai nacionalismo nin democracia. Por ltimo, a idea de revolucin vaise
asociar a rebelda. A revolucin pasa a restrinxir o seu significado de todo o espectro
poltico e a un subsector dentro dese espectro, o de esquerdas. O activismo poltico non s
os que toman as armas como guerrilleiros, xa que unha nova forma de comprender o

46
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

comportamento social. Plantase doutro modo como exercer os seus dereitos. O resumo
da idea de revolucin triunfante nestes anos atopmolo nun texto de Guerra de Guerrillas
(1960). Coma unha loita militar e armada, onde o voluntarismo onde se xeran as
condicins para o xito e pode darse en toda Latinoamrica. Esta idea restrinxida de
revolucin ser a dominante a partir de 1959.
A liberacin hoxe non unha idea habitual nos escritos. Foi un termo central para
comprender o pensamento de esquerdas nos anos 60-70-80. o que orienta a idea da
revolucin, a liberacin de todos aqueles poderes e estruturas sociais , econmicas, que
non entran dentro da idea de revolucin dominante na poca. Chega por influencia dos
pases do terceiro mundo e os procesos de descolonizacin. Servir practicamente para
todo, explicar a historia, a situacin dos 60 dos pases latinoamericanos, propoer
solucins para a situacin. Ao reescribir as historias nacionais, se fomentan os grupos
revolucionarios. Asocian unha idea revolucionaria cun pensamento positivo.
A outra idea a seguridade nacional, que vn da ideoloxa de dereitas. Estes son as
das grandes doutrinas que se contrapoen e que estn en conflito aberto e odio a partir
de 1959. Isto arranca a finais da II Guerra Mundial e a nivel internacional, en Amrica
Latina ter certa repercusin, pero dende 1959 pasa a ser elemento clave e dominante na
poltica co xito da revolucin cubana. A idea subxacente a contraposicin entre ameaza
e vinganza. Temos un problema de loiar de forma pouco legal contra o comunismo ou
deixar que se estenda. Non hai realmente unha doutrina para a seguridade nacional,
mis ben unha etiqueta. Hai un conxunto de prcticas, ideas, documentos que se irn
acumulando ao longo de anos para comprender que iso que a partir deste momento se
lle chama seguridade nacional. algo propio da guerra fra. unha rede complexa de
ideas compartidas contrarrevolucionarias que fan que os diferentes actores se identifiquen
nunha zona do campo de xogo e poidan identificarse con outros actores.
En 1947 en Ro, prodcese unha reunin das cpulas militares de EEUU coas de todo o
continente, e firma un acordo de un a un, creando unha relacin de xerarqua. ano
seguinte, a Conferencia Panamericana, d lugar OEA, que se crea mesmo tempo que a
ONU e non casualidade. A partir destes momentos comezamos a atopar reunins, foros,
que nos comezan a mostrar un camio que chamaremos seguridade nacional. En 1951, a
OEA crea o Fortalecemento da Seguridade Interna, promovendo que se examinen as leis
para asegurar que as actividades subversivas dos comunistas internacionais poidan ser
eliminadas, e que de acordo cos preceptos constitucionais regulen o trnsito de
estranxeiros dos que poidas sospeitar que queiran practicar actos subversivos en Amrica.
Tipificase o comunismo coma delito e todas as acciones atribudas como propias (guerra
civil, insurreccin, folgas). En 1954 unha nova Conferencia Panamericana define o

47
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

comunismo coma un perigo para a paz Amrica. En 1970 comezan a crearse estruturas
especficas de coordinacin de forzas armadas a nivel rexional.
Temos das doutrinas definidas que tern influencia en Amrica Latina, e que se crea unha
en EEUU e outra en Francia. Francia ocupa un lugar fundamental. Unha a doutrina de
seguridade hemisfrica, que se rexe pola seguridade no Canal, e outra a escola militar
francesa ?. O inimigo ten unha etiqueta, e iso que se comeza a configurar coma perigo
comunista e subversivo, e comeza a construrse nas dcadas de 40-50. Cranse as
doutrinas para loitar contra ese contrario. Dende 1930 Arxentina ten unha relacin
conflitiva coa democracia, e o exrcito non est tomando o poder cun proxecto propio,
senn nunha situacin coyuntural e acaban devolvndoo da mesma maneira.
A cuestin da seguridade nacional unha cuestin ideolxica. Todo aquel que pode ser
un perigo para unha forma de coecer o mundo. Ese inimigo, xa non so o que acta,
senn que tamn ser o que pensa e os indecisos.

3.2- Golpismo a partir dos anos 60

monos atopar con diferentes tipos de golpismo, e en cada momento e pas imporase un
deles. Hai moitas circunstancias e momentos diferentes, pero en xeral, exceptuando
algns pases, o que se pretende non ocupar o poder (isto so se da en algns pases
pequenos, con ditaduras personalistas, xa dende os anos 30).
Nos anos 60 muda a lxica das circunstancias (relacin cos EEUU, aparicin do inimigo
comunista, forma de pensar da sociedade, etc). A lxica dos 30 igual que a dos 20;
busca ser til a unha idea de poder, derrocar lder do momento e crear un sistema novo.
Pero a partires dos 60 isto muda, a lxica outra, e o exrcito deixa de ser unha
ferramenta til para derrocar o sistema, pasando a ser unha ferramenta estritamente
necesaria para o mantemento do sistema (muda a sa relacin co poder e o seu rol).
Os golpes que se dan a partires dos 60 son completamente diferentes s anteriores,
respondendo s lxicas do contexto do momento que un contexto de Guerra Fra. Case
todos os golpes van acompaados dun forte ultra catolicismo e conservadurismo.

O primeiro destes novos golpes o que se d na Repblica Dominicana no 1963,


estando na presidencia Juan Bos, que derrocado s poucos meses de haber accedido
poder a travs de eleccins. Foi un golpe dado pola Xunta Militar, no que houbo unha
participacin moi elevada. O novo rxime imposto perdura ata o ano 66, momento no que
hai un cambio de goberno e eleccins.
Os norteamericanos interveen directamente no golpe para impoer unha ditadura que
ten a lxica propia da ditadura.

Un ano despois ocorre o mesmo no Brasil, sendo o seu presidente tachado de esquerdista
e comunista. Neste caso non hai tropas norteamericanas, pero si que contan con axuda

48
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

dos EEUU. De novo, o autor do golpe a Xunta Militar, como ocorrera na Repblica
Dominicana. A ditadura do Brasil estndese ata o ano 1985.

Nos anos 70 a cousa complcase; Bolivia, Uruguay, Arxentina, Ecuador, Per,


Guatemala, O Salvador, etc. En case todos os casos os gobernos son substitudos por
Xuntas Militares, ou nos casos de pases pequenos por ditaduras personalistas.

Casos excepcionais son Nicaragua (1979) e Cuba (1959), sendo no primeiro caso o autor
e beneficiario a FSLN2 e no caso cubano o Cte. Castro.

3.3- Formas de sar do rxime e transicin. Ouleada Democratizadora.

As diferentes lxicas son as que nos axudan a comprender como avanza cada pas, como
sae da ditadura, e como avanzan na transicin. dicir, a forma en que cada pas ten de
sar do rxime ditatorial explicar o sistema que vai vir despois.

a) Chile:

O rxime de Pinochet (1973 89)remata por un referendum popular que Pinochet non
contaba con perder. O exrcito ten todo o poder nesta transicin, o que nega calquera tipo
de xustiza transicional. Cmpre destacar a demanda presentada por Baltasar Garzn, quen
cursa unha orde Interpoll para detelo, aproveitando as sas viaxes a Londres.

b) Arxentina:

(1976 84) A ditadura remata porque nos atopamos cun exrcito derrotado (foi a ditadura
que menos durou, pero a que mis impacto tivo). O primeiro que fai o presidente electo
(lder radical, Ral Alfonsn) son os xuzos Xunta Militar; dicir, que comezan os xuzos
nada mis entrar na transicin, o que se entende se temos en conta que o exrcito fora
derrotado.

c) Uruguay:

Prodcese tamn unha derrota do exrcito. Cando se lle plantexa, nos anos 80, un
referendum pobo para cambiar o sistema, os resultados das eleccins son negativas
(medo volta dos militares). Ante isto, entre o 1982 83 hai unhas negociacins entre
militares e oposicin poltica para intentar levar a cabo reformas, sendo esta a forma de
sar da ditadura.

d) Brasil:

(1964 85) A transicin ser moi particular, igual que o fora o golpe. Ten un proceso
ditatorial de cara exterior non tan represivo como o que nos podemos atopar en
Arxentina ou Chile. Hai reformas polticas, consguese sacar o pas da crise, etc, pero

2 Frente Sandinista de Liberacin Nacional

49
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

sempre dende un rxime ditatorial. O goberno dos tecncratas a partires dos 70 ten unha
imaxe pblica moi positiva (de a a que sexa coecida como dictablanda). Cmpre ter en
conta que, pese boa imaxe pblica, si houbo moita represin, pero esta represin foi
exercida s no mbito rural, e no mbito urbano de forma moi eventual.
Debido a isto, os militares non foron xulgados na transicin. So a inicios deste sculo
comeza a haber xuzos, e comeza a verse como realmente foi unha ditadura represiva. Ata
este momento, non existan en Brasil espazos adicados memoria nin xustiza transicional.
e) Pases pequenos
En pases pequenos como Bolivia (1971 82), Paraguay (1954 89), Guatemala (1954
96), etc, os rximes rematan porque morre o lder, por eleccins, ou por acordos de paz. A
sada prodcese sempre dende a fortaleza do poder.
O Salvador
(1979 92) Sada da ditadura a travs de eleccins. Trtase dun pas onde as forzas
armadas son soberanas e non estn suxeitas poder civil. Forzase unha sada a travs
dunha ofensiva militar. Polo tanto o que temos unha sada negociada (comeza a
negociarse a partires do ano 1990) polo goberno, xunto cun empate militar que forza a
sada, que finalmente se produce no 1992.
O feito de que haxa eleccins implica que temos dous actores que deben acordar en
igualdade de condicins, e que ambos deben negociar e ceder. O certo que a partires do
92 a guerra remata e a vida poltica democratizase de verdade e por vez primeira no
Salvador.
Guatemala
(1954 96) Se ben non seguro afirmar que en Guatemala houbo guerra, si podemos dicir
que houbo guerrilla. A poboacin indxena e campesia foi brutalmente asoballada.
A historia poltica de Guatemala complexa; no 54 prodcese un golpe de estado, e anos
despois comezan a programarse sistematicamente eleccins, pero dentro dun pas no que
segue a pervivir o conflito, o que axuda a comprender que os acordos non se firmen ata o
1996.
A guerrilla non ten capacidade para negociar, e para o goberno non un problema de
primeira orde a firma da paz coa guerrilla. As pois, non se firma a paz ata que a guerrilla
se convence de que preciso facelo e o goberno cede a firmar a paz pero coas sas
condicins.
As pois, temos un contendente de guerrilla dbil, contrario que o salvadoreo.

O feito de que se saia deste tipo de rximes cara os anos 80, ten que ver co sistema e co
imaxinario colectivo, o cal muda nos anos 80; cmpre salientar que a cultura e o

50
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

imaxinario colectivo nos axudan a comprender por que nos anos 60 se toman as armas, e
por que nos 80 rematan os rximes ditatoriais.
As ditaduras deixan de ser tiles economicamente. Foron tiles para un proxecto
determinado, pero unha vez levado adiante ese proxecto, deixan de funcionar. Inciase as
a terceira ouleada das democracias occidentais, na cal todos os pases americanos
comezan a democratizarse a partir dos anos 80. A mediados dos 80 pensase en lxicas
moi diferentes lxica do enfrontamento de bloques previa.
Esta ouleada democratizadora dbese tanto a circunstancias internacionais como a
circunstancias internas de cada pas.

4. A REVISIN DO PASADO

Atopmonos con diversas cuestins, sobre que facer coa herdanza do pasado, como
xestionalo un novo modelo de sociedade, ou como encaixa a xustiza nese novo modelo
social. Segundo como se xestionen os problemas veremos unha tranquilidade social e un
sistema poltico dunha forma ou doutra.

Atoparmonos, por un lado, co sector dos perpetradores e vitimarios (busca dunha


reconciliacin rpida e silenciosa), e por outro co bando das vtimas (buscan o
coecemento da realidade e xustiza como va para a reconciliacin nacional). Son, polo
tanto, das visins contrapostas de como tratar o pasado.

4.1- Aportacins da revisin do pasado s novas sociedades

Coecemento dos feitos

Afirmacin da democracia, dos seus valores e o control cidadn das institucins


pblicas.

Evitar a repeticin dos pasados traumticos

Abrir a posibilidade perdn e reconciliacin

Cumprir co dereito internacional

Reparar moral e/ou economicamente, ademais de social, medica, xurdica e


simbolicamente.

4.2- Comisins da verdade

A ferramenta fundamental en Amrica Latina para a revisin do pasado foron, sobre todo,
as comisins da verdade.

Trtanse de organismos de investigacin creados para axudar s sociedades que viviron


graves situacins de violencia poltica ou guerra interna a enfrontarse co seu pasado, a fin
de superar as profundas crises e traumas xerados polas violencia e evitar que tales feitos

51
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

se repitan no futuro prximo.

Con elas bscase coecer as causas da violencia, identificar os elementos en conflito,


investigar as violacins mis graves s dereitos humanos e establecer as
responsabilidades xurdicas correspondentes.

a) Nacemento

Atopmonos con comisins oficiais e non oficiais. Algunhas son designadas polos gobernos
e outras non son impostas por ningn goberno (Ex/ A salvadorea pactada polo goberno
pero designada polas Nacins Unidas). As non oficiais son promovidas por grupos de
defensa dos dereitos humanos.

Todas elas van ser resultado de negociacins ou pactos, incluso as non oficiais, que
sempre inclen certo grao de pacto cos gobernos, e sempre vai haber tamn presin por
parte das organizacins dos dereitos humanos, incluso nas designadas polos gobernos.

O feito de que haxa comisins da verdade deixa de relevancia a incapacidade dos


sistemas xudiciais, que parecen non ser quen de facer fronte a estes pasados traumticos
recentes (xa sexa por cuestins de legalidade, de circunstancias polticas, etc).

b) Metodoloxa

Todas as comisins da verdade operan mis ou menos do mesmo modo. Trtase dunha
metodoloxa mis ou menos secreta, xa sexa con apoio pblico ou non.

Actan mediante a recompilacin de informacin documental e sobre todo oral co fin de


realizar informes que recollan dita informacin (son informes xerais, non individuais). Esta
labor faciltase cando son comisins oficiais, porque contan co apoio e a seguridade do
goberno e co apoio pblico (o que permite facer chamamentos nos medios de
comunicacin, ter persoal de apoio, faciltanse lugares de traballo, etc).

c) Membros

Persoas independentes e ntegras, xa sexan nacionais ou non (por exemplo, no Salvador


non se permita que fosen nacionais porque non eran admitidas polos actores xa que os
consideraban imparciais). Acostuman ser xente desvinculada dos actores porque se busca
a mxima parcialidade posible.

Hai, polo tanto, a necesidade de formar comisins que non sexan cuestionadas por ningn
dos dous bandos. As pois, un dos principais problemas das comisins da verdade radia na
sa coformacin.

Outro problema co que se atopan o tempo que se lle d para facer a investigacin (Ex/
no Salvador 6 meses, en Argentina CONADEP - 9 meses, en Brasil 2 anos, etc), xunto co
medo da poboacin a participar xa que actan nun contexto de post conflito (por iso

52
GUERRA, VIOLENCIA E MEMORIA NO S. XX
Enya Antelo

moitas veces se acta dende a clandestinidade, e s unha porcentaxe moi pequena das
vtimas participa).

O feito de que a comisin non sexa oficial, obviamente un agravante que complica mis
o seu traballo.

Amrica Latina viviu estes procesos en momentos diferentes, segundo o momento no que
se realizase a sa transicin (e incluso mis tardiamente, como o caso de Brasil, onde non
hai unha comisin da verdade ata o ano 2012 a pesares de que a sa transicin se
produce no 1988). Temos un perodo moi amplo de revisin, dende os 80 ata a
actualidade, onde as comisins van xurdir por decisin dos gobernos, das Nacins Unidas,
de organismos non oficiais, etc.

Chile un gran exemplo de funcionamento das comisins da verdade. A revisin do


pasado en Chile quedou en mans da Comisin Nacional da Verdade e Reconciliacin
creada o 24/04/1990 e que contou con 9 meses para a sa actuacin.

No caso do Salvador, so se fixo pblico o informe realizado pola comisin que contou cun
perodo de 6 meses, pero as investigacins propiamente ditas son secretas e atpanse nun
arquivo dos EEUU.

En Guatemala a labor de calquera tipo de comisin da verdade vese imposibilitada dende


o goberno, xa sexa conformada por nacionais ou non.

No caso de Per houbo algunhas comisins parciais nos anos 80, pero non vemos unha
verdadeira comisin da verdade ata Xuo de 2001, e incluso segue a ser na actualidade
un pasado difcil de estudar porque implica a moitas persoas que permanecen hoxe nas
cpulas de poder.

53