You are on page 1of 319

nsan ve Sembolleri

Cari G. Jung

eviri: Ali Nahit Babaolu


okuyan us
Psikiyatri - 27

nsan ve Sembolleri
C. G. Jung

Kitabn zgn ad: Man and his Symbols


Copyright Aldus Books Limited, London, 1964

ISBN: 978-975-6287-73-X

I. Bask: stanbul, Mays 2007


I. Bask: stanbul, Ekim 2007
III. Bask: stanbul, Aralk 2007

IV. Bask: stanbul, Austos 2009

eviri: Ali Nahit Babaolu

Yayna hazrlayan: Feryal Tilma


Kapak tasarm: Okuyan Us - Serdar Okan
Grafik uygulama: Gl Dnmez
Film, bask ve cilt: Matbaa zmleri San. ve D Tic. Ltd. ti.
Maltepe Mah. Litros Yolu Sok. Fatih San. Sit. No: 12/102 T o p k a p ,
Zeytinburnu, stanbul Tel: (0212) 674 39 80, Faks: (0212) 565 00 61

Bu kitabn yayn haklar Okuyan Us'a aittir. Her hakk sakldr. Tantm iin yaplacak ksa alntlar dnda
yayncnn yazl izni olmakszn paltlamaz.

Okuyan Us Yayn Eitim Danmanlk Tbbi Malzeme ve Reklam Hizmetleri


San. ve Tic. Ltd. ti.
Kalp Sokak. Uzal Apt 15273 Tevikiye 34365 stanbul
Telefon: (0212) 232 5373, 232 5379 Faks: (0212) 231 5220

okuyanus@okuyanus.com.tr
www.okuyanus.com.tr
Giri: John Freeman

Bu kitabn ortaya k yks ylesine sraddr ki ilgiyi hak etmekte


dir. Anlam ve ieriiyle de dorudan ilintili olduu iin kitabn nasl olu
tuunu ksaca anlatacam.
1959 ilkbaharnda British Broadcasting Corporation ( B B C ) benden
ngiliz televizyonu iin Dr. C a r l Gustav Jung ile bir grme yapmam is
tedi. Bu grmenin biraz "derinlere" inmesi isteniyordu. O sralarda he
nz Jung ve almalar zerine olduka az bilgim vard. Kendisiyle tan
mak iin onu Zrih Gl kenarndaki gzel evinde ziyaret ettim. Bu kar
lama benim iin ok anlam olan, Jung'un da yaamnn son yllarnda
houna gittiini umduum bir dostluun balangc oldu. Bu yazda o te
levizyon konumasmdan uzun uzun sz edilmeyecek; ama o grme ok
verimli olmutu. Bu kitap, koullarn ilgin bir zincirleniiyle o zamanki
konumamn bir son rndr.
Jung'u ekranda grenlerden biri de A l d u s Books'un yneticisi Wolf
gang F o g e s ' d i . F o g e s , Viyana'da F r e u d ailesinin yaknlarnda geirdii
genliinden beri psikolojinin geliimine ilgi duymutu. Jung'u yaam,
almalar ve dnceleri zerine konumalar dinlediinde, F r e u d ' u n
almalar btn Bat dnyasnda okuyucuya az ok da olsa tamdk gel
dii halde, Jung'un daha geni bir kitleye ulama ansm hi bulamay
nn, genel okur asndan hep zor anlalabilir olarak kalm olmasnn
ok byk bir kayp olduunu dnd.
Foges "nsan ve Sembolleri"nin asl balatcsdr. Televizyon yaynn
da Jung'la benim aramda iyi bir iliki olduunu fark etmiti. O yzden ba
na, acaba temel dncelerinden bir ksmn, uzmanlamam olan oku
yucu iin de anlalr ve ilgin olacak ekilde, konuma biiminde anlat
maya Jung'u ikna edebilir miyim diye sordu. Bu dnceyi hemen kabul
ettim. Jung'u byle bir almann deerine, nemine inandrabileceim
inancyla Zrih'e gittim. Jung beni bahesinde, hemen hi kesmeden ne
redeyse iki saat dinledi ve "olmaz" dedi. Bunu en kibar tarzda ama ok
da kesin olarak sylemiti. almalarn popler hale getirmeye hi giri
memiti ve byle bir giriimin baarl olacana da inanmyordu. Ayrca
kendisini, byle bir giriim iin ok yal, dahas yorgun hissediyordu.
Btn dostlar, Jung'un kararlarnda ok isabetli olduunu onaylaya
caklardr. nemli sorular dikkatle, acele etmeden dnyordu. Sonun
da yantn verdiinde ise bu yamt ou zaman kesin oluyordu. Bu yz-
den, Jung'un olumsuz yantnn son sz olduunu dnerek byk d
krkl iinde Londra'ya dndm. Eer o srada hesaplayamadm iki
etken ie karmasayd, bu byle de kalrd.
Bunlardan biri Foges'un inatlyd; Foges yenilgiyi kabullenmeden
nce bir kez daha srar etmemizi istemiti. br ise zerinde dn
dke ardm bir olgu oldu. Televizyon program, dediim gibi, baa
rl olmutu. Jung birok insandan ynla mektup almt. Bunlarn ou
tbbi ya da psikolojik hibir bilgisi olmamasna ramen, bu gerekten b
yk insann ikna edici kiiliinden, mtevaz tavrndan, mizah gcnden,
zarafetinden etkilenmi, onun yaama ve insanlara baknda, kendi kii
sel sorunlarn zmelerine yardmc olabilecek bir eyler kefetmi olan
sradan insanlard. Jung bundan ok honuttu. Memnuniyetinin nedeni
yalnzca mektuplar deildi -zaten her zaman ok mektup a l r d - ; daha
ok, bu mektuplar normalde kendisiyle hi temas etmeyecek olan kim
selerin yazm olmasyd.
Bu srada kendisi iin son derece byk anlam tayan bir de d gr
mt. (Bu kitab okurken dlerin ne kadar nemli olduu grlecek
tir.) Jung dnde kendisini, alma odasnda oturup dnyann her ye
rinden gelmi nemli hekimlerle, psikiyatristlerle syleirken deil, ka
muya ak bir alanda soluk almadan onu dinleyen ve anlayan byk bir
kalabala konuurken grmt.
Bir iki hafta sonra bu kez F o g e s , klinikler ya da filozoflarn alma
odalar iin deil de geni kamu kesimi iin bir kitap yazmasn rica et
mek iin geldiinde, Jung ikna oluverdi. A m a iki koulu vard: Birincisi
kitap yalnz kendisi tarafndan deil, en yakn alma arkadalarnn da
katlmyla yazlmalyd; ikincisi de almay koordine etmeyi ve yazarlar
la yaymc arasnda olabilecek btn sorunlarla uramay ben stlenme
liydim.
Bu giri yazsnn ok kibirli olmamas iin hemen unu belirtmeliyim
ki bu ikinci kouldan ancak bir para honut olabildim. nk Jung'un
beni, ok fazla deil de yalnzca bir para zeki bulduu, ciddiye alnacak
bir psikoloji bilgim olmadn ok iyi bildii iin setiini hemen rene
cektim. Bu ekilde ben tam da onun istedii "ortalama okur" oluyordum.
B e n i m anlayabildiimi, btn okurlar anlayabir, bana zor gelenler ise
byk olaslkla bakalarna da zor gelirdi. Rolmn byle deerlendiril-
mesiyle kendimi pek de martlm gibi hissetmesem de - b a z e n yazarla
r ok fkelendirmeme r a m e n - son derece drst davranp her parag
rafn ok ak ve anlalr olmasnda, gerektiinde "bu kitap gerekten
geni bir okuyucu kitlesi iin yazlm, ksmen karmak olan konular d
nlebilecek en basit tarzda ele alnmtr" diye ikna olana kadar yeni
den yazlmasnda srar ettim.
U z u n tartmalardan sonra insan ve sembollerinin kitabn ana temas
olmasna karar verildi.
Jung bu yapttaki abma arkadalarn kendisi seti: Zrih'ten
Jung'un en yakn, gvenilir yardmcs Dr. Marie-Louise von Franz; A m e
rika'nn en nde gelen Jung ynelimli analisti, San Fransisko'dan Dr. Jo-
seph L. Henderson; Zrih'ten yalnz deneyimli bir analist olmakla kalma
yp, ayn zamanda Jung'un zel sekreteri ve biyografisinin y a z a n olan B a
yan Aniela Jaffe, son olarak da Jung'a gre Zrihli Jung takipileri ara
snda en deneyimli yazar olan Dr. Jolande Jacobi. Bu drt psikolog hem
alanlarmda byk deneyime, beceriye sahip olduklar iin hem de Jung
onlarn hi bencillik etmeksizin, onun ynergelerine gre bir takmn
yeleri olarak alacaklarn bildii iin seilmilerdir. Jung b t n kita
bn inasndan sorumluydu ve arkadalarnn almalarm ynetecekti.
Ayrca temel blm, "Bilindna Giri"i de yazacakt.
Yaamnn son ylm neredeyse tamamen bu kitaba adad. 1961 hazi
rannda ldnde kendi yazd blm tamamlanmt. (Bu blm,
hastalndan on gn kadar nce bitirmiti.) Arkadalarnn blmlerini
de taslak halindeyken incelemiti. Jung'un lmnden sonra Dr. von
Franz, kitabn onun vurgulayarak belirtmi olduu ynergelere uygun
olarak tamamlanmas ynndeki sorumluluu stlendi. Bylece, "nsan
ve S e m b o l l e r i n i n biim ve ierii en ince ayrntlarna dek tamamen
Jung'un kendisi tarafmdan kurgulanp dzenlenmi, ksmen de yazlm
oldu. Adm tayan blm - o k u r u n anlamasn kolaylatrmak iin yap
lan ok az geniletmeyi saymazsak- kendi yaptdr. ngilizce olarak ya
zlmtr. Geri kalan blmler eitli yazarlar tarafndan Jung'un yneti
mi, denetimi altnda kaleme alnmtr. Jung'un lmnden sonra Dr. von
Franz byk bir sabr, anlay ve inanla alarak bu kitabm yaynlanma
sn salamtr; bu nedenle yaynevi ve ben kendisine kran duymakta
yz.

7
Kitabn ieriine gelince:
Jung'un dnceleri modern psikolojiyi, insann yzeysel bir bilgiyle
fark edebileceinden ok daha fazla etkilemitir. rnein "dadnk
(ekstravert)", "iednk (intravert)", " a r k e t i p " gibi ok yaygn ve ou
zaman da yanl olarak kullanlan bir dizi kavram, Jungiyen kavramlardr.
A m a Jung'un psikolojik dnceye en nemli katks, - F r e u d ' u n "bilin
alt" kavram g i b i - yalnzca bastrlm arzularn bir tr saklanma yeri
olarak deil de bireysel yaamn, egonun bilinli, dnen dnyas gibi
gerek ve belli bal bir paras olarak grd sonsuz kapsaml ve zen
gin "bilind" kavramdr. Bilindnn dili ve "kiileri", dlerimizin bi
zimle balant kurduu sembollerdir.
O halde insanlarn ve onlarn semboUerinin aratrlmas, aslnda insa
nn kendi bilindyla ikisinin aratrlmas demektir. Jung'un modeli
ne gre bilind, b i l i n c i n byk yardmcs, dostu ve akl hocasdr. B i
lindyla balanty temel olarak dlerimiz araclyla kurduumuz
iin, bu kitapta, zellikle de J u n g ' u n kendi blmnde, dlerin nemi
ne kar.
Jung'un yaptm yorumlamaya kalkmak benim iin ok iddial olur
du. Birok okur muhtemelen bunu benden ok daha iyi yapabilecek d u
rumdadr. B e n i m rolm, dediim gibi, bir y o r u m c u deil yalmzca bir "an
lalabilirlik szgeci" olmakt. B u n u n l a birlikte, bana amatr olarak
nemli grnen, belki uzman olmayan dier okurlara da yararl olabile
cek i k i noktaya iaret etmeyi gerekli gryorum. Bunlardan birincisi d
lerle ilgilidir. Jungiyenler iin d, sembollerin anlamlarnn bir katalog
yardmyla zlebilecei bir tr ifreli yaz deildir; daha ok bireysel b i
lindnn ok nemli kiisel davurumudur. O da insann temasa geti
i her ey gibi "gerek"tir. D gren b i r i n i n kiisel bilind, kiiyle bu
yolla balant kurar ve kendisinden baka kimse iin bir anlam olmayan
simgeleri seer. Jungiyen psikologlar iin d yorumu, ister analiz eden
ister d grenin kendisi tarafndan yaplsn, asla birka ilkeye dayan
drlmayacak olan - b a z e n de ancak bir deneme olarak yaplabilen ve ok
uzun zaman gerektiren- tamamen kiiye zel, bireysel bir konudur.
B u n a karlk bilindnn bildirimleri d gren iin ok byk
nem tar, bu da elbette ok doaldr; nk bilind o n u n varlnn
bir blmdr ve kendisine, baka hibir kaynaktan alamayaca neri-
8
ler ve ynergeler verir. O halde Jung'un kalabalklara konutuu d
anlattm zaman bir byden sz etmi ya da Jung'un falclkla urat
n sylemeyi amalam deilim. Yalnzca Jung'un bilindnn nasl bi
linli aklyla yapt bir yanl karar yeniden dnmesi iin "salk ver
mi" olduunu anlatmaya alyordum.
B u n u n sonucu olarak; Jungiyen psikologlar iin d grmek sadece
bir ans ii deildir. T a m tersine her insan iin kendi bilindyla temas
kurmak mmkndr ve bu nedenle Jungiyenler dleri algamaya ak
olmay dzenli olarak kendilerine -aklma daha iyi bir ifade gelmiyor-
"retirler". Jung'un kendisi de bu kitab yazp yazmamak sorusu ile kar
karya kaldnda, karar vermek iin bilinli dnmenin yannda, bi-
lind yardm kaynaklarm da fikir almaya arabilirdi. Bu kitapta d,
hep d grene dorudan, kiisel ve nemli bir haber olarak ele alna
caktr; insanln genelinin tamd sembollerin ancak bireysel birer
anahtar olarak kullanlabilecei, tmyle kiisel bir haber.
aret etmek istediim ikinci nokta, bu kitabn b t n yazarlarnn, bel
ki de btn Jungiyenlerin zellii olan karakteristik kant getirme ynte
midir. Kendini yalnz bilin dnyasnda yaamak ve bilindyla her tr
l temas yadsmak zere kstlayan kimse, bilinli yasanm yasalarna ta
bidir. B i r matematik denkleminin yanlmaz - a m a ounlukla da anlam
sz- mantyla, varsaylan ltlere gre mkemmel olan sonulara ula
lr. Jung ve arkadalarnn bu kamtlama yntemini snrl oluundan do
lay, -bilerek ya da bilmeyerek- reddettikleri grlyor. Mant asla gr
mezden gelmiyorlar ama bilinli olarm yannda daima bilind olam da
hesaba katyorlar. Onlarn diyalektik yntemi simgeseldir ve ou zaman
sapmalara aktr. Grlerini aklcln snrlad dar bir alanda ortaya
koymak yerine, olgunun evresinde dolamay, ayn nesnenin her sefe
rinde az da olsa ncekinden farkl bir adan alnm grnmn yine
lemeyi tercih ederler. Ta ki o ana dek tek bir somut kamt bulamam ol
duunu dnen okur birden daha byk bir gerein evresinde dola
tn ve onu algladm fark edene kadar.
Jung ve arkadalarnn kantlar, konular zerinde, bir kuun aacn
zerinde dolamas gibi, spiral tarzda yukar doru ilerler. nce yere ya
landr, yalnzca dallar ve yapraklar yn grnr. A m a yukarya doru
ktka aacm yinelenen farkl grnmleri bir btn oluturur ve ev-
9
resiyle de balantlanr. K i m i okuyucular bu "helezonik" kantlama yn
temini nce biraz kark bulacaklardr ama bunun uzun sreceini san
myorum. Bu Jung iin karakteristiktir. Okur da ksa zamanda, nasl ikna
edilerek srece katldm saptayacaktr.
Kitabn farkl blmleri kendilerini zaten anlatyor ve pek bir giri ge
rektirmiyor. Jung'un kendi blm okuyucuya bilindn, onun kullan
d arketipleri, sembolleri ve mesaj verdii dleri tamtyor. Ardndan
gelen blmde Dr. Henderson mitolojideki, halk masallarndaki ve ilkel
trelerdeki eitli arketipsel figr ve birlemelerim gsteriyor. Dr. von
Franz "Bireyleme Sreci" blmnde, tek insanda bilin ve bilindmn
yava yava nasl tantklarn, birbirlerini sayp btnlediklerini anlat
yor. B i r bakma bu blm b t n kitabm yalnz en nemli blm olmak
la kalmyor, Jungiyen yaam felsefesinin zn; insann ancak bireyle
me sreci kapandktan, bilin ve bilind birbirleriyle bar iinde bir
arada yaamay, birbirlerini karlkl btnlemeyi rendikten sonra bir
b t n , kendi iinde sakin, retici ve mutlu olacam da anlatyor. Bayan
Jaffe ve Dr. Henderson, insann bilindmn sembolleri karsnda her
zaman hayranlk duyduunu gsteriyorlar. Bu sembollerin insan iin ok
derin anlam, aka yaamsal nemi olan isel bir ekim gc vardr. s
ter Dr. Henderson'un irdeledii mit ve masallarda ister Bayan Jaffe'nin
gsterdii gibi sanat yaptlarnda ortaya ksnlar, bu semboller bilind-
mz srek uyararak doyuma ve sevince neden olurlar.
Sonunda Dr. Jacobi'nin blm zerine de ksa birka sz sylemeli
yim. Bu blm, ilgin ve baarl bir analizin ksaltlm raporu olarak
brlerinden ayrlmaktadr. Bu t r bir kitapta byle bir blmn deeri
apaktr; buna ramen iki aklama zorunludur. Birincisi; retici, tipik
bir Jungiyen analiz yoktur nk her d zel, bireysel bir mesajdr ve bi
lind simgelerinin ayn ekilde kullanld iki d olmaz. Bu yzden de
her Jungiyen analiz kendi trnde biriciktir ve Dr. Jacobi'nin - y a da bir
bakasmm- muayenehanesinden gelen bu d "temsil eden" ya da "ti
pik" olarak deerlendirmek yanl olur. Henry'ye ve ksmen garip olan
dlerine dair syleyebileceimiz, yalnzca bununla Jungiyen analizin z
gn bir olguda nasl uygulandna iyi bir rnek olduudur. kincisi ise
tam olarak ele almak istersek, olduka basit bir olgunun yksyle btn
bir kitab doldurabileceimizdir. Henry'nin analizine dair rapor zorunlu
10
olarak ok ksaltlmtr. Bu yzden de rnein I Ching zerine yorumlar
bir para karanlkta kalmtr. B u n a ramen Henry'nin analizinin derinle
mesine anlatmnn, insani ilgiden te kitab da ok zenginletirdiini d
nyoruz. B e n okurlarn da bu gr paylaacandan eninim.
nszme Jung'un "nsan ve Sembolleri"ni yazmaya giritiini anlat
makla balamtm. Bu nsz, bu kitabn nasl nemli bir yayn olduu
nu okuyucuya bir kez daha belirterek kapatyorum. Cari Gustav Jung b
tn zamanlarn en byk hekimlerinden ve bu yzyln en byk d
nrlerinden biriydi. Erei insanlara kendilerini tanmada yardmc ol
makt; bu bilgiler ve bunlarn uygulanmasyla doygun, mutlu bir yaam
srmeliydiler. Tandm baka hi kimsenin srmedii kadar doygun ve
mutlu geen kendi yaamnn sonunda Jung, kalan gcn, mesajm im
diye kadar ulatrmaya altklarndan daha byk bir kitleye ulatrmak
iin kullanmaya karar verdi. Yaptm ve yaamm ayn ay iinde tamam
lad. Bu kitap onun geni okur kitlesine vasiyetidir.

11
eviriye nsz: Ali Nahit Babaolu

Bu kitab ilk olarak eyrek yzyl kadar nce elime almtm. A m a Jung'u
ve okulunu olduka iyi bildiimi sanmama, kitabn hayranlk uyandran
bask ve ieriine ramen, onu pratiimde kullanabilecek kadar iyi anla
yp kavradm ileri sremem. Lisenin birinci snfndan beri eilimim
klasik balamda psikanalitik ynde olmutu. Psikiyatri eitimimde de
hep psikanaliz temelinden ayrlmadan yrmtm. Ancak bu kitapla ta
nmamla hemen ayn zamanda, bir ynetilmi dleme yntemi olan,
Leuner'in "Katatimik Grnt Yaants" ynteminin eitimini almaya ve
Prof. Prokop'un bir altay aracyla da Jung'un kiilii ve kavramla
rn yakndan tanmaya baladm. Leuner yntemini uygulama aamasna
geldikten sonra Trkiye'ye dndm. Gerek muayenehanede gerekse ei
tici grevimde o yntemi bolca kullanma frsat oldu. Yntemin nmde
at ufukla sembollerin ne denli evrensel olduunu grdm. B u n u n ya
nnda, lkemiz insannn i dnyasmn da b t n tarihi kucaklar boyutta
zengin olduunu fark ettike, hastalarmn olaan gece dlerini de ele
almaya baladm. Giderek hastalarmla aramzda, o zengin bilind dn
yaya daha kolay girebileceim bir kpr, bir t r zgn dil olutu. Dle
rini, dlemelerini doru yorumladmdan emin olmadmda bile hasta
larmn sbjektif olarak duyduklar mutluluk ve durmadan yeni dler
getirmeleri, dleme seanslar iin srar etmeleri ok dikkat ekiciydi. E l
bette onlara az ok yardmc olabilmek iin Jung'a bavuruum da gittik
e artmaktayd. Bylece onun yazlarnn pek ounu okudum. Bu kita
bn Jung tarafndan yazlm olan ilk makalesini de evirmitim. Jung'u
anlatan bir blmle birlikte, o zamanki T r i u m p h marka daktilomla yaz
dklarmn fotokopilerini asistanlarma datyordum. Son drt, be y-
dan beri de svire Jung Enstits nceki bakan Barz'm gelitirdii
yntemle Jungiyen Psikodrama'da eitim alyorum.
Sevgili C e m Mumcu'dan bu kitabm Okuyan Us Yayn tarafndan yayn
lanacan renince de evirmek iin heyecanla ne atldm. O srada
"Psikiyatri Tarihi" kitabmn son blmleri zerinde alyordum. O n u
bitirir bitirmez bu eviriye sarldm. Ancak eviri ilk anda sandmdan
biraz daha zor oldu. B u n u n nedeni her eyden nce kitabm be ayr ya
zarn elinden km olmasyd. Her birinin ayr stili olan yazarlarm, st-
lerine az ok uygun ekilde evrilmesi, eviriyi ayn kii yapyorsa pek
kolay deildir. kinci ve daha da nemli olan bir nokta, kitabm ana dille-

13
ri Almanca olan yazarlar tarafndan bizzat ngilizce yazlm olmas ve ge
ne bizzat kendileri tarafndan Almanca'ya kazandrlm olmasyd. Yazar
lar bu eviride basit bir dorudan eviriyle yetinmemiler, yazdklarn
yeniden yazmlard. Bu yzden de ngilizce ve Almanca basklar arasn
da belirgin farklar bulunuyordu. zellikle de eitli yazar ve sanatlara
referans verdiklerinde, bir halk tarafndan tamnan yaptlar ksa geer
ken, o halkn tanma olasl az olanlar ise daha ayrntl olarak anlatm
lard. T r k okuru iin ise her iki metnin karlatrlarak daha ayrntl
olann verilmesi yolunu tutmak daha uygun grnyordu. Bu durum he
men her paragraf her iki metinden de okuyarak aralarndan seim yap
may gerektiriyor, bu da ii uzatyordu. Kitabn resimli olarak, aslna ola
bildiince sadk yaynlanmasna karar vermitik. Resimler olmadan me
tin ok yoksul kalacakt. Elbette bu, resim alt yazlarn da teker teker
evrilmesini gerektiriyordu. B i r de grlecei gibi kitapta dip notlar kul
lanlmam, verilmesi gereken aklama notlar kitabn sonuna eklenmi
tir. Aklayck bakmndan ok nemli olan bu notlarn da sadakatla
evrilmesi gerekiyordu.
Kitapta birok yerde K u r a n ve Kutsal Kitap'tan alntlar bulunmakta
dr. Bu alntlarda bulunan zel adlarn birou bizim inanlarmza yer
lemi olan, dolaysyla bizim dilimizde de karl bulunan adlard. Ben
de metinde kullanlan Almanca ya da ngilizce adlar deil, bize tamdk
olan o Trke adlar yeledim. Metne giren Kutsal Kitap sylemlerini de
yeniden evirmek yerine Kitab- Mukaddes irketi yaym olan eviriden
olduu gibi aldm. K i m i yerlerde ise, slama ilikin olarak yazarlarn bilgi
lerini eitli dolayl evirilerden alm olmalarndan kaynaklanan hata sa
ylabilecek noktalar bulunuyordu. O tip durumlarda da kendi notumu
(n.) [evirenin notu] iaretiyle dip not olarak yazmak en iyi yoldu.
B t n zorluklarna ramen, mesleki geliimimde en byk etkileri
yapm olan kiinin, C. G. Jung'un son yaptm dilimize kazandrmak ile
vini yklendiimden t r ok mutluyum. O n u n grlerinin Trkiye'nin
zengin ve renkli k l t r n aydmlatmada ok faydal olacama inancm
tamdr. Bu kitap renkli, resimli ve olduka kolay anlalabilir olmas saye
sinde daha geni bir okur kitlesinde ilgi ve merak uyandrabilirse, atele
yecei yeni aratrmalar kltrmze olduu kadar dnya kltrne de
taze bir k serpecektir. O zaman, kitabn nsznde de belirtilen
14
"Jung'un kitlelere vasiyeti" en verimli sonucunu verecektir. Cari Gustav
Jung gerekten b t n zamanlarn en byk hekimlerinden biriydi. Ans
nn nnde saygyla eiliyorum.

15
indekiler

1 Bilindna Giri 18
Carl G. J u n g

2 Modern nsan ve Mitler 104


Joseph L. H e n d e r s o n

3 Bireyleme Sreci 158


M. L. v o n Franz

4 Grsel Sanatlarda Sembol 230


A n i e l a Jaffe

5 Olgunlama Yolundaki Simgeler 272


J o n a l d e Jacobi

Sonsz: Bilind ve Bilimler 304


M. L. v o n Franz

Notlar 311
1 Bilindna Giri

Carl G. Jung

Firavun III. Ramses'in m e z a r girii


Bilindna Giri

Dlerin nemi zerine

nsan bir eyi anlatmak iin sylenen ya da yaz rnn ounda, mezar tama eri bir balta resmi
lan szckleri kullanr. Dili sembollerle doludur; dildiini grrz. Baltann ne olduunu ok i y i b
ama sk sk tmyle tanmlayc olmayan iaretle liyoruz, ancak simgesel ieriine ilikin hibir e
r i , resimleri de kullanr. Bunlara rnek olarak
bilemiyoruz. Bir baka rnek olarak; bir Hintli, n
B M , U N I C E F , U N E S C O gibi ksaltmalar ya da
giltere'de bir sre kaldktan sonra, kendi lkesin
harf dizileri, tannm markalar, tbbi rnlerin
deki dostlarna, ngilizlerin hayvanlara taptm
adlar, k i m i insanlarn grev iaretleri ya da inisi-
yaller verilebilir. Bunlar aslnda kendi balarna anlatr, nk kilisede hep kartallar, aslanlar ve
bir anlam tamazlar ama genel kullanmda kolay kzler resmedildiini grmtr. Aslnda, bir
lkla tannabilen bir anlam kazanmlardr. A n c a k ok Hristiyan gibi, bu Hintli de sz konusu hay
bunlarn hibiri simge deil, yalnzca ilikili ol vanlarn shak Peygamber'e grnm bir vizyo
duklar nesneleri ifade eden iaretlerdir. nu anlattn ve Evangelistler iin bir iaret oldu
Simge ya da sembol dediimiz, gndelik yaa unu bilmiyordu. Tekerlek ya da ha gibi nesne
mmzdan bilip tandmz ama allagelen, ak ler de belirli koullarda simgesel bir ierik tar
anlamna ek olarak zgn balantlar da sunan, lar. Ancak bunlarn neyi simgeledii, imdiki za
bir terim, bir ad hatta bir resimdir. B u n d a belir manda bile tartmal bir konudur.
gin olmayan, bilinmeyen ya da bizim iin grnr
B i r szck ya da resim, ak olan ve ilk bak
olmayan bir eyler vardr. rnein Girit mezarla
ta anlalabilenden daha fazla anlam ierdii za-
man simgesel hale gelir. O zaman tam olarak ta- ler kullanmasnn bir nedeni budur. Ne ki sembol
nmlanamayan, bilinemeyen, daha geni, "bilin- lerin bu binli kullanm son derece nemli bir
d" bir yn kazanm olur. B u n u n tanmlanmas psikolojik gerein yalmzca bir yzdr: nsan bi
ve aklanmas umulamaz bile. nsan akl simgeyi linsiz olarak ve kendiliinden de dler eklinde
aratrrken, mantm kavrayabileceinden daha semboller retmektedir. Bu noktay kavrayabil
tedeki kimi dncelere ulalr. Tekerlek bizi mek hi kolay deildir. A m a insan r u h u zerine
"kutsal" gne kavramna doru gtrr, ama bu daha fazlasn renmek istiyorsak, bunu mutlaka
noktada mantk yetersizliini itiraf etmek zorun kavramalyz. yle bir dnecek olursak insa
dadr; " k u t s a l " olan bir ey tanmlanamaz. Snrl nn iini, dm tam olarak grp anlayabildii
zekamzla bir eyi " k u t s a l " olarak adlandrd hibir ey yoktur. nsan, evresini ancak kstl bir
mzda, ona somut gereklere deil inanlara da ekilde alglayabilmesine izin veren duyularnn
yal bir ad vermi oluruz. says ve niteliiyle snrldr. Bu eksiklii bilimsel

nsan anlaynn snrlarnn tesinde saysz ara ve gereler ksmen giderebilir ancak en d u

ey bulunduundan, tanmlayamadmz ya da yarl aygtlar bile uzak ya da kk nesneleri b

tam kavrayamadmz kavramlar temsil etmek ytp grnebilir hale getirmekten ya da ok ha

zere srekli olarak simgesel terimler kullanmak fif sesleri iitilebilir yapmaktan teye gidemez.

tayz. Btn dinlerin sembolik bir dil ya da imge Hangi aleti kullanrsak kullanalm, bir noktada

Drt ncil y a z a r havarinin h a y v a n o l a r a k grlmesi

[Chartres K a t e d r a l i n d e K a b a r t m a ) : Aslan M a r k o ' d u r ,

b o a Luka, kartal Y u h a n n a (solda)- Ayn ekilde M s r

tanrs Horus'un oullar d a h a y v a n b i i m i n d e d i r .

(Yukarda IO 1 2 5 0 ' d e n ) H a y v a n l a r ve drtl kmeler

y a y g n bilinen simgelerdir.

21
o u t o p l u m d a G n e resimleri

insanlarn a k l a n a m a y a n dinsel

deneyimlerini anlatr. 1 4 .

y z y l d a M s r Firavunu

T u t a n k a m o n ' a ait bir tahtn sslerine

bir G n e Kursu hakimdir (stte).

Inel'ler, G n e i n y a a m veren

g c n simgeliyor. 2 0 . y z y l d a bir

J a p o n kei, into i n a n c n a g r e

tanrsal G n e i tasvir e d e n bir a y n a

n n d e d u a e d i y o r (solda). VVolfram

a t o m u , 2 . 0 0 0 . 0 0 0 kez bytlm

(sada).

Resmin ortasndaki lekeler g z l e

g r l e b i l e n en uzak y l d z

sistemleridir (en s a d a ) . nsan

duyumlarn ne denli geniletse de

a l g l a m a s h e p snrldr.

22
btn kesinliin ortadan kalkt snra ularz. deyimle i k i kiiliin varln kabul etmek olaca
Her eyden nce gerei alglaymzda, r n dnmekteydiler. Aslnda b u , tam da bu de
nein duygularmz gerek grntlere tepki gs mektir; ok doru! ada birok insan byle iki
terirken bile, bu gerein gereklik alanndan ye blnm bir kiilikten mustariptir. Bu hi de
ruhsal alana geirildii srada olduu gibi, aslnda patolojik bir semptom deildir. Sadece nrotik-
bilind olan bir yn vardr. R u h u n iinde b u n lerde deil, baka herkesde de gzleneben bir
lar, oluu ve yaps bilinmeyen psiik olgulara d gerektir. K e n d i n e ilikin genel bir bilinsizlik,
nmektedirler. yleyse her yaant ok sayda hi kukusuz ki btn insanln ortak mirasdr.
bilinmez faktr de iermektedir. Aslnda her so nsanln bilinci, uygarlk dzeyine ulanca
mut nesne, maddenin gerek doasn anlayama ya kadar saysz alar gerektiren bir srecin so
dmz iin, bize zaten daima tam bilinir olmak nunda yava, glkle gekebilmitir; dahas bu
tan uzaktr. Ayrca belirli olgular vardr ki bilin geliim tamamlanm olmaktan henz ok uzak
le hi alglanamazlar. B u n l a r bilinlilik eiinin a l tr. nsan r u h u n u n byk blm hl karanlk
tnda kalmlardr. Bunlar daha sonra anlk bir larla kapldr; nk " p s i k e " dediimiz, bilincimiz
sezgi ile ya da youn dnerek fark edebiliriz. ve onun ierii ile hi de eanlaml deildir.
Ama normal olarak, bizim iin hayati anlam olan R u h u m u z , doann bir parasdr ve tpk
her olu dlerimizde, rasyonel dnceyle olma onun gibi snrszdr. Ayrca biz ne r u h u ne de do
sa da sembolik bir resim olarak zmlenir. Ta ay tanmlayabilir, ancak olabildii kadar, onu
rihsel olarak bakldnda, psikologlara bilinli nasl algladmz tarif edebiliriz. Tbbi aratr
ruhsal olgularn bilind ynlerini inceleme fr malarn verileri olmasa bile, "bilind diye bir
satm veren de dlerin incelenmesi olmutur. ey y o k t u r " gibi varsaymlar reddetmemiz iin
Psikologlar deneyimlerine dayanarak, birok do yeterince neden vardr. B u n u syleyenler eski
a bilimcisi ve filozof aksini savunduu srada, bi alardan kalan bir "misoneizm"de (yeni olandan
lind bir psikenin var olduunu kabul etmiler ve bilinmeyenden korkma) srar etmektedirler.
dir. Bu srada filozoflar saflkla, byle bir oluumu nsan ruhunda bilinmeyen bir blm olduu
kabul etmenin, bir bireyde i k i znenin, daha ak dncesine kar bu direncin tarihsel nedenleri
vardr. Bilinlilik doann y e n i bir buluudur ve
kendi iinde henz deneysel aamada bulunmak
tadr. Bu yzden hl zayftr ve belli tehlikeler
karsnda kolaylkla zedelenebilir. Antropologla
rn saptadklar gibi, ilkel insanda ruhsal bozuklu
un en sk grlen ekillerinden biri, onlarn "ruh
y i t i m i " diye adlandrdklar, bilinliliin artc
bir ekilde blnmesi (bilimsel dille konuursak;
dissosiyasyon) durumudur.
B i z i m k i n d e n farkl bir bilinlilik aamasmda
bulunan bu insanlar arasnda r u h bir btnlk
olarak hissedilmez. ou toplumda, insann ken
disininkinden baka bir de "allk r u h u " olduu
na inanlr. B u , insann kimliini ruhsal olarak
stlendii bir aa ya da bir hayvanda biimlen-
23
mistir. nde gelen Fransz antropologlarndan duygusunu aa vurmaktadr. Bu da ruhun sm
Lucien Levy-Bruhl bu d u r u m u "participation sk rl olmadm, tersine kontrol edilemeyen
mystique" olarak tanmlamtr. Kendisi daha duygularn saldrs karsnda kolayca paralana
sonra, olumsuz eletiriler karsnda bu formlas- bileceim gsterir.
yonunu geri almtr ama ben onu eletirenlerin Antropologlarn aratrmalarndan tandmz
haksz olduunu dnyorum. ok iyi bilinen bu durum kendi ileri uygarlmza da hi yaban
psikolojik bir gerek, insann kendini bilind c deildir. B i z de dalabiliriz; yani dissosiye ola
olarak bir kimse ya da bir nesneyle kimliklendire- biliriz. Kimliimizi yitirebiliriz. fkemizden lg
bilecei gereidir. na dnebilir, duygularla alt st olabiliriz; kendi
Bu kimlik ilkel insanda ok eitli biimler ala mize ya da bakalarna ilikin nemli hususlar
bilir. allk ruhu bir hayvana aitse bu hayvan o hatrlamayabiliriz. O zaman bize " A l l a h akna,
insann bir eit kardei gibi grlr. rnein sana ne oldu? ine eytan m girdi?" diye sorar
kardei timsah olan bir insan, timsahlarla dolu bir lar. "Kendimize hakim olmak"tan sz ederiz ama
rma hi duraksamadan yzebilir. allk r u h u aslnda kendini kontrol edebilmek olduka ilgin,
bir aasa onun insan zerinde ana baba gibi bir ender rastlanan bir yetenektir. Kendimizi dene
gc olduuna inanlr. Her i k i d u r u m d a da o a tim altnda tuttuumuzu sanrz, ancak bir dostu
llk ruhuna verilen zarar aynen o insana verilmi muz kolaylkla bize ilikin, hi de farknda olma
gibi kabul edilir. dmz bir dolu ey anlatabilir.
Baz kabilelerde insann birka r u h u olduuna Byle yksek bir uygarlk dzeyinde bile insan
inanlmaktadr. Bu inan, her bireyin birbirine bilinlilii hl kolaylkla yaralanabilir. Zihnimizin
bal ama birbirinden farkl birimlerden olutuu bir blmn izole edebilme yetenei kukusuz

Bir dissosyasyonun nl bir rneini

sko y a z a r R. L. Stevenson, "Dr. Jekyll

a n d M r . H y d e " adl yksnde verir.

Dr. Jekyll'in "yarlma"s y a l n z c a psiik

bir durum d e i l d i , ayn z a m a n d a fizik

bir d e i i m e d e yol amt. M r . H y d e

(ykden 1 9 3 2 ' d e u y a r l a n a n filmden];

Dr. Jekyll'in "br yars" (solda).

lkeller dissosiyasyona ruhun yitimi

derler; nsanda kendininkinden baka

bir de allk ruhu b u l u n d u u n a inanrlar.

K o n g o ' n u n N y a n g a kabilesinin,

g e r g e d a n kuunun, kendi allk ruhu ile

zdeletirdii kuun, maskesini tayan

bir mensubu (sada).

A y n a n d a birok a r y a hizmet veren

telefoncu kzlar (en s a d a ) . Byle

u r a l a r d a kiiler, konsantre o l a b i l m e k

iin bilinlerinin kimi ksmlarn y a r p

a y r m a k z o r u n d a kalrlar. A m a bu,

kendiliinden ve anormal deil,

denetimli, sreli bir y a r l m a d r .


ki ok deerlidir; nk bu dikkatimizi yalnzca keyfi deildi. Aksine ileri gelen nrologlarn, zel
bir sahneye yneltebilmemizi, btn brlerini likle de Pierre Janet'nin ulat, nrotik semp
dlayabilmemizi salar. Ne ki z i h n i n bir paras tomlarn herhangi bir bilinli deneyimle ilintili ol
n belli bir zaman iin ayrp bastrabilmek ile b u duklar grne dayanmaktayd. Hatta semp
nun bilgimiz dnda, kendiliinden oluvermesi tomlar, bilincin baka zaman ve koullarda su y
arasnda muazzam bir fark vardr. Birincisi uygar zne kabilecek ksmlar da olabilirlerdi.
lmzn bir kazanc, ikincisi ise ilkel bir " r u h yiti Bu yzyln banda F r e u d ve Josef Breuer.
m i " hatta bir nevroz nedenidir. nrotik semptomlarn, rnein histerinin, kimi
Ryalarn, o kaamak, gvenilmez, mulak ve ar trlerinin, anormal davranlarn gerekte
belirsiz fantezilerin anlamn bu zeminde grme simgesel anlamlar olduunu fark ettiler. Bunlar
liyiz. Bak am anlatabilmek iin nce bunun da tpk ryalar gibi, bilinaltnn davurum b i
nasl yava yava gelitiini, sonunda ryalarn, imleridir, bu yzden de simgeseldirler. Dayan-
insanlarn sembol yaratma yeteneklerinin ince lamaz bir d u r u m iinde bulunan bir hasta, rne
lenmesinde srekli ve herkes iin ulalabilecek in su imesini engelleyen kramplar geirebilir,
bir kaynak olduu sonucuna nasl ulatm an yani " b u n u yutamaz". Benzeri bir ruhsal bask al
latmak isterim. tnda bulunan bir bakas bacaklarmdaki garip bir
Sigmund Freud, bilincimizin bilind geri felten yaknr ve bu da " b u byle yrmeyecek"
plann ampirik bir yoldan aratran ilk kii olmu demek olur. Gene bir bakas yediklerini kusar,
tur. O, ryalarn rastlant sonucu grlmedii, b i nk sevimsiz bir olay "sindirememektedir". Bu
linli dnceler ve sorunlarla ilgili olduu varsa trden daha birok rnek verebilirim ama bu tr
ymndan yola kmt. Bu varsaym kesinlikle psiik tepkiler, ar gelen bilind sorunlar d i -
savurmaya yarayan anlatm yollarndan yalnzca mi yapmt: Rya gren biri, ryalar ve onlarla
biridir. Ryalarmzda ise bunlar kendilerini ok ilgili dnceleri zerinde konumaya cesaret-
daha sk gsterirler. lendirildiinde, skntsnn nedenlerim gerek an
B i r dizi ryay dinlemi olan her psikolog, r lattklar gerekse bilerek sakladklaryla eninde
ya sembollerinin, bedensel sembollere oranla ok sonunda ak eder. Dnceleri balangta ilgi
daha eitli olduklarm bilir. Bunlar ounlukla siz dahas mantksz grnebilir; ama bir sre
ok rafine, sanatkrane fantezilerden oluur. sonra hastann neyi gizlemek istedii, hangi na
A m a bu rya malzemesi karsnda bir analist, ho dnceleri ya da yaantlar bastrmaya a
Sigmund F r e u d ' u n serbest arm yntemim lt kolaylkla fark edilebilir.
kullanarak, ryalarn, altta yatan belirli temalara F r e u d , serbest armda k noktas olarak
kadar izlenebileceim fark eder. Bu yntem, psi ryalara olduka byk bir nem vermekteydi.
kanalizin gelimesinde nemli bir rol oynamtr. A m a bir sre sonra bu bana bindnm uykuda
nk bu yntem Freud'a, ryalar k noktas rettii zengin fantezilerin yetersiz hatta yanl
olarak kullanp hastann bilind s o r u n u n u n kullanm gibi gelmeye balad. Asl kukum, bir
aratrabilmesi olanam salamtr. meslektam Rusya iinde uzun bir tren yolculu
F r e u d u basit fakat son derece nemli gzle unda bana gelen bir olay anlatt zaman orta-

1 S i g m u n d Freud (Vienna) 5 M a x Eitingon (Berlin) 9 Eugen Bleuler (Zrich)


2 Otto Rank (Vienna) 6 James J Putnam (Boston) 10 Emma J u n g (Kusnacht)
3 Ludwig Binswanger (Kreuzlngen) 7 Ernest J o n e s ( T o r o n t o ) 11 S a n d o r Ferenczi ( B u d a p e s t )
4 A. A. Brill 8 W i l h e l m Stekel (Vienna) 1 2 C. G. J u n g ( K u s n a c h t )
ya kt. Hi Rusa bilmedii, hatta K i r i l yazsn balamda, herhangi bir baka k noktasndan
bile skemedii halde, bir sre demiryolu ilan pa daha fazla ya da daha az gerekli deildi. Ryalar
nolarndaki yabanc harflerle uram ve ardn ou zaman mutat kompleksleri gizleyen duygu
dan da ryalar grmeye balamt. Bu ryalarda sal kargaadan kaynaklansa da nemli bir anlama
bu yazlar ok eitli anlamlar kazanyorlard. B i r sahiptir. Mutad kompleksler r u h u n yumuak
fikir brn izliyordu. inde bulunduu d u r u m noktalardr. D uyaranlara ya da bozukluklara
da bu "serbest arm"n birok eski ansn ye ok abuk tepki gsterirler. Bu yzden serbest
niden uyandrdn fark etmiti. Bunlarn arasn arm her ryadan yola karak gizli dnce
da unutmak istedii hatta bilinli bir ekilde ger lere ulaabilir.
ekten unutmu olduu, oktan gmlm tatsz Burada, belki de ryalarn zgn, zel, daha
bir tema-nesne de bulunuyordu. Gerekte kendi nemli bir ilevi olabilecei aklma geldi. nk,
si, psikologlarn kompleksler adn verecekleri e ou zaman ryalarn ok belirli, aka amaca
ye, yani kalc psikolojik rahatszlklara, birok uygun bir yaps bulunmaktadr. Bu da belirli bir
durumda nrotik semptomlara yol aabilecek maksad akla getirir. Bu yzden, ryalardan yola
olan, bastrlm duygusal temalara rastlam bu karak, baka yollardan da pekala ulalabilecek
lunuyordu. olan bir dizi dnceye, komplekse serbest ar
Bu yk, bir hastann komplekslerini kefet m yoluyla ulamaya almak yerine, ryalarn
mek istediimizde serbest arm iin ryalar asl ieriine ve biimine daha fazla ilgi gster
k noktas olarak kullanmann hi de zorunlu mek gerekmez miydi diye dndm.
olmadn gsterdi. Dairenin her noktasndan Bu yeni dnce benini kendi psikoloji ynte
merkeze ulalabileceini fark ettim. Kiril harfle m i m i n gelimesinde bir dnm noktasyd. Yava
riyle, kristal bir kre zerinde meditasyonla, bir yava beni rya metninden uzaklatran alma
budist dua deirmeniyle, modern bir tabloyla ya lar izlemekten vazgetim. Dikkatimi daha ok r
da rasgele bir sohbetle balanabilirdi. Rya bu yann kendi armlar zerine toplamak isti-

M o d e r n psikanalizin byk n c l e r i n d e n

ou; W e i m a r ' d a bir p s i k a n a l i z k o n g r e s i n d e

191 1 ' d e ekilmitir (solda). Alttaki a n a h t a r

nemli kiilerden bazlarn gsteriyor.

svireli Psikiyatrisi H e r m a n n Rorschach

tarafndan bulunmu o l a n mrekkep lekeleri

testi (sada). Lekenin biimi serbest a r m a

yol aacaktr. A k l a g e l e b i l e n her ekil

arm srecini balatabilir. Leonardo da

Vinci not defterlerinde " B a z e n d u r u p

duvarlardaki lekelere y a d a kl y n l a r n a ,

bulutlara, a m u r a y a d a benzerlerine

b a k m a k s a n a zor gelmemelidir. Bunlarda o k

artc fikirler bulabilirsin" d i y e yazmt.


yordum. Bilindmn sylemeye altnn be sembolik resimlerle ya da alegorilerle temsil edi
lirli bir eyi vurguladna inanyordum. Rya lebilir. Bu resimlerin her biri belirli bir arm
karsndaki k o n u m u m u n deimesiyle, bir yn sreci ile cinsel ilikinin gz nnde canlandrl
tem deiiklii de gerekti. Yeni teknik, ryann masn, bireylerin kendi alkanlklar olabilecek
eitli baka ynlerini de hesaba katmalyd. B i zgn k o m p l e k s l e r e ulalmasn salayabilir.
linli aklla anlatlan bir yknn bir balangc, A m a ayn kolaylkla bu kompleksler, okunamayan
bir geliimi ve bir sonu vardr. Bu kural rya iin Rus harflerinin uyandraca bir gndz d yo
geerli deildir. Ryann zaman ve mekan boyut luyla da serbest braklabilir. O zaman ryann,
lar farkldr. Ryay anlamak iin onu, tpk insa cinsel bir alegoriden daha baka bir anlatm da
nn eline ald bir nesneyi iyice anlayncaya ka ierebileceini tahmin ettim. B u n u n nedenlerini
dar evirip evirmesi gibi, eitli taraflarndan i n daha yakndan anlatmak isterim.
celemek gerekir. Adamn biri bir anahtar deliine anahtar sok
F r e u d ' u n kulland ekliyle serbest arm tuunu, ar bir sopay salladn ya da bir kapy
dan beni uzaklatran dnceler bunlardr. R bir koba ile zorladn ryasnda grebilir.
yann kendisi zerinde olabildiince durmak ve Bunlarn her biri birer cinsel alegori olarak gr
onun artrabilecei btn br ie yaramaz lebilir. As nemli olan onun bilinaltnn, belli
varsaymlarla armlar dlamak istiyordum. nedenlerle bu resimlerden zellikle birini semi
Bunlar geri kukusuz bir hastann kompleksleri olduu gereidir. Asl grev neden anahtarn so
ne ulamay salarlard, ancak benim maksadm, paya ya da sopann ko bana tercih edilmi ol
nrotik bozukluklara yol aan kompleksleri orta duunu ortaya karmaktr. Bazen bu yolla asln
ya karmaktan daha teye giden bir amat. Bu da cinsel eylemin deil, ok baka bir psikolojik
kompleksleri tanmak iin birok baka olanak da
vardr. rnein psikolog, gereksindii btn b i l
gileri, szck arm testiyle de elde edebilir.
A m a , bir insann ruhsal yaam yksn ren
mek, anlamak iin ryalar ve onlarn simge re
simlerinin ok daha nemli rol oynadnn iyice
anlalmas zorunludur.

rnekse, herkes bilir ki cinsel eylem saysz

Serbest a r m iin iki deiik

uyar: Tibetli bir d i l e n c i n i n d n e n

d u a d e i r m e n i (solda) bir falcnn

kristal krede fal bak ( s a d a ) : Bi

ngiliz p a n a y r n d a m o d e r n bir

kristal falcs.

28
temann kastedilmi olduu ortaya karlabilir. d apak olan byle bir anlatmla ne sylemek
Buradan ben, aka ryann paras olan b istiyordu? Grne baklrsa, rya grenin yaa
tn malzemenin yorumda kullanlmas gerektii myla yakndan ilgili olan dejenere bir kadm fikri
sonucunu karyorum. Rya k e n d i uurlarm i sz konusuydu. Ancak bu resmin kendi kars
zer. Kendisiyle ilgili olan ve kendinden uzaklaan zerine projekte edilmi olmas bylesine haksz
eylerin hangisi olduuna, bamsz olarak kendi stelik yanl olduuna gre, bu itici resmin tem
zgn biimi karar verir. Serbest arm zikzak sil ettii eyin ne olduunu buluncaya kadar ba
bir yol izleyerek bizi rya materyalinden uzakla ka taraflar aramalydm.
trrken, benim nerdiim yntem, merkezinde Ortaada, fizyologlar i salg bezlerimizin ya
rya materyalinin kendisi bulunan daireler iz ps yznden her birimizde eril ile diil eleman
mektedir. B e n rya resmi zerinde duruyorum. larn birlikte bulunduunu ispat etmeden ok n
Bu srada ryay grenin kama abalarna da hi ce, "her erkein iinde bir kadm vardr" denilirdi.
aldrmyorum. Mesleki uygulamam srasmda sk Erkein iindeki bu diil elemana ben " a n i m a "
sk "imdi sizin ryamza dnelim; bu rya ne an adm verdim. Bu dii taraf, belli bal ynleriyle
latyor?" diye sormak zorunda kalyorum. evreyle, zellikle de kadnlarla biraz aa ve de
Hastalarmdan biri, bir keresinde ryasnda ersiz bir iliki iindedir. Bu yzden insann k e n
salar darmadan, sarho ve basit bir k a d m gr disinden de bakalarmdan da dikkatle gizlenir.
mt. Ryada bu k a d m szde kendi karsyd. Baka trl sylemek istersek; bir insann kiilii
Oysa kendi kars aslmda tamamen baka bir kii dardan ok normal grnse bile, o "iindeki ka-
likteydi. Yzeysel olarak bakldnda bu rya, o dn"n zavall halini herkesten hatta kendisinden
ke edecek kadar gerekdyd. Bu yzden de bile gizliyor olabilir. Bu hastada da sz konusu
hasta bunu anlamsz bulup hemen reddetti. O n u olan buydu. Dii taraf hi de gzel deildi. Rya
serbest arma braksaydm kukusuz ki rya
snn naho anlatmndan olabildiince uzakla
maya alacakt. Bu d u r u m d a muhtemelen, kar
syla hi ilgisi olmayan, temel komplekslerinden
birisine ulaacak, bu zgn dn zel anlam
zerine hibir ey renemeyecektik.

P e k i ama acaba onun bilind, gerek olma-

Cinsel iliki iin saysz simgesel ya

da allegorik resimlerden biri g e y i k

avdr. A l m a n ressam C r a n a c h ' n

bir tablosundan d e t a y ( 1 6 . yzyl)

(sada).
Flaman ressam C a m p i n ' i n bir m i h r a p

resminden ayrnt ( 1 5 . yzyl). Kap umudu,

kilit bakalarn sevmeyi ve anahtar da tanr

z l e m i n i simgelemek iindir. Bir ngiliz

kardinali geleneksel trenle bir kiliseyi

vaftiz e d i y o r (solda). Bu srada kilise

k a p s n a , herhalde falIik bir simge d e i l de

otorite belirtisi ve o b a n sopas o l a n bir

a s a ile vuruyor. H i b i r bireysel simge

resminin d o g m a t i k , sabit, genel geer bir

a n l a m yoktur (altta).

A n i m a erkein bilindndaki diil

elementtir. sel ikilem genellikle,

1 7. y z y l d a n bir simya el

y a z m a s n d a n bu tal hermafrodit

g i b i ikili bir figrle simgelenir (sa

stte): insann psiik bisekselliinin

fizik bir grnm ( s a d a ) :

Ebeveynin her ikisinden gelen

k r o m o z o m l a r y l a bir insan hcresi.


kendisine "bir bakma sen berbat bir kadm gibi li olduklar kolaylkla anlalabilir. Bilin, doas
davranyorsun" diyor, onu hatr saylr bir oka gerei, btn bilinmeyenlere, bilind olanlara
uratyordu. (Byle bir rnek elbette ki bilind- kar koyar. Daha nce anlattm gibi, ilkel halk
nn ahlak uyarlarla uratnn kant olarak larda, antropologlarn "misoneizm" adm verdik
deerlendirilmemelidir. Dikkat edilirse rya has leri bir tutum, her yeni olana kar derin, batl bir
taya "davranlarn dzeltmesini" sylemiyor; k o r k u vardr. lkel insanlar beklenmedik olaylar
yalnzca bilincin, ryay grenin tam bir centil karsnda, yaban hayvanlar karsmdaki davran
men olduu eklindeki yanl varsaymn denge n aynm gsterirler. A m a uygar insan da yeni fi
lemeye alyordu.) kirler karsmda benzer ekilde tepki gsterir,
nsanlarn, ryalarndaki mesajlar grmezden yeni olann okundan korunmak iin ruhsal bari-
gelmeye, hatta hepten reddetmeye neden eilim yerler koyar. B u , insann kendisini artan bir
dnceyi itiraf etmeye, kabul etmeye kendisini
zorlayacam hissettii ryalar karsmdaki tep
kisinde ok iyi gzlemlenebilir. Felsefe, doa b i
limleri hatta edebiyatn birok ncs, kendi
adalarnn ete brnm tutuculuklarnn
kurban olmulardr. Psikoloji ise en gen bilim
dallarndan biridir. Bilmdmn uralarm ele
almaya kalkt iin de misoneizmin en ar b i
imi ile kar karya kalmas kanlmazdr.
Bilindnda gemi ve gelecek

imdiye kadar, ryalarn ele almnda kulland duunun kabul edilmesi veya her ikisi birden zo
m baz ilkelerin ana hatlarn belirtmeye al runludur.
tm. nk eer insann semboller oluturma ye imdi bilin ve bilindnm ieriklerinin bir
tisini incelemek istiyorsak, ryalar hem en temel birleriyle hangi yoldan ilintili olduklarna daha
hem de en kolay girilebilen, elde edilebilen mal yakndan bakalm. B i l i n e n bir rnei ele alalm:
zeme olarak ie yaradklarn gstermilerdir. R Dnceler ksa bir an ncesine kadar berrak
yalarla urarken i k i nokta zellikle nemlidir: olduu halde insan bazen syleyeceini birden
ncelikle, ardnda belli bir anlam bulunmas ne bire unutabilir. Ya da tam kendisine bir ey sy
deniyle rya, baka hibir n beklenti ve tahmin lenecei srada bir arkadamm ad aklndan ka
de bulunulmamas gereken bir gereklik olarak bilir. Hatrlayamadmz belirtiriz; ama aslnda
ele alnmaldr; ikincisi de ryann, bilindnm bellek bilind olmu ya da en azmdan bir sre
zgn bir anlatm olduudur. iin bilinten ayrlmtr. Benzeri bir berti d u

Hakknda ne kadar az ey bilsek de bilind yumlarmzda da vardr; belli belirsiz iitilebilen

nm incelenmeye deer olduu kabul edilmelidir. srekli bir sesi alglyorsak, bu sesin dzenli ara

En azndan bir bcek aratrmacsnn, dikkatini lklarla kaybolup yeniden ortaya kt duygusu

eken bir bite gsterdii kadar ilgiyi hak etmek nu alrz. A m a bu dalgalanmalar, sesin tonundaki

tedir. Herhangi bir kii ryalar, anlam olmayan deiiklikten deil, dikkatin periyodik olarak d

kaotik olgular olarak kabul etmekteyse, byle mesi ve ykselmesinden kaynaklanmaktadr.

yapmaya devam etmekte serbesttir. A m a eer B i r ey bilincimizden kt zaman, aslnda


bunlarm normal olaylar olduu varsayrsa -ki varl ortadan kalkm olmaz; tpk keyi dnen
gerekte de yledirler-, o zaman ya nedensel ola bir arabarun kaybolup gitmi olmad gibi. Araba
rak ele alnmalar, yani varolularnn aklc bir yalnzca artk grnmez olmutur. Bu araba ile
nedeni olduunun ya da belli bir amalarnn ol ileride pekala yeniden karlaabileceimiz gibi,
aklmzdan belli bir zaman iin yitip gitmi olan Bu tip davranlar, histerik hastalarn anlatm
dnceler de geri gelir. O halde bilindrun bir larnn birok hekim tarafmdan dpedz yalan
blm, bir zaman iin geri ekilmi birok d olarak reddedilmesine yol aar. Byle kimseler
nce, izlenim ve imgeden oluur. Bunlar bilinci geekten de oumuzdan daha fazla sayda ger
mizi srekli olarak etkilerler. Damk ya da dalgn ek olmayan eyler anlatmaktadrlar ama bunu
olan biri, bir eyi almak iin odaya girer. Birden tanmlayacak en uygun szck " y a l a n " szc
bire durur, akm grnr; ne alacam unut deildir. Onlarn ruhsal durumlar gerekten dav
mutur. Elleri, uykuda gezer gibi, masamn ze ranlarna kar belirli bir gvensizlie neden ol
rindeki nesneler arasnda dolar; balangtaki maktadr, nk bilinleri sk sk bilindrun n
amacn unutmutur ama bilind tarafndan h ceden bilinemeyecek mdahaleleriyle bulanmak
l o ama iin ynlendirilmektedir. Sonunda bir tadr. D e r i duyarllklar bile bu tr alglama fark
denbire ne yapmak istediini yemden hatrlar. llklar gsterebilir. Histerik kimse belli anlarda
Bilind ona y o l gstermitir. koluna batran ineyi fark eder, baka anlarda

Nrotik bir insan birok eyi bilinli, planl ya ise b u n u n hi farkma varmaz. Hastann dikkati

pyor gibi grnr. H a l b u k i o srada ne yapmakta belli bir noktaya ekilirse, duyumlarn silikleme

olduu sorulsa, b u n u ya bilmedii ya da aklnda sinin neden olduu gerilim geinceye kadar, ba

bambaka bir ey olduu ortaya kar. zen btn vcut tam uyumu gibi olabilir. Bu

Bunun pek ok rnei vardr. Uzman olan b i geince de duyumlarn alglanmas hemen yerine

ri, bilind ruhsal ieriin, bilinliymi gibi dav gelir. Btn bu sre iinde kii olup bitenin, b i

ranmaya yol atm fark etmekte gecikmez. By lind olarak farkndadr.

le durumlarda dncelerin, szcklerin ya da H e k i m byle bir hastay hipnotize ettii zaman


eylemlerin gerekten bilinli olup olmad asla bu sreci kolaylkla izleyebilir ve hastann btn
kesin olarak binemez. ayrntlar fark etmi olduu gsterilebilir. K o l a

"Misoneizm" 1 9 2 5 ' t e Amerikal retmen

S c o p e s ' u n , D a r w i n ' i n Evrim Kuramn

y a y m a k nedeniyle m a h k e m e y e verilmesinin

nedeni olmutu. S a v u n m a n C l a r a n c e

D a r r o w duruma srasnda (solda o r t a d a ] .

S c o p e s m a h k e m e n n d e (en solda).

1 8 6 1 y l n d a ngiliz dergisi " P u n c h " d a

antidarvvinist karikatr: "Ben bir insan ve

karde m i y i m ? " (solda).

A m e r i k a l karikatrist James Thurber,

AAisoneizm'e gln y a n n d a n b a k y o r d u .

Teyzesinin, elektrik akmnn " t a a c a n d a n

v e btn o d a y a y a y l a c a n d a n "

korktuunu y a z y o r d u ( s a d a ) .

33
bir inenin bat ya da bilincin bulank olduu s deildir. Sadece abartl olduklar iin gze daha
rada yaplan bir konuma, anestezi d u r u m u ya da fazla batarlar. Histerik semptomlar her normal
"unutu" hi olmam gibi yeniden anlatlabilir. insanda gzlenebilir; ama nemsiz olduklarndan
Baygn ekilde klinie getirilen bir kadn hatrl ounlukla fark edilmezler.
yorum. Ertesi gn bilince dndnde k i m oldu rnein unutmak normal bir olgudur. Burada
unu biliyor ama nerede olduunu, buraya ne za baz bilinli tasavvurlar, dikkatimiz elinmi oldu
man ve neden getirilmi olduunu hi bilmiyor u iin, zgn enerjilerini yitirmilerdir. lgi ba
du. A m a kendisini hipnotize ettiimde bana ne ka yne dndnde, daha nce uralan nesne
den hastalandm, kendisini klinie k i m i n getir ler glgede kalrlar. Bu kanlmazdr, nk bi
diini gzelce anlatt. Btn bu ayrntlar da ev lin ayn anda ancak ok az imgeyi d u r u saylacak
re tarafndan onayland. Hipnoz altndayken, bel lde ak grebilir.
lei sanki btn sre boyunca bilinci ackm gibi Unutulmu olan tasavvurlar buna ramen var
berrak durumdayd. lklarm sona erdirmemilerdir. Her istenildiinde
Bu tr konularn aklanmasnda usulen klinik yeniden retilemeseler bile, bilin eiinin altn
deneyimden elde edilen rnekleri kullanmak zo da her zaman dururlar. Bazen yllarca unutulmu
runda kalrz. Bu yzden eletirilerin ou, bilin- olduklar halde, her an yeniden dar kabilirler.
dnn ve onun zgn gsterilerinin yalnzca ve Burada, bilinle grp iitmi, sonrasnda ise
zellikle psikopatolojinin ilgi alanna ait olduunu unutmu olduumuz eylerden sz ediyorum. Ya
ileri srerler. Bilindnn her davurumunu, n sra, ya dikkatimiz baka bir tarafa toplanm
normal ruhsal durumla ilgili olmayan, nrotik ya olduu ya da uyandrdklar duyumsal uyar bi
da psikotik bir ey olarak grrler. Oysa nrotik linli bir iz brakamayacak kadar zayf olduu
grngleri yalnzca hastalk belirtileri olarak de iin, hi dikkat etmediimiz birok eyi de gr
erlendirmek kesinlikle hataldr. Bunlar normal mekte, iitmekte, k o k u s u n u ya da tadm almakta
olgularn patolojik abartlarndan baka bir ey yz. Bilind o srada gene de d u r u m u n farkn-

Eskiden bylenmek denilen ar

kitle histerisi o l g u l a r n d a akl ve

normal d u y u m algs g l g e l e n m i

grnr. Bir Bali kl dansnn

l g n l , danslarn transa

girmesine ve hatta b a z e n silah

kendilerine s a p l a m a l a r n a yol a a r

(solda). Kimi m o d e r n danslarn da

d a n s e d e n l e r d e benzer bir trans

durumu o r t a y a k a r d grlyor

(sada).
lkellerde " b y l e n m e " bir tanr ya da

cinin insan vcudunu ele g e i r d i i

a n l a m n a gelir. Haitili bir kadn dinsel

bir ekstazda baylm (st solda). Tanr

G h e d e ile bylenmi olan Haitililer,

(st o r t a d a ve s a d a ) d a i m a bu

p o z i s y o n d a , b a c a k b a c a k stne atm

v e a z d a s i g a r a y l a grnrler.

Bugnk Tennessee-ABD'de bir dinsel

tarikatta, arklar ve el r p m a l a r l a

histeri salanr; sonra insanlar zehirli

ylanlar elden ele geirirler ( b a z e n de

bu s r a d a lmcl srk y a r a l a n m a l a r

olur) (solda).
dadr. Byle eik alt duyumsal alglamalar, gn yu fark etmi, bu algfiama, oktan unutulmu o
delik yaammzda ok nemli bir r o l oynarlar. cukluk anlarn canlandrmaya yetmiti.
Bunlar bizi fark ettiimizden ok daha fazla etki Byle bir "anahtar szck" ya da "fnye" etki
lemektedirler. rencilerinden biriyle derin bir si, tehlikesiz anlarn olduu kadar, nrotik semp
syleiye dalm olarak yrmekte olan bir profe tomlarn saldrm da aklar. rnein apak
sr, buna i y i bir rnek anlatmt. Yrdkleri s salkl, gayet i y i d u r u m d a gen bir kz bir bro
rada dnceleri, hi beklenmedik bir ekilde, da hamarata almaktadr. B i r an sonra kor
ocukluk anlarnn saldrsyla kesilmiti. Bu sap kun bir ba ars balar ve kkn bir grnm
may kendisi bir trl aklayamyordu. O anda alr. Bilinli bir ekilde alglamakszn, o srada
sylediklerinin hibiriyle bu anlarn herhangi bir uzaktan geen bir geminin sis ddn iitmi-
ilintisi akla gelmiyordu. Etrafna bakndnda tir. Bu da u z u n zamandr, unutmaya alt er
tam bu arular geldii srada bir ky evinin nn kek arkadandan ayrksm anmsatmtr. Nor
den gemi olduklarm grd. rencisine, fante mal unutmadan baka, F r e u d bu tr ho olmayan
zilerin balad noktaya kadar geri dnmeyi ve aslnda kurtulmak istenen aralarn "unutuldu
nerdi. Oraya vardklarnda burnuna bahedeki u" saysz olguyu tanmlamtr. Nietzsche'nin
kazlardan ykselen k o k u arpt. O anda, anlar dedii gibi, gurur yeterince inat olduunda bel
nn canlanmasna yol aann bu k o k u olduunu lek boyun eer. Byle durumlarda psikolog "bas
anlad. nk ocukluunda bir sre kazlar da trlm ierik"ten sz eder.
olan bir ky evinde yaamt. Onlarn tipik k o k u B u n u baka bir rnek daha iyi anlatabilir:
su, zerinde unutulmu gibi grnse de kalc vereninin baka bir k a d m yardmcsn kskanan
olan bir izlenim brakmt. Gezinti srasmda ky bir sekreter, adm listesine ok ak ekilde ia
evinin nnden geerken, bilind olarak k o k u retledii halde, onu toplantara davet etmeyi hep

Bu r e k l a m d a V o l k s w a g e n markasn

oluturan o y u n c a k otomobiller okuyu

cu zerinde, kendi ocukluk anlarn

artran " b a l a t c " etki y a p a b i l i r

ler. Bu anlar hosa, o z a m a n

olaslkla rn ve m a r k a y l a bilind

balanrlar.
unutmaktadr. Bu ihmalinden dolay hesap sorul ayan kz kardeine yazdm. O, kendisinin ve aa
duu zaman tamamen " u n u t t u u n u " ya da "dik beyinin, aabeyi henz 11 yandayken, bu kitab
katinin dalm olduunu" bahane etmektedir. gerekten okumu olduklarm anmsad. K o n u
Unutkanknn gerek nederir hibir zaman, dan, Nietzsche'nin bu yky bilerek arm ol
kendi kendine bile, itiraf etmez. duunu karsamak olanakszd. Bana kalrsa bu
nsanlarn ou, istenlerinin gcn, roln yk, aradan 50 yl getikten sonra yemden bilin
abartrlar. K e n d i kararlarna tam anlamyla hakim cinin odak noktasna kvermiti.
olduklarm eri srerler. Oysa amalanm ve imdiye kadar bilindna ilikin olarak syle
amalanmam olan eylemler dikkatle ayrlmal diklerim, yalnzca insan ruhunun bu karmak b
dr. Birinciler ego-kiilikten kaynaklanr. kinciler l m n n doas, alma biimi zerinde soluk
ise ego ile deil, onun "br y z " ile ilikili bir bir taslaktan ibarettir. Yine de ryalarmzn
kaynaktan gelmektedir. Sekretere davetleri spontan olarak retildii bu bilind ruh para
unutturan da ite bu "br yz"dr. snn yapsn gstermi olmaldr. Bilind mal
Fark ettiimiz ya da rendiimiz eyleri zeme, akla gelebilen b t n drtler, impulslar ve
unutmamzn birok nedeni vardr. Bunlar yeni maksatlardan, rasyonel ve irrasyonel dnceler
den bilince karmak iin de eitli olanaklar bu den, alglamalardan, sezgilerden, koullardan,
lunmaktadr. B u n a bir rnek "kryptomnesie" ya mantkl sonulardan ve her t r l duygudan olu
da "sakl olandan anlar"dr. rnein bir yazar, abilir. Bunlarn her biri ya da hepsi birden, ks
nceden dnlm olan bir plana gre yaz men, bir sre iin bazen de srekli olarak bilin-
makta ve bir yk gelitirmektedir. Neden sonra dnda kalabilir.
anszm temadan dar srar. Ola ki aklna yeni Byle bir malzeme, ounlukla bilin iinde
bir fikir gelmi ya da yeni bir yan yk canlanm yer bulamadndan bilindna atlmtr. D
tr. Kendisine bu deiiklie neyin neden olduu ncelerimizin bazfiar da duygusal enerjilerini
sorulduunda buna yant veremez. Belki de nce yitirerek bilindna derler, yani onlara artk
den hi bilmedii bir malzeme retmekte olduu dikkat etmeyiz; nk ya giderek ilgin ve nem
halde bu deiiklii hi fark etmemitir. K i m i za li olmaktan kmlardr ya da onlar gzmzn
man ise yazdklarnn, kendisinin hi okumad nnden uzaklatrmak iin belirli nedenlerimiz
na inand bir baka yazarn yaptlarna belirgin vardr. Bu "unutma" durumu gerekte, bu yolla
bir benzerlik tad grlebilir, gsterilebilir. bilmcimizde yeni izlenim ve dncelere yer aa
Ben buna Nietzsche'nin "Byle B u y u r d u Zer bilmek iin de bizim iin son derece gereklidir.
dt'nde ok dikkati eken bir rnek buldum. A k s i takdirde karfiatmz her ey bilin eii
Yazar, 1686'dan kalma bir gemi seyir defterinde nin zerinde kalr, zihnimiz olaanst yklen
yazl olan bir olay kelime kelime aynen aktar mi olurdu. Bu durum bugn olduka bildik oldu
mtr. Tamamen rastlantyla bu denizci sylen undan ou kimse bunu yaradlmzn bir par
cesini, 1835'te, yani Nietzsche'nin yazdndan as olarak kabul etmektedir. Bilinli ierik bi
yarm yzyl nce, yaynlanm olan bir kitapta lind ierisinde kaybolabilecei gibi, o zamana
okumutum. Ayn blm "Byle B u y u r d u Zer kadar hi de bilinli olmayan yeni ierikler de bi-
dt'te grnce, Nietzsche'nin kendi diline hi lindndan bilince ykselebilir. rnein karan
uymayan bu garip stile atm. Nietzsche'nin sz lk bir duygu bir eylerin olduunu, yaknda su
konusu kitab okumu olduundan, kendisi hi yzne kacam gsterir gibi olur; "havada bir
sz etmedii halde, emindim. O zaman henz ya eyler var"dr ya da "bir eylerin kokusu alnmak-

37
ta"dr. Bilindnm sadece gemi olaylarn hur kantlarn doa bilimlerinde de sanat tarihinde
da deposu olmayp, gelecekteki ruhsal durumlar de bulabiliriz. rnein Fransz matematiki Poin-
la dncelerin tohumlaryla da dolu olduunun care ve kimyager Kekule nemli bilimsel bulula
kefi beni yeni bir psikolojik bak biimine yn rn ounlukla bilinaltmdan gelen resimsel ve
lendirdi. Bu noktadan pek ok tartmalar alev ani "aklamalara" borludurlar. Fransz filozof
lenmitir. Ne var k i , uzak bilinli gemiten anla Descartes'n "mistik yaants" dedii yaant da
rn yan sra tmyle yepyeni dncelerle yara onun imek gibi birden "btn bilimlerin dze
tc fikirlerin de -o zamana kadar hi bilinlenme n i n i " fark ettii benzer bir "vahiy"e dayanmakta
mi dnce ve fikirler- bilindndan gelii, bir dr. ngiliz yazar Robert Louis Stevenson yllarca,
gerek olarak durmaktadr. Bunlar r u h u n karan kendisinin "insan tabiatnn i k i yzl doasna da
lk derinliklerinden, lotus iekleri gibi yetimek ir gl duygusu"na uygun bir hikaye aram, hi
te, bilind r u h u n son derece nemli bir bl beklemedii bir anda " D r . J e k y l l ve Bay Hyde"n
mn oluturmaktadrlar. B u n u gndelik yaam hikayesi kendisine bir ryada belirivermitir.
mzda, zellikle de sorunlarn artc yeni neri leride byle bir malzemenin bilindndan
lerle zlverdii durumlarda gryoruz. Birok nasl ykseldiini, hangi biimde ortaya ktn
sanat, filozof ve doa bilimcisi, en iyi fikirlerinin daha ayrntl olarak tanmlayacam. imdilik,
bazlarn, bilinaltmdan birdenbire kveren bu yalnzca rya imge ve simgelerinin nemine ia
tr esinlere borludurlar. Byle zengin malzeme ret etmekle yetineceim. Bunlar byk olaslkla,
bulunan damar bulmak, felsefe, yazn, mzik ya daha nce bilince hi kmam olan tmyle ye
1

da bilimsel bululara aktarmak, genellikle deha ni dnceleri anlatmaktadrlar.


olarak adlandrlan eyin bir belirtisidir. B u n u n

196 Aromt-he SubslMsen 1 9 . y z y l d a Benzol'un molekl


chlossene Kette (einen s v m m r t n s e h e n R i n g ) , die noch s e e b s freie yapsn aratran A l m a n k i m y a g e r
V e r w a n d U e h a i b w i n b e i t e D enthlt.
Kekule, dnde kuyruunu a z n a

a l a n bir ylan grmt. (Bu yzlerce

offene K e t t e . geschlossene Kette. yllk, eski bir simgedir; solda bunun


Diese A n s i e h t ber die Constitution der aas sechs Kohlenstoffato-
3. y z y l d a n y u n a n c a bir el
men bestehenden, geschlossenen Kette wird vielleicht noch deutlicher
wiedergegeben durch folgende graphische Formel, in welcher die K o h l e n - y a z m a s n d a k i resmi var.) Kendisi d,
stoffatooie rund and die vier Ve r w a o d Lsc h a f t s e i n h e i l e n jede Atomw
durch vier von ihm suslaufende Linien dargestellt s i n d : " O r g a n i k K i m y a Ders Kitab"nn ( 1 8 6 1 )

bir s a y f a s n d a (en solda) g r l d

g i b i , molekl yapsnn k a p a l bir halka

o l d u u eklinde yorumlamt.

Voo dieser geschlossenen Kette leiten sich nun, w i e gleich


ausfhrlicher gezeigt werden w i r d , alle die V e r b i n d u n g e n ab, die man
gewhnlich als a r o m a t i s c h e S u b s t a n z e n bezeichnet Die offene Kette
Bir A v r u p a k a r a y o l u n d a " Y a b a n
ist v i e l l e i c h t i m C h i n o n , i m C h l o r a n i l und deo wenigen K o r p e r n anzu
H a y v a n G e i i " a n l a m n a gelen
n e h m e n , die z u b e i d e r in nherer Beziehung stehen. A u c h diese K o r p e r
knnen i n d e s s a u f die g e s c h l o s s e n e Kelle bezogen and von ihr abgeleitei
allm bir levha (sada). A m a
werden, w i e dies s p t e r n o c h e r r t e r t werdeo soll.

srcler bir fil, bir g e r g e d a n ve hatta

168 In allen aromatischen Verbindungen kann also, alt gemeinschaft bir d i n o z o r g r y o r . Bir dn, svireli
l i c h e r K e r n , e i n e aus sechs Kohlenst-iffatomen bestehende, geschlossene
Kette a n g e n o m m e n w e r d e n , die n o c h sechs freie Verwandtsehnflseinhei ressam Erhard J a c o b y t a r a f n d a n
! e o besitzt. Man konnte sie durch die Kormel: 0,A, ausdrucken, im
w e l c h e r A eine nicht gesttigte Afflnilai .der V e r w a n d t s c h a f t leinheil be-
yaplm bu resmi, tam d tablolarnn

mantkd, birbiriyle ilgisiz niteliini

gsteriyor.

38
Ryalarn ilevi

Rya yaammzn kkenlerine biraz ayrnt gir ana nedeni olan sz konusu elikiyi fark edecek
dim, nk buras ou simgelerin yetitii ze tir. Bunlar bilinli deneyimlerinin koullarnda
mindir. Ne yazk ki ryalarn anlalmas gtr. hibir anlam tamazlar. Bu yzden de insan bun
Daha nce de belirttiim gibi, bir rya bilinle an lara ya hi aldrmamak ya da bunlarn kendisini
latlan bir hikayeden tmyle farkldr. Gnlk arttn itiraf etmek zorunda kalr. Grnte
yaamda ne anlatlmak istendii nceden d dzenli olan yaammzda, ilikili olduumuz kav
nlr, en etkili anlatm biimi seilir. Her eyin ramlarn hi de sandmz gibi kesin olmadn
mantkl bir srada olmasna alr. Eitim gr idrak etmek, belki d u r u m u kavramay kolaylat
m bir insan, anlatmnda btn belirsizlikler rr. T a m tersine anlamlar (ve duygu ierikleri)
den kanmaya alr. Ryalar ise ok baka tr onlara yakndan baktka belirsizlemektedir.
l dzenlenmitir. elikili ve gln imgeler r B u n u n bir nedeni, iittiimiz, yaadmz her e
ya greni zorlar, normal zaman duygusu tama y i n bilindna geebilmesidir. Bilincimizde sak
men yiter. Allageldik eyler bile artc hatta layabildiimiz, istediimiz gibi yeniden retebil
tehdit edici bir grnm kazanr. diimiz eyler bile ou zaman bilind bir alt

Bilindmn, iindeki malzemeyi grnte renge sahiptir ve bu da kolaylkla tasavvurumuzu

dzenli bir durumdan bu kadar farkl bir srayla boyar. Bilinli izlenimlerimiz kolaylkla bilind

oluturmas garip grnebilir. Bu da uyamk ya bir anlam kazanr, bu da bizim iin ruhsal bakm

amda dncelerimizi zorlayabilir. A m a ryasn dan nem tar. Oysa bu anlamn da onun gele

da bir ams canlanm olan herkes, normal insan neksel anlam bazen genileten bazen silen yn

larn ryalar bu kadar g anlalr bulmasnn teminin de hi farknda olmayz.

39
Elbette bu tr ruhsal alt tonlar kiiden kiiye amalarla kullanldklar srada elbette b u n u n
deiir. Her birimizin kendi tasavvurlarmz var zerinde durulmamaktadr.
dr. Bunlar bireysel olarak kavrar, kullanrz. Ksacas, bilincimizdeki her kavramn ruhsal
Herhangi bir konuma srasnda "devlet", "para", armlar da vardr. Byle armlarn youn
"salk" ya da " t o p l u m " gibi kavramlar kullan luklar (sz konusu kavramn, b i z i m kiiliimizin
yorsam dinleyicerimin de bunlardan aa yuka btn iin tad neme ya da bilinaltnda
r benim anladm anladklarn sanmaktaym. ilikili olduu baka fikirlere ya da komplekslere
Ancak benim asl anlatmak istediim, burada bal olmak zere) deiebilir ama her durumda,
"aa yukar" ile ortaya kan snrlamadr. Ger o kavramn " n o r m a l " karakterini deitirebecek
ekte her szcn her insan iin, hatta ayn kl gtedirler.
tre sahip olanlar iin bile, az da olsa farkl bir an Bize olup biten her eyin bu eik alt ynleri
lam vardr. Bu farklln nedeni, bireysel bir er n i n , gndelik yaammzda ok nemsiz bir r o l
eve iine alnacak olan bir genel kavramn daima oynadklar sanlr. Oysa, psikologun bilindnn
bir para da bireysel olarak anlalmas ve uygu
lanmasdr. Elbette, insanlar farkl politik, dinsel
ve psikolojik yaantara sahip olduka bu farkl
lk da byr.

Kavramlar yalnzca szcklerle zde oldukla


r srece bu farkllk pek gze arpmaz, nemli
bir rol de oynamaz. Ne ki tam bir tanmlama ya da
titiz bir aklama zorunlu olduu zaman, yalnz
entelektel anlayta deil, duygu yknde de
sz konusu kavramn kullanmmda da artc
farklar saptanabilir. A m a genellikle bu varyas
yonlar bilind kalr, bu yzden de alglanmam
olurlar.
Bu tr farkllklarn, gnlk kullanmda nemi
olmayan kk anlam nanslar olduklar ileri s
rlerek, deerleri kmsenebilir. A n c a k var ol
duklar gerei, en doal bilin ieriinin bile bir
para belirsizlikle glgelenmi olduunu bize gs
termektedir. rnein olaanst dikkatle tanm
lanm bir felsefe ya da matematik kavrammn b i
le, iinde bizim koymu olduumuz anlamdan
fazlasnn olmayacana ne kadar emin olursak
olalm, tahmin edebileceimizden daha zengin bir
ierii vardr. Bu ruhsal bir olgudur ve bu niteli
iyle ksmen gzden uzaktr. En basit saylar bile,
genellikle bilinenden daha fazlasna sahiptirler.
Bunlar ayn zamanda mitolojik elemanlardr - P i -
sagorculara gre hatta kutsaldar-; ancak pratik

40
Dlerin akld fantastik z e l l i i n e d i e r Bir d g r e n i bir e j d e r h a kovalyor; 15. " Z a m a n , kys o l m a y a n bir rmaktr", M a r c

rnekler (st solda): Baykular ve Yarasalar y y ' d a talyan kei Francesco C o l o n n a ' n n C h a g a l l ' i n tablosu (stte). Bu resimlerin,

d kuran bir a d a m n zerinde uuuyorlar y a z d "Poliphilo'nun D"nden bir balk, k e m a n , saat ve sevien iftin

(1 8. yy spanyol ressam G o y a ' n n fantezi (solda). birbiriyle ilgisiz sunumu d niteliindedir.

gravr).
Bilinen saylarn mitolojik y a n M a y a

k a b a r t m a l a r n d a grnyor. Z a m a n blmleri

tanrlar o l a r a k gsterilmi (en stte S Z 3 0

d o l a y ) . N o k t a p i r a m i d i (stte). Pisagor

felsefesinin Tetraktys'ini-gsteriyor. ( 0 6 yy)

B u n d a toplam 10 e d e n , 1. 2. 3 ve 4

saylar bulunuyor. 4 ve 1 0 Pisagor

tarafndan tanr saylmtr.


anlatm biimleri ile karlat rya analizinde davranlara kzmam gerekip gerekmediini he
bunlar son derecede nemlidir; nk bunlar b i men hemen hi dnmemitim. Duygusal tepki
linli dncelerimizin hemen hi grlemeyen leri bilincin denetimi altnda tutabilmek olduka
kklerini oluturmaktadr. Son derece alelade deerli bir zelliktir, bu rya da b u n u salamaya
olan nesneler ve fikirler, bir ryada bazen ylesi ynelikti. B u n u n iin de Avusturya'da kullanlan
ne byk bir anlam kazanrlar k i , ryamzda ka bir deyimi kullanm dahas b u n u grntsel ola
pal bir kapdan ya da geip giden bir trenden rak sahnelemiti. Deyim "kamburuma -srtma-
baka bir ey grmediimiz halde, ok rahatsz kabilirsin"dir ve "hakkmda sylediklerin beni
uyanabiliriz. ilgilendirmiyor" anlamna gelir.
Ryadaki resimler, bilinli gerekteki kavram Bu rya temsili olarak tanmlanabilir, nk
lara ve yaantlara oranla, belirgin ekilde daha sz konusu temay dorudan deil, nce anlaya
sanatkrane ve canldrlar. Bu ksmen, sz edi madm bir tebih yoluyla dolayl ekilde anlat
len kavramlarn bilind deerlerinin ryada or maktadr. Bu sk olur. A m a b u , ryalarn maskeli
taya kndan trdr. Bilinli dnmz olduu anlamna gelmez; daha ok, duygu ykl,
srasnda kendimizi ok daha az renkli rasyonel resimsel bir dili anlamaktaki yetersizliimizi gs
saptamalarla snrlarz. Renkler azalmtr, nk termektedir.
onlarn ruhsal armlarnn byk bir blm nsanlarla gndelik ilikilerimizde anlatmlar
absorbe edilmitir. mzn olabildiince tam olmasn salamaya al
Ryalarmdan yorumlamakta glk ektiim rz. B u n u n iin de dilimiz ve dncelerimizdeki
birini ammsyorum. Bu ryada adamn biri ar btn fanteziyi siler ve bylece, ilkel insanlarn
kamdan srtma sramaya alyordu. Bu adama ruhlarmda henz ok belirgin olan bir zellii de
ilikin olarak, bir keresinde bir szm yakalayp, yitirmi oluruz. oumuz her nesneden, fikirden
bu szn anlamn glnletirerek deitirdiin gelen her trl fantastik arm, bilindnn
den baka hibir ey anmsamyordum. A m a bu ok derinlerinde gizlemitir. B u n a karlk ilkel
gerekle, ryamda srtma sramaya almas ksan, bu ruhsal zekikleri hep alglamaktadr. O,
arasnda bir ilinti de kuramyordum. Ancak mes hayvanlara, bitkilere, talara yle gler atfeder
lek yaammda birilerinin, benim dediklerimi k i , b u n u n anlamas b i z i m iin olas deildir.
byle evirmesi ylesine sk olmaktayd ki bu tr Afrikal bir cangl sakini bir gece hayvann

Yalnz saylar d e i l talar ve a a l a r da

birok insan iin simgesel a n l a m

tayabilir. H i n d i s t a n ' d a bir yolun y a n n a

yolcular t a r a f n d a n dikilmi o l a n byk

talar, H i n d u ' l a r n yaratc g s a y d

Fallus simgesi Lingam' oluturuyor (solda).

Bat A f r i k a ' d a yerlilerin "ju-ju" ya da ruh

a a c dedikleri ve byl g c n e

inandklar bir a a (sada).


gndz vakti grnce, b u n u n aslnda yalnzca ge gren kimse de mutlaka ak hastasdr. B i r teolog
ici olarak bu kla girmi olan bir byc oldu bana bir kez, lyas Peygamber'in grd hayal
unu "bilir". Ya da buna bir allk ruhu ya da ka lerin aslnda hastalk belirtileri olduunu, Musa
bile atalarndan birinin r u h u olarak bakar. B i r ve br peygamberlerin ise "sesler" duyduklarn
aa, ilkel insann yaamnda son derece nemli da aslnda hallusine olduklarm sylemiti. K e n
bir rol oynayabilir; nk aa o n u n r u h u n u , se disine de bir gn byle bir ey olduunda onun
sini ele geirmitir ve bu insan, aacn kaderini nas bir panie kapdn tahmin edebilirsiniz.
paylatm gerekten hisseder. Gney A m e r i Dnyamzn grnte mantkl olan dzenine o
ka'da kendilerinin krmz A r a r a Papaan olduk kadar almz k i , saduyu e aklanamayan bir
larna yemin eden yerliler vardr. Elbette kendile eyin olabileceini dnemeyiz bile. lkel insan
rinin tyleri, kanatlar ya da gagalar olmadm byle bir ok geirdiindeyse k e n d i r u h saln
grmektedirler. Ne var ki ilkel insann dnyasn dan deil, fetilerden, ruhlardan ya da tanrar-
da nesnelerin, b i z i m "akll" toplumlarmzda ol dan phe eder.
duu gibi keskin snrlar yoktur. A m a bu arada, ok gelimi uygarhmzn or
Psikologlarn ruhsal kimlik ya da "participati taya kard korkular, ilkel halklarn cinlere
on mystique" dedikleri ey bizim gerekler dn balad korkulardan ok daha tehlikelidir. Mo
yamzdan kaybolmutur. Oysa tam da bu bilind dern insann dnce tarz bana, kliniimde gr
armlar, ilkel toplumlarn dnyasna byle dm, kendisi de hekim olan, psikotik bir hasta
sine renkli ve fantastik bir grnm kazandr mn d u r u m u n u anmsatyor. Sabahleyin "Nass-
maktadr. Bizler ise bu ynmz ylesine yitir nz?" diye sorduumda, harika bir gece geirdii
mi bulunuyoruz ki yeniden karmza ktnda n i , gece boyunca btn gkyzn sblimeyle
da artk tanyamyoruz. A r a d a srada grnr ol sdiini, ama btn bu temizlik srasmda tanrnn
duu zaman da bir eylerin yolunda olmadru izini grmediini syledi. Bu durumda burada bir
dnyoruz. nevroz ya da belki daha da kt bir bozukluk ol

Garip, korkun ryalar, fanteziler hatta viz duunu dnyoruz. Tanr ya da "tanr korku

yonlardan yakman pek ok zeki, eitim grm s u " yerine anksiyetemiz ya da foberimiz var.

kii bana danmlardr. Sanyorlard ki ruha Duygular yerli yerinde, ancak objelerin adlaryla

salam olan kimse byle ryalar gremez, hayal nitelikleri uursuz ekilde deimi bulunuyor.

Aslan maskesi takm bir b y c . Bir

aslan taklit etmiyor, kendini g e r e k

bir aslan sayyor. Ku maskeli

Kongolu (s. 2 5 ) g i b i bu da h a y v a n l a

psiik o l a r a k zdetir (solda).

M o d e r n , "akll" a d a m bu tr psiik

armlardan u z a k l a m a y a

almtr. A m a bunlar b u n a r a m e n

bilindnda y a a m a y srdrr.

O n u n iin bir krek, bir krektir ve

bir aslan da y a l n z c a szlkteki

karl neyse o d u r (sada).


46
Aziz Paulus, M e s i h ' i n grnnn g c Javal iftiler, tarlalarnn kt ruhlardan ngiliz J a c o b Epstein'in bir yontusu m o d e r n

karsnda yere k a p a n y o r (talyan ressam korunmas iin bir h o r o z kurban ediyorlar. insan mekanik bir c a n a v a r o l a r a k gsteri-

C a r a v a g g i o ' n u n bir t a b l o s u n d a n , 1 6 . yy) Byle u y g u l a m a l a r ilkellerin y a a m n d a yor. Belki bugnn "kt ruhu" simgesi

(solda). esastr (stte). (stte).

Bir felsefe profesr kanser korkusu nedeniy lkel ve modern insan arasndaki bu tr kyas
le bana bavurmutu. Dzmelerle rntgen filmi lamalar, daha ileride de ayrntyla belirteceim
aksini gstermi olduu halde, kt huylu bir t gibi, insann semboller oluturma yetenei ve r
mr olduu eklindeki saplantsndan ac eki yalarn bu malzemenin davurum yolu olarak oy
yordu. " B i r ey olmadn biliyorum; ama bir ey nad rol konusunda bir fikir vermek iin yapyo
bulunabilir ya!" diyordu. Kendisini bu varsayma r u m . Kolayca saptanaca gibi, birok ryada i l
gtrm olan neydi? Bu varsaym, hibir bilinli kel varsaymlara, mit ve dinsel trenlere benze
dnceye dayanmayan bir korkudan kaynaklan y e n resimler, armlar bulunmaktadr. Bu tr
m gibi grnyordu. Hastalkl dnce birden rya imgelerine F r e u d "arkaik kalntar" diyordu.
bire bastrnut ve bu dncenin gcne kar, Bu ad, insan ruhunda tarihsel gelimeye direne
elinden hibir ey gelmiyordu. rek yaamda kalabilmi ruhsal unsurlar anlamn
Eitimli bir insan iin, kendisini bir ruhun ele vermektedir. Byle bir tanmlama ise ancak b i -
geirmi olduunu kabul etmek, ilkel insan iin lindm bilincin bir taknts olarak ele alan biri
olduundan ok daha zordur. Kt ruhlarn za si iin tipik olarak kabul edilmelidir.
rarl etkileri ilkel bir toplumda en azmdan kabul B e n i m daha ileri aratrmalarm ise byle bir
edilebilir bir hipotezdir. A m a uygar bir insan iin, bak asnn savunulamayacam gsterdi. B e n ,
derdinin kendi yarulglarnn oyunu olduu d bu tr arm ve imgelerin, bilindnn ok
ncesini kabul zorunda kalmak alaltc bir de nemdi bir ksmm oluturduklarn, her yerde,
neyimdir. C i n arpmas olgusu aslnda hi de kay hem bilgili hem cahil kimselerin ryalarnda g
bolmu deildir; yalnzca baka trl yorumlan rlebileceim ortaya kardm. Bunlar hi de can
maktadr. sz ve anlamsz artklar de, tam tersine ok

47
canl ve etkili, tam da tarihsel niteliklerinden t Dostlarnz sizi bekliyor" szleriyle karlyor, bir
r zellikle deerli elerdir. B u n l a r bizim bilin kapy ayor, ryay gren hanm bir inek ahr ile
li, soyut anlatm yntemimizle, daha ilkel ama da karlayordu. Bu rya anlatmn bir aptal bile
ha renkli ve daha sanatkrca bir anlatm yntemi kolaylkla anlayabilir. Bu hanm nce, kendi uka-
arasnda kpr oluturmaktadr. Bu tarihsel a lalyla alay eden bu ryanm anlamm kabul et
rmlar, bilincin rasyonel dnyasyla drtlerimi mek istemedi; fakat sonunda bu mesaj kabul et
zin dnyas arasndaki balant halkasdr. mekten baka aresi kalmad.
Denetim altmdaki dncelerle, rya imgele Bilindmn bu tr belirtileri ou insann
rinin imparatorluu arasmdaki belirgin aykrlk sandndan daha nemlidir. Bilinli yaammzda
tan sz etmitim. imdi bu aykrlklar iin bir ok eitli etkilere maruz kalyoruz. Bakalar b i
baka neden daha ortaya kmaktadr. Uygar ya zi kzdryor ya da sindiriyor, toplum yaammzn
ammzda birok fikrin duygusal enerjilerini al olaylar ynmz saptryor. B i r dolu ey kiili
m olduumuz iin bunlara tepki gstermiyoruz. imize uygun olmayan yollara girmemize neden
Bu tr tasavvurlar konumada kullanyor, baka oluyor. Bunlarn etkilerini alglasak da alglama-
lar kullandnda da belli bir tepki veriyoruz; an sak da bilincimiz her seferinde rahatsz oluyor ve
cak bunlar bizim zerimizde zel bir izlenim b bunlara kar kendini pek savunamyor. B u , zel
rakmyorlar. Davranmz deitirebilmemiz iin likle dadnk ruhsal ynelilere, d olgulara
belirli nesnelerin bizim zerimizde daha gl bir byk nem veren kiilerde ya da kklk duy
yoldan etki yapmalar gerekiyor. te "rya d i l i " gusu tayan, kendilerinden kuku duyan kimse
bu etkiye sahip bulunuyor. O n u n sembolleri, dik lerde byle oluyor.
katimizi ekmek, bizi bakmz ona evirmeye Bilin nyarglardan, yargardan, fanteziler
zorlamak iin henz yeterince enerji tayorlar. den ve infantil isteklerden ne kadar etkilenmise,
Bir hanmefendi, ak bamda gerekelere kar nrotik bir dissosiyasyonun akl o denli byr
gsterdii budalaca nyarglar, inat kar ve doallktan, salkl drtlerden o kadar uzak
koymalar ile tannmt. Onunla her tartma so bir yaama gtrr. Ryalarm genel ilevi rya
nusuz biterdi. B i r gece ryasnda k e n d i s i n i malzemesini reterek, gizlice btn ruhsal den
nemli bir sosyal toplantya katlm olarak gr geyi yeniden oluturmak abasndan ibarettir.
d. Ev sahibi kendisini "Ne iyi ettiniz de geldiniz. B u n a ben ryalarn armaan (ya da telafi) fonk-

Iki ruhlar vizyonu d a h a . A z i z A n t o n ' u

cehennem iblisleri kuatyor (stte). (Alman

ressam G r n e w a l d ' n bir tablosu. 6. yy).

19. yzyln bir J a p o n Triptychon'unun

orta blmnde ldrlen birinin ruhu

katilini a r p y o r (solda).

Amerikal G a h a n VVilson'un bir karikatr

Kruev'in g l g e s i n i c a n a v a r bir lm

makinesi o l a r a k gsteriyor (sada). Rus

dergisi " K r o k o d i l " d e k i bir karikatr

emperyalist baty, yeni b a m s z o l a n

Afrika halklarnn b a y r a k l a r n c a kovulan

hain kurt o l a r a k gsteriyor (en s a d a ) .


siyonu adn veriyorum. rnein kendi olanakla riyle "havaya basar gibi" adn atm, arkadann
rnn ok stnde grandiyz planlar yapan ya da zerine dm, her ikisi de yuvarlanarak lm
kendileri hakknda ok yksek varsaymlar, ger lerdi.
eki olmayan dnceleri ulan kimselerin, rya B i r baka tipik olgu ise gururlu ve kibirli bir
larnda ok sk uma ve dme grmeleri bylece hanmd. Akla gelebilecek her trl pis eyin g
aklanabilir. Rya, kiiliklerindeki eksiklii ta rnd ok irkin ryalar grmekteydi. Bu r
mamlamakta, onlar gittikleri yolun tehlikelerine yalar, hanmn sk sk yapt ve duygusal dn-
kar uyarmaktadr. Ryann uyarlarna kulak ve coler kurduu gezintilerle ilgili olmaya baladka
rilmezse sonu gerek kazalar olabilir. daha da tehdit edici hale geldi. Tehlikeyi fark et
B i r dizi kukulu giriimlere bulam olan eski tim, fakat hastam uyarlarma aldrmad. Ksa bir
bir hastam, bir tr telafi olarak, tehlikeli dalara sre sonra, ormanda bir sapk tarafndan saldr
trmanmak iin neredeyse hastalk derecesinde ya urad. Eer sesine yetien birka kii olma
bir merak gelitirmiti. Bylelikle " k e n d i n i ama sayd belki de lebilirdi.
y a " alyordu. B i r ryasmda yksek bir dan Btn bunlarn byclkle hibir ilgisi yok
doruundan gece vakti bolua doru adm att tur. Hanmn byle bir tecavz yaants iin gizli
n grmt. Bana bu ryay anlattnda yakla bir istei vard; ayn ekde dac da zorluklarn
an tehlikeyi hemen sezdim, dikkatli olmasm dan kurtulabilmek iin kesin zm bilind
syledim. Hatta ryasnn bir da kazasn haber olarak aramaktayd. Ancak ikisi de bunun bedeli
verdiini de syledim. A m a bu bounayd. Alt ay ni tam hesaplamamlard. Hanmn bir dolu ke
sonra gerekten "bolua yrd". Tank olan bir mii krlm, br ise b u n u yaamyla demiti.
rehber onu arkadayla birlikte tehlikeli bir yer Ryalar bu ekilde bazen bir olay, durumu,
den inerken grmt. nden inen arkada sa oluundan ok daha nce haber verebilir. Bunun
lamca bir yere daha yeni tutunmutu ki arkadan bir mucize saylmas gerekmez. Yaammzdaki
inen hastam birden ipi brakm, rehberin szle- birok krizin gerekte ok uzun bir gemii var-

50
Bugn bireylerin maruz k a l d iki elki:

Reklam (bir A m e r i k a n reklam "ho

yaam" vuguluyor| ve siyasal

p r o p a g a n d a ( 1 9 6 2 y l n d a bir

halkoyu iin bir Fransz ilan. Evet

oyunu istiyor fakat zerine muhalefetin

Hayr' yaptrlm.) Bu ve benzeri

etkiler bizleri d o a m z a uygun

olmayan bir tr ve b i i m d e y a a m a y a

zorlayabilir. Bunun sonucu o l a n ruhsal

denge b o z u l m a l a r , bilind

tarafndan y e n i d e n d e n g e l e n m e l i d i r

(solda).

Fener bekisi. (Amerikal Roland B.

VVilsonun bir karikatrnde.)

Yalnzl nedeniyle ruha b i r a z

rahatsz; bilind bunu t a m a m l a m a k

iin hayali bir dost uydurmu.

Karikatrn y a z s n d a bu hayali dost


dr. Adn adm yaklatmz halde tehlikeyi fark
"Bili, yalnz b u k a d a r d a d e i l ; d n

kendimi kendi k e n d i m e konuurken etmeyiz. Gene de bincimizle alglayamadmz


buldum!" diyor ( s a d a ) . ou zaman bilindmz fark eder ve ryalar
mzla bildirir.
Ryalarmz ok zaman bizi bu yolla uyarrlar;
Atina'nn kral A e g i s , Deifi bilicisine

soruyor (vazo resmi paras). ancak en az bir o kadar da bunu yapmadklar


Bilindnn mesajlar, o u n l u k l a olur. Bu yzden kendimizi, her seferinde bizi teh
bilicinin syledikleri g i b i g i z e m l i ve
likelerden zamamnda kurtaran gvenilir bir ele
birden ok anlamldr (altta).
brakanlayz. Ya da daha olumlu bir anlatmla, i y i
kalpli bir g sanki bazen ie giriiyor, bazen ise
hi karmyor gibidir. Bu esrarengiz el hatta
mahva giden yolu da gsterebilir; ryalar arada
tuzak olarak ortaya kar, en azmdan byle bir iz
lenim de vardr. Ryalar sk sk, Delfi bilicisinm
Kresus'a syledii gibi davranmaktadrlar; Kre-
sus'a Halis ayin geerse byk bir krall yok
edecei sylenmiti. ay geip de savata ar
bir yenilgiye uradnda, kastedilenin kendi
krall olduunu fark etti.

Uygarln topluma byk kazanlar salad


n yadsmyorum; ama bu kazanlar, tahmin ede
meyeceimiz kadar muazzam yitimlere de ml ol
mutur. lkel ve uygar toplumlar kyaslamamn
amac, bu kazan ve yitimlerin bilanosunu gs
terebilmektir. lkel insan, modern torunlarndan
daha fazla igdleriyle hareket etmekteydi. Bu zen fark edebilir. O halde rya, bilind olsa bi
akll torunlar, kendilerini denetim altnda tutma le, "anlalmtr". B i r rya zellikle ok derin iz
y rendiler. Bu uygarlama srecinde bizler gi brakr ya da yinelenirse, insanlarn ou ancak o
derek bilincimizi, ruhumuzun drtsel katmanla zaman bir yoruma ilgi duyarlar.
rndan ve hatta sonunda ruhsal fenomenlerin so Burada uyarc bir ey belirtmeliyim: Ruhsal
matik temelinden uzaklatrdk. B i r ans olarak durumlar, ryalarnn yorumuyla tehlikeye de
bu temelde yatan drtsel katmanlar tmyle cek kadar bozuk olan kimseler vardr. Byle bir
yitirmedik. Bunlar, bazen yalnz dlerde belirse- durumda, psikologun ok zel bir zen, dikkat
ler bile, bilindmzm ana paralar olarak dur gstermesi gerekir.
maktadr. Simgesel nitelik tadklar iin anlam Ayrca rya y o r u m u iin kullanma hazr, sis
lar hemen anlaamayan bu drtsel belirtiler, tematik bir ynerge, referans kitab gibi satm al
ryalarn telafi ilevi olarak tanmladm eyde nabilecek, belirli bir simgenin anlamna baklabi-
nemli bir rol oynarlar. lecek bir klavuz olabileceini sanmak da budala
Ruhsal salamlk ve ayn zamanda fizyolojik lk olur. Hibir rya simgesi, o ryay grm olan
salk iin, bilind ile b i l i n c i n birbirine bal kimseden ayr ele almamaz. Bu yzden de genel
olarak ileyebilmeleri gereklidir. Birbirlerinden geerlii olan bir rya y o r u m u yoktur.
ayrlp "dissosiye" olduklarnda ruhsal bir bozul Geri tipik, sk grlen ryalar ve umak, d
ma ortaya kar. Rya sembolleri bu yzden, dr mek, takip edilmek gibi k i m i tekil simgeler oldu
tsel olann, r u h u n aklc yanma karlmasnda u - b e n bunlara " m o t i f demeyi yeliyorum-
en nemli haber taycardr. Sembolleri y o r u m dorudur. Tipik bir ocuksu motif, insann mini
lamak, drtlerin unutulmu dilini yeniden anla cik ya da dev gibi byk oluvermesi ya da bir du
may renen bilinci zenginletirir, insanlarn o r u m d a n brne geivermesi ryasdr. B i r kez
u rya yorumunu gereksiz bulur. B u n u ben Do daha vurgulamalym ki bunlar yine de kendini
u Afrika'da ilkel bir kabilede de grdm. Yerlile kendiliinden aklayan ifreler olarak grlme
r i n rya grdklerini toptan yadsmalarna ok meli, ryanm btn kapsam ile ele alnmaldr.
armtm. A m a dikkatli ve sabrl konumalarla
onlarn da btn br insanlar gibi rya grdk
lerini, ancak ryaya hi nem vermediklerini an
ladm. " N o r m a l insanlarn ryalarnn bir anlam
y o k t u r " deder bana. Yalnzca kabe eflerinin ve
byclerin nemli ryalar grdklerine inan
yorlard. O ryalar kabenin yararmayd, bu yz
den de ok deer veriliyordu. Ancak ngilizler o
lkeye geldiinden beri, kabile efleri ve byc
ler de artk rya grmyorlard. Blgedeki K r a l
Naibi (ngiliz Ynetim Memuru) bu "byk rya-
lar'm yerini almt. Bir anlamda bu yerliler, anla
madklar iin ryalarm nemsiz sayan modern
insanlar gibi davranyorlard. Ancak uygar bir i n
san bile, tam olarak anmsamasa da bir ryann
kendi keyfini ykselttiini ya da bozduunu ba
Durmadan yineleyen rya, dikkat edilmesi ge Bu son ryadan bir sre nce bir antikacdan,
rekli bir olgudur. Genellikle b u , bilindnn, r ortaa simyaclarna ilikin klasik koleksiyonlar
ya grenin yaam varsaymndaki bir eksiklii b dan b i r i iin bir inceleme ii almtm. Literatr
tnleme abasdr; ancak rya, grenin travmatik incelerken, eski Bizans simyasna ilikin olduu
bir yaantsmdan ileri gelebilir ya da nemli bir nu sandm bir ifade bulmutum. B u n u incele
olaydan nce de olabilir. mek istiyordum. Tanmadm kitaba ilikin rya
Ben, evin varlndan o zamana kadar hi ha y grdmden bir hafta sonra kitapdan bir
berim olmayan bir blmn kefetmek biimin paket geldi. inde 16. yzyldan kalma parmen
de, yllarca yinelenen bir rya grmekteydim. Bu bir cilt vard, ii hayranlk uyandran sembol re-
bazen, yllarca nce lm olan anne babamn simleriyle doluydu. Hemen ryam ammsadm.
oturduklar ev oluyordu. Orada babamn balkla Simyasal simgelerin yeniden bulunmas, benim
rn anatomilerini inceledii bir laboratuvar kur psikolojik aratrmalarmda ok nemli bir yer
duunu ya da annemin hayaletlere zel bir otel tuttuu iin, durmadan yineleyen ryann motifi
ilettiini kefediyordum. ou zaman bu evin ta ni anlamak zor deildi. Ev benim varlmn bir
nmadm blm, bana miras kalm eski bir ya sembolyd. Tanmadm yan yap da y e n i bir i l
pyd. Bu rya dizisinde sonunda hi tanmadm gi, aratrma alannm habercisiydi. B u n u bilincim
eski kitaplarla dolu eski bir ktphane buluyor henz bilmiyordu. O andan itibaren, otuz yldan
dum. Son ryada, bu eski kitaplardan birini atm beri, bu rya bir daha grlmedi.
ve iinde aknlk uyandran sembolik resmiler
buldum. Uyandmda kalbim heyecandan arp
yordu.

Jung'un (soldan 4.| 1 9 2 6 y l n d a

Kenya'daki Elgon D a yerlileriyle bir

fotoraf. Jung'un ilkel topluluklardaki

incelemeleri psikolojik bulularnn

birounun temelini oluturmutur

(solda].

ki rya kitab: Biri b u g n n

ngiltere'sinden, br eski M s r ' d a n .

(Bu sonuncu yaklak IO 2 0 0 0 ' d e n ,

en eski yazl b e l g e l e r d e n biridir). Bu

tr hazr, kurals rya tabiri d e e r s i z d i r ;

dler son d e r e c e d e bireyseldir ve

simgeleri tasnif e d i l e m e z (sada).

53
Bilinen b y m e dlerine nl bir

rnek. "Alis H a r i k a l a r

D i y a r n d a " d a n ( 1 8 7 7 ] bir resim

Alis'in, btn evi d o l d u r a c a k k a d a r

b y d n gsteriyor (en stte).

1 9 . yzyl ngiliz ressam W i l l i a m

Blake'in bir resminde, a y n

d e r e c e d e bilinen u m a d. Resim

b a l ; " O h , o l m a y a c a k eyler

dlyorum." (ortada)

54
Rya analizi

Balangta iaret ile sembol arasndaki farktan nekler ise birisi ldnde krlan aynalar ya da
sz etmitim. Bir iaret her zaman temsil ettii duvardan den tablolar, duygularnda karmaa
kavramdan daha azmi iermektedir; buna karlk yaayan birinin bulunduu evin duvarlarnda or
bir sembol, daima ilk bakta grlebilenden da taya kan atlaklardr. Kukucu olanlar byle y
ha fazla anlam tar. Ayrca semboller doal, klere inanmasalar da yalnz bu gerek bile bu
spontan belirt ilerdir; uy durulamazlar. Kimse, tr raporlarn psikolojik anlamlln gstermeye
mantk yrterek vard, az ok aklc bir dn yeter.
ceye, sonunda sembolik bir birini veremez. By Ama birok semboller de vardr ki - k i bunla
le bir fikir, ne denli fantezi dolu olursa olsun, so rn bazlar ok nemlidir-, nitelikleri ve kkenle
nunda daima bilinli bir dnceye bal bir ia ri bakmndan yalnz bireysel deil, ayn zamanda
ret olabilir; hibir zaman bilinmeyene iaret eden kolektiftirler. En bala dinsel imgeler bu tre gi
bir sembol haline gelemez. Buna karlk ryalar rerler. nananlar bunlarn semavi kkenli oldukla
da semboller spontan olarak ortaya karlar, n rna, insanlara aklanm bulunduklarna inanr
k ryalar uydurulamaz, sadece vuku bulurlar. lar, ktkucularsa bunlarn uydurulmu olduklar
Hu yzden de sembol bilgimizin ana kaynaklarn n dnrler. Her ikisi de hakszdr. Gene de
dan biri olurlar. kukucularn, dinsel sembollerin, kavramlarn,
Gene de sembollerin yalnzca ryalarda deil, yzyllar sren titiz bir almann rn olduu
ruhsal bildirimlerin btn br tiplerinde de or 1 dncesi dorudur. Ne var ki inananlarn, sem
taya ktn vurgulamak isterim. Simgesel d bollerin kkeninin gemiin derin gizinde gm
nceler ve duygular vardr, simgesel hareket ve l olduu, bu nedenle hibir insandan kaynaklan
durumlar da vardr. Hatta ou zaman cansz m olamayaca varsaymlar da dorudur. Ge-
nesneler bile bilindmn simgesel modelinde ol ekteyse bunlar "kolektif tasarmlar'dr. nsanla
mak iin davranr gibidirler. Sahibinin lmyle rn en eski ryalarna ve yaratc fantezilerine da
duran saatlere ilikin pek ok rapor vardr. Bir r yanmaktadrlar. Yani bu imgeler anlk tezahrler
nek, Byk F r e d e r i k ' i n atosunda, kraln ld dir, kesinlikle istenli uydurmalar deildir.
an durmu olan sarkal saattir. Bilinen dier r Bu gerein, ileride daha detayl aklayaca-

Cansz nesneler de b a z e n simgesel

davranyor g i b i grnr.

Byk Friedrich'in saati, sahibi

1 7 8 6 ' d a l d srada durmutur.

Simgeler bilind t a r a f n d a n

kendiliinden retilir (solda). Eski

Msr'da y a a m n , evrenin ve insann

simgesi o l a n Ankh (sada). Buna

karlk h a v a y o l u irketlerinin iaretleri

simge d e i l , bilinli dnlm

iaretlerdir (en s a d a ) .
m gibi, rya yorumlamayla nemli bir ilikisi da " k e n d i evimde" imiim; 18. yzyl stilinde d
vardr. Elbette, simgesel olduu dnlen bir enmi byk bir oturma odasnda bulunuyorum.
rya, neden olan dncenin zaten bilindii, r Anlaldna gre birinci kattaym. Bu oday da
yada yalmzca klk deitirmi olduuna inanld ha nce grmemi olduuma ayorum, zemin
nda yaplacandan baka trl yorumlanr. Bu katn nas olduunu merak ediyorum. Merdiven
ikinci durumda ryann yorumunun pek anlam den iniyorum. Duvarlar tahta kapl, mobyas 16.
yoktur, nk sadece zaten bilinmekte olan orta yzyldan, hatta daha eskiden kalm, olduka ka
ya karlacaktr. ranlk bir odaya giriyorum; merakm ve aknl

Bu nedenle rencilerime her zaman "Sembo m artyor. E v i daha iyi grmek istiyorum. B u

l i z m zerine olabildiince her eyi renin. A m a nun iin bodruma iniyorum, orada ta merdiven

sonra bir ryay irdeleyeceinizde hepsini yeni lere geilen bir kap gryorum. Bu merdiven b

den u n u t u n " diyorum. Uygulama iin nemli olan yk kubbeli bir yere kyor. Burada deme iri
bu tavsiyeyi ben kendim de bir kural olarak kabul kesme talarla kaplanm, duvarlar da ok eski

ediyorum. Bu kural bana, bir baka insann rya grnyor. Svaya bakyorum, kiremit krntla

sn, tam doru olarak yorumlayabecek kadar iyi ryla doldurulmu olduunu gryorum. Bu d u

anlamamn hibir zaman mmkn olmayacan varlarn R o m a kkenli olduu anlalyor. Gittike

hatrlatmaktadr. Bu sayede kendi armlar daha fazla heyecanlanyorum. B i r kede, kesme

mn, tepkilerimin akn yattrmaya alyo talardan birine takl bir demir halka buluyorum.

rum. Yoksa bunlar, hastamm gvensizliine, ka Levhay kaldrnca, daha dar bir ta merdivenden

pallna kar egemenlii ele geirebilirler. B i r bir tr maaraya giriyorum. Buras, iinde i k i k u

analist iin, ryann zgn mesajn, yani bilind ru kafa, birok kemik ve krk testi paralaryla

nm bilince yapt katky, olabildiince tam bir dolu bir tarih ncesi mezar. Sonra uyandm.

ekilde alabilmek ok nemli olduundan, rya F r e u d bu ryam, benim zgn armlar ve


ieriini byk dikkatle incelemek nem tar. ierik incelemesi yntemimle inceleseydi geni
Freud'la birlikte altm srada bu noktay bir yk bulabilirdi. A m a korkarm bunu, ancak
zellikle belgeleyen bir rya grmtm. Ryam benim bir sorundan kam olarak deerlendiro-

Jung'un e b e v e y n i (sada). Bu

s a y f a d a anlatlan, Freud'la alt

s r a d a g r d dn g s t e r d i i

g i b i , eski dinlere ve mitolojiye ilgisi

o n u e b e v e y n i n i n dinsel

d n y a s n d a n uzaklarrrmt ( b a b a s

rahipti). Jung, 1 9 0 0 ' d e psikiyatrisi

o l a r a k bir akl hastanesinde

alt Burghlzli'de (en s a d a ) .

56
ekti ki sorun aslnda kendisindeydi. Gerekte bu men'de nl kurun mahzende mumyalanm ce
rya benim yaammn, zellikle de manevi gelii setlere byk ilgi gsteriimden karmaktayd.
mimin bir zetiydi. ki yzyllk bir evde by Bu bakmdan dncelerimi ifade etmekte
mtm, eyamzn byk bir ksm yzyllk glk ekiyordum; stelik de daha ksa bir sre
t. O zamana kadarki en byk manevi maceran nce, F r e u d ' u n ve benim psikolojik gr alar
Kant ve Schopenhauer'in felsefelerinin renimi mz ve zeminlerimiz arasnda alamaz bir uu
olmutu. Zamann en byk oluumu Darwin'in r u m bulunduunu renmitim. Kendisine son
almalaryd. Daha ksa bir sre ncesine kadar, derece garip geleceini tahmin ettiim i dnya
ailemin ortaadan kalma, dnyann hl ilahi bir m aacak olursam, onun dostluunu btnyle
kudret ve ngr ile ynlendirildii varsaym ile yitireceimden korkuyordum. Bu yzden ona
yaamtm. Bu dnya eskimi ve geilmiti. H "serbest armlarm" hakknda baz yalanlar
ristiyan inancm Dou dinlerinin ve Yunan felse syledim; sapkn grlerimi aklama zorunlulu
fesinin tannmasyla grecelemiti. Bu yzden undan kurtulmaya altm.
zemin kat byle sessiz, karanlk ve grne g F r e u d ' a ryam anlattm srada iinde b u
re insanszd. O sralarda tarih ilgim, anatomi ens lunduum bu kskac byle ayrntl olarak akla
titsnde asistan olarak altm zamanki eski dm iin zr dilemeliyim. Gene de bu, bir rya
uram olan karlatrmal anatomi ve paleonto analizi srasnda dlebilecek tatsz durumlara
lojiden gelimiti. ok tartlan Neandertal ada iyi bir rnektir. Pek ok ey, analizi yapan ve ana
m ve Dubois'mn Pithecanthropus'u beni heye liz edilen arasndaki kiisel farkllklara baldr.
canlandrmaktayd. Ryayla ilgili armlarm Freud'un sorularma uygun yamtlar bulmaya
bunlard. A m a kafataslar, iskeletler ve cesetler alrken, psikolojik anlay zerinde sbjektif
den sz etmeye cesaret edemiyordum. nk bu faktrn ne denli nemli rol oynadnn farkma
temann F r e u d iin naho olduunu renmi varmak beni birden ok artt.
tim. Garip bir ekilde, benim kendisinin erken Bu duygu o denli basknd k i , artk yalnzca
leceim grdm dnyordu. Bu sonucu, bu zor durumdan kurtulmaya alyordum. O
1909'da A m e r i k a ' y a gidiimizden nce, B r e - yzden de kolay y o l u seerek yalan syledim. Bu
ne zarif ne de ahlaki bakmdan savunulabilir bir
eydi, ancak aksi takdirde F r e u d ile kanmak is
tediim bir atmann tam iine decektim.
Sezgisel dncem, ryamn beni, yaamm,
dnyam anlatt, bir bakasnn kendi nedenle
riyle, k e n d i amacna uygun ekilde oluturduu
kuramsal bir yapya kar benim kendi gereimi
gsterdiiydi. Bu F r e u d ' u n deil, benim ryamd
ve ite o zaman birdenbire ryamn ne anlama
geldiini anladm.

Bu atma, rya analizinde nemli bir nokta


y gstermektedir. B u , renilebilir bir teknik ol
maktan ok, i k i kii arasmda diyalektik bir alve
ritir. Mekanik bir teknik olarak ele alnrsa, rya
grenin bireysel ruhsal kimlii yitip gider ve tera-
ptik sorun u soruya indirgenmi olur: Analist Tipler sorunu
ve rya grenden hangisi brne egemen ola
caktr? Bu yzden hipnotik terapileri braktm.
Kendi istencimi bakalarna dayatmak istemiyor
Cansz nesnelerle ilgili varsaymlarn ileri srle-
dum. Amacm kiinin onur ve zgrln kst
bildii br bilim dallarndan farkl olarak psiko
lamadan, iyileme srecinin hastadan gelimesini
loji, sbjektif kiiliklerinden soyutlanamayan ya
salayabilmekti.
da herhangi bir yoldan kiiliksizletirilemeyen in
Birey tek gerekliktir. Bireyden, Homo Sapi-
sanlar arasndaki canl ilikileri ele almaktadr.
ens zerinde soyut fikirlere doru ne kadar uzak-
Analist ve hastas, kiisel olmayan, objektif tr
larsak, hatalara dmemiz o derdi olasdr. Bu
den zgn bir sorun zerinde konumak istedik
sosyal dnmler ve hzl deiimler anda,
lerinde hemfikir olabilirler; ama gerekten anga
tekillerin varlklar hakknda olabildii kadar ok
je olduklarnda btn kiilikleri tartmaya katl
ey renmek, her zamankinden daha nemlidir.
m demektir. Bir ileri adm ancak karlkl anla
Dahas onun gemiim de en az imdiki durumu
ma salanrsa atlabilir.
kadar iyi anlamay renmek zorundayz. Bu ne
Sonu hakknda objektif bir hkm verebilir
denle mitler ve sembollerin anlalabilmesi son
miyiz? Ancak yargmz bireylerin mensup olduk
derece nemlidir.
lar sosyal evrede geerli olan ltlerle kar
latrabilmek! O zaman bile ilgili kiilerin ruhsal

Amerikal Jules Feiffer'in bir

karikatrnde bir d a d n k , ekingen

bir i e d n altediyor. Jung'un insan

" t i p l e r i n e ilikin bu kavramlar

dogmatik deildir. rnein G a n d i

perhizkar, i e d n k bir asker o l d u u

k a d a r , politik, d a d n k bir n d e r d i

(sada). Bir bireyin, kalabalktaki

h e r h a n g i bir yz a n c a k a z o k

k a t e g o r i z e edilebilir (en s a d a ) .

58
dengelerini - r u h s a l salklarn- hesaba katmak sayda eitli olgu birbirleriyle kyaslanmadka,
zorundayz. nk sonu, bireylerin toplumun hibir psikolojik k u r a m formle edilip retile-
normlarna u y u m salamasn ayarlamak deildir. mez. k zemini olarak her genel zellik kullan
Bu son derece doad bir d u r u m a yol aard. labilir. rnein "dadnk" ve "iednk" kimse
Salkl ve normal bir toplumda genellikle insan ler ayrt edilebilir. B u , yaplabilecek birok genel
lar, birka igdnn alan dnda, birbirleriyle leme olanandan yalnzca biridir. Analizi yapa
tam uyuamazlar. nn, hastasndan farkl bir tipte olmasnn nas
Uyumazlklar, toplumdaki ruhsal yaamn ta glkler dourabileceini gstermeye bu be
ycs ve uyarcs olarak i grrler ama ama yeter.
uyumazlk deildir; uyuma da ayn ekilde Derine inen her rya analizi i k i bireyin yzle
nemlidir. Psikoloji esas olarak kartlarn denge mesine yol atna gre, her ikisinin ayn zihni
sine baml olduu iin, kart hesaba katlma yet tipinden olup olmamalarnn byk bir fark
m olan hibir yarg kesin olarak kabul edilemez. ortaya karabilecei apak grnmektedir. kisi
Ksaca, r u h u n ne olduu zerinde son sz sy de ayn tipe aitse, byk olaslkla uzun bir sre
leyebilmek mmkn deildir. birbirleriyle iyi geinebileceklerdir. A m a biri d
Ryalar bireysel olarak ele alnmay gerektiri adnk iken br iednk ise, ikisinin birbiri
yorsa da psikolojinin gzlemleri srasnda toplad ne zt zellikleri, zellikle de kendi kiilik tipleri
malzemeyi snflandrmak, aklayabilmek iin ni tanmyorlarsa ya da kenderinin zihniyetini
baz genel blmlemeler zorunludur. Elbette, ok en doru olarak kabul ediyorlarsa, bu olduka
sert kiilik atmalarna y o l aabilir. Dadnk lardan birbirlerinden farkl olduklar ksa zaman
olan, normal olarak ounluun tutumunu be da ortaya kar. O halde dadnklk sadece y
nimser, iednk olansa bu tutumu reddeder. B i zeysel bir belirtidir. Bu yzden daha epey bir za
risi iin deerli olan brne baz durumlarda m a n nce, insan bireyselliinin snrsz farkllkla
hibir ey ifade etmez. F r e u d bile, iednk t i rn bir dzene sokabilmek iin baka temel zel
pin, hastalkl ekilde kendisiyle megul olduu likler bulmaya altm.
nu ileri srmt. Oysa kendim gzlemlemek, ta Birok kimsenin akllarn hi kullanmaylar,
nmak son derece deerli ve nemli olabilir. kullandklarnda da alacak kadar budalaca kul
Bu tr farkllklar rya analizinde dikkate al lanlar beni hep etkilemitir. Ayn ekilde, bir
mak zorunludur. Analizi yapann, srf psikoloji sr zeki kimsenin kendi duyu organlarn ne
kuramlarn bildii ve belirli bir yntemi edinmi denli az kullandklarna da her zaman amm-
olduu iin bir stn insan olduuna, olgularn dr.
zerinde durduuna inanlmamaldr. K u r a m ve Gene bazlar, bir kez ulaldktan sonra kesin
yntem hibir zaman insan r u h u n u n btnn likle kalcym ve ne dnya ne de insan ruhu ar
kavrayabilecek durumda deildir. Analizi yapan, tk hi deimezmi gibi bir bilin alglamas ile
hastasnn yaayan btnnn karsna, daha yaamaktadr. Bu kimselerin d gc yok gibi
ok kendi btn kiilii ile kmak zorundadr. dir. Kendilerini yalmzca duygusal alglamalarna
Analitik alma hastas iin olduu kadar, onun brakmaktadrlar. Dnyalarnda rastlantlara yer
iin de bir snavdr. Bu yzden her ikisinin kiilik yoktur ve "bugnlerinde" hibir gerek "yarn"
lerinin ahenk iinde b u l u n u p bulunmadklar bulunmaz. Gelecek, gemiin basit bir tekrarn
nemli bir rol oynar. dan ibarettir.

Dadnklk ve iednklk, insan davran Burada okura, karlatm birok insann


nn zelliklerinden yalnzca ikisidir. Bunlar o gzleminden edindiim izlenimin ksa bir grn
unlukla kolayca tannabilir. A m a rnein da tsn vermeye alyorum. evrelerine uyum
dnk kiiler yakndan incelenirse, birok bakm salamak iin balca zihinsel yetilerini kullanan,

" D a i r e " y a d a "Psike Pusulas" b a k a

b i r j u n g u insan g z l e m i trdr. Hissetme Dnme


Dairedeki her noktann bir kart

bulunur. Bir "Dnmek" tipi iin

" D u y g u " y a n e n a z gelimi o l a n d r . Iedoma


("Hissetmek" b u r a d a , n e d e n y l e

o l d u u irdelenmeksizin "bunun iyi

o l d u u n u hissediyorum" d e n i l d i i n d e k i

g i b i bir d e e r l e n d i r m e ilevi
Dnme
a n l a m n d a d r . ) Elbette her b i r e y d e

ilevler st ste kesimektedir. Bir

" A l g l a m a " i n s a n n d a Dnme y a d a


Alglama Iedoma
Duygu yanlar neredeyse a y n

d e r e c e d e gl (ve " i e d o m a " en

zayf) olabilir.
Hissetme

60
yani dnen insanlar bulunduunu da grdm. bilmek iin zahmet etmezse ve bunlarn greceli
Ayn lde zeki olan bakalar ise yollarm hisse ini kabul etmezse, ne hastasnn ruhsal durumu
derek arayp bulmaktadrlar. " D u y g u " aklanma hakkmda yeterli bilgi alabilir ne de onun varln
s gereken bir deyimdir. rnein "duyarlk" anla yeterince derin bir bakla grebilir. Hastadan,
mnda (Franszca sentiment gibi) duygudan sz analizi yapann grn dinlemesi ve ciddiye al
edilmektedir. Bu szck ayn zamanda bir sezgi mas beklenir. Hasta da ayn eyi hekimden bek-
iin de kullanlabilir. Ya da "bana yle geliyor leyebmelidir. Byle bir iliki vazgeilemezdir.
ki..." anlarrunda da kullanlabilir. A m a gene de analizi yapann baz kuramsal bek
Duygu szcn, "dnce"nin kart olarak lentilerin yerine getirilmi olduu dncesinden
kullandmda, ho ya da naho, iyi ya da kt gi ok, i bir eyi hastann gerekten anlayabilmesi
bi bir deerlendirme biimini kastetmekteyim. ne gelip dayanr. Hastann analizi yapana kar di
Bu tanma gre duygu, isten d gelen bir emos- renci mutlaka yanl olmayabilir; hatta hastada
yon deil, tpk dnce gibi rasyonel, yani dze bir eylerin "aydnlanmadmm" kesin belirtisi
ne sokan bir ilev, buna karlk sezgi ise irrasyo saylmaldr. Ya hasta henz o noktaya ulama
nel, yalnzca alglayan bir ilevdir. Sezgi, "nsezi" mtr ya da yorum doru deildir.
olarak, istenli bir aksiyonun rn deil, i ve Baka insanlarn rya simgelerini yorumlama
d durumlara baml, isten d bir olaydr. Sez abalarmz srasmda ounlukla, anlaymzdaki
gi daha ok ruhsal deil de fiziksel nedenlerden kanlmaz boluklar projeksiyonlarmzla dol
ileri gelen, objektif uyaranlara bal irrasyonel bir durma eilimimiz bizi engeller. Yani analizi yapa
olgu, duyumsal bir alglama gibidir. nn alglamalar inin, bunlardan kard sonula
O halde, bilincin ynelim iin kulland yar rn, rya greninkiyle ayn olduunu samrz. Bu
dmc aralar gerekte drt ilevden ibarettir: yanlg kaynan ekarte edebilmek iin, daima
Duyum (yani duyumsal alglama) bir eylerin var rya ilikisiyle sk temasta kalmakta ve ryalar
olduunu, dnce bunun ne olduunu, duygu zerinde her t r l kuramsal tahmini kartrma
bunun ho ya da naho olduunu syler ve sezgi makta srar ediyorum. Elbette ryalarn belirli bir
de onun nereden gelip nereye gittiini belirtir. anlam olduu varsaym bunun dnda kalr.
Elbette insan davranlarnn bu drt bertisi, da B t n sylediklerimden, ryalarn yorumla
ha biroklar arasnda drt noktadr (dierleri r nabilmesi iin her zaman geerli bir kuraln ileri
nein isten gc, miza, varsaym gc, bellek srlemeyecei aka grlm olmaldr. Rya
vb). Bunlar hi de kesin olarak alnmamaldrlar, larn b t n ilevinin, bilinteki baz eksiklik ve
ancak basit olular smflandrlabilmeleri iin ni arpklklar telafi etmek olduunu belirttiimde,
rengi noktas olarak alnmalarm salyor. Bunla bu dncenin zgn ryalarn zelliklerine son
r, zellikle de ocuklarn anne babalarm, kadn derece verimli bir kap aabileceini sylemek is
larn kocalarm tanmalarn istediimde kullan tiyorum. Baz olgularda bu ilev son derece ak
mak iin ok faydal buluyorum. K e n d i nyargla olarak grlebilmektedir.
rnm anlalabilmesi iin de bu belirgin noktalar Hastalarmdan biri kendini ok beenmektey
faydaldr. O halde, bir bakasnn ryasn anla di. Tandklarnn, onun bu kendini beenmilii
mak istiyorsa, insann kendi n kabullerini feda ne sinirlenmekte olduklarn da fark etmiyordu.
etmesi gereklidir. Bu da hi kolay deildir, tersi Ryasmda bir ukurda debelenip duran bir serse
ne ahlaki bir gerilimi gerektirir. A m a analizi ya ri grd. Ryasmdaki bu grnty, "nsann bu
pan, kendi konumunu eletirel olarak aydnlata denli alalmas ne kadar irkin!" diye yorumlu-
61
yordu. Bu rya, bu sevimsiz grntyle, rya g B u , hastann aalk duygularm retmiti. Far
rene, kendi ileri zerine daha az bbrlenmesini knda olmad bu hezeyan, onun kendini evre
anlatmaya alyordu. Ayn zamanda bir ey da sinin gereinden izole etmesine yol am, ba
ha ortaya kt; adamn yklm olan, alkok bir kalar iin z o r u n l u olan grevlerden de kamabil-
kardei vard. Ryann ortaya kardna gre mesini salamt. Bylelikle bu yksek davran
hasta, dtan tepeden bakan tutumuyla, iinden larnn gerek byk baararndan ileri geldiini
kardeini kompanse etmekteydi. ne bakalarna ne de kende ispat etmek zorun
Bir baka olguda psikoloji bilgisiyle ok gurur dayd. Bylelikle tehlikeli bir oyun oynuyordu.
lanan bir kadn ryasnda hep bir baka kadn Ryalar da ift anlaml bir yoldan b u n u hatrlat
grmekteydi. Gerekte ise bu kadnla karlat maya alyorlard. Napolyon ve Byk skender
nda onu hi mi hi sevmemi, onu kibirli, aa ile ok ahbap bir pozisyonda olmak, tam da k
lk, hilekr biri olarak alganut. Oysa ryasmda klk kompleksi tarafndan retilebilecek tr
bu kadm bir kz karde gibi dost ve sevimli gr den bir fantezidir. Denilebilir ki, rya ne kastetti
nyordu. Hastam, gerekte tahamml edemedii ini neden ak ve dorudan sylemiyor?
birisini neden bu derdi iyi grdn bir trl an- Bana da bu sk sk sorulmutur. Kendime de
layamyordu. Ryalar ona, br kadna ok ben bu soruyu sorarm. Ryalarm kesin ve tanmlay
zeyen bir yamyla glgelenmekte olduunu anlat c bilgi vermekten kammak iin neler evirdikle
maya alyordu. Kendisini ok iyi tandm sa rini, as noktay nas ak braktklarm grmek
nan hastam, aslnda ryann kendisinin iktidar beni her zaman artr. F r e u d psikemn, "sansr"
kompleksini gstermeye altn anlamakta adn verdii zgn bir ilevi olduunu varsay
glk ekiyordu. yordu. Ryadaki imgelerin sansr yoluyla, rya
Gzden kardmz, kk grdmz, bas gren bilinci ryann gerek objesinden saptra-
trdmz yalnzca kiiimizin glgede kalan ta bilmek iin bylesine bklp, tannmaz dahas
raf dedir. O l u m l u zelliklerimize de sk sk ay
nm yaparz. ok mtevaz ve ekingen grnen,
sempatik davranlar olan bir adam anmsyo
rum. En arkada olmaya her zaman razyd, ama
fark edilmeden hep orada bulunmaya zen gste
riyordu. Kendisine bir ey sorulduunda daima
bilgisi vard, ne ki dncelerini kabul ettirmek
iin bir abas olmuyordu. Yalnzca zaman zaman
belirli bir konunun daha yksek bir dzeyden ele
alnmasnn daha iyi olacam belirtmekle yetini
yor, bu noktada da ak konumuyordu. Ryala
rnda hep, Napolyon ya da Byk skender gibi
nemli kiiliklerle karlayordu. Bu ryalar apa
k, bir aak kompleksim kompanse etmektey
di. A m a bunlarn bir baka anlam daha vard.
"Byle nl ziyaretilerim olduuna gre, nasl
biri olmalym ben?" diye soruyordu rya. Rya
lar gizli bir byklk hezeyanm gstermekteydi.
yanltc hale getirildiini ileri sryordu. Eleti Ryalarn neden ounlukla analojilerle anla
rel dnceleri rya grenden saklayarak onun tm yolunu setiini, bir ryann neden bazen
uykusunu korumaktayd. Ayn zamanda ho ol brnn zerine getiini, uyank yaammzn
mayan anlarn anmsanmasnn uyandraca o mantn, zaman lsn neden izlemediini bu
ku da engellemekteydi. B e n bu konuda ok ku gerekten yola karak anlayabiliriz. Ryalarn al
kuluyum, nk ryalar en az o sklkla u y k u y u dklar biim bilinalt iin uygundur, nk b u n
bozarlar da. Daha ok, bilince yaklatka psike- larn yapld malzeme, bilin eiinin altmda
nin bilind ierii tannmaz hale geliyor gibidir. tam olarak bu ekde korunmaktadr. Ryalar
Bilinsizlik d u r u m u n d a dnce ve imgeler, b i uykuyu, Freud'un "kabul edemez dilek" dedii
linli halde olacaklarndan daha dk bir geri eyden korumazlar. O n u n "klk deitirme" ola
limle saklanmaktadr. Bilinaltndayken dnce rak tanmlad, aslnda btn uyaranlarn bilin-
ve imgeler duruluklarm, keskinliklerini yitirmek dmda aldklar biimdir. O halde, bir rya hibir
tedirler. Birbirleriyle ilintileri daha az dzenlidir; ak fikir ortaya karamaz. Byle yapmaya balar
daha ok analojilerden ibaret olup, daha az rasyo balamaz rya, rya olmaktan kar, nk o za
nel ve bu yzden de anlalmazdrlar. Bu d u r u m man bilin eiini am olur. Bu yzden ryalar,
ister yorgunluk ister ate ya da zehirlerle ortaya bilin iin nemli olan noktalar atlayp, daha ok
km olsun, btn ryaya benzer durumlarda bilincin kenar alanlarm, tam da ydzlarn bir g
grlebilir. A m a herhangi bir ey bu imgelere da ne tutulmas srasnda ortaya kan zayf klar
ha gl bir gerilim yklerse, daha az bilinsiz gibi ortaya karrlar.
hale gelirler. Bylekle bilin eiine ne derdi Rya sembollerinin byk blmnn, bilin
yaklarlarsa, kenarlar o denli keskinleir. li denetim olanaklarndan kaman bir psikenin

N e w York kenar m a h a l l e s i n d e

tamamen bitmi bir iici. ( " O n the

Bowery" filminden; 1 9 5 5 ) . Byle bir

figr kendini d i e r l e r i n d e n stn g r e n

bir adamn dnde grnebilir.

Bylelikle onun bilind bilinli

tutumunun tek ynlln k o m p a n s e

eder (solda).

"Kabus". svireli ressam H e i n r i c h

Fssli'nin tablosu ( 1 8 . yy). H e r h a l d e

herkes bir kez dnde korkarak

uyanmtr. Dlerimizin bilindnm

ierii karsnda g v e n d e o l m a d

anlalyor (sada).

63
yanltc hale getirildiini ileri sryordu. Eleti Ryalarn neden ounlukla analojilerle anla
rel dnceleri rya grenden saklayarak onun tm yolunu setiini, bir ryann neden bazen
uykusunu korumaktayd. Ayn zamanda ho ol brnn zerine getiini, uyank yaammzn
mayan anlarn anmsanmasnn uyandraca o mantm, zaman lsn neden izlemediini bu
ku da engellemekteydi. Ben bu konuda ok ku gerekten yola karak anlayabiliriz. Ryalarn al
kuluyum, nk ryalar en az o sklkla u y k u y u dklar biim bilinalt iin uygundur, nk bun
bozarlar da. Daha ok, bilince yaklatka psike- larn yapld malzeme, bilin eiinin altnda
nin bilind ierii tannmaz hale geliyor gibidir. tam olarak bu ekilde korunmaktadr. Ryalar
Bilinsizlik d u r u m u n d a dnce ve imgeler, b i uykuyu, Freud'un "kabul edilemez dilek" dedii
linli halde olacaklarndan daha dk bir geri eyden korumazlar. O n u n "klk deitirme" ola
limle saklanmaktadr. Bilinaltndayken dnce rak tanmlad, aslnda btn uyaranlarn bilin-
ve imgeler duruluklarm, keskinliklerini yitirmek dnda aldklar biimdir. O halde, bir rya hibir
tedirler. Birbirleriyle ilintileri daha az dzenlidir; ak fikir ortaya karamaz. Byle yapmaya balar
daha ok analojilerden ibaret olup, daha az rasyo balamaz rya, rya olmaktan kar, nk o za
nel ve bu yzden de anlamazdrlar. Bu d u r u m man bilin eiini am olur. Bu yzden ryalar,
ister yorgunluk ister ate ya da zehirlerle ortaya bilin iin nemli olan noktalar atlayp, daha ok
km olsun, btn ryaya benzer durumlarda bilincin kenar alanlarm, tam da ydzlarm bir g
grlebilir. A m a herhangi bir ey bu imgelere da ne tutulmas srasnda ortaya kan zayf klan
ha gl bir gerilim yklerse, daha az bilinsiz gibi ortaya karrlar.
hale gelirler. Bylelikle bilin eiine ne denli Rya sembollerinin byk blmnn, bilin
yaklarlarsa, kenarlar o denli keskinleir. li denetim olanaklarmdan kanan bir psikenin

N e w York kenar m a h a l l e s i n d e

tamamen bitmi bir iici. ( " O n the

Bowery" filminden; 1 9 5 5 ) . Byle bir

figr kendini d i e r l e r i n d e n stn g r e n

bir adamn dnde grnebilir.

Bylelikle onun bilind bilinli

tutumunun tek ynlln k o m p a n s e

eder (solda).

"Kabus". svireli ressam Heinrich

Fssli'nin tablosu ( 1 8 . yy). H e r h a l d e

herkes bir kez dnde korkarak

uyanmtr. Dlerimizin bilindnn

ierii karsnda g v e n d e o l m a d

anlalyor (sada).
gsterileri olduu unutulmamaldr. A n l a m ve muna, yani egosunun durumuna baldr. Eer
amaca uygunluk yalnzca bilincin ncelikli hakk rya gren kendi deerini olduundan yksek
deildir. A n l a m ve amaca uygunluk, btn canl konumlandryorsa, dncelerin armayla el
doada vardr. Organik ve psiik geliim arasnda de eden materyale bakarak, rya grenin hayal
ilkesel olarak bir farkllk yoktur. B i r bitkinin i lerinin ne kadar uygunsuz ve ocuka olduu,
ek amas gibi, psike de simgelerini ortaya ka bunlarn ebeveynine eit ya da onlardan stn ol
rr. Her rya bu srecin bir kantdr. duu eklindeki ocukluk dileklerine ne kadar
gdsel gler, her trden sezgi, drt ve bal olduu kolaylkla gsterilebilir. B u n a kar
br anlk sreler gibi, ryalar yoluyla da bilin lk eer bir deersizlik duygusunun rya grenin
cin ilevlerini etkilemektedirler. Bu etkinin olum kiiliindeki her olumlu yn boduu bir aa
lu mu olumsuz mu olacan, bilindnn o sra lk kompleksi sz konusuysa, o zaman kendisine
daki ierii tayin eder. Bilind normalde bilin ne kadar ocuksu, gln ve akn olduunun
li olmas gereken birok ey ieriyorsa, o zaman aklanmasyla daha da alaltmak son derece
ileve olumsuz bir etki yapabilir. Gerek igd yanl olur. Bu onun aalk duygusunu korkun
lerle ilgisi olmayan, varlklarm ve ruhsal nemle trmandrr, stelik tedaviye kar hi ho olma
rini, bastrlma ya da kaale alnmama yoluyla bi yan, gereksiz bir diren ortaya karr.
lind klnm olmalarna borlu olan motifler Her duruma uygulanabilecek hibir psikotera
ortaya kar. Normal bilind psikeyi bylece pi teknii ya da retisi yoktur, nk tedaviye
doldurur ve onun temel sembol ve motifleri ifade alman her olgu zeldir ve kendi koullarna sahip
etme eilimini kstlam olurlar. Ruhsal bozuk tir. Dokuz yl boyunca tedavi etmek zorunda kal
luklarn nedenleriyle uraan bir analizci iin, dm bir hastam anmsyorum. Yurtdnda ya-J
hastalarndan neyi istemedikleri ya da neden sad iin onu ylda yalnz birka hafta grebili
korktuklar hakknda gnll bir aklama almak yordum. Daha en bandan beri onun zorluklan-
nemlidir. run nerede olduunu biliyordum ama gereel

Bu yntem kiliselerdeki, ada psikolojik yaklamak iin en kk bir giriimin, aramzda I

tekniklerin baz bakmlardan taklit ettikleri, g tam bir kopmaya neden olacak iddetli bir savutl

nah karmay andrr. B u n u n l a birlikte uygula ma reaksiyonuyla karlaacam da fark etmi

mada, ar aalk kompleksinin ya da karakte tim. Houma gitse de gitmese de ilikimizi koru
rin ciddi gszlk hislerinin, hastann kendi ye mak iin elimden geleni yapmal, ryalaryla des
tersizlii ile dorudan karlaabilmesini ok zor teklenen ve konumalarmz nevrozunun kkle

latrd hatta olanakszlatrd grlr. Bu r i n d e n uzaklatran sapmalarn izlemeliyd

yzden ounlukla, balangta hastaya pozitif Konudan o kadar uzaklayorduk k i , kendimi sk

grler vermeyi daha faydal buluyorum; byle sk hastam yanltmakla suluyordum. Onu sert

likle hasta, ac verecek bilgilere ulatnda ken


disine yardm edecek bir gven duygusu kazan
m olur.
rnem bir kimsenin kendisini ngiltere K r a l i -
esi'yle ay ierken ya da Papa'yla ahbaplk eder
W a l t e r M i t t y ' n i n kendi kklk
ken grd bir " k e n d i n i yceltme" ryasm ele
duygusunu k o m p a n s e ettii kahramanlj
alalm. Eer rya gren izofren deilse simgele dleri ( 1 9 4 7 ' d e James Thurber'in biri

rin pratikteki yorumu onun o andaki ruhsal duru yksnden evrilen bir filmden) (saa
bir ekilde kendiyle yzletirmekten beni alko yoldan yrmesinin zorunlu olduunu gsteri
yan tek ey d u r u m u n u n yava yava dzelmekte yordu. Balangtaki ok o denli ard ki hasta
oluuydu. bunu tek basma tayamyordu. B u n u n iin bir
Sonunda, onuncu ylda hasta iyilemi oldu baka insann yardmuna gereksinimi vard. Tera
unu, btn nrotik belirtilerden kurtulduunu pinin grevi de bir klinik kuranm ispatndan ok
bildirdi. armtm, nk kuramsal olarak d u daha nemli olan gven ilikisine yava yava
rumu iyileemezdi. B e n i m aknlm fark etti ulamakt.
inde glmseyerek "Size her eyden nce d u B u n a benzer olgulardan, yntemimi hastalarn
yarllnz ve bitmeyen sabrnz iin teekkr et gereksinimlerine uydurmay, zgn bir olguda
meliyim" dedi; "nk nevrozumun utan veren belki hi kullanlamayacak olan genel kuramsal
nedeniyle baa kmamda bana siz yardm ettiniz. konulara fazla dalmamay rendim. nsan doa
imdi artk size buna ilikin her eyi syleyebile s hakkmda altm yllk pratik deneyimle elde
cek durumdaym. B u n u , yapabilseydim, daha ilk edilmi bilgerim, bana her olguyu yeni bir olgu
bulumamzda size sylerdim. A m a bu benim si olarak ele almay, daima bireysel bir yaklama
zinle olan ilikimi mahvederdi; o zaman ben ne abalamay retmitir. Bazen ocuksu olgu ve
olurdum? On yl boyunca size gvenmeyi ren fanteziler zerinde derinlemesine incelemelerde
dim; gvenini gelitike d u r u m u m da dzeliyor- bulunmaktan ekinmem, hemen arkasndan gene
du. Bu uzun srete kendime gvenimi geni ka en yukardan balarm; bu beni kenarda kede
zandm. Artk beni hasta eden sorunu konuabi kalnu metafizik speklasyonlara gtrse bile!
lecek kadar glym." Her ey, hastann zgn dilini renmeye, onun

Ardndan sorununu bana btn plaklyla bilindn, kendisinin el yordam e gn ma

aklad. tiraf, tedavinin neden byle garip bir karabilmeye baldr. Baz olgular u, br olgu-

G o y a t a r a f n d a n yaplm o l a n "Tmarhane". S a

taraftaki "Kral" ve " K a r d i n a l " dikkati ekiyor.

izofreni sklkla kendini yceltme biimini alr.

65
lar ise bu yntemi gerektirebilirler. B u , zellikle grenler en bata gidiyor, bir su hendeinin ze-
de sembollerin yorumunda geerdir. ki farkl rinden kolaylkla atlyor, onlar izlemekte olanlar
kimse birbirinin neredeyse ayn olan ryalar g- ise hendee dyorlard. Ryay gren yal
rebilirler. A m a , rnein b i r i gen, br yalysa, adam, rya srasnda hastayd ve sz dinlemedii
sorunlar da farkldr ve her i k i ryay ayn ekil- iin gerek hekimine gerekse hemireye, bir dolu
de yorumlamak sama olur. zorluk karmaktayd. Apakt ki rya, gen ada-
rnek olarak, geni bir alanda atla yarmakta ma ne yapmas gerektiini belirtip cesaret verir-
olan bir grup gencin grnd bir rya aklma ken, yal adama ne yaptm, ne gibi zorluklarn
geliyor. Bana ryay anlatan gen adam dikkatli, kendisini beklediini gstermeye alyordu. Bu
iednk bir tipti. Ayn ryay aktif, giriken bir rnek, rya y o r u m u n u n kiisel d u r u m a ne lde
yaam srm olan gz pek karakterli yal bir bal olduunu gstermektedir,
adamdan da dinlemitim. Her ikisinde de ryay

Bu mze sergisinin gsterdii g i b i insan

fetusu d i e r hayvanlar andrr ve bylece

insanlarn fizik geliiminin kantn verir.

Psike'de bir " e v r i m " geirmitir. M o d e r n

insanlarn Jung'un arketipsel resimler olarak

a d l a n d r d kimi bilind ierikleri, eski

a l a r d a k i insanlarn ruhsal rnlerini

andrr.

66
Rya sembolizminde arketip

Daha nce belirttiim gibi, ryalarn telafi amac ri, "kolektif imgeleri" ve mitolojik motifleri ara
na hizmet ettiini ne sryorum. Bu varsaym, snda benzer analojileri tanyabilir.
ryalarn bilind tepkileri ve anlk drtleri bi Biyologun karatrmal anatomi bfmine ge
lince tamakta olan, normal ruhsal olaylar oldu reksinimi gibi, psikolog da " r u h u n karatrmal
unu kabul etmektedir. Ryalarn ou, rya g anatomisi" olmakszn fazla ilerleyemez. Psikolog
ren kiinin ryada grlenin ieriini zenginleti yalnz ryalar ile bilindmm br rnleri hak
recek, aydnlatacak olan armlarnn yard knda zengin ve yeterli bilgi sahibi olmakla yetin
myla yorumlanabilir. Bu yntem, normal olarak memeli, mitolojik bgiye de sahip olmaldr. Bu
bir akraba, bir arkada ya da bir hasta, bunu bir cephane olmadan, bir obsessif-kompulsif nevroz
sylei srasmda anlatrsa daima uygundur. A m a ile klasik bir c i n arpmas arasndaki nemli ana
ac veren ve duygu ykl ryalar sz konusu ol lojileri kavrayamaz.
duunda, ou zaman rya grenin armlar, " A r k e t i p l e r " ya da "z resimler ( U r b i l d ) " adm
doyurucu bir yorum iin yetmez. Byle d u r u m verdiim "arkaik kalntar" zerine olan dn
larda, k olarak F r e u d tarafmdan gzlemlenmi, celerim, rya psikolojisi ve mitoloji hakknda ye
yorumlanm olan, ryalarda sk sk rya grenin terli bgisi olmayanlarca hep eletirilmitir. " A r
kiisel deneyimlerinden kartlamayan eleman ketip" deyimi, ounlukla belirU bir mitolojik i m
larn ortaya kt gereini anmsamamz gerek ge ya da motif olarak yanl anlalyor. A m a bu
mektedir. F r e u d ' u n "arkaik kalntlar" adn ver tr imgeler ancak bilinli tasavvurlardr; byle
dii bu elemanlar, insan ruhunda doutan geli deiken resimlerin kahtsal olarak aktarabece-
yormu gibi grnen ruhsal biimlerdir, insan v ini dnmek sama olur. Arketip, bir motifin
cudu, her birinin ardnda uzun bir geliim yks bu trden temsili resimlerini oluturma eilimli
olan bir sr orgamn mzesi gibi olduuna gre, dir. Bu temsili resimler, temel yaplar deimek-
ayn ekilde r u h u m u z u n da byle rgtlenmi ol sizin ayrntarda ok byk farklklar gsterebi
duunu dnebiliriz. inde bulunduu vcut gi lir. rnein dman kardeler motifinin birok
bi o da tarihten yoksun bir rn deildir. " T a r i h " eitli temsili vardr ama temel ema hep ayn
derken, ruhumuzun kendi gemiiyle szel ya da kalmaktadr.
dier kltrel gelenekler asndan olan ilikisini
B e n i eletirenler, benim "kahtsal olarak edinil
kastetmiyorum. Ruhsal oluumlar henz hay-
mi tasavvurlar" demek istediimi sanmakta, bu
vanlarnkine ok benzemekte olan arkaik insanla
nedenle de arketip fikrini yadsmaktadrlar. Bu
rn ruhlarnn biyolojik, prehistorik, bind ge-
arada, eer arketipler bilinli tasavvurlar olsayd
imini kastediyorum. Tpk vcudumuzun yap
onlar aracsz olarak anlayabilmemiz gerekecei
rm srngenlerin anatomik modeline dayal ol
gereini gzden karmaktadrlar. Oysa bunlar
mas gibi, bu sonsuz eski "psike" de ruhumuzun
bilincimizde ortaya ktklarnda ounlukla a
esasn oluturur. A n a t o m i c i l e r i n , biyologlarn
ryor, anlayamyoruz. Gerekte bunlar, kularn
alm gzleri vcudumuzda o eski modelin pek
yuva yapmalar ya da karncalarn rgtl toplu
ok izini bulur. R u h u n deneyimli aratrcs da
luklar kurmalar cinsinden igdsel bir eilim
modern insanlarn ryalaryla ilkel r u h u n rnle
den ibarettir.
insanlarn bilind arketipsel resimleri de

formasyon oluturan g m e n kularn yetisi,

karncalarn rgtl toplumlar kurma yetisi

ve k o v a n a besi k a y n a n n tam yerini

bildiren arlarn dans k a d a r igdsel

d o a d a d r . Bir profesr, kendisinin hi

g r m e d i i eski bir kitaptaki a a gravrn

a y n o l a n bir d grmt.

Kitabn k a p a k sayfas (sada). O n u n

y a n n d a eril ve diil prensiplerin

birlemesini simgeleyen bir baka a a

gravr (en s a d a ) .

68
Bu arada igdlerle arketipler arasndaki ili profesr ok i y i anmsyorum. T a m bir panik
kiyi de anlatmalym: gd dediimiz duyular iinde bana gelmiti. B e n yalnzca 400 yllk bir
mzla alglayabdiimiz fizyolojik uyaranlardr. kitab raftan ektim, tam da ayn grnty gs
Ama ayn zamanda fanteziler eklnde ortaya teren bir gravrn bas olduu sayfay gster
kar ve varlklarm da ou zaman sembolik resim d i m . " K e n d i n i z i r u h hastas sanmanza gerek yok"
lerle belli ederler. B e n i m arketip adm verdiim, dedim, "bakn size grnen hayal 400 yl nce b i
ite bu igrntlerdir. Kkenleri ise bilinme le biliniyordu". B u n u n zerine bitkin, ama artk
mektedir. Grnen her zaman, yeryznn her tamamen normal olarak koltuuna ylp kald.
tarafnda ortaya kyor olmalardr. Bunlarn ok nemli bir rnei kendisi de psikiyatrist
dorudan atalardan gelerek mi yoksa gler so olan bir adam getirmiti. Gnn birinde, on ya
nucu bir "apraz dlleme" ile mi olutuu henz ndaki kznn eliyle yazp Noel iin kendisine ar
aratrlmaya muhtatr. maan ettii bir kitapkla geldi. inde kzcazn
KendUerinin ya da ocuklarnn ryalarm an sekiz yamdayken grm olduu bir dizi rya
layamadklar iin bana bavurmu olan birok k i vard. Bunlar benim o zamana kadar grdm
iyi anmsyorum. Ryalarnn dilini bir trl an en gin rya diziiydi, babann aknln da
layamyorlard. B u n u n nedeni ryalarm, k e n d i ok i y i anlayabiyordum. ocuka da olsa rk
hatrlayabildikleri ya da ocuklarna uyan bir ey tcydler, baba iin ise hi anlaamaz imgeler
le bir trl balantsn kuramadklar imgeler le doluydular. Motifleri aada sraladm:
iermesiydi. Oysa bu kimselerin kimileri yksek 1. "Ktcl hayvan", bir dolu boynuzlar olan
eitim grmt dahas birka da psikiyatristti. yan benzeri bir canavar btn br hayvanlar
Birdenbire bir hayal grm, bu yzden de ldrp yutmaktadr. A m a tanr drt keden
kendim ruh hastas olarak kabul etmi olan bir drt ayr tanr biiminde kagelir ve l hayvan-

69
lara yeniden yaam verir. 7. Sarho bir kadn suya der, oradan yenilen
2. Cennete doru bir uu; orada putperest mi ve ayk olarak kar.
danslaryla bir eyler kutlanmaktadr. Sonra ce 8. Sahne Amerika'dr; bir sr kii bir karnca
henneme doru inilir; orada da melekler iyi ey yuvasnn zerinde yuvarlanp durmaktadr. Ka
ler yapmaktadr. rncalar onlara saldrr. Ryay gren kzcaz pa
3. B i r dolu kk hayvanck kz korkutmakta nik iinde bir rmaa der.
dr. Bu hayvanlar inanlmaz dzeyde bymeye 9. Ayn zerinde bir l vardr; ryay gren kz
balarlar ve bunlardan biri kz yutar. bu ln kumlarna batarak o denli derine gider
4. Minik bir fareciin iinden srayla kurtuklar, ki sonunda cehenneme gelir.
ylanlar, balklar ve insanlar geerler. Sonunda fa 10. Bu ryada kz kl bir top grmektedir. Do
re insan haline gelir. B u , insann kkenlerinin kununca ondan dumanlar ykselir. B i r adam ge
drt evresini gstermektedir. lir ve kendisim ldrr.
5. Kk bir su damlac mikroskopla baklr 11. Kz tehlikeli bir hastala yakalandm gr
gibi grlmektedir. Kz su damlasnn dallarla do mektedir. Derisinin iinden birdenbire kular
lu olduunu grr. B u , dnyann kkenini gster kar ve kendisim tamamen rterler.
mektedir. 12. Sivrisinek bulutlar gnei, ay ve yldzlan
6. Yaramaz bir olann elinde bir amur topa karartmaktadr. Yalnz bir yldz kalr ve bu tek
vardr. B u n d a n kk paralar koparp gelen ge yldz kzn zerine der.
ene frlatr. Bylece herkes hastalanr. Ksaltlmam orijinal metinlerinde her rya
Kk kzn ilk dndeki (s. 6 9 ) arketipsel

motiflerin paralelleri. Isa A d e m ' i n mezar

zerinde a r m h a geriliyor. Y e n i d e n d o u m

konusunun bir simgesi. Yeni A d e m o l a r a k

Isa (Strasburg Manastr) (solda).

Navaholarn bir kumresmi d n y a n n drt

kesini, boynuzlu balarla gsteriyor (stte).

ngiliz ta g i y m e treninde (Kralie II.

Elisabeth, 1 9 5 3 ) halk Westminster

Katedrali'nin drt portaline yerlemitir

(sada).

bir masal gibi "evvel zaman iinde; bir varm, bir


yokmu" diye balyordu. Bu szcklerle kzcaz,
her ryann babasma Noel hediyesi olarak anlat
masn istedii bir masal olduunu gstermek isti
yordu. Babas ryalar ieriklerine gre yorumla
maya almt. A m a hibir kiisel balant nokta
s bulamad iin becerememiti.
Bu ryalarm bilinli uydurulmu olduu olas
l, ancak ocuun doruluundan emin olacak
kadar onu tanyan birisi tarafndan giderilebilirdi.
Aslnda ryalar yalnzca fantezi bile olsalar, ara
trmak iin pek ok uyaran iermekteydiler. Bu
olayda baba ryalarn gerekliinden emindi, be
nim de bundan kuku duymam iin hibir neden
yoktu. Kk kz tanyordum geri ama babasna
ryalarm vermeden nce onun hakknda sorular
sormak iin frsatm olmamt. Kz baka bir lke
de oturuyordu ve o Noel'in hemen ardndan bir
enfeksiyon hastal sonucu ld.

71
Bu ryalar olaanst gariptir. zlenen dn ocuun bu dnceleri dini eitimi nedeniy
ce felsefi niteliktedir. rnein ilk rya br hay le tand dnlebilir. A m a dinsel gemii ger
vanlar ldren kt bir hayvandan sz etmekte ekte ok nemsiz boyuttayd. Ebeveyni geri is
dir. A m a tanr onlara tanrsal bir Apokatastasis, men Protestan'd ama i n c i l ' i yalnz sylentilerden
yani yeniden yarat ile yaam geri vermektedir. biliyorlard. ocua, zaten az bilinen Apokatasta
Bat dnyasnda b u , Hristiyan gelenei yoluyla sis tablosunun retilmi olmas zellikle olanak
bilinen bir imgedir. Evliyalarm ileri arasnda (II- szd. Babas bu mistik tasavvuru kesinlikle hi
I: 21) grlebilir: " H e r ey yeniden yaratmcaya iitmemiti. 12 ryann dokuzunda bu yok olup
kadar cennet onu (Mesih) kabul edecektir..." E r yeniden var olma temas vard. Dahas bu ryala
ken Yunan kilise nderleri, rnein Origenes, rn hibirinde zgn Hristiyan eitim ve etkeri-
zellikle zamann sonunda, kurtarcyla her eyin nin izi bulunmuyor. Hatta tam tersine ilkel mit
en eski ve tam durumuna geri getirilecei varsa lerle yakn balantllar. Bu balant 4. ve 5. rya
ym zerinde dururlard. A m a Matta'ya gre de da beliren "kozmogonik mit" (dnyann ve insan
(XVII: 11) zaten eski bir Yahudi sylencesi vard: larn yaradl) ile dorulanyor. Ayn balant Bi
lyas "gerekten gelecek ve her eyi yeniden rinci Korint mektubunda (XV: 22) da grlmek-
oluturacaktr". lk Korint mektubu da (XV: 22) tedir ki bunu da az nce belirttim. Grld gi
ayn tasavvura gnderme yapar: "Ademde olduu bi onda da A d e m ve Mesih, lm ve dirili birbir
gibi hepsi lecek ve Mesih ile hepsi yeniden yaar leriyle balantldr.
klnacaktr." Genel Kurtarc Mesih tasavvuru, canavar ta-

Kahraman-tanr K a r g a bir b a l i n a n n

k a r n n d a (Amerika'nn pasifik

kylarndaki H a i d u yerlilerinden) kk

kzn ilk dndeki bklml c a n a v a r a

uyuyor (stte).

Kk kzn ikinci d ( C e h e n n e m d e k i

meleklerle cennetteki ktcl ruhlar)

grne g r e her a h l a k n g r e c e l l i i

dncesini c a n l a n d r y o r . A y n tasarm,

hem eytan hem de n p a r l d a y a n

taycs Lucifer o l a n dm melein ikili

y a n n d a da vurgulanr (sada). Bu ztlar,

tanr figrnde de grlr. (Blake'in bir

i z i m i n d e ) : Eyb'e bir dte bir eytann

atall t o y n a ile grnyor (en s a d a ) .

72
rafndan yutulan, ama kendisini ldren canavar temalar elbette tanr, melek, cennet, cehennem,
ldrp mucizevi ekilde yeniden ortaya kan kt ve eytan gibi tasavvurlarla oluturulmu da
kahraman ve kurtarc ile ilintili olarak, Hristi olabilir. A m a bunlarn bu ocuun ryalarnda ele
yanlk ncesi yaygn olan bir temaya aittir. Bu aln tarz ve yolu hi de Hristiyan olmayan bir
motifin hangi kkenden kaynaklandn, ne za kkene iaret etmektedir.
man ortaya ktn kimse bilmiyor. Hatta bu ko Tanrnn bulunduu ilk ryaya bakalm. Bura
nuyu aratrmaya nereden balayacamz dahi da aslnda "drt keden" gelen drt tanrdan
bilmiyoruz. Bilinen, her kuan bunu eski kuak oluan bir "tanr"dan sz edilmektedir. Hangi
lardan naklen rendiidir. Olaslkla bu, insann drt keden? Ryada bir odadan sz edilmiyor.
bir kahraman mitine sahip olduunu henz bil Resimde de bir odaya yer yok, nk apak bir
medii bir zamandan, yani sylediini henz d ekilde kozmik bir olay sz konusu. "Quaternit"
nmedii bir adan kalmadr. Kahraman fig (Drtlk) elemam, olduka garip bir dnce ol
r, dnce ncesi alardan beri var olan bir ar- makla birlikte, birok d i n ve felsefede byk bir
ketiptir. rol oynamaktadr. Hristiyan dininde bunun yeri
Arketiplerin ocuklar tarafndan retilmesi ne "Trinit" (lk-Teslis) gemitir. Bu kavram
zellikle dikkat ekicidir. nk ocuklarn tarih da ocuk olaslkla daha iyi bilmekteydi. A m a b u
sel nakiller ile hibir dorudan balantlar yok gnn orta snf ailelerinde kimin ilahi bir drt
tur. Bu olguda da Hristiyan gelenei ile iliki an lkten haberi vardr? Bu dnce ortaan her-
cak ok yzeysel olarak bulunuyordu. Hristiyan metik felsefesinde ise olduka tandkt. Ancak
18. yzyln balarnda sona erdi, en az i k i yzyl hasna uygun bylesine devrimci bir tasavvuru
dan beri de tmyle kullanm d. P e k i ama b u nereden bulmutur?
nu kk kz nereden alabilmiti? shak Peygam- Bu sorular bizi yeni bir soruya gtrr: Bu r
ber'in vizyonundan m? A m a Serafim'i tanr ile yalarn nasl bir telafi anlam olabilir k i , kk k
zdeletiren hibir Hristiyan retisi yoktur. zn Noel'de babasna armaan edecek kadar
Ayn soru boynuzlu yan iin de sorulabilir. nem vermesine yol am olsun?
Geri ncil'de, rnein Vahiyler Kitab'nda birok Ryay gren eer ilkel bir byc olsayd bu
boynuzlu hayvandan sz edilmektedir. A m a bun ryalarn lm, dirilme ya da yeniden yaratlma,
lar, en nemlileri canavar olsa bile (Canavar an dnyann orijini gibi felsefi motiflerin grnebilir
lamna gelen Yunanca drakon szc, kelime varyasyonlar olduu dnlebilirdi. A m a bu tr
anlamyla ylan demektir) hep drt ayakldr. ryalar, kiisel dzeyden yorumlanmak istendi
Boynuzlu yan, 16. yzyn L a t i n simyasnda, inde umutsuzca zorlar. Bunlarda kukusuz
Merkr'n ve civarm simgesi ve K u t s a l ln "kolektif resimler" vardr ve ilkel kabilelerde er
kart olarak, Quadricornutus Serpens (Drt keklie geiten nce anlatlanlarla belirli bir
boynuzlu ylan) adyla grlr. Ama benim sapta analojileri bulunmaktadr. Bu dnemlerde o
yabildiim kadaryla bu bgi yalnzca bir yazarda genlere tanrlarn ileri ya da hayvanlar yara
bulunmaktadr ve bu ocuun onu tanma olasl tanlar anlatlr, dnyamn ve insanlarn nas yara
da yoktu. tld, dnyann sonunun mutlaka gelecei ve

kinci ryada kesinlikle Hristiyanlk d olan lmn ne demek olduu retilirdi. Hristiyan

ve bilinen deerlerin tersine evrilmesini, rne cemaatlerde de genlere aa yukar benzeri bir

in cennette putperestlerin danslarn, cehen retim verilir. A m a insanlarn ou bu eylerin

nemde iyilik yapan melekleri ieren bir motif bu zerinde ancak yalandklarnda, lm yaklat

lunmaktadr. Bu simge moral deerlerin greceli nda yeniden dnrler.

ini gstermektedir. Bu ocuk, Nietzsche'nin de Kk kz tesadfen her i k i duruma ayn anda

Kk kzn dlerinde (s. 6 9 ) , ilkel

olgunluk trenlerinde g e n l e r e verilen

dersleri a n d r a n yaratl, lm ve yeniden

d o u simgeleri var. Bir N a v a h o treninin

sonu: K a d n l a a d m a t a n bir g e n kz,

meditasyon iin l e g i d i y o r (solda).

l m v e y e n i d e n d o u simgeleri,

y a a m n s o n u n d a , lmn glgesi

dtnde grlen r y a l a r d a d a ortaya

kar. G o y a ' n n son t a b l o l a r n d a n biri:

Karanlktan k a n g a r i p figr, belki bir

kpek, ressamn lm sezgisi o l a r a k

yorumlanabilir. Birok mitolojide, kpek,

ller d i y a r n a gtren klavuz olarak

o r t a y a kar (sada).
girmiti; ergenlie ve ayn zamanda yaamnn so yanda bir mezar, br yanda yeniden dirili, yani
nuna yaklamaktayd. Normal bir yetikin yaa lmden sonsuz yaama gei tems edilmekte
mnn balangcm iaret eden ok az ey vardr, dir.
hatta hemen hi yoktur; ama yok olma ve yeni ocua dlerin verdii fikirler bunlard. B u n
den var olma konusunda birok anlatm bulun lar ilkellerin erkeke gei trenlerinde ya da
maktadr. Ryalar ilk okuduumda gerekten Zen B u d i z m ' i n i n Koan'larmda olduu gibi, ksa
yaklaan bir felaketin habercisi olduklar duygu ykler halinde bir lme hazrlkt. Byle bir
sunu aldm. B u n u n nedeni ok zgn telafi ka mesaj, sk Hristiyan retisine yabancdr. E s k i
rakteriydi. Buna simgelerden varyordum. B u , bu ilkel dncelere daha yakn durmaktadr. K
yalardaki bir kz ocuunun bilincinden bekle kenlerinin, tarihi gelenek dmda tarih ncesi
nebileceklerin tam tersiydi. alardan beri yaam ve lm zerine felsefi, d i
Bu ryalar yaam ile lmn y e n i ve olduka ni speklasyonlar beslemi olan, oktan u n u t u l
rktc bir ynn amaktadr. Byle resimler mu psiik kaynaklarda olduu anlayor.
yaamn geriye doru gzden geiren bir ihtiyar Her yeni doan hayvann bireysel olarak yeni
dan beklenebilirdi. A m a normal olarak ileri doru den kazanmak zorunda olmasn dnemeyece
bakan bir ocuktan hibir zaman beklenemezdi. imiz igdler gibi, insan ruhunda da kahtsal
Atmosfer eski Romallarn bir ataszn anmsa olarak, doutan kazanlm kolektif tasavvur mo
tyordu: "Yaam ksa bir dtr." ocuun yaa delleri vardr. Byle tasavvur modellerine Uikin
m, Romal airin dedii gibi Ver S a c r u m Voven- duygusal belirtiler de yeryznn her yerinde
dum (ilkbahar kurbannn ada) gibiydi. Dene ayndr. Bunlar hayvanlarda bile saptayabiliriz.
yimler, lmn fark edilemeyen yaknlnn, kur Hatta hayvanlar birbirlerinden farkl trlerden ol
bann yaam ve ryalar zerine bir Adumbratio salar be, birbirlerini bu bakmdan a r a y a b i l m e k
(vaktinden nce den glge) drdn gs tedir. Ya karmak ilevleri olan bcekler? ou
teriyor. Hristiyan kiliselerinde bile mihrapta bir k e n d i ana babalarm be tanyamazlar dahas
kendilerine bunu retecek kimseleri de yoktur.
yleyse, insann spesifik igdleri olmayan ve
psikesinde gelimesinden hibir iz kalmam tek
canl olduunu mu dnelim?

A m a psike bilinle e deerli alnrsa o zaman,


insann bombo bir psike e dnyaya geldii ve
ileriki yllarda da deneyimlerinden baka hibir
ey iermeyecei hatasna kolayca dlebilir.
A m a psike bilinten farkl bir eydir. Hayvanlarn
az bir binci vardr ama birok uyaran ve reaksi
yondan, bir psikeleri olduu anlalabilir. lkel i n
sanlar da nedenini, anlamm bilmedikleri birok
eyi yapabilmektedirler. Aslnda birok uygar i n
sana Noel aacnn ya da paskalya yumurtasnn
nereden ktm, ne anlama geldiim sormak bo
unadr. Onlar da birok eyi, nedenini bilmeden
yapp durmaktadr. B e n daha ok, bu tr eylerin
nce yaplmaya baladn, anlamlarnn ancak Byle bir insan, bu strap a m m ebediyen akn
ok sonradan dnldn sanyorum. Psiko tutacaktr.
log, aslmda zeki olan ama bazen hi aklanama- nsanm bilincinin gelimesinin nedeninin 1
yacak davranlarda bulunan, ne dediklerini, ne tr deneyimler olup olmadn bilmiyoruz. Ar
yaptklarn bilmeyen bir sr insan grp dur kukusuz k i , insanlar uyandrmak, ne yapmak
maktadr. Bu kimseler kendilerinin de hibir olduklarna dikkatlerini toplamak iin buna be
aklama bulamad birtakm akld uyaranlarn zer gl duygusal oklar gereklidir. 13. yzylc
etkisi altna birdenbire giriverirler. yaam bir spanyol soylusu olan Ramon Lull'u
Yzeysel bakldnda byle reaksiyonlarn, yks olduka nldr. U z u n uralardan son
uyaranlarn ok kiisel trden olduu sanlabilir. ra, hayran olduu bir hanmdan gizli bir randev
Bu yzden bunlar anormal davranlar olarak koparabilmiti. Bulutuklarnda kadm hi ses
ayryoruz. Oysa gerekte, bunlar nceden belir karmadan elbisesinin nn am ve kanserder
lenmi olan ve daima hazr bulunan bir igd harap olmu olan gsn gstermiti. Bu ol
sistemine aittirler. Bu da insanlar iin karakteris L u l l ' u n yaamn batan baa deitirdi. Daha
tiktir. Dnce formlar, genel olarak anlalabi sonra mkemmel bir teolog, kilisenin en nemi
len jestler ve daha birok davran, insanolu b u misyonerlerinden biri oldu. Byle ani deiim du
nu yanstabilecek bir bilin gelitirmeden ok n rumlarnda ounlukla, bir arketipin uzun sre
ce dzenlenmi bir modeli izler. Hatta insann den beri bilindndan etkedii, krize yol aan
yanstma yeteneinin, gl duygusal yaantla- d u r u m u da ustaca hazrlam bulunduu gsteri
rm sonucu olduu bile tahmin edilebilir. Yalnzca lebilir.
bir temsil olarak, kt giden bir balk avnn ver Bu tr deneyimler arketip modeUerinin ya___
dii fke ve d krkl sonunda biricik olunu statik formlar deil, tam tersine dinamik faktrleri
boup ldren, hemen ardndan da derin bir ac olduunu, kendilerini igdler kadar anlk uya
iinde kk ocuun cansz cesedine sarlan bir ranlarla belli ettiklerini gstermektedir. Ryalar,
Avustralya yerlisini gznzn nne getirin. hayaller, dnceler birdenbire ortaya kabilir.

Bir ylan (tanr Asklepios'un

simgesi) bir a d a m n o m u z u n u

sryor (solda) ve tanr o m u z u iyi

e d i y o r (en solda). Konstantin

(talyan resmi, 1 4 6 0 ) kendisini

Roma mparatoru y a p a n savatan

n c e uyuyor. Dnde sa'nn

simgesi o l a n bir chi-ro (sada)

g r m ve bir ses "Bu iaretle

y e n e c e k s i n . " demiti. O da bu

iareti kendi armas y a p m ,

sava- k a z a n m ve b y l e c e

Hristiyanla ihtida etmiti (en

sada).
77
Ne kadar dikkatle aranrsa aransn nedenleri de ok yeniydi. Hasta, hekiminin hasta olduu ve
bulunamayabilir. Kukusuz ki bir nedenleri var hastaneye vatl dnda bir ey bilmiyordu.
dr, ancak o kadar uzakta ve karanlkta kalmtr hafta sonra hekim ld.
ki artk tannamamaktadr. Bu d u r u m d a ya anla Bu rnein de gsterdii gibi ryalarn tahmi
mm yeterince anlayncaya ya da bir d olay r ni bir yn de olabir ve bu dikkate alnmaldr.
yay aklayncaya kadar beklemekten baka are zellikle nemli olduu belli olan bir rya, akla
yoktur. yc bir ierik tamad zaman bu dnlmeli
Rya anmda bu olay henz gelecekte yatmak dir. Bu tr ryalar durup dururken ortaya kar,
tadr. A m a bilinli dncelerimiz sk sk gelecek buna neyin neden olduu da anlalamaz. inde
le, gelecekteki olaslklarla nas megul oluyorsa, gizli olan mesaj anlalabilirse elbette nedeni an
bilind ve ryalarmz da yledir. U z u n zaman lalabilir. nk, bir eyden haberi olmayan yal
ryalarm temel ilevinin gelecekten haber ver nz bilincimizdir. Bilindrun oktan haberi ol
mek olduuna inanlmtr. Eskialardan orta duu bellidir ve vard sonular ryada ifade
alara dek ryalar tbbi tahminde rol oynam edilmitir. O halde bilind da tpk bilin gibi
lard. Daldisli Artemidorus'un sa'dan i k i yzy gerekleri inceleyecek, sonular karabecek
sonra anlatt eski bir ryadaki tahminini ben durumdadr. B e l i r l i verileri kullanr, tam da biz
modern bir ryada ispatlayabildim. Adamn biri fark etmediimiz iin olas sonular nceden be
babasnn yanan bir evde yanarak ldn g lirtir.
rr. Ksa bir sre sonra kendisi, zatrreeden kay Ryalar sayesinde saptayabildiinz kadaryla
naklandm sandm bir phlegmone (ate) so bilind kendi dncesini igdsel olarak sr
nucunda lr. dryor. Bu ayrm nemlidir. Mantksal analiz bi
Meslektalarmdan biri lmcl bir kangrenli lincin yetkesindedir; seimlerimizi akl ve bilgiyle
atele, yani phlegmone ile hastalanmt. O n u n yaparz. B u n a karlk bilind en bata igd
eski hastalarmdan biri ryasnda bu hekirin b lerle ynlendiriliyor gibidir. Bu da buna uygun
yk bir yangmda ldn grd. O srada bu he dnce biimleri, yani arketiplerde kendini gs
k i m hastaneye y e m yatrlmt, hastalk henz termektedir. B i r hastaln seyrim tanmlamak is-

insan vcudu sklkla ev o l a r a k

gsterilir. 1 8. y z y l d a n bir brani

a n s i k l o p e d i s i n d e bir ev ve bir vcut

y a n y a n a karlatrlyor: Kuleler

kulaklar, pencereler g z l e r i , bir frn

m i d e y i gsteriyor (solda).

James Thurber'in bir karikatrnde

bir klbk evini ve eini tek varlk

olarak gryor (sada).

78
teyen bir hekim "enfeksiyon" ya da "ate" gibi Kiisel kompleksleri tek ynl ya da yanl bilin
rasyonel kavramlar kullanmak zorundadr. Rya yneklerinin telafisi olarak kabul ediyoruz. B u
ise daha airanedir. Hasta vcudu kiinin evi, ate n u n gibi dinsel mitler de insanln alk, sava,
i de evi yok eden yangn olarak sunar. hastalk, yallk ve lm gibi aclar, korkular
Bu ryann gsterdii gibi arketipsel zihin, d u iin bir tr ruhsal terapi gibidir.
rumu zamannda Artemidorus'un yapt gibi ele rnein evrensel kahraman miti daima cana
almtr. Az ok bilinmeyen bir doas olan ey, var, yan, c i n , ucube vb biiminde grnen kt
bilind tarafndan ele alnr, arketipsel bir al y yenen, halkm mahvolmaktan ve lmden kur
maya tabi tutulur. Bilincin uygulayaca sonu taran bir gl insandan ya da tanr-insandan sz
karma yerine, arketipsel r u h bir nceden grme etmektedir. Kutsal metinlerin anlatlmas ya da
ii yapar. O halde arketiplerin kendi inisiyatifleri, trensel olarak yinelenmesi, byle bir kahraman
enerjileri bulunmaktadr. Bu gler onlarn (ken figrnn dans, arklar, dualar ve kurbanlarla
di simgesel stillerinde) anlaml bir yorumlama yceltilmesi izleyicileri gizemli bir by gibi sa
yapmalarm, kendi uyaranlaryla herhangi bir d u rar, bylece bireyleri kendilerini kahramanla z
ruma karabilmelerini salamaktadr. Bu adan, deletirmeye doru yceltir.
kompleksler gibi i grmektedirler. Canlar iste Byle bir d u r u m u inananlarn gzleriyle gr
dii gibi gelip gitmekte, bilinli planlarmz kar- meye alrsak belki alelade insann bu yoldan
tnp engellemekte ya da deitirmektedirler. kendi gszl ve sefaletinden nas k u r t u l d u
Arketiplerin zgl enerjilerini, onlara yolda unu, hi dese bir sre iin, hemen hemen i n
lk eden zgn hayranlk yaandnda fark ede sanst zelliklerle donandn anlayabiliriz. o
biliriz. Arketiplerin sanki bir bys varm gibi u zaman byle bir inan onu u z u n bir sre iin
dir. Byle bir zellik kiisel komplekslerde de g dik tutacak, yaamna belli bir biim verecektir.
rlr. Tpk arketiplerin bireysel ykleri bulun Hatta bu btn t o p l u m dzeni iin de rnek ola-
duu gibi, kolektif komplekslerin de arketipsel bir. B u n u n gin bir rnei ancak Hristiyanlk
dkmleri vardr. A m a kiisel kompleksler kiisel anda, 7. yzyda sndrlebilmi olan Eleusis
bir tutumdan baka bir ey retemezken, arke- gizemleridir. Bunlar, Delfi kehanetleriyle birlikte
tipler btn milletleri, tarihin alarm karakteri- eski Yunan'm kltrn, ruhunu oluturmaktay
ze eden efsaneler, dinler ve felsefeler yaratrlar. d. ok daha byk bir lekte olmak zere Hris-

Arkeliplerin etkinlii insanlar kolektif

hareketlere y n l e n d i r m e d e

kullanlabilir. N a z i l e r bunu

biliyorlard ve halk kendi

davalarna k a z a n m a k iin Teuton

mitlerini kullanyorlard. Hitler'i

kahraman bir hal valyesi o l a r a k

gsteren bir p r o p a g a n d a resmi (en

sada). Hitler G e n l i i ' n i n bir

gndnm enlii; putperest bir

enliin y e n i d e n canlandrl

(sada).

79
Bir o c u u n y a p t bir noel resmi de iyi

bilinen mum a a c n gsteriyor (en

stte). Yeil kalan a a , k gndnm

enlii simgesiyle "yeni yl"n

(Hristiyanln y e n i a n n ) M e s i h ' l e

birleimidir. H a , o r t a a n talyan

freskindeki g i b i o u n l u k l a a a olarak

grlr; M e s i h iman a a c n d a armha

geriliyor (solda). Hristiyan trenlerinde

mumlar, sve'in Santa l u c i a

enliklerinde o l d u u g i b i , tanrsal

simgeler (stte).
tiyanlk dneminin kendisi de gerek adn gerek bollere ilikin, bizden nceki birok kuakdan da
se nemini, kkeni arketipsel Osiris-Horus mitin ha fazla ey bilmekteyiz. lk- alarda insanlar
de olan antik tanr-insan mitine borludur. kendi simgeleri hakkmda hemen hi dnm
Genellikle temelde yatan mitolojik fikirlerin, yorlard. Onlar yalnzca yayorlard ve bu simge
tarih ncesi alarda usta bir filozof ya da pey lerin ieriinden heyecan duyuyorlard.
gamber tarafndan "icat edilmi" olduu, daha B u n u Afrika'da, Elgon Da yerlilerinde izledi
sonra buna, kolay kabullenen, eletirel yaklama im bir olguyla gstermek istiyorum. Her sabah
yan halk tarafndan inamlageldii sanlr. Ayrca afak skerken kulbelerinden kyor, avular
g arayan bir ruhban grubunun anlatt ykle nn iine hohluyor ya da tkryor sonra da
rin "gerek" olmayp sadece "dilek-dnce" ol avularn gnein ilk klarna kar tutuyorlar
duu da sylenir. A m a " i c a t " szc de gerek d. Sanki soluklarm ya da tkrklerini ykselen
te bir eyin arayarak bulunmas demektir. Bu da tanrya sunuyor gibiydiler. Gne Mungu'ydu. Bu
sonunda bulunan bir eyin varlnn nceden b i Svvahilieo szck. Polinozyaca bir szck olan
linmesi gerekliine iaret eder. Mana ya da Mulungu'dan gelmektedir. Bu ve ben
Gene kk kzn ryalarndaki garip dnce zeri anlatmlar olaanst etkisi, kalcl olan
lere dnelim. ocuun bunlar dnerek kar bir "g" anlatmaktadr. M u n g u szc A l l a h
m olmas olanakszdr. nk bunlar bulduun ya da tanr ile de eanlamhdr. Kenderine bunu
da armaktadr. Bunlar ona daha ok son derece neden yaptklarm sorduumda " H e r zaman by
zgn, beklenmedik ykler gibi gelmekte, ok i l le yaparz. Gne doarken byle yaplr." de
gin bulduu iin de babasna Noel armaan ola mekle yetindiler. B u n u n mantki sonucu olarak
rak vermektedir. Bylelikle kk kz bu ryalar gnein M u n g u olup olmad sorulduunda, g
bizim yaayan Hristiyan gizlerimizin alanna sok nein M u n g u olmadm, gne douunun M u n
maktadr. Efendimiz sa'nm douu, daima yeil gu olduunu syleyip gldler.
kalan aala karm olarak, yeni domuun Yerlilerin ne yaptklar, kendilerine deil ama
n tamaktadr (Bu 5. ryadadr). Mesih ile aa bana apakt. Onlar anlam zerinde hi dn
simgesi arasmda her ne kadar tarihsel ipucu var meksizin bir ey yapyorlard, bu yzden de bana
sa da kk kzn ebeveynine sa'nm douunu aklayamyorlard. B e n onlarn kendi ruhlarm
yanan mumlarla ssl bir aala kutlamann ne Mungu'ya sunduklarm sanyorum. nk soluk
anlama geldii sorulsayd herhalde olduka a- ya da tkrk, r u h ana maddesi anlamm tar. B i r
nrlard. Belki de "aman, ite yle bir Hristiyan eye flemek ya da tkrmek byl bir etkiye
adeti" derlerdi. Daha derme inen bir yant iin an sahiptir. rnein sa krlerin gzn amakta t
tik "len tam" sembolleri, buradan da "byk krn kullanr. Baz kabilelerde oul, len ba
ana" klt ve onun simgesi olan aa gibi akla basnn son nefesini soluyarak iine alr. Bu Afri
malar gerekirdi. Bu da bu karmak sorunun an kal yerlilerin, ok eski gemite be kendi tren
cak bir ynn aklayabilirdi. lerinin anlam zerinde daha fazla bir ey bdikle-
Bir "kolektif r e s m i n " ya da kilise diyle syle ri pek dnlemez. Onlarn atalar da motifleri
yecek olursak "dogmann" kklerini ne denli ya nin ok fazla bilincinde delerdi, yaptklar ze
landan incelersek, arketipsel modellerden rl rinde sonraker kadar be dnmyorlard.
sonsuz rgy o denli iyi grebiliriz. Bu ancak Goethe'nin Faust'u byk bir isabetle "Evvela
son zamanlarda bilinli yanstmalarn konusu ola edim vard!" diyor. E d i m l e r bulunmaz, edirler.
bilmitir. ekili olarak biz bugn mitolojik sem Dnceler ise buna gre insanln olduka ge
bir buluudur. nsan nce bilind faktrlerle Elbette insan yeni zamanlarda artk istedii
yapp etmeye ynelmi, ancak ok sonra hareket gibi kullanabildii belli bir isten gc kazanm
nedenleri zerinde dnmeye balamt. O n u n , bulunuyor. Artk alma temposuna girmek iin
aslnda kendi bana hareket ediyor olduu gibi arkarla, davullarla hipnotize olmay beklemi
gln bir inana sahip olunmas ok u z u n za yor. Hatta artk ilahi yardm alabilmek iin gn
man sonrasma rastlar. delik bir duadan bile vazgeebilmektedir. Buna
Bir bitldnin ya da bir hayvann kendi kendisi karlk ilkel insanlar adm atarken bile batl
ni icat etmi olduu gibi bir iddiaya glp gee inanlarla, korkularla ve daha birok grnmez
riz. A m a kendi psikelerini ya da kendi ruhlarm direnlerle engellenmi grnmektedirler. "s
kenderinin yaratm olduunu dnen birok ten olunca bir yol b u l u n u r " sz ise modern in
insan vardr. R u h , doas gerei bugnk bilinli- sann batl inanc haline gelmi bulunuyor.
lik durumuna gelimitir; tpk bir palamutun bir Bugnk insann tanrlar ile cinleri sadece
mee aacna gelimesi ya da dinozorlardan me yeni isimler almlardr. Aslnda yitmi deiller:
melilerin gelimesi gibi. R u h u n geliimi ok uzun tersine onu huzursuzluk eklinde, psiik kompli-
bir sre almtr, hl da gelimeye devam etmek kasyonlar halinde, haplara, alkole ve ttne do
tedir. Bu oluum iin yalnzca d uyaranlar deil, yurulmaz bir ihtiya olarak, her eyden nemlisi
ayn zamanda i glerle, geliim tarafmdan da de birok nevrozla izlemektedirler.
motive edilmekteyiz.
Bu i gler, bilincm denetimmde olmayan bir Soluun byl zelliklerine inancn iki

kaynaktan fkrmaktadr. E s k i alarn mitoloji- r n e i : Bir Zulu bycs, inek

b o y n u z u n d a n k u l a n a (ruhlar k o v m a k
lermde bu glere ruhlar, cinler ya da tanrar ad
iin) fleyerek bir hastay tedavi e d i y o r
verilmekteydi. Bunlar bugn de her zamanki gibi (altta solda). Bir o r t a a yaratl resmi
etkindirler. A m a biz kontrol elimizden alan bir tanrnn A d e m ' e y a a m flediini

takm glerin elinde bulunduumuzu hibir za gsteriyor ( s a d a ) . 1 3 . y y ' d a n bir talyan

t a b l o s u n d a Isa bir kr tkrkle


man kabul etmek istemiyoruz.
iyiletiriyor (altta).
insann ruhu

Bugn bilinlilik dediimiz ey, igdlerden ya Bu blnm psikolojiye bir rnek olarak bir
va yava ayrlmtr; ama bu igdler de tm alkoliin olgusunu anmsyorum. Belli bir dinsel
den yitip gitmi dedir. Yalnzca bilincimizle ili hareketin yceltici etkisine girnti. D u r u m ken
kilerini yitirmilerdir, bu yzden de kendilerini disini o denli hayranlk duygusuyla doldurmutu
dolayl yollardan gstermeye zorlanmlardr. ki alkol bamllm tmyle unutmutu. Gr
Kendilerini bir nevroz olgusunda bedensel semp ne gre mucizevi ekde sa tarafmdan iyileti
tomlar yoluyla olabilecei gibi, anlalamayan ke rilmi bulunuyordu. Bylekle ilahi affn ve sz
yifsizlikler, unutkanlklar ya da konumada yap konusu dinsel rgtn etkinliinin ok uygun bir
lan yanllarla da gsterebilirler. tan haline gelmiti. Ne var ki topluluk nnde
nsan geri kendi ruhuna egemen olduunu birka hafta itiraflarda bulunduktan sonra heye
sanmaktadr. A m a r u h hali ve duygularma ege can azalmaya balad, bir para alkoll iki uy
men olamad, bilind faktrlerin saysz gizli gun gibi grnyordu ve bylece yeniden imeye
yollardan kararlarna szdn fark etmedii sre balad. Bu kez rgt, bu olgunun patolojik oldu
ce muhakkak ki kendisinin egemeni dedir. Bu u, sa'nn bu ie karmasmm uygun olmad so
bilind faktrler varlklarn arketiplerin zerk nucuna vard. Adamcaz ondan sonra bir klinie
liine borludur. Modern insan kendi ikiye bln kaldrd. Bylece kendisini ahi bir iyiletirici
m durumunu grmek zorunda kalmaktan sis deil, bir hekim tedavi altma alabdi. B u , mo
temli bir ekde kanmaktadr. D yaamn be dern, "kltrl" insan zihnmin biraz daha yakn
lirli blgeleriyle kendi davranlar eit ekilde ay- dan incelemeye deen bir yzdr. Burada alarm
n ekmecelerde tutulmakta, hibir zaman da bir verecek derecede danklk ve psikolojik akn
araya getirilmemektedir. lk bulunmaktadr.
Bir an iin insanl tek bir birey olarak d dnyay yalnzca karrruzdakilerin haksz olduu
nrsek, onun da tpk bireyler gibi bilind g konusunda kandrmaya altmz srece de y
lerden etkilendiini grrz. nsan rk da belli le kalacaktr. K e n d i glgemizi ve onun ktlkle
sorunlar ayr ekmecelerde sakl tutar gibidir. rini tanmaya gerekten ciddi olarak almak ok
te tam da bu yzden ne yaptmz ok i y i dn daha akllca olurdu. Eer glgemizi, yani varl
meliyiz; nk hepimiz k e n d i yarattmz lm mzn karanlk y a m m grebilirsek her trl ahla
cl tehlikelerin tehdidi altndayz. Dnyamz tp ki ve ruhsal ayartmaya kar bak hale gelebi
k nrotik bir insan gibi datm durumdadr; De lirdik. Olayn imdiki durumuyla her trl hasta
mir Perde simgesel ayrm izgisini oluturuyor. la az, nk biz de tamamen onlar gibi yap
Batl insan Dou'nun saldrgan g istenci kar yoruz. Ancak biz bu durumda, iyi tavr rts al
snda kendisini olaanst savunma nlemlerine tnda ne yaptmz ne grmeye ne de anlamaya
zorunlu saymakta, ayn anda kendi ahlak ve iyi niyetli olduumuzdan, daha da geri durumdayz.
deerleri ile gururlanmaktadr. Komnist dnyann elinde byk bir mit bulu
Ama bu arada k e n d i gzel tavrlar ardnda nuyor. B u n a aldanma adm veriyor, yalmzca bu
saklad gnahnn, komnist dnya tarafndan yargmzla da onu def edeceimizi umuyoruz. Bu
sistemli olarak yzne arplacan fark etmiyor. mit her eyin bolluk, bereket halinde olduu, b
Batnn gizlice, biraz da utanarak katlandklar yk, adaletli ve akl bir sahibin herkesi bir ocuk
(diplomatik yalanlar, sistematik artmalar, r yuvasmdaki gibi ynettii bir altn a ya da cen
gtl tehditler) Dou'da btn plaklyla gn net hakkndaki arketipsel dtr. Bu kudretli ar-
na karlyor. Bat insana D e m i r Perde'nin ketip infantil bir biimde ele alnmtr ama srf
tesinden k e n d i kt glgesi srtyor. bizim daha stn olan durumumuzla kar kar
Bat toplumlarndaki onca insanm aresizk ya kald diye ortadan kaybolmaz. Hatta biz onu
duygusunu aklayan d u r u m budur. Onlar zorluk kendi ocuksuluumuzla destekliyoruz be. n
larmzn aslnda ahlaki trden olduunu, bu zor k b i z i m Bat dnyamz da ayn mitolojinin elinde
luklar nkleer sahlarm artrlmasyla ya da eko bulunuyor. Farkmda olmadan biz de bir refah
nomik yarma yoluyla zemeyeceimizi yava devletine, dnya barma, insanlarm eitliine,
yava anlamaya balam bulunuyorlar. oumuz insan haklarna, adalete, geree ve - b u n u ister
moral ve ruhsal arelerin daha etkili olabilecei seniz pek yksek sesle sylemeyelim- yeryzn
ni, nk bunlarn bizi durmadan artan enfeksi de tanrnn egemenliine inanp duruyoruz.
yona kar bak hale getirebileceini anlayabi Ackl gerek ise insanlarm yaamnn gece ve
liyoruz. gndz, doum ve lm, mutluluk ve sefalet, iyi
Yine de btn bu tr giriimlerin tek olarak ve kt gibi uzlamaz kartlklarn karmak bir
ie yaramad anlalmtr. K e n d i m i z i ve btn kompleksinden ibaret olduudur. stelik bunlar
dan herhangi b i r i n i n gnn birinde kartna ga
lip gelip gelmeyeceini de bemiyoruz. yinin k
tye, sevincin acya galip geleceinden emin de
iliz. Yaam bir sava alandr, yle de kalacaktr;
yle olmasayd hibir ey varln srdremezdi.
"Dnyamz nrotik bir insan g i b i
E s k i Hristiyanlar bu dnyann yaknda sona
datmtr." Berlin Duvar.
ereceini ummaya ya da Budistleri btn dnye
vi isteklerden, hrslardan vazgemeye zendiren
Her toplumun, arketipsel cennet ya da bir

zaman olduuna ve gene olacana

inanlan altn a tasarm kendinindir.

1 9 . y y ' d a n bir A m e r i k a n resmi, g e m i

bir topyann tasarmn anlatyor.

W i l l i a m Penn ile yerliler a r a s n d a

1 6 8 2 ' d e a n l a m a n n yapln

gsteriyor. Her t a r a f n d a uyum ve bar

o l a n ideal bir m a n z a r a (solda). topik

bir dncenin temsili: Bir M o s k o v a

parkndaki afi, Rus halkn g e l e c e e

d o r u gtren Lenin'i gsteriyor (sol

1 5 . y y ' d a n bir Fransz resminde, evrili

(ve ato benzeri) Eden bahesi ve A d e m

ile H a v v a ' n n cennetten kovuluu (stte).

C r a n a c h ' n bir resminde ilkel nitelikte bir

a l t n a ( A d : "Yeryz Cenneti")

(sada). 1 6 . yy Flaman ressam

Brueghel'in " C o k a y g n e lkesi", bir

efsanevi duyumsal tadlar ve rahat y a a m

lkesi (en s a d a ) . ( O r t a a A v r u p a s n d a ,

zellikle a r i g r e n kyller ve sertler

a r a s n d a , b u n a ilikin birok yk

anlatlrd.)
ite tam da bu atmadr. Bu temel anlay, her ok eski zamanlardan beri insanlarn bir yce
iki dinin de byk blmn oluturan ve dnya varla (bir ya da birka) ve lmden sonraki bir
y yadsma fikrini bir dereceye kadar deitiren dnyaya ilikin dnceleri vard. Ancak bugn
zgn moral varsaymlarla, uygulamalarla ba- bu tr dnceler olmadan da yaayabilecekleri
lantlandrlamasa, insanlar dpedz intihara ni dnyorlar. Tanrnn gizli tahtn bir radyo
ynlendirebilirdi. teleskopla kefedemediimiz, sevgili ebeveynimi
Bunu zellikle vurgulamaya alyorum, n zin az ok bedensel biimleriyle hl yaknlar
k zamanmzda her trl dine gvenini yitirmi mzda bulunduklarna inanmadmz iin, insan
milyonlarca insan bulunmaktadr. Bu insanlar lar byle varsaymlarn sama olduunu dn
dinlerini artk hi anlayamyorlar. Yaam din ol yorlar. Oysa bu tr kavramlar ilk alardan beri
madan da hi bozulmadan srp gittiinden, bu insanlarn yaamlarna yoldalk etmilerdir. B u
kayp hemen hi fark edilmeden kalyor. Ne ki gn bile her frsatta bilincimizi zorlamaktadrlar.
aclarla karlaldnda d u r u m deiiyor. O za .Modern insan belki bunlar olamadan da peka
man insan bir k aramaya, yaamn anlam ile la yapabildiini ileri srecek, hatta bunlarn ger
artc ve ac deneyimleri zerinde dnmeye ekliine ilikin hibir bilimsel kant bulunmad
balyor. n belirterek fikrinde srar edecektir. Ya da
Psikologlara - b e n i m kendi deneyimlerime g inanlarn yitirmi olmaktan dolay zgn oldu
re- Katolikler'den ok Protestanlarin ve Yahudi unu syleyecektir. Ancak sz konusu olan, g
lerin bavurmas dikkat ekicidir. Bence bu d u rnmeyen, aklanamayan eylerdir. Tanr insa
rum normaldir de; nk Katolik Kilisesi kendini nn kavrayn aar, lmszlk ispat edilemez.
hl Cura Animarum'dan (ruhun sclnetiyle ilgi O halde kriz durumlarnda yardmc olduklar g
lenme) sorumlu sayar. A m a bilimsel amzda, rlen dahas varoluumuza anlam katan bu
nceleri teologlarn alanna ilikin olan sorular inanlardan neden vazgeelim? Ayrca bu dn
psikiyatristlere yneltilmektedir. nsanlar yalnz celerin gerek olmadn nereden biliyoruz? Ben
ca yaamn anlamna, tanrya ve lmszle ina- bu varsaymlarn aldanlar olduunu sylersem
nabilselerdi pek ok eyin daha kolay olacan belki birok kimse beni onaylar. Bu arada anlaya
hissetmektedirler. Yaklaan bir lmn hayaleti madklar ise dinsel bir grn reddinin de en az
ou zaman bu tr dncelere y o l amaktadr. kabul kadar ispat edilemez olduudur. Hangi
gr asn seeceimizde tmyle zgrz; olmayacakt. Onun anlam dolu yaam, onun tan
hangisi olursa olsun bu keyfi bir karar olacaktr. rnn elisi olduundan emin plmasma dayanyor
Ancak ok yerinde bir ampirik neden bulun du. Onda bir byklk hezeyan olduu da ileri
maktadr. spat edilemeyen dnceleri gene de srlebilir; ama byle bir ifade tarihin tankl ve
beslemek zorundayz. Yani bunlar faydal olduk daha sonraki kuaklarn yargs karsmda ok
larn gstermilerdir. nsan, yaamna bir anlam solgun kalr. O n u ele geirmi olan mit, yasanma
salayan, evrende kendisine bir yer bulmasna da olaanst bir menz kazandrmtr.
yardmc olan varsaymlara ve inanlara mutlaka A m a byle bir mit, bilinli olarak uydurulmu
muhtatr. nsan, bir anlam olduuna kani oldu deil, v u k u bulmu olan simgelerden oluur. Tan-
u zaman dayanlmaz acara katlanabilir; ancak r-insan m i t i n i eri sren sa deildi. B u , sa'mn
btn ansszlklarn doruundayken "aptaln b i doumundan ok yllar nce de vard. O kendisi
rinin uydurduu bir masal" iinde yer aldm ka de bu simgesel motife yakalanm, bu da onu Na-
bul etmek zorunda kalrsa yklr. sral bir dlgerin kstl yaamndan daha ileriye
Dinsel simgeler insan yaamna bir anlam ver yceltmiti.
mektedir. rnein Pueblo Kzlderilileri, kendile
rinin Gne Baba'nn oullar olduuna inanrlar.
Bu inan onlarn yaamna, snrl varlklarnn
ok tesine ulaan bir alg kazandrr. Kiilik geli
imlerine genilik salar. Onlarn durumlar, b i
zim uygarlmzn kendisinin alttakilerden biri
olduunu ve yle kalacam, yaamnn anlamsz
olduunu bilen insannn d u r u m u n a oranla ok
daha doyurucudur.
Kendi yaamnn daha derin bir anlam olduu
duygusu insan, yalnzca almak, vermek d u r u m u
nun stne ykseltir. Bu duygu yoksa insan za
vall ve yitiktir. Eer Ermi Paulus, kendisinin
gezgin bir kilim dokuyucudan baka bir ey olma
dnn bilincinde olsayd kukusuz ki olduu kii

Gney A m e r i k a ' d a kabile g e l e n e i n d e n

bir tekne c e n a z e s i . Kendi kanosuna

yatrlan lye yolculuu iin y i y e c e k ve

giyecek de verilir. Dinsel simgeler insan

yaamna bir a n l a m katar (solda). Antik

halklar llere geri y a s tutard a m a

inanlar lmn olumlu bir d e i i m

olduuna gvenlerini salyordu ( s a d a

yas gsteren bir Msr h e y k e l c i i ; bir

mezarda bulunmutur).

89
Mitler ilkel masal anlatclarna kadar uzanr,
onlarn dleri de kendi heyecan verici fantezile-
riyle harekol eden kimselere dayanr. Bu insanlar,
daha ileriki alarda airler ve filozoflar olarak ta
nmlanan kimselerden pek de farkl deillerdi. lkel
masalclar kendi fantezilerinin kkleriyle fazla ilgi
lenmezlerdi. nsanlarn bir masaln nereden geldi
ini dnmeye balamalar ok sonralara rastlar.
B u n a karn yzyllarca nce, eski Yunanistan'da
insan akl, tanr yklerinin oktan lm krallara,
kabile byklerine ait olduunu dnebilecek ka
dar gelimiti. O zaman bile mitin syledii eyi
kastettiine inanlamayacak kadar olanaksz oldu
u gr egemendi. Bu yzden de herkesin anla
yaca biime indirgenmeye allmt.

Daha yakn zamanlarda ayn d u r u m u n rya


sembollerinde nasl olutuunu grdk. Psikoloji
n i n henz ocukluk anda bulunduu yllarda
ryalarn belirli bir nemi olduunu fark etmitik.
A m a , tpk efsanelerinin sadece rasyonel ya da
" n o r m a l " tarihin ilenmesinden ibaret olduunu
dnen Yunanllar gibi, baz nc psikologlar da
ryalarn, anlatr gibi grndkleri eyi anlatma
dklar kavramn karmlard. Oluturulan re
simler ile semboller, bilincin bastrlm ieriinin
grnr hale geldii tuhaf biimlere indirgendiler.
Bylelikle bir ryann grnteki anlatmndan
baka bir anlam tad gr kabul edildi.
Bu kavram kabul etmediimi zaten sylemi
tim; bu da beni ryalarn ierii kadar biimini de
Bir o c u u n a a resmi (zerinde
incelemek zorunluluuna gtrd. Neden ierik
gnele). A a sk grlen d
lerinin gsterdiinden baka bir anlamlar olmas
motiflerinin en iyi rneklerindendir
gerekiyordu? Doada olduundan baka bir ey ve birok eitli a n l a m a gelebilir.

olan herhangi bir ey var myd? Rya doal ve Bymeyi, gelimeyi y a d a

psikolojik o l g u n l a m a y
normal bir eydir, aslnda olduundan baka bir
simgeleyebilir; kurban y a d a lm
ey de ifade etmez. Talmud bile "rya, kendi ken
temsil e d e b i l i r (Mesih'in a a t a
disinin y o r u m u d u r " diyor. Karkhk yalnzca rya armh), fa lik s i m g e olabilir vb

ieriklerinin sembolik olmasndan, bu yzden de (stte). A y n ekilde ha (sada) ve

l i n g a m (en s a d a ) g i b i iyi bilinen


bir anlamdan daha fazla anlam iermesinden ileri
d motiflerinin de a y n ekilde bir
gelmektedir. Semboller, bizim bilinli aklla kavra dolu simgesel a n l a m olabilir.

yamadmz bir yn gstermektedirler. Bunlar

90
ya bilind ya da en azndan tam bilin dahilin biimde formle etme yeteneine de hi merha
de olmayan bir eylerle ilgilidirler. met gstermezler. B u n u n iin tbbi psikologun
Bilimsel akl iin byle olgular can skcdr; deneyimine sahip olmayan kimselerin, psikoloji
nk bunlar zekay da mant da doyuracak b i n i n bir bilimadarmnn laboratuvarndaki dingin
imde formle edilemezler. Psikolojide ise bunlar aratrma ilerini brakp, gerek yaamn aktif
hi de tek ve biricik olan durumlar deildir. P s i macerasna kartnda bana gelenleri zor b u l
kolojinin tanmlama abalarndan hep kaan "af- malar ok doaldr. B i r poligondaki hedefe at
fekt" ya da "emosyon" fenomeni iin de bu ok talimleri, sava alanndan ok uzaktr; h e k i m ise
zordur. Zorluun nedeni her iki durumda da ay gerek bir savam gerek kurbanyla uramak
ndr: Bilindmm ele alm! tadr. Hekim, bunlar bilimsel kategoriler ierisi
Ben doa bimlerinin bak asn, tam olarak ne yerletiremese de ruhsal gereklerle ilgilen
kavranamayan geeklerle uramann ne kadar mek zorundadr. Bu yzden hibir ders kitab psi
g olduunu bilecek kadar iyi tanyorum. Ger kolojiyi sahiden retmeyi baaramaz, bu ancak
ekler yadsmamayacak kadar apaktr ama akl gerek deneyimle renilebilir.
c bir yoldan formle edilememektedir. B u n u n Bu noktay, iyi bilinen birka sembole daha
iin aslnda nce yaamn kendisinin kavranabil yakndan bakarsak, daha d u r u olarak grebiliriz:
mesi gerekir; nk duygular ve simgesel dn Hristiyan dininde "ha", birok gr, dnce
celeri ortaya karan yaamn kendisidir. Akade yi ve duygular anlatan nemli bir simgedir; ama
mik psikolog, emosyon fenomeni ya da bilind bir listedeki bir adn sonundaki bir ha yalnzca o
kavramn kolaylkla ilgi alannn dnda brakabi kiinin lm olduunu gsterir. Fallus, H i n d u d i
lir. Buna ramen bunlar gerekler olarak kalrlar ninde pek ok kavram kapsayan bir sembol ile
ve tbbi psikolog bunlar en azndan -homurdana vi grr; ama bir sokak ocuu duvara bir fallus
rak da olsa- kabul etmek zorunda kalr. nk resmi yaparsa bununla yalnzca kendi penisine
duygu atmalar ve bilindnm ele aln onun kar duyduu ilgiyi belirtmi olur. ocukluk ve
bilimdalmn klasik objeleridir. B i r hastay tedavi genlik fantezileri ou zaman erikin yalara k a
ye giriir girimez bu akldlklar, kat gerekler dar etkin olduklarndan, cinsel anlam olduu
olarak karsna karlar, onun bunlar akla uygun kukusuz olan pek ok rya vardr. Bunlar baka
trl anlamaya almak sama olur. Terbiyeli bir uygunsa d a - , gerekte bunlar bilimin daha yk
Hintli, Lingam'dan (Hindu mitolojisinde iva'y sek alanlar iin de ayn ekde nemlidir. B u r a
temsil eden fallus) sz ettiinde, Batl birinin bir da rasyonel zekay ve onun belirli bir soruna uy
penisle asla bir arada dnemeyecei eyler ii- gulanmasn btnleyerek, son derece nemli bir
tilecektir. Lingam kesinlikle ayp bir kelime oyu rol oynarlar. Btn uygulamal bilimlerin en kat
nu deildir; ha da yalnzca lmn sembol de s olan fizik bile artc lde, bilind yoldan
ildir. Tm bunlar byle bir ryay grenin olgun etkin olan sezgiye dayanmaktadr. (Sezgiyle ayn
luk derecesine gre deerlendirilmelidir. sonuca varacak olan mantksal sreleri sonra
Ryalarn ve simgelerin yorumu zeka gerekti dan kolaylkla gsterebilsek bile bu byledir.)
rir. Bunlar, mekanik bir sisteme dntrlerek, Sezgi, sembollerin yorumlanmasndaysa ka
fanteziden yoksun beyinlere tklamazlar. Dahas nlmaz olarak gereklidir ve bu ou zaman, rya
bunlar, rya grenin bir birey olarak kiiliinin nn gren tarafndan derhal anlalmasn da sa
gittike daha fazla bilirmesini, ayn zamanda yo lar. te yandan byle m u t l u bir sezme gc ol
rumcunun da kendisini gittike daha ok, daha duka tehlikeli de olabilir; nk kolaylkla yanl
deiik tanmasn gerektirir. Bu alanda deneyimi tc bir kendine gven duygusuna yol aar. rne
olan kimse, bazen yardmc olabilecek kurallarn in rya gren y o r u m c u y u samimi ve grece ko
okluunu yadsyamaz; ancak bunlarn da ok dik lay bir ilikiye ayartr, ama bu iliki bir tr payla
katlice, zekice uygulanmalar zorunludur. nsan lm de gtrebilir. Eer yalnzca sezer gibi
btn kurallar ok doru kullanabilir, buna ra anlam olmakla yetinilir ise, gerek bilginin sa
men korkun bir samaln iine debilir. n lam zemini yitip gider. Aklama ve bilgi ancak
k ok nemsiz gibi grnen, ama daha iyi bir sezgi olgularn ve mantksal balantlarnn tam
zekann belki de atlamayaca bir ayrnty gzden bilinmesine indirgenebilirse salanabilir.
karmtr. Zeki bir kimse de sezgi ve duygudan Drst bir aratrmac her zaman baarl ola
yoksun olursa ok byk yanlglara debilir. mayacam kabul etmelidir, bunu hep aklda tut
Sembolleri anlamaya abalarken karmzda mamak da drst bir ey olmaz. B i r bilimadam
yalnzca sembol deil, onu reten bireyin btn da nnde sonunda insandr ve bakalar gibi
bulunmaktadr. O n u n kltrel gemiini de ele onun iin de aklanamayan eylerden nefret et
almalyz. Bu sre srasnda kendi eitimimizde- mek ok doaldr. Bugnk bilgimizin, bilebile
ki bir yn boluk da doldurulmu olur. B e n her cek olduklarmzn tamam olduu yaygn bir al-
olguyu, daha abecesini bile bilmediim, tmyle dantr. Olgular ancak geici olarak aklayan,
yepyeni bir dev olarak ele almay kural edinmi kendi iinde kalc bir gerek iermeyen kuram
bulunuyorum. Yzeysel kalnd srece r u t i n ya kadar krlgan baka bir ey yoktur.
ntlar pratik, dahas faydal olabilirler. Yaamsal
sorunlara dokunulduu anda ise hayatn kendisi
ortaya kar; o zaman da en parlak kuramsal sz
ler bile etkisiz hale gelir.
Eski mitolojik yaratklar b u g n mze

Canlandrma yetisi ve sezgi, anlaymz a paralardr (sada). A m a onlarla

anlatlan arketipler glerini henz


sndan hayati neme sahiptir. Her ne kadar genel
yitirmemitir. Belki m o d e r n korku
gr bunlarn aslnda sanatlar, edebiyatlar
filmlerindeki c a n a v a r l a r d a h a fazla
iin gerekli olduunu dnse de - v e bu yzden b a s t r l a m a y a n arketiplerin bozulmu

de akl banda konularda bunlardan kanlmas versiyonlardr (en s a d a ) .


Sembollerin rol

Tbbi psikolog sembollerle ilgilendiinde "klt y o l amakszm sklemezler. Bastrldklar ya da


rel" olanlardansa ncelikle "doal" sembollerle u ihmal eddikleri zaman zgn enerjileri, hesapla-
raacaktr. Bunlar psikenin bilind ieriklerince namayacak olas sonularyla birlikte bilinaltna
yneltilirler. Bu yzden de belli ba arketipsel savuup giderler. Bu yoldan kaybolmu gibi gr
imgelerin ok eitli varyasyonlarm gsterirler. nen psiik enerji, gerekte bilindrun en st ta
Olgularn ounda bunlar arketipsel kklerine ka bakalarnda bulunan eylerin yeniden canlanma
dar izlenebilir. Bunlar en eski metinlerde, ilkel sna, younlamasna yarar. Bunlar belki de im
toplum dzenlerinde grlebilen dnce ve re diye kadar kendilerini ak etmeye hi frsat b u
simlerdir. te yandan kltrel semboller "ebedi lamam, engellenmeden bince kmak olana
gerein" anlatm iin bilinli kuanlm sembol hi tannmam olan eilimlerdir.
lerdir. Bunlar birok dinde kullanhrlar. oka bi Byle emler bilmcimizin, her zaman var
im deitirmi, hatta az ok bilinli geliim sre olan ve potansiyel olarak tahrip edici olan glge
leri geirmiler, bu yoldan uygar toplumlarca da yanm olutururlar. B e l i r l i koullarda olumlu etki
kaimi edilen kolektif resimler halim- gelmilerdir. yapabecek olan eilimler be, bastrdklarmda
Byle kltrel simgeler eski gizernlerinin, b cinlere dnrler. Bu yzdendir ki doal olarak
ylerinin ouna hl sahip durumdadrlar ve b u ou kimse bilind olandan ve psikolojiden
nu "sylerler". Bunlarn baz kimselerde derin k< r k a r .

duygusal tepkere y o l atklar, psiik yklerinin amz, yeraltrun kaplarnn almasnn ne


nyarglar gibi etkin olduu bilinmektedir. Bunlar demek olduunu bize gstermitir. Yzylmzn
psikologun hesaba katmak zorunda olduu fak Uk on ybun masumiyetiyle kimsenin talimin
trlerdir. Yalnzca rasyonel bak asmdan an edemeyecei kadar korkun olaylar olmu, dn
lamsz olduklar i grmezden gelmek ahmak yamz tepe taklak etmitir. O gnden beri dnya
lktr. Sz konusu semboller ruhsal yapmzn ok bir izofreni d u r u m u n d a kalmtr. Korkun kel-
nemli paralardr. nsan t o p l u m u n u n yapsnda hini kusan yalmz uygar Almanya olmamtr;
yaamsal nemi olan glerdir ve ciddi zararlara Rusya da onunla ynetilmektedir ve Afrika da t u -
tumu bulunuyor. Bat dnyasnn kendisim ra yorlar ki ezelden beri msanlarn kaderine hkme
hatsz hissetmesinde aacak bir ey yok. den gizemli psiik kudret karsmda tmyle kr
Modern insan kendi rasyonahzminin, kendisi kalyorlar. Oysa bizler onlarn gizlerinin, gizemle
ni psiik yeraltnm merhametine ne derdi brak r i n i n btn varln yamaladk ve artk bizim
m olduunun farkmda dedir. K e n d i m batd iin hibir ey kutsal deil.
inanlardan kurtarmtr, en azmdan yle oldu E s k i alarda, insanlarn ruhlarnda igdsel
unu sanmaktadr, ama b u n u yaparken ruhsal gler ortaya ktnda bilinleri bunlar anlaml
deerlerim de byk lde yitirmitir. A h l a k s a l bir psiik rgye entegre edebiliyordu. A m a artk
ve ruhsal gelenei yklmtr. Bu zlmenin be "uygar" insan b u n u yapamyor. O n u n "derici" bi
deli ise imdi dnya apnda aknlk ve zl l i n c i igdlerin ve bilindmm, grevlerim yeri
meyle denmektedir. ne getirebilmelerini ve birbirlerini zmleyebil-
Antropologlar, Ukel bir toplum dzeninin r u h melerini salayacak btn aralarm elinden al
sal deerleri uygarln saldrsna uradnda m bulunuyor. zmleme organlar, genel olarak
neler olduunu sk sk tanmlamlardr. nsanlar kutsal saydan gizemli semboUerden ibaretti.
yaamlarnn anlamna olan inanlarm yitirirler, rnein bugn " m a d d e " d e n sz ediyoruz.
toplumsal dzenleri ker ve kenderi de ahlak O n u n fizik zelliklerini tanmlyoruz. Laboratuvar
a yklrlar. Bizler de bugn ayn durumdayz. Ne deneyleriyle onun eitli taraflarn gstermek is
ki biz neyi yitirdiimizi hi anlayamadk; nk tiyoruz. Yine de "madde" szc kuru, insanlk
ruhsal nderlerimiz maalesef, simgelerin olutur d, saf zihinsel bir kavram olarak kalyor. Bunun
duu gizemi anlamak yerine, kurumlarm k o r u bizim iin hibir psiik anlam yok. B u n a karlk
makla meguldler. B e n i m kanunca inan - i n "madde"nin eski imgesi ne kadar farklyd. Yer
sanlarn en gl sah o l a n - dnceyi dla Ana'nn derin duygusal anlamm ifade eden "Ulu
maz; ancak baz inanklar doa bilimlerinden -ve Ana"yd o. Ayn ekilde bir zamanlar r u h denilen
elbette psikolojiden d e - o derdi korkar grn ey, bugn zihin yoluyla tanmanmaktadr ve
bylece de " E v r e n i n Babas" olmaktan kmtr. Bu muazzam kayp ryalarmzdaki semboller
O artk insann snrl ego dncesine indirgen le dengelenir. Onlar kkendeki doamz yemden
mitir; "babamz" simgesindeki llmesi olanak gn na karrlar. Doamzn drtlerini, z
sz duygusal enerji de entelektel bir ln k u m gn dnce tarzn aydnlatrlar. Ne yazk ki ie
larna gmlp gitmitir. riklerini, bize artk yabanc ve anlalmaz olan do
Bu i k i arketipsel ilke, Dou ve Bat'nn kart arm diliyle anlatrlar. Bu yzden bu dili, ilkel ta-
sistemlerinin temelinde yatmaktadr. Kitleler ve kntarndan uzaklam, zellikle de tanmlad
onlarn nderleriyse, evrensel kuraln, Bat'nn eylere mistik katlmdan uzaklam olan mo
yapt gibi eril olup "baba" olarak adlandrlmas d e r n konuma biimimizin kelimeleri ve kavram
nn ya da komnistlerin yapt gibi dii saylp larna tercme etmeliyiz. Bugnlerde ruhlardan
"anne" denilmesinin, temelde hibir fark olmad ve gizemli varlklardan sz ettiimizde onlar a
m anlayamamaktadrlar. Aslnda her ikisini de rmyoruz artk. B i r zamanlar ok gl olan bu
bilmiyoruz. E s k i d e n ise bu ilkeler dinsel trenler szcklerin gc de ihtiam da yitip gitti. By
de ok ynl olarak sayg grmekteyder. Bu da l formllere inanmay braktk. Artk pek fazla
bir zamanlar onlarm insanlar iin tadklar ruh tabu ve benzeri kstlanma kalmad. Grne ba
sal anlam bertiyordu. B u n a karlk bugn b u n klrsa dnyamz, byle gizemli varlklardan, cad
lar yalnzca soyut kavramlardr. Bilimsel anlay lardan, kurt adamlardan, vampirlerden, allk
mz gelitike dnyamz insanhktan uzaklat. n ruhlarndan ve btn br bizar varlklardan, bir
san kendini kozmosta yaltlm hissediyor, nk zamanlar ormanlar dolduran yaratklardan arn
kendisi artk doa e balantl deil ve duygusal drlm bulunuyor.
"bilind Mrrdii" doal grntsn yitirmi Daha kesin sylemek gerekirse dnyamzm y
bulunuyor. Bunlar da giderek simgesel ierikleri zeyi btn batl ve irrasyonel unsurlardan temiz
ni feda etmilerdir. Gk grlts artk fkeli lenmi grnyor. A m a , insanlarm gerek i dn
tanrnn sesi de, imek de onun cezalandran yasnn (onu grmek istediimiz ekliyle de,
mzra de. Hibir rmakta bir r u h barnmyor.
Hibir aa, bir adamn yaam prensibi, hibir y
lan akim bedene girmi ek, hibir maara da
byk bir cinin evi de. Talardan, bitkilerden
ve hayvanlardan ksanlara seslenen yok, insan da
onlara kendisini anlayacaklar inancyla bir eyler
sylemiyor. nsamn doayla balants kaybolup
gitmi ve onunla birlikte bu simgesel bam orta
ya kard gl duygusal enerji de yitmi.

Bastrlm bilind ierikler negatif d u y g u l a r o l a r a k

tahripkar b i i m d e o r t a y a kabilir. 2. D n y a

Sava'ndaki g i b i . V a r o v a ' d a 1 9 4 3

ayaklanmasndan sonra y a h u d i tutsaklar (en s o l d a ] .

Auschvvitz'de llerin a y a k k a b l a r (solda). U y g a r l k l a

temas sonucu inanlarn yitiren Avustralya yerlileri.

Bu kabilede a n c a k birka y z kii kalmtr ( s a d a ) .


gerek olan) da ilkellikten kurtulmu olup olmad sz edilebilir. Tek basma bir imge, zel bir anlam
baka bir sorudur. 13 says hl biroklar iin olmayan bir kelime temsilinden ibarettir. Ama
tabu deil midir? Hl biroklar akld nyarg eer o imge duyguyla yklyse o zaman bir gizem
larla, yanstmalarla, ocuksu illzyonlarla by kazanr, dinamik hale gelir ve zorunlu olarak kimi
lenmi de mi? nsan ruhunun gereki bir resmi, sonular da olmaldr.
geen be yzy boyunca hibir ey deimemi A r k e t i p kavramn alglamann ne denli g ol
gibi hl ayn rolleri oynamakta olan bu tr ilkel duunu biliyorum. nk, doas tam bir tanma
zelk ve kalntlardan bir dolusunu ortaya karr. olanak vermeyen bir eyi tanmlamaya alyo
Modern insan gerekte, uzun ruhsal geliimi rum. A m a biroklar arketipleri mekanik bir siste
boyunca edinmi olduu belirtilerin garip bir ka min, biraz eitimle kolayca reniliverecek par
rmdr. B i z i m iimiz insan ve onun sembolleri alar gibi ele aldklarndan, bunlarm yalnz isim
dir. O n u n ruhsal rnlerini ayrntaryla incele ler ya da felsefi kavramlar olmadm vurgulamak
meliyiz. O n u n iinde kuku ve bilimsel kanaat, zorundaym. Bunlar yaamm kendisinin, yaayan
eski moda nyarglarla, terk edilmi dnce insanlara duygu kprleriyle balanan paralar
tarzlaryla, inat yanlglarla, kr inkarclkla y a n dr. Bu yzden bir arketipe isten (ya da genel
yana bulunuyor. geer) bir anlam vermek mmkn deildir. Bu,

Biz psikologlarn incelemeye alt sembol sz konusu kiin kendi yaam d u r u m u nasl ge

leri reten insan r u h u byle bir eydir. Bu sem rektiriyorsa yle yorumlanmaldr.

bollerin anlamlarn aklayabilmek iin, bunlarn nanl bir Hristiyan iin ha simgesi yalnzca
yalmz kiisel deneyimlere mi bal olduunu, onun Hristiyan deeri iinde yorumlanabilir. E l
yoksa rya tarafndan belli bir amala genel b i bette eer rya baka bir yoruma tam uyan, ba
linli bgi deposundan seilip getirilmi mi oldu ka bir neden getirmiyorsa. yle be olsa, zgn
unu bilebilmeliyiz. Hristiyan ierik gzden uzak tutulamaz. A m a ha
rnein iinde 13 saysnn getii bir ryay n her zaman, her koulda ayn anlam tad
ele alalm. Sorun ryay grern kendisinin bu sa Heri srlemez. yle yaplrsa han gizemi silin
ynn uursuzluuna inanmakta m olduunu, mi olur. O zaman yaamsal gcn yitirir ve yal
yoksa ryann bu tr batl inanlar olan baka nzca bir kelimeden ibaret kalr.
kimselerden mi sz ettiini bebilmektir. Yant A r k e t i p i n zgn duygu ykn algayamayan
yorumda son derece nemli bir r o l oynamaktadr. b i r i , aslnda her eyin her anlama geleceim gs
lkinde ilgili kii hl ansszlk saysnn etkisi al termek zere, kolaylkla dizilip sralanabecek
tndadr; 13 numaral bir otel odasnda ya da 13 olan, karmakark bir yn mitolojik resimler g
kiinin bulunduu bir masada kendisini ok ra rr ya da hibir ey gremez. Btn cesetler ay
hatsz hissedecektir. br d u r u m d a ise 13 nazik n kimyasal beimi gsterirler, ama canl insan
olmayan ya da hakaretamiz bir ifadeden baka bir lar yle dedir. Arketipler ancak anlamlarm ve
ey dedir. Bat inanl kii 13'n bysn hep tekil bireyler zerindeki etkerini sabrla anlama
hissetmektedir, mantkl olan ise 13'ten eski duy ya alrsak hayata dnerler.
gusal rengini silmitir. Ne iin kullanldklar bilmmezse, kelimelerin
Bu rnek, pratik deneyimde arketiplerin nas sadece kullanlm olmas ie yaramaz. Bu zellik
ortaya ktn gstermektedir. Bunlar ayn za le, A n i m a ve Animus'tan, Yal BUge'den, Ulu
manda hem imgeler hem de duygulardr. Ancak Ana'dan ve daha buna benzer birok arketipten
bu iki yn bir arada bulunuyorsa bir arketipten sz ettiimiz psikoloji iin dorudur. Azizler, b-
inliler e s k i a d a ay tanra K w a n y i n

(stte] ile ilikilendirirdi. Dier toplumlar

d a ay tanr o l a r a k grmtr. M o d e r n

d o a bilimleri b i z e a y n y a l n z c a

kraterleri o l a n bir kre o l d u u n u gstermi

olsa d a , ay romantizm ve sevgiyle

ilintilendiren arketipsel tasarmdan bir

eyleri de koruyoruz (solda).

97
Yedi y a n d a bir o c u u n y a p t resim,

siyah kular, g e c e n i n cinlerini kovan k o c a

G n e , g e r e k e f s a n e d e n b a z eyleri d e

ieriyor (solda). O y u n o y n a y a n ocuklar,

ilkellerin de trenlerinde yaptklar g i b i

d o a l a m a , o k d o a l ekilde d a n s

ederler ( s a d a ) . Eski folklor hl

o c u k l a r n "trensel" i n a n l a r n d a varln

srdryor. r n e i n ngiltere'de (ve b a k a

yerlerde) ocuklar, b e y a z bir at g r m e n i n

ans g e t i r e c e i n e inanrlar. B e y a z at o k

y a y g n bir y a a m simgesidir. A t a binmi

o l a r a k gsterilen eski Kelt yaratc g

tanras E p o n a sk o l a r a k b e y a z bir ksrak

z e r i n d e gsterilir (en s a d a ) .

geler, peygamberler ve btn inanl kiilere ili llzyonlar, fanteziler, arkaik dnce tarzlar, te
k i n , yeryznn btn U l u Analar'ma ilikin her m e l drtler vb.
eyi bilebilirsiniz. A m a bunlar resimlerden ibaret B u , insanlarn ou zaman ister istemez neden
kaldka, onlarn gizemleri yaanmadka ryada bilindrun ierii ile, bazen ondan korksalar bile,
konuulur gibi olur; neden sz edildii bilinme bylesine uratklarn aklamaktadr. Bu artk
den kahr. Kullanlan kelimeler bo ve deersizdir. ierikler ntr ya da tarafsz deildirler. T a m tersi
Kelimeler ancak gizemleri, yani yaayan insanlar ne yle gl bir ykleri vardr k i , ou zaman sa
la olan ilikileri grlmeye allrsa yaam ve dece naho olmakla kalmazlar; sahici bir korkuya
anlam kazanabilir. Ancak o zaman adlarnn pek da neden olabilirler. Ne kadar bastnlrlarsa btn
deerinin olmad, insanlarla olan ilikerinin tr kiilii, bir nevroz biiminde, o denli sararlar.
ve biiminin ise ok nemli olduu anlalabilir. Onlara bylesine yaamsal bir nem salayan
Ryalarmzn sembol oluturucu ilevi, insan onlarn psiik enerjileridir. Bu tpk, bir sre bi
larn as ruhunu, daha nce hi bulunmad, ile lind bir dnem yaadktan sonra birdenbire
r i , ayrntl, ykselmi bince, h e m de eletirel bir belleinde bir boluk olduunu, o srada nemli
bak ve incelemeye maruz kalmadan getirebilme eyler olmu olabileceini saptayan bir kimsenin
giriimidir. ok eski zamanlarda insann btn durumu gibidir. Psikenin tmyle kiisel bir konu
kiilii bu esas ruhtan ibaretti. Bilin gelitike olduunu varsaydka - k i ou zaman byle ka
bilinli ruh, ilkel psiik enerjinin bir ksmyla i l i n b u l e d i l i r - yitip gitmi olan ocukluk anlarm ye
tiyi yitirdi. Bilinli ruh eski ruhu hi tanmad niden kazanmaya alacaktr. Oysa anlarndaki
nk aslmda kendisinin farknda olabilecek tek boluk, gerekte ok daha byk bir yitimin, ilkel
ey olan eski ruh, ayrntl ve gelin bir bilincin psikenin yitiminin semptomundan ibarettir.
geliimi srasnda gzden uzaklatrlmt. Tpk embriyonun geliimi srasnda tarih n
A m a buna karlk, bizim bilind dediimiz, cesini yineledii gibi, ruh da bir dizi tarih ncesi
eski ruhun unsurlar olan ilkel baz belirtileri sak aamalardan geerek geliir. Ryalarn ana grevi,
lam bulunuyor. Rya sembolleri daima, sanki bu tarih ncesi ve ayn zamanda ocuksu amlan
bilind, r u h u n k e n d i geliimi srasnda terk et uyandrmaktr. Byle anmsamalarn baz durum
mi olduu ne varsa geri getirebilmeye alrm larda dikkati eken bir iyiletirici gc vardr. Bu
gibi bu zelliklere ilikm bildirimler vermektedir: nu Freud uzun zaman nce kefetmiti. Onun gz-

98
ocukluk anlarnn hatrlanmas ve arketipsel
davran biimlerinin reprodksiyonu, geni bir
ufuk ve bincin genilemesi etkisi salar. B u , y i -
ten ve yeniden bulunan ieriin bince zmsen-
mesi ve entegrasyonu salanabirse baarlabilir.
Bunlar ntr olmadklar iin benimsenmeleri on
larda baz deiikliklere yol aaca gibi, kiii
de deitirir. - B u kitabn eriki bir blmnde
Dr. M. L. von Franz'm tanmlayaca g i b i - "birey-
selleme sreci" adn verebileceimiz bu evrede
sembollerin y o r u m u nemli bir rol oynar. nk
semboller, psikedeki karthklar birbirine bar
trmak ve birletirmek iin doal bir giriimdir.

Elbette sembolleri yalnzca grmenin ve son


ra bir yana sprmenin byle bir etkisi yoktur.
lemi, ocukluk amlarndaki bir boluun (bir eit Bu ok ok eski nrotik d u r u m u yeniden ortaya
hafza kaybnn) geek bir yitim anlamma geldii kararak bir sentez giriimini mahveder. A m a ne
ve onun yeniden kefinin yaamda bir geliim ve yazk k i , arketiplerin varln hi yadsmayan bir
huzur salad grn ispat etmektedir. ka kii onlar yalnzca kelimeler olarak ele al
Bir ocuk bedenen henz kk, binli d makta, onlarn yaayan geekliini unutmaktadr
nceleri de henz az ve basit olduundan, ocuk lar. Bunlarn zgnl bylekle (usulszce)
ruhunun ok uzaklara ulaan komplikasyonlarm dlannca snrsz bir btnleme sreci balar,
fark edemeyiz. Oysa ocuk ruhu, temel kimliin yani bir arketipten brne geilir, her ey her
de tarih ncesi psikeye dayanmaktadr. Bu "te anlama gelir. Arketip bimerinin birbirlerinin
mel r u h " , insardm evrim aamalarnn embriyo yerine bir lde geebdii dorudur. A m a on
nunda hl bulunuu gibi, ocukta halen bulun larn zgnl bir gerektir ve yle kalr. A r k e
makta ve ilemektedir. Ryalarm babasna hedi tipsel bir olgunun deeri de buradadr.
ye eden kk kza ilikin nceden sylediklerimi Bu duygusal deer, rya ieriinin y o r u m u
anmsarsanz ne demek istediimi daha kolay an- n u n btn entelektel sreci boyunca gz nn
layabirsiniz. de bulundurulmaldr. Dnce ve duygu birbir
nfantil amnezide, daha sonraki psikozlarda lerine taban tabana zt olduklarndan bu ok ko
da sk sk grlen garip mitolojik fragmanlar b u laylkla gzden kaabir. nk dnce duygu
lunur. Bu trden imgeler son derece zgn, dola sal deeri neredeyse otomatik olarak bastracak
ysyla da ok nemlidir. Bu tr birikintiler daha tr. Psikoloji, deer faktrn (yani duyguyu) he
sonraki erikin yaamda yeniden ortaya ktn saba katmak zorunda olan tek bilimdahdr; nk
da, kimi kierde derin psikolojik bozukluklara b u , psiik olgularla yaam arasndaki tek eklem
yol aarken, kimilerinde ise mucizevi iyilemele halkasdr. Psikoloji sk sk bilimsel olmamakla
re ya da din deitirmeye neden olur. Bunlar o sulanr. Eletirenlerin fark etmedikleri ise duy
unlukla u z u n sredir yitik olan bir yaam para gulara hak ettikleri yeri vermenin bilimsel ve ya
sn geri getirirler. Bu da insan yaamna ama amsal zorunluluudur.
kazandrr, onu zenginletirir.
atlan onarm

Aklmz doaya egemen olan yeni bir dnya ya rmaklardan, dalardan, hayvanlardan kam ve
ratm ve onu ucube makinelerle donatmtr. tanr-insanlar da bindmda yeraltma gizlenmi
Bunlar bizim iin o denli vazgeilmez olarak g bulunuyorlar. Orada, gerniimizin kahntar ara
rnmektedir ki onlar brakmak olaslm bile d snda zavall bir yaam srdrmeye altklarn
nemiyoruz. nsan bilimsel ve aratrc ruhunun dnyoruz. Bugnk yaammz, akl adl tan
serven dolu esinlerini izlemeye, kendi muhte ra tarafmdan ynlendirilmekte. Oysa bu bizim
em kazanmlarma hayran olmaya mecburdur. en byk dahas ackl aldanmz. Akln yard
Ayn zamanda korkun dehas, kitle halinde inti myla "doay yendik!" diye kendimizi kandrma
harlar giderek daha da olas kldklar iin gittik ya alyoruz.
e tehlikeli olan nesneleri bulmak gibi garip bir Ancak bu bir slogandan ibaret. nk yery
eilime de sahiptir. znn fethi denen ey bizi bu ar nfusa getirdi
Hzla artan dnya nfusu karsnda insano ve gereken politik tutumu becermekteki yetersiz
lu, giderek ykselen bu takn durdurma arele liimizden t r zorluklarmz daha da artacak.
rini aramaya balam bulunuyor. A m a doa, in nsanlar iin hl n sray kapmak iin birbirle
sann yaratc ruhunu insana kar ynlendirerek riyle boumak ok doal. yleyse "doay yeni-
hepimizi geride brakmaktadr. rnein hidrojen imiz" nerede?
bombas nfus artma ok etkin bir son verebe- Her deiim bir yerden balamak zorunda ol
cektir. Doaya egemen olduumuz dncesiyle duuna gre, bunu renip uygulayacak olan, bi
bylesine gururlu olmamza karn, aslnda onun rey olarak insandr. Deiim bireylerden bala
kurbanlaryz, nk daha kendimizi kontrol al maldr; her birimiz, deiimi balatan birey olabi
tnda tutmay bile renebilmi deiliz. Yava fa liriz. Kimse kendi yapmak istemediini yapacak
kat grne bakrsa kanlmaz ekilde mahvo- birini bekleyip etrafa baknamaz. A m a ne yapmak
lua doru ilerliyoruz. gerektiini kimsenin bilmedii anladna gre,
Artk yardm isteyeceimiz tanrarrmz yok. her birimiz kendi bihndnn bir k yolu bulup
Byk dnya dinleri ilerleyen bir kanszlktan bulmadm aratrsa, hi de fena olmazd. Bilin
mustaripler; nk o faydal gizem ormanlardan, li ak bu bakmdan pek faydal bir ey yapamyor.
Bugnn insan, byk inanlarn da felsefe sis
temlerinin de kendisine, bugn dnyann iinde
bulunduu durumda faydal olacak gveni vere
bilecek gl ve canl fikirleri salayamad ger
einin farkna acyla varm bulunuyor.

Budistlerin, eer insanlar Dharma'nn (reti,


yasa) sekiz soylu yolunu izleyiverseler her eyin
20 yy'n byk kenti, New York (sol
stte). Bir baka kentin sonu:
yoluna gireceini syleyeceklerini biyorum. H
Hroima-1 945 (altta). nsan doaya ristiyan da bize, tanrya inamversek dnyamzn
egemen gibi grnse de Jung henz daha iyi olacam sylemekte. A k inam, insan
kendi doamz zerinde denetime
larn zeki ve akll olmalaryla somnlarmrzn -
sahip olmadmz belirtmitir.

101
zlvereceini ileri srmekte. Ydrc olan, bun kimsenin, bu konuda yetenekli bir yarg olabile
larn hibirinin kendilerinin bu sorunlar zeme- ceini de ileri sremeyiz.
yileridir. Her ne kadar Katolik Kilisesi, Somnia deo Mis-
nanl Hristiyanlar sk sk, tamirim eski za sa (tanrnn gnderdii ryalar) olgusunu kabul
manlarda yapt gibi kendilerine niin hitap et ediyorsa da kilise dnrlerinin ounluu r
mediini sorarlar. Byle sorular duyduumda yalar anlamak iin hibir ciddi giriimde bulun
hep, eski alarda tanrnm insanlara sk sk ken muyorlar. V o x Dei'nin (tanrnn sesinin) ryada
dini gsterdii, imdi ise byle bir ey olmad alglanabecei olasln kabul edecek kadar ra
sorusuyla karaan haham dnrm. Haham, hat bir Protestan yntem ya da reti bulundu
bu soruyu soranlara "bugn artk o derdi aaya unu da hi sanmyorum. A m a eer bir teolog,
eilebilen kimse yok" diye yantlam. tanrya gerekten inamyorsa, tanrmm ryalar yo
Bu yant, tam da ivinin bana vuruyor. Bizler luyla konumaya muktedir olmadm nas kabul
kendi sbjektif bincimize yle yakalanm, ks edebilir?
kvrak sarlmz k i , yzylarn gereini, tanrnn Yarm yzyl akn bir sredir doal simgele
ancak dlerde ve vizyonlarda konutuu gere rin aratrlmasyla uratm. Sonunda da ryala
ini unutmuuz. Budist, bind fantezerin rn ve onlardaki sembollerin hi de budalaca ve
dnyasm ie yaramaz illzyonlar olarak reddedi anlamsz olmadklar sonucuna ulatm. T a m ter
yor; Hristiyan, kilisesiyle nc'ini kendisiyle bi sine ryalar, rya sembollerini anlamak zahmeti
lind arasna koyuyor; rasyonel dnen aydm ne katlanana, son derece ilgin bilgiler sunmakta
ise daha kendi bilincinin ruhunun tamam olma dr. Geri sonular, alm satm gibi dnyevi iler
dm bile bilmiyor. Yetmi yl akn bir sredir, le pek ilgili deiller ama yaamn anlam ve nemi
bilind, hibir ciddi psikolojik aratrmann bir herhalde ticaret yaamyla yeterince aklana
kenara atamayaca, temel bir bilimsel kavram maz. nsan gnlnn derin zlemi de bir banka
haline gelmi olmasna ramen, bu grmezden hesabyla doyurulamaz.
geli srp gidiyor. nsanlk tarihinin bu dneminde, elde bulunan
Artk doal olgularn faydalar karsnda kadi b t n enerji doann aratrlmas iin kullanlr
ri mutlak tanry andrr yarglar gibi davranma k e n , insann bilinli ilevleri de elbette aratra
malyz. Artk botanii, eski usul faydal ve fayda caktr; ama ruhun sembolleri reten asl karma
sz bitker snflamasna ya da zoolojiyi, kel, za k ksm hl aratrlmam duruyor. Her gece
rarsz ve tehlikeli hayvanlar snflamasna gre oradan sinyaller almamza ramen onlar deifre
ele almyoruz. Ne var ki hl yalnz bilincin an etmenin ou insana gereksiz grnmesi inanl
laml, bilindmnsa anlamsz olduunu sanyo maz bir ey. nsann en nemli aygt, ruhu ilgi
ruz. Doa bimlerinde byle bir dnce ancak ekmiyor; hatta gvensizlik ve kk grme ile
glntr. rnein mikroplar anlaml m, yoksa baklyor. "Sadece psikolojik b u " deniyor sk sk;
anlamsz mdrlar? yani hi nemli deil!

Bilind ne olursa olsun, anlaml olduklar, Bu yaygn nyarg nereden geliyor? Anlalan
nemli olduklar grlen simgeleri reten bir do ne dndmz sorusuyla o derdi megulz ki,
a fenomenidir. Yasanmda mikroskoba bakma bilind ruhumuzun bizim hakkmzda ne d
m bir kimsenin, mikroplar alanmda bir otorite ndn sormay unuttuk. Sigmund Freudn
olduunu dnemeyiz. Ayn ekde, doal sim dnceleri, ou kimse iin zaten var olan psi-
geleri hi ciddi bir ekde incelememi olan bir kenin hor grln hakl karmaktadr. Fre-
ud'dan nce psike sadece grmezden gelinirdi;
bugn ise ahlaki sprntler iin bir plk oldu.
Bu ada gr noktas elbette tek ynl ve
hakszdr. Bilind hakknda gerek bilgilerimiz,
onun doal ve ntr bir fenomen olduunu gste
riyor. O insan doasnn, ak-koyu, iyi-kt gibi
btn yanlarn iermektedir. Bireysel ve kolektif
sembollerin aratrlmas henz balang aama
snda ama ilk veriler cesaret verici ve bugnn
insannn yant bulamam birok sorusu da yant
bulacak gibi grnyor.

Rembrandt'n "Ak Kitabyla Filozof"

resmi, 1 6 3 3 . ednk yal a d a m ,

Jung'un her birimizin kendi bilindmz

aratrmamz gerektii inancn

grnrletiriyor (stte). Bilind

grmezden g e l i n e m e z ; o yldzlar g i b i

doal, snrsz ve kudretlidir ( s a d a ) .


Modern nsan ve Mitler

Joseph L. Henderson

Yeni irlanda adasndan tren maskesi.


Modern nsan ve Mitler

Ebedi simgeler

nsanln eski yks bugn, eski nisanlardan katkda bulunmutur. L o n d r a ya da New York'ta
kalan sembolik resmiler ve mitlerle yeniden ke biz, cilal ta dnemi insanlarnn bereket trenle
fedilmektedir. Arkeologlar gemiin derinliklerini rini arkaik batl inanlar olarak yadsyabiliriz. B i
kazdklarnda, hazine olarak topladklarmz eski risi bir hayal grdn ya da sesler iittiini ile
alarn olgular deil, heykeller, resimler, tap ri srerse artk o kutsal biri ya da bir kahin gibi
naklar ve eski inanlardan haber veren dillerdir. muamele grmez. Daha ok bir r u h hastas say
Dier semboller bizim iin bu inanlar anlalabi lr. E s k i Yunanllarn mitlerim ya da Kuzey Ame
lir kavramlara tercme eden filologlar ve din b i rika yerlerinin halk sylencelerini okuyor ama
limciler tarafmdan aydnla karlacaktr. Bun onlarla bizini "kahramanlar" ya da dramatik olay
lar da kltr antropologlarnca yaama geirilir lar karsndaki d u r u m u m u z arasmda hibir iliki
ler. Onlar, bugn bile, uygarln kysnda yaa grmyoruz. Oysa byle ilikiler vardr. Onlarn
yan kk kabile topluluklarnn tre ve mitlerin temsil ettii semboller insanlk iin nemlerinden
de yzlerce yldan beri deimeden ayn sembo hibir ey yitirmi deiller.
lik rneklerin bulunabildiini gsterirler. Bu tr ebedi simgelerin anlalmas ve yeni
Btn bu aratrmalar, bu tr simgelerin yal den deerlendirilmesinde amzn en nemli
nzca eski alarn halklarna ya da "geri kalm" katklarndan birini, Dr. O G. Jug'un Analitik
kabe topluluklarna ait olduunu, bugnk kar Psikoloji okulu baarmtr. B u , sembollerin gn
mak yaama uygunsuz olduklarn sanan mo delik yaamn doal bir parasm oluturduu il
dern insanlarn t u t u m u n u deitirmekte pek ok kel insanlarla, sembollerin grnte hibir an-
lam tamad modern insanlar arasmdaki yapay isteyen eski bir semboln sregelen deerim ke
smrm yklmasna yardmc olmutur. fetmekte ona yardm edilmelidir.
Jung'un bu kitapta zaten aklam olduu gi Analist bir hastayla birlikte sembollerin an
bi, insan ruhunun kendi tarihi vardr ve Psike, lamlarn etkili bir ekilde aratrmadan nce,
kendi nceki geliiminden birok izleri tamak bunlarn kaynaklar ve anlamlar zerine i y i bilgi
tadr. Ayrca bindnn ieriindekiler de psike edinmi olmaldr. nk eski mitlerle modern
zerinde ekillendirici bir etki yapmaktadr. B i insanlarm dlerinde grnen ykler arasndaki
linli olarak bunu grmezden gelebiliriz; ama b i analojer rastlant dedir. Bunlar, modern insa
lind olarak onlara ve onlar anlatan sembolik nn bilind r u h u , bir zamanlar anlatmm kel-
biimlere -dler de dahil olmak zere- tepki gs lerin inan biimlerinde ve adetlerinde bulan
teririz. simgeletirme yeteneini korumu olduu iin
Tekil bireyler belki dlerini birbiriyle ilgisiz vardr. Bu yetenek hl da nemli bir rol oyna
bulur. Ama uzun bir zaman srecinde analist, bir maktadr. Bizler, bu sembollerin aktard mesaj
dizi d imgesinden, bunlarn belli bir rnek ta lara sandmzdan ok daha fazla bamlyz. Ge
dklarn saptayabilir; hasta bunu anlad zaman rek tutumumuz gerekse davranlarmz bunlar
olaslkla yaam karsnda y e n i bir bak as dan ayn ekilde etkilenmektedir.
kazamr. Bu sembollerin bazlar, Jung tarafndan rnein sava srasnda Homeros'un, Shakes-
"kolektif bilind" ad verilenden, psikenin i n peare'in ve Tolstoy'un yaptlarma kar artm bir
sanln ortak mirasn ieren ve da vuran tara ilgi ortaya kar ve onlarn savaa srekli (ya da
fndan gelmektedir. Bu semboller o denli eski ve "arketipsel") anlam ykleyen blmleri yem bir
modern insanlar iin o denli az tandktr k i , onu anlayla okunur. Bunlar bizde, bir savan gl
dorudan ne anlayabilir ne de zmseyebilirler. duygusalln hi yaamam olan birine oranla
Burada anaUst yardmc olabilir. Belki hasta ok daha derin bir tepki uyandrr. Truva dzl-
ypranm olan dahas artk uygun olmayan sim- ndeki savalar geri Agincourt ya da Borodi-
gelerin yknden kurtarlmaldr. Ya da lm ol no'dakilere hi benzemiyordu ama byk yazar
mak yerine modern bir biimde anlatm bulmak lar zaman ve yer farklarm amay, evrensel olan

2 0 . y y ' d a k i biimiyle, e s k i a l a r n

simgesel bir treni: Amerikal astronot

John G l e n n , d n y a evresindeki

d o l a m a s n d a n sonra, V V a s h i n g t o n ' d a bir

geit treninde, 1 9 6 2 . E s k i a l a r d a bir

zaferin a r d n d a n bir zafer o l a y y l a geri

d n e n bir k a h r a m a n g i b i (en solda).

Bir Y u n a n bereket tanrasnn ha

a n d r a n heykeli ( 2 5 0 0 dolaylar) (orta

solda). Putperest d n e m d e n bir p a r a

diillii h l koruyan 1 2. y y ' d a n bir isko

ta h a n n iki ynl g r n m : Enine

p a r a d a gsler (solda). Hristiyan

enliinin yerini a l a c a k o l a n ateist bir

p a s k a l y a iin bir Rus afii. Tpk Hristiyan

enlii g i b i eski putperest g n d e i i m i

trenine d a y a n y o r d u (sada).
motifleri vurgulamay becerirler. Buna, bu tema lii daha ilk bakta, Osiris, Tammz, Orfeus ve
lar simgesel bir nitelik tadklar iin tepki veri Baldur gibi dier "kurtarc"lardakilerle ayn be
riz. reket modeline sahiptir. Onlar da tanrsal ya da
B u n u n daha iyi grlebildii bir rnek, her yar tanrsal kkendendiler, gelitiler, ldrld
hangi bir Hristiyan toplumda yetimi herkes ler ve yeniden dodular. Hepsi, bir tanr-kraln
iin tandktr. Noel'de, hibir bilinli dini inanc lp yeniden douunun ebedi bir mit oluturdu
mz olmasa da bir tanr-insan ocuun mitolojik u dngsel inanlardandr.
doumu karsnda duygulanrz. B i l m e k s i z i n ye A m a Hristiyan dirili kavramnn nihai oluu
niden dou simgesiyle karlamzdr. Bu d (Hristiyanlktaki ahiret yargs tasavvuru da by
nlemeyecek kadar daha eski olan, kuzey ya le "kapanm" bir k o n u iermektedir), Hristiyan
rm kresinin kuru manzarasnn kendini yenile l br tanr-kral mitlerinden ayrmaktadr. Bu
yecei u m u d u n u anlatan bir gndnm enlii bir kez v u k u bulmutur ve tre yalnzca bunu
nin kalmtsdr. Dnyay kavrayan btn ileri z e anmsatmaktadr. A m a bu nihai olu duygusu bel
ka yapmza ramen gene de tpk paskalya y o r t u ki de henz Hristiyanlk ncesi trelerin etkisi
sunda ocuklarmzn en paskalya yumurtas ve altnda bulunan ilk Hristiyanlarn, Hristiyanlkn
paskalya tavan trelerine katldmz gibi, bu eski bereket trelerinin k i m i eleriyle btnlen-
simgesel enlikte de doyum buluyoruz. nesi gerektiini dnmelerinin nedeni olmu
A m a ne yaptmz anlyor m u y u z ya da tur. Yinelenen yeniden dou mutusuna gerek
sa'nn doumu, lm ve dirilii yksyle pas sinimleri vard, bu da paskalya yumurtalar ve
kalyadaki halk simgeleri arasndaki balantlar paskalya tavanyla simgeletirildi.
grebiliyor muyuz? Genellikle bu tr eylere en Modern insann, batl inanl ve eitimden
telektel adan hi bakmayz. yoksun kimselerin halk masallar olarak kabul
Oysa bunlar birbirini tamamlamaktadr. Pas edip bilinle hi de ciddiye almayaca trde de
kalyadan nceki cuma gn sa'nn armha geri rin psiik etkilere nasl tepki vermeyi srdrd-

Bir kentin y a k l p yklmasn gsteren bir

1 3 . yy J a p o n resmi (solda). L o n d r a ' d a St.

Paul K a t e d r a l i , 2. Dnya S a v a ' n d a bir

h a v a saldrs srasnda, ayn ekilde alev

ve d u m a n l a r a r a s n d a . Sava yrtmenin

yntemleri z a m a n l a deimi olsa d a

savan duygusal yanlar z a m a n aar ve

arketipseldir (altta).
gn gstermek iin i k i ok farkl rnei kullan
dm. A m a daha ileri de gidilmelidir. Simgeselliin
yks ve simgelerin ok eitli kltrlerin yaa
mnda oynad rol ne denli yakndan incelenirse,
bu simgelerde yeniden yaratla dair bir anlamm
da gizli olduu o derdi anlalr.
A r k a i k ya da ilkel mitlerle indmn kar
d semboller arasndaki balant halkas analist
iin son derecede nemlidir. Bu analiste sz ko
nusu sembollerin, onlara hem tarihsel bir pers
p e k t i f hem de psikolojik bir anlam veren bir ba
lantyla tanmlanmas ve yorumlanmas olanan
salar. Burada eski alarn nemli mitlerini ele
alarak onlarn, dleruizde karlatmz sim
gesel malzemeyle nas -ve ne amala- uyumlu ol
duunu gstereceim.

sa'nn d o u u (ortada). a r m h a gerilii (sol

tte). G e k (sol altta). D o u m u , lm

ve y e n i d e n d o u u , birok eski k a h r a m a n

mitinin r n e i n i izler. K k e n d e belki 3 0 0 0

yl n c e S t o n e h e n g e ' d e (ngiltere) de

kutlananlar g i b i , mevsimsel bereket

trenlerine d a y a n a n bir rnektir. Y a z

g n d n m n d e S t o n e h e n g e ' d e gnein

d o u u (altta).
Kahramanlarn yaratl

Kahraman miti en bilinen ve yeryznde en yay ndan belli oluuna, neni konuma ya da gce
gn olan mittir. O n u Yunanlar ve Romallarn kla hzla ulamasna, ktye kar baaryla dv
sik mitolojilerinde, ortaada, Uzakdou'da ve mesine, kibir demlen gnaha kaplmasna, lme
bugnk ilkel halklarda buluyoruz. B i z i m dleri sine neden olan ihanet sonucu dmesine ya da
mizde de ortaya kyor. Onda belirgin bir drama kendini "kahramanca" feda ediine ikin ykler
tik izgi, gze ok arpmasa da derinlere giden iitilir.
psikolojik bir anlam bulunmaktadr. Daha sonra bu rgy psikolojik olarak neden
Kahraman mitleri ayrntarda birbirlerinden anlaml saydm ve ayn zamanda kiiliini ke
ok byk farklar gsterirler ama hepsinin yaps fetmeye, ortaya karmaya alan bireyler iin
birbirine ok benzer. Bu demektir ki onlar birbi olduu kadar kendi kolektif kimliini saptamak
riyle hibir dorudan kltrel temas olmayan, gibi bir gereksinimi olan toplum iin de nemini
rnein Afrika zencileri ya da Kuzey Amerika K ayrntl olarak gstereceim. Gene de kahraman
zlderili boylar, Yunanllar ya da P e r u ' n u n nka- lar mitinin bir baka nemli zellii bir k nok
lar gibi gruplar ve bireyler tarafndan gelitiril tas salamasdr. ou sylencede kahramann
mi de olsalar, hepsinin evrensel bir rgs var balangtaki gszl, kendisine insanst
dr. Daima bir kahramann yoksul da olsa hariku grevlerinin zm iin yardmc olan gl
lade doumuna, insanst gcnn daha en ba " k o r u y u c u " figrler ya da kollayanlarca denge-

K a h r a m a n l a n n glerini e r k e n d e n belli

edileri o u k a h r a m a n mitinde grlr.

o c u k Herkl iki ylan ldryor (altta).

Byl bir klc tatan e k e b i l e c e k biricik kii

olan g e n kral Arthur (stte s a d a ) . U

y a n d a bir ayy ldren Amerikal Davy

Crockett (altta s a d a ) .
K a h r a m a n a ihanetin iki r n e i : Kutsal

Kitap k a h r a m a n Samson (en stte) Delilah

t a r a f n d a n ihanete urar; ve Pers

k a h r a m a n Rstem, g v e n d i i bir a d a m

t a r a f n d a n t u z a a drlr (stte). Kibirin

m o d e r n bir r n e i : Hitler'in Rusya'ya

saldrndan sonra, 1943'te Stalingrad'da

A l m a n tutsaklar (altta).

itte arketipsel k a h r a m a n l a r a yoldalk skandinav k a h r a m a n S i g u r d , ylan Fafnir'i

eden koruyucu figre rnek. Yunan ldrr (stte). Eski Babil d e s t a n n d a n

mitinde g e n Ail'e t veren Kentaur k a h r a m a n G l g a m , bir a s l a n l a dvr

Cheiron (en stte). Kral Arthur'un (ortada). G z e l kzlarn kurtulmas iin tek

koruyucusu Byc M e r l i n , e l i n d e bir kat kiilik g c n e sk sk bavurulan m o d e r n

tomar tutuyor (ortada). M o d e r n y a a m d a n Amerikan izgi kahraman Superman

bir rnek: Bilgi ve d e n e y i m i n e meslekten (altta).

bir boksrn o u n l u k l a b a m l o l d u u

antrenr (altta). o u k a h r a m a n l a r eitli

canavarlar ve kt gleri yenmelidirler.

111
lenmektedir. Yunan kahramanlarndan These- alyorum; nk b u , kahramann geliimindeki
us'un yanmda koruyucu tanr olarak denizler tan drt evreyi ok belirgm bir ekilde gsteriyor. Dr.
rs Poseidon durmaktadr; Perseus'un yannda Paul Radin'in 1948'de Hero Cycles of the Winne
Athena, Achilles'in yannda bilge Kentaur Cheri- bago ( W i n n e b a g o ' n u n K a h r a m a n Dngleri)
on bulunur. adyla yaynlad bu yklerde kahraman kavra
Byle tanr benzeri figrler gerekte, kiisel mnn en ilkelinden en mkemmeline kadar bu
egoda bulunmayan gc salayan btn psikenin ilerleme grlebilmektedir. Her ne kadar bunlar
sembolik temsilcilerdirler. Onlarn zgn rolleri, daki sembolik figrler baka baka adlar tasa da
kahramanlar rmtinin belli bab ilevinin, yaamn rolleri ayndr. rnein ruhunu kavradmzda
karsma karaca zahmetli grevlere hazrlan bunu daha iyi anlayacaz.
mas iin, bireyin benlik biJmcinin -kendi gcn Radin, kahraman mitinin geliiminde drt ev
ve gszln bmirin- gelimesini salamak re saptar. Bunlar Hilebaz, Tavan, Kzlboynuz,
olduunu dndryor. nsan giri snavn baa kiz evreleri olarak adlandrr. " B u n l a r bize by
rp yaamn olgunluk evresine girdiinde kahra me sorunuyla baa kmaktaki zorlanmamz, ok
manlar miti geerliliini yitirir. Kahramann sim edebi bir anlatm yardmyla gstermektedir"
gesel lm ayn zamanda bu olgunlua eritir. derken, bu geliimin gerek psikolojisini ok iyi
imdiye kadar kahramanlar mitinin, doum tanmtr.
dan lme kadar btn dngnn ayrntyla be Hilebaz evresi en erken, en az gelimi yaam
timlendii btnnden sz ettim. A m a dikkat edi kesitine uyar. Hilebaz, bedensel ihtiras davran
lirse, bu dngnn her aamasnda, kahramanlk iin tayin edici olan bir figrdr; bir ocuun akl
yksnn, bireyin benlik bilinci gekiminde ula yrtmesine sahiptir. Zalim, alayc ve duygusuz
t belirli bir noktaya ve o anda karsma kan dur. B i z i m Tavan Brer ve T i l k i Reynard ykle
soruna uygulanabilecek zgn biimler vardr. Ya rimiz Hilebaz mitinden belirgin hatlar tamakta
ni kahramann resmi, insan kiilik geliiminin her dr. Balangta bir hayvan biiminde olan bu fi
evresini yanstan bir biimde geliir. gr arka arkaya gz pek iler yapar, zamanla da
B u n u bir tr diyagramla sunarsam daha kolay deiir. Orada burada bo bo gezinmesinin so
anlalr. Bu rnei Kuzey Amerika'nn az bilinen nunda Hilebaz, erikin bir adamn fizik grn
bir kabilesi olan Winnebago Kzlderililerinden mn almaya balar.

112
Bir sonraki figr Tavan'dr. Hayvansal izgi gsterir. Gc Kzlboynuz'un olas zayflklarm
leri Amerika yerlilerince ou zaman bir Kojot dengeleyen, "yolda saldran" adl kudretli bir ku
olarak temsil edilen Hilebaz gibi o da nce bir biiminde bir yolda vardr. Kzlboynuz'la artk
hayvan biiminde grnr. Henz insan vcudu insanlarn, insanst gler ya da k o r u y u c u tan
nun olgunluuna erimemitir ama buna ramen rlara, tehditkr kt glere kar zafer kazan
insan kltrnn kurucusu, biimlendiricisi ol mak iin gereksinim duyduu dnyasna, bu he
duu ortaya kar. O n u n kendilerine nl by nz arkaik bir dnya olsa da varm olduk. yk
trelerini verdiine inanan Vvnnebagolar bu yz nn sonuna doru tanr benzeri kahraman kaybo
den onu kurtarcar ve kltr kahramanlar sa lur. Kzboynuz'u ise oullaryla yeryznde b
yarlar. Radin'in bildirdiine gre bu tre o kadar rakr. nsann mutluluk ve gvenini tehdit eden
etkiliydi ki Peyote tresinin yeleri, Hristiyanl tehke artk onun kendisinden gelmektedir.
tandklarnda Tavan' terk etmeyi reddetmiler Sondaki kiz evresinde de yinelenecek olan bu
di. 0 Mesih'in biimiyle karmt dahas kimileri esas konu u soruya yol aar: nsanlar kendi k i
hazr Tavanlar varken Mesih'e hi ihtiyalar ol birlerine ya da mitolojik olarak sylersek, tanra-
madn dnyorlard. Bu arketipsel figr, H i - rn kskanlna yenilmeksizin ne kadar mutlu
lebaz'a gre belirgin bir geliim gsterir: Tav- kalabilirler?
an'm nasl bir toplumsal varlk olduu, Hile- kizler Gnein oullar saysalar da insan n i -
baz'da var olan drtsel ve ocuksu uyaranlar teliindedirler ve ikisi birlikte tek bir varhk olu
nasl dzelttii grlr. tururlar. En bata ana karnnda birlik iken do
Kahraman figrlerinin nc srasndaki K- umla ayrlmlardr. A m a gene de birbirlerine
zlboynuz, denildiine gre on kardein en genci aittirler ve ok g olsa da onlar yeniden birle
dir. Arketipsel bir kahramann yerine getirmesi tirmek zorunludur. Bu iki ocukta insan doas
gereken beklentileri, belirli snavlar geerek gs nn her i k i yanm grrz. B i r i , "et" yumuak, di
terir: Yarlar kazanr, dvlerde ne kar. nsa rensiz ve giriimsizdir; br, "destek" ise dina
nst yetenekleri, devleri (zar oyununda) lleyle mik ve isyankrdr. Kin ikiz kahraman ykle
ya da (bir grete) gc ile yenmesiyle kendini rinde bu davran zellikleri ylesine ilenmitir

"Hilebaz": K a h r a m a n mitinin

geliiminde ilk a a m a ; k a h r a m a n

drtsel, ekinmeden ve o u kez de

ocuka hareket eder. 1 6 . y y ' n bir

in destannda, m a y m u n klkl

kahraman (Pekin'de m o d e r n bir o p e r a

temsilinden], hilelerle rmaklar kraln

byl bir asay vermeye zorlar (en

solda]. 6. y y ' d a n bir v a z o

zerinde ocuk Hermes, A p o l l o ' n u n

ineini aldktan sonra b e i i n d e

yatyor (solda]. Karklk y a r a t a n

Norman tanrs Loki ( 1 9 . y y ' d a n

yontu] (sada). C h a r l i e C h a p l i n "Asri

Zamanlar" ( 1 9 3 6 ) f i l m i n d e - 2 0 . y y ' n

bir dzenbaz (en s a d a ) .

113
ki bir figr, zel bir yanstma yetisi olan bir ied golar, ayn zamanda Irokualar ve baz Algouni
n tems ederken br dadnk bir eylem kabileleri olaslkla san eti, kendi bireyleici,
insan, byk iler yapan biridir. tahrip edici drtlerini yattracak olan totemik
Uzun sre bu kahramanlarn her ikisi de yen- bir trenle yiyorlard.
mezdir; ister ayr figrler olarak ister birin iinde Kahramann ihanete urad ya da yenildii
ki iki varuk olarak tems edilmi olsunlar, herke Avrupa mitolojilerinde de tresel kurban motifi
si yenerler. A m a Navaho Kzlderililerinin mitolo kibir iin zgn bir ceza uygulamas olarak bulun
jisindeki sava tanrlar gibi sonunda glerini k maktadr. A m a VVinnebagolar da Navaholar da o
tye kullanma hastalna yakalanrlar. kadar ileri gitmezler. Her ne kadar kizler gnah
Yenebilecekleri korkun yaratklar artk ne ilenlerse ve cezalan lm olsa da kendileri
yerde ne de gkte kalmtr. B u n u n ardndan ya kemli glerinden o kadar korkarlar ki birlikte
ban t a raflar intikam alr. Winnebagolar sonunda srekli bir duraanlk iinde yaamaya karar ve
hibir eyin, hatta dnyay tutan direin bile on rirler. Bylece insan doasnn atan yanlar ye
lardan saknlanadm anlatyorlar. kizler, dn niden dengeye gelmi olur.
yay tayan drt hayvan da ldrnce artk s Burada drt kahraman tipini biraz ayrntl ta
nrlarn amlard. Yollarn sonlandrmak zama nmladm, nk bar gerek tarihsel mitlerde
n gelmiti. Cezalar lm olacakt. gerekse bugnk insanlarn kahramanlk dle
Kzlboynuz'da olduu gibi kizler evresinde rinde ortaya kan modeli belirgin ekilde gster
de kurban edilme ya da lme motifi kibire, l mekledir. (>rta yataki bir hastann dn ince
sz gurura kar zorunlu bir aredir. Kltr or lerken bunu aklmzda tutmalyz. Bu dn yoru
tamlar Kzlboynuz evresine denk den ilkel mu analistin mitoloji bilgisiyle hastasna baka
toplumlarda bu tehlikenin bartrc nitelikte ola trl zlemez gibi grnen bir bilmeceye yant
rak, bir insan kurban edilmesiyle karland an bulmakta nasl yardmc olabileceim gstermek
lalyor; bu da daima ortaya kan ve muazzam tedir. Bu adan dnde kendisinin tiyatroda "g
1

simgesel nem tayan bir temadr. Winneba- rne sayg duyulan bir seyirci" olduunu gr-

G e l i i m i n i n ikinci a a m a s n d a kahraman

insan kltrnn kurucusudur.

Tanrlardan atei a l p insanlara getiren

Kojot efsanesinin N a v a h o kum-resmi

Yunan efsanesinde c e z a o l a r a k

k a y a l a r a b a l a n a n ve bir kartal

t a r a f n d a n g a g a l a n a n Prometeheus gibi

(solda). I O 6 . y y ' d a n k a p (altta).


I

nc a a m a d a k a h r a m a n , B u d a g i b i Bir kurdun bytt ve Roma'y kuran Drdnc a a m a d a ikizler, Roma


gl bir tanr-insandr: 1. y y ' d a n h e y k e l d e ikizler Romulus ve Remus (bir o r t a a k a h r a m a n l a r Kastor ve Pollux'un,
Siddnarta, a y d n l a n m a y bulup B u d a italyan heykeli). Bunlar k a h r a m a n mitinin Leukippos'un kzlarn karlar g i b i ,
olaca geziye balyor (stte). d r d n c a a m a s n a en bilinen rneklerdir glerini ktye kullanrlar (Flaman ressam
(altta solda). Rubens'in bir tablosunda) (altta).
mekteydi. B i r sahnede beyaz bir maymun, evre bir adamd. Mesleinde baaryd, anlald ka
sinde birok insann olduu bir kaidenin stne daryla koca ve baba olarak da halinden ok ho
kyordu. Bu d anlatrken adam: nuttu. Ne ki psikolojik olarak bakdnda olgun
dedi. Bu psiik hamlk kendini dlerinde kah
Rehberim, rzgarm saldrsna urayp raman m i t i n i n eitli ynleriyle bel etmekteydi.
dayak yiyecek olan gen bir denizcinin sz K e n d i s i n i n gndelik yaam ile hibir ilgisi olma
konusu olduunu anlatyor. Ama ben kar sa da bu imgeler fantezilerini gene de kuvvetle
karak maymunun denizci olmadm syl megul ediyordu.
yorum; ama o anda karalar giyinmi bir gen Bu dte de d grenin gerek kahraman
adam ortaya kyor ve ben as kahramann o
olarak ortaya kmasn srekli bekledii bir var
olduunu dnyorum. Ama bir baka yak
ln eitli ynleri olarak, tiyatro gibi bir ere
kl gen bir mihraba akarak dikiliyor. p
vede ortaya kan bir dizi figr gryoruz. lki be
lak gsne, onun insan kurban olarak sunul
yaz bir maymun, ikincisi bir denizci, ncs
duunu belirten bir iaret koyuyorlar. Ondan
karalar giyinmi bir gen adam ve sonuncusu da
sonra kendimi birok baka kiiyle birlikte
"yakkl bir gen adam"dr. S u n u m u n , apak bir
bir platformun zerinde gryorum. Dar bir
merdivenden aa inebiliriz, ama ben ekmi denizcinin zor snavm tems eden ilk blmnde

yorum nk aada iki kavgac gen var. d gren yalnzca beyaz bir m a y m u n grr.

Ben onlarn bizi de yakalayacam sanyo Karalar giyinmi adam birden ortaya kar ve ay
rum. Ama gruptan bir kadn merdivenden so n hzla kaybolur; bu nce beyaz maymuna bir
run kmakszn inince bunun gvenli oldu kontrast oluturan ve bir an iin as kahramanla
unu gryorum ve hepimiz kadnn ardn kartran yeni bir figrdr. Dte bu ekilde ka
dan aa iniyoruz. rklklar hi de aklmadk deildir. Bind
d grene her zaman belirgin imgeler sunmaz.
Bu tr bir d abuka, basite yorumlana Bu figrler dikkati ekercesine bir tiyatro gs
maz. B u n u n d grenle ilgisini, dier simgesel teriminde ortaya kyorlar. Bu kavrana d
ieriini gstermek iin onu dikkatle zmeliyiz. grenin analizdeki kendi terapisine gnderme
Bu d gren hasta bedensel olarak gekince yapt anlalyor: Sz eden "rehber" de belki

Bireyin psikesi, k a h r a m a n mitinde de

o l d u u g i b i , ilkel, ocuksu bir e v r e d e n

geliir ve ilk e v r e d e n resimler ruha

o l g u n o l m a y a n erikinlerin dlerinde sk

o r t a y a kar. lk a a m a b i r a z , ocuklarn

Fransz filmi " Z e r o de C o n d u i t e " d e k i

( 1 9 3 3 | yastk k a v g a s g i b i kaygsz

o y u n l a r n a b e n z e r (solda). kinci a a m a

g e n l i i n korkusuzluuna uymaktadr:

A m e r i k a n genleri sinirlerini, hzla g i d e n

bir o t o m o b i l d e test e d i y o r l a r ( s a d a ) .

D a h a s o n r a k f b i r evre ileri d n e m

genliinin idealizmi ve fedakarln

o r t a y a karr: 1 9 5 3 Berlin a y a k l a n m a s ;

g e n l e r talarla tanklara saldryorlar (en

sada).
analizcidir. A m a d gren kendisini bir hasta baml, tabiat olarak ekingen olduunu ren
olarak deil, "grne sayg gsterilen nemli mitim. Bu nedenle ge ocukluk dnemi iin ok
bir seyirci" olarak grmektedir. Buras, onun eri doal olan yaramazlklar hi yaamam, okul ar
kin olmak deneyimiyle ilintilendirecei eitli fi kadalarnn oyunlarna da katlmamt. Ne dier
grleri gzden geirmeye balamak iin uygun olanlar gibi bir bakasna "maymunsu" oyunlar
bir noktadr. rnein beyaz maymun ona, yedi- oynam ne de "maymun gibi" kimsenin taklidini
on iki yalarndaki olan ocuklarn oyuncu ve ol yapmt. Bu syleyi zellii gerekli i p u c u n u sa
duka uygunsuz davranlarn anmsatr. D e n i z c i lyordu. M a y m u n gerekten Hilebaz figrnn
ilk genliin serven keyfini, hemen onu izleyen simgesel bir biimiydi.
"dayak" da sorumsuzluk nedeniyle cezalandrl A m a neden Hilebaz maymun olarak grn
dndrmektedir. Karalar giymi gen adam yordu? Neden beyazd? Daha nce gsterdiim
iin rya gren hibir arm verememektedir; gibi, Winnebago sylencesi, Hilebaz'm dngnn
ama kurban edilmek zere olan yakkl gen sonunda yava yava insana benzer bir grnm
adamda, ge ergenlik dneminin, fedakr idealiz kazandm anlatr. Buradaki dte o bir insan
minin kalntlarn grmtr. varlma, bir insann gln bir karikatr gibi
Bu aamada tarihsel malzeme - y a da arketip- benzeyen bir maymundur. Ryay grenin kendi
sel kahraman resimleri- ve d grenin kendi k i si maymunun neden beyaz olduuna ilikin her
isel yaantlar, her ikisinin birbirini ne kadar hangi bir arm veremiyordu. A m a biz ilkel
dorulad, yadsd ya da daha yaknlatrd simgeler konusundaki bilgimizden, beyaz rengin,
n grmek iin birletirilebilir. kendi bana alelade olan bir varha "tanrya ben
lk karsama beyaz m a y m u n u n Hilebaz' ya zerliin" zgn niteliini saladn karsayabili-
da en azndan Winnebagolarn Hilebaz'a verdii riz. Birok ilkel toplumda albinolar kutsal saylr.
karakter zelliklerini temsil ettiidir. A m a bence, B u , Hilebaz'm yar tanrsal ya da byl gleri
maymun d grenin bizzat ya da kendine uy ne de ok i y i uymaktadr.
gun olarak yaamam olduu bir baka ey iin O halde beyaz maymun, d gren iin apa
de bulunmaktadr; dedii gibi o dnde seyirci k ocukluun, o zamanlar yeterince kabul ede
olmutur. Kk ocukken ebeveynine ok fazla medii ve imdi vmek zorunda olduuna inand-
ocuksu oyunculuun olumlu zelliklerini sim zayf ama savaan bir figr olduu eklindeki sy-
gelemektedir. Dn syledii gibi onu "bir ka lemleriyle bir ilinti kuruyoruz. Dn bu evresin
idenin zerine" yerletirmekte, bylelikle o yiti de hasta yeniden, ocukluunun ve erken genli
rilmi bir ocukluk deneyiminden daha fazla bir inin nemli bir ynn tam yaamam olduu
ey haline gelmektedir. Erikin bir adam iin bu nu fark etmektedir. ocukluunun oyunculuu
yaratc deneme zevkinin bir simgesidir. nu da bir olan ocuunun biraz daha ileri hoy
Peki, sonu olarak, maymun bir maymun mu rat lklarn da karmt. imdi bu eksik kalan de
yoksa dayak yemesi gereken denizci midir? Han neyimlerin ve kiisel zelliklerin rehabilitasyonu
gisi olursa olsun, insan geliiminin bir sonraki iin yollar aramaktayd.
aamas, ocukluun sorumsuzluunun toplum Bundan sonra dte garip bir deiim olmak
sallama evresine yer at bir durumdur. Bu da tadr. Karalar giyinmi gen adam ortaya kar.
ac veren bir disipline boyun emek anlamna ge D gren bir an iin "asl kahraman"n bu oldu
lir. Bu yzden denizcinin, Hilebaz'n bir tr ol unu sanr. Bu karalar giyinmi adama ilikin ola
gunluk snav yardmyla sosyal sorumluluk sahi rak bebildiimiz bundan ibarettir; ama bu kaa
bi bir kiiye dnecei bir ileri biimi olduu mak bak, dlerde sk sk ortaya kan daha
sylenebilir. Simgeye yksel olarak baklrsa nemli bir motife dikkati ekmektedir.
rzgarn bu sreteki doa unsurlarn temsil et B u , analitik psikolojide nemli bir rol oynayan
tiini, dayan ise insandan kaynaklandn d "glge" kavramdr. Jung, bireylerin bilinli zihin
nebiliriz. lerinin ortaya att bu glgenin, kiiliin gizli,
Bu noktada Winnebagolarn Tavan evresi bastrlm, deersiz (ve gnahkr) ynlerini
zerine, kltr kahramannn, ocukluunu daha ierdiini gsterntir. A m a bu karanlk basite
ileri bir gelime uruna feda etmeye hazr olan, bilinli egonun tersinden ibaret deildir. Egonun
deersiz ve tahrip edici tasarmlar olduu gibi,
glgenin de normal gdler ve yaratc drtler
gibi iyi zellikleri de vardr. Ego ve glge gerek
te ayr olsalar da birbirlerine tpk dnce ve

G e n , farkllamam Ego-Kiilii a n n e

t a r a f n d a n korunur. Bu koruma o k belirgin

o l a r a k M a d o n n a ( 1 5 . y y ' d a n italyan ressam

Piero d e l l a Francesca'nn bir tablosunda)

(solda) y a d a M s r ' d a g n , yeryz

zerine e i l e n tanras N u t (IO 5 . y y ' d a n

bir k a b a r t m a d a ) grlyor t a r a f n d a n temsil

edilir ( s a d a ) . A m a E g o s o n u n d a bilind

ve hamlktan kurtulmaldr. O n u n bu

"zgrlk sava" o u n l u k l a k a h r a m a n n bir

c a n a v a r l a savayla simgelenir. J a p o n t a n r s

S u s a n o o ( 1 9 . y y ' n bir tahta o y m a s n d a ) bir

y l a n l a bouur (stte). K a h r a m a n her

z a m a n hemen k a z a n m a z . r n e i n Yunus

bir b a l i n a t a r a f n d a n yutulur (bir 1 4 . yy el

y a z m a s n d a ) (en s a d a ) .
duygularn birbirlerine bal olmas gibi, amaz
ekilde baldrlar.
Ego, yine de glge ile atma, Jung'un dedii
gibi, "kurtulu sava" iindedir. lkel insann b i -
linlilie erime abalarnda bu atma arketip
sel kahramanla, ejderhalar ve canavarlar olarak
kiiletirilen ktln kozmik gleri arasndaki
savala ifade edilmektedir. K e n d i n i gelitirmekte
olan bilinte kahraman figr ve bilindnm
tembelliini yenerek ortaya kmakta olan ego,
olgun inam ocukluun mutlu durumuna, anne
nin egemen olduu bir dnyaya geri dnme zle
minden kurtaran simgesel aratr.
Egonun o r t a y a k dvten baka bir
Mitolojide kahraman genellikle ejderhaya kar
f e d a k a r l k l a , y e n i d e n d o u l a sonlanan bir
savan kazanmaktadr. ( B u n a ilikin az sonra lmle de simgelenir. Devrim b y l e bir

daha fazla ey anlatacam.) A m a kahramanm ej fedakarlktr (altta). D e l a c r o i x ' n n

" M i s s o l o n g i h a r a b e l e r i n d e len
derhaya teslim olduu mitler de vardr. Bunlar
Yunanistan" tablosu, i savala len ve
dan bilmen bir tanesi lyas Peygamber ve balina
kurtuluu ve y e n i d e n d o u u bekleyen
dr. Burada kahraman, onu, gnein guruptan a lkeyi c a n l a n d r m a k t a d r . Bir bireyin

faa ilerleyiini simgeleyen batdan douya doru f e d a k a r l : ngiliz air Byron Y u n a n i s t a n ' d a

1 8 2 4 d e v r i m i n d e lmtr (stte). Hristiyan


gece yolculuuna karan bir deniz canavar tara
a z i z i Lucia, gzlerini ve y a a m n inan
fndan yutulur. Kahraman, bir tr lm tems uruna f e d a etmiti (altta solda).
eden bir karanlk iine girmektedir. Bu motif be nemli bir blmn sahiden tam yaamay be-
nim kendi klinik deneyirimde karlatm rya cerememiti. B u n u n sonucu olarak da gerekle
larda da ortaya kmaktadr. meyen metafizik erekler peinde semeresiz ara
Kahramanla ejderha arasndaki dv bu m i ylarda kendini yitirmi, gerekhi tam olmayan
tin aktif biimidir. Aka egonun geriye dnk ya da eksik biriydi. Yaamn, i y i olam da kt ola
eilimler karsndaki zaferim yanstan arketipsel n da ayn ekde yaamak buyruunu kabul et
temay gsterir. nsanlarn byk ounluu iin meye henz hazr dedi.
kiiliin karanlk ya da olumsuz yan bilind k a Hastamn dndeki kara giyimli adamn, b i
lr. Ama kahraman glgenin var olduunu ve iin lindrun bu ynyle ilintili olduu anlalyor.
deki gc tketebeceini kavramak zorundadr. O n u n kiiliinin "glge" yanma, b u n u n ok ynl
Ejderhay yenebilecek kadar rktc olmak isti olanaklarna ve kahramann yaamn zorluklarna
yorsa tahripkr glerle anlamas gereklidir. Ya hazrlanmasndaki rolne bylesi bir uyar, dn
ni ego zafer sevincini yaamadan nce kendi gl erken blmlerinden, kurban edilen kahraman
gesini zorlamak, zmsemelidir. temasma, mihrap zerinde yatan yakkl gen
Bu temay byk bir edebi kahraman figrn adama, nerrui bir gei oluturmaktadr. Bu fi
de, Goethe'nin Faust'unda da bulabiliyoruz. F a - gr hemen her zaman, genliin ge dneminde
ust, Mephistopheles'le bahse girdii zaman bir ki ego oluturma srecim artran kahraman
"glge" figrnn gc altna girer. Dn an lk biimim tems etmektedir. Bu dnemde kii
lattm adam gibi Faust da nceki yaamnn yaamnn ideal kelerini ifade etmekte, onlarn

Birinci Dnya S a v a ' n d a n askere a r : M i t o l o j i d e k a h r a m a n o u n l u k l a , kibiri

Piyadeler ve bir askeri mezarlk. y z n d e n tanrlarn o n u y e n i d e n

Canlarn lkeleri iin verenleri a n m a t e v a z u y a d n d r m e k istemeleriyle lr.

trenleri ve ayinler o u n l u k l a M o d e r n bir rnek o l a r a k : 1 9 1 2 ' d e

kahramann arkatipik k u r b a n n d a k i l Titanic gemisi bir a y s b e r g e a r p a r a k

ve yeniden d o u motifini yanstr. batmtr. ("Titanic" filminden bir m o n t a j ,

Birinci Dnya Sava lleri iin dikilen 1943). Onun batamayaca

bir ngiliz antndaki y a z " g n b a t m n d a s y l e n i y o r d u . Amerikal y a z a r VValter

ve gn d o u m u n d a sizleri a n a c a z " L o r d a g r e bir g e m i c i "tanr bile bu

der (altta). g e m i y i b a t r a m a z " demiti (sada).


kendisini ve bakalaryla olan ilikilerini deiti Ayn ekilde, genliin egosu da daima bu ris
rebilecek gcn hissetmektedir. Yani genliin, ki gze almak zorundadr nk eer bir gen,
ok ekici, enerji ve idealizm dolu olan iek a ulaabileceinden daha yksekteki bir eree yn
ma dneminde bulunmaktadr. A m a acaba neden lenmezse, genlikten olgunlua kadar nne
kendisini kurban-insan olarak sunar? karak olan engelleri aamaz.
Bunun nedeni belki de Winnebago sylence- imdiye kadar hastamn kendi kiisel an-
sindeki kizler'i, yok olmamak iin glerinden mlar dzeyinde ilikilendirebildii sonulardan
vazgemeye iten nedenin ayndr. Genliin ok sz ettim. A m a daha arketipsel bir d dzeyi,
gl bir itici gce sahip olan idealizmi gz pek sunulan insan kurbanndaki gizde vardr. Bu bir
lie kadar gitmelidir; insan egosu ancak kibrin giz olduundan, simgelemiyle bizleri insanlk tari
den yokolua dme tehlikesini gze alarak tanr hinin en derinlerine gtren trensel bir eylemle
benzeri bir konuma ykseltebilir. (Krlgan, i n anlatlmaktadr.
san eliyle yaplm kanatlarla gkyzne kan Bu trensellik aslnda ayn zamanda hem be
ama bu srada gnee ok yaklatndan den lirli bir keder h e m de lmn bir yenilenme oldu-1
Ikarus yksnn anlam da budur.) una inanla bir tr sevin tamaktadr. ster
Kahramanlar sklkla zor d u r u m d a k i

(Anima'y temsil eden) bir kz

kurtarmak iin c a n a v a r l a bouurlar.

A z i z G e o r g , bir kz kurtarmak iin bir

canavar ldryor ( 1 5 . y y ' n bir

talyan resminden) (solda). 1916'da

"Byk Sr" filminde c a n a v a r bir

lokomotife dnm a m a

Kahramanca kurtar a y n kalmtr

(sada).

Winnepago yerlilerinin efsanelerinde ya da kuzey


halklarnn sylencelerinde B a l d u r ' u n lmn
den yaknlrken ortaya ksn, ister Walt Whit-
manin Abraham Lincoln'n yasn tutan iirlerin A m a bir dle mitolojide bulunabilecek malze

de ya da dteki insann kendi genliinin umut me arasnda tam ve mekanik koutluklar aramak

lar ve korkularna geri dnd trensellikte, te gerektii sanlmamaldr. Her d sz konusu

ma hep ayndr; lm yoluyla yeni bir doumun olan d grene zgdr. B u n u n biimi de birey

dram. lerin kiisel durumu tarafndan belirlenir. Benim

Dn sonu, d grenin kendisinin nihayet gstermek istediim bilindnn de arketipsel

dteki eyleme katld ilgin bir son sz getir malzemeyi nasl katt, onun rgsn d gre

mektedir. Kendisi dier kimselerle birlikte, aa n i n gereksinimine gre nasl deitirdiidir. Bu

atlamak zorunda kald bir platformun zerinde yzden bu zgn dte Winnebagolarn Kzlboy-

dir. Merdivene gvenmez nk kavgaclarn ka nuz ya da kizler dngsnde gsterdikleri ile

rmasndan korkmaktadr; ama bir kadn kendi dorudan bir iliki aranmamaldr. liki noktas

sini cesaretlendirerek aaya gvenle inebilece daha ok her iki temann ortak zellii olan kur

ini gsterir, gerekten yle de olur. B e n i m onun ban esidir.

armlarndan kardm; katld btn gs Genel bir kural olarak, kahraman sembolleri
terinin, yaad isel deiimin sreci olan anali ne gereksirimin, egonun bir destee muhta ol
zinin bir paras olduunu, belki yeniden gnde duu durumlarda, yani bilinli r u h bir grev kar
lik geree dnmenin gln dndyd. snda sorunu yalnz basma ya da bilindndaki
Kendi deyimiyle "kavgaclardan korkusu, Hile g kaynaklar olmakszn zemediinde, ortaya
baz arketipinin kolektif bir biimde ortaya ka kt saptanabilir. rnein szn' ettiim d
candan korkusunu tanmlamaktayd. te tipik kahraman sylencelerinin daha nemli

Bu dteki kurtarc elemanlar, burada olas bir yanna, gzel kadnlar korkun tehlikeden

lkla rasyonel akn simgesi olan, insan eliyle ya kurtarma yeteneine ilikin hibir belirti bulun

plm merdiven ve d greni merdiveni kullan muyordu. (Zor durumdaki gen kz, ortaa Av

maya yreklendiren kadmn varldr. O n u n d rupa'snda ne kan bir efsaneydi.) Bu mitlerin

n sonucunda ortaya k, belki bu son derece ya da dlerin "anima", Goethe'nin "ebedi dii"

de eril eylemi btnlemek zere diil bir e ka adn verdii erkek ruhundaki diil e zerinde

tld anlamna gelir. oynamalarnn bir yoludur.

123
Bu diil enin doas ve ilevi bu kitapta da runmasz bir ruhsal durumda bulunduunu, bu
ha sonra Dr. von Franz tarafndan ilenecektir. yzden de rahatszlk veren yeni stelik ho ol
A m a onun kahraman figryle olan ilintisini bu mayan deneyimlere maruz kalacam belirtiyor
rada, gene olgun yalardaki bir erkek olan bir du. Kadnn kendisine, kk bir ocukken anne
baka hastann grd dle gsterebilirim. D sinin yapt gibi, bir yamur bal salamas ge
yle balamaktadr: rektiini dnyordu. Bu episod ona, annesinin
"Hindistan' boydan boya yryerek yaptm (zgn kadn resminin) kendisini koruyacan
bir geziden yeni dnmm. B e n i ve arkadam dan emin olduu zamanlarda gerekleen eski se-
bu gezi iin-bir kadn donatm. Dnmde o n u rvenli gezilerini anmsatmt. Byd zaman
bize siyah yamur balklarn vermedii, bu yz b u n u n ocuka bir hayal olduunu anlamt.
den de yamurda srlsklam olduumuz iin su imdi baarszlnn suunu artk annesine de
luyorum." il, kendi animasma atyordu.
De giri, daha sonra anladma gre, bu Dn bir sonraki kesitinde hasta, bir grupla
adamn bir arkadayla birlikte tehlikeli dalk birlikte yaplan bir geziye katln anlatt. Yoru
blgelerde "kahramanca" gezintiler yapt bir larak bir bahe lokantasna giriyor, orada birden
dnemle ilintiliydi. (Kendisinin hibir zaman H i n yamurluunu ve az nce kayp olan yamur ba
distan'a gitmemi olmasmdan ve bu de ilikin lm buluyor. Burada dinlenmek iin oturuyor,
armlarndan, dndeki gezinin yeni bir bl bu srada zerinde, bir lise rencisinin bir tiyat
geyi, yani gerek bir yeri deil bilind alam ro temsilinde Perseus roln alaca belirtilen bir
aratrmay tanmladm kardm.) afi gryor. Sonra, bir olan ocuu deil de
Dnde hasta, grne gre bir kadnn gl kuvvetli gen bir adam olduu anlalan,
-olaslkla kendi animasmm bedenlemi bir ek afite ad geen gen ortaya kyor. Gencin ze
l i n i n - kendisim byle bir aratrma gezisine yete rinde gri bir elbise, banda siyah bir apka vardr
rince donatmam olduunu hissediyordu. Uygun ve siyah elbiseli bir baka genle oturup konu
bir yamur balnn eksik oluu, kendisinin ko maya balar. Bu sahnenin hemen ardmdan d
gren kendini yeniden gl, gruba katacak d u r siyah giyinmi olarak ikisi birlikte, daha nce
rumda hisseder. Hepsi birlikte erideki tepeye de sylediim gibi kizler'in bir versiyonu olarak
trmanrlar. Orada aaarda gidecekleri yeri g ele ahnabir. Bunlar ego ve alter-egonun kart
rr; bu irin bir liman kentidir. Bu keifle kendini olmakla birlikte uyumlu, birlik halinde bir iliki
cesur dahas genlemi hisseder. ikide bulunuunu tems eden kahraman figrle
lk blmdeki huzursuz, rahatsz gezinin aksi ridir.
ne burada d gren bir g r u b u n iindedir. Bu Hastann armlar b u n u onaylar; grik fig
fark, nceki yalnzlk ve genlik protestosundan, rn yaam karsnda u y u m l u , dnyal t u t u m u n u
bakalaryla olan ilikerin toplumsallatrc et tems etmesine karn siyahlnn, bir rahibin si
kisine doru deiimini belli etmektedir. Burada yahlar giymesi balamnda manevi olan cisimlen
bir ait olabilme yetisi de bulunduundan, artk dirdiini vurgular. Onlarn apka giymeleri (ken
animasnn ncekinden daha iyi ilev grd - disinin de kendininkini bulmu olmas), olduka
karsanabilir, ki bu anima figrnn nceden sa olgun bir kimlie ulam olduklarm bekrtmekte-
lamay unutmu olduu eksik olan apkann b u dir. Bu kimkk, hastanm ideal benlik-imgesi bilge
lunmas e simgelenmektedir. liine ulamak isterken, Hilebaz niteliinden bir
Ama d gren yorgundur. Restorandaki trl kurtulamad, genlik yllarnda zledii
sahneler onun daha nceki tutumunu, gcn bu kimliktir.
geri dnle canlandrabilme umuduyla, yeni bir Helenistik kahraman Perseus'a ikin ar
k altnda gzden geirmeye olan gereksinimini m, onu Theseus'la kartrmas halamndan -
yanstmaktadr. Gerekten de yle de olur. lk ginti. Bu karklk onun her ikisinde ortak olan
grd, zerinde bir gencin bir kahraman rol kefetmi olmas bakmndan anlamlyd. Her iki
ne kacam duyuran bir afitir; bir se renci si de bilinmeyen, demonik, annesel glere duy
si Perseus'un partisyonunu oynayacaktr. Ardn duu korkularm yenmek ve tek, gen bir dii
dan artk bir adam olan genci, kendisinden ak varl bu glerden kurtarmak zorunda kalm
a farkl olan bir adamla grr. B i r i ak gri, b lard.
Bu kurtar anima figrn, annesel imgern saladktan sonra bir genleme duygusu ber-
kendisi boan ynlerden kurtarmay simge mekteydi. Kahraman arketipinin tems ettii i
ler. Ancak bu salandmda bir erkek kadnlarla sel g kaynan bulmutu; kadnda simgesini
gerek iliki yetisini kazamr. Bu adamn animay bulan tarafn gelitirmi, kendim egosunun kah
anneden ayrmay beceremedii, annesine ba- ramanca hareketiyle annesinden kurtarmt.
mlmm "boucu" ynnn sembolik resmi Emlerine yaklaan bir hastam mesleki baar
olan bir ejderhayla karat bir baka dte de lar, kiisel ikeri son derece olumlu olduu
vurgulanmaktayd. Bu ejderha kendisini koval halde yaam boyunca periyodik k o r k u nbetleri
yor, adamn silah olmad iin bu dvte so ekmekteydi. Dnde dokuz yandaki olunu
nunda yenik dyordu. on sekiz, on dokuz yalarnda, bir ortaa val
A m a o dte karakteristik bir ekde kans or y e s i n i n parlak zrhlarna brnm bir gen
taya kyor, onun gei e ejderha bir biimde k- adam olarak grmt. Gen adam bir yn kara
lp daha az korkutucu oluyordu. Dteki bu de lar giyinmi adamla dvmek zorunda kahyordu
iim, d grenin kendi evliliiyle, gecikerek de ve buna da hazrd. A m a birden miferim kar
olsa annesine olan banlndan kurtulmu oldu yor, saldran kalabahn nderine glmsyordu.
unu gsteriyordu. Kahramanla ejderhann sava Elbette b u n u n zerine dvmyor, tersine dost
kendi "erikin oluunun" sembolik anlatmyd. oluyorlard.

Ancak kahramanm grevinin, biyolojik ve ae- Dteki oul, adamn sk sk "glge" tarafn
sel u y u m u aan bir erei vardr. Bu da animann dan kendine gvenmeme biiminde tehdit edilen
psikenin o isel elerinden kurtarlmasdr. Bu genlik egosudur. B i r bakma btn olgun yaam
her trl gerek yaratc ura iin zorunludur. boyunca bu dmana kar baar bir sava sr
A d a m gruba kar yeni, olumlu bir yaklam drmt.
K a h r a m a n n kz kurtar, annenin " b o u c u "

y a n n d a n A n i m a ' n n kurtuluunu

simgeleyebilir. Bu y a n , kt bir diil ruh

o l a n (en solda) R a n g d a ' n n maskesini (solda)

takm Balili danslar ya da Yunan

k a h r a m a n Jason'u yutan ve sonra g e n e

kusan ylan (stte) temsil e d i y o r .

S a y f a 1 2 4 ' t e anlatlan dteki g i b i , bir

liman kenti y a y g n bir A n i m a simgesidir.

M a r c C h a g a l l ' i n bir posteri N i c e ' i bir

d e n i z k z o l a r a k gsteriyor (altta).
imdi, ksmen kendi olunun byle kukular Olgunlama treni
olmakszn bydn grmeyi umuyor, ama
asl kendi evresinin modeline en yakn bir kahra
(inisiyasyon) arketipi
man resmi verdii iin artk glgeye kar dv
meyi gerekli grmyordu; onu kabul edebilirdi.
Bu da dostluk eylemiyle simgelemekteydi. Artk Psikolojik balamda kahraman resminin asl ego
bir rekabet savama zorunlu deildi; tam tersine e zde olarak grlmemesi gerekir. Bu daha
demokratik bir topluluu oluturmak gibi uygar ok egonun kendini, erken ocukluun ebeveyn
bir grevle ykmlyd. Yaamn d o y u m u n a resimleri yoluyla ortaya kan arketiplerden ayr
ulat gibi bir karar kahramanca grevlerin te masna yarayan sembolik aralardandr. Jung,
sine geiyor, gerekten olgun bir konuma ula her insan varann temelde bir btnlk duygu
yordu. suna, tam gl, mkemmel bir kendilik duygu

A m a bu deiim otomatik olarak olmaz. O l suna sahip olduunu dnmektedir. nsan eri

gunlama arketiplerinin eitli biimlerinin anla k i n olduunda da bireysellemi ego bilinci bu

tm bulabilecei bir gei evresini gerektirir. kendilikten -ruhsal btnlkten- ykselir.


Son yllarda Jung'un baz renceririn al
malar, bireysel egonun bebeklik andan ocuk
luk ama gei srasnda ortaya kard bir dizi
olguyu belgelemi bulunuyor. Bu ayrma, ba
langtaki btnlk duygusuna ar zararlar ver
meksizin hibir zaman tamamlanamaz. Ego, ruh
sal sal korumak iin benlikle olan balantsn
durmadan yeniden ele almak zorundadr.

128
Benim almalarmda kahraman ntinin, psi- ler. Bu zedelenmenin, bireyleri grup yaamna
kenin farkllamasmda belki de ilk aama olduu zmseyecek bir iyeme sreciyle yeniden ona
ortaya kmaktadr. B u n u n , anlaldna gre rlmas gerekir. (Bireylerin grupla zdelemesi
egonun balangtaki btnlk d u r u m u n u n gre ounlukla bir totem hayvan tarafmdan simgele
ce zerkliine ulamaya alt drtl bir dng nir.) Bylelikle grup, zedelenen arketipin gerek
izdiini sylemitim. Belli bir derecede zerkli lerini yerine getirmi ve genlerin, yeni bir yaa
e ulalmadka bireyler hibir zaman erikin bir ma balamak iin nce sembolik olarak kurban
evreye u y u m salayabilecek duruma gelemez edilmeleriyle ikincil bir ebeveyn haline gelmi
ler. Yine de kahraman miti bu kurtuluun olaca olur.
na garanti vermez. Yalnzca egonun bilinlen Jung'un deyimiyle "gen adam geri brakabi
mesinin nasl olacam gsterir. Bireylerin anlam lecek glere verilen bir sunu gibi grnen bu
l bir yaam srebilmek ve ok gerekli olan birey ok nemli seremonide", balangtaki temel ar
sel biriciklik duygusunu kazanabilmek iin bu bi- ketipin gcnn asla, bilindnn besleyici g
lmlilie sahip olmak, onu gelitirmek sorunu ise lerine kar yabancamamn fel edici duygusu
hep vardr. H e m ilk alarm tarihi h e m de bugn olmakszn, kahraman-ejderha savamdaki gibi
k kel toplumlarn treleri bize, olgunlama m i - srekli, kalc biimde knlamadn gryoruz.
terine, trelerine, gen erkek ve kadnlarn anne kizler efsanesinde k i b i r l e r i n i n sonularndan
babalarmdan ayrlp kendi soylarnn dzenine korkulduu iin onlar u y u m l u bir ego-berdik ili
girmelerinin biim ve yntemlerine Uikin zengin kisine zorla geri dndrmekle, bunun nasl dzel-
malzeme salamaktadr. A m a ocukluk dnyasn tdiini grmtk.
dan bu kopu temeldeki ebeveyn arketipini zede Bu sorun kabe topluluklarnda olgunlama

Bir Avustralya yerlisi dinsel bir trende,

kabilesinin totem h a y v a n o l a n Emu'yu

taklit ederek d a n s e d i y o r . Birok

modern t o p l u m d a a m b l e m o l a r a k

totem benzeri h a y v a n l a r kullanlr

(solda). 1 7 . y y ' d a n Belika'nn bir

allegorik haritasnda aslan armas

(altta). Amerikan H a v a Kuvvetleri

Akademisi'nin futbol takmnn maskotu

ahin (sada). Dier totemistik

amblemler; ngiltere'de bir vitrinde okul

ve kulp iaretleri ve kravatlar (en


trenleriyle son derece etkin ekilde zlr. Bu
tren yeni yetmeleri temeldeki anne-ocuk ya da
ego-benlik kimliinin en derin dzeyine gtrr.
Bylelikle onlar simgesel bir lmle lmeye zor
lar. B i r baka deyile ocuun kimlii geici ola
rak kolektif bilinaltnda erir ve bu durumdayken
yeni bir dou treniyle kurtarlm olur. Bu ego
e totem, klan, kabe ya da her tarafndan
ifade edilmekte olan byk grubun gerek bir
kaynamasdr.
ster kabe topluluklarmda ister daha karma
k toplumlarda olsun, yeni yetmenin bir yaam
basamandan bir sonrakine, erken ocukluktan
ge ocuklua, erken genlikten ge genlik d
nemine, oradan da olgunlua geiim gsteren
lm ve yeniden doum trenlerinde amaz bir
ekde srar edilmektedir.
Olgunlama olgular elbette yalnzca genlik
psikolojisinden ibaret dedir. Bireylerin btn
yaamlar boyunca her geme aamasma benli
in istekleri e egonun buyruklar arasmdaki te
mel atmanm yinelenii elik eder. Bu atma
kendisini erken olgunluktan orta yaa gei evre
sinde (toplumumuzda otuz be e krk aras) di
er zamanlara oranla daha belirgin olarak belli
eder. Orta evreden yalla geite de ego e psi-
kenin btn arasmdaki farkm belirtilmesi yeni-
den nem kazanr; kahraman harekete gemek mzla zde olduu anlayor. Bu bedensel ac
iin son ary, yaklamakta olan yaamn lm temasnn, gen adamn mihrapta kurban edildii
le sona erii karsmda ego bilincini savunma a ryada bile mantksal sonuca vardn gryo
rm alr. ruz. Bu kurban, olgunlama treninin balangc
Bu kritik evrelerde olgunlama arketipi, gen n anmsatyordu ama sonu belirsizdi. Yeni bir te
liin ok dnyasal bir tat veren trenlerinden, ma bulmak iin kahraman dngs sona erdiril
ruha daha mutlu edici olacak anlaml bir duru mi gibiydi.
ma geii baarabilmek iin kuvvetle harekete Kahraman mitiyle olgunlama treni arasnda
geer. Dinsel balamda arketipsel olgunlama t arpc bir fark bulunmaktadr. Tipik kahraman
releri -ki eskiden beri gizemler olarak bilinir- b figrleri abalarnn ereine ulatklarnda tken
tn kiliselerin doum, evlenme ya da lm d u r u milerdir; ksaca, hemen ardmdan kibirleri y
munda gerekletirdikleri ayinlerle i ie gemi znden cezalandrsalar, ldrlseler be baar
durumdadr. ya ularlar. B u n a karlk olgunlama trenine gi
Kahraman mitini incelediimiz gibi olgunla ren gen deklerini, isteklerini brakmaya ve s
may incelerken de modern nisanlarn, zellikle nava girmeye armaktadr. Bu snav baar
de anaz grm olanlarn znel deneyirnlerinde- u m u d u olmakszn kabul etmeye istekli olmaldr.
ki rnekleri de aramauyz. Ruhsal sorunlarla u Gerekten de lmeye bile hazr olmaldr. Snavn
raan bir hekimin yardmm isteyen bir insann bedeli kolayca katlanlabir de olsa (bir oru aa
bilindnda, tarihten tandmz olgunlama s mas, bir diin krl ya da dvme yap gibi),
recinin ana modelini yineleyen imgeler ortaya ac dolu da olsa (snnet, bir kesim ya da baka
kmas hi de aacak bir ey deildir. bir orgamn sakatlanmas gibi) ama daima ayn
Belki bu motiflerin gen insanlarda en yaygn dr: A r d m d a n yeniden douu simgeleyen bir r u h
grlebileni g denemesidir. B u n u n bizim, rz d u r u m u n u n gelecei bir lm r u h d u r u m u sala
garn etkerine ve dayaa maruz kalan denizci ya mak.
da yamur bal olmadan Hindistan gezisine Yirmi be yandaki bir adam dnde, doru
kan adamn uygunluk smavmdaki gibi kahraman unda bir tr mihrap bulunan bir daa trmand
mitinin grld modern dlerde saptad m gryordu. Mihrabn yannda, zerinde k e n -

llkellerin olgunluk ritleri genlikten erikin

yasa, kolektif kabile y a a m n a geii

oluturur. o u ilkel t o p l u m d a

olgunlamaya snnet (simgesel bir

kurban) de refakat eder. Avustralya

yerlilerinde snnet treninin drt evresi:

Genlerin st rtlr (yeniden

doacaklar bir simgesel lm) (en sol

stte ve ortada). Erikin erkeklerce sk

tutulurlar (altta). Snnet olmu g e n l e r e

yeni statlerinin simgesi o l a r a k konik

klahlar taklr (solda). S o n u n d a

temizlenmek ve belli retileri a l m a k

iin kabilenin geri k a l a n n d a n ayrlrlar

(sada).
di heykeli bulunan bir lahit grd. Ardndan, elin yerine kendisine erikin yam moral sorumluluk
de, ucunda geek bir gne parlayan bir asa t u larm salayabilecek olan bir olgunlama deiimi
tan bir rahip ortaya kyordu. (Daha sonra d tresine katlmalyd.
konutuumuzda gen adam daa trmann ona B o y u n eme motifi kadnlarda, gen kzlarda
analizindeki kendi kendisini yenme abalarn da sklkla aka dile gelir. Onlarn trenleri n
anmsattm syledi.) K e n d i s i n i l olarak gr ce yaplar gerei bir eclilgenlii vurgular. Bu
mekten, bir g duygusu yerine yitim ve k o r k u zerkklerinin regl dngs sonucu fizyolojik
duymaktan aknd. B u n u n ardmdan gne kur olarak snrlanmas e glenir. Regl dngsnn
sunun scak nlaryla ykannca bir g ve gen gerekte k a d m iin, yasanm yaratc gc kar
leme duygusu gelmiti. snda derin bir itaat duygusu uyandrma gc ol
Bu d, olgunlama treniyle kahraman m i t i duundan, olgunlamann en nemli blmn
arasmda yapmamz gereken ayrm ksa ve kesin oluturduu varsaylmtr. B u n u n l a o, kendini,
olarak gstermektedir. Daa trmanmann bir g erkein t o p l u m yaam iinde kendisine verilmi
denemesi anlamna geldii anlalyor; bu genlik olan rol kabul edii gibi, kendi diil grevine ve
geirninin kahramanca evresindeki ego bilincine recektir.
ulamak istencidir. Grne gre hasta terapi te yandan kadm da tpk erkek gibi balan
n i n , t o p l u m u m u z u n genlerinin geirdikleri er gtaki, y e n i bir dou iin kurban olmasn ge
keklik testlerine denk olduunu sanmtr. M i h rektiren g snavlarn baarmaldr. Bu kurban
raptaki sahne ise as grevinin kendini daha b kadna kiisel ilikerin ilmeklerinden kurtulmak,
yk bir gce teslim etmek olduunu gstererek kendini bir birey olarak daha bilinli bir role ha
bu yanlgy dzeltmitir. K e n d i s i n i lm olarak zrlamak olanan verir. B u n u n kart bir erke
grr ve arketipsel anneyi btn yaamn en te in kutsaUatrlm bamszln feda ediidir;
meldeki vericisi olarak dndrecek biimde onun da kadnla ilikisi bylelikle daha bilinli
mezara girmelidir. Ancak bylesi bir teslimiyet olacaktr.
eylemiyle yemden douu yaayabilir. Glendi B u r a d a olgunlama trelerinin k a d m ile erke
r i c i bir tren onu bir Gne Baba'nn simgesel o i birbirleriyle tamtran, bylece kadns ve er-
lu olarak yeniden yaama dndrmektedir.

B u n u da bir kahraman dngsyle, "Gnein


Oullar" kizlerle kartrabiliriz. Oysa bu olguda
olgunlaacak olann k e n d i n i aacama ilikin hi
bir belirti yoktur. O n u n yerine hasta, genlikten
olgunlua giden yolunu belirleyen bir lm ve ye
niden dou treniyle, bir alakgnlllk dersi
alm bulunuyor.
Ya bakmndan byle bir geii tamamlam 2 . y y ' d a , T e b ' d e n , btn

olmas gerekirdi ama gecikmi bir geliim sreci y a a m n koruyucusu o l a n Ulu

A n a ' n n o l d u u bir tabut. Kapak


geri kalmasna neden olmutu. Bu gecikme ona,
iinde tanra N u t ' u n bir resmi
tedaviye gelmesine y o l aan nevrozu getirmiti.
vardr. Tanra b y l e c e leni
D ona her i y i kabile bycsnden de alabe- kucaklar (lenin resmi tabut dibinde

cei akllca bir tavsiyede bulunuyordu: Dalara bulunmaktadr) (en s a d a ) .

trmanarak gcn smamaktan vazgemeli, onun


keksinin eski ztln bir para hafifleten ynne
geliyoruz. Erkein varl (Logos) bylece kad
nn aidiyetiyle (Eros) karar. Bunlarn birle
mesi kutsal bir evliliin, tarihin en eski mistik
dinlerinden b e r i olgunlama trenlern ekirde
ini oluturan simgesel treniyle tems edilir.
A m a b u n u modern bir insann kavrayabilmesi son
derece zordur. B u n u anlaabilir klmak iin o
u zaman zel bir kriz gerekir.
Birok hasta bana kurban motifinin, kutsal ev
lilik motifiyle birhkte olduu dler anlatmlar
dr. Ak olan ama evliliin gl bir anne figr
nn egemen olduu bir tr hapishane olacan
dan korktuu iin evlenmeyi hi istemeyen bir
gen adamn byle bir d vard. ocukluunda
zerinde kendi annesinin ok gl bir etkisi var
d, dahas mstakbel kaymvahdesi de byle bir
tehdit gstermekteydi. Bu annelerin ocuklarn
baskladklar gibi acaba mstakbel kars da ken
disini ayn ekilde baskamayacak myd?
Dnde bir baka adam ve i k i kadnla bir halk
dans yapmaktayd. Kadnlardan biri kendi sevgi-
lisiydi. br i k i kii, yakn ballklarna ramen
aralarnda bireysel farklar iin yeterince yer b
raktklar, sahip kc grnmedikleri iin d g
reni etkeyen bir yal adamla karsyd. Bu yz-

Drt farkl kabul treni. M a n a s t r a yeni

a l n a n r a h i b e a d a y l a r demeleri ovar

("Rahibenin y k s " filminden, 1958]

ve salarn kestirirler (bir o r t a a

resminden) (st solda). Ekvatoru geen

g e m i yolcular vaftiz edilir (ortada). Bir

A m e r i k a n kollejinde yeni gelenler,

eskilerle trensel bir dvte (altta).

1 M a l a y a ve Borneo'daki Dyak'larda

gelinin trensel karl (Yitik Kta

filminden, 1 9 5 5 ) (sada). Bu

u y g u l a m a n n bir kalnts gelini kap

e i i n d e n tamak a d e t i n d e kalmtr (en

sada).
den bu ikisi gen adam iin, her i k i ein bireysel etmeye hazr olmazsa izole olaca ve utanaca
doalarna kaldrlamayacak hibir zorlamada b u gereini kavramas iin erkekliine hitap ed-
lunmayan bir evlilik durumunu temsil etmektey mesine gereksinimi vard. D ve ardndan gelen
di. Eer kendisi de byle bir d u r u m salayabilse dnceler kukularm krmaya yetti. D aracl
evlilik kendisi iin de kabul edilebir olurdu. yla gen bir erkein saf zerkliini brakp, ken
Oynanan oyunda her erkek damnn yzne di payna den, kahramanca olmasa da ikiler
bakmaktayd ve drd, kare eklindeki bir dans bakmndan zengin olan yaam biimini kabul
pistinin kelerinde bulunuyorlard. Dans eder edecei simgesel treni yaamt.
ken bunun bir tr k dans olduu ortaya k Sonunda evlendi, eine ballkla uygun bir
yordu. Dans edenlerin her birinin elinde ksa bir doyuma kavutu. Dnyadaki baarlar evhlii y
tal bulunuyordu. Kollarn, bacaklarn bir dizi znden hi de kstlanm olmad, tersine artt.
hareket yapt, srayla saldr ve yenilgi anlatm Gelinin duvamn ardnda grnmez annele
larnn verildii zor bir arabesk icra edilmekteydi. r i n , babalarm p u s u kurmu olmas olasl kar
Son sahnede dans edenlerin drd de kllarn smdaki nrotik korkuyu bir yana braksak bile,
gslerine saplayacak ve leceklerdi. Yalnzca normal gen erkein de dn trenine Uikin
d gren intihar etmekten ekiniyor, brleri kayglanmak iin yeterince nedeni vardr. Bu her
yere ykldnda yalmz kendisi ayakta kalyordu. eyden nce, erkein kenclini pek de kahraman
brleriyle birlikte kendisini feda etmedii iin olarak hissedemeyecei diil bir olgunlama tre
korkaklndan ok utanyordu. nidir. Kabile toplumlarnda bunun iin gehnin ka
Bu d hastamn yaam karsndaki t u t u m u rlmas gibi panzehir trenlerin bulunmasna
nu deitirmeye oktan hazr d u r u m d a olduunu hi de armamahdr; bunlar erkein kahraman
gstermekteydi. ok benmerkezciydi, kiisel ba rolnn elindeki kahntarna bir an iin sk sk
mszln hayali gvencesini aramaktayd ama sarlmasn salar, nk hemen ardndan gelinin
iten ie ocukluunda annesi tarafndan bu den egemenliine girerek evliliin sorumluluklarn
li eziliinden kaynaklanan k o r k u n u n penesin- stlenmek zorunda kalacaktr.
deydi. Eer ocukluunun r u h d u r u m u n u terk Fakat evlilik temas ylesine evrensel bir i m -
gedir ki daha derin bir anlam da tar. Bu ayn za olarak harfi harfine ya da mutlak bir anlam deil,
manda, erkein kendi ruhundaki diil enin, ancak simgesel bir anlam olabilir. Onun korkusu
gerek bir ei almakla kabul edilebilir, hatta ge kimliini, ok ataerk bir evlilik iinde yitirmekti
rekli hale gelen sembolik kefidir de. Bu yzden ki gerekte de bandan geen buydu.
bu arketiple, uygun bir uyaran olduunda, hangi Bununla birlikte arketipsel bir biim olarak
yata olursa olsun her erkekte karlalabilir. kutsal evlilik, btn geliimi boyunca olgunlama
E v l i l i k d u r u m u karsnda btn kadnlar treleri niteliindeki birok olayla buna hazrlan
olumlu bir tavr taknmazlar. Zor ve ksa bir evli- m olduundan, kadn psikolojisi iin ok nem
uk yznden terk etmek zorunda kald doyuru- li ve anlamldr.
lamam kariyer dekleri olan bir kadn hasta, d
nde kendisini, gene diz km olan bir erke
in karsnda diz km olarak gryordu. E r
kek kendisine yz takmaya alyor ama y
zk parman kaskat geriyordu.
B u n u n bu evlilikle birleme tremn yadsn
mas olduu apakt.
Btn bilinli kimliini erkein hizmetine sun
mak zorunda kalaca yanlgs iindeydi. Gerek
te evlilik ondan, kendi bind olan, doal yan iva ve Parvati; arketipsel dn

(ztlklarn, eril ve diilin birlemesi];


n erkekle paylamasn bekler. B u n u n da ilke
1 9 . v v ' d a n Hint hevkel.
Gzel kz ve canavar
(Gzel ve irkin)

Bizim toplumumuzda kzlar da eril kahramanlk gen kadnlarla birkte bir kuyrukta duruyor,
mitlerinde yer alrlar nk olanlar gibi onlar da kuyruun nereye gittiini grmek iin deriye bak
gvenir bir ego-knlii gelitirirler ve bel bir tnda hepsinin srayla kafasnn kesdiini gr
eitim almalar gerekir. B u n a karn duygularn yor. D gren hi korkmakszm kuyrukta kah-
da ruhun daha eski bir katmannn yzeye kt, yor, kendisine de ayn ilemin yaplmasna hazr
onlar erkek takdi de de kz olmaya zorlad olduu anlalyor.
grlyor. Bu ruhsal ierik ortaya ktnda mo Kendisine bunun, her eyi anlayyla karda-
dern kadn olaslkla bastrmaktadr nk bu on maya ama alkanlndan vazgemek istedii
larn eitlenmi nitelikteki arkadalklarn orta anlamna geldiini akladm; bedenini zgr b
dan kaldracak bir tehlike olur. rakmay, bylece doal cinsel tepkerini ve anne-
Bu bastr o denli baarl olabilir ki kadn bel kle kendi biyolojik ilevlerini doyurmay ren
li b sre iin, okulda, niversitede rendii eril mesi gerekiyordu. D bunu drastik bir deiikk
zihinsel ereklere ynelmeyi srdrr. Evlense gereksinimi olarak ade ediyordu; "eril" kahra
evlik arketipine grnte hi konuulmasa da man roln feda etmeliydi.
ierdii anne olmak ykmll ile birlikte tabi Beklenecei gibi bu eitimli kadn bu yorumu
olmasna ramen bir zgrlk aldann korur. entelektel dzeyde almakta zorluk ekmedi.
Bylece bu durum, bugn ounlukla olduu gi Kendisini kocasna tabi klmaya alt. Ak yaa
bi, kadn sonunda gml diiliini yeniden ke m daha doyurucu hale geldi ve sak iki ocu
fetmek iin sanc ama sonunda kazanh bir s u oldu. Kendisini giderek daha iyi tamdka b
rece zorlar. erkek iin (ya da b kadnn er eitilmi ak
Buna iyi bir rnei henz ocuu olmayan iin) yasanm frtnalar iinde, kahramanca bir is
ama kendisinden beklendii iin bir iki ocuk sa tencin eylemi olarak geecek b ey olduunu
hibi olmak isteyen gen bir evli kadmda grm ama bir kadnn kendini tam kendi gibi hissede-
tm. Cinsel tepkeri hi doyurucu dedi. B u n u n bmesini yaamn uyam sreciyle en iyi gerek
iin hibir aklamalar olmad halde bu durum letirilebileceini grmeye balamt.
onu da kocasn da ok skyordu. Gen kadn iyi inde bu t r bir uyann anlatmn bulduu
b yksek okulda mkemmel bir snav baarm nl bir mit gzel kz ve canavarn masahdr. Bu
t. Kocasyla birkte dier erkeklerle bok ente masalda, br kardeleri paha armaanlar iste
lektel dostluklar vard. Yaamnn bu yam b dikleri halde babasndan kendisi iin yalmz bir
yk lde olumlu erlerken sk sk fke patla beyaz gl isteyen, drt kzn en k ve baba
malar oluyor, erkeklerin yabancamasna yol snn gzdesi olan gzel bir kz anlatdr. Kz bu s
aan, kendisinin de hi houna gitmeyen saldr rada isteinin babasn ve onunla olan iyi ilikile
gan konumalar yapyordu. rini ciddi b tehlikeye attm fark etmemitir.
Bu srada kendisine ok nemdi gelen, bu yz nk babas bu beyaz gl b canavarn by
den de ardayabmek iin bir uzmana danmas l bahesinden alacak, bu hrsza ok kzan
na yol aan b d grmt. Dnde baka canavar da babaya, olasdkla lm olan cezasn

137
ekmek zere ay sonra gene gelmesini buyu navar onsuz yaayamayacam, imdi geri dnd
racaktr. ne gre artk mutluluk iinde leceini anlatr.
(Canavarn babaya bu vadeyi verii, stelik A m a kz canavar sevdiini onsuz kendisinin de
ona eve dnnde ardndan bir sandk dolusu yaayamayacan anlar. B u n u ona syler ve eer
altm da gnderii kendi doasma aykrdr. A d a lmeyecek olursa onunla evlenmeye sz verir.
mn kzma anlattna gre canavar hem zalim B u n u syler sylemez ato parlak bir k ve
hem de dostadr.) mzikle dolar, canavar kaybolur. Onun yerinde
Kz babasnn cezasn stlenmekte srar eder yakkl bir prens durmaktadr. Prens kza bir ca
ve ayn sonunda byl atoya kendisi gider. dnn byyle kendisini canavara dntrd
Orada kendisine gzel bir oda, ho bir yaam su n , bynn etkisinin gzel bir kz kendisine yal
nulur; yalmzca kimi zaman canavar onu ziyarete nzca iyilii yznden ak oluncaya kadar srd
gelerek kendisiyle gnn birinde evlenip evlen n anlatr.
meyeceini sormaktadr. Kz bunu her seferinde Bu yknn sembollerini zmlersek gzel
reddeder. Bir gn byl aynasnda babasnn kzm, babasna duygusal olarak ok bal olan
hasta olduunu grr. Ona bakmak iin bir hafta herhangi bir kz ya da gen kadm olduunu gre
lna eve gitmek zere canavardan izin ister. C a biliriz. Onun iyi huyu bir beyaz gl demesiyle
navar kz kendisini terk ederse leceini, ama bir simgelendirilmitir ama bilind amac, bir an
haftalna gidebileceini syler. lam oynamasyla babasyla kendisini, yalmzca iyi
Evde babas kznn eve dnmesine ok sevi lik deil, ayn zamanda zulm ve ltuf ifade eden
nir; ama kz kardeleri onun rahatn kskanrlar, bir ilkenin gc altna sokmutur. Sanki kendisi
canavara verdii szn tutmamas iin onu en ni ar ahlakl ve gerekd bir durumda tutan
gellemeye alrlar. B i r gn kz dnde canava sevginin yknden kurtulmak istemektedir.
rn zntsnden lmek zere olduunu grr. Canavar sevmeyi renmekle iindeki insan
O zaman izm sresini atm hatrlar, onu ya ak, hayvansal (bu yzden kusursuz olmayan)
amda tutmak iin hemen geri dner. ancak tam anlamyla gerek erotik biimiyle uya
lmekte olan canavarn bakmn stlenir, bu nr. Muhtemelen bu kendisinin Uikilerdeki asl
arada onun irkinliini tmyle unutmutur. C a rolnn uyann temsil etmektedir. Balangta-

"La Belle et la Bete" (1946. Reji Jean

Cocteau) filminden sahne: Kzn

babas beyaz gl alarken yakalanyor

(solda); hayvan lyor (sada); hayvan

bir prense dnyor ve kz elinden

tutarak gtryor (en sada). Oyk bir

gen kzn inisiyasyonu olarak grlebilir,

yani erotik, hayvans yann yaamak iin

babasna olan ballndan kurtuluyor.

Bu oluncaya kadar bir erkekle gerek bir

iliki kuramaz.

138
ki dileinin, daha nce ensest korkusuyla bastr Daha yal kadmlarda ise canavar motifi mut
mak zorunda kald erotik unsurlarn kabul ede laka babaya olan fiksasyona biryant bulmak, cin
bilmesini salar. Babasn terk edebilmesi iin en sel bir ketlenmeyi zmek ya da psikoanalitik d
sest korkusunu kabul etmesi gerekecektir. Cana- nen bir aklcnn mitlere bulabilecei baka
var-insan tanyp sahip olduu gerek diil tepki herhangi bir gereksinim anlamna gelmez. B u ,
lerini kefedinceye kadar, kendisine bunu yalnz gen yalarda olduu kadar menopozun balama
ca dlerinde yaama iznini verecektir. syla da nem kazanan bir tr diil sezginin anla
Bylelikle, kendini ve eril imgesini bastrc tm da olabilir. R u h ile doarm btnlnn
glerden kurtaracak, ruhu ve bedeni birletiren bozulduu her ada bu motif ortaya kabilir.
akma gvenmeyi renecektir. E l l i yalarndaki bir kadm aadaki d an
zgr yaayan bir kadn hastamn bir d, latt:
babasnn einin lmnden sonra son derece
ar bir ekilde kendisine balamn olmas nede Tanmadm birok kadnla birlikte bir
niyle dncelerinde ok gerek bir d u r u m alm evde merdivenlerden aa iniyorum. Birden
olan bu ensest korkusundan kurtulma gereksini- bire kt kt bakan bir sr "maymun
rnini gstermekteydi. Dte kendini fkeyle sal adanY'la kar karya kalyoruz. Tamamen
aran bir boa karsnda gryordu. nce ka onlarm elindeyiz ama ben tek k yolunun

yor ama hemen b u n u n hibir anlam olmadn panik iinde kamak ya da dvmek olmad
n hissediyorum. Bu yaratklara, dikkatleri
anlyordu. Yere dyor, boa zerine kyordu.
ni kendi iyi ynlerine ekmek iin insanca
Tek umudunun boaya ark sylemek olduu
davranmalymz. Bir maymun bana yakla
aklna geliyor, titrek bir sesle de olsa bunu yap
yor; onu dans partnerimmi gibi selamlyo
maya balayanca boa sakinleiyor ve ellerini ya
rum, dans etmeye balyoruz. Daha sonra do
lamaya balyordu. Yorum ortaya kard ki ken
ast glerim varm ve adamn biri de l
disi artk erkeklerle ok daha kadns bir ekilde,
mek zere. Benim elimde bir ku ty ya da
yalnzca cinsel olarak deil, bilinli kimliinin d
gagas var, onunla onun burun deliklerine ha
zeyine uygun bir ekilde en geni anlamyla ero va flyorum; yeniden soluk almaya balyor.
tik olan zel ilikilere girebilecek durumdayd.
Bu kadm bir e ve anne olarak yazarlk yetile nerek dolanmaya balyor ve okanmak isti
rini ihmal etmek zorunda kalmt. D grd yor. Bunun bir peri masak durumu ya da bir
sralarda kendini yeniden almaya zorlamaya d olduunu anlyorum; onun deimesini

urayor ama ayn zamanda kendisini daha iyi ancak yumuaklkla salayabilirmiim. Onu
kucaklamak istiyorum ama dayanamayp onu
bir e, sevgili ya da anne olamad iin eletiri
kendimden itiyorum. Ama onu yanmda tut
yordu. D sorununu olaslkla benzer bir dei
mam ve ona almam gerektiini hissediyo
im sreci iinde bulunan dier kadnlarn n
rum, belki bir gn onu pebilirim de.
da gsteriyor, yabanc bir evin st katndan, yk
sek bilinli bir dzeyden alt blmlere doru i n i
Burada bir ncekinden farkl bir durumla kar
liyordu. Bunun kolektif bilindrun, canavar-
layoruz. Bu kadn iindeki eril, yaratc ilevle
adamn, kahraman dnglerinin balangcnda
ok fazla yklenmi bulunuyordu. Bu kompulsif
rastladmz h e m kahramans h e m soytar ben
zihinsel y a m yznden diil, kadms yamn hi
zeri Hilebaz figrnn eril tarafm kabul etmeye
doyuramyordu. (Dyle ilgi olarak "kocam eve
zorlayan anlaml bir ynne giri olduunu d
geldiinde yaratc yanm yerin dibine giriyor, a
nebiliriz.
r titiz bir ev kadnna dnyorum" demiti.)
Bu maymun insanlarla iliki onun iin nce
D kadnl asndan ktlenmi ruhunu d
yaratc r u h u n u n evvelden bilmedii doal bir u n
ntrerek onu kendisinde kabul etmeye, bak
suruyla tamma anlamna gelmektedir. Bylelikle
maya zorluyordu. Bylece kendi yaratc entelek
yeni, yana daha uygun bir tarzda yazmay re
tel ilgilerini, kendisinin bakalaryla iten iliki
necektir.
kurmasn salayan igdleriyle birletirebile
Bu drtnn yaratc eril unsurla ilikili oldu
cekti.
u, bir adam bir tr ku gagasyla burnuna hava
O halde bu kadm kendi naif kendilik portresi
fleyerek canlandrd i k i n c i sahnede gsteril
ni aabilmeliydi; duygularnn b u l u n ztlklarn
mektedir. Solunumla ilgili bu uygulama erotik bir
kucaklamaya hazr olmalyd. Tpk onun gibi g
scaklktan ok r u h u n glenmesi gereksinimini
zel kz da i y i c i l fke ve saldrsn uyarmaksrzn
anmsatmaktadr. Trensel eylem yeni bir giriim
kendisine saf bir beyaz gl veremeyen babasna
iin gereken yaratc yaam soluunu vermekte
olan masum gvenini brakmak zorundayd.
dir; bu btn yeryznde bilinen bir simgedir.
B i r baka kadnn d de gzel kz ve canavar
yksnn "doa" ynn anlatr:

Bcek benzeri bir hayvan uarak pence


reden ieri giriyor. Sar-siyah kaplan postu,
ay peneleri ve kurda benzeyen bir yz
olan bir yarata dnyor. Bu saldrp o
cuklara kt bir eyler yapabilirmi. Pazar
leden sonraym ve okul yolunda giden
bembeyaz giyinmi kk bir kz gryorum. G r e k tanrs Dionysos k e n d i n d e n gemi lir
Polisten yardm armak zorundaym. Ama a l y o r (stle) (vazo resmi). Dionysos kltnn

sonra bir de bakyorum ki o hayvan yar yar orjisel trenleri d o a gizlerine alm simgeler.

M e n a d ' l a r Dionysos'u vyor (sada). Satirler


ya bir kadn oluyor. Benim etrafmda srt-
a y n y a b a n t a p n m a srasnda (en sada).
Orpheus ve ademolu

"Gzel kz ile canavar" masaln, hi beklenmedik rahip adaynn var erotik bir doyumla simgele
ekilde ortaya kan, ok doal bir olaanstlk nen ok sk korunmu gizlere, tanr Dionysos'un,
duygusu uyandrp bir an iin onun bel bir bitki ei Ariadne e kutsal birleme trenine, simgesel
trne mensup olduunu unutmamza y o l aan bir esrime yoluyla hazrlanabilmesiydi.
yabani bir iee benzetebiriz. Yalnz daha b Zamanla Dionysos ayinleri duygulandrc din
yk tarihsel efsanelerde deil m i t i n vurguland sel glerini yitirdiler. Doal yaam ve sevi sem
yada onun tarafndan ynlendirildii inanlarda bollerinden kurtulu zlemi ortaya kt. Durma
da bu tr bir giz bulunur. dan ruhsal ve bedensel olanlar arasnda salm-
Bu tr bir psikolojik yaklam ok yerinde bir makta olan Dionizyen'din belki ok yaband. Per-
ekilde ifade eden tren ve mit tipi Greko-Romen hizkr ruhlar iin pek uygun bulunmamt. B u n
Dionysos klt ve onu izleyen Orpheus mitinde lar dinsel vecdi Orpheus'a tapnmakla isel olarak
ok karakteristik ekilde grnr. Her iki mit de yaayabiliyorlard.
"gizemler" olarak bilinen tipe belirgin bir balan Orpheus byk olaslkla bir ehadet ile lm
g salar. Hayvan ya da bitker alemi zerinde olan, mezar bir adak yerine dnen gerek bir
ok mahrem bgilere sahip olduuna inanlan insan, bir arkc, yalva ve retmendi. E r k e n
androjen nitelikte bir tanr-insanla ilintili sembol dnem Hristiyan kilisesi Orpheus'da Mesih'in ilk
ler ierir. rneini grmt. Her i k i d i n de ge Helenistik
Dionysos kltnde inisyanlaaun kendini b dnyaya gelecekteki bir yaama ilikin vaadi ge
tnyle hayvansal yamna brakmasn, bylelikle tirmilerdir.
yer anann dourgak gcn alglayabilmesini A m a Orpheus kltyle Hristiyan dini arasn
salayacak orjisel trenler bulunurdu. Tren a da nemli bir fark vardr. Orplk gizemler sulan
rap imekle balyordu. B u n d a n beklenen, yeni drlm biimde de olsa eski Dionizik dini yaam-
da tutuyorlard. Ruhsal drt, eski bereket tanr anlatlanlarda bulunabilir. B u srada, ortaa kili
lar gibi tarmla balant olan, yln ancak belli sesinin en yksek balang ayini haline getirmi
zamanlarnda ortaya kan, baka bir ekilde sy olduu vaftiz treni de yaplrd. Bu rit bugn pek
lemek gerekirse doum, geliim, olgunluk ve l kalmam, Protestan kilisesinde ise btn btn
mn sonsuza kadar durmadan yeniden gelen ortadan kalkmtr.
dngs demek olan bir yar-tanrdan geliyordu. Bugn de inananlar iin temel bir inisiyasyon"
B u n a karlk Hristiyanhk gizemleri ortadan gizi anlam tayan bir ayin. Katolik Kilisesi ayin
kaldrd. sa Mesihleri, peygamberi saf semavi k lerinde kupann kaldrlmasdr. Jung ayinlerdeki
kenli bir varlk olarak tasarlayan, babaerkil ve g deiim simgeleri zerine bir almasnda bunu
ebe bir obanlar dininin rn ve devrimcisiydi. yle tanmlar: "Kupann havaya kaldrlmas a-
nsani bir bakireden domu olan ksanolu, tan rabm ruharlemesini hazrlar. B u , hemen ardn
rsal bir ete brnme olay sonucu semadan gel dan Kutsal Ruh'un arlmasyla onaylanmakta
miti. lmnden sonra da "llerin ayaa kalk- dr. ar, arabm Kutsal Ruh'la birlikte iilmesi
yla" geri dnnceye dein tanr hakk iin y ni salar, nk o reten, btnleyen ve deiti
netmeyi srdrmek zere, kesin olarak semaya ren Kutsal Ruh'tur. Havaya kaldrmadan sonra
geri dnmt. eskiden kupa, Mesih'in sa tarafndan akan kana
Elbette erken Hristiyanlm perhizkrl faz uygun olarak, sa'nn etini simgeleyen ekmein
la srmedi. Dngsel gizlere olan inan inananla sana i n d i r i l i r d i . "
r o derdi skyordu ki sonunda kise putperest Cemaata katlm treni, (komnyon) ister Di-
gemiin birok uygulamalarn k e n d i trelerine onysos'un kadehinden ister kutsal Hristiyan ku
almak zorunda kald. Bunlar arasnda en nemli pasndan isin, her yerde ayndr. A m a ierdik
olanlar Yas Cumas ve Paskalya Pazar'nda', leri ayrntar her i k i dinde farkldr. Dionysos
sa'nn dirilii kutlamalarnda yapanlara ilikin klt katlmclar eylerin kkenine, kar koy
maya alan toprak anann karnndan dar at
lan tanrnn "frtna g i b i " douuna bakarlar.
Belli bir dine kabul edili treni (n.)
Pompei'de Villa dei Misteri (Gizemler Evi) duvar P o m p e i ' d e Villa d e i M i s t e r i ' d e k i bir

freskte bir Dionysos treni g r n y o r


larndaki fresklerde anlatlm olan ritte tanr, bir
(stte). O r t a d a bir yeni g e l e n e ,
rahibin adaya sunduu Dionysos kadehinde kor
a r k a s n d a tutulan tanr maskesinin
kutucu bir maske olarak yanstlmtr. Daha son yansmasn g r d Dionysos'un

ra, tanrnn reme, gelime Ukesn simgesi ola tren k a b veriliyor. Bylece tanrnn

ruhu simgesel o l a r a k ikiyle karr;


rak, iinde yeryznn lezzetli yemileri ve fallus
Katolik a y i n srasnda k a d e h i n
bulunan sepeti grrz. kaldrl treninin bir paraleli (altta).

Ana fikri doann ebedi doum ve lm dn


gs olan bu geriye bakn aksine Hristiyan gi
zemi, adayn akn nitelikte bir tanryla birleme
umudu zerine eriye yneliktir. Doa ana btn
o gzel mevsimsel deiimleriyle geride brakl
mtr. Hristiyanln temel yaps insann gkler
deki tanrnn olu olduuna olan ruhsal inanc su
nar.
Ama her ikisi Dionysos'u anmsatan ama Me
sih'i de sevinle bekleyen Orpheus'un, tanrnn fi
grnde kaynamlardr. Bu orta figrn psiko
lojik anlam, svireli yazar Linda Fierz David'e
gre Orpheus aymnin Villa dei Misteri'de resim
lerle ifade edilmi olan yorumunda tanmlanm
tr:
"Orpheus ark syleyip lirini alarken ret
mekteydi ve arks o denli kudretliydi ki btn
doay zorluyordu. Liriyle ark sylerken kular
O r p h e u s arklaryla hayvanlar

byler (solda: bir Roma m o z a i i ) .

O r p h e u s , Trak k a d n l a r n c a ldrlr

(bir grek vazosu) (stte). Isa iyi

o b a n (6. y y ' d a n mozaik) (altta

solda). Isa ve O r p h e u s d o a insan

arketipinin paralelleridir. C r a n a c h ' n

t a b l o s u n d a d a (altta) d o a insannn

masumiyeti grnr. 18. yy'n

Fransz filozofu Rousseau, basit d o a

o c u u , gnahsz soylu y a b a n l a r

grn gelitirmiti (kar s a y f a d a

solda). Uygarlktan hemen hemen

tmyle b a m s z d o a y a d a y a l bir

y a a m sren 1 9. yy Amerikal y a z a r

Thoreau'nun kitab " W a l d e n " i n

k a p a (en s a d a ) .

144
onun evresinde uuyor, balklar sudan kp Sonra gzlerimi yavaa ayorum, ya
onun yanna geliyordu. Rzgar ve deniz susuyor, nmda szde beni iyiletirecek olan bir ada-
akarsular onun evresinde akyorlard. K a r ve do nu oturduunu gryorum. Dosta grn
lu yamyordu. Aalar hatta kayalar-bile Orphe- yor, bana acaba kendisini iitmiyor muyum

us'un ardmdan gidiyordu; kaplanlar ve aslanlar, diye soruyor. Nerede olduumu ok iyi bildi
i aayor. ok irkm grndm, ev
koyunlarla yan yana ve kurtlar geyiklerle, ceylan
remde bir lm havas olduunu fark ediyo
larla birlikte onun yanma uzanyorlard."
rum. Bunun onun iin itici olup olmayacan
Peki bu ne demektir imdi? Doa olaylarna
bilmek istiyorum. Ona uzun uzun bakyorum.
tanrsal bir bakla bu kukusuz demektir ki " D o
Geri ekmiyor. Daha iyi soluk alabiliyorum.
adaki olgular ieriden harmonik bir dzene gire
Sonra vcudumu serin bir meltemin ya da
bilirler. Eer arac tapnma eyleminde k e do
souk suyun yaladn hissediyorum. Bunun
ay tems ederse her ey k olur ve btn ya zerine beyaz arafa sarnyorum, uyumak
ratklar barr. Orpheus dnce ve imann be- istiyorum. Adamn ifa veren elleri omuzlar
denlemesidir. O btn atmalar zen dinsel mn zerde. Bir ara orada yaralar olduunu
tutumu simgeler, nk bununla btn ruh, her anmsar gibiyim; ama ellerinin arlmn ba
trl atmamn tesinde olan ona ynelecektir. na g verdii ve beni iyiletirdii grlyor.
Bunu yapan gerek Orpheus da iyi bir oban,
onun ilkel bir bedenlemesi olur." Bu kadnn nceleri ok gl dinsel kukular
yi bir oban olduu kadar bir arac da olarak vard. ok sk bir Katolik eitim grmt ama
Orpheus, Dionysos klt ve Hristiyan dini ara genliinden bu yana aesinin biimsel dinsel an
snda bir denge salar; aslnda Dionysos da Mesih layndan kurtulmaya alyordu. Gene de kilise
de sylediimiz gibi zaman ve mekan olarak fark yllarndaki sembolik olgular ve onlarn anlamma
l yneler gsterseler de benzer roUer oynar; derin b bak, kendisin ruhsal deiim sreci
aa dnyaya kar semavi, eze ve ebedi olan ne yoldalk etmekteydi; bu yzden de onun ana
dngsel bir din. Bu balatc olaylar dizisi, dinler lizi srasmda dinsel semboller zerine bu derin te
tarihinde durmadan, modern insann dlerinde, mel bginin ok yardmc olduunu gryordum.
fantezerinde olabecek her trl anlam kayma Fantezilerinden
laryla yinelenir. Analizdeki bir kadnn ok yor
gun ve kkn b durumdayken yle bir fante
zisi vard:

Yksek ve kubbeli, penceresiz bir mekan


da uzun, dar bir masada oturuyorum. Vcu
dum bzlm, zayf. Beyaz uzun bir araf
omuzlarmdan yere kadar iniyor. imde faz
la yaam kalmam. Gzlerimin nnde altn
varaklar zerinde krmz halar beliriyor.
Uzun zaman nce bir grev yklendiimi,
imdi nerede olursam olaym bunun bir par
as olduumu hissediyorum. Orada ok
uzun sre oturuyorum.

145
setii anlaml unsurlar, kendisinin kurban rts
olarak alglad beyaz rt, bir mezar olarak ka
bul ettii kemerli mekan ve bir eye boyun eme
yi artran zorunluluktu. Kendi deyimiyle bu
zorunluluk, tanry kendi bana bulmak iin kili
seyi ve ailesini terk ediini temsil eden, lm u
kuruna tehJike bir inile birkte gerekleen bir
inisiyasyon treni gibiydi. Simgesel balamda
"sa'nm ardndan gitme" girirnde bulunmu ve
bundan lmcl yaralar almt.
K u r b a n bezi, armha geriln sa'nn mezara
konulduu srada sarld araf ya da kefeni d
ndrr. Fantezinin sonu analisti olarak benim
le biraz balantl olan ama yaantsn tam bilen
bir arkada olarak grnen bir erkein iyiletiren
grntsne ulamaktadr. O kendisine henz
anlayamad szlerle hitap etmektedir ama elle
ri kendisini saketirmekte, iyiletirici bir gce
sahip olduklar grlmektedir. Hu figrde arac
ve elbette iyi edici olarak iyi obann, O r p h e u s y a
da Mesih'in dokunuu, szleri hissedilmektedir.
O yaam tarafnda durur ve kendisini artk me
zardan geri gelebileceine ikna etmelidir. Buna
yeniden dou ya da diri mi demeliyiz? B e l k i
her ikisi de ya da hibiri. En nemli ayin sonda
dr: Serin rzgar ya da vcudunu yalayan su. en
eski lmcl gnahtan temizleni ilemi, gerek
vaftiz olgusudur.

Ayn kadnn, doum gnnn, sa'nm dirili-


siyle ayn gn olduu eklinde bir fantezisi daha
vard. ( B u kendisi iin, ocukluunda, doum
gnlerinde o kadar diledii gvence ve yenilenme
duygusunu hi vermemi olan annesini anmsa
maktan ok daha anlamlyd.) Bu onun kendisini
sa'yla zdeletirdii anlamna g e l m i y o r d u .
sa'da btn gcne, ihtiamna ramen bir ey
ler eksik kalyordu. Ona dua yoluyla ulamaya a
ltka o ve armh ge, insann ulaamayaca
uzakla ykseliyordu.
Bu ikinci fantezide doan gne olarak yeni
den dou simgesine geri dnmekteydi ve yeni
146
bir diil simge ortaya kyordu. O nce " s u l u bir tan bu kiliseye ulatran bir baka d izliyordu.
kese iindeki embriyo" eklinde grnyordu. Burada, kendisini baka kiliselere gre daha faz
Daha soma sekiz yandaki bir olam kucamda la evindeyn gibi hissediyordu, nk A z i z
suyun iinden "tehhkek bir nokta"dan "geiriyor Fransiskus da Orpheus gibi doas gerei dindar
du. Bunun ardndan artk lm tehdidiyle kar olan bir kimseydi.
karya olmad duygusunu alyordu. " B i r or Bu dler dizesi Dionysos kltnden uzak b
manda kk bir alayann yamnda duruyorum. yankyla son buluyordu. (Bunun Orpheus'un be
epeevre ye asmalar var. E l i m d e ii kaynak bazen ksandaki hayvan-tanrnn dlleyici gcn
suyu dolu tatan bir anak, biraz yeil yosun ve den biraz fazlaca uzak kalabdiine bir hatrlatma
menekeler var. alayann altmda ykanyorum. olduu sylenebilirdi.) Kendisim s a n sak bir kz
0 altndan ve ipek gibi, sanki ocuklayorum." ocuunu elinden tutarken gryordu. "Sevin
Bu kadar deiken imgelerin gizemle ardatk- ikide her yanda gnein, ormanlann, ieklerin
ndaki isel anlamda yannsa be, bu olaylarn olduu bir serdie katkyoruz. ocuun elinde be
anlamlar apaktr. Burada daha byk, ruhsal yaz bir iek var, bunu siyah bk boann basma
bir benin doarak doada vaftiz eddii bir ye koyuyor. Boa enliin bk paras ve enlik iin
mden dou sreci bulunmaktadr. Bu arada ka sslenmi." Bu tems, boa kkndaki Diony-
dn ocukluunun travmatik bir dneminde bulu sos'un kutsand eski trenleri anmsatmaktadr.
nan kendi egosu olan bir baka ocuu kurtar A m a d burada sona ermiyordu. Kadn, " b k
maktadr. Onu, ebeveyninin geleneksel inanla sre sonra boaya altn bk ok saplanyor" diye de
rndan uzaklamak korkusu demek olan tehlikeli vam etti. imdi bir de Dionysos'un yan sra boa
bir noktadan geirmektedir. A m a as, dinsel nn simgesel bk rol oynad bir baka Hristiyan
sembollerin olmay amanndr. H e r ey doann lk ncesi ayin vard. ran'm gne tanrs Mitra bir
elindedir; diren Mesih'ten ok oban Orphe- boay kurban eder. Orpheus gibi o da insann -
us'un lkesinde bulunmaktayz. kel zelliklerine galebe alan ve ona bk inisiyas-
Bu d, kendisini Giotto tarafmdan yaplm yon trern ardndan bar sunacak olan, bk r u
freskleriyle A z i z Fransiskus'un kisesini anmsa hani yaama olan zlemi tems etmektedir.

> tanrs M i t r a b o a y kurban

ediyor. Dionysos ritinin de bir paras

olan kurban insan ruhunun kendi

hayvansl karsnda zaferinin simgesi

olarak grlebilir. Bu belki kimi

lkelerdeki b o a greinin poplerliini

: aklar (solda). Picasso'nun bir

"javr ( 1 9 3 5 ) Theseus miti g i b i

burada da denetimsiz drt gcnn

simgesi olan bir M i n o t a u r u s t a r a f n d a n

tehdit edilen bir kz gsteriyor ( s a d a ) .

147
Bu imgeler czisi bu trden birok dn, fan lamna gelir. lm daha ok -zellikle de Orphe
tezinin ebedi bir bar ve huzur olmadm anlatt us klt iin- lmszlk vaadi tamaktadr.
kansn dorulamaktadr. nsanlar, zellikle de Hatta Hristiyanlk, yalnzca (dngsel gizemler-
ada Hristiyan toplumlarda yaayanlar, dinsel deki gibi bir reenkernasyon anlam iermekte
araylarnda, stnlkte srar etmekte olan eski olan) bir lmszlk vaat etmekle kalmaz, daha
geleneklerin gc altodadrlar. Bu putperest ve da ileriye giderek cennette sonsuz bir yaam s
Hristiyan inanlar arasmdaki bir atmadr. z verir.
Hastamn ilk fantezisinde kolaylkla gzden k a Modern yaamda da daima eski tarzlarn yine
abilecek olan ama belki de bu sorunun zm lendiini gryoruz. lmn gzlerinin iine ba-
ne yardmc olabecek ilgin bir sembol b u l u n kabilen kimse, lmn bizim tpk yaama hazr
maktadr. K a d m mezardayken altn daireler ze landmz gibi kendimizi ayn itaat ve boyun
rinde krmz halar grmt. Analizde daha eile hazrlamamz gereken bir gizem olduunu
sonra ortaya kt gibi, gerekte derin bir ruhsal anlatan eski sylemi yeniden renecektir.
deiim yaamaktayd. Bu "lm"den de yeni tr
de bir yaam kartmak zereydi. Bu yzden bu
imgenin de bir ekde kendisinin gelecekteki
dinsel t u t u m u n u belirttii dnlebilirdi. ze
rinde daha fazla alldnda gerekten krmz
halarn kendisinin Hristiyan dne olan sa
dakatim, buna karlk altn dairelerin Hristiyan
lk ncesi gizem dinlerini yceltiini ifade ettii
ortaya kt. Grdkleri onun gelecekteki yaa
mnda Hristiyan ve putperest unsurlar birbirle
riyle badatrmas iin y o l gstermekteydi.

Son ama nemli bir gzlem de eski inisiyasyon


ritleri ve onlarm Hristiyank ile olan ilikileri
zerinedir. Eleusis gizlerinde (bereket tanrala
r olan Demeter ve Persephone'ye tapnma ayin
leri) uygulanm olan inisiyasyon riti yalnzca be
reketli bir yaam srmek isteyenler iin geerli
deildi; ayn zamanda lme de o da gei iin bir
inisiyasyon treni gerektiriyormuasma, bir ha
zrlkt.
Bir Roma mezarmda bulunmu olan bir l
kl kavanozu zerinde, aday tanralarn h u z u
runda gsteren bir inisiyasyon treninin sonu
temsil edilmektedir. Ayrca bundan nceki i k i te
mizlenme treninden birinde "mistik domuz"un
kurban edilii, dierinde kutsal dnn manevi
versiyonu grlmektedir. Btn bunlar, yasn ke
sinliine sahip olmayan bir lm inisiyasyonu an
14?
Aknlk (transandans) sembolleri

nsanlar etkileyen semboller eitli amalara hiz Baka trl sylemek gerekirse, bunlar kiinin s
met edebilirler. Kimileriin uyandrlmalar, inisi- nrlar belli herhangi bir varolu biiminden kur
yasyonlarn Dionizyen bir "yldrm riti" yolu ile tulmasn ya da onu amasn salar. Sz konusu
yaamalar gerekir. Dierleri ise tapmak alannda kii bu suretle geliiminin daha yksek ya da da
ya da kutsal bir maarada inkyat edileceklerdir. ha olgun bir aamasma doru derleyebilir.
Tam bir inisiyasyon eski metinlerde olduu kadar Daha nce de belirttiim gibi, bir ocuun bir
yaayan kimselerde de grebildiimiz gibi, her mkemmellii vardr, ama bu yalmzca kendisinin
ikisini de ierir. nisiyasyondaki temel ama, ego bilinci ortaya kmadan ncedir. B i r erikin
genliin doasnda balangta bulunan "hile- ise btnlk duygusuna ancak bilincin bilind
bazl" eitmektir. Bu nedenle yaplmas gerekli ruhsal ierikle birlemesinden sonra ular. Bu
ayinler zorlayc olsa da inisiyasyonun uygarlat- birlikten Jung'un " r u h u n akn ilevi" dedii ey
nc, yceltici bir amac bulunmaktadr. geliir. B u n u n l a insan en yksek ereine, kendi
Yan sra bilinen en eski kutsayc geleneklere kiisel benliinin tam gereklemesine ulaabilir.
ait, insann yaamndaki gei evreleri ile ilintili B i z i m "aknln sembolleri" olarak adlandr
bulunan bir baka simgesellik de vardr. Bu sim dmz insann bu eree doru olan abalarm
geler aday herhangi bir dini retiye ya da dn tems eden simgelerdir. Bunlar bilmdrmn ie
yevi bir grup bilincine entegre etmeye almaz riklerinin bilince ulamasna yardm edecek ara
lar. Tam tersine insann ham, sabit, kesin olan bir lar hazrlarlar, kenderi de bu ieriklerin etkin
durumdan kurtulma gereksinimine yneliktirler. ifadesidir.

amanlar ve kular aknln simgeleridir

ve ounlukla birbirine b a l d r . Lascaux

maarasndan bir resim, ku maskesiyle

tarih ncesi bir aman gsteriyor (solda).

Bir Sibirya kabilesinin ku giysili a m a n

(altta). Direkler zerinde ku figrleriyle bir

amann tabutu (yine S i b i r y a ' d a n ) (sada).

149
Bu simgeler ok eitli biimlerde ortaya linde yal makta olan kus maskeli bir aman resmi
karlar. Bunlarla ister tarihte ister yaamlarnn bulunmaktadr. Sibirya'da amanlar imdi bile
kritik bir aamasnda bulunan kadnlarda ve e r ku giysileri giyerler ve birou annelerinin onla
keklerde karlaalm ne kadar nemli olduklarn ra bir kutan gebe kaldna inanr. Bylece a
kolaylkla grebiliriz. Bu simgelerin en arkaik d manlar yalnzca bir tandk hemehri deil, nor
zeyinde gene Hilekr notifiyle karlayoruz. mal ayk bilincimiz iin grnmez olan, insann
Ama bu kez o artk kanunsuz bir kahraman zen gzne en fazla bir kez gzken ulu glerin kut
tisi deildir. Artk by uygulamalar ve sezgisel sanm ocuudur".
ngrlerinin kendisini inisiyasyonun ilkel ustas Bu tip, sihirbazln sk sk gerek ruhsal ig-
haline getirdii aman-byc olmutur. Gc rnn yerine geirildii kk hilelerden uzak bir
kendi bedenini terk ederek bir ku halinde btn inisiyasyon eyleminin en yksek aamasnda Hin
evreni dolaabilmesinden ileri gelmektedir. du yoga ustalarn buluyoruz. Onlar trans duru
Bu olguda ku, akmlk (transandas) iin en mundayken normal dnce kategorilerinin ok
uygun semboldr. B u , bir medyum araclyla, tesine ularlar.
yani transa benzeyen bir durumda karlaabildi Akmlk yoluyla kurtuluun en bilinen d
i ok uzak olaylardan ya da bilinli olarak hi bil simgeleri, adayn lmn doasyla tanaca
medii olaylara ilikin bilgiler veren bir adan ara yalnz bana bir gezi ya da bir hac yolculuudur.
clyla alan sezginin kendine zg doasn A m a bu maher ya da inisiyasyon iin baka bir
belirtir. Bu tr glere ilikin kantlar, Amerikal g denemesi deildir. Bu bir tr acma ruhu ta
bilgin Josepl CanpbeH'in Fransa'da bulunmu rafndan ynlendirilen bir kurtulma, brakma ve
olan maara resimlerine ilikin yorumlarnda ia tvbe yolculuudur. Bu r u h ou zaman inisiyas
ret ettii gibi yontma ta devrinde bile bulunabil yonun erkekten ok kadn efendisi tarafndan
mektedir. Yazdna gre Lascaux'da "Trans ha temsil edilen had safhada diil (yani anima) bir fi-

Mitve dlerde y a l n z b a n a bir yolculuk,

kurtarc bir geii simgeler, italyan air

Dante'nin bir resmi; e l i n d e kitab lahi

Komedyay tutuyor (stte). Resim

cehennem ve cennete yolculuklarn

I gsteriyor. ngiliz y a z a r John Bnyan'n

t "Pilgrim's Progress"inde ( 1 6 7 8 ) hacnn

I yapt yolculuk (en solda). (Yolculuk

l dairenin merkezine d o r u y a k l a a n bir

lnme hareketidir.) Bu kitap da bir d

iiminde yazlmtr. S o l d a d g r e n

pok kimse allm y a a m l a r n n

imesini diler. A m a gezilerle s a l a n a n

.zgrlk gerek bir isel kurtuluun yerini

*traz. "Denize ka" n e r e n bir reklam

dal.
grdr. rnein; in Budizminde K w a n y i n , Hris- pacaklarm, almay srdrmek ya da oyna
tiyan-gnostik retide Sophia ya da Yunan akl mak, evde kalmak ya da geziye kmak zerine
tanras Athena Pallas. dnmeye baladklar zaman diliminde, zellik
Bu simgeleri yalmzca kularn uuu ya da le nem kazanabilir.
vahi doaya yaplan bir gezi deil, ayn zamanda Yaamlar serven dolu, huzursuz ya da dei
kurtuluu rnekleyen herhangi bir hareket de ken gemise belki sakin bir sonu, dini bir inan
temsil eder. Yaamn henz insann ailesine, sos n tesellisini zlerler. Hep doup bydkleri
yal gruplarna baml olduu ilk ksmnda bu sosyal evrenin iinde kaldlarsa kurtarc bir de
simgeler yaama yalnz basma girmek iin gere iiklie mthi bir istek hissedebilirler. Bu ge
k e n kararlar almay renmeyi salayan inisiyas reksinim rahatlkla bir dnya seyahati ya da sade
yon am olarak alglanabilir. B u , T. S. E l i o t ' u n o ce daha kk bir eve tanmakla o an iin duyu
rak lke'de; rulabilir. Ne ki eski i deerlerin yerine yeni bir
yaam biimi konmazsa, bu deiikliklerin hibiri

Bir masumiyet ann hi geri ekilemedii yeterli olmayacaktr.


Bir terk edi annn korkun cesareti Bu trden bir vakada, ho, kltrel bakmdan
Bir anlk kapln korkun atakl ok ynl, gvenceli bir yaam srm olan bir
Ki bir saknganlk a da onaramaz bunu kadn, bana aadaki d getirdi:
lenmi deil de, doada, gzel biimli, nadir
diye tanmlad andr. birtakm tahta paralar buluyorum. B i r i "bunlar
Yaamn daha sonraki kesimlerinde belki Neandertal adamlar getirdi" diyor. O zaman
nemli sembollerle btn balarn kopartlmas biraz ileride koyu renkli bir kitle gibi grnen o
gerekmez. A m a yine de zgr insanlar yeni bu Neandertal adamlarn gryorum. Onlarn hibi
lular yapmaya ya da yaamm batan dzenle rini tam olarak ayrt edemiyorum. Tahta parala
meye zorlayan o ilahi honutsuzluk ruhuyla dop rndan birini beraberimde alp gidebileceim akl
dolu olunabilir. Byle bir deiiklik, orta ve eri ma geliyor.
yalar arasnda, ou kimsenin emeklilikte ne ya

ngiliz kaif R. F. Scott ve arkadalar

1 9 1 l ' d e A n t a r k t i k a ' d a (solda).

Bilinmeyene d o r u g i d e n kaif allmtan

kurtulua uygun bir tablodur.

Ylan simgesi genellikle aknlkla

balantldr. n k m a s a l a g r e bir

yeralt y a r a t ve bu y z d e n iki alem

a r a s n d a bir " a r a a " d r . Grek-Roma tp

tanrs A e s k u l a p ' n d e n e k zerinde ylan

simgesi, bugnk F r a n s a ' d a bir doktor

a r a b a s n n iareti o l a r a k kullanlyor

(sada).
Daha sonra yalnz bama bir gezideymiim gi parasyla kadn, kolektif bilindnm en derin
bi yola devam ediyorum ve ok yksekten aa tabakalarn ele alm oluyordu.
ya doru, snm bir yanarda andran bir yere Sonra gezisini yalnz basma srdrdn
bakyorum. Ksmen su dolu ve orada daha baka sylyor. Daha nce de sylediimiz gibi yalmzca
Neandertal adamlar da grmeyi bekliyorum. bu motif bile kurtulma gereksmruni gsterir; o
Onun yerine sudan kan ve yanardan siyah ka halde aknln bir simgesine daha ulam olu
yalar arasnda dolaan siyah su domuzlar gr yoruz.
yorum. Bundan sonra dte, bir zaman yerin en derin
Bu kadnn aile balarna ve ok eitimli ya katmanlarndan gelen atein boald snm bir
am biimine karn, d onu bir tarih ncesi za volkann byk kraterini gryor. B u n u n , trav-
mana gtrmektedir. lkel insanlar arasnda hi matik bir yaantnn anlam ykl bir ams olduu
bir sosyal gruplama gremez; onlar uzakta, b i nu varsayabiliriz. Kendisi bunu, yasanmn erken
linsiz, kolektif, " k o y u renkli bir k i t l e " olarak gr dnemlerinde ihtiraslarnn h e m ykc h e m yara
mektedir. A m a onlar yaamaktadr ve kadn onla tc gcn, neredeyse akln yitirecek iddette
rn tahtalarndan b i r i n i alabileceini dnr. hissettii kiisel yaantya balyordu. Ge ergen
D, tahtanm ilenmemi, doal olduunu vurgu lik dnemindeyken beklenmedik bir ekilde, aile
lamaktadr. O halde bilindnm en bataki, kl sinin ar t u t u c u tavrndan kamaya almt.
trden etkilenmemi bir dzeyinden gelmekte Bu kopmay nemli bir zorluk olmakszn tamam
dir. ok yal oluuyla ilgi eken tahta paras bu lam, sonradan ailesiyle bar bile salayabilmi
kadnm ada yaantsn, insan yaamnn uzak t i . A m a hl aesinin sosyal zennmden uzakla
kkenleriyle balamaktadr. mak, zgrl kendi bildii ekilde srdrmek

Yal bir aa ya da bitkinin, olaan olarak iin gl bir istei vard.

hayvanlarla simgelenen drtsel yaamn aksine Bu d tmden bambaka sorunlar olan ama
ruhsal yaamn bymesini, gelimesini gsterdi benzeri bir igrye gereksinimi olduu anlalan
ini birok rnekten biliyoruz. O halde bu tahta bir gen adamm grd d anmsatyordu. O
da bir farkllama drts hissetmekteydi. D
nde bir volkan grmt. Volkann patlayaca
ndan korkan i k i ku, kraterinden havalanyor
d u . D, kendisiyle volkan arasmda bir su para
s bulunan, yabanc, tenha bir yerde geiyordu.
Bu olguda d bireysel bir inisiyasyon gezisi sun
maktayd.
B u , bilinen en dk aile davranna sahip
gruplar olan besin toplayc kabelerden bdiri-
len olgularn ayndr. O toplumlarda gen adayn
bir kutsal yere yalmz basma yolculuk yapmas ge
rekir. (Kuzey Pasifik kylarndaki Kzderili kl
trlerinde bu yer gerek bir krater gl olabilir.)
Orada hayal ya da transa benzer bir d u r u m iin
de, bir hayvan, bir ku ya da doal bir nesne k-
ndaki kendi " k o r u y u c u r u h u " ile karaacaktr.
Kendini bu "allk r u h u " ile smsk zdeletirir, leler, ylanlar ve bazen de balklardr. Bunlar su
bylece erkek olur. Benzer bir yaant geirmek all eylem ile ku uuunu (yaban rdekleri w
sizin, bir Achumaui bycsnn belirttii gibi, kuular) yeryzndeki yaamla birletiren ba
"Alelade bir Kzlderilidir, hi kimsedir". lant hayvanlardr. Belki aknln en bilinen d
Gen adamn d yaamn balarnda gelmi, sembol, tp sanatnn simgesi olarak bugne ka
ileride bir erkek olarak yaayaca bamsz haya dar da yaam olan. Roma tp tanrs Asklepi-
t mutulamtr. Szn ettiim kadm ise yaa os'un saaltm simgesinde olduu gibi, ylandr
mnn sonlarna yaklamaktadr. O da benzer bir Bu bildiimiz kadaryla balangta zararsz bir
seyahat yaamtr ve ayn ekilde bamszla aa ylanyd; iyiletiren tanrnn asasna sarlm
ulamas gerektii anlalmaktadr. olarak gkle yerin arasnda bir balant olutur
Byle bir bamszlk, dnyay btn k u l e l i y l e duu anlalyor.
birlikte terk etmek demek olan Yogi benzeri bir Aknln daha nemli ve yaygn olan bir sem
kapanla sonlanmaz. Kadn dndeki genel ola bol de birbirine dolanm olan iki ylandr. Bun
rak l ve kuru manzara iinde, hayvansal yasa lar eski Hindistan'n nl Naga ylanlar olarak or
nm izlerini fark etmektedir. Bunlar, hastann as taya karlar; onlarla tanr Hermes'e ait olan de
lnda tanmad bir tr olan " s u domuzlardr nein ucundaki rl ylanlar olarak da karla
Anlalan dteki su domuzlar, hem karada hem rz. E r k e n Yunan'daki bir grnt, zerinde tan
suda yaayabilen zgn canllar anlamn ta rnn bst bulunan bir ta stundur. Bunun bir
maktadr. ucunda dolanm ylanlar, br ucunda dikilmi
Bu hayvanlarn aknlk sembolleri olarak or bir fallus grlmektedir. Ylanlar cinsel birleme
tak niteliidir. Aka yer anann derinlerinden halinde gsterilmi olduuna ve dikilmi fallus da
gelen bu yaratklar kolektif bilindnn simgesel hi kukuya yer brakmayacak ekilde cinsel an
sakinleridir. Onlar gen adamn dnde kularn lam ierdiine gre, bu stunun Ileros'in bolluk
simgeledii ruhsal esinden farkl bir zgn anlam simgesi olduu sonucunu kartabiliriz.
ve nemi, bilince tarlar. Ne var ki bunun yalnzca biyolojik bereket ol
Dier aknlk simgeleri kemiriciler, kertenke duunu sanrsak yanlrz. Hermes bir eli roln-
Bir duvar resminde balkl kafal Msr

tanrs Thot (IO 3 5 0 civar) (stte).

Thot bir yeralt figrdr ve aknlkla

balantlandrlr. l l e r i n ruhlarn o

y n l e n d i r i r d i . G r e k tanrs H e r m e s ' e

d e "Psyhopompos=Ruhlarn ncs"

d e n i r d i . O n a d a llerin ruhlarn

yeraltna gtrmek g r e v i verilmiti.

Yol kavaklarna dikilen ve tanrnn iki

a l e m a r a s n d a b a l a n t roln

simgeleyen ta bir Hermes (solda).

^17. yy'dan bir Fransz tablosu ylann Hermes'nin bir y a n n d a u b u a sarl

arac roln gsteriyor (solda): O r p h e u s ylanlar vardr. Bu s i m g e (Caduceus)

lir alyor ve dinleyicileri, Eurydike'yi ayn ekilde kanatlar taklarak Roma

(resmin ortas) bir ylann soktuunu fark tanrs M e r k u r i u s ' a da aktarlmtr,

etmiyorlar. lmcl y a r a onun yeraltna b y l e c e ruhsal aknln simgesi

iniini simgeliyor ( N i c o l a s Poussin). o l a r a k kuu andrr ( s a d a ) .


deki Hilekr, yol kavaklarnn tanrs ve sonunda simyann sanatsal vurgulanma biimleri olan ka
ruhlar yeraltna gtrp getiren nderdi. O hal natl at ya da kanatl ejderha ekillerinde de g
de onun fallusu binen dnyadan bilinmeyene rlr. Hastalarmzla alrken bu simgelerin sa
doru, kurtulu ve iyilemeye doru ruhsal bir ysz deiimlerini izlemekteyiz. Bu deneyimler,
mesaj arayarak ilerlemektedir. tedavimiz derinlerde yatan ruhsal ierii serbest
Ashnda Hermes, Msr'n karabatak kafal tan brakabilir ve bu simgeler bilinli donammmzn
rs Thoth'tu. Bu yzden de akn ilkenin ku kl- paras haline gelebirse, nerelere ulaabilece-
mdaki ekli olarak alganmaktayd. Yunan mito ini gstermektedir. M o d e r n insanlar iin ge
lojisinin Olimpik dneminde Hermes ylans ka miten kaynaklanan ya da dlerimizde grnen
rakterine ek olarak ku yaamndan da zellikler simgelerin anlamllnn kavranmas hi kolay
kazanmtr. Denei ylanlarn zerine kanatlar deildir. K o r u n m a ve zgr kal simgeleri arasn
da alarak Merkr'n kanath asas, tanrnn kendi daki eski atmann bizim halimizle nas ilikili
si de kanatl miferi ve sandallaryla "uan a d a m " olduunu grmek de kolay deildir. Eer arketip-
olmutur. Burada onun btn aknlk gcn, sel rneklerin yalnzca zgn biimlerinin deie
yeraltmdaki ylan varhndan yeryz gerei bileceini, ruhsal anlamlarnn olduu gibi kalaca
araciyla, uma yetisiyle vurgulanan insan st n kavrarsak iimiz daha kolay olur.
geree ykseliini grebilmekteyiz. Kurtulu, zgrlk simgeleri olarak yaban
Byle bir birletirilmi simge, Jung'un bu ko kularndan sz etmitik. Bugn ayn ekde jet
nudaki yaptlarnda ayrntl olarak anlatt gibi, uaklarndan ya da roketlerden de sz edebiliriz,

Kanatl c a n a v a r (stte): ( 1 5 . y y ' n bir

el y a z m a s n d a n ) aknlk simgesini,

ylan ve kula k o m b i n e e d e r . Ruhsal

aykrln bir temsili ( s a 4 j :

M u h a m m e d , kanatl at Burak

zerinde g n katlarna uuyor.


nk onlar da bizi en azndan bir sre iin yer
ekiminden kurtarrlar, ayn i l k e n i n biimlenmi
idirler. Buna benzer biimde bir zamanlar dur
gunluk ve korumay anlatan eski simgeler de bu
gn modern insann ekononk gven ve refah
aray olarak ortaya karlar.
Elbette yaammzda serven ve disiplin, k
tlk ve erdem, zgrlk ve gven arasnda bir
atma bulunduunu hepimiz saptayabiliriz.
Ama bunlar yalnzca bizi huzursuz eden ve olas
lkla hibir zaman yamt bulamayacamz bir b i -
linmezin tanmlardr.
Oysa bir yamt bulunmaktadr. K o r u n m a ve
kurtuluun birbiriyle bulutuu bir nokta vardr.
Bunu da sz ettiimiz inisiyasyon trenlerinde
buluyoruz. Bunlar bireylere de topluluun bt
nne de kart gleri ilerinde birletirmek, y a
amlarnda denge oluturmak olanan salarlar.
Ama ayinler bu olana kendiliinden ya da
otomatik olarak sunmazlar. Bunlar bireylerin ya
da grubun yaamndaki beni aamalar ima eder
ler. yi anlalmad ve y e n i bir yaam biimine
yanstamad takdirde belki de doru an kar-
labilir. nisiyasyon bahca bir boyun eme ayiniy-
le balayp bir korunma dnemiyle sren ve bir
kurtulu ayiniyle sona eren bir sretir. Bu yolla
her insan kendi kiiliindeki birbirine kart u n
surlar birbiriyle bartrabilir; gerek bir insan ve
kendinin gerek egemeni olmasn salayacak bir
denge oluturabilir.

Birok m o d e r n insann d ve

fantezilerinde byk u z a y

roketlerinin uuu o u n l u k l a ,

aknlk o l a r a k a l g l a n a n

zgrleme drtsnn simgesel

gereklemesidir.
3 Bireyleme Sreci

M. L. von Franz

Paris Notre Dame katedralindan bir vitray gl.


Bireyleme Sreci

Ruhsal olgunlama srecinin


yaps

Bu yaptn banda C. G. Jung, bilind kavram


n, bu kavramn kiisel ve kolektif yaplarn, sim
gesel davurum yollarm sundu. Bilindmn
semboUerirn derin anlamlan bir kez anlalnca 7. y y ' d a n bir el y a z m a s n d a k i ssleme

o l a r a k bir " M e a n d e r " (altta). Bireysel


geriye bunlarn yorumu gibi zor bir sorun kalmak
dler de a y n ekilde y a b a n c etki
tadr. Yani Jung, her eyin belli bir d yorumunun y a p a r ve y u k a r d a k i g i b i bir kitap

kavranp kavranmadna, kii tarafndan anlan sslemeleri d e t a y tarzndadr (stte).

A m a btn bir y a a m sreci dnde


olarak kabul edilip edilmediine ba olduunu
m e a n d e r b i i m i , ruhsal geliim srecini
gstermitir. Bylelikle d imgelerunin olas an
aklar.
lamm, ilevini nemle ortaya koymaktadr.
A m a Jung'un kuranurun geiminde bu olas Meander: Irmaklarn bizde menderes
de denilen bklmleri, (n.)
lk baka bir soruya y o l amtr: B i r e y i n btn
d yaamnn amac nedir? Dler insan varl
nn, yalnzca anlk psiik ekonomisinde deil, ya
amnn btnnde nas bir rol oynamaktadr?
Pek ok kiiyi gzlemleyerek, dlerini nicele
yerek (ki en az 80.000 d yorumladm hesap
lamtr) Jung, yalnzca btn dlerin d g
renlerin yaamlaryla eit derecelerde balant
l olduunu de, ayn zamanda bunlarn hep ge
ni bir psikolojik etmenler ann paralar oldu
unu bulmutur. B u n a ek olarak, bunlarn bir b
tn olarak belirti bir kurguyu ya da slubu izler
gibi grndn de saptamtr. Bu kurguya
Jung "bireyleme rreci" adm vermektedir. D
ler her gece farkl sahneler ve imgeler rettikle
rinden, ok dikkatle gzlemeyen kimseler olas-
hkla bir ana ema bulunduunun farkna vara
mazlar. Oysa yular kapsayan bir sre boyunca
k e n d i dlerini gzlemleyerek btn sekans i n
celeyen biri, belirti ieriklerin ortaya kp kay
bolduklarm, soruca yeniden geldiklerim grecek
tir. Hatta ou kimse ayn figr, manzara ve d u
rumlar yineleyerek dlemektedirler. Btn bir

160
dizi boyunca izlenirse bunlarn yava fakat algla
nabilir ekilde deitikleri grlebilir. D gre
nin bilin ynelimi dlerin ve sembok ierik
lerinin uygun bir yorumuyla etkilenecek olursa
bu deiimler hzlanabilir.
Bylece d yaammz, tek tek ipliklerin bir
grnp bir kaybolduu, hi ummadk bir zaman
da da yeniden ortaya kt dalgal bir dokumaya
benzer. Eer bu dalgal desen uzun bir zaman d i
limi boyunca gzlenirse, yava, zor fark edileben
Psike, y z e y i n d e bilinci temsil e d e n b e y a z bir
bir ruhsal geliim ve bireyleme srecini meyda
leke (A) bulunan bir kreyle gsterilebilir. Ego
na getiren bir tr giz dzenleyici ya da ynlen o y z e y i n merkezidir (bir ey a n c a k e g o o n u

dirici eilimin almakta olduu grlebir. tanyorsa bilinlidir|. Self, hem btn kre (B),

hem a y n z a m a n d a onun e k i r d e i d i r . O n u n
Giderek daha kapsand, daha olgun bir kiilik
d z e n l e m e ilemleri dleri retir.
ortaya kar, dier kimseler tarafndan da hisse
dilir. Sklkla geliimin bir aamasnda takl kal
Bu sembol Labrador Yarmadas'nn yerleri
maktan sz ediimiz, byle bir gelime, olgunla
olan Naskapi KzderiMeri'nin tasarm dnyasn
ma srecinin her birey iin mmkn olduunu
da zellikle bozulmam halde bulunmaktadr. Bu
gsterir. Bu ruhsal gelime isten gcnn b i
orman avcan ylesine kk ae gruplarnda
linli abasyla meydana getiremedii, isten d
birbirlerinden o derdi uzak ve yalnz yaarlar ki
ve doal olarak olduundan, dlerde geliin,
bu yzden hibir kabe gelenei, dinsel gr ya
yava, gl ve isten d bymesi de bei bir
da tren gelitirememilerdir. Sonu olarak Nas
plan izlemekte olan, bir aala simgelenir.
kapi avcan kendilerini yaam boyu yalmzca ile
Dzenleyici etkinin kaynakland dzenleme
rinden gelen bilind sese ve dlerine brak
merkezinin, kendi ruhsal dzeneimiz iinde bir
mlardr. Neye inanacaklarn anlatan din ret
eit "ekirdek atom" olduu anlamaktadr. Bu
menleri, trenleri, bayramlar ya da kenderine
d imgelerinin kifi, organizatr dahas kayna
yardmc olacak treleri yoktur. Basit yaam g
olarak da adlandrabir. Jung bu merkeze, b
rlerinde insann r u h u sadece bir isel yoldatr;
tn ruhun ancak kk bir parasm oluturan
ona dorudan doruya "dostum" ya da "Mista'peo"
"ego"dan ayrmak iin, "elf'* adn vermi, onu
yani " U l u A d a m " diye seslenirler. Bu Mista'peo
ruhun tamamnn btnl olarak tanmlamtr.
yrekte yaar, lmszdr; lm annda ya da
alar boyunca insanlar kendiliklerinden byle
ondan hemen nce bireyi terk eder, daha sonra
bir i merkezin varlm fark etmilerdir. Yunanl
bir baka varlk iinde yeniden var olur.
lar ona insann i "Daimon"u demiler, Msr'da bu
Dlerine dikkat eden, anlamm bulmaya ve
"Ba" (can) kavramyla anlatlm, Romanlar da onu
doruluklarm aratrmaya girien Naskaper U l u
bireyin z "Genius"u saymlardr. Daha ilkel top
Adam'la daha derin bir balantya ger. O bu k i -
luluklarda bu ounlukla bir hayvanda vcut bulan
eri dllendirir; onlara daha ok, daha iyi d
bir varlk ya da feti olarak dnlyordu.
ler gnderir. O halde bir Naskapi bireyinin en b
yk zorunluluu dlerindeki y o l gstericeri iz
Self: (ng.) b e n l i k , k e n d i l i k . Trke karl Jungn ifa
lemek, sonra da onlarn ieriklerine sanatla kalc
desini karlamad iin k i t a p t a S e l f olarak geecektir.

161
bir biim vermektir. Yalan dolan U l u Adam'n i talarn nitelii, yerin konumu, gne ve rzgara
varlktan kamasna neden olurken, cmertlik, gre durumu gibi bir dizi zgn etmen bulun
dierkmlk ve hayvan sevgisi onu eker. Bylece maktadr. amn btnsel gizil varh bu durum
dler Naskapi'ye doada, av olanaklar, hava ve lara rnein eri br byyerek, talardan
benzeri yaam iin ok nemli koullar bakmn uzaklap gnee doru uzanarak tepkiler verir,
dan da tam anlamyla klavuz olur. Bu ok kel in bunun sonucunda aacn bymesi biimlenir.
sanlar burada, bizim uygarlam dnceleri Bylece bir am bireyinin biricik olan, yinelen
mizle hi bulumam olduklar ve Jung'un "elf' mesi olanaksz varh ortaya kar. As tek ger
adm verdii'ze ikin doal bir igry hl eklik budur, oysa bal basma am yalnzca bir
koruduklar iin anlatyorum. olanak ya da somut bir fikirdir. nsanlarda bu tek
elf, bilinli kiilikten farkl olan bir isel yn olann, biricik olann geliimi Jung tarafmdan bi
lendirici etmen olarak tanrmlanabir. Yalnzca k i reyleme sreci olarak adlandrlmtr ki bunun
inin kendi dlerini denetlemesiyle yakalanabi da iki yn gz nnde tutulmaldr. nce btn
lir. Bunlar onun, kiiliin sabit yaym ve olgun canllarda olduu gibi insanda da kendiliinden,
lamasn salayan, dzenleyici bir merkez oldu bilind bir geliim sreci olur; bu bir insann
unu gsterir. R u h u n bu daha geni, neredeyse kendi iinde yaad bir sretir; ama aslnda bu
b t n olan yn, nce doutan gelen bir olanak sre, eer insan bunun farkmdaysa bir gereklik
olarak ortaya kar. Yava yava ortaya kabilir olur. anm, kendisine ek veren koullar bilip
ya da yaam boyunca olutuka tam olarak geli- bilmediini, bundan zlp zlmediini ya da
ebir. B u n u n ne kadar geliebilecei, egonun sevinip sevinmedi elbette bilmiyoruz. Ama in
elften gelen mesajlar dinlemeye hazr olup ol san bu olup bitenlere bilinle katlr, bunu duy
mamasna baldr. Ancak Naskapiler, Ulu guyla da yaar, hatta ayrntar zgr istencinin
A d a m ' m iaretlerini almaya ak olan kiilerin da kararyla etkileyebilir de. Szcn daha dar an
ha iyi, daha ie yarar dler grdklerini fark et lamyla bireyleme bu ibirliini ierir.
milerdir. Alc kiilerin iinde doutan bulunan En azmdan insanlarda buna, am rneinde
U l u A d a m ' m , bunu grmezden gelenlere gre da olmayan bir ey daha eklenir: Bireyleme sreci,
ha gerek olduunu ekleyebiliriz. Byle bir kimse ite btnl salayan zle, dtan etkileyen ol
ayn zamanda daha tam bir insan da olur. gularn ortak etkilerinden daha fazla bir eydir.
Bu bakmdan egonun doa tarafmdan kendi is B u n u n isel alganmda sanki kiilik st bir
tencini srdrmek zere de, ona bir bilmlilik g, yaratc bir edimle ie karyor gibidir. Kimi-
katarak gereklemesine yardmc olmak zere ge leyin bu bilinalt gizli bir plana uygun olarak i
litii anlalyor. rnein ben eer hi farknda ol leri ynetiyormu gibi de hissedir. Sanki bir ey,
madm bir sanat yetisine sahipsem aslnda bu hi benim tarafmdan grlemeyen ama beni gren
yok gibidir, nk ancak benim egom onu algar- bir varlk, belki yrekteki U l u A d a m , bana bak
sa geree dnebilir. Bu yzden doutan gelen makta, bana ilikin grlerim dlerimle bana
bireyleme olana, bilinle kavranarak yaama ge anlatmaktadr.
irilen ruhsal btnlkle ayn ey deildir. Ne var ki ruhsal zn bu yaratc etkin yam an
B u , u ekilde gz nnde canlandrabilir: cak ego, bu daha zgn, derin varolu ekline
Bir da ammn tohumu aacn b t n n latent yaklaabilmek iin kendini her t r l fayda ve
olarak barndrr; ama her tohum belirli bir za ama dncesinden zgrletirebilirse ie koyu
manda belirli bir yere der, orada topram ve labilir. Ego kendini herhangi bir ama ya da plan
olmakszn, bu isel geliim yneliine brakab- kalksan krlr. Bundan hibir ey yaplmaz;
melidir. Birok varoluu filozof bu d u r u m u ta bu kullaulamaz. Bu yzden bu aa bu kadar
uzun yaayabilmitir."
nmlamaya almlarsa da yalnzca bilinlilik al-
Ama ayn gece dlger bir hana ulap uy
damn yadsmaya kadar varabilmilerdir; bilin-
kuya daldnda o ulu mee aac dne gir
dmn kapma kadar ulamakta ama kapy a di ve dile geldi: "Beni sizin yetitirdiiniz al,
makta yetersiz kalmaktadrlar. Bizlerden daha armut, portakal ve elma aalaryla, btn
kkl ilikileri olan kltrlerde yaayan insanlar, br meyve aalaryla m kyaslyorsun?
ounlukla ruhun isel geliim srecine yer aa Bunlar kendi yemilerini olgunlatrmaya bi
le frsat bulamadan insanlar zerlerine sald
bilmek iin, btn bilinti ama dncelerinden
rr, onlar krp dkerler. Dallar krlr, to
uzaklamak gerektiini bizden ok daha iyi anlar
murcuklar yolunur. Kendi armaanlar ken-
lar. Bir keresinde dadnk baarlar bakmndan derine zarar verir. Yaamlarm bile sonuna
hibir eye ulaamam olmaktan yakman yal kadar srdremezler. Bu her yerde byle
bir hanm tanmtm. Gerekte ise zor bir kocay olur. Bunun iin ben hep tmyle faydasz
la iyi bir evlilik srdrebiliyordu ve sonunda ol olmaya altm. Zavall lml! Bir ie yara
m olsaydm bu bykle ulaabilir miy
gun bir kiilik gelitirebilmiti. Bana yaamda hi
dim? Ayrca sen de ben de yaratklarz. Nasl
bir ey yapamam olduunu sylediinde bir in olur da bir yaratk brn tepeden yarga-
bilgesi olan Chuang Tzu'nun bir masaln anlat yabilir? Faydasz lml adam, ne anlarsn
tm. Hemen anlayp ok rahatlad. yk uydu: sen faydasz aalardan?"
Dlger uyannca dne ilikin dnce
lere dald ve sonra ra yer sunam neden
Kaya adndaki bir gezgin dlger dolar
bu aacn koruduunu sorduunda, "kapa
ken, bir yer suna yaknndaki bir tarlada di
eneni" dedi, "Tek kelime bile duymak iste
kili, dev bir mee aac grd. Aaca hayran
miyorum buna dair! O aa zellikle orada
olan rama "bu tmyle faydasz bir aa"
yetimitir; yoksa onu tanmayanlar ona k
dedi. " B u aatan bir gemi yapmaya kalksan
tlk ederlerdi. Eer o yer sunamn aac
ksa zamanda rr; ondan aralar yapmaya
olmasayd oktan kesilebilirdi."

Aa altnda bir yer suna (1 9.

yy'dan bir Hint resminden]. Bu tr Grlen o ki dlger dn anlamt. Yani by


yuvarlak y a d a drtke y a p l a r lelikle tanrnn kendisine bitii yaam sreben
genellikle, bireyleme srecinin
aa en byk olmutu ve onun nnde insanlarn
tamamlanmas iin e g o ' n u n tabi
amaca ynelik dncesi susmalyd. K e n d i amac
olmas gereken e l f i temsil eder.
n gerekletirebilmenin en byk inam baar ol
duunu, faydac kavramlarm bilind ruhumuzun
gereksinderine yol vermesi gerektimi grm
t. Bu benzetmeyi psikoloji diline evirirsek aa
bireyleme srecini simgelemekte, uzak grl
olmayan egomuza bir ders vermektedir.
Chuang Tzu'nun yksnde kendi amacm
gerekletirmi olan aacn altnda bir yer suna
vard. zerine insanlarn, o yer parasnn sahibi
olan, onu koruyan tanrya sunularm koyacaklar
ham, yazsz bir tatr. Bu yer suna simgesiyle,
bireyleme srecinin gereklemesi iin ne yap- benzerler, yoksa onlar am olarak adlandramaz-
masnn gerektiine ya da genellikle doru olarak dk; ama hibiri brnn ayn deildir. Bu ayn
kabul edenler e genellikle olup bitenler asn lk ve farkllk etmenlerinden tr bireyleme
dan dnmek yerine bilindrun kiilik st srecindeki varyasyonlar zetlemek de olanak
glerine egemen olmann gerek olduu gerei szdr. Gerek olan herkesin farkl, yalnz kendisi
ne iaret edilmektedir. retere ynelmek yeri ne zg biricik bir ey olma zoruuluudur.
ne berli bir d u r u m iin isel btnln imdi ve Biroklar, Jungiyen yaklam, psiik malzeme
burada ne yaplmasn istediini dinlemek gerekir. yi sistematik ekde sunmam olmakla eletirir.
Ne ki eletirenler bu malzemenin, ancak ok y
Yneimiz yukarda bertilen da am gibi
zeysel ekde sistematie dkleben duygularla,
olmahdr: O geliirken ne yoluna bir kaya kmca
usa smayan, durmadan deien doayla besle
kzar ne de byle engeeri nas aabilecei ze
nen, bah basma car b deneyim olduunu unut
rine planlar yapmakla urar. Sadece saa m so
maktadrlar. ada derin psikoloji burada, mikro-
la m byyece, dirence kar zorlayacan
fiziin nne kan uurlarla karam oluyor.
yoksa ondan uzaklamas m gerektiini hisset
Yani rasyonel ve sistematik tanmlamalar ancak is
meye akr. Bu nas ileyeceini, ne yne gide
tatistik ortalamayla uratmz srece mmkn
ceim kimsenin bemeyecei saf bir yaratc u
dr. A m a tek b ruhsal olguyu tanmlamaya kal
ratr. Bu yneltici drtler egodan de, r u h u n
ktmz zaman, onun olabdii kadar ok adan,
btnlnden, elften ger. B i z de bir aa gibi
olabdiince drst bir resmim vermekten baka
kendimizi, bu bel bersiz, gene de tmmze
b ey yapamayz. Tpk fizikerin de n ne ol
egemen olacak kadar gl olan gdye, derin
duunu tanmayamadklan, ancak kimi deneylere
lerden gelen biricik ve yaratc gerekleme g
dayanarak onun paracklardan m yoksa dalgalar
dsne brakmalyz. Bu srada bir bakasn tak
dan m olutuunu syleyebdikleri gibi psikoloji
lit etmek de ie yaramaz; nk herkesin yerine
de ayn zorluklarla kar karyadr; biz de bireyle
getirecei grev, dolduraca yer kendisinindir,
me srecinin, bilindnn aslnda ne olduunu
b u n u bir bakas bemez. Geri insanolunun so
syleyemez ancak onun nispeten tipik olan belirti-
runlarnn ou birbirinin benzeridir ama asla tp
lerini tarif etmeye ahabiliriz.
ks dedir. am aalar da birbirlerine ok
Bilindsyla ilk karlama

nsanlarn genlik dnemi ounlukla gerek dn mayan bir eyi gsterir. Zaten sonunda da yasa
yaya gerekse kendi i varlna, byk bir duygu nm "souk eUeri" e kendisi sona erdirmitir.
sal younluk d u r u m u iinde yava yava uyanla Bylece daha bu ocukluk dnde btn trajik
karakterizedir. ou ocukluk dlerinin hemen kaderi belliydi.
hepsi, ounlukla da ilk nemli izlenimler, sem K i m i zaman bunlar yalnzca b d olmayp
bolik biimde belli bal kader rntlerini he berli kader unsurlarnn semolik olarak belirdii
men sergilemeye balarlar. K i m i zaman bunlar, ok etkileyici, unutulmayan gerek olgulardr.
gerek olgular simgesel bir bakla grldklerin Bunlar dta gerekten olmalarna ramen bir
de, kehanet etkisi brakan anlardr. rnein pa d gibi grlebilirler. Yalnzca simgesel anlamla
tolojik korku nbetleri yznden kendi yaamn r nedeniyle bellee yapk kalmlardr. Okul a
yirmi alt yanda sona erdirmi olan gen bir k a nn balamasn, ounda gittike artan bir ego
dn, daha kk bir ocukken dnde yatanda oluumu ve dnyaya u y u m evresi izler. Bu evre
yatt srada, Jack Frost'un -k mevsiminin haki n i n ac verici k i m i ok yaantlar olmakszn y
mi olan masal kahraman kral- odaya girerek tam rmesi ok nadirdir. ou kimsede bu ayn za
midesi zerinden karnm avuladn gryordu. manda artan bir farkl olma duygusuyla balant
Uyandnda karnn kendisinin avuladn fark ldr. Bu biricik olma duygusu da birok ocuun
etmiti. Bu ocuun souun, donmu yaamn yalnzlna bal olan belli bir kederle birliktedir.
iniyle karlatnda gsterdii tepkisizlik iyi ol Dnyada yolunda olmayan her eyin, hem dar-

D d n y a y a u y u m u n d a o c u k oklar

yaar. Korku u y a n d r a n okulun ilk g n (en

s o l d a ] . Bir baka o c u u n saldrsnn

u y a n d r d aknlk ve korku (ortada).

l m l e ilk karlama sonucu karmaa ve

k a y g (solda). Bu tr oklara kar savunma

o l a r a k o c u k d n d e , grne g r e

psike'nin merkezini simgeleyen d a i r e

eklinde, drt keli bir motif grr ya da

b y l e bir resim y a p a r (stte).

165
daki hem de kendi iindeki ktlklerin gittike linsizce igdsel ya da kazanlm arketipsel
farkna varlmaktadr. eriden ykselen ama he tarzlarn dinamizmiyle yol almaya alanlar da
nz gerekleemeyen geliim olanaklar da bas vardr. Bu gen insanlar, sevgi, doa, spor ve a
trmaktadr. Btn bu sorunlar hem bunlarla hem lma deneyimleri onlara abuk stelik doyurucu
de d dnyayla baa kmaya alan genlerin bir anlam salad iin yaamn daha derin anla
omuzlarna ar bir yk olarak biner. Bncin do mn henz kavramamlardr. Onlarn illa ki daha
al oluumu bu evrede bozulursa ocuk oun yzeysel olduklar sylenemez. Sadece yaamn
lukla d ya da i glkler nedeniyle, isel bir ka akyla, iednk yatlarna gre daha az sr
leye ekilir. Bu gerekletiinde de dlerinde, tmeli ve daha az frtnal ekde ilerlemektedir
bilind malzemeden gelen simgesel izimlerin ler. Eer bir araba ya da trende darya bakma
de ar miktarda daire, kare ve "ekirdek" motif dan gitmekteysem, hareket halinde olduumu
ortaya kar. B u n u daha sonra aklayacam. Bu fark etmemi salayacak olan yalnzca durmalar,
daha nce sz edilmi olan psiik ekirdei, kii kalkmalar ve ani dnlerdir.
liin bilincin btn yaamsal geliiminin kaynak Asl bireyleme sreci -kiinin kendi i merke
land yaamsal merkezini anmsatr. Bu merke ziyle (ruhsal ekirdeiyle) ya da selfiyle bihinli
zin imgesinin, bireyin ruhsal yaamnn tehdit al olarak kar karya gelme- genellikle kiiliin ya
tnda olduu zaman zellikle arpc ekde orta ralanmas ve buna refakat eden ac e olur. Bu
ya kaca apaktr. Bu merkezi ekirdekten balatc ok, yle alglanmasa da bir tr "hida
(bugn bdiimiz kadaryla) ego bilinliliinin yet" eklinde olur. Ego ise daha ok kendini is
btn yaps ynlendirilmektedir. Burada egonun tenci, istekleri bakmndan engellenmi olarak
orijinal merkezin yapsal bir kart ya da taklidi hisseder, genellikle bu ket vurmay da dtaki bir
olduu apak grlmektedir. eye yanstr. Yani tanr, ekonomik durum, pat
Bu erken evrede ciddi olarak yaamda kendi ron ya da e bu tkanmadan sorumlu tutulur.
lerine gerek ilerindeki gerekse dlarndaki k a Ya da belki her ey dardan mkemmel g
osla baa kmada yardmc olacak bir anlam b u l rnmektedir de yzeyin altnda kii lmcl bir
maya alan birok ocuk vardr. A m a hl b i can skntsndan yaknmaktadr; hibir eyin ar-

166
tk bir anlam kalmamtr. Bu balang d u r u m u maktadr. Byle durumlarda btn iyi niyetli, d u
birok sylencede, masalda simgesel olarak, ba yarl nasihatler, akln basma toplamak, bir sre
taki kraln yal ve hasta olduu, kral ile karsnn tatile kmak, bu kadar ok almamak (veya
hi ocuu olmad, bir canavarm btn kadnla- tersine kendini almaya vermek), arkadalarla
n, ocuklar, atlar ya da devletin hazinesini alp bir araya gelmek (veya onlardan kanmak) ya da
gtrd, bir cinin memleketin btn ordular bir hobi edinmek gibi neriler hibir ie yaramaz.
n ve donanmasn alkoyduu ya da lkeyi karan Yalnz bir ey genellikle hemen her zaman yar
ln sard, kuyularn kuruduu, sellerin, kurak dmc olur; yaklamakta olan karanla geri dn
ln, donun lke zerine kt eklinde ta mek, yitip giden hedefi, olabildiince nyargsz,
nmlanr. Sanki yaklamakta olan "ierideki koca saf olarak aratrmaya almak. Karanlk iinde
adamn" glgesi dmektedir ya da sanki "i bu hedefe ynelmilik ounlukla ylesine garip,
dost" bir avc gibi gelip aresiz titremekte olan daima ylesine kendine zgdr ki aslnda yaa
egoyu ama drmtr. Efsanelerde bu are mn yaratc akmnn ne tarafa akmak istedii an
sizliin iyilemesi iin daima ok zel bir ey ge cak dlerin, bilind fantezerin yardmyla b u
rekmektedir. B i r masalda kraln iyemesi iin lunabilir. Byle nyargsz olarak bilindma d
"bir beyaz karatavuk" ya da "yzgelerine altn nldnde ounlukla yardmc olabecek bir
bir yzk takl bir balk" bulmak gereklidir. B i r dolu resim ve sembol fkrr. A m a nce baz ac
bakasnda kral "yaam s u y u " ya da "eytann ba ilalarn, yani insamn iinde de bakalarnda
ndan altn t e l " ya da "bir aaca asl, bir t u grmeyi yeleyecei cinsten ac veren grntle
tam altndan kadn sa" ve elbette ardndan da o r i n yutulmas gerekir. Bunlar bencillik, dnce
san sahibini ister. Bu kt durumdan kurtara tembellii, hayalcilik, doru olmay, korkaklk,
cak "ey" ne olursa olsun mutlaka ok zgn, da cimrilik gibi o anda "aman, nemli deil, nas ol
has zor bulunacak bir eydir. sa kimse fark etmedi" ya da " b u n u bakalar da

Bireyin bu yaam krizi de yledir; bulunmas yapyor" deniliveren kk gnahlardr.

olanaksz ya da kimsenin bilmedii bir ey aran-

17. yy'dan bir simya k i t a b n d a n tahta

oyma (en solda); ounlukla bireyleme

srecinin ilk evresini gsteren (bilinteki)

boluk ve skntnn y a y g n simgesi o l a n

basta kral. Bu ruh durumu iin bir b a k a

tesim (talyan filmi "La Dlce V i t a " d a n ,

1960) (solda): Konuklar dm bir

aristokratn malikanesinin h a r a p olmu iini

aratryorlar.

svireli ressam Paul Klee'nin, " M a s a l "

adnda bir resmi (sada). " M a v i mutluluk

kuu'nu a r a y p bulan ve b y l e c e bir

prensesle evlenebilen bir g e n c i n yksn

gsteriyor. Birok m a s a l d a hastalklar

iyiletirmek ya da talihsizlii y e n m e k iin

byle bir tlsm gerekir.


Glgenin alglan

Bilind ister nce yardmc olarak ister olum yor b u n u " dedii kk gnahlarn ayrdma varr,
suz biimde gelsin bir sre sonra bilin ynelii, -ou kez de bu nedenle utanr-.
bilind etmenlere yeniden adapte etme gerek Eer bk dostunuz sizi bk kusurunuz nedeniyle
sinimi ortaya kar. Bu yzden de bindmdan eletkdiinde iinizden bk fke kabaryorsa, tam o
gelen ve eletiri gibi grnen eyin kabul gerek- noktada bilincinde olmadnz glgenizin bk par
kdir. Dler araclyla kiiliin u ya da bu ne asnn bulunduundan emin olabikrsiniz. "Daha
denle grmezden gelinen yanlaryla bir tanklk iyi olmayan" brleri sizi glge kusurlarnzdan do
salanmaktadr. B u , Jung'un "glgenin alglan" lay eletirdiklerinde fke duymanz elbette doal
adm verdii durumdur. (Glge deyimini, kiiin dr. A m a eer kendi dleriniz, yani kendi varl
bu bilind ksm dlerde sk sk kiilemi bir nz iindeki bk i yarg, sizi eletirirse ne syleye-
biimde ortaya kt iin kullanmtr.) bilksiniz? Bu an, egonuzun yakaland andr, so
Glge, bilind ldiliin bk btn dedk; nu da elbette akn bk sessizlik olacaktr. Bunun
egonun bilinmeyen ya da az bilinen zelliklerini, t ardndan ack ve uzun bir kendini eitme alma
myle kiisel alana ait olan taraflarm tems eder, s balar; bu almann Herkl'n ilerinin psiko
bunlar rahatlkla bilinli de olabikr. Baz bakmlar lojik bir edeeri olduunu syleyebiliriz. Anmsa
dan glge, bkeyin kiisel yaam dndaki bk kay yacanz gibi Herkl'n ilk ii, Augias'm yzlerce
naktan gelen kolektk etmenleri de ierebikr. srn onlarca y dkarn brakm olduklar a

B i r birey kendi glgesini grebilmek iki giri lm bk gn iinde temizlemekti; bu sradan bir

imde bulunduunda, kendisinde bulunduunu lmlnn yalnzca dnmekle be lmcl bir

inkar ettii, ama bakalarmda bol bol grd ygnka decei bk grevdi.

zelliklerin, bencilkk, zihinsel tembelkk ve da A m a glge yalnzca yaplmayanlardan, eksik


nkln, gerekd hayallerin, utan ve kt n i kalanlardan ibaret dedir. Ayn sklkla ok hzl
yetlerin, dikkatsizlik ve korkakln, para hrsnn yaplm olanlarda da grlr. Dnme frsat bi
ve ihtiraslarn, ksaca kendi kendine "hi nemi le bulamadan kt szck azdan kverir, entri
yok; b u n u kimse fark etmez, ayrca herkes yap ka, yank karar gereklemi olur! Dahas glge,

nsanlar b e s a p l a n a m a z bir serseri

srsne dntren ve Ego kiiliinin

karanlkta kalan y a n o l a n G l g e

karsnda y a r a l a n a b i l i r o l a n "kolektif

e n f e k s i y o n " a rnek. 1 7. y y ' d a

"eytann eline dm" Fransz

rahibelerle ilgili bir p o l o n y a filminden

( 1 9 6 1 ) sahneler (solda). Brughel'in,

o r t a a d a y a y g n o l a n (tamamen

psiko-somatik nitelikli o l a n "St. Vitus

d a n s " n a tutulmu olanlar gsteren bir

i z i m i (sada). A m e r i k a n G n e y

devletlerindeki ar milliyeti gizli

birlik Ku-Klux-Klan'n ateten ha

a m b l e m i (en s a d a ) . Bilindii gibi

bunun rk b a n a z l o u yasad

crmlere n e d e n olmutur.
kolektif enfeksiyonlara daha fazla maruz kalr. K i hi kit bulunmadm grmekle huzursuzla-
i yalnzken iler nispeten yolunda gibidir; ama yorum. Bu srada yan komularda iiler
var ve bunlardan biri fark edilmeden ieri gi
"brleri" karardk ve ilkel olau yaparken birden
rebilir diye dnyorum nk... Yeniden
buna katlmamakla yetersiz kalnaca, aptal say
zemin kata karken gene darya ve br
laca korkusu kendisini sarar, bylece gerekte evlere alan geitlerin bulunduu bir avlu
hi de kendisine ait olmayan drtlerin eline d dan geiyorum. Tam bunlara yakndan bak
er. zellikle ayn cinsin yeleriyle dp kalkld mak isterken avludan bir adam yksek sesle
srada kiinin ayaklar kendinin ve bakalarnn glerek, ilkokuldan beri eski arkadalar oldu
umuzu syleyerek yaklayor. Ben de onu
glgelerine takp sendeler. B u n a karlk kar
tanyorum. O bana kendi yaamn anlatrken
cinsten olanlarla biriikteyken glge gene de grn
onunla birlikte ka doru derliyorum, son
se de artk belli b ekingenlik de duyulmaktadr. ra da kp sokakta dolamaya balyoruz.
Mitlerde ve dlerde glge bu yzden ayn cinsten Kocaman dairesel bir yol boyunca yr
bir figr olarak ortaya kar. Buna rnek olarak yoruz. Ortalk garip bir ekde aydnlk. Bir
aadaki d verilebir. Bu d krk sekiz yanda, ye alana vardmz srada nmzden
at drt nala geiyor. ok gzel, gl hay
yalnz basma ve kendi iin yaamaya gayret eden,
vanlar ve ok da bakml grnyorlar. Ama
ok alan, ok mazbut, haz ve itenlii gerek
binicileri yok. (Acaba bir askeri birlikten mi
doasnn elverdiinden ok daha fazla bastrmaya kamlar?)
alan bir erkek tarafndan grlmtr.
Bodrumdaki b sr bilinmeyen geit e kilit
siz odalar eski Msrllarn, bilinaltnn ve onun s
Kentte ok byk bir evim varm, orada
oturuyormuum. Ev o kadar byk ki her ta nrsz olanaklarnn simgesi olan yeralt tasarmla
rafn bilmiyorum be. Bu yzden evin iinde rn anmsatyor. Ayn zamanda insann glge ala
dolayorum. zellikle bodrumda hi bilme nnda, gizfice sokulan yabanc etkere ne derdi
diim odalar ve yabanc bodrumlara (ya da ak olduunu da gsteriyor. A r k a avluda, yani d
sokaa) alan geitler kefediyorum. Bu ge
grenin ruhunun henz bilmedii bir alannda
itlerin kiminin kilitli olmadn, kimindeyse
eski bir okul arkada, yani d grenin kendisi B u , kii kendi "te yan" ile karlatnda sk
nin, ocukken tand ama soma unutmu olduu sk ortaya kan bir sorundur. Glgede genellikle
bir yan ortaya kyor. ounlukla riinin ocuk bilincin gereksindii birok deer bulunmaktadr
ken sahip olduu (yaam sevinci, birden fkelen ama bunlar, kiinin kendi yaamna uyarlamas

me ya da saflk gibi) zellikler birden yitip gider, nn zor olduu bir biimdedir. Bu dteki geitler

nereye gittikleri de bilinmez. Burada da d g ve byk ev de d grenin henz kendi ruhsal


boyutlarn tanmadm, bu boyutlar tam dol
renin byle bir zellii arka avludan geri dnmek
durmay henz beceremediini gsterir.
te, yemden dostluk kurmak istemektedir. Bu figr
olaslkla d gren dlad yaamdan zevk al Bu dteki glge, iednk biri (d dnyadan
geri ekilmeye fazlaca eilimli bir kimse) iin ti
ma yetisini, dadnk glge yann tems etmek
piktir. Sz konusu d nesnelere, d yaama da
tedir. Onun byle zararsz bir figrden neden kor
ha fazla y n e l i k o l a n . dadnk bir kiiyse, glge
ku duyduu, onunla karamadan nce neden
tmden farkl grnecektir.
huzursuz olduu da hemen anlalr: Onunla so
rnein dleri yaratc bir zel yaamda srar
kaklarda dolamaya baladnda atlar babo ka
ettii halde canll nedeniyle durmadan d u
lr. D gren onlarn askeri hizmetten, yani ken
ralara, meslekte baard olma abasna sapan
disinin o ana kadarki yaamm karakterize eden bi
gen bir adam yle bir d grmt:
linli disiplden katklarm dnr. Atlarn bini-
B i r adam bir divana uzanm, rty zerine
cerinin olmay drtlerin bilinli denetimden
ekmitir. Bu bir Fransz, her trl sua hazr bir
kurtulabdiklerini belirtmektedir. Bu eski arka
serseridir. Ben yanmda bir memurla birlikte
data ve atlarda, d grende imdiye dek eksik
merdivenden inmekteyim, aleyhime bir komplo
olan ve aslnda ok gereksinim duyduu btn hazrlandnn da farkndaym. Fransz beni, te
olumlu enerji yeniden ortaya kmaktadr. sadfenmi gibi, ldrecekmi. Gerekten de ar-
talyan ressam C h i r i c o ' d a n "Korku

dolu gezi" (solda). Bo' geitler,

ounlukla labirentle simgelenen,

bilindyla ilk karlamay

anlatyor. I 1 4 0 0 d o l a y l a r n d a n

bir papirsten Msr yeraltmn

kaplar (sada). Labirent izimleri

(altta), soldan s a a : Fin ta bahesi

(Tun a), ngiliz b a h e tarh

labirenti ( 1 9 . yy) ve Chartres

katedrali demesinde bir labirent.

dmzdan ka doru yaklayor. A m a ben uya ona yazk olmu olmaz. Serseri de sonunda ho
nk bekliyorum. Birden iri yar, daha gsteri, nut. Aslnda o, yalnzca d grenin yanl bilin
varlkl, nfuzlu bir adam yanbamda, sadaki durumuyla uyumad iin negatif ve tehlikeli
duvara doru sendeleyip yere dyor, hastalan davranan bir pozitif glge figrdr.
m. Bu frsattan faydalanarak memurun kalbine Bu d glgenin ok eitli zelliklerden, r-
bir bak saplayp onu ldryorum. O zaman nekse binli olmayan gurur (kansz baarl) ya
"yalnzca biraz slaklk hissedilir" gibi bir ey d u da iednklk (Fransz) gibi zelliklerden olua
yuluyor; bu daha ok bir yorum gibi. Artk zg bildiini gstermektedir. D grenin bu zgn
rm. Fransz da artk bir ey yapmyor; nk ona dte Franszlar artr zellikle ak ilerin
bu ii veren ortadan kalkm. (Galiba memurla iri den iyi anlamalarndand. Bu bakmdan dteki
adam ayn kii; biri brnn yerine geiyor.) iki figr ok iyi tannan i k i drty, iktidar gd
Serseri, d grenin "br yann", iindeki s ve cinsellii temsil etmektedir. ktidar gds
iednk olan, "kaybedecek bir eyi o l m a y a n ' ! burada ikili olarak, resmi makam ile baard kii
temsil ediyor. Divann zerinde, rtl olarak ya olarak ortaya kyor. Resmi makam, yani memur
t pasiflik, yalnzlk, iednklk aradn gs varlyla, daha ok kolektif uyumu temsil eder
teriyor. Memur ve gizlice onunla e olan "baard ken baard kii daha ok gururu gstermektedir;
adam", sz edilmi olan d uralar, d "zorun ama elbette ikisi de g gdsne hizmet eder.
luluklar" simgelemektedir. Baarl olann yere D gren bu tehlikeli isel zellikleri giderir gi-
ykl, d grenin, da kar ok hareketli dermez Fransz'n tehlikesi ortadan kalkar, yani
olan yaamna ramen sk sk hasta olduu gere cinsel gdnn tehlikeli yn de giderilmi olur.
ini anlatyor. Bu baarl olann damarlarnda Glge sorununun siyasal atmalarda byk
kan deil, yalnz bir miktar su olduu anlalyor. bir r o l oynayaca apaktr. Bu d gren adam
Bu da d baarlarda artk gerek bir yaam b u kendi glge sorununa ilikin igrden yoksun
lunmadm gsteriyor. Bu yzden baklanrsa olsayd serseri Fransz' kolaylkla d yaamn
171
"tehlikeli komnistleri" e ya da resmi grev ve
varlk adam "her eyi elinde tutan kt kapita
listler" e de pekala zdeletirebilirdi. O zaman
kusurlar kendisinde aramaya gereksinimi de kal
mazd. Kii k e n d i bind eilimlerini "bakasn
d a " grdn dnyorsa buna "projeksiyon"
ad verilir. Btn lkelerin siyasal kztrma pro
pagandalar gibi, kk gruplarla bireylerin arka
merdiven dedikodular da br insanlara objektif
bir bak karartan, gerek insancl ikeri en
gelleyen byle projeksiyonlarla doludur.
K e n d i glgemizi da yanstmann bir baka
dezavantaj daha vardr. Eer kendi glgemizi, d i
yelim ki komnist ya da kapitalistlerle zdeleti-
riyorsak, kendi kiiliimizin bir paras kar ta
rafta kalmaktadr. Sonuta istencimizle olmasa
da srekli olarak, bu kar yan destekleyen ey
ler yaparz, bylece istemeden dmanmza yar
dm etmi oluruz. Tersine eer bu yanstmann
farkma varr, k o r k u ya da dmanlk olmakszn
k o n u y u tartabirsek, dierleriyle duyarl ekil
de iliki kurabirsek, o zaman karkl birbirini
anlama, en azndan anlama ans doar.

Glgenin dost mu dman m olaca kendimi


ze baldr. Bilinmeyen bodrum ve Fransz dle
rinin gsterdii gibi glge her zaman bir i d
m a n de, tpk birlikte yaamlan dier btn k
sanlar gibi, durumun gereine gre bazen boyun
eerek, bazen direnerek, kimi zaman da severek
birlikte yaamak zorunda olduumuz bir varlktr.
Glge ancak grmezden gelinir ya da yanl anla
"Be yldan uzun bir sredir bu adam
lrsa dmanlar. Avrupa'nn her yannda, yakacak birse)

Sk olmasa da kimi zaman bir kimse kendi do bulmak iin deliler gibi koup duruyor f

yazk ki her zaman bu uluslar aras


asnn en kt yann bin olarak yaamak, da
kundakya lkesinin kaplarn aan su
ha iyi olan egosunu bastrmak zorunda kalr. O ortaklar buluyor."

zaman dlerde glge pozitif figr olarak gr


nr. Bu sulularn dlerinde gzlemlenebir.
Onlar allmadk derecede sk olarak insanln
hayr sahiplerinin, n, hatta kutsal lkelerin fi
grlerini dlerler. Bu d u r u m a sradan insanlarn
kimi zelliklerinde de rastlanabilir. Onlar da her-

172
hangi bir pozitif zellii, kendilerine ilikin kendi mez. Maalesef bilind ay altndaki bir arazi
imgelerine uymad ya da bu zellik br eilim gibidir; btn grntler silinmi, i ie gemit.
leriyle zor uyuaca iin bastrrlar. nsan kaltsal Bir eyin nerede balad da nerede sona erdii de
faktrlerin inanlmaz bir karm olarak dnyaya bilinemez. Buna bilind ieriin ldrlilii de denir.
gelir. Bunlarn iinde birbirleriyle uyumas ok J u n g bind kiiliin bel bir ynn glge
zor olan kart zellikler de sk olarak bir arada olarak adlandrrken bu grece ak belirgin olan
dr. K e n d i doal duygularn ok gl yaayan bir ksmdr. ounlukla bu, egonun kendisinde
bir kiiye glge souk, negatif bir entelektel ola bilmedii her eydir. Hatta tam da bu yzden ok
rak grnebilir, geride braklm olan zehirli yar deerli olan unsurlar da bununla karktr. rne
glar, olumsuz dnceleri kiiletirir. Bylece in yukarda anlatan dteki Fransz'm hibir ie
hangi biimi alrsa alsn glgenin ilevi egonun yaramadm ya da deerli bir iednktk para
kart yanm temsil etmek ve kiinin ou baka s olmadn k i m syleyebilir? Gene anlatan d
kiilerde en beenmedii zellikleri tamaktr. teki azgm atlar; bunlar serbest braklmal m bra
Eer glge, drste, igry de kullanarak klmamak mdr? Eer d b u n u aka sylemi
bilinli kiie entegre edilebilirse i grece daha yorsa ego bilinci bu karar vermek zorundadr.
kolay olur. Ne yazk ki bu aba her zaman ie ya Glge deerii yaam unsurlarm iermekteyse
ramaz; nk glgeyle drt ylesine byk bir bunlarla mcadele edilmemesi, tersine yaamn
ihtirasla balantldr ki ak bununla baa kama iine uyarlanmalar gerekir. B u n u n iin belki ego
yacaktr. Dardan gelen ac bir deneyim k i m i za gururundan bir para feda etmeli, kendisine ka
man yardmc olabir. Yani glge drtleri, gd ranlk grnse de yle olmayan bir eyleri yaa
leri durdurabilmek iin bazen insann basma bir maldr. Bu da drtlerin almas kadar gz pek
tulann dmesi gereklidir. Bazen de kahraman bir fedakrl gerektirebilir. Glgeyle kara-
ca bir karar bunlar durdurabilir; bylesi insans maktan doan ahlaki sorunlar Kuran'm 18. sure
t bir aba ancak "self' iindeki U l u A d a m , kii sinde ok gzel anlatlmtr: Bu ykde Musa l
nin onu tamasna yardm ederse mmkndr. de Hzr (Ye kii ya da "tanrnn ba melei") e
Ancak glgenin dayanlmaz bir drtnn olaa karar, birlikte yolculuk etmeye balarlar. Hzr
nst gcne sahip olduu gerei, onun her za Musa'y, yaptklarm hi armadan izlemesi iin
man kahramanlkla bastrlmas gerektii anlamna uyanr. Eer b u n u yapamayacaksa Hzr'dan ayr-
gelmez. K i m i zaman glge, self m gereksinimi de mahdr. Gerekten de Hzr yoksul balkarn ka
ayn yn gsterdii iin gldr, kii iindeki ba yklarm batrr, Musa'nn gz nnde gzel bir
sncn elften mi glgeden mi olduunu ayrt ede- ocuu ldrr, bir kafir kentinin yklmak zere

Glge'nin o r t a y a k a r d eksiimizi kabul

etmek yerine o n u d i e r l e r i n e , r n e i n

siyasal kartlarmza yanstrz. Komnist

Cinde bir g e i t iin hazrlanm p a n k a r t

Amerika'y, bir i n l i elle ldrlen kt bir

ylan olarak ( N a z i g a m a l halaryla)

gsteriyor (st solda). Hitler bir sylevinde

(solda). Yaz Churchill'in o n u t a n m l a y a n bir

szdr. Yanstma ktcl d e d i k o d u l a r l a da

beslenir. " C o r o n a t i o n Street" a d l ngiliz TV

dizisinden ( s a d a ) .

173
olan surlarm onarr. Musa daha fazla dayanamaz duunu ve Sultan' ldrmeye niyetlendi, ken
ve bu yzden Hzr onu terk eder. A m a gitmeden disinin ise onu kurtardm anlatr. Burada da d i
nce ona gerei anlatr: Balklarn kayn, on lenci kei, dindar bir kin tipik glgesi yani iyi
lar gelecek olan haydutlardan kurtarmak iin del lik yapmca beliren ldbirdir. Grnte bir muhalif
mitir; onlar kay sonradan gene onarabilirler. olan eytansa, gerekte yaamdan yanadr ve da
Gen kendi anne babasm ldrmek zeredir, ha s o m a tanrya giden yolu gsterecektir
imdi ise r u h u kurtulmutur. Duvar onarmakla Bu ussal sorunlar gsterebilmek iin hibir
duvar iindeki iki inanl gen insana ait olan ha dten sz etmeyiim rastlant deildir; burada
zine aabilntir. O zaman Musa, kendi ahlak btn bir yaamm deneyimlerini zetleyen so
yargsnn aceleci olduunu anlar.' runlar sz konusudur. Bunlar da tek bir dten
Safa bakdnda Hzr, yasaya sadk, inanl ok mistik bir ykyle daha iyi belirtilebilir.
Musa'nn, yasad, kt, kapris glge yandr. Dlerimizde karanlk figrler grnp bizden
Ama aslnda o byle deildir. Tanrnn gizemli ya bir ey yapmamz isterlerse buarm glge ya da
ratc yntemlerini tems etmektedir. elften mi yoksa her ikisinden de mi kaynakland
Benzeri bir sorun Heinrich Znmer'in yorum ndan en banda pek emin olamayz. Bu karan
lam olduu bir Hint masal olan "Sultan e lk "br"nn, yenmemiz gereken bir kusuru mu
Ceset" masalnda da bulunabilir. Denerek dola gsterdiini, yoksa kabul etmemiz gereken bir ya
an bir kei, soylu bir sultann kendi ba sonu am paras m olduunu kavramak, bireyleme
cunda, kend keie bir idam sehpasndan gece yolunda karaacamz en zor sorunlardan biri
vakti bir ceset getirmeye zorunlu hissetmesini dir. B i r dn b u n u aka belirtisi tanrnn bir
salamtr. Oysa cesette Sultan'a artc ykler ltf olur; ne ki ou kez d simgeleri o derdi
anlatan, sorular soran ve her seferinde cesedi as karmaktr ki yorumlamay baaramayz. Byle
l olduu aaca gtren bir eytan (Vetala) sakl bir durumda moral belirsizlik acarma katlanmak
dr. Sultan bkmadan ama umutsuzca eytanla tan, ok kesm kararlara varmaktan olabildiince
mcadele eder. Sonunda eytan kendisine dilenci kammaktan, dleri izlemeyi srdrmekten ba
keiin aslnda kibirii, iktidara merakl bir ham ol- ka aremiz yoktur. Bu tpk, vey annesi tarafn
dan nne bir yn dar tanesi konulup iyer e
Burada anlatlan, Kur'an- K e r i m ' d e k i K e h f S u r e s i ' d i r . H
ktleri b i r b i r i n d e n ayrmas sylenen, hibir
zr'n ad s u r e n i n aslnda gemez. Yalnzca k i m i y o r u m l a r
da vardr. Ayrca Hzr A l e y h i s s e l a m da slam'da "Bame-
umut olmad halde, gvercinlerle karncalar hi
lek" deil nceki b i r p e y g a m b e r d i r , ( n . ) beklenmedik ekilde' yardma gelinceye dek sabr-

G l g e n i n tehlikeli ve d e e r l i o l a r a k iki

y a n vardr. H i n d u tanrs Vinu'nun

resmi b y l e bir ikilii gstermektedir

(kar sayfa). yilik isteyen tanr Vinu

b u r a d a d e m o n i k y a n y l a grnyor.

Bir J a p o n t a p n a n d a B u d a heykeli

(IS 7 5 9 ) (solda). Saysz eller iyi ve

kl simgelerini tutmakta. Kukular

iindeki M a r t i n Luther (ngiliz y a z a r

O s b o r n e ' u n "Luther" adl o y u n u n d a ,

Albert Finney t a r a f n d a n o y n a n y o r ;

1 9 6 1 ) ( s a d a ) . Luther, kiliseden

ayrlnn tanr t a r a f n d a n m

e s i n l e n d i i n i , y o k s a kendi i n a d n d a n

o l d u u n a hi emin o l a m a m t .
la ayklama iine girien Klkedisi'nin d u r u m u gi landrr. Bu yzden de etik sorunlar tamamen bi
bidir. Burada bu yaratklar, ie yarayan, bilind- reyleme srecine aittir, duygular kabul etmek
nn derinliklerinden frlayan, ancak aslnda ait ol sizin de baa klamaz.
duklar bedence hissedilebilen ve k yolunu Byle ar ahlaksal sorunlar ortaya ktnda
gsterebilen uyaranlar simgelemektedir. kimse brlerim yargayamaz. Herkes sorununu
B i r yerlerde, varoluun en dibinde, nereye gi zmek ve kendisi iin doru olam bulmak zorun
dilmesi, ne yaplmas gerektii sorularnn yant dadr. Bu yzden bir eski Zen ustas bunu "sr
aslnda durur. A m a ounlukla, b i z i m " b e n " adm nn komu ayra yaylmamas iin elinde vendi-
verdiimiz soytar yle bir grlt karr ki ii resiyle bekleyen bir sr obam gibi" yapmamz
mizdeki sesi duyamayz. gerektiini sylemitir. Resmen egemen ahlak ku
K i m i zaman isel ynergeleri aratrmak iin rallarm greceletiren ve bizi hukuk, eitim, din
yaplan btn giriimler sonusuz kalr; o zaman, konularnn btn alanlarnda ok ince, bireysel
yaratana snp, elbette bilind baka bir yn hkmlere zorlayan derin psikolojinin bu verileri
gsterirse her an vazgeip geri dnmeye de hazr gzler nndedir. Bilindnn kefi son yzydda
olmak kouluyla, bilmd tarafmdan doru gibi yaplm olan en devrimci gerektir. Ne ki bilin
grnene karar vermekten baka are kalmam d gerekmi algamann drst bir kendini
tr. K i m i zaman da -ama gene de seyrek olarak- gzlemi ve kiirn btn yaamm yeniden dzen
bilindnn isteklerine kesinlikle direnmek, bun lemesini gerektirmesi, birok kimsenin hibir ey
dan sknt duymak pahasna insanln genel ah- olmam gibi davranmay srdrmesine neden ol
lakna uymak gerekebir. ( B u rnein srf kendi maktadr. Bilindn ciddiyetle ele almak, ortaya
ni tam gerekletirebilmek iin zellikle su olan kan sorunlarla baa kmak byk cesaret ister.
bir drtnn doyurulmasnn gerekli olduu d u nsanlarn ou davranlarnn bu tr ahlaksal
rumlarda ortaya kan durumdur.) ynleri zerinde derinlemesine dnemeyecek

E g o n u n byle bir karar alabilmesi iin gere kadar tembeldirler; bilin altlarnn kenderini na-

ken g ve isel duruluk, kendini ok ak ekil s etkediini kavramaya ise dpedz enirler.

de gstermeye pek yanamayan " U l u A d a m " d a n


kaynaklanr. K i m i zaman elfin egonun zgr bir
seim yapmasm istedii olur ya da self in gerek
lemesi insann bilincine, onun kararlarna bal
grnr.
Jung, yaptlarnda insann sorunlarnda genel
likle i k i farkl "ahlak" gcnn egemen olduunu
gstermitir. Bunlar bir yanda kolektif ahlak ko
deksi (Freud'un sper-egosu) ve te yanda do
rudan doruya seslenen bireysel vicdann "etik"
sesidir. B u ikincisi " U l u A d a m " d a n gelmektedir
ve ou zaman "tanrsal bir grev" olarak algla
nr. A m a bizim iin en byk zorluk, herhangi bir
durumda her iki durumdan hangisinin sz konu
su olduunu hissedebilmektir. nk bu hi de
ak deildir. steMerimiz sk sk grmz b u
Amina: Erkekteki kadn

Byle zor z i h i n sorular yalnzca glgenin grn- yanlarm gstermek iin kadm giyseri giyer ya da
mesiyle olumaz. ou zaman bir baka "isel fi takan arasmdan grnen memeler takarlar.
gr" de ortaya kar. D gren eer erkekse b i Bildirilmi b rapor, yal bir aman tarafn
lindrun diil bir kiiini de kefedecektir; bir dan dine kabul eden, b u n u n iin de karda a-
kadm iinse bu bir er figr olur. ounlukla bu m ukura gmlen gen bir adam anlatmakta
figrler glgenin ardmda durup yeni, farkl so dr. A d a m bu srada dsel bir duruma girip sa
runlar karrlar. Jung, bunlarm er ve di b i yklamaya balar. Bu koma iinde birden klar
imlerine "armus" ve " a n i m a " adm verir. A n i m a saan bir k a d m grr. Bu k a d m kendisine bilme
erkein ruhundaki, bel bersiz duygular, huylar, si gerekenleri retir. Daha sonra da bu zor ura
sezger, akd olana kar duyarlk, kiisel sevgi n uygulamakta karaaca sorunlarda, tede
yetisi, doa sevgisi, en nemli olarak da bind- ki glerle balant kurmasn salayarak yardm
n algama yetisi gibi btn diil psikolojik ei c olmak iin, k o r u y u c u bir r u h gibi yarmda olur.
limlerin kiilemesidir. E s k i d e n birok halklarda Byle bir yaant erkein bindmn kiemesi
tanrsal buyruklar alabilmek, tanrlarla balant olan "anima"y gstermektedir.
kurmak iin kadm rahiplerin kullanlm olmas Erkekte armarun grn nce armesinin ka
(Yunan Syb'leri gibi) bir rastlant deildir. rakteri tarafndan biimlenir. Eer onu olumsuz
Animanm erkein ruhundaki bir i figr olarak olarak algamsa anima ounlukla depres tabi
nas algandna iyi bir rnek Eskimolar, dier at, srHlik, sonsuz honutsuzluk ve alnganlk
kutup kabelerindeki bycler ve samanlarda zelliklerini tar. A m a eer erkek bunu aabirse
bulunabir. Hatta bunlarm bazar "hayaletler l bunlar onun erkeksiini glendirici olarak da et-
kesi" e balant kurmalarn salayan isel diil ker. Byle b erkein ruhunda olumsuz anne ani-

A n i m a (erkek psikesindeki diil unsur) sk

sk c a d y a d a r a h i b e o l a r a k , y a n i

"karanlklarn g l e r i " y a d a "ruhlar

d n y a s " ile (yani bilindyla) balants

o l a n bir k a d n o l a r a k temsil edilir. Cinler

ve eytanlarla bir byc k a d n 117.

y y ' d a n bir gravr) (solda).

K a d n k l n d a bir a m a n ; bir Sibirya kabilesinde

(altta). K a d n l a r n ruhlarla d a h a kolay iliki

k u r d u u n a inanlr. Bir m e d y u m ( G i a n C a r l o

M e n o t t i ' n i n bir o p e r a s n d a n uyarlanm "The

M e d i u m " 1 9 5 1 filminden) (stte). Bugnk

medyumlarn o u kadndr. Kadnlarn akldna

erkeklerden d a h a duyarl olduklar inanc ok

yaygndr.
ma figr srekli olarak " B e n bir hiim. Her ey Gel ey yalnz avc akamn sessizliine,
anlamsz. Bakalarnn durumu farkhdr elbette Gel, gel! Seni bekyorum, zledim seni!
ama ben... Bana hibir ey keyif vermiyor" diye f- Seni kucaklayp saraym gel!
sdayp durur. Hastalk, iktidar sizlik, kazalardan Gel, gel; yuvam burackta, burackta,
srekli korku onun tarafndan retilir. Btn ya Gel yalnz avc, gel buraya, hemen
am keder, skc bir zellik kazanr. Hatta byle Karannm kucana gel!
karanlk bir huy intihara kadar da gtrr; ite o Avc giysilerini karp atarak ona ula
zaman anima bir lm melei olur. Anima, Coctea- mak iin suya atlayanca kadm kahkahalar atp
u'nun Orphe flrninde bu rolle grnmektedir. bir baykua dnr, uup gider. Avc ise ge

Franszlar bu tr anima figrne "femme fata riye, giysilerine doru yzmeye alrken

le" adm da verirler. ( B u karanlk animanm daha buzlu sularda donarak boulur.

hafif bir versiyonunu Mozart'n Sihirli Flt Opera-


s'ndaki Gece Kraliesi kiiletirmektedir.) Yunan Bu ykde anima gerek olmayan bir ak ve
mitolojisindeki Sirenler ve Almanlarn L o r e l e i i da mutluluk dn, anne sevgisi ve snma istei
animann bu biimiyle tahripkr dlemi simgele ni (yuva), kiiyi gerek yaamdan koparp alan
mekte olan tehke ynn kietirmektedir. bir aldam simgeler. Avc erotik dein geree
Aadaki Sibirya sylemi tahripkr animay zel dnmesi dnn peine dnce de donar.
likle gzel tasvir etmektedir: Olumlu anne kompleksi olan erkek yaama kar
ou zaman, annesiyle pastaneye giden bir olan
Yalnz basma avlanmakta olan bir avc r ocuu gibi davranr, yani hibir zahmete girmeksi
man kar yakasndaki ormann derininde zin durmadan "unu isterim, bunu isterim" diye
gzel bir kadn grr. Kadn ona el sallayp tutturur. Yaam bunlar kendisine sevgi dolu bir
ark sylemeye balar:
anne gibi smmahdr; bu olmadnda da ac lk-

G l g e g i b i A n i m a ' n n da bir olumlu ve

bir olumsuz y a n vardr. " O r p h e "

( C o c t e a u ' n u n filmi) d e n bir sahne (solda).

K a d n lm getiren bir A n i m a d r ; karanlk

yeralt figrlerinin tamakta o l d u u

O r p h e u s ' u m a h v a srklemitir. Germen

efsanesindeki, arklaryla erkekleri lm

k a p a n n a dren Lorelei'da ktcldr.

1 9 . y y ' d a n bir i z i m (altta). Bir Slav

efsanesindeki paraleli: G e l i p geen

erkekleri byleyip b o u l m a l a r n

s a l a y a n Rusalka, y a n i boulmu kzlarn

ruhu (alt s a d a ) .
lanyla ya da matlkla tepki gsterir. Duygu yan rir. Bu animann etkisinde olan erkek ailesini so
ve i yaam bylesine ihmal edildiinde, duygular rumsuzca terk edebir ya da kendi Eros'unun de
ilgiyi ekmek iin zorlarlar ama bu grece alt bir ersizliini ortaya koyan zulmler yapabilir. Orta
dzeyde gerekleir. B u n u da belli tipteki kadnlar ada bu cadarm etkisiyle aklanrd. Birok
kendi karlarna kullanmay ok iyi bilirler. mit ve masalda bu yzden erkein kendi as sev
hmal edilen anima byle zorlu durumlar ya gilisine ulaabilmesi, yani kendi sevme yetisini
rattnda buna animaya kaplmlk denir. Bu er yeniden bulmak iin nce cadsal bir sahte sevgi
kein uygunsuz ekilde diillemesine y o l aar; liden kurtulmas gerekir. Heinrich von Kleist'n,
ya diil rolde bir ecinsel olur ya da kadnlara kar Kaetchen von Heilbronn oyunuyla bu masal mo-
ar eril bir souklukla davranr. tif'i edebiyata da girmitir.
Erkein kiilii iindeki olumsuz animanm bir te yandan erkein annesiyle olan yaants
baka ortaya k biimi de eek ars gibi zehir olumlu olmusa animasm bambaka bir ynde
li, efemine inelemeler ve dokundurmalarla her etkiler; ya efemine olur ya da kadnlara av haline
eyi deersizletirmektir. Bu tr dokundurmalar gelir, bu yzden de yaamn arlyla baa ka
da her zaman yalan kadar biraz gerek pay da maz olur. Byle bir anima genellikle erkein, ya
bulunur. A m a hep tahripkrdrlar. Btn dnya l bir kz gibi ya da otuz tenin altmdaki nohut
da iinde (Dou'da verilen adla) "zehirli iek" fi tanesini be fark eden masal prensesi gibi duygu
gr bulunan sylenceler vardr. B u , vcudunda sal tepkiler gstermesine yol aar. A n i m a figr
gizli bir sah ya da zehir bulunan ve aklarn da nn byle zellikle incelmi bir biimi masalda
ha ilk gecede ldren bir gzeldir. Bu grny aklarna zlmesi gereken bilmeceler soran ya
le anima, erkekteki, birdenbire ilgisizlemesine da onlara kendisinden kap saklanmalarn b u
yol aaben souk, ruhsuz doay bedenselleti- yuran prenses olarak ortaya kar. Bu devi yeri-

Konusu a r b a l bir profesrn bir

k a b a r e arkcsna (olumsuz bir A n i m a ]

ak o l a n A l m a n filmi " M a v i M e l e k " t e n

1 9 3 0 drt sahne (stte). Kz ekiciliini

profesr a a l a m a k iin kullanr.

K a b a r e s i n d e o n u soytarya dntrr.

S a l o m e ' y i , karal H e r o d e s zerindeki

g c n snamak iin ldrtt Vaftizci

Y a h y a ' n n b a y l a gsteren bir i z i m

(sada).
T O D A

1 5 . y y ' d a n talyan ressam Stefano di c a n l a n d r y o r . Fransz filmi "Eve"i d u y u r a n iin kullanlan bir tanm. Filmdeki ba roln

G i o v a n n i ' n i n tablosu, ekici bir g e n kzla bir ngiliz sinema ilan; 1 9 6 2 (stte t a n m ; " G i z e m l i , a c veren, batan

karlaan a z i z Antonius'u gsteriyor s a d a ) . Bir " f e m m e f a t a l e ' i n servenlerine k a r a n , y o s m a - a m a i i n d e derinlerde

(stte). Kzn y a r a s a benzeri kanatlar onun ilikin bir film; nl Fransz o y u n c u Jeanne erkei m a h v e d e n byk bir ate yanyor",

g e r e k l e bir cin o l d u u n u belirtiyor. A z i z M o r e a u tarafndan canlandrlan bu m e l o d r a m a t i k bir tanm a m a olumsuz

Antonius'u batan k a r m a k iin b i r o k k a v r a m , erkeklerle ilikileri belirgin olumsuz A n i m a ' n n kiilemesine tam uyuyor.

giriimden biri; lmcl A n i m a figrn A n i m a z e l l i i gsteren "tehlikeli" k a d n

ne getiremezlerse leceklerdir. Bu tr anima er laklarn seyretmeleri olsun, ister onlara sinema


kei zeka oyunlarna sokar. Bu tr anima btn larda, dergilerde, striptiz gsterilerinde ya da yal
yalanc entelektel syleilerde gzlemlenebilir, nzca gndz dlerinde aslsn, erotik fanteziler
bunlar erkein gereklere dokunmasn engeller. olarak ortaya kar. Animann bu ilkel estetik ve
0 zaman erkek yaam zerinde o kadar dnr saf doal olan yan zellikle bir erkek, Kros ala
ki her trl itenlik ve gerek duygular yitip git nnda daha bebek kalmsa saplantl olur.
tii iin kendisi bir trl yaayamaz. Bu tr bir Animann btn bu ynleri glge ile ayn ei
anima, Oedipus'a bilmece soran Yunan Sfenks'i l i m i tar, bir kimseye, gerek bir kadnn zellik
ile gsterilmitir. Grne gre doru yantlad lerini alm gibi grnmesine yol aacak ekilde
nda Sfenks intihar taklidi yapar. Bylelikle Oe- yansyabilir. B i r erkein birdenbire "akl bandan
dipus bunu atn samr ve ashnda kanmas ge giderek" ak olmasna, bu kadn kendi iinden
reken anne-anima karmaasna doru koar. Bu oldum olas tanyp bekliyormuasna "ilk bak
eski Yunan sylencesi bugn bile nmzde bir ta tutulmasna" y o l aan da bu yanstma sreci
uyar iareti olarak durmaktadr; nk bugnn dir. E r k e k o zaman ylesine tutulur ki bu dtan
A v r u p a akl o zamanki Yunan'da gelimeye bala bakan iin lgnlk olarak grnr. zellikle de
mt. Sylence bize ayn zamanda, bilind r u h belli belirsiz bir perisel yapdaki kadnlar bu tr
ve Eros'un sorunlarn kendi bamza zebilece anima yansmalarn ekerler; nk erkek onla
imizi sandmzda uursuz bir d iine yuvar ra akla gelebilen btn deerleri yanstabilir.
lanacamz da gstermektedir. An i madan kaynaklanan byle ani tutkular pek
ok sk olarak da anima ister birok erkein ok aileyi sarsar, btn karmaalaryla o ok bili
sanki zorunluymu gibi hanmlarn gzel yuvar nen "gen"e neden olurlar. Ancak anima bir i-
180
Bir erkein entellektalizmi vurgulay

olumsuz bir A n i m a ' y a b a l olabilir. Bu

masal v e millerde, e r k e e y a z m e k y a d a

lmek z o r u n d a o l d u u bilmeceler soran diil

figrlerle canlandrlr. 1 9. y y ' d a n bir Fransz

resmi Sphinx'in bilmecesini y a n t l a y a n

O e d i p u s (stte).

D e m o n i k A n i m a ' n n c a d o l a r a k canlan:

" C a d n n a r p t at u a " a d n tayan bir

1 6 . y y a a o y m a s (solda).

A n i m a eitli p o r n o g r a f i trlerinde, erkeklerin

ocuksu bir dii figr fantezileriyle o r t a y a

kar. Bir ingiliz strip-tease g e c e klbnde bir

gsteri (altta).

181

4
J a p o n filmi "Ugetsu M o n o g a t a r i " ( 1 9 5 3 ] de

bir a d a m bir hayalet prensesin tuzana

der. A n i m a ' n n y o k e d i c i bir dsel iliki

reten "peri g i b i " bir k a d n a projeksiyonu.

1 9 . yy nl Fransz roman y a z a r Gustave

Flaubert " M a d a m e B o v a r y " d e bir Anima

porjeksiyonunun n e d e n o l d u u bir "ak

l g n l " n anlatr. " D u r m a d a n deien

m i z a c y l a , kimi z a m a n g i z e m l i , kimi zaman

neeli, bir an konukan, a r d n d a n suskun, bir

ihtirasl, a r d n d a n kmseyici, o n d a

binlerce istei, binlerce drty ve any

nasl u y a n d r a c a n o k iyi biliyordu. Btn

r o m a n l a r d a k i sevgili, btn tiyatro

yaptlarnn ba k a d n k a h r a m a n , her

iirdeki " o " idi. O n u n o m u z l a r n d a ykanan

o d a l k l a r n "kehribar renkli Ik'larn

b u l u y o r d u . O n d a valyeler a

kadnlarnn e n d a m v a r d . Ayn zamanda

" B a r c e l o n a ' l solgun k a d n " da oydu. Ama

her z a m a n bir melekti. Emma Bovary;

1 9 4 9 ' d a evrilen filmden (solda).


sel g olarak tannabirse buna katlanabir bir
zm bulunabir. Sanki bilind, erkein kii-
inin olgunlamas, bilind kiiliinin daha ba
ka paralarm entegre edebilmesi iin bu tr kar
klklar zellikle amanyor gibidir.
Aramann olumsuz ynlerinden bu kadar sz et
mek yeter. Gerekte b o kadar da olumlu tarafla
r vardr. Erkein "gerek" kadm bulmasn, bunun
da tesinde bilindrun akyla ok da iyi seeme-
digi alacakaraktaki gerek deerleri ve deersiz
leri ayrt edebilmesini salar. A m a yaam iin bun
Erkekler A n i m a ' y kadnlar k a d a r nesnelere
dan da nemli olan, zihnin doru isel deerlerle d e yanstr. r n e i n bir g e m i d a i m a diil

ayn ayan, uyumu bulmasn ve bylece isel derin o l a r a k tanmlanr. Eski ngiliz gemisi "Cutty

liklerine giden yollar kefedebilmesini salamas Sark"n m a h m u z u n d a k i dii kalyon figr

(stte). G e m i n i n svarisi simgesel o l a r a k


dr. Sanki b isel alc, yukardaki anlamszlklar
onun kocasdr. O y z d e n g e m i b a t n c a
deil, o "koca adam"n sesini alabecek ekde bel onun da birlikte gitmesi gerekir.

li bir dalga boyuna ayarlanr gibidir. Bununla anima


ie doru b rehber nitei kazanr. Bu rolde sa
manlarn inisiyasyonu zerine anlattklarm ne
kar. Dante'n Cennet'inde Beatrice'nin de Altn
Eek'in yazan Apuleius'a kendisini daha yksek b
ruhsal yaam biimine geirmek iin dnde g
rnen tanra sis'in de ilevleri budur.

Elli be yamda b psikoterapistin aadaki d


aramann isel rehber roln ayduatabil: B
Bir a r a b a d a genellikle diil o l a r a k
nceki gn uykuya dalaca srada, yaama bir r
a l g l a n a n bir b a k a maldr; y a n i o da
gtn ya da kisen destei olmakszn yapayalnz birok e r k e i n A n i m a projeksiyonu haline

dayanmak zorunda olduu iin kendine acmaktay gelebilir. G e m i l e r g i b i o da o u n l u k l a dii

o l a r a k adlandrlr ve sahipleri onu da istekli


d. Byle b rgtn koruyucu kucana snm
bir sevgili g i b i o k a y p severler (altta).
olanlara imreniyordu. (Protestan olarak domutu
ama artk dini b ba yoktu.) D yleydi:

Byk, eski bir kisenin iindeyim. Karn


ve annemle biriikte kilisenin sonunda ilave s
ralarda oturuyoruz.
Ayini rahip olarak ben yrteceim, bu
nun iin elimde daha ok bir ilahi kitab ya da
bir r antolojisini andran byk b dua k i
tab var. Bu kitab tanmyorum; onun iin de
doru metni b trl bulamyorum. Neredey
se balayacam, bu yzden de ok heyecan-
lym. Bu yetmiyormu gibi karmla annem
nemsiz eylerden gevezelik edip canm sk
yorlar. 0 srada org susuyor, herkes beni bek
lemeye balyor. 0 zaman kararl bir ekilde
ayaa kalkarak arkamda diz km olan bir
rahibeye elindeki dua kitabn bana vermesi
ni, gereken yeri de iaretlemesini sylyo
rum. Bunu istekle yapyor. Ardndan da bir
rahip yardmcs gibi sol arkamdan geyor.
Kilisenin yan tarafna doru ileryoruz. E l i m
deki dua kitab yaklak bir metre uzunlukta,
30 cm genilikte resimli bir levha gibi oluyor.
zerindeki dualar da stunlar halinde yan ya
na dizmi antik resimlerden ibaret.
nce rahibe duann trensel szlerine
balyor. Ben hl yerimi bulamamm. Ger
i o bana "on be numara" demi ama numa
ralar silik, bir trl bulamyorum. Ama karar
l bir ekilde toplulua dnyorum ve birden
on be numaral yeri buluyorum. Bu da son
dan bir nceki blm. Ama bu metni zp
de okuyabileceimden gene de emin deilim. A n i m a ' n n geliiminde iki a a m a :

Birincisi ilkel (stte) ( G a u g u i n ' i n bir


Ne olursa olsun denemeye kararlym. Tam
resminden), ikincisi romantize edilmi
bu srada uyandm.
(solda) K l e o p a f r a p o z u y l a Rnesansn

bir talyan kz. kinci a a m a klasik

b i i m d e G z e l H e l e n a ' d a canlanr
Bu d akamki dncelere bir tepki olutu
ruyor, d grene sembolik olarak "sen kendi i
kilisende, yani ruhunun kilisesinde kendi rahibin
olmalsn" diyor. Kalabalk (ruhunun btn ele
mentleri) onun ayini ynetmesinde srar ediyor
lar ama burada gerek bir ayin sz konusu ola
maz, nk dua kitab gerek bir dua kitabndan
ok farkldr. A y i n aslnda bir sembol olarak anla
labilir; bu tanrnn da hazr bulunduu, bylece
insann onunla iliki kurduu kutsal bir kurban
treni olmaldr. Bu tr bir zm elbette her za
man geerli deildir. Bu d gren iin bilind
nm bir yant, bir Protestan'n dinsel sorununa
tipik bir yanttr. nk gerek sadakati halen
Katolik Kiliseye olan birisinin animas kilisenin
kendisini alglar ve kutsal imgeler onun iin bi
lindnm simgeleridir.

Hu d grende bu solu yaant olmamtr;


bu yzden de bir i yolu izlemektedir. Dahas d
ona ne yapmas gerektii syler. Der ki: "Seni A n m a ' n n nc a a m a s Bakire

M e r y e m ' d e canlanr (van E y c k i n bir


annene balln ve dadnkln (bu dad-
tablosu) (stte). Giysisinin kzll
nk biri olan ei tarafndan temsil edilir) sem yol d u y g u l a r n (ya d a Eros'un) simgesel

dan karyor. Kendmi gvensiz hissetmene yol rengidir. A m a b u a a m a d a Eros d a

spiritalizedir. D r d n c a a m a y a iki
ayorlar, anlamsz konumalaryla seni isel ayi
rnek (altta): G r e k l e r d e akln tanras
ninden alkoyuyorlar. Eer rahibeyi (yani ied
A t h e n a (solda) v e M o n a Lisa.
nk annay) izlersem o seni hem yardmcn hem
de rahib olarak ynlendirir. Onda l (4 arp 4)
antik resim ieren garip bir dua kitab vardr. Senin
kendi ayinin serim ddar aninamn gsterecei
ruhsal resmilerden ibarettir." Baka trl syler
sek, eer d gren anne kompleksinden kaynak
lanan i gvensizliini yenebilirse yaamdaki gre
vinin doasnn dini bir hizmet nitelii olduunu
anlayacaktr. Eer ruhundaki imgelerin sembolik
anlam zerinde derin dnrse bunlar kendisini
onlar gerekletirmeye ulatracaktr.

Bu dte 1
anima, >go ile self arasnda arac ala
rak ortaya kyor. "Drt kere drt" resim says bu
isel ayinin btnle hizmet ettiini gsteriyor.
Jung'un gsterdii gibi ruhun i ekirdei (self)
kendini ou zaman drdl yaplarla geislerir.
Drt says a n i m a ile de balantldr nk k e n d i aramasndan g e l e n duygularn, huylarn,
.Jung'un bildirdiine gre o n u n gereklemesi iin bilind f a n t e z i l e r i n i c i d d i y e alr, b i r biimde
drt aama g e r e k l i d i r . lk aama m i t o l o j i d e en be s a p t a m a y a , rnein yazda, r e s i m d e , h e y k e l d e or
l i r g i n olarak, saf biyolojik n i t e l i k t e olan H a v v a ' d a t a y a k o y m a y a , mzik y a d a d a n s l a badatrmaya
simgelemitir. kinci aama rnein F a u s t ' u n H e - k a l k a r s a o r t a y a kar. S o n r a o n u n zerinde sabr
lena'snda b e l i r i r . H u H r o s ' u n estetik, r o m a n t i k b i la alrsa, d e r i n l e r d e n gittike d a h a ok ierik
imidir, c i n s e l u n s u r l a r l a da karktr. nc ykselir. A m a bu alma z i h i n s e l , allaksal olmal,
aama ruhsallatrlm E r o s o l a r a k rnein B a k i y a n i duygular k a t a r a k yrneli. fantezi de mutla
re M e r y e m ' d e biimlenir. Drdnc aama s e v g i ka "Nasl o l s a f a n t e z i , canm!" g i b i g i z l i y a n dn
yi ounlukla Sapmla ( b i l g i l i k ) o l a r a k kiilet c e l e r olmakszn gerek o l a r a k alnmaldr. Bilin
r e n biimde o r t a y a kar, nk bilgelik en k u t s a l , d zerinde byle b i r h e v e s l e y e t e r i n c e u z u n a
e n saf o l a m d a aabilir. B u s o n aama iin b i r ba llrsa bireyleme sreci yava yava kiinin ken
ka i m g e Sleyman'n Neideler Neidesi'ndeki S u di gereklii h a l i n e g e l i r , btn ynlerini aar.
la n kzdr; bu m o d e r n insann ok s e y r e k ulaa Animann ie doru r e h b e r l i k rol saysz ya
bildii b i r aamay s i m g e l e m e k t e d i r . B u n a e n ok zn yaptnda anlatlmtr; Francesco Colon-
yaklaabilen M o n a U s a olabilir. na'n 1 lypnerotomachia'snda, R i d e r Ilaggard'n
B u r a d a drtlk kavramnn b e l i r l i t i p t e s i m g e S h e yaptnda y a d a S o n s u z Dii'sinde, Goet-
s e l m a t e r y a l d e sk grldne iaret e d e y i m . h e ' n i n F a u s t ' u n d a . B i r ortaa m e t n i n d e byle
B u n u n a n a esaslar d a h a s o n r a tartlacaktr. b i r figr k e n d i s i n i yle anlatyor: " B e n tarlada

P e k i animann ie g i d e n y o l d a k i r e h b e r l i k rol iek, v a d i l e r d e zamban; gzel akn, k o r k u

p r a t i k t e ne demektir'.' O l u m l u ilevi, bir e r k e k n u n , b i l g i n i n , k u t s a l inancn anas b e n i m . B e n ok

1 7 . y y ' d a n bir gravr (solda). Egemen

o l a n bu d n y a y l a (belki insann drlsel

d o a s n c a n l a n d r a n maymun) ile

br (bulutlardan u z a n a n tanrnn eli)

a r a s n d a a r a c o l a n A n i m a figrdr.

A n i m a figr grne g r e ,

A p o k a l i p s ' i n ayn ekilde on iki

y l d z d a n oluan bir hale tayan

k a d n n a , eski a l a r n A y

t a n r a l a r n a , Ahd-i Atik'in

S a p i e n t i a ' s n a ve (ayn ekilde d a l g a l

salar o l a n ve k u c a n d a bir hilal

bulunan) Msr tanras Isis'e paraleldir.

W i l l i a m Blake'in bir t a b l o s u n d a yol

gsteren A n i m a ; Dante'nin "lahi

K o m e d i "sinde " P u r g a t o r i o " = A r a f ' t a n bir

sahne (sada). Batrice, D a n t e ' y e ,

simgesel o l a r a k eziyetli resmedilmi bir

d a y o l u n d a klavuzluk ediyor. Rider

H a g g a r d ' n " O " r o m a n n d a n eski bir

filmde g i z e m l i bir k a d n d a c l a r a

d a l a r d a yol gsteriyor ( d a h a s a d a ) .
gzelim ve tmyle lekesizim. Birbiriyle uyuan
elementler arasndaki bam; scak olan serinle
tir, kuru olan nemlendiririm, sert olan yumua
trm. Ben rahipte kural, peygamberde sz, bilge
de nasihatim. Ben ldrebilir, ben yaatabilirini
ve kimse benden kurtulamaz."
Bu metin yazld srada din, yazn ve btn
ruhsal kltr byk bir atlm yaamaktayd, fan
tezi dnyas da o gne dek hi olmad kadar
saygnd. valyeliin ve onun hanmna olan ba-
lnn ayd. Bu erkek doasmn diil yann,
d kadndan, ayn zamanda i dnyadan ayrt
edebilme giriimiydi.
valyenin hizmetini sunduu kadn onun iin
animann kiilemesi demekti. Sylencenin Wol
fram von Eschenbach tarafndan yazlan versiyo
nunda kutsal kasenin taycs u anlaml ad ta
r: Conduir-amour (ak rehberi). Kahramana ka-
dma kar duygu ve davrann birbirinden ayr
may reten oydu.

Drtl motifiyle A n i m a motifi a r a s n d a k i

b a l a n t svireli ressam Peter

Birkhaeuser'in t a b l o s u n d a ( s a d a ]

grlyor. Drt g z l bir A n i m a korkun

bir v i z y o n o l a r a k grnyor. Drt g z n

simgesel a n l a m vardr; A n i m a ' n n

btnle ulama yetisini anlatrlar.

M o d e r n ressam Slavko'nun resminde

( s a d a ] Self, A n i m a ' d a n ayrlm, a m a

D o a ile kaynamtr. Resme "Ruh

m a n z a r a s " a d verilebilir; s o l d a koyu

renkli bir k a d n , A n i m a oturuyor, s a d a

bir a y , hayvansal ruh y a d a i g d

grlyor. A n i m a ' n n y a k n n d a bir

a a var. Bu bireyleme srecini

simgeliyor. G e r i d e n c e bir buzul

g r n y o r a m a dikkatli baklrsa bu ayn

z a m a n d a bir yzdr. Bu drt g z l

y z d e n y a a m rma kyor. Bu elftir.

Bu resim bilind bir simgenin bir

hayali m a n z a r a d a nasl anlatm

b u l d u u n u n gzel bir r n e i d i r .
A m a daha sonra erkeklerin animaya ilikin bu
bireysel abalar yok oldu. Bu figrn ruhsal y
n Bakire Meryem'le zdeleti. Ne ki anima Mer
yem'de yalnzca olunu yanm bulduu iin olum
suz yanlar da gene o srada fkrmakta olan cad
inancna kald.
in'de Kuan-Yin Meryem'e paralel bir figr ya
da " A y Perisi"nin folklorik figrn oluturur;
sevdiklerine mzik ve lmszlk yetisi verir.
Hindistan'da ayn arketip akti, Parvati, Rati ve
daha birok tanrayla, Mslmanlarda Muham-
med'in kz Fatma e temsil edilir. Bu tr bir ani
ma resmen dinsel bir figr olarak sayg grdn
de kendi kiisel yanlarn yitirir. B u n a karlk yal
nzca kiisel bir konu olarak yaandndaysa yal
nzca d ak ilikilerine yanstlm olarak kalma
s telikesi vardr.
Yalnzca ac ama sonunda olduka basit olan
kendi fantezilerini, duygu dalgalanmalarn ciddi
ye alma karar erkein isel geliiminde bu aa
mada duraklamay engelleyebilir. Ancak o zaman
bu kadn figrnn isel gereklik olarak ne de
mek olduunu anlayabilir. O zaman anima yeni
den aslna dner: elfin egoya yaam iin ok
nemli mesajlarn ileten "sel Kadn"dr.

A v r u p a ' d a "Ak Kuru", M e r y e m inancndan

etkilenmiti. valyelerin sevgilerini sunduklar

hanmlar M e r y e m k a d a r temiz saylrlard

(stte: 1 4 0 0 y l l a r n d a n bir rnek bu kukla

benzeri o y m a d r ) . 1 5 . y y ' d a n bir kalkan

zerinde (en solda) bir valye hanm nnde

d i z kyor.

K a d n a bu i d e a l i z e bak, kart bir inanca,

c a d i n a n c n a d a yol amt. C a d ayini (19.

y y ' d a n bir t a b l o d a n ) (solda). A n i m a resmi bir

kiiye projekte edilirse, M e r y e m ve C a d gibi

ikili bir y n kazanr. S o l d a baka bir zt ift

( 1 5 . y y ' n bir el y a z m a s n d a n ) : Kilisenin

M e r y e m l e kiilemesi (resmin sanda) ve

S i n a g o g (gnahkar H a v v a ile gsterilmi).


Animus: Kadndaki erkek

Kadndaki bilindmn kar cinsten biimlenii annesi gibi biimlendirmesine benzer olarak kz
olan animus da olumlu ve olumsuz yanlar tar. nn animusunu da baba biimlendirir. Kznn ru
Ama animus kadnlarda sklkla erotik fanteziler ya huna bu tartlamaz olan grlerin rengini ve
da yneliler olarak deil daha ok "kutsal" inan ren babadr; ne ki bu arada kzn gereklii eksik
lar olarak ortaya kar. Bu kendini yksek sesle, kalr. A n i m u s u n k i m i zaman lm melei olarak
enerjik olarak davurduunda kadnn eril yan temsil edilmesi bundandr. rnein bir ingene
kolaylkla tannabilir. A m a dtan son derece diil masal yalnz yaayan bir kadnnn tanmad
etki brakan kadmda da sessiz ama son derece gzel bir gezgini yanma alp onunla yaamaya
sert, kat bir g olarak glebilir. Onda birden baladn anlatr. Oysa b u n u n lmn kral ol
souk, tartlmaz, bencil bir eylerle karlalr. duunu anlatan k o r k u l u bir d grmtr. B i r
Kadndaki animusun durmadan yineledii, en sre onunla birlikte olduktan sonra ona k i m oldu
sevdii tema "tek istediim sevgi ama o beni sev unu aklamas iin bask yapmaya balar. Ya
miyor" ya da " b u koullarda yalnz i k i olaslk banc aklarsa kadnn leceini syleyerek nce
var"dr. Bunlardan ikisi de sevimsizdir. (Olumsuz buna kar koyar. K a d m yine de srar eder. So
animus hibir zaman istisna kabul etmez.) A n i - nunda kendisinin bizzat lm olduunu syler ve
musa kolay itiraz edilmez; nasl olsa hakldr ama kadn korkusundan lr.
o duruma tam uygun deildir. Gerekeleri gr Mitolojik bak asmdan grlrse gzel ya
nte ok mantkldr ama nedense hep gerekli banc olaslkla pagan bir baba-tann imgesidir,
olan noktann dnda kalr. Erkein animasn llerin yneticisidir -Persephone'yi karan Ha-

I Animus'u kutsal bir inan biimini alm

I danjeanne d'Arc |lngrid B e r g m a n ' n

oynad filmden, 1 9 4 8 ) . Olumsuz

I Animusun resmi (sada): l m l e d a n s

| eden kadn ( 1 6 . yy) ve (1 5 0 0 y l n d a n

t bir el yazmasndan) H a d e s ile


PVBfnltnn Itnrrrlr P o r o n h n n o

189
ngiliz k a d n y a z a r Emily Bronle'un

"Rzgarl Bayr" 11 8 4 7 ) r o m a n n n

d e m o n i k ba figr Heathcliff, ksmen

olumsuz bir A n i m a figrdr. stteki

m o n t a j d a Heathcliff (Laurence O l i v i e r ,

film, 1 9 3 9 ) Emily karsnda. G e r i d e

Rzgarl Bayr bugnk haliyle.

Tehlikeli Animus figr rnekleri. M a v i

Sakal efsanesine i z i m ( 1 9 . yy Fransz

ressam G u s t a v e Dore) (solda); karsn

belirli bir kapy a m a m a s iin

uyaryor. ( A m a k a d n o n u a a r v e m a v i

sakaln n c e k i karlarnn cesetlerini

bulur. Y a k a l a n r a m a l m d e n kurtulur.)

1 9 . y y ' d a n t a b l o , yol kesen haydut

C l a u d e Duval, bir kadn y o l c u y u

s o y m a k iin durdurur, a m a yolun

k e n a r n d a kendisiyle d a n s etmesi

kouluyla o n u serbest brakr (sada).

190
des g i b i - bir tr annusu kietirmektedir. Kad lanmasn, kazaya uramasm hatta lmn bek-
n her trl insanc ikiden uzaklatrr, zelk- leyebir ya da kadm ocuklarnn evlenmesini en-
le de gerek b erkei sevmekten alkoyar. Olay geUemek ister. Yah, saf bir kadm bana bir sefe
larn "nas olmas gerektii"ne dair bir dolu haya rinde boulmu olan olunun lm dei foto
li, yaamdan uzak, dilekler ve yargarla dolu saf rafn gsterirken " O n u baka bir kadma kaptr
satalar da yaamla her trl temasm engeer. m olmaktansa bylesi daha i y i " demiti.
Birok mitte animus yalnzca lm de, hay Garip bir duygu felci, derin bir kendine gven
dut ve kat olarak da ortaya kar; rnek ise kar sizlik de ou kez iyi kadnm iindeki bilinmeyen
larn ldren valye Mavi Sakal'dr. A n i m u s ka bir animus yargsmm iidir. A n i m u s derinlerden
dnlarn k e n d i balarma kaldklarnda, zellikle kadna fsdar. "Sen umutsuz bir vakasn neden
de duygusal zorunluluklarn karanmasnn ek uraasn? Ne yapsan bo; nasl olsa yaamn hi-
sikliini hissettiklerinde akllarna en her b zaman daha i y i olmayacak."
trl yar bilinfi, soukkanl, ruhsuz dnceyi Bilindrun bu figrleri bilincimize girdikle
tems eder. Ae mirasnn paylalmasna ikin rinde ne yazk ki bu dnce ve duygularm kii
olan bu trden dnceler, dier kimselerin l n i n kendisinden olduu sanr, hatta ego bunlar
mnn be istendii ktcl planlar, rnein ka la kendini o denli zdeletirebir ki onlarla artk
dirim gzel Akdeniz manzaras karsnda " k o c a m objektif olarak genemez. Bu figrler inam ger
lnce Riviera'ya tanrm" eklinde dnmesi ekten "byler", ancak bu by kiiden uzakla-
bu trden animus ileridir. rsa b u n u n kiinin gerek dncelerine, duygu
Gizh tahripkr eimleriyle, bilincin yzeyine larna ne den zt olduunun dehetle farkna va
hibir zaman kmakszn bir k a d m kocasnn, rdr. O zaman yabanc bir psiik etmenin etkisi al
hatta bir anne ocuklarnn gizliden gizliye hasta tna girilmi gibi olur.

Animus sk sk da bir g r u p erkekle temsil

I edilir. Olumsuz bir Animus grubu

I tehlikeli bir sulu etesi olaraK ortaya

Itar; 18. yy talyan resminde, eskiden

gemileri klarla kayalklara eken ve

paralandklarnda da y a m a l a y a n ky

korsanlar (stte).

191
S h e a k s p e a r e ' i n "Bir Y a z G e c e s i Ryas"
O l u m s u z g r u p Animus'unun k a d n l a r n
iin Fussli'nin bir resmi (altta). Peri kraliesi
dlerinde sk g r n e n ekli de romantik,
b y s o n u c u n d a , g e n e bir byyle bir
a m a tehlikeli haydut etesidir. stte

maceraperest bir k a d n r e t m e n i n bir eek kafas e d i n m i o l a n bir iftiye ak

ete reisine akn a n l a t a n bir Brezilya oluyor. Bu tr yklerde, bir g e n kzn

filmi o l a n " H a y d u f t a n ( ) 9 5 3 | bir sahne: b y d e n kurtaran sevgisinin sk grlen bir

rktc bir haydut g r u b u . modelidir.


Tpk arama gibi animusta da yalnzca olumsuz iki oluu, bu saldrganlarda t etki olasl b u
zellikler, gaddarlk, saldrganlk, bo konuma ya lunduunu, b u n u n da yle eziyetli dnceler
da sessiz, takntl kt dnceler yoktur. B u n u n den ok farkh bir ey olabeceini gsteriyor.
ayn ekilde kesin olumlu, deerli b i r t a r a i i da var D grenin onlardan kaan kz kardei yakala
dr. O da yaratc etkinliiyle elfle kprler kura nr, ikence grr. Gerek yaamda bu kz karde
bilmesidir. 45 yandaki bir kadnn aadaki d kanserden olduka erken yata lmtr. Sanat
bu noktay gstermeye yardmc olabilir: yetenei olduu halde b u n u hemen hi kullanma-
nutr. Daha sonra dte saldrganlarn klk de
Gri, kaponlu giysi iki kii balkondan itirmi sanatar olduu ortaya kar. Eer d
odaya trmanyorlar. Niyetleri bana ve kz gren oarm (aslnda kendisinin) yeteneini
kardeime ktlk etmek. Kz kardeim ya anlarsa kt giriimlerini srdrmeyeceklerdir.
tan altma saklamyor ama onu bir sopayla Bu da dn anlamn gsteriyor: K o r k u nbetle
oradan karp ikence ediyorlar. Ondan son rinin ardnda bir yandan gerek bir lm tehlike
ra sra bana geyor. kiden daha yetki ola si, ama te yandan da yaratc bir olanak bulun
n beni duvara dayyor. Ama ikincisi o srada maktadr. D grenin resime stn bir yetene
birden duvara bir resim iziyor. Ben bunu g
i vard ama bu urarm anlaml olacamdan
rnce (dosta davranmak iin) "ne gzel re
hep kuku duyuyordu. D ona bu yetenei yaa
sim!" diyorum. O zaman bana eziyet etmekte
mas gerektiini c i d d i bir dle anlatmaktadr. O
olamn ba bir sanatya benziyor, kvanla
zaman tahrip edici animusu yaratc bir gce d
"evet, gerekten" diyor ve brnn yaptn
necekti.
dosta temizlemeye babyor.
Yukardaki dte olduu gibi animus sk sk
bir grup erkek sekimde, kiisel olmaktan ok ko
Bu iki figrn sadist yn d gren iin ok
lektif bir ey gibi grlr. Bu kolektif zihinklikten
tandkt; nk gerek yaamda da sevdii kii
dolay kadnlar ok yaygn olarak (ilerindeki ani
lerin telikede olduu, hatta belki de lm ol
musu dile getirdiklerinde) fileri "insan ya
duklar duygusuna kapld k o r k u nbetleri ge
par", "...yaplr", "... giyilmez", "... olmaz" biimle-
irmekteydi. A m a bu dteki animus figrnn
riyle kullanrlar. Anlatmlarmda da "herkes", "dai
m a " , " h e p " gibi genellemeler sktr.

Tenor Franz Grass, V V a g n e r ' i n " U a n


Pek ok mit ve masalda, byyle bir yaban
Hollandal" o p e r a s n d a (st solda]. Bir hayvanna ya da canavara dntrlm olan ve
kadnn sevgisi bu laneti z n c e y e
bir kzn sevgisiyle geri dnen bir prensten sz
dek bir hayalet g e m i y l e g i t m e y e lanet
edilir. (Dr. Henderson bu "Gzel ve irkin" moti
lenmi olan bir k a p t a n n yksn

anlatr. finin sklm bir nceki blmde yorumlamtr.)


Gene sk olarak sylencenin kadn kahramannn
Birok efsanede k a d n n sevgilisi
gizemli, bilinmeyen sevgilisine ya da kocasna so
gizemli bir figrdr; onu hi
ru sormasna izm verilmez ya da onunla ancak ka
grmemelidir. G r e k mitolojisinden bir

rnek: Eros'un sevdii Psike (1 8. ranlkta buluur, yzne bakamaz. Sylenen an


yy'dan bir gravr], sevgilisini hi cak kr bir sadakat ve sevgi e onu eski hane
grmemelidir (solda). A m a s o n u n d a
dndrebileceidir. A m a bu bir trl baara-
bunu y a p a r ve o n u yitirir. Uzun a r a m a
maz. Her seferinde szn bozar ve sevdiine an
ve aclardan sonra akn y e n i d e n

kazanabilir. cak uzun, zor yoUardan yeniden kavuabilir.


B u n u n yaamdaki koutu, bir kadnm kendi
animus sorunu e bilinli urasnn ok zamana,
acya neden oluudur. A m a eer animusunun ne
ve k i m olduunu, kendisine neler yaptm anlar
sa, bylenmek yerine geeklerle yzleirse o
kendisine giriim, cesaret, objektiflik ve ruhsal
berraklk gibi eril zellikler salayan son derece
deerli bir isel yoldaa dnecektir. Erkekteki
anima gibi animusun da drt geliim aamas ol
duu anlalyor: nce fizik g simgesi, rnein
bir nl sporcu olarak grnyor. B i r sonraki
aamada inisiyatif ve yapc g kazanyor, n
c aamada da dile geliyor ve bu yzden de ruh
sal byklere, rnein hekime, rahibe, profesre
yanstlyor. Drdnc aamada "anlam" iselle-
tirip yaama bireysel bir anlam salayan yaratc,
dinsel i yaantlara yneyor. O zaman kadna
yumuak varln telafi eden ruhsal saland
veriyor. O n u aktaliteyle de balantlandrabilir;
o zaman kadn yaratc yeni dnceler karsn
da erkeklerden ok daha ak olabilir. Onlarn es
kiden beri ruhlar dnyasyla gelecei okuyan ara
clara dnmesi bundandr. O l u m l u animuslan-
nm yaratc cesareti insann yeni giriimlerini y
reklendiren dnceler retir. Kadnn yaps
akld olana daha yakmdr, o yzden bilind-
ran yeni esinlerini daha iyi aabilirler. Kadmlarn
kamu yaamnda daha az yer allar da animusun
zel yaamm loluunda sakl prens olarak daha
etkili olmasndan olabir.

Animus'un drt a a m a s n n canlanlar: Bir erkein portresine sevgiyle bakan bir

Birincisi tmyle bedensel erkek; hayali c a n g l g e n kz (Hint minyatr) (sa stte). Bir resin

k a h r a m a n Tarzan (En stte o y n a y a n Johnny ya da film y l d z n a ak o l a n kadn apak

We/sml)er). kincisi romantik erkek; ngiliz kendi Animus'unu erkee yanstmakladr. Fili

air Shelley, 1 9 , yy (orta solda). Ya da yldz Rudolph Valentino ( 1 9 2 2 y l n d a bir

"Eylem a d a m " Eines! H e m i n g w a y , sava M m d e ) b i n l e r c e k a d n n An'mus

k a h r a m a n , y a z a r , a v c v b . ncs " S z projeksiyonunun s a l n d a d a lmnden

s a h i b i " -Byk siyasal hatip Lloyd G e o r g e . sonra da arlk noktas olmutu (sada).

Drdncs ruh g e r e i n e b i l g e nder- Dnyann her t a r a f n d a n kadnlarn

Gandhi. Valentino'nun c e n a z e s i n e g n d e r d i i

ieklerin bir b l m (en s a d a ) .

194
Kadnn ruhundaki isel erkek da yanstlr-
sa. aile yaamnda, tpk anima gibi, zorluklara
m den olabilir. Durumu daha arlatran da her
iki cinsteki animus ve animanm birbirlerini kar
lkl olarak uyarmalardr. Bylece, ak atmas
nn stereotipisinin de gsterdii gibi, her atma
kendiliinden daha aa duygusal bir dzeye
iner.
Sylediimiz gibi kadnn animusu cesaret, gi
riim ruhu, gerekilik, en st biiminde ruh de
rinlii ve iselletirme salayabir ama ancak
kendi "kutsal" inancn sorgulayabileeek ve d
lerinin yol gsteren iaretlerini, kendi inanlarna
kar da olsa alabilecek nesnellie ulaabilmise.
O zaman self, isel tanrsal bir yaant verebilir ve
kadnn yaamna bir anlam katar.
Self: Btnln simgeleri

nsan kendi animas ya da animusuyla iinden, bi Ak aclar ide yalnz basma yaayan
linsiz bir ekilde onunla zdeleemeyecek den bir kz, bakr bir kaykla gelen bir byc ta
li uzun bouursa, bilind ego karsnda baka, rafndan ge karr. Bu byc aslnda in

yeni bir sembolik biim alr. R u h u n ekirdeinin, sanlara avda baard olmalar iin yardm

yani elfin biiminde grnr. Kadnlarn dle eden ay ruhudur. Ay ruhu bir keresinde gi
dince kz evnini yanndaki kk bir eve mi-
rinde self kiiletiinde stn bir di vark, r
safre gider. Orada ufack b kadm bulur.
nein rahibe, byc, toprak ana, doa ya da ak
Bu kadn sakall foklarn barsaklarndan b
tanras olarak grnrken erkekte takdis edici
elbise giymektedir. Bir de kk kz olan bu
(rnein bir guru), yal be, doarm ruhu, kah
kadm, ay ruhunun aslmda kz ldrmek ni
raman gibi ortaya kmaktadr. B u n a rnek ola
yetinde olduunu anlatarak kz uyarr. O bir
rak burada iki masal verilebilir. B i r Avusturya
tr Mavi Sakal, bir kadm katilidir. Onu kur
masa unlar anlatr: tarmak iin kk kadm, kz gkten yery
zne ulatracak uzun bir ip rer. Bu yeni ay
Bir kral askerlerine lanetli bir kara pren doduunda olmahdr, nk o srada kk
sesin tabutu banda nbet tutma buyruunu kadm ay ruhunu bayltabecektir. Kz kendi
verir. Ama prensesin her gece kalkt ve n ni iple aa brakr. Ama kz, kk kadn
betiyi ldrd bilinmektedir. Sonunda s zellikle anlatt halde aaya vardnda
ras gelen bir asker korkusundan ormana ka gzlerini yeterince hzl aamaz. O zaman b
ar. Orada yal bir zither' algcsyla karla rmcee dnr. Artk hibir zaman yeni
r. (Ama bu algc aslmda bizzat tanrdr.) den insan olamayacaktr.
Bu yal algc ona kilisenin bei noktalarna
saklanmasn ve kara prensesin kendisini bul
Birinci masalda tanrnn kendisi olan yab zit
mamas iin de ok sessiz durmasn tler.
her algcs self in, erkein ruhunda ortaya kt
Bu tle asker hem kurtulur hem de pren
gibi yal bilge olarak grnnn tipik b r
sesi byden kurtarr. Sonunda da onunla
neini vermektedir. E s k i masallarda Byc
evlenir ve kral olur.
Merlin ya da Yunanllarda tanr Hermes de aynen
ortaya kar. "Barsaktan giysileri" de kk ka
Aslnda bizzat tanrnn kendisi olan ya zit
dn da burada benzer bir ey, bir kadmdaki self fi
her algcs, psikolojik dile evrirse e l f i n sim
grdr. Yal algc kahraman tahripkr anirna-
gesidir. Askere, yani egoya yok edici anima fig
sndan ve kk kadm da masal kahramanm, ay
rnden kurtulmakta hatta onu kurtarmakta yar
ruhu klnda bir Eskimo'dan, Mavi Sakal'dan
dmc olur.
kurtarr. Elbette ardndan kzn kendi kabahati
Kadnda ise self yukarda da sylendii gibi di
yznden i k t sonulamr ama bu baka bir ko
il bir grnt tar. B u n a rnek olarak da bir E s
nudur.
kimo masal verebilir:
Se figr dlerde yalnzca yak be ya da
be kadm olarak grnmez; ayn sklkta gen hat
Zither: A l p halklarnn, zellikle A v u s t u r y a l l a r i n , gitara ta ocuk biiminde de grnebilir. nk self ayn
benzeyen bir halk algs, (n.)

196
Psike'nin tmnn i merkezi o l a n self,

I dlerde stn bir insan figryle

canlanr. K a d n l a r d a self b i l g e ve gl

bir tanra olarak grnr. r n e k ; Grek

tanras Demeter (olu Triptolemus ve

kz Kore ile. 5. y y ' d a n bir

kabartmada) (sada). Birok masaln

koruyucu melei de diil self

canlandr. Kl kedisinin koruyucu peri

(Gustave Dore'nin resimlemesinden)

(stte). Hans Christian A n d e r s e n ' i n bir

masalnn resimlerinden y a r d m e d e n

yal kadn (altta).


Erkeklerin dlerinde self ounlukla

" b i l g e ihtiyar" figryle canlanr.

Arthur efsanesinin Byc Merlin'i

( 1 4 . y y ' d a n bir ngiliz el

y a z m a s n d a n ) (en solda). 18. yy'dan

bir Hint resminde bir guru (bilge)

(ortada). e l f i n bir canlann

gsteren, Jung tarafndan yaplm bir

resim (solda). Bunu r y a d a grmt.

Elinde anahtar tutan, Jung'un deyiiyle

"yksek i g r ' y temsil eden, kanatl

yal a d a m .

Self genellikle d g r e n i n yaamnn

kritik z a m a n l a r n d a , d n m

n o k t a l a r n d a , temel tutumunu ve

y a a m stilini d e i t i r d i i n d e dlerine

girer. Deiimin kendisi suyu

g e m e k l e simgelenir. Byk bir

d e i i m e yol a a n gerek bir rmak

gei (stte). G e o r g e W a s h i n g t o n

A m e r i k a n devrimi srasnda Delaware

rman geiyor ( 1 9 . y y ' d a n bir

A m e r i k a n resmi). Suyu gemenin sz

konusu o l d u u bir baka nemli olay:

1 9 4 4 y a z n d a D-Day'de

N o r m a n d i y a ' y a ilk saldr (solda).

198
Self her z a m a n stn bir yal ile

c a n l a n d r l m a z . Peter Birkhaeuser'in

kendi dnn resmi. Burada self bir

ocuk o l a r a k ortaya kar. Ressam

bunun z e r i n d e alrken

b i l i n d n d a n baka dnceler de

gelir. o c u u n arkasndaki, gnee

b e n z e y e n yuvarlak bir btnlk

simgesidir. o c u u n drt kolu d a

ruhsal btnl gsteren dier drtl

simgeleri anmsatyor. ocuun

n n d e bir iek vardr; sanki ellerini

kaldrnca o r t a y a kar. O l a n ,

geceleri (yani bilind) varoluundan

d o l a y karadr.

zamanda olduka zaman d bir eydir, gen ya da yatlam, donuklam yaam zenginletiren, ya
yal onun iin eittir. rnein bir erkein aada ratc olanaklarla dolu bir isel serven haline d
ki d elfi b ocuk ek e vermekted: ntren byle bir armaan sunar. B i r kadnn
psikolojisinde elfin ayn ekilde gen kiileme
Bir olan ocuu ata binmi sokaktan ge si doast yetenekli bir gen kz olarak grne-
lip bahemize giriyor. (Bahenin gerekte bir. B u n a rnek krk sekiz yamdaki bir kadmn
olan iti ve evre ald yok, bahenin snr aadaki ddr:
ak. Olann maksatl m geldi, yoksa
atn m onu istei dnda getirdiini bilmiyo
Bir kisemn nndeyim, sprgeyle tala
rum.)
r temizliyorum. Birden zerine bir kalas al-
Atlyeme giden patikada durmu, onlarn m olan bir dereyi gemek /.onunla kalyo
geliini keyifle izyorum. Olann gzel atn rum. Orada bir renci var. Onun bana yardm
stnde grn beni derinden etkiliyor. etmesini istiyorum ama bden onun, kalas
ok kk ama son derece gl yaban bir at geveterek beni engellemek istediim fark
bu. (Bir erkek domuzu andryor.) Kaln, g ediyorum. Birden kar kyda kk b kz
m grisi, uzun, fra gibi klar olan bir deri behriyor ve bana el uzatyor. Beni tutabe-
si var. cek gc olduunu hi sanmyorum ama elini
Olan nmden, evle atlye arasndan ge tuttuumda beni doast bir gle kolaylkla
iyor, sonra atndan atlyor ve onu ekili olan ve glmseyerek kar kyya ekiveriyor.
krmz ve sar lalelerin ezmemesi iin iek
tarhndan dikkatce uzaklatryor. Bu lalele
Bu d gren, dindar bir kiidir ama dne
ri dmde karm az nce dikmi.
bakrsa kiseye (Protestan) artk bal kalama
yacaktr; gerekte girii yitirmi grnmektedir,
Bu ocuk elfin, yaamn yenilenmesi, yarat
gene de kilisenin yolunu temiz tutmaya amak-
c bir atlmn ortaya kmasyla her eyin yeniden
tadr. A m a b u n u n yerine bir dereyi gemesi gere
yaam ve girin ruhuyla dolaca yeni bir ruhsal
kir. B u , temel yaklam deiikliklerinde sk gr
uyum anlamna gelmektedir. Eer bir adam ken
len bir simgedir. D grenin kendisi renci
dini bilinaltnn nererine brakrsa bu ona, ba
motifini, bir nceki gece ruhsal araym belki

199
Bugn birok kimsenin dlerinde self,

nl kiilikler klndadr. Psikologlar

erkeklerde sk sk Albert Schweitzer

(en solda) ve Chuchill'in (solda),

k a d n l a r d a ise Eleanor Roosvelt ve

kralie Elisabethen (bir Afrika evindeki

resim) g r n d n gzlemlemektedir

(sada).

niversiteye yeniden giderek rahatlatabileceim olumu; soluk aldnda yel esiyor, konutuun
dnmesine balamtr; ama d apak b u n da gk grlyor, evresine gz attnda imek
dan vazgemesini salk vermektedir. B u n u n ze ler akyormu. yi olduunda hava iyi, kt oldu
rine dereyi kendi basma gemeye alrken self unda kapalym. ldnde para para olmu;
figr kk kz harika bir ekde yardma gelir; vcudu in'in be kutsal dam oluturmu; ba
kktr ama doast bir gc vardr. doudaki T'ai Dain, gvdesi ortadaki Sung Da-
A m a ister yal ister gen olsun insan biimi g'ru, sa kolu kuzeydeki Heng Dain, sol kolu
elfin gece ve gndz dlerinde grn ola gneydeki Heng Dain, i k i aya da batdaki Hua
naklarndan yalnzca biridir. O n u n kendini gs Dain oluturmu. Gzleri ise gne ve ay ol
terdii eitli ya aamalar da yalnz bizi btn mular.
yaam evrelerinde izlediini deil, ayn zamanda Daha nce de dediimiz gibi bireyleme sre
bizim bilinli zaman duygumuzun tesine ulat ciyle Ugi olan simgesel resimler drdl bir yap
m gsterir. eklinde dzenlenme eilimi gsterirler. rnek
Self yalnzca bilm alanmzda, onun zaman drt bin ilevi ya da anima ve animus geimi-
aralnda bulunmaz. O n u n zaman diilik, daima n i n drt aamasdr. Drtlk bu yzden P'an
varoluluk yan da vardr. Bu yzden sklkla b K u ' d a da ortaya kar. ok zel durumlarda self
tn evreni kaplayan bir " U l u Adarri'la simgelendi- simgesi baka say yaplarnda da grnebilir; do
rilir. B i r bireyin dnde byle bir sembol ortaya al durumda o her zaman 4 ya da 4'ler dizisinin 8,
karsa sorunlarnn yaratc bir zme kavua 16, 32 gibi br saylardr. zellikle 16 says 4
ca umulabilir nk ruhsal yaamn ekirdei kere 4 simgesi olarak ok nemlidir.
harekete gemi, i varln birliini salam da Bat uygarlnda da ilk insan olarak Adem bi
has byk zorluklar alt edebilecek hale germi iminde benzen "kozmik adam" dnceleri ge
demektir. limitir. rnein bir Yahudi sylencesinde tann
Bu yzden birok mit ve dinde kozmik bir i n A d e m ' i yaratmak iin dnyann drt kesinden
san figrnn ortaya kmasna, ounlukla da krmz, siyah, beyaz, sar tozlar alm, bylece
ok olumlu bir rol oynamasna armamaldr. Bu A d e m "dnyann bir u c u n d a n br ucuna ulaa-
bizde Adem, ran'da Gayomart ya da Hindistan'da biliyormu; eildiinde ba douya, ayaklar bat
Purua olarak grnr. ounlukla evrenin temel ya deiyormu.) B i r baka Yahudi sylencesine
prensibi olarak tanmlanr. inliler btn dnya gre btn insanln ruhlar daha o zaman
dan nce tanrsalbir insann, P'an Ku'nunyaad Adem'in iinde mevcutmu; r u h u "bir kandilin fi
m, onun gk ve yere biim verdiini dnr tili gibi saysz iplikten rl" imi. Burada insan
lerdi. O aladnda Sar Nehir ve Yange Irma ln, btn ayrmlardan te birlii dncesi bu-

200
Evreni kiileh'ren ve ieren, her eyi

k a p l a y a n varlk Kozmik A d a m , e l f i n mit

ve dler de sk bir grndr. ngiliz

filozof Thomas H o b b e s ' u n "Leviathan" adl

kitabnn k a p a (solda). 1 7 . y y

Leviathan'n m u a z z a m varl,

" C o m m o n w e a l t h " i n , H o b b e s ' u n idealinde

ki, insanlarn merkezi otoriteyi kendilerinin

setii toplumun btn yelerinden

oluuyor. Eski i n ' d e kozmik figr P'an

Ku; kozmik insann tpk bir bitki g i b i

k e n d i l i i n d e n var oluunun iareti o l a r a k

y a p r a k l a r l a kapl (stte). 1 8 . y y ' n bir Hint

el y a z m a s n d a n bir s a y f a d a kozmik aslan

tanr gnei e l i n d e tutuyor (Bu aslan birok

insan ve h a y v a n n birleiminden

olumutur) (altta).
kylarnda yaayan bir grup yer iin A d e m gizli
"ruhst" ya da " k o r u y u c u r u h " olarak btn in
sanl onurlandrr; onlarn sylencesine gre bir
h u r m a aacndan tomurcuklanarak ortaya k
mtr. (Gene bir b i t k i motifi!)
lk blmde bireyleme srecinin bikndn-
da sklkla bir aa olarak simgelendiini syle
mitik. B u r a d a da "kozmik insan"n bitkiyi anm
satr biimde de grndn gryoruz. B i r bit
ki belirlenmi rneine gre dzenli bir gelime
gsterir, yaamm dorudan doruya inorganik
maddeden kurar. Self de benzer ekde her tr
l drt ve gdnn tesinde ksan ruhunda psi
ik unsur olarak geken, srekkkk ve saf varolu
anlamna gelen bir eydk. Bu yzden onun resmi
ksan psikesinde de ayn ekde yasanm ve do
ann btnnden iimize yerleik bir paraya
sahip olduumuzu anlatmaktadr.

Dou ve Bat'daki k i m i gnostik evrelerde


" U l u A d a m " ruhsal bir isel tasvir gibi tannmak
ta, somut bk gereklik olarak anlatlmamaktadr.
Hindularn grne gre Purua, her ksan bire
lunmaktadr. Bu resimde elfin toplumsal yn yinde yaayan ve ondaki lmsz olan tek eydk.
de behrtilmektedk; ama bundan daha sonra sz Bu isel " U l u A d a m " , eer yaradk ve acarndan
edilmehdir. ebedi kkene geri gtrebikrse bir kimseyi t
Bu " U l u Adam"n kozmik doasnn, insan r u myle de kurtarabir. A m a b u n u ancak kii onu
h u n u n en i ekirdeinin, yani self in bireysel bir tanr, kendini ona brakacak kadar uyamrsa yapa
egonun ok stnde genilediini gsterdii an- bilir. Hintlerin sembol dnyasnda bu varkk Pu-
layor. Gerekten de bilindnn ve grntle
rinin gzlemi onun kstlanamaz bir genileyebi-
lirliinin olduunu gsteriyor.
E s k i ran'da ayn k insan, Gayomart, dev ve
Rhodesio/do. bir m a a r a resmi, ilk insann
ldayan bir varlk olarak tanmlanmtr. ld
(ay), s a b a h ve a k a m y l d z y l a iftleerek
nde bedeninden madenler akm, ruhundan al
yeryz yaratklarn rettii yaratl mitini
tn meydana gelmitir. Dl topraa dm, i k i gsteriyor (st solda). Kozmik insan ou

ravent kam eklinde k insan iftini dnyaya z a m a n A d e m benzeri ilk insan olarak

o r t a y a kar. Ve Isa da e l f i n kiilemesi


getirmitir. lgintir ki in'in P'an K u ' s u da yap
o l a r a k anlalmtr. 1 5 . yy A l m a n ressam
raklarla kapl olarak, bir bitki gibi resmedilir. Bu
G r n e v v a l d ' n resmi sa'y, kozmik a d a m
hibir hayvansal hareket gstermeden byyen, y c e l i i n d e gsteriyor (sa stte).

yani kendi istencinin hibir belirtisi olmakszn


sadece var olan bir btnlktr. Bugn de Frat
rua yani " i n s a n " ya da "kii" adn alr. Bu dar
da kozmosta ama ayn anda kiinin iinde ve g
rnmeyen bir eydir.
Birok mitin anlatmna gre bu " U l u A d a m "
dnyann yalnzca ba deil, ayn zamanda dn
yann ve yaamn son ereidir. B i r ortaa bilge
si, Eckhart Usta bu balamda "her tohumun en i
z buday, her madenin z altn, her doumun
z insandr" demekteydi. Psikolojik olarak bak-
dnda bu gerektir: Her insandaki ruh ii gere
in sonuta gizli bir eree ynelii vardr, bu ken
dini gerekletirebilmektir. Bu da her bireyin va
roluunun yaamda kalmak, trn srmesi, cin
sellik, alk ya da lm drts gibi herhangi bir
ama dzeneiyle aklanamayaca, bunun yeri
ne ve bundan daha teye kendinde bulunan bir
insanln sunumuna yarad ve ancak kendi ger
eimizin bir kez olsun alglanmasyla bu " i n -
san"n kurtulabilecei demektir. "Denize akan,

Krali ift rnekleri, (psiik btnlk ve G r e k ban Jung, rtl ekilde iki yanl,

e l f i n simgesi) iva ve Parvati'yi gsteren y a n i hermafrodit o l a r a k dnd. S a b i n e

Hint heykeli (solda). O n l a r hermafroditik y a z d mektupta "br zdeleri A d o n i s ,

o l a r a k birlemilerdir. H i n d u tanrlar T a m m u z v e . . . Baldur g i b i , her iki cinsin

Krina ve R a d h a bir a r a d a (altta). btn ekicilii ve gzelliine" sahip

o l d u u n u y a z y o r (sol altta).
B e r n ' d e bulunmu o l a n a y tanra

Artio'nun Roma ncesi heykeli (Bern

d e a y demektir] ( s a d a ) . O l a s l k l a

b u , bu s a y f a d a anlatlan dteki ayy

a n d r a n bir a n a t a n r a y d . Bu dteki

simgesel figrlere br zdeler:

llerin ruhlarn b a r n d r d k l a r n a

inandklar kutsal talaryla Avustralya

yerlileri (ortada). 1 7. y y ' n bir simya

e k / a z m a s n d a n ; aslan ifti o l a r a k

gsterilen bir kral ift (altta).

ulatklarnda iine dalan, o zaman kendi adlarn


ve varlklarm yitiren, ondan sonra yalnz deniz
den sz edilebilen rmaklar gibi seyirci olann
(egonun) paralar da Purua'ya vardklarnda
onun iinde adlarm, varlklarn yitip giderler.
Ondan sonra yalnz Purua'dan sz edilir ve o (in
san) ayrlamaz ve lmsz olur." E g o n u n d dn
yaya ynei, konudan konuya acele eden algla
malar, nesneden nesneye atan dilekleri " U l u
A d a m ' m gereklemesiyle ekip giderler.
Bu eitli uygarhklardan, zamanlardan alnm
rnekler bize kozmik insan simgesinin, insamn
btnlnn gizeminin resmi olarak ne denli
yaygn olduunu gstermektedir. Simge tam ve
btn anlattndan " U l u A d a m " cinsiyetleraras
olarak da sunulur. Bu biimde en nemli ruhsal
kartlklar, eril ve diil olan da birletirmekte
dir. Bu birlik ounlukla ilahi, asil ya da benzeri
bir ift e simgelendirilerek gsterilir. Krk yedi
yamda bir erkein aadaki d, elfin bu y
nn zellikle belirgin olarak gstermektedir:

Yukarda duruyor, aadaki kaba ama ba


kml bir krk olan, muhteem, siyah dii
ayya bakyorum. A r k a ayaklar zerinde du
ruyor ve bir tepsi zerindeki gittike parla
yan oval, yass siyah bir ta ovalyor. Ondan
ok uzak olmayan bir dii aslan ve daha k
k bir aslan da ayn eyi yapyorlar. Yalnz
onlarn ovaladklar ta biraz daha byk ve

204
daha yuvarlak biimde. Bir sre sonra dii ay Dte bir a y n a bilindnn, bireyi objektif

y a n s t m a , b y l e c e bireye, belki o a n a
iri yap, siyah sah ve koyu, ate gzleri
kadar olmayan ftgrsn kazandrma
olan plak beyaz bir kadma dnyor. Ona
yetisini simgeleyebilir. A n c a k bilind,
kar erotik adan uyarc davranyorum. B u
bilinci oke e d e n ve artan byle bir
nun zerine bana saldryor ve yakalamaya igry ileri srebilir. G r e k miti G o r g o n a

ahyor. Ben bundan korkarak az nce iske M e d u s a ' n n bir bak erkekleri taa evirir

lesinde durduum binaya kayorum. Daha v e b u y z d e n a n c a k a y n a d a n baklabilir.

Bir k a l k a n a yansm o l a n M e d u s a
sonra kendimi bir dolu kadnn arasnda bu
I C a r a v a g g i o ' n u n tablosu, 1 7. yy).
luyorum. En az yars, kabark siyah salar
olan ilkel kadmlar ve br yars da sarm ya
da kahverengi sa bizim (d grern l
kesinden) kadmlar. lkel kadnlar (daha ok
gen kzlar) yksek soprano sesle ok doku-
nak ack bir ark sylyorlar. Sonra yk
sek, ssl b araba zerinde, banda yakut
larla ssl altn bir ta olan sarn bir gen
adam kageyor. Bu ok gzel bir grnt
oluturuyor. Yannda gen sarn bir kadm,
herhalde kars oturuyor, ama onun tac yok.
Bu ift az nceki dii aslan ve kk aslan-
mlar. Onlar da kellerden. O zaman btn
kadnlar (hem ilkeUer hem de brleri) kut-
layc bir ark sylemeye bahyorlar ve krali
yet arabas da ufka doru yava yava uzak
layor.

Burada self nce, hayvansal doann derinle


rinden, kel ruh katmanlarndan ortaya kan asil
bir tin geici grnts olarak grnyor ve
gene kayboluyor. Balangtaki dii ay bir tr c, elektrik yklenmi gibi yemden ykselir.
ana tanradr. (rnein Yunanistan'da Artemis'e D gren yaamnda imdiye dek bir kadn
dii ay olarak taplrd.) O n u n ovarak parlatt la evlik ban yadsrrutr. Yaamn bu ynne
oval ta olaskla d grenin kiiliini simgele yakalanmaktan duyduu k o r k u dte ay-kadn-
mektedir. Talar ovalamak ve parlatmak insanl dan gene pasif seyirci rolne kamasna neden
n bilinen, olaanst eski bir uradr. A v r u olmaktadr. Aynn ta ovalamasyla kendisine
pa'da birok yerde kabuk ekline getirilmi "kut yaamn bu yanma da karmas gerektii anlat
sal" talar bulunmutur; bunlar ta devrindeki in lr; nk ancak evliin ovalamasyla kendi var
sanlarca olaskla tanrsal glerin korunduu l yontulacaktr.
kaplar olarak kuUanmut. Avustralya'da bugn Ta parlaynca bir ayna gibi olur bylece ay
de len atalarnn i y i c i l tanrsal gler olarak ta onda kendisini grebir. Ancak yeryzndeki s-
lar iinde barmdm dnen yerliler vardr. Bu kmtar kabul ederek insan r u h u tanrsal glerin
talar ovulduu zaman onlarn ve kendilerinin g- aynas haline gelebir. A m a d gren yksee,

205
yani yaamn zorunluluklarndan uzaa kaar.
D ona bylece ruhunun, animarun farkllama
dan kalacan, bir dolu anonim nitelikte ve biri il
kel, dieri daha yksek dzeyde olmak zere iki
ye ayrlm kadnlarla gsterir.
Dii aslan ve olu bireylemenin gizemini gs
termektedirler. nk self simgesi olan yuvarlak
talar biimlendirmektedirler. Kendileri de asil
bir ifttirler ve bylelikle isel btnln simge-
sidirler. Ortaa sembolizminde rnein "bilgelik
ta", isel btnln nl simgesi bir ift aslan
ya da aslanlara binmi bir ift insan olarak temsil
edilir. O halde bireyleme zorlamas ounlukla
insann bir baka insana duyaca ak tutkusunda
ortaya kar. Kar cinse olan doal eilim sonun
da insan kendi btnlnn gizemini hedefle
mektedir. Bu yzden tutkuyla sevdii zaman in
san sevdiiyle bir olmay yaamn tek nemli ere
i olarak hisseder.

sel btnlk aslan ifti olarak ortaya kt


nda bu e l f i n henz gc aan bir tutkuda sak
l olduunu gsterir. Ancak aslanlar kraa annesi
olduklarnda bireyleme drts insanc bilin
aamasna erimitir, ondan sonra da d gre
nin yaamnn uzak ereidir.
Aslanlar deimeden nce yalnz kel kadnlar

Self ou kez yardmc bir hayvan olarak


gsterilir. (Psike'nin drtsel temelinin simgesi]
Grimm Kardeler'in "Altn Ku" masalndaki
byc tilki (st solda). Hindularn Maymun
tanrs, tanrlar iva ve Parvati'yi kalbinde
tayor (ortada). TV ve sinemann yardma
koan kpei Rin Tin Tin (altta).

Talar sklkla self simgesidir; nk tamdrlar,


yani deimez ve kalcdrlar. ou kimse
bugn de gzel talar toplarlar (sa stte).
Baz Hindular byl gler atfettikleri talar
babadan oula verirler (ortada). Kralie I.
Elisabeth'n (1558-1603) mcevherleri gibi
"pahal" talar rtbe ve varslln dtan
grnen iaretidir.
duygusal nitelikte ark sylyorlard. Ya d
grenin duygular hem ilkel hem de duygusald.
B u n a kark insanlaan aslanlarn onuruna, uygar
ve kel kadnlar ortak bir vg arksnda birleir
ler. Duygarrun byle birlemi bir biimde da
v u r u m u ite hayvansal olarm ayrlmas yerine
imdi bir isel u y u m u n getiini gstermektedir.
elfin bir baka grn biimi bir kadnn ak
tif dleme demlen yntemde dlediklerinde g
rlmektedir. " A k t i f dleme"den biindyla ger
ek bir partnermiesine karlalan bir tr d
sel meditasyon anlalr. Bu meditasyon biimi k i
mi bakmlardan Zen B u d i z m i ya da Tantra Yoga
gibi baz Dou meditasyon teknikleri ile ya da Ciz-
vitler'in Exercitia'syla kyaslanabilir. A m a temel
de meditasyondaki kiinin hibir bilin erei ve
amac olmayyla onlardan ayrlr. B u n u n l a aktif
dleme bir zgr bireyin bilindn ynlendir
mek iin hibir eim kuUanmakszn kendi ken
disiyle dorudan karlat tek yaantdr. A m a
burada bu konuya daha fazla girilmeyecek, C. G.
Jng'un "Akn lev" adl makalesinde bu konuda
anlattklar kaynak olarak verecektir.

Bu kadnn meditasyonunda egosuna hitap


eden bir geyik grnm, " B e n senin hem ocu
un hem de annenim; bana balant hayvan de
nir. nk ilerine girdiimde br insanlar, hay
vanlar, bitker ve talarla balanty salarm" de
miti. Konumay srdrerek " B e n senin kaderin
ya da objektif egoyum. Benim ortaya km seni
yaamn anlamsz zararlarmdan kurtarr. B e n r u
hu bedenle ve yaam lmle birletiririm; benim
iimde yanan ate btn doada yanyor; insan
b u n u yitirdiinde yalnz, benc, ynsz ve gsz
kalr" dedi.
Self sklkla, kendi drtsel doamz, bu doa
rm kiinin evresiyle balantsn simgelemek
zere bir hayvanla tems edilir. ( B u yzden mit
ve masallarda bu kadar ok yardmsever hayvan
vardr.)
Self simgesinin evredeki doayla, hatta ev-
renle ilikisi " r u h u n atomu"nun bir biimde b erli deildir. Jung dlerin uygar insanlara da ge
tn i ve d dnyayla rl olduunu gsterir. rek i gerekse d dnyadaki sorunlar arasndan
Bildiimiz btn yksek organizmalar belli bir za yolunu bulmada rehberlik ettiini bulmutur. Ger
man, mekan srekliiyle uyumlu klnmtr. r ekten dlerimizm ou d yaammzm ayrntla
nein hayvanlarn kendi zgn besin trleri, z ryla mkilidir. Pencerenin nndeki aa, bisiklet,
gn yap malzemeleri, belirli yaam alanlar var araba ya da bir yry srasnda yerden alnm
dr. Drtleri bunlarn hepsine tam olarak uyum olan bir ta dlerimizde sembolik bir dzeye ka
ludur. Yaam dzenleri de bu u y u m u olanakl kl rak bizim iin anlam kazanabilir. Souk ve kiisel
mtr: Yalnzca btn ot yiyen hayvanlarn yav likten uzak, anlam olmayan rastlantlar dnyasn
rularn tam da otun en bol bulunduu srada do da yaamak yerine dlerimize nem verirsek ken
urduklarn dnmek bile bunu kavramaya ye dimize ait olan, gizemle dzenlenmi nemli ey
ter. Tannm bir zoolog bu yzden hayvanlarn lerle dolu bir dnyaya geebiliriz.
iselklerinin btn dnyay kavradn, zaman A m a dlerimiz ncekle d dnyaya uyumu
ve mekam "ruhsallatrdm" sylentir. nsan muzla ilgili deildir. Uygar dnyamzda ou d,
larn bilind da kendi evresme, sosyal grubu elfe doru i yneliin geliimiyle urar. n
na, giderek mekana, zamana ve btn doaya k bu iliki iimizde, modern dnce ve davra
uyum salamtr. rnein ruhsal merkezlerinde n biimleri nedeniyle ilkel insanlarda olduun
ki " U l u A d a m " Naskapi Kzderililerine dlerle dan ok daha fazla zedelenmitir. Onlar genellik
sadece isel srelerini gstermekle kalmaz, av le dorudan doruya i merkezlerinden yaamak
cya nerede ve nasl avlanacan da bildirir. Nas- tayken bizler, kklerini yitirmi olan bilinlilii-
kapiler bylece d motiflerinden av hayvanlar mizle, ounlukla d ve tmyle yabanc olan
n eken by arkarn da gelitirir. eylere ylesine bulanu durumdayz ki, elfin

Bu sadece doada yaayan ilkel insanlar iin ge mesajlarnn bize kadar ulamas ok zor olmak-

Talarn " e b e d i " nitelii kayalk ve dakji

grlebilir. K a l i f o r n i y a ' d a Williamson O

y a m a l a r n d a kayalar (solda). Bu y z d f j

her z a m a n ant o l a r a k kullanlmtr. Dtl

A m e r i k a n bakannn balar, Gney j

D a k o t a ' d a Rusmore D a ' n n kayalk y f l

kazldr (stte). Talar tapnma yerlerininH

iaretlenmesi iin de kullanlmtr Kudfl

l a p n a n d a k i kutsal k a y a (en sada). (M

kentin, s a d a k i o r t a a haritasnn I |

g s t e r d i i g i b i , merkeziydi. Kent de j I

d n y a n n merkezi olarak grlyordu. I


tadr. Bilinli dncemiz srekli olarak, br b srdrdne inanrlard. Bizim mezarlara ta
tn alglamalarmz bloke eden, kesin biimlen dikme adetimiz de ksmen, lenden, en iyi talar
mi, "gerek" bir d dnya yangs retmekte la simgeleneben, lmsz bir eylerin kalm ol
dir. Gene de bind doamz araclyla psiik duu simgesel tasarmndan eri gelmektedir.
ve fizik evremizle amaz bir biimde balant nsan varlnn tatan bir yandan tmyle
kalyoruz. farkl olmasna karn, te yandan insann bilin
Yukarda da berttiim gibi, self sklkla bir d ekirdeinin taa yakn akraba olduu gibi bir
ta, deerli ta ya da kristae simgelenerek orta izlenim alnmaktadr. Bunda, ego farkmdalnm
ya kar. B u n u aslanlarn yuvarlak talar ovu duygu, san ve dncesinin ok tesinde, saf bir
turduklar dte grmtk. Birok dte self de kendi olu, sadece var olan ve her zaman orada
kristal biiminde grnr. Kristalin matematik olan bir birlik simgelenmektedir. Bu balamda
mkemmellikteki dzeni, " l " maddede bile ya belki ta, bir insann sahip olabecei en basit,
ayan bir ruh, bir dzen ilkesi bulunduu duygu ayn zamanda da en derin ebediyet, deimezlik
sunu uyandrmaktadr. Bu yzden kristal, dte yaantsn simgelemektedir. Hemen her uygar
ztlklarn birliinin bir simgesi olmaktadr. lkta, nl insanlara, olgulara tatan bir ant dik
Belki bir ta, varl doadaki saf "kendi olu"u me eilimini grebiliriz. Yakup'un nl dn
anlatt iin elfin simgesi olmaya zellikle uy grd yere diktii ta, halkn yerel azizlerin,
gundur. Birok kii, neden byle yaptklarn b- kahramanlarn mezarlarma diktii talar, hep in
meden, biraz gze arpan talar alp evlerine g sanlarn "ebedi" yaanty tala simgeleme eili
trr, saklarlar. Sanki bu talarda kenderi iin mini gsterir. ou dinlerde tanrnn ya da en
yaayan bir giz vardr. En eski zamanlarda be in azndan onun yeryznde tapd yerin bir tala
sanlar byle yapmlar, belli talarda yaam gle iaretleniine amamak gerekir. Mslmanlarn
rini, gizlerini grmlerdir. rnein eski Germen en kutsal eyi, her inanl Mslmamn yaamn
ler llerin ruhlarmn mezar talarmda yaamay da bir kez ziyaret etmeyi umduu Kabe, Mek-
ke'deki bir siyah tatr. da tanrnn ispatn bulmay uman simyacdar bu
Hristiyan kise sembozmine gre sa "yap gizi "bilgelik ta" ile zdeletirirlerdi. Bunu ya
ustalarnn yadsd tatr" ve "ke ta" olmu parken aranan tan, aslnda ancak insann iinde
tur (Luka'ya gre ncil X X : 17). K i m i zaman da o bulunan bir eyin simgesi olduunu da biliyorlar
"yaam pmarnn fkrd kayalk" (1 Kor, X: 4) d. B i r A r a p simyacs olan Morienus bu yzden
olur. Ortaan, o srada bilim ncesi bir tarzda " B u ey (bilgelik ta) senden salglanr; onun
"maddenin gizini" arayan, onun iinde tanry ya cevheri sensin ve de onu iinde bulabilirsin; daha
ak sylersek onlar (simyacar) onu senin iin

Yazar burada metin ve ilgili resimlerde, aslnda bir tapmak den karrlar. B u n u anladnda iindeki taa
olan K a b e ' n i n siyah grnl yapsyla, o n u n bir kesi olan singin, saygn artar. B u n u n hi kukusuz
ne yerletirilmi olan Hacer-l E s v e t ' i (Siyah Ta) kar
gerek olduunu b i l " diye yazyordu. Simyann
trmaktadr. Kitabn gerek ngilizci gerek A l m a n c a bask
1

snda aynen y i n e l e y e n bu yanl, yazarn bilgi eksikliin ta (lapis) iimizdeki kaybolmayan, zimeyen
den kaynaklanm olsa gerektir. Bildiimiz gibi Kabe ca-
bir eyi, ebedi olan, bu yzden de biroklarnca
hilliye dneminde Krey kabilesinin btn putlarn ba
rndran bir tapmak, bir P a n t h e o n ' d u r ; aadaki m i n y a " r u h u n iindeki tanr" yaants ile tanmlanan bir
trde de grld gibi normal yap talarndan ina edil eyi simgelemektedir. Bu fan zerini kaplayan
mitir. slam iin kutsall ilk ezann B i l a l - i Habei tarafn
btn nemsiz eylerin temizlenmesi uzun acla
dan o n u n nnde okunmu olmasndan ve slamm Mek
ke'yi fethinden sonra Kble olarak saptanm olmasndan ra ml olur. A m a en azndan bir kez bir self ya
kaynaklanr. S i y a h grn ise zerine rtlen zel rt
ants olmayan insan pek yoktur. Dinsel bir ya
den dolaydr. Hacer-l E s v e t ise M e k k e yaknlarna d
m bir meteordur ve gene cahilliye dneminde K a b e ' n i n am, kiinin bu yaanty yeniden bulabilmek, ar
kesine yerletirilmitir. Sylenceye gre d a h a o z a m a n tk elinde tutabilmek (bir ta da bal bana kal
erdemiyle tannan M u h a m m e d , bu tan yerine k o n u l m a
c bir eydir), bylelikle s e l i n i her zaman dan-
s iin seilmi kiiydi ve henz peygamber deildi, (en.)

M e k k e ' d e k i M u h a m m e d i n Islama

katmak iin kutsam o l d u u siyah ta

( A r a p el y a z m a s n d a n . Bir rtnn drt

kesinden, k a b i l e nderleri

t a r a f n d a n , her yl binlerce mslman

t a r a f n d a n ziyaret e d i l e n K a b e ' y e

tanmaktadr (altta solda).

Bir b a k a s i m g e ta da S c o n e (ya da

talih) tadr (sada). z e r i n d e eski

sko krallar ta g i y e r l e r d i . 1 3 . y y ' d a

ngiltere'ye getirilip Westminster

K a t e d r a l i ' n e k o n d u ; a m a skolar iin

n e m i n i hi yitirmedi. 1 9 5 0 noel

gecesi bir g r u p sko milliyetisi ta

katedralden alarak Iskoya'ya

gtrdler. 1 9 5 1 n i s a n n d a ta

katedrale geri konuldu.

Bir turist rlanda efsanesinde a d g e e n

"Blarney" tan p y o r . O n u p e n e

g z e l konuma yetisi v e r d i i n e inanlr

(sada).
labilen bir i dost olmasn salamak iin bavur grd. Yukardaki rnekte bu, ayn anda iki olgu
duu arelerden biridir. da grnmektedir: Bunlarn ortak ad da lm
elfin en deerli ve en sk rastlanan sembol haberidir.
nn inorganik maddeden bir ey olhas gerei Belli trde olgularn tercihen belli zamanlarda
de gene aratrlmay bekleyen bir baka eye, bi sklatna dikkat etmeye balarsak, btn tp,
lind ruhun madde ile olan henz bilinmeyen felsefe hatta mimarhk ve devlet sanatlarn bir "e
ilikisi sorununa iaret etmektedir. Bu sorunla olu" bilimi zerine kurmu olan eski inlileri de
zellikle psikosomatik tp ilgilenir. B i z i m ruh ve anlamaya balarz. E s k i in metinleri bunu nasl
madde dediimiz iten ve dtan bakldnda ay yaptmz, neden ve sonularn deil, neyin
n bilinmeyen gerei de anlatyor olabilir. Jung neyle bir arada olduunu aratrrlard. Ayn d
bu sorun iin "Ezamanllk" (Senkronisite) ady nceye astroloji ve eitli kltrlerdeki fal tek
la yeni bir kavram ortaya atmtr. B u , isel bir ol niklerinde de rastlanr.
guyla dsal bir olgunun, birbirleriyle nedensel Jung ezamanllk kavramn ileri srmekle
bir ilikileri olmakszn "zamansal bakmdan an ruh ve maddenin ilikisini anlamakta yeni bir ola
laml olan bir rastlantsn" anlatmakladr. Burada nak am oldu. zellikle ta simgesi bu ilikiyle
vurgu "anlaml" szcndedir. nk elbette yorumlanabilir. Bu gelecekteki fiziki ve psikolog
saysz anlamsz rastlant da srp gitmekledir. kuaklarnn incelemesini zorunlu klan hi ara
Eer lam ben burnumu temizlerken karmda bir trlmam bir gerektir.
uak derse burada hibir anlam olmayan bir Ezamanllktan sz etmenin konudan sapma
birlikte olu sz konusudur. A m a bir maazaya mza neden olduu grlyor. A m a ksa da olsa
mavi bir elbise smarladm halde oradan bana sz edilmesi gerekiyordu nk burada yaratc
siyah bir elbise gnderilirse ve de tam o gn bir gelecek olanaklar ile dolu bir kavram bulunmak
akraban lrse bu beni "anlaml" bir rastlant tadr. Her eyden nce ezamanl olgular zellikle
olarak irkiltir. Bu iki olay birbirleriyle nedensel bireyleme srecinin en nemli evrelerinde orta
olarak bal deildir ama bir "anlam" onlar birbi ya kmaktadr. Sadece buar ok dikkati ekmez
riyle ilikilendirir, bu da siyah rengin toplumu nk bireyler buun dleri ve d olgular anlam
muzdaki anlamdr. eitlikleri balonundan grmeye alk deillerdir.
Jung kiinin yaamndaki byle anlaml birlik
telikleri gzlemlediinde dlerde tan o srada
bilindmda bir arketipin de aktive olduunu

Ressam Hans Haffenrichter'in bir


resmi, her ta gibi bir btnlk
elfle iliki

Bugn pek ok kimse, zellikle de ileri nedeniy re deliinin nnde bekleyen kedi benzetmesini
le kentlere yazg olanlar, can skc bir boluun kullanrlar. Bununla anlattklar dikkatin ne ok
skntsn ekiyorlar. Sanki bir trl gelmek b i l gergin ne de ok gevek olmas gerektiidir. "Bu
meyen bir ey bekleniyor. Geri sinema, spor yol denenmeye balandnda... Zamanla doru an
olaylar, siyasal heyecanlar bizi bir sre ekebili geldiinde bireyin ruhsal iirn sanki yere den
yor ama bunlarn ardndan gene yorgunluk ve olgun bir kavmi gibi birdenbire almasn salayan
d krklyla evin kuruluuna dnlyor. bir eyin oluvermesi eklinde meyvesini verecek
ada insan iin yaanmaya deer tek ser tir. O zaman bunu uygulayan, sadece itii suyun
ven ancak kendi iinde bulunabilir. B u n u n byle souk mu scak m olduunu ben biri gibi olur.
olduu sezgisiyle bugn birok kimse Yoga ve Btn kukular uar, gider ve de kii ke banda
benzeri Dou retilerine ynleniyorlar. Sz ko babasyla karaan biri gibi mutlu olur."
nusu serven bunlarda bulunamaz oysa; nk Bylelikle allagelmi yasanm ortasmda bir
kii yalnzca H i n t l i ve inlilerin halihazrda var denbire heyecan verici bir i serven balar. Bu
olan bgerini stlenerek dorudan kendi i mer herkes iin tek ve biricik olduundan bakas ta
kezi e karlaamamaktadr. K e n d i iine youn rafndan ne takt edilebir ne de aklabilir.
lama da geri ayndr ama Jung, kiinin herhan Kii ounlukla i k i nedenden kendi ruhunun
gi bir ynerge olmakszn yalnzca ve zgrce yneten merkeziyle temas yitirir. Bunlardan biri
kendi i varlma ulaabilecei yolu gstermitir. bir igdsel drtnn ya da duygusal imgenin
elfin gerekliine gndelik olarak bir para onu, dengesini yitirmesine neden olan bir tek
dikkat edildiinde i k i ayr dzeyde ya da iki ayr ynlle gtrmesidir. Bu hayvanlarda da olur;
dnyada yaamyor gibi bir durum ortaya kar. Bu rnekse cinsel tutkuya kaplm olan bir erkek
yandan daha nce de olduu gibi dikkat d dnya geyik btn korunma duygusunu, hatta al
daki olaylara, grevlere ynerken, ayn zamanda tmden unutur. lkel halklar bu tek ynlleme-
gerek d olgularda, gerek dlerde elfin, amac ye " r u h u n y i t i m i " adn verirler ve bundan ok
n ve yaamn aknn hangi yne gideceini ak korkarlar. Bu tr bozukluun bir baka biimi de
ettii btn iaretlere, gz krplara dikkat edilir. srekli olarak belli ve giz karmaalar evresinde
Bu tr yaanty tanmlayan eski in metinleri, fa dnen gndz dleridir. Aslnda gndz dleri
kiinin kendi karmaalaryla temasa gemesinden k u m resimleri yardmyla, hasta bir kiiyi kendiy
kaynaklanr; ama ayn zamanda bilincin youn le ve evrenle yeniden uyumlu hale getirmek, by
lama yetisini ve srekliliini de tehdit eder. lece salna kavuturmak iin urarlar.
kinci neden tam kart niteliktedir; ego bilin Dou uygarlklarnda benzer resimler i varolu
cinin ar salamlamasndandr. Her ne kadar un pekitirilmesi ya da kiiyi derin meditasyona
disiplinli bir bilinlik btn uygar etkinlikler iin ulatrmak amacyla kuanr. Mandalarm nnde
zorunluysa da - b i r demiryolu makass dlere derin tefekkre dalmak bir i bara, yaamn yeni
dalarsa ne olacam herkes bir- b u n u n elften den anlam ve dzen kazand duygusuna ulatrr.
gelen drtleri, mesajlar bloke etmek gibi ciddi Mandala ayn zamanda bu tr bir dinsel gelenek
bir dezavantaj da vardr. Bu yzden birok uygar ten etkilenmemi olan, bunu bilmeyen ada i n
kiinin dleri bilinalt ve onun ekirdei self ile sann dlerinde kendiliinden grnd zaman
temasn yeniden kurulmas ile gilidir. da bu duyguyu ortaya karr. Belki pozitif etkisi
elfin mitolojik temsleri arasnda dnyann bu gibi durumlarda daha da byk olur nk b-
drt kesi kavramna sk sk rastlanr. ou i m gi ve gelenek kimi zaman dnceyi kartrabilir,
gede de U l u A d a m , drde blnm bir emberin doalama yaanty durdurur.
merkezinde grnr. Bu oluumu Jung, Hindu Altm i k i yandaki bir kadmn aadaki d
kavram olan "mandala" (byl halka) szyle nde kendiliinden ortaya kan bir mandala r
adlandrmtr. Bu ruhun ekirdek atomunu sim nei bulunmaktadr. Bu kiinin yaamnn ok ya
gelemektedir, bunun asl ve anlam hakknda hi ratc yeni bir evreye geime bir preld gibi or
bir ey bilmiyoruz. lgintir ki Naskapi Kzlderili taya kmtr.
leri kendi " U l u Adam"larn bir insan biiminde
deil bir mandala ekliyle gstermektedirler. Nas- Yar aydnlk bir manzaray seyrediyorum.
kapiler isel yaanty dinsel ayinlerin, doktrinle Arka tarafta yumuak bir ekilde ykselen ve
rin yardm olmakszn dorudan doruya, safa ayn dzeyde devam eden bir tepe gryo
yaarken dier toplunar mandala motifini yitik rum. Onun balad ufuk izgisinde "altn gi
bir i dengeyi yeniden kurabilmek iin kullanrlar. bi parlayan kare eklinde bir disk" ilerliyor.
rnein Navaho Kzderileri mandala biimli n tarafta filizlerin kmaya balad koyu

I Kentlilerin sk sk ikayet ettii


I can sknts duygusu zaman
II zaman macera filmleri (en solda)
ve "elencelerle" (solda) dalr.
Jung bireyler iin tek macerann,
IHpilindnn kefi olduunu
[vurgulamtr. Ama elfle bir
I :ndala
^Btnl simgeler ve
IBjrcsilia'daki katedralin yapsnda
I ;
da).
N a v a h o l a r n saaltm treninde

kum resimleri (en stte). Hastann

iine g i r m e d e n n c e evresinde

d o l a a c a bir m a n d a l a n n plan

(stte).

C. D. Friedrich'in "K manzaras".

M a n z a r a resimleri genellikle "ruh

hali"ni gsterir (solda).


renk srlm toprak var. Birden "zerinde Aniela Jaffe'rn bu kitabn daha sonraki sayfa
gri bir ta levha bulunan yuvarlak bir masa" larnda gzlemleyecei gibi, yuvarlaklk (manda
gryorum. Ayn anda karo disk de masann la motifi) genellikle doadaki btnl simge
zerinde duruyor. Tepeden ayrlm ama na ler; buna karlk drtgen, bunun bilin tarafn
sl ve neden buraya geldiini bilmiyorum. dan alglann gsterir. Dte drtgen disk ve
yuvarlak masa bir araya geliyor. Bylece merke
Manzara dlerde -sk sk da sanatta- szle zin bilinli alglanna ulalmtr. Yuvarlak masa
anlatlamayan, bilind duygu durumunu simge btnln iyi bilinen bir simgesidir ve mitoloji
ler. Burada lo k gne nn, yani gndz bi- de de rol oynar; buna en bilinen rnek Kral Art-
linliliinin, egonun ksldn ve "i doamn ar hur'un Yuvarlak Masas'dr ve bu da aslnda Son
tk kendi yla aydnlandn gsterir. Bize Yemek imgesinden tremitir.
drtgen eklindeki diskin ufukta belirdii anlatl Ne zaman bir kii, znel dnceleri ve duy
maktadr. O zamana kadar elfin simgesi olan bu gularyla gevi getirmeksizin, dleri ve zgn
disk d grenin zihinsel ufkunda bir sezgiden fantezilerini izleyerek, kendi nesnel doasna ve
ibaretti; imdi ise ortaya kmakla dahas ruhsal bilindma dnse, kendini tanmaya ynelse er
manzarann ortasna yerlemektedir. ok nce ge elfi ortaya kar. O zaman ego btn yeni
ekilmi olan tohum artk filiz veriyor; d gren lenine olanaklar iin gereken isel gc bulur.
uzun bir zamandan beri dlerini dikkatle izle A m a burada, benim imdiye dek ancak dolayl
mekteydi ve artk bu aba rn veriyor. (Kozmik olarak szn ettiim en zor sorunla karlalr.
insanla bitki arasndaki ilinti akla geliyor.) imdi Bu bilindnn btn biinelern, glge,
altn disk birden saa doru, yani nesnelerin bi anima, animus ve elfin bir aydnlk, bir de karan
linli hale geldii yana harekete geiyor. "Sa" lk yanlarnn olmasdr. rnein daha nce de be
daha birok eyin yannda sklkla bilin, u y u m lirttiimiz gibi glge, kiinin alt etmesi gereken g
taraf, "doru" olan taraf demektir. Buna karlk dsel bir drty ierebilir. A m a bu, kiinin besle
"sol" uyumsuz, bilind tepkileri, bazen de mesi ve izlemesi gereken gelimeye ynelik bir g
"ters" olan belirtir. Sonunda altn diskin hareke d olabilir. Ayn ekilde anima ve animusun da iki
ti sona erer, yuvarlak ta masann zerinde du yn vardr; onlar da kiiye yaam veren bir geli
rur. Artk kalc bir zemine ulamtr. me ve yaratclk salayabdikleri gibi katlamaya

Bu s a y f a d a anlatlan d (d

g r e n i n kendinin y a p t ] resimlerinde

m a n d a l a motifi d a i r e yerine d r t g e n

o l a r a k g r n y o r . Genellikle d r t g e n

formlar, i btnln bilinle

gereklemesinin simgesidir (solda).

Btnln kendisi genellikle, dte

d e g r l e n yuvarlak m a s a g i b i d a i r e

figrleriyle gsterilir. Kral Arthur'un

sylencedeki yuvarlak masas ( 1 5 .

y y ' d a n bir e l y a z m a s n d a ) (sada).

Bir v i z y o n d a kutsal k u p a grnr ve

valyeler nl araylarna balar.

K u p a n n kendisi isel btnl

simgeler.
ve lme de yol aabilirler. Hatta self, bilinaltnn sa kamadn sylemiler ama o ylmam.
ya da btnln bu en kapsand simgesi de by Sonunda yuvarlak bir yapnn nne gelmi.
le iki b yan tar. B u n u daha nce rnek verilen, Elinde ayna tutan bir berber onu ieri buyur

aydaki ufak kadnn masal kahramanna yardm et edip hamama gtrm. Ama suya girer g-
mez bir gk grlts duyulmu, her yer
mek istedii ama gerekte kzn b rmcee d
kapkaranuk kesilmi, berber de kaybolmu
nt Eskimo masa ok iyi anlatr.
ve su ykselmeye balam.
Hatta elfin tehlike yam, ayn zamanda en
Hatem aresizce epeevre yzmeye ba
byk gce de sahip olduundan, neredeyse da
lam; bir yandan da su yksele yksele kub
ha byktr. Teluike burada kemenin tam anla
beye ulam. Artk iinin bittiini dnp
myla rmcek hane dnmekte, yani hezeyan
duasn etmi ve kubbenin kit tan tutmu.
lar rmee balamaktadr. rnein bu noktada O zaman gene bir gk grlts olmu, her
kii byk bir heyecanla en derin kozmik bilme ey ortadan silinmi ve Hatem kendini bir
celeri yakaladna, zdne inanabir. Bu ara ln ortasmda yapayalnz buluvermi.
da btn insan gerekliiyle balants kopmu lde derlemeye balayan Hatem neden
tur. Bu d u r u m u n gvenir bir belirtisi mizah alg sonra zar zor ok gzel bir baheye ulam.
snn ve insanc duygularn yitimi olabilir. Bunun ortasmda halka eklinde dizilmi ta
heykeller varm. Bu halkann tam ortasnda
Bu durumda elfin ortaya k kiinin bilin
kafesi iinde bir papaan duruyormu. O sra
li egosu iin byk bir tehlike de oluturmakta
da yukardan b ses duymu: " E y yiit, bu ha
dr. elfin i k i ynl zellii "Badgerd Hamarru'nm
mamdan card kamayacaksn. Gnn birinde
G i z e m i " adl u gzel ran peri masahnda ok iyi
Gayomart (lk nsan), gneten ve aydan da
gsterilmitir:
ha parlak koca b ta bulmu, onu kimsenin
bulamayaca b yere saklamt. Bunun iin
Soylu prens Hatem Tai sultandan Bad bu byl hamam yaptrd. Burada grdn
gerd (Olmay Kalesi) Hamam'mn gizemini papaan bynn bir parasdr. Onun ayakla
aratrma buyruunu alm. Hatem Tai bir rnn altnda altm b yayla altn oklar vardr.
dolu maceradan korkusuzca geip kaleye Onlarla kez deneyeceksin. Eer kuu vura-
yaklam. O zamana kadar oradan kimsenin
bilirsen lanet kalkar. Ama vuramazsan sen de me srecinin tarzm kullanp kopyalamak dedir.
buradaki brleri gibi ta kesileceksin." Daha ok onun baard gibi, ayn cesaret ve d
Hatem oku birinci atmda skalam ve he rstlkle kendi isel yolunu izlemektir.
men o an bacaklar ta olmu. kinci deneme Elinde aynayla ortaya kan ve kaybolan ber
de boa gidince gsne kadar ta olmu. O
ber, Hatem'in en gerekli anda yitirdii yanstma
zaman gzlerini kapatp Allah- ekber demi,
yetisini, ykselen sular bilindmda boulma,
oku krlemesine atm ve papaan vurmu. O
kendi duygular iinde kaybolma tehlikesini sim
an gene gk grlts duyulmu, her yeri toz
gelemektedir. nk bilindnn iaretlerini an
duman kaplam. Dumanlar dalnca papaa
layabilmek iin kii kendini yitirmemelidir. B i
nn yerinde kocaman bir elmas parkyormu.
lindnn simgesel ynergelerini kavrayabilmek
Ayn anda btn ta heykeller de canlanm
ve ona kurtulular iin teekkr etmiler. iin kiinin kendini yitirmemeye dikkat etmesi,
duygusal olarak daima "kendi kendisi" olmas ge
rekir. Gerekten de egonun normal yolda ilev
Burada self simgeleri kolayca tarunabir: lk in
grmeyi srdrmesi yaamsal nemdedir. nk
san Gayomart, yuvarlak, mandala biiminde ha
ancak bilinli bir insan olarak, mkemmel olma
mam, kubbenin kilit ta ve elmas. A m a bu sonun
dmn b i l i n c i n d e k a l a b i l i r s e m bilindnn
cusu tehlikelerle sanlmtr. eytani papaan, i n
nemli ierik ve srelerini alglayabilirim. A m a
sanlarn ereklerinden sapmalarna, ruha tala
bir insan kendisiyle evrenin birlii duygusunun
malarna neden olan taklit ruhu tems eder. Daha
gerilimini, o srada yalnzca zavall bir dnya ya
nce de iaret ettiim gibi, bireyleme sreci, ba
rat iken nasl kaldrabilir? B i r yandan, eer
kalarnn bu papaana benzeyen her trl taklidi
kendimi sadece istatistik bir say olarak alglar
ni dlar. Zaman zaman btn lkelerde insanlar
sam, yaammn hibir anlam kalmaz. A m a te
isel nderlerin, sa'nn, Buda'nn ve beraerlern
yandan kendimi ok daha byk bir eyin sadece
temel dinsel yaantarrn birtakm "d" ya da t-
bir paras sayarsam ayaklarm salam basmay
rensel yntemlerle taklit etmeye alm, bu yz
nas srdrebilirim? Bu isel ztlklar iimizde,
den de "talam'lardr. Byk ruhsal nderi izle
birine ya da brne dmeksizin birlikte tutabil
mek onun yasanmda srdrm olduu bireyle-
mek gerekten ok zordur.

Heraclitos a y n n a z g n sular bir G r e k

tapnan basyor (Fransz ressam A n d r

Masson'un bir resmi) (en solda). Resim isel

dengesizliin sonularn a n l a t a n bir allegori

olarak grlebilir. M a n t k ve akln

Yunanllarca vurgulan (tapnak) igdsel

glerin y o k edici b o a n n a n e d e n

olmaktadr. D a h a d o r u d a n bir allegori ( 1 5 .

yy Fransz allegorik iiri "Roman de la

Rose"daki bir resimde): M a n t gsteren figr

doayla karlanca aknla der (solda).

Pimanlk iindeki a z i z M a r i a M a g d a l e n a

oynaya bakyor ( 1 7 . yy Fransz ressam

Georges de la Tour'un bir resmi). M a d g e r d

Hamam masalndaki g i b i b u r a d a d a a y n a ,

doru ve igrl "yanstma"nn gerekliliini

simgelemektedir (sada).
elfin toplumsal yn

Bugn, zellikle de byk kentlerde kendini beUi larla gezmeye gitmek istersiniz; ama bir d bunu
eden muazzam nfus artnn bizim zerimizde yasaklayarak onun yerine yaratc bir i yapmaya
bunaltc bir etkisi olmas kamlmazdr. Hepimiz sizi zorlar. Eer bilindnz dinlerseniz, bilinli
"Pekala, ben yalmzca, tpk binlercesi gibi u ya da planlarnzla srekli bir atma beklenebir. s
bu adreste yaayan u ya da buyum. Bunlardan tencinizin n dier amalarla, teslim etmek ya
birka lrse ne fark eder? Daha elde yeteri ka da en azndan ciddi bir ekilde dnmek zorun
dar var" diye dnyoruz. Gazetelerde, bizim da olduunuz amalarla kesilmitir. Bireyleme
iin ahsen bir anlam tamayan saysz mehul i n srecinin zorunluluk ve yk olarak alglannn
sann lmn okuduumuzda da iimizdeki k e n nedeni budur.
di yaammzn da hi nemi olmad duygusu Btn seyahat edenlerin koruyucusu Aziz
daha da byyor. te bu nokta bindma ilginin Kristof bu yaant iin uygun bir simgedir. Sy
en fazla ie yarayaca andr. nk yaamn her lenceye gre Kristof ar g duygusuyla kibirliy
ayrntsnn en belirgin gerekklerle nas i ie di, ancak en gl olana hizmet etmek istiyordu.
rl olduunu insana apak gsteren dleridir. Hizmetini nce bir krala sundu ama onun eytan
Kuramsal olarak hepimizin bdii, her eyin bi dan korktuunu grnce ondan ayrlp eytann
reylere dayand gerei, herkesin ancak kendi hizmetine girdi. A m a eytann da sa'dan korktu
basma yaayabecei gerekler olarak dlerde el unu grnce ona hizmet etmeye, onu buluncaya
le tutulur hale gekr. K i m i zaman Ulu Adam'n biz kadar beklemeye karar verdi. Bir kei onu bir r
den bir eyler istedii, bize ok zgn grevler ver man en dar yerinde bulabileceini syleyince
dii eklinde gl bir duyguya kaplrz. Bu yaan byle bir yer bulup yularca orada, rman kar
tya yaratmz bize, kendi ruhumuzu ciddiye alarak sna gemek isteyen yolcular srtnda tad. Fr
kolektif nyargann akntsna kar yzebilmek tnal bir gecede kk bir ocuk gelerek karya
iin gereken gc salamakta yardmc olur. gemek istedi. Kristof ocuu kolayca srtlad
Elbette bu her zaman kolay kabul edilir bir g ama rman iinde att her admda srtndaki
rev deildir. rnein bir s o m a k i pazar arkada yk arlayordu. Irman ortasmda artk "srtn-
d a s a n k i btn e v r e n i tayordu". O z a m a n o m u z
larnda tadnn, bekledii sa olduunu k a v r a
d; sa da btn gnahlarn balayarak o n a
e b e d i yaam v e r d i .

B u m u c i z e v i ocuk, sradan insan k e l i m e n i n


t a m anlamyla "bastran" a m a ayn z a m a n d a d a
k u r t a r a b i l e c e k o l a n elfin s i m g e s i d i r . S a n a t t a b u
ounlukla srttaki yerkre i l e gsterilir, nk
ocuk ve kre btnln en yaygn s i m g e l e r i d i r .

Kii k e n d i bilindnn i s t e k l e r i n e u y m a y a a
ltnda yalnz k e n d i n e u y g u n olan y a p a m a z ,
ayn ekilde s a d e c e evresinin i s t e k l e r i n i d e y e r i
n e g e t i r e m e z . B u a r a d a k e n d i n i b u l a b i l m e k iin
sk sk k e n d i g r u b u n d a n , rnein a i l e s i n d e n , ein
d e n ve br kiisel balantlarndan farkl dme
y i d o gze a l m a k d u r u m u n d a kalr. B u n u n s o n u
1

c u o l a r a k k i m i l e r i , bilindn gzetmenin kiiyi


t o p l u m d v e b e n c i l yaptn i l e r i srerler. A m a

Psikoljik olgunlua erimek bireyin


aslnda yle o l m a z ; nk b u r a d a d a h a a z b i l i n e n
kendi iidir. Bu y z d e n de b u g n b i r baka gerek, y a n i elfin k o l e k t i f y a d a t o p
gittike zorlayor. n k insanlarn
l u m s a l yn o y u n a g i r e r .
bireysellii y a y g n konformizmin tehtidi

karsndadr. Stereo tipik y a p l a r y l a


P r a t i k b i r bak asndan b u e t m e n , dlerini

modern bir ngiliz yerleim yeri (en b e l l i b i r sre i z l e y e n k i m s e n i n , ksa z a m a n d a o


solda|. svire'de bir spor gsterisi
unlukla evresindeki dier k i m s e l e r l e o l a n iliki
organize bir kitle grnm sunuyor
l e r i y l e uratn fark e t m e s i y l e o r t a y a kar. r-
(solda].

William Blake'in Songs of Innocence

and Experience y a p t n d a n bir sayfa

(stte]. iirler Blake'in "Kutsal o c u k "

kavramn, elfin tannm bir simgesini

anlatyor. 16. y y ' d a n bir t a b l o ( s a d a ) .

(Bir yerkreyle evrili olan) Kutsal o c u k

sa'y (mandala ve simge) tayan A z i z

Krislol. Bu yuk, Kristof'un g e z g i n l e r i n

koruyucusu rol ve insann ruhsal

btnlk yolunu a r a m a zorunluluunu

yanstt kadar, bireyleme sorununun

"arl"n da simgeliyor (bir a r a b a n n

kontak anahtarnda Kristof m a d a l y o n u )

(en sada).
nein dler onu bir kiiye fazla gvenmemesi
iin uyarabilirler ya da dnde, o ana dek dikka
tini ekmemi birisiyle kendisini mutlu eden bir
karlama grr. Elbette d bir kimseyi bu tarz
da ortaya karyorsa bunun i k i trl y o r u m u ola
bilir. Birincisinde bu kimse bir yanstma olabilir,
yani d imgesi d grenin kendisinin bir i y
nnn simgesidir. rnein birisi dnde uygun
suz bir komu grebilir, ama komu burada d
tarafndan kiinin kendi uygunsuzluunun resmi
olarak kullanlmtr. D yorumunun buradaki
ii, kiinin hangi zel alandaki uygunsuzluunun
sz konusu olduunu ortaya karmaktr. (Buna
zne dzeyinde d y o r u m u denir.)

A m a d bize gerekten dier kimselere dair


bir ey de syleyebilir. Bu ekilde bilind bug
ne kadar tam anlalmam olan bir rol oynamak
tadr. Btn yksek canl trlerinde olduu gibi
insan da bilind olarak evresindeki canllarn
davurumlarna gre k e n d i n i uyarlamtr. B i
lind onlarn aclarn, sorunlarn, o l u m l u ,
olumsuz zelliklerini ya da deerlerini, onlara ili
k i n bilinli dncelerinden tmyle bamsz,
igdsel olarak alr.
D yaam b i z i m bu eikalt alglamalar sre
cine bir gz atabilmemizi salar, bunlarn bizi et
kilediini de gsterir. evremdeki bir insana ili
k i n ho bir d grdmde, istemeden, d de
hi yorumlamadan, o gne kadar dikkat etmedi
im o kiiyle daha ok ilgilenmeye balarm. Bu
srada dm beni, kendi yanstmalarmla aldat
m olabilecei gibi, beni objektif olarak bilgilen
dirmekte de olabilir. B u n u bulmak iin drst,

220
nsann bugn gereksindii ruhsal

birlik, birok dte, " H i r o s h i m a .

Mon Amour" ( 1 9 5 9 ) filmindeki

Fransz kzn J a p o n erkekle

birlemesiyle anlatmn buluyor

(stte). Yani psiik dissosyasyon 2 0 .

yy'n bir tablosuyla, A t o m B o m b a s

patlamasyla simgeleniyor ( s a d a ) .

dikkatli bir tutum ve bilinle dnmek zorunlu kimseler vardr; dikkatle bakdnda ise onlarn
dur. A m a btn isel srelerde olduu gibi bura ancak benim yaramaz kpeimle yapabdiimi
da da self en st makamdr. Bu yzden btn i n yaptklarm grrz; yani kpee sadece, nas ol
san Uikilerini de bin ego sorunu ele alarak ya sa yapaca sezen emirler verilir. Ancak uzun bir
nltc yanstmalar ortaya karp onu kiinin d almayla, binli k o n u m u n da deimesiyle b-
nda de iinde dzeltmedike, o dzenler. Bu likte, bilind adm adm deiebir. K a m u o y u
yzden ounlukla ruha birbirine uyan, ayn zih nu etkilemeye niyetli kimseler simgeleri kullan
niyete sahip kier birbirlerini bulurlar ve bu dklarnda elbette bu kimseler, gerek simge ie
gruplan btn d toplumsal, rgtsel dzenle riini kuanmak kouluyla, insanlara daha kolay
melerden bamsz olarak iler. Birletirici unsur seslenebirler; gene de insanlarn duygularnn,
bilinen iki, kar ortaklklar de, self aracl bilindlarnn gerekten harekete geip geme
yla oluan bir badr. Byle bir grup bakalary yecei nceden hesap edilemez. statistikler hi
la mutlaka atma halinde deildir, yalnzca "zel bir prodktrn, bir mzik parasnn " h i t " olup
ve baka"dr. ok byk toplumsal zorunluluklar olmayacam nceden bemeyeceini gstermi
ise bu grup oluumu iin ok zararl da olabilir, tir. Bindnn bireylerde olduu gibi kitlelerde
nk bilindurun insanlar birletiren gizli etki de kendi zerkkini koruduu anlalyor.
sini engeer. Bu bakmdan, "ideal" bir motiften T a m da bu nokta bilindn tanyanlarca en
hareket edse be, kitle bilmemin yalmzca bir fazla kuku belirtmi olan noktadr. nk d
gerein bildirilmesini aan nitekte siyasal ola ler ok sk olarak hemen daha o gn karlalm
rak kurcalanmas, reklam ve propaganda zararl olan motifleri ierir. A m a dikkatle bakld zaman
dr. Burada elbette, insan ruhunun bilinsiz tara bu "gndzden kalanlar"n ounlukla deitiril
fm etkemenin mmkn olup olmad sorusu da dii ya da tmyle farkl balamlarda kland
ortaya kar. Pratikte dlerin etkenemedii g grlebir. Ayrca dn neden tam da bu motifi
rlmtr. Geri b u n u yapabdiklerini eri sren setii, binlerce br motife ise hi dokunmad
da sorgulanmaldr. Bilind yalnzca kendi yo
r u m ilintilerire uyan imgeleri, olgular semekte
dir. rnein kendi ocuksu doalln bastrm
olan birisi, trafikte inenen bir ocua ilikin bir
eyler okur, hemen o gece de bununla ilgili bir d
grr. Dtaki olgu bd tarafndan alnm,
bir i gerekhin simgesi olarak kuUanmtr.
Kolektif d ierikler iin de byle olur. Bunda
da bilind d dnya yaantlarndan, kendini d-
avurabilecei resimleri seer. rnein ben ada
dlerde sk sk, ruhun "yaral nokta"snn yani
elfin kolayca ortaya kaca yer olan byk a
tmann simgesi olarak Berlin'i blen duvarn g
rldne tank oldum. Birok d de "Hiroshirna-
mon A m o u r " (Hiroima Sevgilini) filmine ilikindi.
ou da ya filmdeki sevgililerin yeniden bir araya
gelmesi (self m bir grn olarak) ya da bir
atom patlamas (drma ve toptan yok olu sim
gesi olarak) mesajlarm iermekteydi. Bu filmlerin
bildn etkemi olduu kolaylkla sanabilir-
di; oysa durum kesinlikle yle deildi. Bind fil
mi kendini ifade etmek iin kullanyordu.

Kamuoyunu sadece manipule eden yetkinler,


ekonomik bask ya da iddet uyguladklarnda bir
sre iin halkn r u h u n u etkeyebilirler. Ama bu
yalnzca bilindnn bastrlmasdr ki bu da ka
labalklar iin, bireyde olan sonularn aynm ve
rir; yani ruhsal hastala yol aar. nk bilind-

z g r l k . Fransz devrimcilerinin yol


O l u m l u A n i m a figrleri o u n l u k l a gstericisi (Delacroix'nn bir tablosu)
y a r d m c o l u p yol gsterir. D a v u d , peri ( s a d a ) . Bilind ierii serbest
M e l o d i a ' d a n esinleniyor ( 1 0 . y y ' n bir b r a k a r a k bireylemede yardmc
d u a kitabndan) (sol stte). G e m i o l a n A n i m a ' n n ilevini simgeliyor.
k a z a z e d e s i bir d e n i z c i y i bir tanra Fantezi film " M e t r o p o l i s " d e (1925)
kurtaryor ( 1 6 . y y ' d a n tablo) (stte). bir kadn r o b o l a benzer iileri,
Kumar o y n a y a n l a r n "Lady Luck" ruhsal "kurtuluu" a r a m a k iin
"Bayan ans' ( 2 0 . yy b a l a r n d a bir zorluyor (en s a d a ) .
M o n t e C a r l o kartpostal) (sada) Bu

d a y a r d m c bir A n i m a .

222
n u z u n sre bastrmaya ynelik btn giriim mas iin byk b i r s i y a s a l e t k i n l i k l e alan b i r
ler, igdlere aykr olduklarndan baarsz k a l adan u d grmt:
maya yazgldr. Hemerilerimle birlikte merdivenlerden bir
Yksek hayvanlarn toplumsall zerinde y a mzenin, s i y a h boyal b i r gen kamarasn and
plan aratrmalardan, kk gruplarn ( o n - e l l i r a n b i r s a l o n o l a n at k a t m a kyoruz. eriden
aras) g e n e l l i k l e h e m t e k i l h a y v a n h e m g r u p iin atafatl g i y i n d i , o r t a yal b i r k a d m kapy ayor;
olabilecek en i y i yaam olanaklarn saladn ad X . ( X d grenin lkesinin, Fransa'nn J e -
biliyoruz, insann da b u r a d a b i r i s t i s n a olutur a n n e d'Arc' y a d a svire'nin W i l h e l m T e l l ' i g i b i
mad grlyor. G e r e k r u h s a l yaamnn g e r e k t a r i h i b i r zgrlk kahramandr. A m a X gerek
se ruhsal salnn ve h a y v a n l a r d a n fazla olarak te e r k e k t i r ve kz da y o k t u r . ) S a l o n d a i k i s o y l u
da kltrel y e t i l e r i n i n byle b i r t o p l u m s a l ilevde kadnn iekli, b r o k a r g i y s i l i p o r t r e l e r i asl. B a
en iyi gelitii anlalyor. Bugn bireyleme s u y a n X b u p o r t r e l e r i anlatrken b u n l a r canlanyor
recini tanyabildiimiz kadaryla " e l f h e r z a m a n l a r ; nce gzler h a r e k e t e d i y o r , s o n r a gsleri
byle b i r g r u p biimlendirmeye eilimlidir, bu da inip kalkmaya balyor. nsanlar ararak bir
bir y a n d a n btn i n s a n l a r iin b i r d u y g u ba, te k o n f e r a n s s a l o n u n a toplanyorlar; orada bayan X
yandan belli bireyler iin belirli duygu borcu bu o l g u y u aklyor. R e s i m l e r i k e n d i s i n i n d g
oluturmakla o l u r . B u balar a n c a k s e l f btnl c ve d u y g u y l a canlandrdn syleyince, baz
tarafmdan k u r u l u r s a , g u r u r atmalar, ks k i m s e l e r fkeyle b a y a n X i n delirmi olduunu
kanlk ya da o l u m s u z yansmalarn g r u b a sra sylyorlar; h a t t a bazlar s a l o n d a n kp g i d i y o r .
mayaca unulabilir. K o n u m u z l a ilgili o l a r a k nemli o l a n motif, a n i
Elbette bu gr farklarnn ya da g r e v at ma figr o l a n b a y a n X'i dn dorudan u y
malarnn olmayaca anlamna g e l m e z , a m a h e r durduu, a m a byk b i r u l u s a l k a h r a m a n m adn
bireyin h e r s e f e r i n d i e t k i n b i r ekilde g e r i ekil
1
tayan b i r i s i (rnein T e l l ' i n kz W i l h e l m i n a T e l i
mesi, k e n d i s e l f i n m ynlendirdii p o z i s y o n u b u l g i b i ) olmasdr. B u y o l d a n bilind d grene,
mak iin i s e s i n i d i n l e m e s i g e r e k i r . bugn bu kii iin sz k o n u s u olann b i r z a m a n l a r

Yurttalk grevlerinin y e r i n e gel i r i l m e s i n i n X ' i n yapt g i b i y u r d u n u dardan abalarla k u r

dnda fanatik p a r t i uralarnn bu yzden b i t a r m a y a almak olmadn, kurtuluun a n i m a ,

reyleme sreciyle uyumaz olduu grlr. r y a n i r u h tarafndan, tpk r e s i m l e r i n canlan g i

nein y u r d u n u n yabanc b i r ynetimden k u r t u l bi salanacan apak anlatmaktadr. Mze s a l o -


nunun siyah boyal bir kamara gibi grnmesi de dir. A m a tek b birey kendi bireyleme srecini
anlamhdr. Siyah, geceyi, karanh, ie dn tamamlamsa onun evresindekere olumlu an
bertir ve kamara motifi de mzeyi bir gemiye lam bulatran bir etkisi vardr. Bu b kvcmn
evirmektedir. Kolektif bincin anakaras, bilin- sramas gibi ve ou zaman da ok konuulma
sizk ve vahet baskm altndaysa bu mze gemi, dan, bilin bir ama gtmeksiz olur.
canlanan bind resimlerle, onlar canlandran Neredeyse gezegenimizdeki btn dinler bi
lar dier ruhsal kyya gtren kurtarc bir reyleme srecini ya da onun en neni evreleri
Nuh'un Gemisi haline gelebilir. Mzedeki resim ni gsteren semboer ierirler. Self Hristiyan-
ler "gemiin l kalntar"dr ve geneikle de k'ta, daha nce de belirtildii gibi "kinci Adem"
bindnn imgeleridir ama armann onlara yani sa'ya yanstlmtr. Douda bu Krina ya da
duygu ve d gcyle bakmas sonucunda yaa Buda'dr. Bu figrler bireyler iin yasanmda tak-
maya balarlar. t edecei daha kapsand kiik modelini olutu
Dteki fke kimseler d grenin kolektif rurlar. Birok kimsede de bu figrlerin kendisine
ten etkenen, ruhsal resimlerin canlanndan yol gsterici rehberler olarak ortaya kt dle
holanmayan yamm gsterir. Bunlar "hepsi iyi, re rastlanr. Her zaman dinlerine bah kalm
gzel ama atom bombas derse bunlar pek ie olan, yani onun retilerine ve ieriine "inan"
yaramayacaktr" gibi seslenen bilindna kar tayan kimselerin yaamlarnn psikolojik dzen
direnci gstermektedir. Bu yan kendini duraan lenii dinsel simgelerden etkilenir, dleri de
tasarmlardan, akc nyargardan pek kurtara bunlarn evresinde geir. rnein Katolik bir
maz. B u n a karlk d, bugn insanlarn as kur kadn Papa XII. Pi'rn, Meryem'in ge km ol
tuluunun ancak ruhsal bir deiimle olabecei- duunu ilan etmesinden hemen sonra kendisini
ni gstermektedir. Eer sonunda ulaacak, z bir Katok rahibe olarak grmt. Bind
grln kullanmasn gerektiren bir yaam dogma dncesini o anda srdrm "Meryem
amac yoksa vatam kurtarmak neye yarar? nsan artk neredeyse bir tanra; o halde rahibeleri de
yasanmda bir anlam bulamyorsa, komnist reji olmaldr" diye dnmt.
min mi yoksa kapitast rejinn n olduu hi nancnn km kk yanlarna biraz kuku
nemli dedir. Ancak zgrl anlaml bir ey duyan bir baka Katok kadm dnde doduu
yaratabilmek iin kullanacaksa o nenidir. Bu kentin kisesinin ykp yeniden ina edilmi ol
yzden de isel b yaam anlam bulabilmek, bi duunu grmt. A m a mihrap, kutsanm yuva
reyler iin her eyden nde ger. s ve Meryem'in heykeyle blikte eski kiseden
Bugn kullanmda olan aralarla (gazete, rad yenisine tanmt. Bu d dinin nisanlar tarafn
yo, televizyon ve reklamlarla) kamuoyunun etki- dan katlm ynlerinin yemlenmesi gerektiini,
lenii iki faktre, b yandan toplumdaki akmlarn inancn en temel yanlarnn bundan etkenmeye-
istatistik deerlendmese, te yandan da ma ceini gsteriyordu. Bu tr dler bindnn,
nipule edenlerin bind karmaalarna, zel bireyin dinsel tasarmlarna card katlmn gs
likle de iktidar karmaalarma ve projeksiyonlarna termektedir. A m a bu durum bizim ada insan
dayanr. A m a istatistik beye uyarlanamaz; eer da dinsel dlere genel bir eim bulup bulmad
b yndaki talarn ortalama bykl be san mz sorusuna da yol amaktadr. Jung bizim bu
timetre kpse, bu ynda tam bu byklkte tek gnk Hristiyan (protestan ve Katok) kltr
b ta be pek bulunamaz! kinci faktrn olum mzde sk sk l tanr tasarmmz, dii, karan
lu b ey yaratamayaca ise daha bandan bel- lk, maddi ve kty de katan bir drdncyle

224
btnlemek iin bilind bir eilim saptamtr. makszn yapamyordu. Yeninin iinde eski ayn
Gerekte bu drdnc element dinsel temsilleri zamanda daha yksek bir dzeyde geri dnm
mizde her zaman var olmutur ama tanr imgesin oluyordu. Bu bir spiralin bel bir ynde getik-
den ayr tutulmu ve madde biiminde- - y a da e durmadan ayn hizadan yeniden geii gibiydi.
maddenin efendisi yani eytan olarak- onun kar Basit, Protestanca eitilmi b kadnn b ke
t hani almtr. imdi bindnn bu ular resinde yapt bir resim byle spiral bir mandala
yemden birletirmek istedii, k ok parlak ol gsteriyordu. Bu kadna dnde tanrnn resmini
duu iin karanlkla glgelendii anlalyor. E l yapmas buyruu verilmi, gene ayn dte bu res
bette dinin ana simgesi tanr, bilind deiim mi bir kitapta grmt. Tanrnn varl olarak
eilimlerinde en fazla yansyandr. yauzca onun, pelerinini grmt. Pelerinin kv
Bir kez bir Tibetli barahip Dr. Jung'a T i rmlar gzel b k ve glge oyunu oluturuyor
bet'teki en etkileyici "mandala"larn grubun psi du. Bu da arkadaki koyu mavi gkyznde b spi
kolojik dengesi bozulduu ya da belli bir dnce ral olarak duraanlayordu. D gren bu pele
henz kutsal retiye girmedii iin, bulunama rin ve spirale hayran olarak kayalktaki br figr
d, bu yzden de aranmas gerektii zaman i m lere dikkat etmemiti. Uyampta bu kutsal figrn
gelemeyle (ynlendirilmi d urayla) yapld ne olduunu dndnde bden bunun "tanr"
m anlatmt. Bu balamda mandala simgesinin olduunu kavramt. B u onu bden oke etmiti.
ayn anda i k i temel ynnden sz edilmekteydi. ou kez Ruh-l Kuds Hristiyan sanatmda b
Mandala bir yandan eski dzenin yeniden kurul alev ya da gvercinle simgelenir; ama burada spi
mas gibi tutucu bir amaca, te yandan da henz ralle tems edmekted. rnein bu "henz re
olmayan bir eyi biimlendirmek gibi yaratc bir tide bulunmayan yeni b dnce"dir ve kendili
amaca hizmet ediyordu. Bu ikinci yan birincisi ile inden bilindmdan ortaya kmaktadr. Ruh-l
elikili deildi nk ouukla eski dzenin Kuds'n her seferinde "yem gekimlere zorlad"
yeniden kurulmas ayn anda bir yeni yarat ol yeni bir fikir dedir ama spalle temsi yenidir.

1 5 . y y ' n b u M e r y e m heykelcii

iinde tanr ve sa'nn temsilleri var.

Bakire M e r y e m ' i n "Ulu A n a " arketip-

inin temsilcisi o l a r a k

a n l a l a b i l e c e i n i n a p a k bir kant.

225
Ayn kachn bu resimden sonra gene bir dten
esinlenen ikincisini yapt. Bunda Kuds zerine
doru men, kanatlaryla kenti karartan eytan g
rnyordu. B u n d a kanatlar, kvrk biimleriyle bir
nceki resmideki tanrnn pelerinini andrnaktay- J
d. lk resimde bak as bir ekilde yukarda,
gkyzndeydi ve nnde kayalar arasnda derin
bir yark grlyordu. Tanrnn pelerini sadaki f- I
gre, sa'ya doru dalgalanyor ama ona kadar ula-
amyordu. Buna karlk ikinci resime aadan
bakldnda seyreden iki kii, kadm ve kendisinin
pozitif aninusu, tanrnn pelerininin koyu renkte
bir cinsi gibi grnyordu. Ama yukardan bakl
dnda hareket eden ve kaplayan tanrnn bir par
asdr. zerinde gelecekteki olas geliimin sim
gesi olarak spiral bulunmaktadr. Daha isansal
gereimizin tabanndan baknca bu havadaki ka
ranlk, korkun kanat, eytamn kanaddr. Bilin
dnm bu anlatmn sonuna kadar dnrsek,
iyi e kt, karanlk ile aydnlk kartlklar elfin
resminde, bindnuzn grd ekde birbiri
ne yaklamaktadr. A m a resimlerin kiisel olan
aan bir boyutu da bulunuyor: Bunlar Hristiyan
dnyasna kmekte olan ilahi bir karanl da ha
ber veriyorlar. Ama bu karanlk ardnda yeni geli
im olanaklarn gizlemektedir. Spiralin ekseni yu
15 yy Fransz "Saatlar K i t a b " n d a n bir
kar de, resmin gerisine doru olduundan, ile-
minyatr, M e r y e m ' i Kutsal l ile

gsteriyor. Kutsal bakirenin g e ksna


riki geliim ne ruhsal bir ycelie ne de maddenin
ilikin Katolik d o g m a d a M e r y e m ' i n gereklikte doru, fakat bambaka bir boyutta,
" d o m i n a rerum", D o a ' n n Kraliesi o l a r a k
belki de resimde grlen gizeni figrlere doru
g e alnm o l m a s , Ul'y drtlemi
olacaktr. Bu da biknd demektir.
oluyor. Bu da temeldeki btnlk arketipine

uygundur. Tekil kiilerin bilindndan byle dinsel sim


geler ortaya knca, bu kimi insanlarda derin bir
huzursuzlua neden olur. Resmen kabul edilmi
dinsel simgeler ve retilerin, haksz olarak de
imi ya da greceleni olmasndan korkuya
kaplrlar. Hatta bikndnn psikolojisinin yad-
smnas da buradan kaynaklanr.
Psikolojik bak asndan buna karlk unla
r syleyebiliriz: Dinsel konumlar bakmndan
bugn trl insan tipi vardr. B i r i n c i grup din-
lerine gerekten hl inanmakta olanlardan olu artk manmamakta, ama te yandan varlklarnn
ur. Bunlar bu tr imgeler, retiler dorudan bir ksmyla gene de yar inanmaktadrlar. nl
doruya aydnlatr. Bu aydnlanma ylesine d i Fransz filozof Voltaire bunun bir rneidir. Katolik
rekt ve canldr ki bundan en kk bir kuku b i Kilisesi'ne iddetle kar km (crasez l'infame)
le duyamazlar. B u , bilin grle onun bilind ama lm yatanda, baz raporlara gre korkular
geri plan arasnda nispeten gl bir uyuma sz iinde kvranmtr. Kafas inanszd ama duygula
konusuysa grlr. Bu kimseler psikolojik ger rnn sofu Katolik olduu anlalyor. Bunlar bir oto
ekleri de nyarg olmakszn, "inanlarn yitir bsn otomatik kapma skan, ne ieri gireben
mekten korkmadan kabul ederler. Onlarn d ne de dar atlayaben kimseleri anmsatyor. Ger
yaam ayrntarda daha dogma d gibi grnse i dleri onlara tam da bu soruna ilikin bir eyler
de bu ayrrntar gene de kolayca var olan gre syler ama gene de bilindna dnemezler nk
entegre edebilir. kendileri de ne dnp ne istediklerini pek be-
kmci gruptaker ise "inan"larm yitirmiler, mezler. Bilindm ciddiye almak nnde sonunda
onun yerine bilin, aklc bir dnya gr ge bir kiisel cesaret ve salamlk iidir.
mitir. Byleleri im bilindru psikolojisi sadece Bu ara yerde kalanlarn karmak durumlar
yeni kefedilecek lkeye bir klavuzdur. Byle biri ksmen kolektif dinsel reterin eskiden bilin-
si im bu giriime onay vermek hibir zorlua ne dmdan kaynaklandklar halde bugn (Fre-
den olmaz. Gene de uygulamada sklkla byle kim ud'un sper-ego dedii) kolektif bilince ait olma
selerin de bildyla karamaktan kamdklar sndandr. Geri b u n u birok tarihi ve teolog
grlr. Yani onlarn aMci da gizlice fanatik bir yadsr. Onlar bunun yerine bir tr "vahi" olduu
"inan" haline, neredeyse dsel bir imana dn nu kabul ederler. Yllarca Jung'un varsaymna bir
mtr. Bu kimseler bilimsel objektif bir tutumday- kant aradm. A m a bunu bulmak son derece zor.
m gibi yaparlar ama l de yle deildirler. Dinsel riteller o denk eski ki kaynaklan artk bu
Bunlarn yannda byk bir grup oluturan k i m lunamyor. Gene de aadaki rnein bu ritelle-
seler bir yandan "kafalar" ile kkenlerindeki de rin kma i y i bir kamt olduunu sanyorum:

S a y f a 2 2 5 v e 2 2 6 d a anlatlan dlerin

i z i m i : Spiral (bir m a n d a l a formu) Kutsal

Ruh'u gsteriyor (solda). kinci dte

Seytan'n siyah k a n a d ( s a d a ) . ki

motifin ikisi de insanlarn o u iin (d

g r e n e de) tandk bir dinsel simge

a n l a m tamyor. kisi de k e n d i l i i n d e n

b i l i n d n d a n frlamtr.
Ogalala Sioux'larnn ksa sre nce len " K a r a bir kartal treni yapmasn syledi. Bunun
Geyik" ad amardan, otobiyografisinde, dokuz nasd yaplacam da gsterdikten sonra avc
yalarmdayken ar hastalandm, ateliyken de birden fenalap bayd. ve uyandmda ken

etkeyici, korkun bir hayal grdn anlatyor. dim gene elere rastlad yerde karda yat

Son derece gzel atlar drt grup halinde drt yor buldu. Bunun zerine halkna trenin na
sd yapdacam anlatt. Onlar da bunu hl
ynden frlyorlar, ardndan bulutlar zerinde
yapyorlar.
oturan kabenin atalar "Dnyann A l t Dedesi"
grnyordu. Onlar kendisine halkna fayda alt
simge armaan ediyorlar ve yeni yaam yolunu Bu iki rnek, bir ritelin ya da dinsel adetin

anlatyorlard. nasd bir kiinin bdmn bir yaantsmdan


kaynaklandn ve sonra b t n bir boyun yaa
On alt yama geldiinde mthi bir ydrm
m m biimlendirdiini gster. Bu t r adetler yi
korkusuna kapld. Ne zaman gk grlese, "acele
nelendiinde zamanla yeniden biimlenip az ok
et, acele et" diye sesler duyuyordu. Bunlar ona o
sabitleceye kadar mkemmeUeirler. Bu kris-
hayalindeki atlarm nal seslerini anmsatyordu.
taeme srecinin k t taraf gittike daha fazla
Ya bir aman bu korkuyu, grd haya halk
kiinin asd yaanty unutmalar, yalnz kenderi-
na anlatmas gerekken kendine saklam olma
ne ardatdana ulanmalardr. Artk bu tr olgularn
sndan diye aklamt. B u n u n zerine kabese
gerek olduuna, byle b yaantnn olabece-
anlatm, onlar da o d gerek atlarla bir tren
e ulanmazlar.
gibi uygulamlard. K a r a Geyik ve halknn biro
u bunun zerlerinde a bir etki yaptma ye Bu dinsel gelenekler ok am ve eskimi

min ediyorlard... "Hatta atlar be eskisinden da olan imdiki biimleriyle, ounlukla bilind ye

ha mutlu ve salkydar." ni yaratc deiimlere kar demrler. Hatta teo


loglar bu "doru" dinsel simgeleri ve simgesel
O d kabe tarafmdan, o kabe ksa zaman
doktrinleri, bilind ruhun dinsel ilevinin arat
sonra beyazlar tarafmdan yok edildiinden yine
rlmasna kar savunurlar; bu arada urunda sa
lenemedi. A m a elimizde halen yaayan fark b
vatklar deerlerin varlklarn tam da bu ileve
olgu var. Alaska'daki Colvle Irma evresinde
borlu olduklarm unuturlar. Derin esinleri algda-
yaayan Eskimo kabeleri kendi Kartal Ayinle-
yan, biimlendiren b insan ruhu olmadan insan
ri'nin kaynam yle akyorlar:
larn gereke hibir dinsel simge de giremez
di. (Peygamber ve evyalar anmsamak yeter.)
Gen b avc bir kez gzel bir kartal vur
mutu. Kartaln gzelliine hayran olan avc Bu t r dinsel gerekliklerin bir insan ruhun

onu doldurdu ve ona sunular vermeye bala dan bamsz olarak kendiliinden ortaya kt

d. Gnn birinde youn kar frtnasnda ge eri srldnde "Eer bunu ortaya karan bir
ne avlanmaya gittiinde birden karsnda iki insan ruhu dese nedir?" diye sorulabir. Bu
hayvan-msan belirdi. Kenderini kartal lke ruh, gerei kavramamz salayan tek organmz-
sinin eleri olarak tamttdar ve onu kartal l dr.
kesine gtrdler. Orada koyu bir davul sesi Bylece bindnn amzda aratr bir
iitiliyordu. Yanndaker bunun " b annenin kapy daima kapal tutar. Bazdarmm tercihiyle,
arpan kalbi" olduunu anlattdar. Sonra kar bir kimsenin kendi basma spirituel bir gereklik
sna siyah giysili b kadm, avlad kartalm
olabdii eklindeki haya ruhsal gerek, kesin-
annesi kt, halknn len olunun onuruna
kle dlanr. ada fizikte de Heisenberg' "be-

228
lirsizlik ilkesi" ile, mutlak bir fizik gereklik bula olarak anlaabilecei, onlara doru olann anla-
bileceimiz yanlgs dlanarak bir kap kapatl tlabecei yanlgsna kap kapatlmakta ama ay
mtr. A m a bilinduun kefi bu sevilen yanlg n anda onunla kyaslanabir bambaka geni bir
larn yitimini, nmzde tahmin edilemeyecek alan, yani elfin birok tek insan etkeyen bir
kadar ok ynl ve snrlar iinde tutulamayacak letirici ilevi almaktadr. Bugn egemen olan
olan yepyeni bir gerekk alann aarak gider entelektel gevezeliklerin yerini bylece psike-
mektedir. B u n d a objektif aratrma ve kiisel etik nin gerekliinde olup biten anlam olgular ala
serven garip bir ekilde birlemektedir. Bu ger caktr. B u n u n insamn ruhsal ve toplumsal gei-
ein tannmas olaslkla yepyeni trden bir " b i mine nasl etki edeceini bilmiyoruz. A m a gene
l i m " ortaya kmasna y o l aacaktr. nk o za de bir eyden errnim: Jung'un bireyleme sre
man duygu, moral deerlendirme ilevi artk d c i n i buluu, ileriki kuaklarca, eer gereme ve
arda braklamayacaktr. A m a bu yeni alamn yo duraklamadan kanmak isterlerse, bir gerek
lunun retilebirlii grece azdr. nk bunda olarak saylmadr.
ki birok unsur biriciktir, insandan insana dille
tam anlatamaz. B u r a d a da br insanlarn tam

Erhard J a c o b y ' n i n bu resmi, her

birimizin d n y a y b r n d e n bir

para farkl g r d n , herkesin

kendi psikesinden baktn

gsteriyor. A d a m , k a d n v e

ocuk ayn sahneye bakyorlar

ama her biri iin farkl ayrntlar

belirgin y a d a karanlk. A n c a k

bilinli alglaymzla d n y a

"d"tr. Tmyle t a n m a d m z

ve b i l m e d i i m i z eylerle

evriliyiz. (Bu da b u r a d a resmin

gri geri p l a n y l a gsteriliyor.]

229
Richard Lippold: G n e . Tel plastik.
Grsel Sanatlarda Sembol

Kutsal semboller - ta ve hayvan

Sembolizmin tarihi her eyin, doal nesnelerin


(talarn, bitkilerin, hayvanlarn, insanlarn, dalar
ve vadilerin, gne ve ayn, rzgar, su ve atein) ya
da insan eliyle yaplm olanlarn (ev, tekne ya da
arabalarm), hatta soyut biimlerin (sayarrn ya da
gen, drtgen ve dairelerin) simgesel anlam ka
zanabileceini gstermitir. Gerekte btn evren
potansiyel bir simgedir.
insan, simgeletirici yetisiyle binsiz olarak
nesne ve biimleri sembollere dntrr (bu sra
da onlar byk psikolojik nemle yklemi olur),
bunlar da gerek dininde gerekse grsel sanatnda
davurur. T a r i h ncesi alara kadar uzandnda
din ve sanatn karlatrmal tarihi, atalarmzn
kendileri iin anlaml simgeler braktklarnn k a
ytlardr. Bugn be ada resim ve heykelin gs
terdii gibi, din e sanatn etkileimi hl canldr.
Grsel sanatlardaki simgesellii tartmamn ilk
blm olarak, insan iin evrensel olarak kutsal,
gizemli olan k i m i zgn motifleri incelemek istiyo
r u m . Bu blmn geri kalannda da 20. yzyln sa
nat olgusunu, sembolleri kullan balanmda de
il, bal basma bir sembol olarak, ada dnya
nn simgesel bir davurumu olarak ne k ba
lamnda tartmay dnyorum.
zleyen sayfalarda ok eitli zamanlarn sana
tnda simgelemin varln ve niteliini gsteren
yineleyici motifi setim. Bunlar ta, hayvan ve dai
re simgeleridir. Bunlarn her birinin, insan bilinci
n i n en erken davurumlarndan, 20. yzy sanat
nn en sofistike biimlerine kadar kalc olan psiko
lojik nemleri vardr.
Ham talarn be eski, ilkel toplumlar iin b
yk simgesel anlam bulunduunu biliyoruz. Sk-
lkla kaba, doal talarn ruhlarn, tanrlarn top olarak dikti ve tepesine zeytinya dkt. Ve
lanma yerleri olduuna inanlrd ve bunlar ilkel o yerin adn Beyt-el koydut.,'
kltrlerde mezar ta, smr ta ya da dinsel say
g nesneleri olarak kullanrd. Onlnn kullanm Yakub iin ta valnin btnleyici b parasy
heykelin ilk biimi, taa rastlantlarn ve doann d. Kendisiyle t a n n arasnda bir aracyd. Birok -
verebileceinden daha byk bir g vermenin kel ta kutsamasmda kutsalk tek b tata deil,
ilk abas olarak kabul edilebilir. eit tarzlarda dizilmi ok sayda yontulmam
Eski Ahit'teki "Yakub'un D" yks, bin tala tems edilmitir. (Bretagne'daki geometrik
lerce y nce tata nasl yaayan bir tanrnn ya ta koridorlar ve Stonehenge'in ta dairesi nl
da kutsal bir r u h u n yerleik olduunun dnl rneklerdir.) Kaba doal ta dzenlemeleri Zen
dne, tan bir simge oluuna tipik rnektir: Budizn'n eri uygar ta bahelerinde de ber-
gin bir yer tutar. Onlarn dzenlemeleri geometrik
Ve Yakub... Haran'a doru gitti. Ve bir ye deil, tamamen rastlantyla gibidir. A m a gerekte
re eriip orada geceledi, nk gne bat bu, ok ince bir dzen ve denge izlenimi Uetir. Ta
mt; ve o yerin talarndan birini alp ba al bahelere ilikin eski bir Japon gizem kitab bunu
tna koydu ve o yerde yatt. Ve rya grd ve anlamak iin gereken anahtan veriyor: nsan ta
ite yer zerine bir merdiven dikilmi ve ba dikmeden ya da yerine koymadan nce ta iin
gklere ermiti ve ite, onda Allah'n melek meditasyona dalmadr. B kez dikildikten ya da
leri kmakta ve inmekteydiler. Ve ite Rab yerme konduktan sonra artk yerinden oynata-
onun zerinde durup dedi: Baban bralm'
maz; nk bu onda yerleik olan ruhu rahatsz
Allah' ve shak'm Allah' Rab benim; zerin
eder. 1
Psikolojik bak asndan, burada sz edi
de yatmakta olduun diyar sana ve senin
len ve sayg gsterilmesi gereken "tan r u h u " ,
zrriyetine vereceim... Ve Yakub uykusun
ona insan tarafndan can veriini tems eder.
dan uyamp dedi: Gerek Rab bu yerdedir ve
O n u canlandran, bindnm ona yanstlm
ben onu bilmedim. Ve korkup dedi: Bu yer ne
olan ierii, ruhun arketipsel bir timsadir. Byle
heybetli! Bu baka bir ey deil, ancak A l
lah'n evidir ve bu gklerin kapsdr.
Ve Yakub sabahleyin erken kalkt ve ba Bu pasaj evrilmeyip K u t s a l Kitap'n Trke evirisinden
altna koymu olduu ta ald ve onu direk dorudan alnd. T e k v i n , B a p 28. (n.)

Brlanya, C a r n a c ' d a ta c a d d e ;

2 0 0 0 (sol stte). D o a l kayalar

srayla, olaslkla trensel a m a l a

dikilmi. Trmklanm kum zerinde

doal kayalar (Ryoanji T a p n a ,

Japonya) (solda). Grnte

rastlantsal o l a n g r u p l a m a incelmi

bir ruhsalln anlatmdr. Tarih

ncesi M e n h i r (sada). Kazlm o l a n

izgilerle diil bir figr (Belki a n a

tanra) o l a r a k iaretlenmi. M a x

Ernst'ten ( d o . 1 8 9 1 ) plastik (en

sada). Talarn d o a l b i i m i n e

hemen hi dokunulmam.
yanstmalarn yaplmayp bulunuverii, yani bi da bulunduunda aknlk ylesine byk ve on
lind oluu psikolojik bir kuraldr. lar o sradaki sanat tarihi grne sdrmak y
Tan bu ekilde etkileyiine ya da biimsel ta lesine zordu ki alelacele hemen ada sahteler
sarmlarn taslaks anlamlarn veriiyle yetinilii- olarak ilan ediliverdiler. Ancak bu yzylda ara
ne eilim, yzylmzda da vardr. Gnmz sana trmalar onlarn olaanst nemini anlayp an
tnda da sanatnn her eyden nce tan k e n d i lamlarn kavrayabildi. Baka lkelerde de yeni
ifadesine bakt, yani sylenceler diliyle syler bulular yapld. Grler, o ana dek varln
sek, "tataki r u h " u konuturmaya alt rnek kimsenin bilmedii, sonsuz gerilere giden bir ta
ler vardr. Byle heykeller Hans Aeschbacher, J a rih ncesi kltrn kaplarn at.
mes Rosati, Max E r n s t ve dierlerinin yaptlar Bugn de resimlerin, kaya izimlerinin bulun
arasnda bulunur. Carola Giedion'a bir mektu duu maaralarda garip bir by varsayld gr
bunda Max Ernst, 1935'te Maloja'dan "Alberto lyor. Sanat tarihisi Herbert Khn, Afrika, span
(Giacometti) ve ben plastik bir hummaya yaka ya. Fransa ve skandinavya'daki kaya resimlerini zi
landk. Moranlar'da ve Forno Buzulu'ndaki irili yaret i srasnda daima, oarn yaknma bile sokula-
ufakl granit bloklar alyoruz. Zaman, buz ve mayan kimselere rastladm anlatyor. Dinsel bk
1

rzgarla harikulade yontulmu, daha kendi halle- ekingenlik, maaralarda bulunduklar sanlan ruh
rindeyken bile fantastik bir gzellik tayorlar. lardan rknt onlar uzak tutuyor. te yandan
Buna insan eli yetiemez. O halde asl ii neden bugn be, Kuzey Afrika'nn kaya resimlerine ora
elementlere brakp, yalnzca kendi gizlerimizi lardan geen gebeler sunular brakyorlar. Maa
onlara eski Germenlerin yazlar gibi kazmakla ralar ve kayahklar l deimeden, eskiden nasl al-
yetmmeyelim?" diye yazyordu. 2
gamyorsa yle alganmay srdryorlar. O yerle
G i z i n ne olduu sylenmez. A m a bu yazmzn rin bys binlerce ydr yerinde duruyor.
son blmnde, ada sanatlarn " g i z l e r i n i n , Birok maarada uzun, zahmetli bir yolu al
eski ustalarn "tan r u h u " dediklerinden hi de ak, karardk ve rutubetli geitlerle geride brak
arkk oYmad\g\ grlecektir. Dm e sawat daha ew mak gerekti ama sonunda ortank birdenbire ge
eski hayvan resimlerinde bile birbirine skca ba niler ve insan, resimli duvarlaryla bir salonla
ldr. Hayvan resimleri Buz a'na ( 60000'den karlar. Yol ve artc sonu ilkel insanlar ze
10000'e) kadar geriye gider. Bunlar geen yzy- rinde korkun bir izlenime yol am olmaldr.
kn sonlarnda Fransa ve spanya'nn maaralarn Bu salonda bulunan her eyin klts bir gizem
Lascaux m a a r a s n d a h a y v a n

resimleri (en solda). Bu resimler y a l n z

ss d e i l d i byl bir ievleri de

vard. A n a l o j i k bir byy gsteren,

at delikleriyle bir b i z o n resmi (solda).

Resmin trensel ldrlmesi av

hayvannn stnln g i d e r e c e k t i .

Bugn bile bir antn yklmas

simgesel l d r m e o l a r a k alglanr.

Macar ayaklanmasnda ( 1 9 5 6 )

krlm bir Stalin bst (sada).

Ayaklanmaclar Stalinist b a b a k a n

Rakosi'nin bstn bir l a m b a d i r e i n e

asmlard (sa dta).

olarak yaand dnlmektedir. Ola ki yolun maara resimlerinde hayvan resimleri arasnda za
zahmeti de maarann kuytuluu da gizin korun man zaman bulunan, hayvan klna girmi insan
mas iin dnlmtr. lar andran figrler ilgi eker. Trois Freres'de hay
Ta a'nn maara resimleri hemen istisna van postu giyinmi bir adam, sanki hayvanlar ezgi
sz olarak, hareketleri, durular son derece doal lerle etkilemek ya da bylemek istiyor gibi basit
olan ve byk bir sanatsal yetiyle yaplm olan bir kaval alar. Ayn maarada dans eden, hayvan
hayvanlar gsterir. A m a gene de gerein natu gibi giyinmi geyik boynuzlu, at kuyruklu, ay pen
ralist bir kopyasndan baka bir eyin sz konusu eli bir insan, yaklamakta olan yaklak be yz
olduunun bertileri vardr. Khn, " E n garip olan hayvanlk bir srye hkmeder. Kukusuz ki bu
kimi resimlere atlar yaplm olmasdr. Montes- "Hayvanlarn Efendisi"dir. Bunlar Afrika'nn halen
pan'da, bir yaban itine sokulmu bir at gravr yaayan kabelerinin adetleridir. Bunlar bilinme
grlr. B u , yzlerce at dehiyle delinmitir. yen, kukusuz simgesel olan biimlerin anlam so
Ayn maaradaki bir ay heykelinde i k i yz krk rusuna yant verebilirler. nisiyasyon trenlerinde,
at delii bulunmaktadr. Trois Freres maara gizli birliklerde, krallklarda da hayvanlar ve hayvan
snda bir ay resmi zerinde bu delikler resmedil klklan belirli bir rol oynarlar. Kral ve kabile efi
mitir; aynn ba aa dmtr ve b u r n u n d a n her zaman bir hayvan, ounlukla aslan ya da leo
kan boanr" diyor. ldrme srecini gsteren pardr; mparator Haile Selasiye'nin unvan olan
eitler sayszdr. Bumerang'n isabet ettii atlar, "Yuda Aslara", bugn be bu anlam artrr.
oklar saph yaban hayvanlar grlr. O n u yakalar- Zaman iinde geriye giddike ya da ilkel, bu
m gibi uzanan ve yle de olan, saysz el iziyle nedenle de doaya yakn bir kltr dzeyine ya
evrelenmi hayvan resimleri binmektedir. knlatka bu unvan kelime anlamyla alnmaya
Btn bu resimler, yzylmzda da henz Af balar. ef artk yalnz hayvan olarak adlandnl-
rika'da yaayan avc kabelerce uygulanmakta maz, ayn zamanda hayvan olarak yaanr. Olan
olan bir av bysn anlatyor. Bu srada resme larn olgunluk trenlerinde tam hayvan klnda
dilen hayvana bir "e"in ilevi veriliyor; ona olan, grndnde artk tam bir hayvandr ya da da
ilkel analoji dncesine gre gerek hayvana da ha da korkutucusu, bir hayvan ruhu, bir cindir ve
olur. Resim onun yaayan z, en i varlnn snneti de o yapar. Bu anda kabenin ya da so
simgesi yerine geer. y u n atasn bedenletirmekte ya da tems etmek
Psikolojinin bak asndan, her eyden nce, tedir, bu yzden de asd tanrnn kendisidir. To-
1

tem hayvan temsil eder ve odur. Bu yzden Tro- leri bulmutur. Bunlar daha B u z a trelerinde
is Freres'deki, dans eden hayvan insann, kly- dans edildiini gsteriyor. "Yere sade topuklar
la bir tr hayvan cine dnm olan bir kabile bastrlm; dans edenler bizonlar gibi admlarla
efi olduunu karsamak doru ve hakldr. Za dans etmiler. B i r bizon dans, hayvanlarn verimi
man iinde birok yerde, hayvan giysisi, hayvan ve oalmas ve ldrlmeleri iin bir dans yap
ve c i n maskelerine dnmtr ve bunlarn sa mlar." 4

natsal biimlendirilii byk ustalkla kullanlr. Jung anlatmnda yerlilerin totem hayvanla
ounlukla bunlarda alamaz bir g, etkileme balantlarna, hatta onun kimliini kazanlarna
gc vardr ve tanr ile ayn saygy grrler. Mas iaret ediyor. B e l l i trenler bu ilikiyi oluturma
kelerin bugn bile birok lkede, en bata svi ya yarar. Bunlar her eyden nce ocuklarn er
re'de bir halk sanat olarak algland biliniyor. keklii kazandklar olgunlama trenleri ya da
Maske sanatsal btnleme amacyla klasik a ti inisiyasyon ritleridir. Olan kendi hayvan ya da
yatrosunda olduu gibi Japonya'da da eitli No totem r u h u n u alr, ayn anda da snnetle kendi
Oyunlarinda oyuncu maskeleri olarak kullanl sinde drtsel ya da hayvans olan feda etmek
mtr. Simgesel geri plan bakmndan maske, zorundadr. Bu i k i l i srele yalnzca totem klan
balangtaki hayvan klnn anlamndan farkl na alnm olmaz, yalnzca totem hayvanla ilikisi
deildir. Onun ardnda harekete geen bireysel kurulmaz, bir erkek, dolaysyla daha geni bir
davurumuyla insan doas sakldr. B u n u n iin anlamda insan olur.
bunu tayan cinin onurunu, gzelliini ama ayn Dou kylarndaki Afrikallar snnet olmam
zamanda korku uyandran ifadesini de elde eder. lara "hayvan" derler. Onlar henz totem ruhunu
Psikolojik bak asndan maskenin onu tayan almam, gdselliklerini feda etmemilerdir.
arketipsel bir figre dntrd sylenebilir. Hayvanla insann henz ayrlmam olduu syle
Aslnda btn ya da ksmi kln ona uygun nebilir; bu yzden de ilerindeki hayvan daha s
hareketler ve jestlerle btnlenii olan dans da tndr ve onlar insan olarak deil, hayvan olarak
balangcnda klt tamamlayan bir rit olarak ka grlmelidirler.
bul edilir. Bu cinler tarafndan, cinlerin onuruna Psikolojik bak asndan hayvan, insann g
yaprd. K u h n , T u c d'Audubert'te yumuak k i l dsel ve drtsel doasnn bir simgesidir. Uygar
zerinde hayvan heykellerini evreleyen ayak iz insan da kendi drtselliinin gcn, bilind-

Trois Freres m a a r a s n d a tarih ncesi

resimler. S a k e n a r d a boynuzlu ve

peneli bir insan figr (en solda).

B u r m a ' d a , maskeli danslarn

" m a n d a ruhu"na y a k a l a n d manda

dans (solda). B o l i v y a ' d a eytan

dans ( s a d a ) . Danslar d e m o n i k

h a y v a n maskeleri tayor. Eski Alman

halk dans (en s a d a ) . Danslar

h a y v a n maskeleriyle c a d ve byc

klnda.

236
ndan ykselen zerk drtler ve duygular kar yerlemit. Bunlar bugne kadar da Zodyak ia
sndaki gszln fark eder. Binlii zayf retleri olarak geerii olmutur. BabiTin tren yolu
olan kel insan duygularn aknna kar kendini n u n duvarlarmda yz yirmi aslan bulunuyor, bun
ok daha glkle savunabilir. Bu kitabn k b larm talihsizi giderecek gc tadklarna inan-
lmnde Jung, kt giden bak avndan kt b yordu. Msrlarda tanra Hator inek ba, A m -
ruh durumunda evine gelen ve kendisini karla mon ko ba ve Tot bak ba ya da maymun
mak iin koan olunu fkeli tepkisiyle ldrve- olarak gsterilmitir. Hindistan'da Gane, insan bi
ren Buiman'n trajik yksn anlatyor. K e n d i iminde ve f kafa talih tanrsdr. Vinu erkek
ne geldiinde yaptnn pimanlk ve kederiyle domuz, Hamman maymun tanrardr. Yaratklar
baa kamyordu. Burada bin istencini aarak dizisinde insan k srada dedir; fil ve aslarm
ykc ilemim yapan olumsuz bir duygulanm pat rtbesi daha yksekt. Yunan mitolojisi de hay
lamt. Byle bir drt gcn bir hayvan iniy van sembollerini srdrr ve tanrarn babas Ze-
le simgelemek son derecede yerindedir. Simge us, kuu, boa ya da kartal kmda sevdii kadn
nin canl ve aku sanlarm ilerindeki teh lara, olanlara sokulmaktan ekinmez. Germen
likeli gc biimlendirmelerine yarar. Bu imgede mitolojisinde kedi, tanra Freya iin kutsanmtr,
neden ve ne zaman korkmas gerektiini tanya erkek domuz, karga ve at da Odin iin kutsaldr.
bilir, simgesel ilemlerle, sunu ve ritlerle onu iyi Hristiyarkta da hayvan simgeleri artc b
letirmeye aabir. yklkte rol oynar. Drt nc yazcs azizden
Saysz mit deer bir hayvann kurban ed- ne hayvanlar; Luka'ya boa, Markus'a aslan, Yu-
mesi gerektiini, bu sununun bereket hatta yara- van'a kartal refakat eder. Yalnz Matta'nn yolda
tck getireceini anlatmaktadr. M i t r a tarafn b melekt. sa'nn kendisi be, tanrnn, babas
dan boann kurban edilmesiyle birlikte dnya tarafndan kurban edecek olan kuzusu ya da ba
nn btn zenginlik ve rnleriyle ortaya k da k olarak ortaya kar. A m a ayn zamanda, Allego-
byleydi. riae Christi'de armha trmanan yan ya da aslan
Hemen btn halklarn (dinlerinde en byk ve ender durumlarda da unicorn'dur (efsanevi tek
tannlar hayvan simgeleriyle dnlm ya da boynuzlu at). Psikolojik b bak asndan sa'nn
hayvan olarak gsterilmitir. Bablerde tanrar hayvan simgeleri tanrnn olunun, en yksek i n
ko, boa, aslan, akrep ya da bak biiminde ge san figrnn de stn ruhsal zelliine ramen
drtsel zelliklerkden uzaklaamadm gster
mektedir. Sadece insanst olan deil, insanalt
olan da ilahi olarak yaanr. Her ikisi de ego kiili
ini yceltir, bu yzden tanrsal alana aknmlar-
dr. Her ikisi, igd ve ruhani zellikler, insamn
btnlne, elfe aittir ve bu yzden gizeni bir
iliki iindedk. sa'nn Noel'deki imgesi, hayvanla-
nn arasnda, ahrdaki beik, bu iki kutuplu ikkn
skngesidir. Sanatta bu en derin anlam bulmutur.
Btn zamanlarn ve halklarn din ve sanatn
daki hayvan simgelerinde gze arpan bu zengin
lik b u n u n ne kadar nem olduunu anlatr. Her
simge bilind bir ieriin binleine yarar
nk onu ee tutulur hale getirir. Burada gd
ve drt dnyas bilind iin bir tehlikedir ama
biknk bir insann yasanmda vazgeilemezdir.
gd ve hayvans ruh, fanteziyi daima yeni yara
tlara zorlar. Sanki kendisine her d u r u m ve ko
ulda dikkati ekmek, bilince, hem de gerekte
olduu haliyle, yani yasanm ihtimam ve inanla
ele almacak temel bir gerei olarak kaydedilmek
istemektedir.

Asknda hayvan ne iyi ne de ktdr, sadece


doarm bir parasdr. B i r balama ksandan be
daha yukardadr; Jung'un dedii gibi tanrnn em
rini ondan daha iyi yerine getirmektedir. Doasn
da olmayan bir eyi isteyemez. br trl syler
sek igdlerini izler. Bu igdier ou zaman

Japonya'da eski No tiyatrosunda


oyuncular maskelerle tanrlar, ruhlar
ya da cinleri canlandrr (solda).
Japon dans tiyatrosunda maskeli
oyuncular (sa stte). Japon Kabuki
tiyatrosunda maske benzeri bir
makyajla bir ortaa kahraman
olarak giyinmi oyuncu (sa altta)

238
bize gizemli grnr ama insan yaamnda da ko-
ullar vardr. nsan doasnn temeli igddr.
Ama insanda "hayvansal varlk" (iinde ig
dsel psikesi halinde yaayan) dikkate alnmaz,
yaamla uzlatrlmazsa tehlikeli olabilir. nsan i
gdy kendi istenciyle denetleme gc olan tek
yaratktr, ama onu bastrabilir, saptrabilir daha
s yaralayabilir de ve de mecazen ele alrsak bir
hayvan hibir zaman onun yaraland zamanki
halinden daha tehlikeli olamaz. nsanda da bast
rlm igdler kontrol ele geirebilir, hatta
onu mahvedebilir.

D greni bir hayvann kovalad bilinen


dler, hemen daima bir igdnn binci deldi-
i ve yaama yeniden kabul edilerek uyarlanmaya
altn gsterir. Dteki hayvann davran ne
denli tehlikeliyse, duu grenin ilkel ve igdsel
ruhu o denli bilinddr, eer buna onarlamaya-
cak kadar bozuk bir ktlk yerlemise de yaa
mna entegre edilmesi daha da zorunludur.
Bastrlm, zedelenmi igdler uygar kiiyi
tehdit eden tehlikelerdir; buna karlk ilkel ada
m tehdit edenlerse ketlenmemi drtlerdir. Her
iki durumda "hayvan" doasna yabanclamtr.
Her ikisi iin de hayvans ruhun kabul btnlk
ve tam yaanacak bir yaam iin kouldur. lkel
adam kendisindeki hayvan ehliletirmen, onu
kendi yardmc yolda yapmaldr. Uygar insansa
kendisindeki hayvan iyiletirmek, kendi dostu
yapmak zorundadr.
Bu kitaba katkda bulunan br yazarlar ta ve
hayvan motiflerinin nemini dler ve mitler ba
lanmda tartyorlar. Bense bunlar burada yal
nzca, bu yaayan simgelerin sanat tarihi (zellik U d i n d e n h a y v a n grnnde tanrlar.

le de dinsel sanat) boyunca grnnn genel H i n d u tanrs G a n e a ( N e p a l kral s a r a y n d a

b o y a l heykel) bilgelik ve mutluluk tanrs


rnekleri olarak kullandm. imdi ayn ekilde en
(stte). Kuu grnyle Zeus, Leda'yla
gl ve evrensel simgeyi, daireyi inceleyelim. (ortada). Bir o r t a a sikkesinin ters

yzlerinde a r m h a gerilmi Isa insan ve

ylan grnyle (sada).


Sanatta daire simgesi

M. L. von Franz daireyi (ya da kreyi) btnl ri eklenir ya da duygular heyecanlara yakndr-
n ya da elfin simgesi olarak akhyor. Daire ortaya kabilmesini anlatr.
motifi ortaya kt her yerde, eski gne inan Hindistan ve Uzakdou'nun sanatmda drt ya
larnda ya da ada dinsel grntlerde, mit ya da sekiz oklu tekerlek, meditasyonda kullanlan
da dlerde, meditasyon resimlerinde ya da mo dinsel imgelerin yaygn biimidir. zellikle Tibet
dern kentlerin planlarnda, daima yaamn bir y Lamaizm'inde zengin figrl mandalalar nemli
nne, temelindeki btnle iaret eder. bir rol oynar. K u r a l olarak bu mandalalar, kutsal
B i r Hint yaradl efsanesi, tanr Brahma'nn glerle evren arasmdaki ilintiyi temsil eder.
b i n yaprakl dev bir altn lotus'un tam ortasmda B u n a karn Dou meditasyon figrlerinin bir
durduunu, baklarm uzayn drt ynne gn ou saf geometrik desenlerdir; bu desenlere
derdiini anlatr. Onun, iein yuvarlakl iinde yantra ad verilir. Bu "soyut" yantralarda daire ve
drtl bak, yarat iine balamadan nceki te kareler yarmda gen de rol oynar. Bunlar i ie
mel konumu, vazgeilemez bir dzen giriimidir. geen genlerdir; b i r i n i n tepesi aaya, br-
Buda'dan da ayn ekilde sz edilir. Doduu nnki yukarya dorudur. Anlatara gre bunlar
an bir lotus iei am, B u d a ufkun sekiz yn iva ve akti'nin, grsel sanatlarda da saysz var
n grebilmek iin onun ortasna kmtr. B u n yasyonlarla gsteren tanr iftinin birliidir. Psi
dan baka yukarya ve aaya da bakyordu. D kolojiyle yorumlandnda bu ift, ruhun ya da
zenleyen baklar gibi simgesel bir jest, en kstl elfin i k i k u t u p l u , diil olduu kadar er de olan
szlerle Prens Siddharta'nn daha doumunda b i btnln tems etmektedir. Tanra dnyevi
ricik bir kiilik, aydnlatma iin ngrlm bir olann kiisel ve zamansal dnyasn, tanr da ru
Bothisatva olduunu anlatmaktadr. Kiii ve h u n kiisel ve zamansal olmayan dnyasn gs
Uerideki varoluu, bir btnlk izlerimi verir. termektedir. B i r i bilind, br bin iindir.

Brahma ve Buda'da grlen mekan uyumu, gen yantralarda da iva ve akti'nin resim-
insann psiik u y u m u iin sembolik olarak alna sel birleiminde de kartlarn geriliminin vurgu-
bilir. Bilincin, Jung tarafmdan kendi blmnde
anlatlm olan drt ilevi -dnce, duygu, heye
can ve sezgi- insan dnyann, gerek kendi iin
den gerekse dndan algamakta olduu izlenim
lerini alabmek iin donatr. Bu ilevler aracl D o k u z i ie g e m i g e n d e n

oluan bir Y a n t r a ; btnl


yla yaantaryla baa kacak, onlar zmse-
simgeleyen bir m a n d a l a (sada).
yecek, bunlar araclyla tepkiler verecektir. B u d a n n d o u m u n u gsteren

Brahma'nn evreni drtl olarak taray, insann Tibet resmi; alt k e n a r d a B u d a

bu drt ilevin gerek olduu entegrasyonunu d a i r e eklindeki i e k l e r d e n bir

h a zerinde (en s a d a ) . Byk


simgelemektedir. (Sanatta daire, sklkla sekiz
skender'in d o u m u n d a m a n d a l a
nldr. Bu bilincin sz konusu drt ilevinin al b i i m i n d e yldzlar g r n y o r .

gsal olarak st ste gelmesi ve bylece ara drt ( 1 6 . yy elyazmas) (sa stte).

ilevin daha -rnein dnceye sezginin renkle

240
land grlr. Biroundaki belirgin erotik c i n
sel karakter bundandr. Bu dinamik bir srece,
yani btnln yaradl ya da oluuna iaret
eder. B u n a kark drde ya da sekize blml
daire olduu gibi btnl, bulunan duraan
bykl temsil etmektedir.
Zen Budizmi'nin soyut daire resimleri de yant-
ralara akrabadr. nl Zen rahibi Sengai'nin
(1750-1837) " D a i r e " adl resmine ilikin olarak
bir baka Zen ustas " Z e n iin daire aydnlanma
demektir. Bu insan btnln simgeler" de
mektedir.
Avrupa Hristiyan sanatnda da soyut manda

lalar grnr. Bunlarn en mkemmel rnekleri


katedrallerin pencerelerindeki gVierdk- ^vsss.

tRSStv ^ e S \ r a n \ o z n u k dzeye geirilmi temsi-


dir. Dante'ye de kozmik bir mandala, parldayan
beyaz bir gl biiminde grnmt. Dinsel re
simlerde sa'nn ve Hristiyan azizlerin balar

zerindeki haleleri de mandala olarak kabul ede


biliriz. ounda yalnzca sa'nn halesi drde b
lnmtr. Bu onun, insanolu olarak ektii ac
larn, armhtaki lmnn bir bekrtisi, ayn za
manda da farkllam btnlnn simgesidir.
E r k e n Romanik dnemi kiselerde zaman zaman
soyut daire resimleri grlr; buar belki putpe
rest kkenlere baldrlar. Hristiyanlk d sanat
ta byle daireler "gne tekerlei" olarak tanm
lanr. Bu izimler daha tekerlein bulunuundan
ok ncesinde, ta devri duvar resimlerinde bu
lunmaktadr. Jung'un da iaret ettii gibi "gne
tekerlei" deyimi yalmzca dardan uymaktadr.
Btn zamanlarda asl nemli olan "yuvarlak"
olann, ta devri insannn da kayalara ceylanlar,
atlar ve srlar gibi resmettii isel yaantsdr.

Hristiyan sanatnda daha birok resimsel


mandala bulunur. B u n a rnek Bakire'n, yanan

241
Dinsel mimarlkta m a n d a l a ; Kare

plan ve kelerinde drt kulesiyle

K a m b o y a ' d a Angkor-VVat

t a p n a (solda). D a n i m a r k a ' d a bir

kalenin d a i r e eklinde kalnts (IS

1 0 0 0 ) (sada), italya'da yldz

eklinde surlaryla P a l m a n o v a kenti -

(sa o r t a d a ) . Paris'te Place de

l'Etoile'da o n c a d d e d a i r e eklinde

a z l a n r (en s a d a ) .

allk eklindeki tanr simgesi olan dairesel bir Byle bir trenle kurulan Roma kenti daire bi
aacm merkezindeki resmidir. Hristiyan sanatn imindeydi. Elbette bu yk Roma'nn eski n
da en yaygn olan mandala ise, drt azizle evre olan "urbs quadrata" (kare, drtgen kent) tan
lenmi olan sa grntsdr. B u n u n kkeni eski myla eiyor. Bu ekiyi aklamaya alan
Msr'a tanr Horus'un drt oluyla gsteriliine bir teoriye gre "quadrata" sz, "drde bln
kadar gider. m" olarak anlalmadr, nk yuvarlak kent
Mimarkta da mandala nemli bir rol oynar kuzeyden gneye ve doudan batya giden iki
ama bu gzden kaar. Oysa hemen her kltrde, yoa blnyordu. Bunlarn kesime noktas da
dinsel olduu kadar dind birok yapnn plan " m u n d u s " oluyordu. br teoriye gre bu eliki,
byledir. Klasik a, ortaa ve hatta imdiki a daha E s k i Yunan'da uraan, daha sonra simya
da kent planlamasna girer. Klasik bir rnek, P l u - da rol oynayan, geometride zlemeyen "quad-
tark'm (S 46-120), Roma'mn kuruluunu anlat ratura circu"nin (dairenin karelemesi) grsel
mdr: grn olarak, simgesel anlalmaldr. Gariptir

Romulus Etruria'dan kendisine masaUardaki ki Plutark da kuruluun daire trenini anlatma

gibi, her eyi bel kutsal trelere ve yntemlere dan nce "Roma quadrata" demektedir. Belki Ro
gre, gizlerdeki gibi dzenleyecek olan adamlar ma onun iin hem kare, hem daireydi! Her iki

getirtti. Bunlar nce bugnk Comitium'un oldu aklamadan gerek bir mandala biimi kar. Bu

u yerde yuvarlak bir ukur atlar ve oraya ya na Plutark'n, Etrsklerin kent kuruluunu "giz

yasalarn buyurduu ya da doamn gerek kld lerdeki gibi" yani gizeni olarak rettikleri anla

eyleri koydular. nce her biri geldii yerden bir tm da ekleniyor. Kent yapmnda d biimden

likte getirdii bir avu toprak att ve hepsini iyice daha fazlas sz konusuydu. Mandala biimi ken

birbirine kartrdar. Bu ukura -ayn zamanda ti ve elbette oturanlar da sadece nesnel olann

dnya demek o l a n - " m u n d u s " deder. B u n d a n zerine ykseltmektedir. Bu da merkezde bulu

sonra, buray bir dairenin merkezi olarak ahp nan " m u n d u s " e vurgulanr. Bu ad "te taraf

kentin snrlarn izdiler. Romulus bir sabana bir alamyla, ata ruhlarnn lkesiyle balanty kuru

saban demiri takp bir inek ve bir boay ona ko yor. (Ayrca mundus, byk bir tala rtlyd.

tu ve derin bir izgi ekti. Duvar bu yark zerine " R u h ta" ad verilen bu ta bel gnlerde kald

yapacakt. Kaplarn olaca yerlerde sabam y u rlyor, yani llerin ruhlar aa brakyordu.)

kar kaldrp bir boluk brakyor, sonra srmeye Ortaa kenti de usulen bir mandala planyla
devam ediyordu. ina edilmitir. Yaklak olarak daire biiminde
olan bir duvarla evrilidir. ki ana cadde onu kent na geliyordu. Bu dindar kierin yaam duygusu
eyreklerine (quartier) bler ve duvarn drt k a na ve gereksinimlerine uyuyordu. (Modern kent
psnda sona erer. Caddelerin kesime noktasn lerdeki daire eklinde planlamada ise estetik ya
da, yani kentin yaklak olarak merkezinde kated da pratik kaygarm rol oynadn Paris'in bu say
ral durur. Ortaan drde blnm kentinin fadaki havadan elcilmi resmi gsteriyor.)
modeli, Kutsal Kitap'm vahiyler blmndeki, Psikolojik bak asmdan her mandala yaps,
drt keli plam ve kere drt kaps olan duva ister siv, ister dinsel olsun, arketipsel bir ieri
ryla "Cennetteki Kuds"tr. Merkezinde ise, in d dnyaya yansmasdr. Kent, kale, tapmak
vurgulanarak belirtildii gibi, bir tapnak yoktur. psiik btnln simgesi olur ve bu yolla bu
nk o Kuds'n ortasmda zaten bizzat tanr mekanla karaan ya da orada yaayan insanlar
nn varh bulunur. (Bir kentin mandala tarzmda zerinde zgn bir etki yapar. Mimarlkta da b
planlannn modas hi gememitir. M o d e r n bir tn yanstmalarda olduu gibi, bind bir sre
rnek Washington kentidir.) c i n , bilind olmasna ramen anlan bir biim
Ne ortaa kentlerinde, ne de Ukel ya da eski lendirmenin sz konusu olduunu yeniden bekrt-
a kent yapmnda mandala temel bir estetik ya mek gerekmez. " B u eyler dnlmez" diyor
da ekonomi sorunuydu. B u , mekamn dzenli bir Jung, "Altn ieklerin G i z e m i " adl in kitab yo
evrene sembolik yceltii, ortasndan teki dn rumunda: " A m a gene de gemiin karanlk derin
yaya balanan bir yer olarak kutsanmas anlam liklerinden, bilincin en derin igrsn ve r u -

O r t a a dinsel y a p l a r n n planlar

genellikle d a i r e eklindeydi.

E t y o p y a ' d a K a y a kilise, 1 3. yy

(solda).

Rnesansda t a l y a ' d a yuvarlak

kilise y a p m tutulmutu. Yuvarlak

bir kilisenin insan vcudu

o r a n l a r n a uyan p l a n . talyan

sanat ve mimar Francesko di

Giorgio'nun izimi, 15. yy

(sada).
huri en yksek sezgisini anlatmak, bylece insan younluuna ortaada, onun mistiinde ulal
ln bugnk bilinciyle, alar tesindeki gemi mt. B u , simgesel anlatmm yalnzca han mer
ini kaynatrmak iin ykselir." kezinin kaymasnda de, ayn zamanda yksek
Hristiyan sanatnda merkezi simge mandala lere trmanan ve maddeyi alt eden gotik katedral
deil ha ya da haa gerilmi sa'dr. Daha Karo- lerde bulmaktadr. Bunun temeli uzunlamasna
lenj dnemi grsel sunumlarnda ha bacaklar hatr. Planlar hemen hep ortasnda vaftiz tek
eit olan bir biimde bir Grek ha, dolayl olarak nesi bulunan, gerek bir mandala olan vaftiz yer
bir mandala biimi gsteriyordu. Zamanla han leri bunun istisnasdr.
ortas yukarya doru alnd ve bugn de bilinen, Rnesans'm balamasyla insanlarn dnyay
kullanlan uzunlamasma ha biimini ald. Bu b i kavramasnda bir deiim oldu. "Yksek'e trma
im deiimi, Hristiyanlkn ortaan ortasna nan hareket I M I yksek noktasna erimiti ve ters
kadar isel bir geliimine, yani insanln, inancn yne dnmt; insan yeniden yere dnd. Bo
merkezini dnyevi olandan uzaklatrarak, gittik ann, bedenin gzelliini kefetti, ilk dnya gezi
e ruhaniye doru "ykseltme" eilimine uyduu lerine kt, dnyann kre biimini kantlad. Fi
iin anlamldr. Bu eilimin temelinde sa'nn " B e ziin, mekaniin, nedenselliin yasalar bilimin
n i m krallm bu dnyada deildir" eklindeki ana temeli oldu. Mantkl dnce ve akim kazanla
mesajnn gerekletirilmesi abas yatar. Bu me rnn, doann kefinin arkasnda, ortaada o ka
sajn ekirdei olarak, yeryz yaamn, " b u dar byk rol oynam olan dinsel duygular, akl
dnya"y ve bedeni aan ycelik grlebilir. z d ve mistik dnya gittike daha geriye ekildi.
lem br tarafa ynelmitir, doyum da cennetten Sanat stili, ortaa sanatlaryla kyaslandnda,
gz krpar. te yan iin uramann en yksek daha gereki, duyumlara dayal hale geldi. Artk
btn grnen dnyay kapsyordu. Grse/ s a n a t , ln m e r k e z i r e s m i d e i m e d e n kald. sa hl,

btn ihtiam ve korkunluuyla dnyevi eit imdi d e olduu g i b i L a t i n hayla s i m g e l e n i y o r

lilii yakalamt. K e n d i s i n d e n nceki g o t i k s a n a t d u . Y a n i d i n s e l insann m e r k e z i , doaya dnm

gibi o d a deien an s i m g e s i o l d u . B u yzden o l a n dnyevi i n s a n a g r e yksek, m a n e v i p l a n a

kiliselerin yapm s t i l i n i n de deimesi rastlant ykselmi o l a r a k kalyordu. B y l e c e insann g e

saylamaz. Yksek g o t i k k a t e d r a l l e r y e r i n e imdi, leneksel Hristiyanlyla aklc ve entelektel

zellikle de talya'da a n a yap d a h a gl ne z i h n i arasnda b i r yarlma o r t a y a kt. O gnden

kyordu. B u n u n t e m e l i artk zunlama ha deil, b e r i ada insann b u i k i yan hi b i r a r a y a g e l

daireydi. A m a deiiklik d i n s e l deil, e s t e t i k n e m e d i . Yzyllar g e t i k e insann doaya, o n u n

denlere balyd. Bu simge tarihi bakmndan yasalarna a r l a n igrsyle b u ayrm g i d e r e k

nemlidir. Bu a n a binalarn m e r k e z i n i n , asl k u t art ve yzylda da Bat Hristiyannn r u h u

sal y e r i n bo kal ve mihrabn a k s a n t r i k olarak n u blmeyi srdryor.

duvarn b i r g i r i n t i s i n d e oluu a n c a k byle akla E l b e t t e b u r a d a v e r i l e n ksa t a r i h zeti fazla


nabilir. Bu n e d e n l e gerek nandaladan sz e d i l e basit kestirilmitir. Dahas 1 lristiyanlk iinde o l u p
mez. Planlarm B r a m a n t e ve M i c h e n a n g e l o ' n u n biten gizli dinsel hareketleri, ou Hristiyann
yapt Roma'nn S t . P e t e r K i l i s e s i b u n u n i s t i s n a - grmekten kand inanlar, eytani, c h t o n i k
sdr. B u n d a m i h r a p ortadadr. B u i s t i s n a nmar- y a d a dnyevi e s p r i s o r u s u n u iermemektedir.
lann dehasna balanmak i s t e n i r ; d e h a d a i m a a Bu hermetik hareketler her zaman aznlktayd,
nn h e m iinde h e m zerindedir. n a d i r e n d e grnr b i r e t k i yapt. A m a k e n d i y o l

A m a Rnesans'n s a n a t , f e l s e f e v e b i l i m e ge larnda Hristiyan spiritalizmine b i r kar k u t u p

tirdii ok i l e r i deiimlere karn, Hristiyan ol.i u r u r l a r .

Rnesansda K o p e r n i k ' i n G n e merkezli Sanatnn k, d o a ve v c u d a ilgisi

d n y a gr o r t a y a kt (solda). Rnesansda b a l a d (en s o l d a :

Sanatsal ilgi d o a y a d o n d u . Tintoretto, 1 6. yy) ve empresyonistlere

L e o n a r d o ' n u n insan kalbinin inceleme k a d a r canl k a l d . Renoir'nn ( 1 8 4 1 -

eskizi (sol altta). 1 9 1 9 ) tablosu (altta).


Simyaclarn d a i r e tasarm (en

solda). Btnlk ve ztlarn

birlemesinin ( b u r a d a kadn ve erkek

o l a r a k gsterilmi) simgesi. Drtgen

ve d a i r e n i n m o d e r n sunumu (1 8 9 4

d . Ben N i c h o l s o n ) , simgesel eilimi

o l m a y a n sk geometrik figrler

(solda).

J a p o n ressam Sofu Teigahara'nn

( d . 1 9 0 0 ) gne tekerlei. Daire

biimini asimetrik dzenlemekte

m o d e r n ressamlarn eilimini o da

izliyor (sada).

S 1000 dolaylarnda ortaya kan birok tari Bylece yzyllar boyunca izlenen i k i sunum
kat ve hareket arasnda simya nemli bir rol oy tarz, iki stil grlyor. B i r i d dnyaya, duyum
nar. Simya Hristiyanlkn ileri srd "ilahi r u h " larn dnyasna, br dlerin dnyasna, ig-
yannda "maddenin r u h u " n u eri sryordu. R u h rntlere, fanteziye tutunmaktadr. Bunlarn ti
ile maddeyi birletiren bir btnln peindey pik iaretleri karlmaya allmtr. Yeni za
di. Bu btnlk iin bin ad, simge kulland. B u n manlarda, maara resimleri aratrmalaryla tan
larm en nemlilerinden biri "quadratura c i r c u l i " dmz H. Khn, "imajinativ" yani fanteziden
(dairenin kareleimi) gerek mandalayd. kan ve "sensoryel" yani doaya uyan sti birbirin
Simyaclar deneylerini, yaantlarn yalnz den ayrr. Her i k i kavram da yle basit ve ak
szcklerle anlatmam, dlerim, dlemlerini grnyor ki bunlar kullanmay yeyorum.
birok resimle de vermilerdir. Bunlar yaratclk majinativ sanatm ilk kantlar ok eskilere
ve simgelemde stne klamayacak sembok uzanyor. A k d e n i z havzasnda nc bin yl
resimlerdir. Sanat katesine nadiren ularlar. da en parlak dnemine ulayor. Bu eski sanat ya
Byk Flaman ressam Hieronymus Bosch (1450 ptlarnda "yapamamak" ya da "henz yapama
civar) bu sanatn en i y i temsilcisi saylabilir. Ya- mak" de, dinsel-ruhsal bir kavrayn belirli an
ptlarmdaki simgeler en nce simya bakmndan latmnn sz konusu olduu imdi anlalyor.
anlaabir. Bugnk sanat bu eski yaptlarla yeniden yakn
Simyacar yalnz ve sak, fantastik olduu ka bir iliki kuruyor, nk yarm yzyldan fazladr,
dar derin anlaml, bir o kadar da sofu yaptlarn sanatsal anlatm imajinativ olarak tanmlanacak
yaratrken te yanda aydnlk gn nda d u olan bir evrede bulunuyor.
yumlara ynekk sanatn mkemmel eserleri do Bugn de geometrik ya da "soyut" daire sim
uyordu. Rnesans'tan beri durmadan yeniden gesi resimde dikkate deer bir yer tutuyor. Ama
kefeden dnya, doa karsmdaki hayranlk y birka istisnayla, deien zamana uygun olarak,
le byk oldu ki ardmdan gelen be yzyn gr karakteristik bir deiim geiriyor. Yuvarlak artk
sel sanatn etkefreyi srdrd. Duyumsal, do dnyay kaplayan, resmi dolduran tek ve belirgin
y u r u c u ana, k ve atmosfere bal sanatn son figr deildir; oalnu, neredeyse rastlantyla
temsilceri 19. yzyn empresyonistleriydi. ortamda bulunan, gevek ekilde bir arada duran

246
bir grup olarak grnyor. Bazen daire yzeyi,
Robert DelaunayTn nl gne halkalarndaki gi
bi asimetrik yapanmtr. Henri Matisse'in " V a
zodaki Latin iekleri ile Natrmort" tablosunda
bakn odanda eri siyah bir kalas zerinde,
L a t i n iekleinin ok sayda yapra yeil bir y u
varlaa doru gelimekte ve kre sol st kesi
kvrlm, kare bir figr kapatmaktadr. Bu gzel
resme bakarken daire ve drtgen formlarnn bir
zamanlar birbirine ait olduu, dnceler, duygu
lar dnyasn anlattklar hi anrmsanmaz. A m a
anmsayan ve b u n u n anlamn soran, alardan
beri bir btn oluturan elementlerin, artk kop
tuunu, ayrldklarm ama gene de var olduklar
n, birbirlerine dokunduklarm dnr!

Rusya doumlu sanat Vasili Kandinsky'mn


yapt bir resimde sabun kpkleri gibi grnen
birbirinden ayr renkli toplar ya da daireler var
dr. Bunlar da gerideki byk bir drtgen, bunun
iinde de kareye yalan i k i kk drtgenle ba
lantldr. "Birka D a i r e " adn verdii bir baka
resminde gene koyu bir bulut (ya da ona arpan
bir ku) ve dzensiz bir grup renkli kre ya da
daireler grlr.
ngiz sanat P a u l Nash yuvarla gizemli bir
balantyla gsterir. "Aalardaki ey" adl res
minde, dnyann yaradl andan bo bir man
zarada n planda bir top bulunuyor. B i r tenis to
pu grnmndeyse de zerindeki izgiler in'in
sonsuzluk iareti olan Tai-gi-t'u gibi grnr ve
manzaranm boluu karsnda yeni bir boyut

"Akln Snrlan" (Paul Klee, 1 8 7 9 -

1 9 4 0 ) . B u r a d a d a i r e simgesel a n l a m

k a z a n y o r (solda).
aar. " B i r Dten Manzara adl resmi de ayn
oluumu gsterir; bir aynaya yansyan sonsuz de
r i n bir manzaradan toplar yuvarlanr, ufukta da
dev bir gne grnr. B i r top da kare biiminde
ki aynann n tarafndadr.
svireli sanat P a u l Klee "Anlayn Snrlar"
adl tablosunda basit bir kre ya da daireyi mer
diven ve izgilerden oluan karmak bir figr
zerine yerletirmitir. Dr. Jung, gerek bir sim
genin, dnlenin dnlemez, ancak sezir
ve hissedilir olduu zaman grndne iaret
eder. Bu da Klee'nin "Anlayn Snrlar" ile d
nddr.
una iaret etmek gereklidir ki kare, dikdrt
gen ve kare, dikdrtgen ve romboid gruplar, mo
dern sanatta daire kadar sk ortaya kar. Kare
lerle oluturulan harmonik (gerekten "mzi-

D e l a u n a y ' i n ( 1 8 8 5 - 1 9 4 1 ) gevek

d a l m daireleri "Formes circulaires:

soleil, lune" (stte). Kandinsky'nin

(1 8 6 6 - 1 9 4 4 ) "Birka daire"si (solda).

Paul N a s h ' n ( 1 8 8 9 - 1 9 4 6 )

" L a n d s c a p e from a Dream"i (sada).

Pierre M o n d r i a n ' n (1 8 7 2 - 1 9 4 4 )

d r t g e n biimlerin e g e m e n o l d u u

" K o m p o z i s y o n " u (altta).


kal") kompozisyonlarn ustas Hollanda doumlu yet tad anlalyor. Zamanmzn (yalnzca
sanat Piet Mondrian'dr. O n u n resimlerinde k u renkli bir yaplanma ya da "ilk madde"yi gste
ral olarak hibir gerek merkez yoktur, gene de ren) belli soyut resimlerinde de bu tarz zaman
kesin, neredeyse asketik tarzlaryla dzenli bir zaman yeni bir geliimin dokusuymu gibi ortaya
btn olutururlar. Dier sanatlarn resimlerin kyor.
deki dzensiz drtl kompozisyonlar ya da gev Daire simgesi gnmzn yaamnda ok de
ek olarak gruplanm saysz dikdrtgenler daha iik bir olguda da garip bir rol oynamtr, zaman
da yaygndr. zaman hl da oynamaktadr. kinci Dnya Sava-
Daire psikenin simgesidir. Eflatun da psikeyi inm son yllarnda uan yuvarlak cisimlere ili
kre olarak tanmlamtr. Kare ve sk sk da dik kin "grsel d e d i k o d u " ortaya km, bunlara
drtgen topraa bal maddenin, bedenin, ger uan daire ya da U F O (Unidentifed Flying Ob-
ekliin simgesidir. En modern sanatla bu iki t e jeets = Tanmlanamayan Uan Nesneler) denme
mel biim arasndaki balant ya yoktur ya da ye balanmtr. J u n g bunlar "Gkte Grlen
gevek ve rastlantsaldr. Bunlarn ayrl 20. eylere likin Modern B i r M i t " kitabnda incele
yzy insannn psiik d u r u m u n u n bir baka an mitir. UFO'lar, btn zamanlarda daireyle sim
latmdr; r u h u kklerini yitirmitir, dalmak gelenen bir psiik ieriin, yani btnln pro
zeredir. Bugn dnyann d u r u m u n d a (Dr. jeksiyonlar olarak aklar. Baka trl sylersek,
Jung'un giri blmnde iaret ettii gibi) bu ay bu "grsel dedikodu", zamanmzn birok dn
rlma geektir. Dnyann bat ve dou yarm k de de grld gibi, bilind kolektif psikenin,
releri Demir Perde ile blnmtr. apokaliptik amzdaki yarlmay daire simgesi

A m a kare ve dairenin grn skl abart l- araclyla yeniden iyiletirme abasdr.

mamaldr. Bunlarn simgeledii yasanm temel

faktrlerini bitince karmann kesinlikle bir a< di

1 6 . y y ' d a n A l m a n bror. G k t e g a r i p

yuvarlak nesneler grnyor. kinci Dnya

Sava sonrasndaki y l l a r d a grlen "uan

daireler"i andryorlar. Jung bunu, btnlk

arketipinin yansmas o l a r a k aklamt

(stte).

249
Sembol olarak "modern resim"

Bu blmde "modern resim", "modern sanat" de zerine" adl nl yazsmda, "Her an sanatsal
yimleri sokaktaki adamn verdii anlamda kulla- zgrlk ls kendine gredir. Bu zgrlk s
nacaktr. B e n i m ele alacam ise Khn'n deyi nrn da en gl deha bile geemez" diye for
7

miyle modern imajinativ resimdir. Bu t r resim mle etmitir.


ler soyut, daha dorusu non-figrativ olabirler Yarm yzyldan beri artk " M o d e r n Sanat"
ama hep yle olmak zorunda dedirler. Favizm, duygular etkilemektedir. Tartma bugn de
Kbizm, E k s p r e s y o n i z m , Ftrizm, Sprema- balangcnda olduu kadar scaktr. Olumlayan-
tizm, Konstrktivizm, Orfizm gibi eit tarzlar lar ile kar kanlar birbirleriyle arprlar ama
arasmda bir ayrm abam olmayacaktr. Bu grup y e m anlatm biimleri hi ngrlmedii kadar
lardan biri ya da brne zelkle ynersem bu dayanmtr. O n u tehdit eden tehlikeler yalnzca
tamamen rastlantsal olur. Modern resimlerin es dejenerasyon ve stil ya da moda olarak donma-
tetik ayrmyla, zelkle de sanatsal deerlendir sdr.
mesiyle genmiyorum. Modern imajinativ resim Geni kitlede -en azndan Avrupa'da- yanda
burada yalnzca amzn bir olgusu olarak ele ve kartlar atyor. A m a tartmann scakl,
alnmtr. Onun sembok ierii sorusunun tart- her iki tarafn temscilerinin de duygusal olarak
p yantlanabecei tek yol budur. Bu ksa b etkilendiklerini gsterir. Kartlar da yadsdklar
lmde yalnz birka sanatdan sz edilebir, ya yaptlarn etkisinden kurtulamyorlar. Rahatsz
ptlarndan yapacak semeler de az ok rasgele ya da fkedirler ama duygusalklar, etkendik-
dir. Modern sanat, az saydaki temscisi bak lerini gsteriyor. Olumsuz hayranlk da olumlu
mndan tartrken bir snr iinde kalmalym. hayranlk kadar nemlidir. Modern sanat sergile
k noktam, sanatnn b t n zamanlarda rindeki ziyareti saysnn yksek oluu yalnz
ann ruhunun aracs, szcs olduu gerei meraktan daha fazla bir ey olduunu gsteriyor.
dir. Yapt kendi psikolojisiyle ancak ksmen anla- Merak olsa abuk doyurulurdu. Yaptlar iin de
abilir. Bilinfi ya da binsiz olarak sanat za nen fantastik fiyatlar ise verilen sosyal deerin
mannn, sonunda kendisini de biimlendiren do lsdr.
asna, deerlerine biim verir. Hayrank, bind etkendii zaman ortaya
Modern sanat ounlukla zamanyla yapt kar. Modern sanat yaptlarnn etkisi yalnz g
arasndaki etkileimi algar. Fransz ressam ve rnleriyle aklanamaz. Klasik ya da duyumsal
eletirmen Jean Bazaine, "Notes sur la peinture sanata eitilmi gz iin bunlar amamtr, ya
d'aujourd'hur'sinde 3
"insan istedii resmi yap bancdr. Nonfigrativ sanatta izleyiciye kendi
maz; sz konusu olan, b t n gcyle an yapa dnyasn anmsatacak hibir ey yoktur; hibir
bileceini yapmaktr" der. B i n c i Dnya Sava- ey kendi gndek evresinden dedir, hibir
'nda len A l m a n ressam Franz Marc, "byk ya- insan ya da hayvan tamdk b d konumaz. Sa
ratcar biimlerini gemiin sislerinde aramaz, natnn yaratt bir dnya ve evren bertisi de
zamanlarnn gerek en derin ark merkezine yoktur. Gene de insanla bir balants vardr. s
ynlenirler." diye yazyordu. Daha 1911'de Rus
6
telik bu balant belki de duyumsal sanatm do
ressam Kandinsky bunu, "Sanattaki Spiritel rudan hissettip yaattndan daha youndur.

250
ada sanat insann iine bakn, yaamn ne de " M o d e r n S a n a f ' m simge ieriini sorutu
geri plann anlatmak ister. Bu durumda sanat ya ran psikologlar iin bu yazarm incelenii ok
pt yalnz somut, "doal", duyumsal olarm alam aklaycdr. Bu yzden aadaki tartmada sa
n deil, bireysel alam da terk eder. Son derece natnn kendisinden olabildiince sk sz ed-
kolektif olur, bylece birka kiiye deil birok melidir.
kiiye dokunur. Bireysel olarak kalan sunumdur, " M o d e r n Sanat"n balangc tarihi olarak
tarz ve kalitedir. Bilmeyen iin ada sanatnn 1910 alnabilir. Bu balang dneminin en gl
duygulanumun gerek, yaptnn anlatmnn i kiiliklerinden biri, etkisi yzyn ikinci yarsmda
ten, taklit edilmi ya da etki altnda kalarak m da izleneben Kandinsky'di. "Biim Sorununa
yaplm olduunu anlamak zordur. ou zaman D a i r " ad denemesinde yle yazyor: "Bugn
8

nce yeni izgi ve renk kullanmna almas gere sanat aklanabilecek olgunlua ulam olan
kir. B u n u bir yabanc dil renir gibi renmesi "spiritei'i tems ediyor. Bu temsilin biimleri i k i
gerekir. Sonra gzelliklerini, anlatm gcn ve kutupta toplanabir: 1. Byk soyutlama, 2. B
katesini kefedecektir. yk realizm. Bu iki kutup nmze, b erekte
Bu yzyln sanatnm ncleri yeni s u n u m sonlanan iki yol ayor. Sanatta bu iki unsur her
tarzlarnn seyirciye nas geldiini hissetmi ol- zaman vard; birincisi ikinci iinde ifade edirdi.
madrlar. Daha nce, 20. yzyn yenilikileri gi Bugn her i k i u n s u r u n varklarm ayr ayr sr
bi kimse, ereklerine ilikin o kadar bdiri, yaz ya drdkleri grlyor. Sanat anlalan soyutun
ynlamamtr. Burada sz konusu olan yalnz nesnel olanla anlatm ya da tersi gibi ho btn
bakalarma kuramsal aklamalar deil, daha ok lemelere bir son vermi."
kendi sanatsal inan bildirileriydi. Bunlarm ou ki rnek Kanorsky'nin varsaymn aklaya
da eki, kank, bazen de rsel, kendi yarat bilir. 1913'te Rus Kasnir Malevi, beyaz zernin
c amalarn garip bir biimde aklayan dene zerinde siyah bir kareden baka b ey grlme
melerdi. Sanatlar bakalaryla deil, kendileriy yen, belki de yzyln ilk soyut resmim yapt. B u 9

le hesaplamaya ayorlard. na ikin olarak "sanat, nesneler dnyasnn den


As nem olan, sanat eseriyle dorudan kar gesinden kurtarmak iin umutsuz bir aba sonun
lamadr, her zaman da yle olmutur. A m a ge da kare biimine smdm" diye yazyordu.

Duyumsal y a d a nesnel sanat, dsel

y a d a " g e r e k d " s a n a t a kar. Tavrn

d o n d u r u l d u u nesnel sunumun r n e i :

Bir k u m a r b a z n batn a n l a t a n bir

d i z i d e n ( W i l l i a m Frith ngiltere, 1 9 . yy)

( s a d a ) . majinativ ve kesin soyut sanat

r n e i (Kazimir M a l e w i t s c h , 1 8 7 8 -

1 9 3 5 ) (solda).
Kurt Schwitters'in (1 8 8 7 - 1 9 4 8 ) iki

k o m p o z i s y o n u . O n u n dsel tasarmlar

allm g n d e l i k nesnelerin (eski biletler,

kat, m a d e n vb) stste getiriliiydi (solda ve

stte).

H a n s A r p ' n ( d . 1 8 8 7 ) bir a r a y a getirdii

tahta p a r a l a r (sol altta). Picasso ( d . 1881)

plastiini y a p r a k l bir d a l l a btnler (altta).


Bir yl sonra Fransz ressam Marcel Duchamp,
Nesnelerin gizemli ruhu
rasgele setii bir nesneyi, bir ie k u r u t u c u y u
bir sehpa zerine yerletirip bir sergiye koydu.
Jean Bazine buna ilikin olarak: "Kullanm ama
Grdmz gibi, "byk s o m u f ' u n k noktas
cndan uzaklap kyya atlm olan bu ie k u r u
Duchamp'n nl, garip ie kurutucusuydu. ie
tucu, garip bir efendisiz nesne olma onuru kaza
kurutucu yaplnda sanatsal dedi. Duchamp
nyor. Hibir ie yaramaz, amade, her eye hazr
kendisini anti-sanat olarak adlandryordu. A m a
yayor. Huzursuz eden, anlamsz bir yaamn ke
onunla, saysz sanat iin nemli bir rol oynaya
narnda yayor. Huzursuz eden nesne; bu sanata
cak olan bir unsur gnna kmtr. Onlar buna
atlan k adm" diye yazyordu. Kare ve ie k u r u
"objet trouv" ya da "ready made" diyorlard. Nes
tucu, sanatla kelimenin dar anlamyla hi ilikisi
nenin byleyici etkisi Wssedilmeye balanmt.
olmayan sembolik jestlerdi. Gene de bunlar bir
rnein spanyol ressam Joan Miro her gn
birlerini kart snrlara ("byk soyutlama", "b
afakta kumsala "dalgalarla ykanm nesneleri
yk realizm") gtryorlard, gelecek onyllarn
toplamak iin" gider, "kiiliklerini kefedecek b i
sanat tarzm da bunlar ynlendireceklerdi. Ne
rini bekleyerek orada yatan nesneler" bunlar
olursa olsun bunlarn aralarnda isel bir iliki bu
bulduunda atlyesinde saklar. Zaman zaman on
lunmaktadr: K o r k u ykl, huzursuz eden nesne
lardan bazarm alr, ok da gin kompozisyon
soyutlamaya gtrr; r u h maddeyi aacaktr. lar ortaya kar. "Sanat sk sk kendi yarattkla
Psikolojik adan, plak nesneyle soyut nes- rnn biimleri karsmda arr."
nesizk gibi ayr kutuplardan i k i jest, o zaman, B i Daha 1912'de spanya doumlu sanat Pablo
rinci Dnya Sava ncesi insanlardaki, sanatta Picasso ve Fransz sanat Gerges Braque, pler
simgesel bir anlatm bulan psiik yarlmay gste den topladklaryla "collages'lar yapyorlard. 10

rir. Bu yarlmann kkeni, bu blmde de gste Max Ernst resimli "big business" ann resimli
rilmeye ahld gibi, ok ncelerde aranmaldr. dergerinden kuprler kesiyor, onlar kendi fante
Bu daha Rnesans'ta da hisseduiyordu, o zaman zisine gre bir araya getirip, burjuva yaam at
kendini doa bilimleriyle din, bilmek ve inanmak mosferini, demonik, kabus benzeri bir gerekd-
arasmda belli ediyordu. O zamandan beri insan na eviriyordu. A l m a n ressam Kurt Schwitters
uygarl doal temellerinden, igdselin alann kendi p tenekesinin iindekerle alyordu; i-

dan daha da uzaklam, bylece aradaki uurum ver, paket katlar, yrtk eski gazete paralan,

giderek daha derinlemitir. Artk, bUin ve b i tiren betleri ve kuma artklarm bir araya getiri

lindnn uyumazl gibi, nesne dnyasyla r u h yor, bunlar garip gzellikleri artc bir etki ya

dnyasnn kartl eklinde de yaanyor. Bu i k i pan orijinal bir btnde birletiriyordu. A m a


Schwitters'in bu nesneler saplants, bu "nesneler
kutup arasndaki gerilim, ada insanm, sanat
den mark byleni" 11
bazen anlamszla kadar
yaptlarnda anlatm bulmaya alan psiik d u r u
da gidiyordu. "Nesnelere Adanm Bir Katedral"
munu karakterize ediyor.
adm verdii yapy plerden ina etti; zerinde
10 y alt, buna yer amak iin kendi evinin
katuu deldirdi. Bu katedralde pler arasmda i n
sanlar iin hi yer bulunmuyordu.

Psikolojinin bak asmdan bu "objets tro-


uv'ler, " c o l l a g e ' l a r , absrd deerlendirilmi
nesneler ve bunlarn byleyici etkisi, Scwit- geride duran, sanatn b t n gizeni ihtiarruru
ters'in yaptlaryla, "Modern Sanat"n insan zihni oluturan daha yce durumunu tanmamz sa
nin ve sembollerinin tarihinde alacaklar yerin k layan, am eyadr" diye yazyordu. 12

berter veriyor. Burada eski bir gelenein, bi- Paul Klee ise "nesne, dmdan anladndan
lind da olsa srdrldn gsteriyor. B u , daha fazla b ey olduunu biimiz sonucunda,
aralarnda zelkle simyann ve hermetik felsefe d grnnn tesine doru genilemi olur" 13

nin bulunduu, ortaa giz dinsel hareketlerinin diyordu. Jean Bazae de " b nesne bize, kendisi
geleneidir. Snyacar da maddeyi, maddenin ni aan glerle dolu grnd iin bizde sevgi
ruhunu kendi meditasyonlarmn objesi durumu uyandrr" 14
diye ekyordu. Bu ok kez yinelenen
na ykseltmilerdi. Schvvitters en deersiz mad "nesnenin ruhu" ya da "maddenin ruhu" kavramla
deyi, p kovasmdaki atklar sanat eseri deeri ryla, eski b simyac varsaym da yeniden canla
ne, "katedral" dzeyine ykseltirken, bitmeden nyordu; maddeye skm olan b ruhu kurtanp
simyacarn zdeyiim, aranan deerin piskte serbest brakmak, eski b simya kavramdr. Bilin
bulunaca kesini izlemekteydi; "In stercore in- cin bUebiinin sona ulat, kavranamayacak ola
ventur." Ayn gerei Kandinsky de dile getirir: rm balad her yerde, kolekt bilindndan
"Btn ller titrer. Yalnzca iirlere konu olan byle tasarmlar ortaya kar. Snyacar "malze
yldzlar, ay, ormanlar, iekler de sokaktaki me ve dei" bilmeces kendi tarzlarnda z
amurdan gz krpan pantalon dmesi de... Her meye uramlard. Yzylmzn inam iin "mad
eyin, konumaktan ok susan bir ruhu vardr." de" fizik sayesinde akd b kavram olmu, by
Sanatarn olduu kadar simyacarn da b- lece nesneler de giz haline gelmitir.
medii, maddeye ya da eyaya kendi ruhlarmdan Birok sanatnn hissettii "nesnenin gzn
bir paray yansttklar gereiydi. Bunlarn, hat grdnden daha fazla bir ey olduu" duygusu,
ta plerin be byleyici etkisi, aldklar yksek talyan ressam Giorgio de Chirico'nun yaptlarn
deer, o "gizeni canlan" bundand. K e n d i ka da vurgulanyor. Kendisi bir mistik, aradn hi
rardklarm, dnyevi glgelerini, kendilerinin ve bulamayan trajik bir araycdr. K e n d i portresinin
zamanlarnn yitirdii psiik ierii ona yanst (1908) altma " E t quid amabo nii quod aenigma
yorlard. A m a simyaclardan fark olarak modern est?" (Ve bende sevdir olan bulmaca deilse ne
sanatar Hristiyan dzeni ime katlmyorlar, dir?) diye yazmt. 15

onun tarafndan korunmuyorlard. Hatta Schvvit- Chirico, "pittura metafsica" ekolnn kuru
ter'in yapt bir bakma kiseye karyd. Hristi cusuydu. " H e r nesnede" diye yazyordu, "ki yn
yanlk madde alemini amaya alrken, o nere bulunur; her zaman grdmz, herkesin gr
deyse fanatik bir tek yarkla maddeye ba ka- d, bilinen yan e ruhsal ve metafizik olan, an
yordu. A m a paradoks olarak Schvvitter'in tarz cak nadir kimselerin, berrak bilin anlarnda, me
nesnelerin somut gerekliklerini ele geirir. R e tafizik meditasyonla grebdii yan. B sanat ya
simlerinde malzeme soyut sunumlarn soyut un pt, d grnnde grlemeyen bir eyi anlat
suru olur. Kendini soyutlamaya balar. A m a bu maldr". 16

garip ekde o arm gereine uygundur; ayn an Chirico'nun yaptlar nesnelerin "ruhsal y-
da fizikte maddenin mutlak " s o m u t l u u sorgu n " n grnr kar. Bunlar gerein, bilindn
lanmaya balanmtr. dan grntsel olarak gelen dsel transpozis-
"Nesnenin giz ruhu", varoluun geri plam o yonlardr. A m a "metafizik soyutlama"s korkutu
srada ressamlar uratryordu. Carlo Carra, cu bir katkla anlatlmtr. Resimlerdeki atmos
" B u basitlik biimini ortaya karan, varoluun o fer kabus ve melankolidir. talyan kentlerinden

254
nyd. Elbette Chirico'nun "durgun gzellik"te
bulunan "korkun boluk"u gsterip gstereme
dii kukulu kalabir. Resimlerinin ou huzur
suz edicidir, hatta kimi bir kabus gibidir. Ama
"boluk"a sanatsal anlatm kazandrmaya youn
lamasyla, bugnn insanmn ana sorunsalna
kadar erleyebilmitir.
Chirico'nun dayand Nietzsche, kefettii kor
kun boluun nedenini "tanr ld" diyerek bdi-
riyordu. Chirico'nun ada Kandinsky de benzer
ekde formle ediyordu: "Gkyz boald. Tanr
ld". Bu sylemler duyulmam bir etki yapabilir,
18

ama yeni dedir. Tanrnn lm ve bunun sonu


cu, "metafizik boluk" daha 19. yzyda edebiyat-
an, zellikle de Almanya ve Fransa'da huzursuz
Gerekst sanatn r n e i o l a r a k
etmiti. " imdi 20. yzyda aka tartlmaya
1

Ren M a g r i t t e ' i n ( d . 1 8 9 6 ) "Le

Souliers Rouges"u. Uygunsuz balanan ve sanatta simgesel anlatm bulan uzun


elemanlarn bir a r a y a gelii a b s r d , bir geimdi. Bylece amzn sanatnn Hristi
irrasyonel ve dsel etkiyi yanlktan ayrks mhrleniyordu.
uyandryor.
J u n g da bu garip, zor anlalr "tanrnn l
m" grngsn, amzn bir olgusu olarak ele
almtr. "Biyorum ki ve bununla da saysz ba
ka ksarm da bdiini vurgulam oluyorum, im
eitli alanlar, kuleler, nesneler olaanst kes
d i k i zaman, tanrnn grnmezki ve lm a
kin bir perspektiften ve sanki havasz bir mekan
dr." Yularca hastalarnn dlerinde, yani mo
da, grnmeyen bir k kaynandan gelen ac
dern insanlarm bilindnda, Hristiyan tanr i m
masz souk bir kta grnr. A n t i k tam bala
gesinin solmakta olduunu gzlemledi. Bu imge
r, klasik gemile balanty oluturur.
n i n yitimi, yaama anlam veren yce bk etmenin
E n korkutucu resimlerinden birinde mermer yitimi demektir.
bir tanra bann yanma b ift krmz lastik el
Gene de iaret edilmekdir k i , ne Nietzsche'nin
diven, modern balamda "byl bir nesne" ko
"tanr ld" anlatmnda ne de Chirico'nun "me
yar. Z e m i n d e k i ye top, arpc ztlklar birleti
tafizik boluk"unda ya da Jung'un bilind imge
ren bir simge olarak rol oynar; onsuz psiik dal
lerden karttklarnda, tanrnn gerekki, vark-
ma daha fazla olurdu. Bu resim, kesinkkle sofisti
na, akn bir varolu ya da olmay zerine her
ke bir deliberasyonun sonucu deildir; bir d
hangi bk ey vardr. Sz konusu olan yalmzca, b i
resmi olarak anmaldr.
lindndan bilince kan, resim, d, dnce,
Chirico, Nietzsche'rn ve Schopenhauer'in fel intuisyon* gibi ksan anlatmlardr. eriklerin k
sefelerinden esinlenmiti. 17
lk olarak Schopen- k e n olarak bilindnda nas ortaya kt ve ya
hauer ve Nietzsche, yaamn anlamszlnn de ayan tam imgesinden l tanr imgesine dn
rin anlamm ve bu anlamszln sanata nas d mn nedeni, ak braklmas gereken bir soru
neceini anlatmlard. Kefedilen korkun dur. Buras anlayn uurlardr.
boluk, maddenin ruhsuz, durgun gzelliinin ay
ntuisyon: iedoma. (n.)
G i o r g i o de Chirico (d. 1 888) da M a r c

C h a g a l l (d. 1 8 8 7 ) g i b i , "grnenin

a r d n d a k i varolu"un anlatm p e i n d e y d i .

C h i r i c o ' n u n v i z y o n u ("Filozof ve air")

a r bir melankoli tar (altta).

C h a g a l l ' i n k i y s e scak ve d u y g u ykldr.

Kuds'teki c a m pencerelerinden biri.

( 1 9 6 2 ) (sada).

C h i r i c o ' n u n "Ak arks" t a b l o s u n d a antik

mermer ba ve lastik eldiven uyumaz

elemanlardr. Yeil kre, btnle bilind

bir eilimi gsterebilir (solda).

"Metafizik peri" (Carlo C a r r a , d . 1 8 8 1 ) .

Hatlar o l m a y a n varlk figr C h i r i c o ' d a geri

dner (sada).
Chirico, bilindmn karsna kard bu so ChagaU ve Chirico'nun kardatrlmas, a
runsaln zmn bulmad. Yaptlarnda b u , en da sanatnn yaptnda neyin bilindmm rol,
ak olarak insan resimlerinde grlr. Bugnk neyin insann duruuna ba olduu sorusunu
durumda, kiisel olmasa da yeni bir onur ve so ortaya kyor.
rumluluk tayan "insan"n kendisidir. Jung bunu lk yamtlardan birini, kurucusu air Andr
bilinli olma sorumluluu olarak tanmlamtr. Breton sayan "Gerekstclk" akmnda bulu
Ama Chirico'da insan ruhsuzlamtr, bir "ma- yoruz. (Chirico da gerekstc olarak tanmla-
ruclno", yz olmayan, yani bilinlii bulunma nabir.) Daha bir tp rencisi iken Breton, Fre-
yan bir kukla olmutur. ud'un retisini tanmt, bu yzden kendisi iin
"Byk Metafziki" ad yaptnn eitli versi de d nemli b rol oynuyordu. "D de yaamn
yonlarnda yzsz bir figr plerden bir tahta temel sorunlan iin kuarulamaz m? Gelecekte
oturmutur. Bu figr, metafizie ilikin "gerek"i d de gerek arasmda grnr ekiyi, bir tr
aramaya abalayan insann bifin ya da bilinsiz mutlak gerekin, gerekstnn (srreate)
ironik bir sunumu, ayn zamanda yalnzk ve an zebeceine inamyorum" diye yazmt. 24

lamszln u noktasnn simgesidir. Ya da belki, Breton sorunu ok doru grmt; d ve


br ada ressamlarn yaptlarm dolduran "ma- gerek kartklarrun birlemesine akyordu.
nichini", yzsz kitle insannn n habercisidir. A m a onun bu eree varmak iin tuttuu yol, psi
Chirico krkma vardnda "pittura metafisi- kolojik bakmdan yant. Freud'un serbest ar
ca'y brakt; geleneksel stile dnd, ama yaptla- m yntemiyle amaya, bildndan gelen
n o derinlii yitirmiti. Bu herhalde, bilind szck ve tmcelerin, herhangi bir bin deneti
ada varoluun temel amazna bulam olan mi olmakszn otomatik yazmyla balad. Breton
yaratc zihin iin "gelinen yere geri dn" olma buna "dncenin, btn estetik ve ahlaksal kay-
yacann kantdr. gdardan zgr diktesi" diyordu.'' Bylelikle bilin-
Marc Chagall psikolojik bak asmdan Chiri dndan gelen imge akmna yol alm, bilincin
co'nun tersi olarak grlebir. Onun yaptlarmda neni hatta asd betimleyici olan rol dlanm
da "gizemfi ve yalnz bir r" ve "nesnelerin, ancak oluyordu. A m a bind deerlerin anahtar bilin
nadir kimselerin grebdecei ruhsal yaar" var cin elindeydi ve psiik gler arasmdaki g den
dr. Ama Chagan zengin simgecii kklerini, gesini vurgulayan gene de oydu. 2B
Bdmdan
Dou Yahudifii'nin Hassidist sofuluundan ve ya ortaya kan ierie yant verebecek, insanlar
ama kar scak bir duygudan ar. Ne boluk so iin imdi ve burada somut gereklii iinde ne
runuyla ne de tanrnn lmyle kardamtr. mini kavrayabdecek olansa ancak bilinti. Bin
"Demoraze dnyamzda, yrek, insann sevgisi d ancak bilinle blikte aarak yaratc gc
L ve tanrsal olana inanc dnda her ey deiebi n gsterebir, ancak o zaman boluk ve anlam
lir. Btn iirler gibi resmin de bir paras tanr- szln melankosi alabilirdi. Uyarlm bilind
|saldn insanlar bunu bugn hl, eskiden hisset kendi basma brakrsa, ieriinin ar glen
tikleri kadar derin hissediyorlar" diyor."' mesi ve tahrip edici olmas tehkesi vardr. Gere

ingiliz yazar S. Herbert Read, Chagall'in bi- kstclkte bin en geri plana ekilir. Ahlaksal,

ndrun eiini hib zaman amadm, aya- estetik kayglar kapatlr. Bylece yaptlara, btn

n daima gcn ald topraa skca bastn fantastizm ve akla gelenlerin zengirdiiyle, skhkla

peri srer." Ama tam da bu, bildna en "do- bir korkunluk, b yokolu duygusu egemen olur.

fn" durutur, bu yzden de Chaga'in "gnm Gerekstc resimlere (rnein Salvador


zn en ltl sanats olmas"'' o kadar anlandr. Dali'nin Yanan Zrafa'sma) b u n u aklmzda tuta-

257
rak baktmzda dgcndeki zenginlii, bilin
d dlemin bu ar gcn duyabiliriz. Ama
ounda beliren her eyin sonu simgelemi ile
deheti de alglan/.. Bilind saf doadr ve doa
gibi armaanlarn bolca dker. Ama kendine b
raklrsa ve msan bilincinin tepkisi olmakszn
(gene tpk doa gibi) kendi armaanlarn tahrip
eder, onlar er ge mahvolmaya sprr.
Modern sanalla bilincin yeri sorusu, resimleri
olutururken " r a s t l a n t i ' n m kullanlyla ilikili
olarak da ortaya kar. Max Ernst, resim yapma
nn tesinde "bir ameliyat masas stnde bir di
ki makinesiyle bir emsiyenin tesadfen bir ara
ya gelii ( B u , air Lautreamont'a gndermedir),
gereksleler tarafndan kefedilmi olan, iki
ya da daha fazla birbirine yabanc unsurun, her
ikisine de yabanc bir dzlemde bir araya gelme
sinin iirsellii en gl ateleyen ey olduu ol
gusunun, imdi ok klasik olmu tandk bir rne
idir" diye yazyor."'
Max Ernst'in bu szleri herhalde bilmeyenler
iin. Andre Breton'un ayn etkiyle yazlm yoru
mu kadar kavranmas g bir eydir: " B i r doate-

S a l v a d o r Dali ( d . 1 9 0 4 ) en tannm M a x Ernst'in " D o a T a r l h i " n d e n frotta| (18.

gerekstc r e s s a m l a r d a n d . Unl tablosu yy) (sa altta). Gerekstc stilde gravr.

" Y a n a n Z r a f a " (stte). M e r c a n , ta ve iskeletlerin kompozisyonu

(altta).
sin zerinde drtnala koan bir at algayamayan yatyordu. rnein Max Ernst, Boticewrdn "Eer
kii bir budaladr." (Burada ye topun, antik boyaya batrlm b snger duvara frlatsa, onun
mermer bam ve krmz lastik eldivern Chiri- brakaca lekeden balayarak, hayvanlar, manza
co'nun tablosunda "rastlantyla" bir araya gele- ralar ve her trl biim grlebilir" szlerini tart
ri akla geyor.) Elbette bu armlarn biroun an Leonardo da Vinci'ye geri dnyordu.
da aka, oyun ve samann ans eseri rselkleri 1925'te Max Ernst, deme tahtalanndaki bin
de vardr. A m a sanatarn ou iin oyun ve r- lerce izik ve lekeye gzlerini dikip bakt uada
sellikten tamamen fark bir ey sz konusuydu. kendisini zorlamaya balayan b haya yle anla
Bunu Fransz heykeltra Jean (ya da Hans) tr: "Meditasyon ve haUsasyon yeteneMerimi ko
Arp'n yaptmda rastlantmn oynad rol gsteri rumak iin bu izgi ve lekelerin zerine rasgele ka
yor. "Grntlerin ardmda derinde uyuklayan gi- tlar sererek zerlerine kurun kalem grafiti srp
zem bir temel anlam" 28
ve son derece basit b b dizi izim aldm. Daha soma bu izimlere gzle
anlatm yaratabilmek iin A r p , rasgele frrlatm rimi dikerek baktmda bden, bbirine kart ve
yapraklarla tahta yontular yapyordu. Bunlara i ie geen resimlerden oluan b hallsinasyo-
"rastlantar yasasma gre dzenlenmi yaprak n u n glenii e sarsdm. Frotajla kazanlm bu
lar" ya da "rastlantar yasasma gre dzenlenmi resimlerden k diziye Histoe Naturelle adm ver
drtgenler" gibi adlar veriyordu. Bunlarda yapta dim." 29
Bu "frottage'ianndan bounun zerine
derii veren rastlantyd. B u , dzenlemelerde ya da arkasna Max Ernst halkalar ya da daireler
beliren, fark edilmeden ileyen bir gc, "gizerrdi yerleterek, resme kendine zg bir derinlik ve
bir temel anlam'i anlatmaktayd. duygu katmtr. Burada psikolog, ngen doal
Gerrekstclerin sanatsal abalarnn, bulut dilinin kaotik zararlarm, "self'i ieren b psiik b
formasyonlarnn, odun yongalarnn, dsel re tnlk simgesiyle karamak, dengeyi salamak
simlerine k noktas yaplmasnn ardmda, Paul abasn kolayca grebilir. Halka ya da daire resme
Klee'nin szleriyle "rastlanty ne karmak" fikri egemendir. Kendiliinden anlam tayc, anlam ve-

Roma'dan arlan uzaklkla bir

sikke zerindeki resim gittike

deiiyor. Ba resmi zlyor.

Bununla LSD etkisi a l t n d a

yaplm izimlerdeki

(Almanya'da, 1951 (zlme

sreci k a r l a t r a b i l i r . Bilincin

zayflamasyla soyutlama eilimi

artyor.
rici olan simge, doann zerine kmaktadr. ge"lar kadar soru tar. Psikolog iin bunlar sim
Max E m s t ' i n , nesnelerdeki gizeni izgileri iz gelerdir. Bu yzden de hissedilmekle kalmaz, ay
leme abalarmda, 19. yzy romantikleriyle bir n zamanda yorumlanabilirler.
akrabalk grlr. Onlar her yerde, ku kanatla nsanlarn, birok modern sanat yapt kar
rnda, yumurta kabuklarmda, bulutlarda, karda, snda geri ka, yanstmann olamay ve bilin
kristallerde, donan suda ya da dier "rastlantmm dnn bince stnl, beni bab saldr nokta
zgn balantarnda" tpk d ya da hayal gibi larna eletiriyi ortaya karmaktadr. Patolojik
grleben "doann el yazs"ndan ya da "byk sanattan sz edmekte, r u h hastalarmm yaptla
ifre"den sz ederler. Bunlarn hepsi onlar iin ay ryla kyaslamalar yaplmaktadr. nk ego kii
n "doann resim dm"nin davurumlardr. Bu lii ile bilincin, psikenin bilind ieriinin sald
bakmdan Max E r n s t ' i n deneyleriyle elde ettii re rs altnda kal, psikozlar iin karakteristiktir.
simlere "Doa T a r i h i " adm vermesi gerek bir ro Byle bir kyaslamann bugn eskisi kadar ga
mantizm olarak grlebilir. Nesnelerin bu rastlan rip olmad da dorudur. Jung 1932'de Picasso
tsal biimleniim kendisine kartveren bilind zerine bir denemesinde byle bir balant olas
nn doa olduunu sylerken de hakdr. lndan k sz ettiinde makalesi fke frtnalar
Ernst'in Histoire NatureUe'i ya da A r p ' m rast na neden olmutu. Bugn Zrih'in tannm bir
lant kompozisyonlar e psikologun yargs ba galerisinin katalogunda, nl bir modern sanat
lamtr. B i r rastlant aranjmannn, nereden, ne nn "neredeyse izofrenik tutkusu"ndan sz ed
zaman gerse gelsin, b u n u karayan insan iin mekte, A l m a n yazar Rudolf Kassner gibi biri, a
ne anlama geldii sorusuyla yz yze gelmitir. ir Georg Trakl' en byk A l m a n liriklerinden biri
Bu soruyla insan ve bilin, onlarla birlikte de an olarak tanmlayp daha soluk almadan "Onda i
lam olasl ie karmaktadr. zofren bir eyler var. Yaptlarnda da bu izleniyor;
Rastlantyla yapan resim gzel ya da irkin, onlarda da bir para izofreni var. Evet, Trakl b
uyumlu ya da damk, ierii zengin ya da yoksul, yk bir airdir" diyerek devam ediyor.
iyikte ya da hastalkta yaplm olabilir. Bu et Bugn, izofreni d u r u m u e sanat gr
menler sanatsal deeri tayin eder ama psikologu nn birbirinden pek ayrlamayaca biliniyor.
tatmin etmez. Bu da genellikle sanaty ya da b i Meskan ve dier drug'larla yaplan deneylerin,
imi ok doyurucu bulan kiiyi rahatsz eder. P s i bu temel gr deiikliinde yardmc olduunu
kolog daha Heri gider ve rastlant aranjmannn pek yadsmyorum. Bunlar, harika renk ve biim
"gizli kodu"nu, deifre edilebildii kadar, anlama grntlerinin refakat ettii izofreniye benzer
ya alr. A r p ' m rasgele bir araya serptii nesne bir d u r u m a yol amaktadrlar.
lerin says ve biimi de Ernst'in fantastik "frotta-
Gereklikten ka

Franc Marc "gelecein sanat bilimsel bilincimize ler "nesnenin gerisindeki varolu"u saptamaya
biimsel anlatm salayacaktr" demiti. Bu pey alyorlard. Ayn zamanda yaptlar bilincin ar
gamberce bir szd; bikndnn, modern resmin dndaki, hatta ancak ok ender haerde nesnesiz
birok yaptmda hangi rol oynadn, derin psi olan dn ardmdaki bir varoluun davurumuy
kolojinin verilerinin sanaty nas esinlediini du. Bylece fizik ve psiik grnglerin gerisin
grdk. Sanatla, atom fizii verileri arasnda da de, binemeyen bir varolu olarak duran o "geri
artc bir ilinti ortaya kyor. (Fizikle bilind plan gereklii"ni gstermekteydiler. Bunlar
ilikisi M. L. von F r a n z ' m sonu yazsnda tart onun edeerleriydi.
lacaktr.) A n c a k birka sanat anlatm yollaryla fizik ile
A t o m fizii, basite sylersek maddenin yap psikoloji bilimleri arasmdaki ilintinin farkmdayd.
talarmdan nesnellii ya da somutluu, ayn za Kandinsky fizikte, o srada henz balang aa
manda dorudan kavranabirlii alm, bylece masnda olunan bulular karsmdaki aknln
maddeyi bir gizem haline getirmitir. Bu da ger vurgulayan ustalardan biriydi: " A t o m u n para
ein deiik bir alglanna ulamtr. de bi lanmas benim ruhumda btn dnyamn parala-
zim fizik yasalarmzn geerli olduu "doal" nyla eitti. En kaln duvarlar bden yklmt.
dnyamzn arkasnda, imdiye kadar bilinmeyen Her ey gvensiz, saanth ve gevek hale gelmi
yasallklaryla yeni, akd gerekler ortaya k ti. Gzmn nnde bir kaya havada eriyip g-
mtr. B u n a uygun olarak psikolojide de bir dei
im olmu, bilin dnyasnn ardnda, derinde bir
bilind katmam bulurauutur (ya da daha do
rusu yeniden bulunmutur) ve burada da yeni,
imdiye kadar bilinmeyen yasallklar geerlidir.
Bu ve bir n c e k i s a y f a d a k i resimler

Her i k i yeralt dnyasnn karakteristii, s ( F r a n z M a r c , 1 8 8 0 - 1 91 6) artan bir

soyutlay ve d o b j e d e n uzaklama
relerinin, ieriklerinin grlemez oluudur. Sa
gsteriyor. " M a v i Atlar" ( 1 9 1 1) (en
natn amzn anlatm olarak anlalmasnda bu
solda). " O r m a n d a G e y i k l e r "
nemlidir; sanat artk somut gereklii brakarak ( 1 9 1 3 / 1 4 ) (ortada). " O y n a y a n

"soyut" hale gemektedir. Byk sanat kiilik Formlar" ( 1 9 1 4 ) (altta).


"Saf form"u geometrik formlarla

oluturma giriimi (Piet M o n d r i a n )

(solda). Paul Klee "gizli b a k " a , bir

" d o a d a k i r u h ' a biim vermeye

alyordu. " l m ve Ate" (sada).

" D e n i z c i S i n d b a d " (en s a d a ) .

rnmez olsa artk armazdm. B i l i m bana gre mut", "figrativ" ve "nonfgrativ", " d u y u m s a l " ve
mahvolmutu." 31
D krklnn sonucu nesnel "dsel" ayrmlarndan ya da biim sorunlarndan
olandan ve doa aleminden geri ekilmekti. "Be ok daha nemli eyler vard. Onlar yaamn, nes
n i m im sanat alemi, doa aleminden gittike ay nelerin merkezinin, bunlarn deimez zerurinin
rlmaktayd." 32
ve isel kesinliin aray iindeydiler. Sanat mis
Sanatm Doa aleminden ayrks o srada say tik hale gelmiti.
sz sanatda da oluyordu. Franz Marc "Grnt Sanatarn gizeminde boulduklar r u h , nes
lerinin grsel aynasn kendilerine dorulttuka nelerde, yaamn doal grnmlerinin ardnda
nesnelerin daha ok konuacam b i n yllk dene- aradklar gizli bir ruhtu. Bu simyaclarn madde
yimimizden bilmiyor muyduk? Grnt ebediyen ve doada kefetmeyi umduklar r u h u n tpksy-
yassdr" diye yazmt. O n u n iin sanatn erei
33
d. Simyann mistii gibi sanatlarnki de Hristi
"her eyin ardmda bulunan ve dnyevi olmayan yanlk dmdayd, nk "doann r u h u " ya da
varoluu gstermek, yaamn aynasn krarak var "nesnelerin r u h u " , Hristiyankm "semavi" ruhu
oluun gzlerine dorudan bakmak"tr. 34
Paul na uygun deildir. Daha ok onun karanlk, dn
Klee yle yazyor: "Sanat doal grntnn b i yevi zdddr. Bu ada sanata yol am ve ta
imlerine, kendisini eletiren gerekilerin ou rihsel nemini de betimlemitir. Ortaadaki her-
n u n verdii zorunlu nemi vermez. K e n d i n i ger metik* hareketler gibi sanat da bugn, am H
eklikle ok bal hissetmez; nk doarm bu ristiyanl btnleyen bir anlatm olarak anlal
rnlerinde yarat srecini pek grememekte maldr.
dir. Biimsel rnlerden ok biimleyen glerle Kimse sanatm mistik zeminini Kandinsky ka
ilgilidir." " Piet Mondrian kbizmi, soyutlamay
3
dar ak grp szn etmemitir. O n u n iin b
mantksal sonucuna kadar gtrmemi olmakla yk sanat yaptlarnn nemi "yzeyinde, dmda
sular. Ona gre soyutlamann son erei "deien deil, btn kklerin kk, sanatm mistik ieri-
doal biimlerin gerisinde sakl duran deitiril indedir". 37
Bu yzden der k i : "Sanatnn ak
memi, saf gereklik iin bir anlatm"dr. Sanat 36
gz kendi isel yasanma ynelmi olmak, kula
bu "son erek"e, artk znel duygulanm ve tasa isel gereksmiminin sesini dinlemedir. Mistik
rmdan etkenmeyen bir biimleme ile erler.
B k z . Babaolu; H e r m e t i z m , B D S yaynlan, 1997, stanbul
Aslnda o srada sanatlar iin "soyut" ve "so (n.)
bakmdan zorunlu olana anlatm kazandrmann bazen poetik, bazen demonik anlatm olarak g
tek yolu budur."' Kandinsky iin dnya "ruhsal
8
rlmelidir. Mizah ve gariplik insani olana kurulan
olarak etkileyen varlklarn evrer"dir, o resim kprdr. Doa yasalarnn dikkatli gzlemi ve
lerini evrenin ruhsal ifadesi, renk ile .ekillerin yaratlmlara olan sevgi, uzaklar dnyaya ba
harmonisi olarak alyordu. "Biimin, tam soyut lar. "Sanat iin doayla diyalog conditio sine
olduunda, bir geometrik biimin ayns olduun qua non olarak kaur." ' 4r

da bile, bir i ezgisi vardr, bu biimle ayn zel " G i z l i r u l i ' u n bambaka bir anlatmn da gen
liklere sahip bir ruhsal varlktr.'"" " B i r genin soyut ressamlarn en dikkati ekenlerinden, daha
tepesinin bir daireye dokunuu gerekte, Miche- krk drt yandayken bir araba kazasnda len
langelo'da tanrnn parmann A d e m ' i n parma Amerikal Jackson Pollock'ta buluruz. Onun "ac
na dokunuundan daha az etkileyici deildir."" tion paintig" stili amzn gen sanatlar ze
1914'te Franz Marc "Aforiznalai'mda "Madde rinde byk bir etki yapmtr. " M y Painting" ad
insann en fazla tolere ettii ama alglamad bir l yazsnda alma tarzn yle anlatyor: "Re
eydir. E s k i n i n dnyaya bak yerini dnyay g smi yaptm srada ne yaptmn bilincinde ol
re brakmtr. Hibir mistik, cenneti apak mam. Ancak sonradan resimle bir tanma sreci
grd en youn annda bile ada dncenin balar. Deiiklikler yapmaktan, imgeyi tahrip et-
mkemmel soyutluuna, derinlemesine gr ekle hibir korkum yoktur. nk resmin
ne ulaamamtr" " diyor.
4
kendi yaam vardr. B u n u n gereklemesi iin
ada ressamlar arasndaki air saylabilecek alrm. Ancak resimle temas yitirirsem sonu
olan Paul Klee iin sanat yalnzca grleni ver be para etmez. Yitirmediini takdirde saf bir
mekle kalmam, "gizli olan da grnr klm harmoni, kolay bir al ve veri olur ve ortaya iyi
tr". Yapt temel bir yarat zemininden kk al
11 bir resim kar." Bu srada yere serilmi olan t u
maktadr. " E l i m ok uzak bir dnyann aracdr. val zerinde lgnca dans ediyor, kanava zerine
Kafam da urada ileyen deil, uzak, yksek bir boyalar fkrtyor, serpiyordu. Bylece ortaya
yerlerdedir.'"' 4
Kleeiin yaptnda doann ruhu kan resimler tmyle ekilsiz, kaotik, renkten
ile bilindnn ruhu birbirine ayrlmaz biimde lav rmaklar, izgiler, yzeyler ve noktalarn da
baldr. Egoyu da kendi byl halkalarna ek lm oluyordu. Simyaclarn "massa confusa",
milerdir. Yapt gendeki bir yasann ok ynl, "prima materia" ya da "chaos" tanmlarn ann-

263
satyordu. Bu simyaclarn deiim srecinin de disky'nin "byk soyutlama" ve "byk gerek
erli balang maddesiydi, psikolojik olarak da ilik" kavramlarnn, sanatn sonu olarak tek bir
bilindnm simgesi olarak kabul edilmeliydi. eree varacak olan birbirinden ayr iki kutbu ola
Pollock'un resimleri de ayn zamanda her ey rak etkin olmaya balad akla geliyor. Bylece
olan bir "hi"i tems etmekteydi. Bu resimler b i bu eree ulam myd? Elbette hayr. Ancak u
lin ve varoluun ortaya kmasndan da nceki kadar sylenebir ki sanatnn biimlendiriinde
zamanlarda yaar gibiydiler; ya da her trl varo pek de sanmak istedii kadar zgr olmad an
luun ve bilincin yok olmasndan sonraki fantas lalyor. Resmi az ya da ok bilind meydana
tik harabe manzaralaryd. gelmise o zaman, doann onun geride brakma
Yzylmzn ortasmda nonfigratif ya da so y umduu biimlendirme yasalan glerini sr
yut, resmin en nemli, en sk kullanlan anlatm drmektedirler. Soyutla doa yapar arasndaki
yolu oldu. Biimin zlmesi ne den ne karsa, esrarl ilinti fark edilmeden ok nce Kandinsky
resim simgesel ieriini o denli yitirdi. nk bunu anlatmt: "Soyut resim doamn 'deri'sini
simge binmeyeni gsterse de bilinen dnyaya terk etmitir, yasalarm, byk konumama izin
aitti. Nonfigratif resimlerde ise bilinen dnya verin kozmik yasalar, terk etmi dedir." "4

zlmtr. Bilinenle binmeyen arasnda bir B u n u n onlara nasl geldiini ve resimlerinde


kpr olabilecek hibir ey yoktur. A m a beklen olann r u h u n hangi derinliklerinden fkrdn
medik bir ey belirmitir; soyutlamalar neredey en ak ekde syleyenler bugnk sanata yol
se tam olan birok resim, organik ve inorganik aanlard. Onlar bugn de b u n u n anlalmas iin
maddelerin molekler yaparnn mikrofotografi yolu gsteriyorlar. nk izleyen kuaklar kendi
e alnm resimlerine artc bir benzerlik gs lerini ayn biimde hesaplamaya zorunlu hisset
termektedir. Bylece doa ile garip bir balant miyorlar. Ne Kandinsky, ne Klee ne de modern
olumutur ve sanatsal soyutlama sanat farkna resmin erken dnem ustalarndan herhangi biri,
be varmadan, uzak olsa da saf bir gereklik ola egonun itilmesi ve doal maddenin yadsnmasy-
rak grnmektedir. Yzyln banda Kan- la, psikolojik bak asndan ruha ve doann te-

264
meline mistik bir batla ne tr bir telikeyi ate ederken Marini: "Eer son on iki yldaki binici
lemi olduklarnn farkndaydar. yontularma art arda bakarsanz, atm yaban kor
B u n u aklamak iin soyut sanatn bir baka kusunun giderek arttn ama korkudan ahlana
ynne baklmaldr. Whelm Worringer nl ya ca ya da kaaca yerde donup kaldn grr
ptlar "Soyutlama ve Hissetme" (1907) ve " G o - snz. Btn bunlar, dnyann sonuna yaklat
tik'in Biim Sorunlar"nda (1912), soyutlayc sa mz dndmdendir. Her figrde daha de
nat, en ok nordik insanlarda bulunduuna inan rin bir k o r k u ve aresizlii vurgulamaya altm.
d metafizik bir huzursuzluk ve korkunun da Sona eren bir efsanenin, bireysel, muzaffer kah
vurumu olarak belirtmiti. Nordik insan, gneyli raman efsanesinin, hmanistlerin "uomo di vir-
lerin doall ve dnyeviliine sahip deildir. t u " s u n u n (ahlak insan) son evresini vermee a
Gereklikten ac eker. Ruhani olan, gerekst, lyorum."
duygulanm st bir dnyamn zlemi iindedir. Masallar ve efsanelerde "muzaffer kahraman"
Sanat olarak da bu dnyalar arar, zlemini so bilincin simgesidir. Onun ykl, Marini'nin de
yutlayc bir slupta davurmaya alr. Sir Her- belirttii gibi bireysel insann lm, gerek bire
bert Read, "Concise History of Modern A r t " adl yin yokoluundan ok sosyal alanda olan, sanat
yaptnda, metafizik kaygnn artk yalnzca ger- alannda resimden insann geri ekilii ile gsteri
manik ve nordik insann zellii olmayp, modern len bir olgudur.
dnyann btnn karakterize ettiine iaret Roditi'nin, Marini'nin stil olarak klasikten mi
ederek, Klee'nin 1915 balarnda gnlne yaz uzaklamak istedii, "soyut" olma yolunda m ol
dn alntar: " B u dnya ne denli korkunsa sa duu sorusunu "sanat korkuyu vurgulamaya a
nat da (bugn olduu gibi) o denli soyut hale ge lt anda klasik idealden uzaklam olur" diye
lir; buna karlk m u t l u bir dnya gereki sanat rek yantlar. Sanatnn n rnekleri olarak Marini,
retir." 47
Franz Marc iin soyutlamaya ka, Pompei kazannn gn na kard cesetleri
dnyadaki kt ve irkin yzndendi. " D a h a ok aryordu. Roditi, Marini'nin yeni stiline bir tr
erkenden insanlar 'irkin' buluyordum; hayvan "Hiroima Sti" adm veriyor. Bu bir kyamet g
bana daha gzel grnyordu. A m a onda da duy rntsn andryordu. Marini bunu onaylyor.
gularma aykr, irkin o kadar ok ey buluyor K e n d i s i n i yeryzndeki bir cennetten kovulmu
dum ki yaptklarm igdsel olarak gittike daha gibi hissettiini sylyor. "Ksa zaman ncesine
ematikve soyut hale geldi." 48

Jackson Pollock ( d . 1912)


talyan yontucu Marino Marini de benzerini
resimlerini transa benzer bir d u r u m d a
yayordu. Yllarca eitli varyasyonlarda yapt y a p y o r d u (solda). Fransz G e o r g e s

ana motif, bir atm srtndaki plak bir gen oldu. M a l t h i e u d a "action p a i n t i n g "

ikinci byk savatan sonra yaplan erken yontu yntemini kullanmaktayd (en solda).

Soyut resimlerle d o a d a k i
larnda gen hayvann zerinde kollar alabdii-
e l e m a n l a r n mikrofotografik resimleri
ne ak ve bedeni hafif arkaya eikti. Marini, ya a r a s n d a alacak benzerlik vardr.

zar Edouard Roditi ile 1958'de sanat zerine Gliserin iindeki ton

d a l g a l a n m a l a r n n resmi
yapt konumasnda 49
b u n u "umut ve kran
(Karlatrnz s. 2 2 ) ( s a d a ) .
simgesi" olarak tanmlamtr. Yllar getike bu
ekil "soyut"land; binicinin az ok "klasik" gr
n ortadan kalkt.
Bu deiimim altmda yatan duygulardan sz
kadar yontucu dolgun, duygulu, gl biimleri
aramaktayd. A m a yaklak on be yldr yontu sa
nat zlmekte olan biimleri seviyor."
Marino Marini ile Edouard Roditi arasmdaki
konuma yorum gerektirmiyor. Duygular ak
olarak bir modern sanat sergisini gezen kimse,
sanatsal almaya hayranlna ve beenisine,
sergilenen almalar ok sevmesine ramen, re
simlerden, plastiklerden yaylan korku, aknlk,
saldrganlk, alay izlenimini almaktan kurtulamaz.
Saysz yaptta huzursuzlukla vurgulanan "meta
fizik k o r k u " Marini'de olduu gibi, tehdit eden bir
kyamet karsndaki umarszlktan gelmi olabi
lir. Bakalarnda slup, "tanr ld" duygusuyla
daha ok dinsel olana kayabilir. Her ikisi birbirine
sk skya baldr.
Bu isel skntnn kklerinde bir yengi, daha
dorusu bilincin dnya ve insan gereinden ge
ri ekilmesi yatar. Sanat kendisini bilindn-
dan gelen doalamalara brakmaktadr. Mistik
yaantnn takn ile yaama, dnyaya, zaman ve
mekana, maddeye, canl, doal grnmlere ili
kin her ey braklr ya da yabanclatrlp z
lr. Yersel olann ve bilincin dengeleyici, snrla
yc kar gc olmaynca bilind hi amaks-
zn kendi br, karanlk yanna dner; yaratc se
sin "dnyalarn ahengi'ii ya da ana temelin hari
kulade gizlerim, aknlk ve tahrip izler. B i r olgu
dan daha fazlasmda sanat bilindrun pasif
kurban olmutur.

Fizikte de yeni aratrlan arka plan dnyasnn


ekileri ortaya kmtr. Doann en i yasalan,
temel elementinim, atomun yeni kefedilen yap ve
ilikileri, o zamana kadar grlmemi tahrip gc
olan silahlarn bilimsel tabann oluturmutur.
Bylece kyamete giden yol alm oluyor. En de
rin bilgi ile dnyann yok edilmesi burada, doann
temel zeminin kefinin iki yandr. Bunun kke
ninde de bihncin yani bilind g drtlerin kar
smdaki sorumluluun yadsnmas bulunuyor.
Bilindrun ve ieriinin tehlikeli ikili zelli-
266
gini de egemen olan bilincin nemli rol kadar ta e kietirirlerdi. Merkr'n " i k i yzl Merkr"
nyan Jung, insanka katastrofa kar tek bir silah (Mercurius duplex) olarak adlandrlmas bouna
sunabilmektedir: O kadar basit ama bir o kadar deildir. Hristiyarun dinsel dilinde bu eyta
da iddial bir are olan bireysel bincln uyandrl- nn olumsuz ruhudur. A m a olanaksz grnse de
mas. Bilin, yalmzca bilindm dengeleyen kar onun da ift bir yam vardr. Gizil bir olumlu yan
arlk olarak zorunluolmakla, yaama anlam olarak, Lucifer olarak da grlr. Lucifer "k ta
katma olana olmakla kalmaz. Bilincin belirgin yc" demektir.
bir pratik nemi de vardr. D dnyada, komu K e n d i iinde birbirine kart ya da kutuplu
larda ya da komu halklarda tank olunan kt olan chtonik ruhun bu paradoksal durumu n
nn, bizim kendi ruhumuzun da ieriinde bulun da bakdnda (chtonik r u h u n simgesi olduunu
duunun bincine varmak, komumuza tavrmz anladmz) modern sanatn da i k i l i bir yn var
deitirmede de ilk admdr. dr. O l u m l u balamda bu, gizemk derin bir doa
mrenme, itah, ehvet, yalan ve btn bilinen mistiinin davurumudur. Olumsuz olarak da an
gnahlar bilindnn "karanlk" yandr. K e n d i n i cak kt ve tahripkr bir r u h u n davurumu ola
iki trl gsterebir. O l u m l u balamda inam, rak yorumlanabir. Bu iki yan birbirine aittir.
nesneleri ve dnyay yaratclkla dolduran "doa Byle bk paradoks bindnn ve ieriklerinin
ruhu" olarak grnr. B u , bu yazda sz ok edi temel zeUiickr.
len "chtonik", dnyevi, yersel-ruhtur. A m a ayn B i r yank anlamay nlemek iin bu aklanan
ruh, ayn bind hi fark edilmeden karanlk dncelerin, sanatsal ya da estetik deerlerle
bir ruha, "kt ruh"a dnebilir, iktidar ve tah hi ilgisi olmadn, yalnzca zamanmzn sanat
rip drts olarak yaanr. Bu deiim zellikle n yorumlamak iki dnldn yeniden vur
bilin yetersiz kalrsa tamamlanr. gulamak gerekir.
Simyacar doann bu ikili r u h u n u "Merkr"

Marino M a r i n i ' n i n 1 9 4 5 v e 1 9 5 1 'deki iki

heykeli, at ve binici temasnn figrler

gittike soyutlarken, skunet a n l a t m n d a n

ac veren korku ve aknla nasl

deitiini gsteriyor (stte ve o r t a d a ) .

Marini'nin g e yaptlar, P o m p e i ' d e bulunan

panikle d a m g a l a n m cesetlerden

etkilenmitir (solda).
Ztlarn birlemesi

A m a daha sonuna ulamadk. Zamann ruhu s sam, gelecekte yava yava kendine ulaabecek,
rekli hareket halinde alglanmaldr. ok yava, kendi arln yemden bulacak ve onu dnyann
belli belirsiz ama durmadan akan bir rmak gibi d gerekliine kadar glendirebilecektir." 01

dir. Hzl yaanan yzylmzda on y be ok Jean Bazaine de benzer deyimlerle konuu


uzun bir zamandr. yor: "Bugnn ressamlar iin duygularnn saf
Yzyln ortalarnda resimde bir dn belir ritmini, kalbinin en giz vurumunu, somut bir bi
meye balad. Bu hi de devrimci, sanat 1900'ler- imde hapsetmek yerme resmetmemn batan -
de olduu gibi alt st eden bir ey deildi. A m a karcl byktr. Onunla kurutulmu bir mate
ereklerini u ana kadar ele aldmzdan deiik, matie ya da monotonluk ve izginin artan yok
yeni bir ekilde formle eden sanat gruplar sulluunda sona eren bir t r soyut davurumcu
olutu. Bu deiim soyut resmin uurlar iinde lua dyor. Oysa insan dnyasyla yeniden ba
oluyor. rtran tarzda, insann her an dnyada kendi bi
nsanlarn yaanan ana kalclk salamak ge- imlendirilmemi yzn yeniden kefedebece-
reksirirninden ortaya kan, somut gerein su i bir t r 'kommnion sanat' vardr."
numu bu arada fotorafla geerli bir tarz bulmu Sanatlar iin sz konusu olan kendi i ger
tu. Buradan gerek bir figrativ sanat geliti.'" O ekliklerinin dnyanm ya da doann gerekkiy-
zaman doal olarak ou grsel sanat derinle le birlemesiydi. Bu yoa "insan olarak arkm
en bir isele doru, dsel sanat izlemeyi sr yeniden geri fethedmesi'Ye giden yoar bulabi
drerek b adm daha ilerlediler. A m a birok leceklerine inanyorlar. B i r kez daha sanatn iki
gen sanat iin onlarca ydan beri var olan an ayr yolu birleir gibi grnyor. Bunlar Kan-
latm yollar artk hibir macera, hibir fethedile dinsky yzyln banda "byk soyutlama" ve
cek alan sunmuyordu. Yemlikler aryorlard. A r a "byk realizm" diye tanmlamt. A m a bu bir
dklarm hemen yanbalarmda olan ve gene de leme imdi ve kesin olarak, soyut resimle doa
kaybolmu olanda, doa ve insanca olanda buldu dan nkrofotografiyle alnm resimler arasmda
lar. A m a sz konusu olan doann resimle kopya
s de, doaya duygusal bir yantt.

Fransz ressam Alfred Manessier sanatnn


ereim u szlerle formle ediyordu: "Yitip giden
gerekliin arln yeniden yakalamalyz. K e n
dimize insann llerinde yeni bir yrek, yeni bir
Doa ve insan bir zamanlar sanaln
can, yeni bir ruh baarmalyz. Ressamn asl ger
konularyd. Bu yzylda bunlar fotoraf
eklii ne soyutlamada, ne de realizmde, kendi sanatnca stlenilmitir. Modern

nin insan olarak arln yemden kazanmakta fotoraflk yalnz ekim yapmaz, ruh
hali ve duygulu yaanty da
dr. Nonfigratif bana u anda, ressamn kendi i
biimlendirir. Bir Japon k manzarasnn
gereine ulaabilecei ve temel kendiliini yaka fotoraf (Werner Bischof, 1916-1954].
layabilecei en uygun ans olarak grnyor. A n
cak bu yeniden fethedilen noktadan sanrm res

268
rastlantyla bulunan benzerliklerle deil, sanatsal s, yalmzca siparii verenin ak dncesini gs
biimleyiin bilinli deiimiyle olmaktadr. termekten daha fazla bir ey. Bu daha ok "mo
Gzlemci nce bu sanatlarn yaptlarnda dern sanat"n rolnn, Hristiyarun, hermetik
deiik bir atmosfer fark ediyor. Alfred Manesi- balamda btnleyicisine dnmesi gereini
er'in, Gustave Singier'in, Oscar Dalvit'in ve dier simgeliyor. Btnlemeden bir birkte etkeme
lerinin resimlerinde, btn soyutlama e bir va y o l u ayor. sa'nn hayvan simgelerine bakrsa
roluun onam, btn duygu younluuyla nere semavi e doal olan arasmdaki gerilim ve birlik
deyse ate bir biim ve renk harmonisi ortaya teliin anlatld grlr. Bugn bu b i n yllk i n
kyor. Jean Luratiun nl duvar katlarnda sanlk s o r u n u n u n zmnde yem bir aamaya
doa yaamaktadr. Bunlar dsel, duyumsal sa varlm gibi grnyor. Gelecekte ne olaca bi
natn mutlu bir birleimi saylabilir. linemez. O l u m l u sonularn kartlar arasmda bir

Klee de benzeri iin uramt. A m a Klee kpr m oluturaca yoksa bu yolun nceden

"llerin ve domamlarn yaknnda", kozmik grlemeyen kargaalara m yol aaca henz

demlebecek bir uzakkta yayorken, burada yamtlanamayan bir sorudur. Henz ok fazla kor

sz edilen gen sanat kua kklerini salamca k u , ok fazla tehdit etkindir. Bunlar toplum yasa

topraa daldrmlardr. Onlar iin biimlendir nmda olduu gibi sanatta da arlm koruyor.

mede, amada bu yandaki gerekk nemlidir. Her eyden nce bireylerin, sanat olarak ya da

Modern resmin u anda, isel ve dsal olann bir sanatta kabul etmeye hazr olduklarndan kendi

leimi ne kmken, yeniden dinsel konular ele leri ve yaam iin sonular karmaya kar di

almas anlan grnyor. "Metafizik boluk" al renleri ok gl. Sanat psikologun anlatmak

m grnyor. imdi hi beklemediimiz bir ey tan ekindii birok eyi, bincde olmadan,

ortaya kyor; kise modern sanatn sipari vere dmanl da uyandrmadan anlatabilir. Psiko

ni oluyor. Yzymzn sanatnm kiliseye tanma- loglarn szleriyle bireyler kendere dokunul-

270
mu ve seslenilmi hissederler. Sanatnn yapt
, zellikle amzn insan iin uzak ve kiisel
olmayan bir alandadr. Psikolog bilince ynelmi
tir, sanat yaptysa bilindma dokunur. A m a
gerek sanat yapt kendi ann tesini, zaman
tesini gsterir. Bu onun uyandrd ve hep
uyandraca hayranl aklar. O izleyende de
zaman tesine bir kpr kurabilmitir.

2 0 . y y ' n ortasnda resimde byk

bir y a a m o n a y eilimi o r t a y a kt.

Jean Lurat yaptlarn a k a r a z i d e

sergilerdi (sol stte). Alfred

M a n e s s i e r ' n i n ( d . 1 9 1 1) " D d i c a c e

a Sainte M a r i e - M a d e l e i n e " (stte).

"Pour la N a i s s a n c e du S u r h o m m e "

(Pierre-Yves Trmois, d . 1 9 2 1 ) (sa

stte). Pierre Soulages'in ( d . 1 9 1 9 )

tablosu (sada). Sarnn koyu

elemanlar gerisinde bir k o l d u u

anlalyor.
Olgunlama Yolundaki Simgeler

Jolande Jacobi

17. yy'dan bir Fransz gravr: Dler saray.


Olgunlama Y o l u n d a k i Simgeler

Giri

Jung psikolojisinin yalnzca yaamnn ikinci yar Kendisi iednk, utanga, ince hath, uzun boy
snda bulunan kimselere uygulanabilecei yaygn lu, ak renk sak, ak yksek b aln ve koyu gl-
bir kamdr. A m a bu bir yanlgdr. nk bireyle ge mavi gzleri olan b genti. B analizin ne ol
me sreci, insann ruhsal geim yolu, doumdan duu, nas olduuna ilikin hib fikri yoktu. Bana
lme kadar srer dolaysyla yaamn ilk yansm gelmesine yol aan, bok kii iin sz konusu ol
da kapsar. "Glge" ad verilen eyle iki sorunla duu gibi b nevroz de (en azndan bir grme
rn amas, blendirmesi, bylece egonm rica eden mektubunda byle diyordu), kendi ruhu
glendirmesi bu dneme aittir. Yaama, evreye zerinde bir akmaya "iten gereksinim" duyma
uyum gereksinimi karsndaki korku, kendi dle syd. Bu "gereksininn" ardnda anneye gl b
rine geri ekilme, ocuk kalmaya eilim, zellikle ballk, yaam, yaamn getecei zorunluluklar
gen iednklerde bireyleme srecinde kimi ve riskler karsmda duyulan korku vard. Henry
eyleri engeUemit. A m a derin bilind alanlar eitnini yeni tamamlam, byk b endstri f -
uyarmak, ilerindeki hazineleri, rnein dlerde masmda ie girmiti. Her gen adamn, erikli
giz zengin simgeleri yukar karmak baarlrsa eideyken altetmek zorunda olduu sorunlar
bununla ruhun germi byk lde desteklene nnde duruyordu. "Sanrm, yaammn bu evresi
bilir. Simgelerin bireyleme srecinde, bunun ilk nin zel b nemi var" diye yazyordu: "Karar ver
yarsmda da ne derdi byk bir anlam kazandn mem gerekiyor; yalnz, kararsz, korunma altnda,
sizlere, Henry adm vereceim yirmi be yandaki gereklere yabanc b gen olarak m kalacam
bir mhendis rneiyle gstermek istiyorum. yoksa btn gvenceleri frlatp atmaya, gere
Henry, bir ifti aesinden gelen babasnn btn gereklerini kabul etmeye hazr, salam b
pratisyen hekim olarak at Dou svire'nin adan m olacam?" Blikte yapacamz "gezi"ye
krlk bir blgesinde oturmaktayd. Baba kapal, byk umutlar bayordu. Bununla yaamn anla
moral ilkeleri, zellikle de "ocuklarndan ok mm bulup bulamayaca anlaacakt.
hastalarnn babas" olmas e olduka etiim- Kendis anlatrken Henry, kendini insanlarn
den yoksul bir adamd. E v d e anne her bakmdan arasnda ketlenmi hissettiini, kitaplar her trl
ynetimi elinde tutuyordu. Henry ondan sz arkadala yelediini sylyordu. Kendise kar
ederken "biz annemin gl ellerinde yetitik" di eletiriciydi, ou zaman kukular iindeydi. Ya
yordu. A n n e n i n atalar her t r sanata kar zel ma gre ok okumutu hatta estetik b entellek-
likle sevgi, gi duyan akademisyenlerdi. Sertlii talizme eilimliydi. Dsel bakmdan balangtaki
ne ramen geni bir duygusal ufku vard; impul- b tanr tanmazlktan abartk b Protestanla
sivdi*, romantik yapyd ve talya'ya hayrand. gemi, sonunda b yanszla ulamt. Erkenden
Katolik olmasna karn ocuklar babann protes matematik, teknik yetilerini en iyi ekde krdlana-
tan inancm izlemilerdi. Henry'rn iyi anlat, becei b ura semiti. Mantikk, doa bilimle
kendisinden ya byk bir ablas vard. rinde eitilmi dnce tarz kendise salam b
destek sayordu. Bunun yarmda irrasyonele ve

impulsiv: fevri, d r t s e l . (n.) mistie de belirti bir eilimi vard ama; daha soma

274
tam da bu yan kendisi iin ok nem kazanmasma layc bir tuzak oluyordu. Aklanamayan bir g
ramen, bunu itiraf etmeye be yanamyordu. onu ocuklukta tutmak istiyor, onu d dnyada
ki yl kadar nce Henry svire'nin Franszca bulaabeceinden korktuu her eye kar k
konuulan blgesinden gen bir Katolik kzla nian maya zorluyordu. Sevgisinin onda uyandrd
lanmt. Onu zarif, becerikli, giriimci olarak tanm- hayranlk be onu annesine bamlktan kurtara
kyordu. Buna ramen bir evlili sorumlulun myor, kendisini bulmasn salayamyordu. R u h
akp almamakta kararszd. Kzlarla pek az temas ol sal bakmdan geebilmek abasmn ardnda ayn
duundan b e l e m e n i n , hatta btn btn bekar zamanda anneden kurtulma gereksinimi bulundu
kalp kendini bilime adamann belki daha be iyi unun hi farknda dedi.
olacan dnyordu. Birok "evet, ama" her ka Henry e analitik almam tam dokuz ay sr
ran engelliyordu. Hemen bir karara varabilmek iin d. Bu akma 50 d sunduu 35 oturumu
biraz daha olgunlamas gerektii ortaya kyordu. kapsyordu. Byle ksa analizler pek sk olmaz.
Her ne kadar Henry'de hem annesi hem baba A n c a k Henry'ninki gibi ok ykl dler geme
sndan kaktmla aldklaryla zgn bir karm b u srecini hzlandrrsa olabilir. Jung'un bak a
lunuyorsa da bergin bir lde annesine bam- sndan elbette baar bir analiz im gereken s
nyd. Bilmemde gerek, yani "aydmkk" anneyle, re iin bir kural yoktur. Her ey bireyin isel olay
onun lkleriyle, gururuyla ne kadar zdelemi- lar algamaya hazr oluuna, bilind alanlar
se, bilind alan da o denli derin ve acmaszca dan iletecek olan malzemeye baldr.
"karardk" annenin elindeydi. Bilind egosunu ou iednkler gibi Henry de grece tekd
sarmayor, btn keskin zekas, kendine saf ak- ze bir d yaam srmekteydi. Gn boyunca ura
c bir zem salamak iin abalar ancak yapay onu ok megul ediyordu. Geceleri bazen kendi
olarak oluturulmu bir st yap olarak kakyordu. si gibi sanat tartmalarndan zevk alan sevgilisi ya
Gerek anneye kar dmanca tepkerle, "isel, da dostlaryla dan kyordu. A m a ou zaman ya
ruhsal ane"nin gizk kalm diil yannn yadsm- bir kitap ya da kendi dnceleri zerinde derin
yla bylesme "kavranmlk"tan ka bazen zor lemi olarak evinde yalnz kakyordu. Her ne ka-

Escorial saray ve manastr, s p a n y a . 1 5 6 3 ' t e II.

Philipp t a r a f n d a n yaptrlmtr. Belki kendini i

duvarlarnn gerisine eken i e d n k iin bir simgedi

(solda). H e n r y ' n i n o c u k k e n y a p t , kale benzeri

evre duvarlar o l a n a m b a r gsteren izimi (altta).


dar gnlk yaantlar zerinde dzenli olarak konu
uyor, ocukluunu, genkini aydnlatmaya al
yor idiysek de ounlukla hzla dlerinin, i dnya
snn sorurarnm mcelenmesme geiyorduk.
Tabii ki burada sunacaklarnm hepsini Henry
bdiremezdi. B i r analizde elbette dlerin simge
dnyasnn d gren zerinde ne denli patlayc
etki yapabileceinin srek bilincinde olunmaldr.
Dlerin ifrelenmi di zerine ok i bir k ser-
pilirse, d gren korkularnn saldrsna uraya-
bir, savunma iin de rasyonazasyona sarlabir.
sel imgelerle ylesine boulabir ki ar bir ruhsal
krize debir. Henry'nin en neni dlerinden
bazar burada anlatlmahdr.
almamzn bamda Henry derin simgesel anla
m olan ocukluk aralarn getdi. Bunlarn en eski
si drdnc yama aitti. " B i r sabah annemle birlikte
firma gitmeme izm verilmiti ve orada frncnn ha-
numndan bir rek hediye aldm. Bu rei yemeyip
gururla elimde tutuyordum." diye anlatyordu. "Yal
nz annemle frncnn kars vard orada. Bylece
tek erkek bendim." Bu reklere halk azmda "ay
dileri" denilir, aya bu simgesel gnderme kk o
cuun kendini "tek erkek" olarak maruz kalm ol
duunu hissettii gc, diil gc vurgulamaktadr.
B i r baka ocukluk ans da beinci yamdand.
B u , okuldaki smavlarmdan eve gelen ablasyla ilgiliy
di. O srada kendisi oyuncak tahta paralarndan bir
ambar yapmaya alyordu. Tahta paralaryla kare
eklinde bir ambar yapm, evresine de kale surla
rm andran bir duvar ekmiti. Yaptndan ok
mutlu olan Henry ablasma "daha okula yeni gittin
ama hemen tat olmu" demiti. Ablasnn, ona b
tn y tat olduu eklindeki yamtma ok bozul
mutu. Baarsmn hi ciddiye alnmadm hissede
rek derinden yaralanmt. Bugn be o gn urad
hakszlktan ac duyuyordu. Daha sonra erkeklii
nin kabul edilmesi, aklc ve fantezi deerler arasm
daki aykrlklar ile ilgi sorunlar bu erken yaant
larnda aka grnyordu. Bu sorunlar anlatt k
dn grntlerinde de belliydi.
Balang d

Henry beni ilk ziyaretinin hemen ertesinde u bir saanak bahyor. Eyamn, srt antamn
d grmt: ve motorlu bisikletimin yanmda olmayna
zlyorum. Ama bana onlar ertesi gn al
Tanmadm kimselerle gezideyim. Zinal- mam salk veriyorlar. Bu neriye uyuyorum.
rothorn'a gidiyoruz. k noktamz Samaden.
Ama yalnz bir saat kadar yrnp mola veri- Jung analize geten k de zel bir nem
kyor, nk tiyatro oynanacakm. Bana aktif verir. Ona gre bu beklentisel bir anlam tar. Ya
bir rol dmyor. zellikle oyunculardan biri ni analize girmeye karar veri hibir zaman psike-
ni, acd b roldeki uzun, dkml, ak renk nin gl bir duygusal alkanmas olmakszn
bir elbise giymi olan bir gen kadm anms
gereklemez. Bu srada da arketipsel resimlerin
yorum. ylen vaktiymi ve ben geide doru
ve sembollerin kaca deriruTkler karm olur.
devam etmek istiyorum. brleri kalmay
O yzden bu dler toplumca geerli olan davra
yeyorlar. Ben btn eyam brakp yukar
doru trmanyorum. Ama kendimi yeniden n biimleri ve zmleri gsterirler. D gre

vadide buluyorum ve ynm tmyle yitiri- nin psiik atmalar iin terapist asndan da
yorum. Gezi grubuna dnmek istiyorum ama ok deer olan igr salarlar.
hangi daa trmanmam gerektiini bilemiyo O halde bu d bize Henry'nin daha sonraki
rum. Sormaya da ekmiyorum. Sonunda yal geime ikin neler sylyor? B u n u n iin nce
bir kadn gideceim yolu gsteriyor. Bu kez
kendisinin getirdii armlara bakmakyz. Sa-
grupla sabah ktmzdan daha baka bir
nedanin. svire'nin 17. yzyldaki zgrlk sa
yoldan kyorum. Gruba ulamak iin uygun
vasnn, Jrg Jenatsch'n memleketi olduunu
ykseltide bir dn yapmak ve yamac izle
biliyordu. Tiyatro bakmndan akna zellikle sev
mek gerekiyor. Sa yandaki bir dili tren yolu
boyunca Ueryorum. Soldan durmadan her dii bir kitap olan Goethe'nin "VVhelm Meister'in

birinin iinde gizlenmi, imi, mavi giysili renim Yular" geldi. K a d m ona Arnold Bck-
bir adam bulunan arabalar geiyor. Bunlarn n'in "ller Adas" ad resmindeki beyaz figr
l olduklar syleniyor. Arkamdan da byle anmsatt ve "Yal Bige K a d m " dedii de bir yan
arabalarn gelip beni ezebileceklerini dn dan anasti, te yandan da J. B. Priestley'in "Bir
yorum ve bu yzden durmadan arkama d Kap Ayor" (They Came to a City) ad oyunun
np bakyorum. Ama korkum yersiz. Saa
daki temizliki kadn tems edebirdi. "Dili
doru dneceim yerde insanlar beni bekli
T r e n " de ocukluundaki (surlarla evri) amba
yorlar. Beni bir hana gtryorlar. Bu srada
r dndrd. D b grup gezisini, hazrland
analiz giriimine tam uyan bir gezintiyi anlatmak
tadr. Bireyleme sreci ounlukla bilinmeyen
bir yere yapan bir geziyle simgelenir. Byle bir
Henry'nin ocukluk ans; gene kendi

izimiyle hilal (sol stte). svire'de geziye yaznda saysz koutluklar bulunur. rne
modern bir frn kl reklamnda ayn in Dante'nin "lahi Komedya"smda "gezgin "in yol
ekil (ortada). Hilal ekli her zaman ay
ararken bir daa ulat ve ona trmanmaya karar
anlamn tar ve bylece diil prensibi

gsterir; O 3. yy'dan Babil tanras


verdii bir rnek bulunur. A m a garip hayvan
Itar'n bandaki ta gibi (altta). onu engeUerler. ( K i bu Henry'nin daha sonraki bir

277
Bireyleme srecinin b a l a n g c sklkla

bir d a l m a d n e m i olabilir. Ba

k a h r a m a n korku iinde karanlk o r m a n a

girer M 5. yy "Poliphilo'nun d" kita

b n d a n ilk tahta o y m a ) (solda). Karanlk

o r m a n bilind a l a n n simgesidir.

H e n r y ' n i n ilk dne ilikin getirdii

armlar: "ller a d a s " , A . Bcklin'in

1 8 2 7 - 1 9 0 1 ) y a l b o y a tablosu

( s a d a ) . J. B. Priestley'in 1 9 4 4 ' t e

L o n d r a ' d a sahnelenen oyunu "Bir kap

a l y o r " d a (They c a m e to a city), "uzun

y a a m yry" s o n u n d a " i d e a l kent"e

ulaan insanlar anlatr. O y u n d a

merkezdeki figr, resimde grlen

k o c a k a r d r (en s a d a ) .

dnde ortaya kan bir motiftir.) Bu yzden n 1er. Burada da Henry'de yetersiz olan duygu ile
ce vadiye hatta oradan cehenneme kadar inmitir. vinin nemini vurguluyordu. Ayn szckteki
B u n u n ardndan nce arafa km oradan da cen " h o r n " (boynuz) eki de onun ocukluk yaant
nete ulamtr. Bu koutluklar Henry'yi de belki sndan bdiimiz ay reini anmsatmaktadr.
bir aknlk ve yalnz basma aray sresinin bek Dte ksa bir yryten sonra mola verilir,
lediini gsteriyor. Yaam gezisin Uk yars bura Henry kendi zellii olan pasiflie dner. Bu nok
da daa trmanla simgeletirilmi olarak bilind ta tiyatro seyretmekle vurgulanmtr. Tiyatroda
alanlardan egonun yksek bir konumuna yk seyirci olmak yaama aktif katlmdan kanmak
seli, yani anahzin vaat ettii artm bir bilince iin yelenen bir frsattr. Seyirci kendini oyunla
ulamak olarak gsteriyor. zdeletirebilir, bu srada fantezilerini de srd
Samedan dte giriimin balang yeri olarak rebilir. Bu tr bir zdelemeyle katharsis* yaa
adlandrlmtr. Buras Henry'nin bilind z mak daha E s k i Yunan'da be, tpk J. L. More-
grlk araynn somutlamas olarak kabul ede- no'nun "Psikodarama"snda olduu gibi, istenen
beceimiz Jenatsch'n svire'nin V e l t l i n blge bir eydi. Ayn ekde Henry de dncelerinin,
sinin Franszlardan kurtuluu iin harekete geti bir gencin olgunlama srecini anlatan bir yapt
i yerdir. A m a Jenatsch'm Henry ile baka ortak olan Goethe'nin "Wilhelm Meister"ine gitmesiyle
noktalar da vardr: O da Katok bir kza ak olan bir para isel geliim yaam olabilir. Bu srada
bir Protestand, o da tpk anne bamllndan romantik, ackl bir figrn dikkatini ekmesi de
ve yaam korkularndan kurtulmak iin analiz alacak bir ey deildir nk bu ona kendi an
olan Henry gibi zgrl iin arpyordu. Bu nesini anmsatyor, ayn zamanda kendi di ya
benzerlikler Henry'nin kendi zgrlk savann nm da kiiletiriyordu. Onunla Bcklin'in "ller
baars iin olumlu bertiler olarak yorumlanabi Adas" arasnda kurduu iliki Henry'nin dpres
lir. Gezinin hedefi de Henry'nin pek bilmedii B a sif d u r u m u n u n kantdr. Bu izlenimi zaten beyaz
t svire'deki bir zirve olan Zinalrothorn'dur. Bu lar giyinmi rahibe benzer birinin iinde tabut bu
Z i n a l r o t h o r n adndaki " r o t " (krmz) hecesi lunan bir kay bir adadan alp gtrdn gs-
Henry'nin duygusal sorununa dokunmaktadr. teren asl resim de amalamaktadr. Burada belir-
Krmz renk genellikle duygular, t u t k u y u simge-
Katharsis: Boalma, (n.)

278
gin bir ift paradoks buluyoruz: lki kayn bur O anda Henry aresiz, k olmayan bir du
nunun adadan uzaklar gibi konulanm olmas, rumda bulunmaktadr ama bunu kabul etmekten
ikincisi de Henryin dncesine gre hermafro- utanr. O srada kendisine doru yolu gsteren
dit olan rahibin cinselliinin belirsiz oluu. Bu ift "ya kadm "la karar. Onun tavsiyesini tutmak
ynllk Henry'nin ambivalansn belli etmekte zorunda kalr. "Yardm eden ya kadm, di nite
dir: Ruhundaki ztlklar henz birbirinden tam likteki ebedi ak"n masallardan ve mitlerden bili
ayrdedilebilecek kadar ayrm deil. Henry bir nen b semboldr. Akc olan Henry onu izle
den fark eder ki bu arada len, "yaamn ortas" mekten ekin nk bu onun iin b dn, ak-
olmutur ve yola koyulmaldr. Geide doru yola nu akc dnce tarznn yadsnmas, bir sacri fi-
koyulur. B i r da geidi, bir enimden dierine, cium inteectus'u (akn feda edii) gerektecek-
bir yenisine geen "gei d u r u m u " iin iyi bilmen tir. A m a gene de bu dnsz olmaz. Bu durum,
bir simgedir. A m a bu d u r u m u kendi bana ama- Henry'nin anastiyle durumunda olduu kadar,
dr; egosu iin bu "gei"i d yardm almakszn analizin kendisi ve hatta yaam iin de geerlidir.
baarabilmek son derece nemlidir. B u n u n iin Gene de Henry'nin aklna Priestley'in, insanla
gerelerini, yani kendisine artk yk olmaya ba rn ancak bir isiyasyonla girebilecekleri "yeni
layan eski bgi materyalini, ayn zamanda olay bir kenf'e ilikin olan (belki burada Apokalips'te-
larla eski baa kma tarzn geride brakr. ki "Yeni Kuds"le bir analoji de sz konusudur)
Bununla beraber yine de baaramaz. Egosu y yaptndan, "yal kadn" gelmitir. Bu arm
nn yitirir, bylece gene kt vadiye gelir. Bu Henry'nin bu karlamay iden kendisi iin
yanlg Henry'nin bilinli egosunun harekete ge ok nemli olarak algladm gstermektedir.
meye karart olduunu ama (topluluun br ye Oyundaki temizliki kadm, "orada kendi odam
lerinde kiemi olan) dier ruhsal zelliklerinin olacana sz verdiler" der. Demek ki o bamsz
eski pasivitede inat ettiklerini, egoya refakat etme ve kendine yeter hale gelecektir, tpk Henry'nin
ye niyet olmadklarm gstermektedir. (Yani d de diledii gibi.
grenin kendisi dte ortaya karsa bu oun Henry gibi ok akc dnen bir gen adam
lukla yalnz kendisinin bin yamm, egosunu gs iin ruhsal geim ve beyleme yoluna bilinle gi
terir; buna karlk dier figrler d grenin az rebilmek, o zamana kadarki btn eilulerini gz
ya da ok bind olan izgerini tems ederler.) den geirip deitirmeyi gerektirir. Buna uygun

279
olarak da "yak kadn"m nerisine uyarak trman korkar. Geri bu korkusunun yersiz olduu anla
maya baka bir yerden balamakdr. Ancak ondan lr ama bize Henry'nfn geriden, yani egosunun ar
sonra gruba, yani ruhunun geri brakt zelliklere dndan gelebilecek olandan korkusunu gsterir.
ulamak iin hangi noktada sapacam bulabikr. imi gibi grnen mavi elbisek adamlar meka
Bundan sonra, belki kendi teknik eitiminin nik olarak retilen steril entelektel dnceleri
etkisiyle, ift hatk bir disk tren yolunun sa tara simgekyor olabilir. Mavi genellikle dnce ilevine
fm izleyerek -yani bilinU tarafndan- trmanmaya iaret eder. Bylece bu adamlar entellektel yk
balar. (Simgecihin tarihinde sa yan daima b i seklerde, hava azlndan lm dncelerin, for
linle, sol yansa bilindyla zdelemitir.) Sol mllerin simgeleri olabilir. Bunlar ayrca Henry'rin
yandan iinde kk adamlar sakk olan kk va ruhunun cansz i paralarm da anlatabilir. Bu
gonlar inmektedir. B i r gidi gek olduu anlal adamlara ikkin bir yorum dn iinde yaplmak
maktadr. Henry, yukar doru kan vagonlardan tadr: "Bunlar kn olabilir." A m a Henry o srada
birinin arkadan gekp kendisine arpabileceinden yalnzdr. Bu aklamay k i m yapyor? Bu bir sestir
ve bir dte duyulan ses ok anlamk bir olgudur.
Jung buna ilikin olarak dlerde sesm ortaya k
masnn elfin ie kanmas olduu tanmm yapar.
B u , kkleri ruhun kolektif temellerinde olan bir bil
gidir. Sesin syledikleri zerinde tartlamaz.

Henry'nin l formllere ilikin olarak kazanp


de getirdii igr dte bir dnm noktas
oluturmaktadr. Artk yeni, bilinli bir yne, bi
linli ve d dnyaya doru gitmek iin doru
noktadadr. Orada kendisini nce terk edilmi
olan kimseler beklemektedir. Orada artk onlara,
r u h u n u n nceden tanmad elerine bilinli
olarak yaklaabilir. Toplumla uyuabikr, uzlaabi-
kr. Bylece bir at alt ve yiyecee kavuur.
O zaman gerimi zen, topra besleyen ya
m u r balar. Mitolojide yamur gk ile yer arasn
da bir barma, bir sevgi birlii anlam tamakta
dr. rnein Eleusus gizemlerinde her ey suyla

Zeus'un kendisiyle bir ak gecesi iin altn

y a m u r u n a dnerek g e l d i i D a n a e

(Flaman ressam Jan G o s s a e r ' i n y a l b o y a

resmi, 1 6 . yy) (solda]. H e n r y ' n i n dnde

o l d u u g i b i b u efsane, yerle g k a r a s n d a k i

kutsal d n o l a n y a m u r simgesini

yanstmaktadr,

H e n r y ' n i n bir b a k a d n d e bir g e y i k

grnr. Bu da u t a n g a diilliin simgesidir

(Edwin Landseer, 1 9 . yy) (sada).


temizlendikten sonra gkyzne "Yamuru i n
Bilind karsnda korku
dir!", yeryzne de "Bereket ver!" diye seslenilir.
Bu tanrlarn kutsal bir evlilii olarak anlalr; b u
rada yamur, szcn tam anlamyla bir "
Henry'nin balang dnde karlatmz so
zm" olarak anlamaktadr.
runlar, daha sonrakerde de eril -aktif ve diil
nerken Henry srt antasyla, bisikletiyle sim
pasif yanlar arasnda gidip geklerini ya da ente
gelenen geride brakt kolektif deerlere yeniden
lektel perhizkrlk ardma saklanma eilimini
kavuur. Bilmemin genilemesi ve bunun ardndan
gstererek karmza kt. Dnyadan hem k o r k u
egosunun glenmesinden sonra artk yeniden
yor h e m de ona doru ekiliyordu. Temelde bir
sosyal temaslara gereksinimi vardr. Yalnz basma
kadnla sorumluluk tayan bir iliki kurmay ge
kendi yolunu bulabmitir. A m a arkadalarnn,
rektiren evkliin zorunluluklarndan korkmaktay
imdilik acele etmemesi, eyalarm ertesi gn al
d. Bu tr bir ambivalans* erkekkin eiinde b u
mas nerilerini kabul edecektir. Yeniden yabanc lunan bir kimse iki akmadk bir ey deildir.
bir klavuzluu kabul etmit. lkinde yal kad Henry ya bakmndan b u n u geride brakm olsa
nn, bireysel bir gcn, arketipsel bir figrn, ikk- da isel olgunluu bunu karlayamyordu. Bu so
ciskde kolekt bir nerinin, bir grubun dedikleri r u n iednklerde ou zaman gerekten, d
ni izlemitir. Bylece Henry kendi olgunlama yo dnyadan korkuyla ortaya kmaktadr.
lunda bir kometre tam gemi bulunmaktadr. Henry'nin naklettii drdnc d iinde b u
Henry'nin psikanalizden isel geimi iin bek lunduu ruhsal d u r u m u apak gstermekteydi:
lentisi bakmndan bu d ok umut vericidir. R u
Bana bu d pek ok kez grmm gibi
hunu gerilim ikide tutan atmak ztlklar bun
geliyor: Askerlik hizmeti, uzun mesafe yr
da, bk yandan "trmanmak" iki bilinli drts,
y. Ben yalnz bama gidiyorum. Bir trl
te yandan pasif dnceli davrana eikn, etki hedefime varamyorum. En sona m kalaca
leyici biimde anlatlmtr. Beyaz giysik acl gen m? Yolu ok iyi biyorum. Ama hepsi bk
kadn grnts de - k i Henry'nin duyarl ve ro deja vu. Balangc bir kk ormann iinde
mantik duygulanm tems ederek- mavi giysik ce ve yerler kuru yapraklarla kapl. Arazi yava
a aaya doru iniyor ve orada kalmak iste
setlerle - k i onun steril entelektel dnyasm sim
i uyandran ok ho bk derecie ulayor.
gelemektedir- kontrast oluturmaktadr. A m a b
Ardndan tozlu bir ky yolu geyor. Bu yol st
tn bu sorunlar amak, bunlarn arasmda bir den Zrih Gl yaknnda kk bir ky olan
ge salamak ok da kolay olmayacaktr. Hombrechtikon'a ulayor. Ama nce sola,
Zrih ynne doru sapmak gerekiyor. Her
iki yam stlerle kapl bir dere. Bcklk'in,
hlyal bk kadmin su boyunca yrdn
gsteren resmini andryor. Akam oluyor. Bir
kyde yol soruyorum. Yedi saat uzakta bir ge
idin ardnda olduunu sylyorlar. Kendimi
toplayp yola koyuluyorum. Ama bu kez d
n sonu farkl oluyor. Stlerle evrik dere
den soma bir ormana giriyorum. Orada kaan
bir geyik gryorum. Bu gzlemimden k
vanlym. Geyik sol tarafta ortaya kyor ve

ambivalans: i k i ynl deerlendirme, (n.)


ben saa dnyorum. Burada garip yaratk Her d, d grenin bilinli eilimlerini az
gryorum; yan domuz, yar kpek ve ayakla ya da ok dengeler. Henry'nin idealindeki roman
r da kanguru gibi. Yzleri anlamsz, uzun sar tik kzs figr de garip, kadns hayvanlarla denge
kk kulaklar var. Bunlar belki de klk dei
lenmektedir. Ekein bilind yan diil drt
tirmi insanlarm. Ben de bir keresde bir
dnyasyla simgelenmitir. Orman biknd ala
sirk kostmyle eek klna girmitim.
nn bir simgesi, hayvanslm bulunduu bir yer

Bu dn ba balang dne ok benziyor. dir. nce bir geyik, ekingen, rkek, masum ka-

Burada da karsma dsel bir kadm figr kyor. dnsln sembol, ortaya kar. B u n u n hemen

Dn btn havas da yerdeki kuru yapraklar da ardndan Henry garip, rktc "melez hay

Bcldm'in baka bir resmini anmsatyor. O resmin v a n " grr. Bunlarn kendi farklamam drt-

ad "Gz Dnceleri". Bu dte romantik bir at selliini, igdlerinin anlalamaz karmaasn,

mosfer de grlyor. Melankolisini temsil eden bir yani gelecekteki geliiminin ham maddesini an

romantik gz atmosferinin Henry'ye hi yabanc latt grlmektedir. En ok dikkatini eken ise

olmad belli oluyor. Gene bir insan topluluu onlarn hibir yz ifadesi olmaydr; yani en k

iindedir, ama bu kez askerlikte, asker arkadala k bir bilin klar yoktur.

ryla bir uzun mesafe yryndedir. Btn bu ou sam ziluinde domuz kirli cinsellii a
durum, askerliin de akla getirdii gibi, ortalama rtrr. (rnek olarak Odisse'de Kirke, kendisini ar-
bir erkek durumudur. Henry bana "yasanm bir zayan erkekleri domuza evirnrektedir.) Kpek
simgesi" demitir. A m a d gren ona uymay is asanda sadakat simgesiyse de ayn zamanda diil
temez. Yola tek basma devam eder. Olasmda her ehvctlilim de simgesidir nk e araymda se
zaman byle olmaktadr. Deja vu izlenimi de bu im yapmaz. Buna karlk kanguru analk ve ef
yzdendir. "Hedefime hi ulaamayacam" d kat li bakmn simgesidir. Ama bu hayvanlar bu zel

ncesi gl aalk duygularm gsterir. Bu ya liklerin yalnzca bir ksmm gstermektedirler daha
r hi kazanamayacan dnmektedir. Yry s bu zellikler de anlamsz ekilde karktr. Jung,
onu Hombrectikon'a karr. Bu ona giz kalm simyada masals garip yaratklarn ounlukla "ma-
ocukluk planlarm anmsatan bir addr. (Hom=ev; teria prima"mn (ilk madde), her eyin balangcn
Brechen=krmak). Ne ki krma giriimi fantezide daki maddenin, ego'nun kendi geliim ve olgunla
kaldndan burada da (balang dnde olduu ma srecine balamasndan nceki ilk total bilin
gibi) yolunu yitirir, sormak zorunda kalr. mezliin simgelendirilmesine yaradn bdirmek-

H e n r y ' n i n g a r i p hayvanlar gsteren i z i m i .

Bunlar dilsiz ve krdr; kendilerini

a n l a t a m a z l a r . O n u n bilind ruhsal durumunu

gstermektedirler. Alttaki h a y v a n yeil; d o a

v e c a n l a n n , halk a z n d a umudun rengi.

H e n r y ' n i n gelime ve ruhsal b a k m d a n

farkllama o l a n a k l a r n belirtiyor (solda].


tedir. Bunlar karsmda griince Henry'yi hangi igdselli sevilen, dolaysyla da ideaze edi
korkularn sard, onlar zararszlatrma eilimin- len bir ee ynlendirmeye cesaret edemez. Anne
den, onlarn sadece, kendisinin de ocukken bir sine olan bamllndan tr duygularn ve
sirk oyunu iin yapt gibi "klk deitirmi" insan cinselliini ayn kadma sunmakta zorlanmakta
lar olduunu dnmeye ahmasndan kendini dr. Dleri durmadan bu amazdan kurtulu z
belli etmeldedir. Korkusu nedensiz d e p d i r ; nk l e m i n i n kantlarn getirmektedir. Dlerinde
byle bilind zellikleri hayvansallkla simgele "kei kmda gizli grevde" olarak grnr, bir
yen, byle insana yabanc canavarlar iinde barn genelevdeki aa zevklerle batan karr.
dran kin korkmak iin bok nedeni vardr.
Kendimi btn erotik servenleri geride b
Bir baka d de Henry'nin bilindnm de
rakm b i arkadamla birlikte bilmediim
rinlikleri karsndaki korkusunu gstermektedir:
b kentin karanlk b sokanda b evin nn
de buluyorum. Yalnz kadnlar girebiliyor. Bu
Bir yelkenli gemide mioyum. Hi rzgar
nun iin arkadam holde kadn yz eklinde
olmamasna ramen yelkenler imi. Benim
kk bir karnaval maskesi takp merdivenler
grevim bir direi tutmakta olan bir halat
den kyor. Muhtemelen ben de yle yapyo
tutmak. Kpeteler garip bir ekilde ta pla
rum; ama orasu iyi hatrlayamyorum.
k a l a r l a kapl bir duvarm. Bu yap denizle

yalnz basma giden geminin tam snrnda


Bu dn nerdii Henry'nin merakm gidere
ykseliyor. Ben halat -direi deil- smsk
tutuyorum ve denize bakmam yasak. cektir, ancak b dolandmckla. B erkek olarak
byle "yasak" b geneleve girmeye cesaret ede
Bu dte Henry psikolojik bir snr d u r u m u n memektedir. A m a erkekini b yana buakarak
da bulunmaktadr. Kpete o n u korumakta ama kadm taklidi yaparsa, kendi bilinci tarafndan hep
ayn zamanda grn de engellemektedir. Y yasaklanan dnyaya gz atabecekt. Henry'nin
zeyinde kendi "karti'n, "glge"sini grebecei girmeye karar verip vermedii ak kayor; ketlen-
suya bakmas yasaktr. Her ey korkuyla, kukuy meleri henz alm de, bu yzden bir genelev
la karktr. Henry gibi kendi bilindrun derin ziyaretine, bunun olas sonulan nedeniyle izin ve
liklerinden korkan birisi, card bir kadndan rk remez. Belki bu yk Henry'deki homoerotik b
t gibi ayn ekilde iindeki diilden de rk- izgiyi de ele vermektedir; nk kadm kmday-
mektedir. H e m hayran olmakta hem de ona yem' ken erkekleri de kendine ekebecekt. Byle b
olmamak iin kamaktadr. Henz hayvans olan varsaym baka bir d de desteklemektedir:

Dn d o m u z benzeri hayvan

hayvansallk ve duygusallk a n l a m

tayor; e f s a n e d e hayranlarn

d o m u z a eviren Kirke g i b i . Bir

G r e k vazosu zerinde Odysseus

d o m u z halinde Kirke ile (solda).

G e o r g e G r o s z ' u n sava ncesi

toplumu talayan bir karikatr; bir

fahie, a d i l i i n i gsteren bir d o m u z

kafas tayan -adamla oturuyor

(sada).
Kendimi be ya da alt yama dnm g
Azize ve yosma
ryorum. O zamanki oyun arkadam kendisi
nin bir fabrika mdryle nasl ayp bir eyler
yaptm anlatyor. Arkadam sa elini ada
mn cinsel organna, hem onu scak tutmak Henry'nin iinde bulunduu ama kendisinin pek
hem kendi elini stmak iin koyuyormu.
de farknda olmad r u h d u r u m u aadaki dte
(Henry ek olarak, bu fabrika mdr, baba
ok etkileyici biimde anlatlmaktadr. lkel duy
mn genel bilgisinden tr benim ok deer
verdiim yakn bir arkadayd. A m a biz gusal drtsellik ile bir tr perhizkrla kama
onunla hep "ebedi bekar", hep "Puer aeter- eilimi burada tam olarak gsterilmitir. Yrd
nus" diye dalga geerdik, dedi.) yolun onu hangi yne gtrd kolayca g
rlmektedir. Bu yzden bu d daha uzun olarak
O yataki ocuklar arasmda byle oyunlar ak-
yorumlanacaktr.
lmadk bir ey dedir. A m a Henry'nin imdi b u
na geri dn sululuk duygularyla ykl olduk
larm, bu yzden de kuvvetle bastnldklarn gs Dar bir da yolundaym. Aa doru ini
terir. Bunlar e olarak bir kadna balanmaktan te sol tarafta bir uurum var, sa taraf ise bir
korkuya da yakndrlar. B i r baka d ve bunun yar. Yol boyunca yalnz bana olan gezginle
akla getdikleri bu atmay gstermektedir. rin frtmada saklanmas iin tek tek kovuklar
oyulmu. Bu kovuklardan birine yar gizlen
Tanmadm bir iftin dnne katlyo mi olarak bir sokak yosmas snm. Ama
rum. Sabahn saat birinde kk dn toplu ben onu garip bir ekilde arkadan, kaya tara
luu, yani gelin ve damat, kzn ve erkein sa
fndan gryorum; bifmsiz, yamk yumuk bir
dlar, elenceden aynlyorlar. Beklediim
ey. Onu merakla inceleyip gerisine dokunu
byk bir salona gekyorlar. Yeni ev iftin de
yorum. Belki de diye dnyorum, bu bir
onlann sadlarnn da kavga etmi olduklar
anlakyor. atmay sona erdirmek iin so kadn deil de bir erkek fahiedir. Ama bu k i
nunda iki erkek, M kadm brakp ekiliyor. i birden bir azize oluveriyor. Omuzlannda
ksa, kzl bir pelerin var. Yoldan aa doru
Henri bunun zerine "bunda Giraudonc'nun ta- yryor ve biraz eride daha geni, iinde
rumlad cinslerin savam gryorsunuz" diye kaba aatan yaplm sandalyeler ve sralar
aklad ve devam etti: "Dmdeki byk salonu bulunan kovua giriyor. Yksekten bakan bir
grdm Bavyera'daki saray, ksa sre ncesine
kadar yoksullar iin ac konutlar yapmak zere
kuUanlrmt. Oradayken kendi kentlime, eski bir
gzelliin ykntar iinde yoksul bir yaam sr
mek, byk bir kentin kinlikleri arasmda aktif
bir yaam srmekten daha iyi de mi diye sormu
tum. Ksa sre nce bir arkadanun nikahnda a
hit olarak bulunduum srada da gelin zerimde
hi iyi bir izlerm brakmam, bu evlilik ksa za
manda yklr diye dnmtm."
Pasivite ve iednkle smma zlemi, bir
evliliin baarsz olacandan k o r k u , dte cins
lerin ayrks; btn bunlar hi kukusuz Henry'nin
bilinci gerisinde saklanan giz kukularn semp-
tomlarydar.
bakla btn bulunanlar, bu arada beni de lin tarafnda grlerinin sert duvaryla evril
szyor ve btn onu izleyenler o kovua gi mi dar yolda erleyen yalnz gezgin resmi, daha
rip yerleiyorlar. b i n y ncesinin in kehanetler kitab I-
Ging'in drdnc iaretinde grlr. Henry de o
Henry'ye bu figr paleotik adan kalma bir kitapta aratan gezgin gibi "gen bir akn"dr.
bereket tanras heykelcii olan Willendorf Ve- A m a belki de anaz sayesinde artk hi de davet
ns'n artrmt. "VVallis'de (svire'nin kr olmayan ykseklerden aa doru inmekte
Franszca konuulan blgesinde bir kanton) bir dir. Hedefe ynekk olarak, yani yapay olarak ka
gezim srasmda eski Kelt mezarlarm gezerken yalara oyulmu olan kovuklar, Henry'nin bilin
kalalara dokunmann eski bir bereket tresi ol alanndaki bind boluklar simgelemektedir.
duunu duymutum. Orada bir kayann dz bir Bunlar, d dnyadaki gerimler tehdit edici ol
yz her trl maddeyle svanm; ocuu olma duunda, "yldrmlar" derse smlabilecek
yan kadnlar, ksrhktan kurtulmak iin plak k- yerlerdir. Konsantrasyon gc azaldnda fante
laryla bu kayadan aa kayarlarm." Azizenin zi dnyas engeenmeksizin bu boluklara girebi
pelerini de ona nianlsnn bir ceketim anmsat- lir. Orada beklenmedik durumlar ortaya kabilir
mt; ama o beyazd. B u n u bu dn grld ve ruhun tasarmlara bol oyun alam buakan arka
gece dans iin giymiti. B u n a karlk onun birlik planna derinlemesine bir bak salar. B u n u n ya
te olduu bir kz arkada da kz bir ceket giymi nnda kaya kovuklar "tatan ana r a h m i " sembol
ti ve bu kendisinin daha ok houna gitmiti. leri, deitiimiz, yeniden doduumuz esraren
Dn anlattklarn doru olarak anlayab- giz maaralardr. ednk Henry de dars ken
mek iin Henry'nin aklna gelenleri kltr ve sim disi iin fazla bulank olduunda, dlerini zgr
geler tarihinden analojilerle btnlemek gerekir. brakabmek iin herhalde binli egosunun bir
Sol yarmda, yani bind tarafmda korkun de maarasna ekir. Bylelikle o n u n nnde ne
rin bir uurumla snrlanm, sa yannda, ya b i den, isel di izgilerinin bir yansmas olan bir

Henry'nin izimlerinden biri;

dndeki kpete yerine ta

duvarlar o l a n kayk (solda).

Henry'ye fahienin artrd

"VVillendorf Vens" a d verilen

prehistorik figr ( s a d a ) . A y n dte

a z i z kutsal bir m a a r a d a grn

yor. Birok g e r e k m a a r a

kutsaldr. Resimdeki Lourdes'da

Bakire M e r y e m ' i n kk bir kza

g r n d Bernadette m a a r a s (en

sada).

285
kadn grd de aklanabilir. Bu biimsiz, sn- "arkadan" demek onun en az insan olan tarafn
gersi bir nesnedir. Bu bilinaltna bastrlm olan dan demektir, o tarafta kalalar, yani bedenin er
dii resmidir. Ona bilinli yaamnda asla yakla kein ehvet duygularn en fazla uyaran paras
mamtr bile. O, anne kompleksi olan her oulun bulunmaktadr. Henry fahienin kalalarna do
kutsallatrlm anne kavrammn kar k u t b u ola kunmakla bilinsiz olarak, ilkel kabilelerde yap
rak gizli bir hayranlk uyandrsa da onun iin dai lan trden bir bereket riti de uygulam olmakta
ma sk bir tabu olarak kalmtr. Kadnla ilikide dr. Dokunmak, el koymak hem ifa vermekle
btn duygular darda brakarak kendini saf hem savunmak ve lanetlemekle ou kez e an
hayvans, cinsel olanla snrlayabilme olaslnn lamldr.
byle bir gen adam zerinde ok batan karc B u n u n hemen ardndan, bu figrn bir kadm
bir etkisi vardr. Byle bir birliktelikte duygular olmayp bir "erkek fahie" olabilecei fikri gelir.
n birbirinden ayrabir, sonu olarak anneye ge Bylece o birden mitolojide sk sk ortaya kan
ne de sadk kalm olur. Yoksa her dii varln bir hermafrodit figr halini alr. (Balang d
anne olarak tabulatrmas oulun ruhunda kar ndeki rahip gibi.) K e n d i cinsiyetine ilikin g-
konulamayacak kadar etkindir. vensizk ergenlikte hi de nadir dedir, o ya
Tmyle k e n d i fanrezerirn maaras iine larda homoerotizm de bu yzden allmadk bir
ekilmi olan Henry fahieyi ancak "arkadan" g ey dedir. Daha nceki birka dte de grd
rr. Onun yzne bakmaya cesaret edemez. A m a mz gibi bu Henry'nin yapsmdaki bir gen

Bir pelerin sklkla insann evresine

g s t e r d i i "maske" y a d a " p e r s o n a "

a n l a m tayabilir. Ilyas p e y g a m b e r i n

kaftan da benzer bir a n l a m a sahipti:

G e ykseldii srada kaftann halefi

A l i s a ' y a , kendi roln stlenmesi iin

brakmt. Bir sve kyl resminde

(solda].
adama hi de uzak deildir. Belki fahienin cinsi istedii sonucunu karabiriz. Pelerin krmzdr,
yeti zerindeki kararszlkta bir saptrma meka yani ihtirasm, duygularm geleneksel rengini ta
nizmas da ilemekteydi, bylece d gren iin maktadr. Bylece azize bir erotize nmarlik y
itici olduu kadar ekici de olan dii"yap nce bir n yani cinselliklerini bastran, yalnzca ruhlarna
erkee, ondan sonra da bir azize dnt. Bu ya da aklarna dayanan erkeklerde bulunan bir
ikinci dnm bu figrden btn cinsel izleri zelk verir. D b u n u n gen bir insan i ok
alp gtrm oldu, cinselliin geredeki her doal olduunu bertmek istemektedir.
trl etseii reddeden perhizkr bir aziz yaa A z i z kovuktan rkp yoldan aa, yani yksek
mna doru y o l gsterdi. D grmede bir utan ten alaa doru, vadiye doru erken i k i n c i bir
brne dnmek - b u r a d a bir fahienin azizeye maaraya girer. Bu kaba odundan sralar, masa-
dnmesi- hi ender deildir. Simyada olduu laryla ilk Hristiyanlarn kovalandklar srada
gibi en aa olandan deiim ve soylulamla en ayinlerini yaptklar snaklar anmsatmaktadr.
yce olan ortaya kar. B u n u n kutsal, a veren bir yer, ruhani, yersel
Azizin pelerini de Henry'nin dikkatini eker. olann gksel olana, etsel olann ruhsal olana d
Bir pelerin ounlukla evreye kar taknlan ko nm gizeminin bulunduu bir yer olduu an
ruyucu bir kf ya da Jung'un "persona" adm lalr. A m a Henry'nin onu izlemesine izm yoktur;
verdii bir tr maskeyi simgeler. Persona bir yan btn oradakilerle, yani kendisinin btn bilin
dan bireyin da grnmn salar, te yandan d ksmi kiilikleriyle birlikte dar gnderir.
i kimliim dier insanlarn merakndan korur. "erideki" dnyada, ruhsalm dnyasmda kala
Dteki aziz personas bize Henry'nin nianlsyla bilmesi i nce d dnyaya ayak basmak, ken
ve onun kz arkadayla olan ilikisini aklamak dini ispatlamadr. nk aziz, henz ayrmam
tadr. nk azizin pelerini her ikisinin klklar ama kavrayc bir biimde olsa da ayn zamanda
nn da zelliklerini tar. B u n d a n Henry'nin b i - sei, r u h u n iinde kaderi belirleyen tanr resmini
lindnn, ekim glerinden kendini korumak simgelemektedir. Henry ise henz onun ok yak-
i her i k i kadma da azizlik zeuiklerini sunmak nnda durabilmek i yeterince olgun deildir.

Fahieye H e n r y ' n i n dokunuu,

dokunuun byl etki y a p a c a

inancna b a l olabilir. 1 7 . y y ' d a n

y a p a n rlandal Valentine Greatstakes'in

elini d o k u n d u r a r a k iyiletirdiine

inanlrd (ortada].

Persona'ya bir baka rnek: ngiliz

Beatnik'lerin giysileri, d e e r y a r g l a r ve

y a a m tarzn e v r e y e ilan etmek iindi

(sada).
Analiz yolunda

Kuku ve direnlere ramen Henry canla bala rnt oluturuyor. kartan paralarn ya
ruhunda olup bitenlere katlmaya balad. Dle kndaki istasyonun raylaryla tanmas gere
rinden etkilendii aka grlyordu. Onlarn b i kiyor. Gln tabam ye bir toprak parasma
linli yaamm anlaml ekde kompanse ettikle dnyor.

r i , kendi ambivalansma, kararszlna, pasifliine


ikin olarak kendisine ok deerii grler ver Eer d bilindnda olup bitenlerin bir
dikleri anlalyordu. Zamanla Henry'nin kendi gsterisi olarak ele alrsak burada, bilin yaam
r u h gezisinde tam yol erlemekte olduunu apa da da fark edeben nerri bir erleme kendini
k gsteren dler gelmeye balad. Anazin gsteriyor. Suya (bilindma) batm olan (bas
balamasndan i k i ay kadar sonra u d getirdi: trlm olan) lokomotifler -enerji ve g simgele
ri dte yk vagonlaryla- her trl deeri, yk

Memleketimden ok uzak olmayan komu tayan aralarla birlikte gn na kartlmak

bir gln kysndaki kk bir yerin umann tadr. Onlarla olaslkla Henry'nin ocukluunda
da, suyun dibinden son savata batrlm lo kendisinin aktivite basncnn nemli bir miktar
komotifler ve yk vagonlar kartyor. nce da alt tabakalara inmiti. imdi bunlar yemden
silind biiminde byk bir lokomotif kazan kuanabecektir. Gln koyu renkli tabannn
kartyor, ardndan muazzam, pash bir yk da ye bir ayra dnmesi Henry'nin yeni uya
vagonu. Her ey seyre deer romantik bir g nan glerim anlatr.
Ama diil yam da Henry'ye yalnz bana yap bylece kamburla "iftlemitir", aksi takdirde
t bu yolculukta yardmcdr. On altnc dn korkulu "ihanet ettii" dncesi akkna gelmez
de o karsna kambur bir kz olarak kar. di. Gerekteyse Henry burada kendi diil yamyla
bir iliki kurmutur. Bu kk kambur kzn
Tanmadm, ince grnl ama kendi Henry'nin ruhsal gehrminde oynad nerrdi rol
sini irkinletiren bir kamburu olan bir gen bir baka dte anlatlmaktadr:
kadnla okul yolundaym. Okul binasna daha
birok gen de giriyor. Ama hepsi an dersi Tanmadm bir erkek okulundaym.
iin zel odalara giderken kz ve ben kk Oraya ders saatinde gizce giriyorum. Neden
kare eklinde bir masann basma oturuyoruz. gizlendiimi bilmiyorum. Snfta kk drt
O bana zel an dersi veriyor. imden birden ke bir sandn arkasma saklanyorum. Ko
bir acma duygusu ykseliyor ve bu yzden ridora aan kap yar ak. Yakalanmaktan
onu dudaklarndan pyorum. Ayn anda korkuyorum. nmden bir erikin beni gr
susuz olsam da nianlma ihanet ettiim ak meden geiyor. Ama kk kambur bir kz
lma geliyor. geyor ve beni hemen buluyor. Saklandm
yerden beni karyor.
an ile ark duygularn anlatmdr; bunlar
dan da Henry hl korkuyor. Bunlar ancak ergen Her ikisinde Henry kza bir okulda rastkyor.
halde, romantik biimde tanyor. Bunlar burada H e r ikisinde de gekmesine yardmc olacak bir
eit drt kenaryla bir btnlk motifi olan " k a r e " ey reniyor. Ayrca bunu fark edilmeksizin
bir masayla amatlmaktadr. Bu d u r u m duygular yapmas, o srada pasif kalmas gerekiyor. B u n a
n harekete geirmek iin tam anlam Ue uygun benzer "kambur irkin kz'Tar pek ok masalda
dur. Kz dudaklarndan pmesine engel olamaz, ortaya kar. Halk aznda da " k a m b u r " u n irkin
liinin, doru adam gelip de kz bir pckle la
Resim ( W i l l i a m Turner) "Rain, Sleam netinden karrsa yeniden parlamaya balayacak
a n d S p e e d " a d n tamas g i b i ,
olan en byk gzelkkleri saklad sylenir. B u
lokomotifler, a p a k d i n a m i z m , enerji

ve hareketi simgeler (solda).


rada kz Henry'nin, ayn ekilde kendisini irkin
Henry'nin dnde g l d e n karlan letiren bir lanetten kurtarlmas gereken r u h u
lokomotifler d e n c e d e n b i l i n d n d a olabir. Henry'nin duygularm ark syleyerek
bastrlm d u r a n , d e e r l i bir etkinlik
uyandrmaya akmas ya da onu parlak gndz
iin potansiyeli gsteriyor (altta).
yla karamas iin sakland kuytudan
kar onun yardma hazr bir kadm nder oldu
unu gstermektedir. O halde Henry h e m nian-
ksna h e m de ayn zamanda, nce d dnyadaki
"kadn"n temscisi, sonra da ruhunun derinle-
r i n d e k i diil zelliklerin somutlamas demek
olan kambur kza ait olmakdr.
Kehanet d

Tmyle akc dncelerine dayanan, ruhsal sol bacam yarauyor. Bu kez yolun ap
yaamlarnn belirterini grmezden gelen k i m almayacan bir fal gsterecekmi; yoksa
selerde sklkla bat inanlara doru aklanamaz bunu yaammzla dermiiz. nce sra bende.

bir enim bulunur. Kehanetler, faar, dinler, b Drt inli nldiinden ubuklarla fal ayorlar.
Sonu olumsuz, ama bana gene de ikinci bir
ycler, dolandnc arlatanlar tarafmdan kolay
ans veriliyor. nce yanmdaki kii balanm
lkla kandrlrlar. Dler ldinin d yaamm
ken bu kez beni balayp bir yana koyuyorlar
dengelediinden, bu kierin kendi zihinlerine
ve benim yerime o geiyor. Onun nnde fal
verdikleri ar nem de akd olanla yz yze
benim iin ikinci kez atlyor. Bu kez sonu
geldikleri ve ondan kurtulamadklar dlerle
olumlu oluyor ve ben kurtuluyorum.
dengelenmi, kaldrlm olur.
Henry de bu olguyu analizi srasnda ok etki
Bu dn garipi ve ahlmadk nemi kadar
leyici ekde yaad. Byle akld temalara da
semboUerinin zenginhi, btnl ilk bakta
yal drt olaanst d r u h s a l geliiminde
grlyor. B u n u n l a birlikte sanki Henry'nin bilin
nemli kilometre talarm oluturdular. Bunlar
ci b u n u grmezden gelmek istiyor gibiydi. Bilin
dan ki anahzin balamasmdan on hafta kadar
dnn yarattklar karsmdaki kukuculuu d
sonra geldi.
nldnde bu d rasyonalizasyon tehlike
sinden korumak, araya girmeksizin Henry'nin ru
Gney Amerika'da maceral bir yolculuk
h u n u etkilemesini salamak nemli grnyor
srasnda nihayet yurda dnmek iin iddetli
du. Bu yzden bir yorumdan kandm. O n u n ye
bir istek duyuyorum. Bir da zerinde bulu
rme bir neride bulundum: Kendisine nl in
nan bilmediim bir kentte tren istasyonuna
fal kitab I Ging'i (Deiimler) okumasn ve son
ulamaya alyorum. gdsel olarak istas
ra dteki drt tipin ne yaptm kendi kendine
yonun kentin merkezinde, dan en yksek
noktasmda olduunu dnyorum. Gecike dnmesini salk verdim.

ceimden korkmaktaym. Bir ans eseri sa I Ging kkleri mitolojik zamanlara giden, eli
tarafmdaki, istasyona hi geit vermeyecek mizde 3000 yllarndaki ek bulunan ok eski
bir duvar gibi diken ortaa mimarisiyle ya bir bgelik kitabdr. B u n u harika bir yorumla bir
plm, bkbirine bitiik evlerin arasmda ke likte Almanca'ya evirmi olan Richard Wilhelm'e
merli bir geit buluyorum. Sahnede ok pito gre in'in her i k i ana felsefe aknmn, Taoizm
resk bir taraf var. Evlerin gne, boyal yz
ve Konfuyanizm'in kkleri I Ging'dedir. Kitap i n
lerini, geidin karanlk kemer giriini ve gei
sann, kendisini evreleyen mikro ve makrokoz-
din loluu iinde kaldrmlara oturmu pa
mosla birlii, birbirini tamamlayan, birbirine zt
avralar iinde drt kiiyi gryorum. Soluk
eril, diil eler e Yang ve Y i n ikilii varsaymla
solua geide dalyorum; birden nmde, bes
belli ayn ekde trene yetimeye alan ace r zerine dayanr. I Ging'de 64 iaret bulunur. Bu

leci biri beliriyor. Yaklarken kapy koruyan iaretlerin her b i r i alt izgiden olumutur. Bu
drt kii nmze atuyor, inli oluveriyorlar izger Yang ve Yin'in olas btn kombinasyon
ve bizi engellemeye alyorlar. Onlarla bou lardr. Dz izger Yang ya da eril yani gl, ke
urken birinin sol ayann uzun trna benim sik izger Yin ya da di yani zayf saylr.
Her iaret insancl ya da kozmik durumdaki tl olarak yazmtr. imdiye dek rastlant, tele
deiiklikleri tanmlamakta, her b i r i bu durumda pati, kehanet vb olarak tanmlanan olaylar ve
tutulacak olan yolu resimli bir dille anlatmakta benzerleri de bu ilkeyle aklanabilir. Dler de
dr. inliler bu fala iaretlerden hangisinin belli zaman zaman byle bir zellik gsterebirler.
bir anda en uygun olduunu bulmak iin bakar Henry I Ging'i dikkatle okuduktan sonra, kendisi
lar. inliler b u n u n iin elli ubuktan oluan bir ne uygun bir dozda kuku e de olsa, benim ne
demeti kullanrlar. A m a bugn genel olarak rime uymaya, paralarla bir fal amaya karar ver
madeni para kullanlmaktadr. Bunlarn nn miti. Sonu artcyd. E l d e ettii iaret Meng
de ayn zamanda atlmasyla bir izgi oluur. Bu yani "genlik aknlyd ve bu kendi yaamn
srada yaz Yin'dir ve i k i saylr. T u r a ise Yang'dr daki d u r u m l a gin bir "anlan e olu" gster
ve saylr. Paralar alt kez atlr, bylece yant mekte, tam uyan bir " t a m " salamaktayd. Kitaba
iermekte olan iaret olumu olur. gre bu iaretin stteki izgisi bir da, dolay
Henry bir kez, inlerin gelecei aratrmak syla da "skuneti koruma'y simgelemekteydi.
iin kullandklar garip bir oyuna ilikin bir eyler Biimlerinden tr bir "kap" olarak da yorum-
okumu olduundan sz etmiti. (Olaslkla lanabirdi. A l t t a k i izgi suyu, ukuru ve ay
Jung'un "Altn ieklerin G i z e m i " adl kitab yo simgeliyorlard. Bu simgelerin hepsi Heny'nin
rumunda.) Jung bunun asla sama olarak deer nceki dlerinde ortaya kmlard. Henry'ye
lendirilmemesi gerektiini gstermiti. nk bu uyarlanabecek szler arasnda u da bulunuyor
tr "ilahi gibi" olan yntemler "ezamanllk" ilke d u : "Genlik akmh iin bo imgelemlere sap
sine, yani bir d olayn isel bir olguyla, nedensel lan en umutsuz olandr. Bu fantezer ne kadar
olmayan ama anlamh olan e zamanhlma da gerekd olursa utanmalar o demi azalr."
yanmaktadr. Jung bu konuda "Nedensel Olma Bu ve benzeri cmlelerle falm Henry'nin soru
yan Birlikteliklerin B i r lkesi Olarak Ezamanl nu iin dorudan doruya anlan olduu ortaya
lk" adl yazsmda (Toplu Yaptlar, Cilt 8) ayrn kyordu. Bu onu ok sarsmt. nce bu oku is-

l-Ging'in, genlik toyluu denilen

M e n g h e k s a g r a m n n o l d u u iki

sayfas (solda). Bunun st izgisi

bir d a gsterir ve bir k a p oluturur.

Alttaki izgisiyse suyu ve mahv

gstermektedir.

H e n r y ' n i n g e c e g r d mifer v e

klcn kendi i z d i i resmi ( s a d a ) . Bu

da l - G i n g ' d e Li iaretidir ve "tutan ve

ate" demektir.
tenciyle bastrmay denedi ama etkisinden kurtu- ana izgilerimi! kiilemesi olarak anlalmas ge
lamyordu. I Ging'deki fakn, bilmeceye benzer, rektii apakt. Byle resimsel bakmdan gl
simge dolu aratrmna ramen onu ok derinden olan dler olduka enderdir ama etkeri de o
etkiledii anlakyordu. B u n c a zaman yadsm ol kadar gldr. Bu yzden bunlara "Deiim
duu akldna yenilmiti. K i m i zaman susarak, dleri" diyoruz.
dmi zaman heyecanla "bunlarm hepsim iyice d- D grene byle simgelerden yana ok zen
rumeyim" dedi ve oturumu erkenden terk etti. gin olan dler fazla bir ey anmsatmaz.
Ertesi seansn da gribi bahane ederek iptal etti Henry'nin akna da i'de bir i bulma abas ol
ve bir daha da grnmedi. B e n "sakin duru" ba duu ama orada bekar kimse istemedikleri iin
lanmda sabrla bekledim; kehaneti henz sindi ie alnmadndan ve ilerin amak zorunda
remediini dnyordum. Bylece bir ay geti. olmayp kendilerini meditasyona verdiklerinin
Sonunda Henry yeniden gzkt ve heyecan iin bertisi olarak sol ederinin trnaklarn uzattkla
de, akn, arada neler olduunu anlatt. Kehane rndan baka bir ey gelmiyordu. Gney Ameri
te aldrmamak iin balangta gsterdii entelek ka'da bir i bulmada urad baarszk karsn
tel aba ie yaramamt. Ksa zamanda bu keha da imdi fantezisi dyle yardmc oluyor, oray
netin bddiklerinin kendis matla izlediini Avrupa'daki kendi yurduna kar ilkel, korkutucu
fark etmiti. Dnde olduu gibi I Ging'e bir da ve duygusal bir lke haline dntryordu. P s i
ha dammaya karar vermi. A m a genk aknl kolojik ardamda bu kolektif binaltna uygun b
iareti ikinci b danmay kesikle yasakla resimdi. Bu ayn zamanda Henry'nin bilinci tara
maktadr. ki gece boyunca yatamda uykusuz fndan ynetilen k l t r l zihnin ve svire Prita-
dnp durduktan sonra nc gece birden g nizmi'nin de tersiydi. Gerekte bu kendisinin hep
znn nnde btn parlakyla bir hayal belir zledii ama ksa zamanda hi de konforlu bul
mi: Bo odada karardkta b mifer ve bir k mayaca doal "glge lkesi"ydi. Gney Ameri
ddayarak havada as duruyorlarm. ka'nn simgeledii karanlk, annesel yeralt gle

Henry hemen I Ging'i rasgele am ve akn ri tarafmdan dnde kendi aydk annesine ve

lk iinde 30. blmdeki u yorumu okumu: nianlsna doru itilmekteydi. Birden onlardan

"Tutmaktr ate, zrhl giyser, miferler demek ne kadar uzaklam olduunu fark ediyor, kendi

tir, mzrak ve silahlar demektir." B u n u n Li iareti ni tmyle yabanc bir kentte yapayalnz bulu

demek olduunu anlam ve o zaman kehanete yordu. Bilinteki bu art dte "daha yksek bir

ikinci bir bavurusun neden yasakland da orta yer" olarak sngelenmekteydi. Kent bir da ze

ya km. nk dnde ego ikinci bir soru an rinde kurulmutu. O halde Henry glge lkesinde

sna sahip olamaz, kehanete ikinci kez bavuran- daha yksek bir binlie doru, "yukar doru"

sa tuzak yani kendi glge yamdr. Ayn ekilde I trmanyordu; oradan " y u r d u n a y o l bulmay"

Ging'e ikinci soruyu yorulmadan soran, kitab umuyordu. Bu bir daa kmak sorunu daha onun

aarak geceki dne uyan bir simgeyle karla


an da Henry'nin yar bilin eylemidir. Henry
bylesine alt st olduuna gre artk grd b
Henry'nin kehanet dndeki kap
yk d yorumlamaya ama an gelmiti. Onu
bekilerinin bir paraleli; i n ' d e
grdnden bu yana kocaman ay gemiti.
"Mai-Chi-San" maaralarnn
Dn tek elerinin Henry'nin i kiiinin ie giriini koruyan heykellerden biri,

rikleri olduu, oradaki alt kiinin kendi ruhunun 10.-13. yy.

292
balang dnde de vard. Azizle fahie dn oluyor. Ancak kendi ruhunun imgelerini tanm
de ve daha birok mitolojik ykde olduu gibi, olan olgunlam bir kimsede self kendi btn ve
da deiim ve aknk iin vahinin geldii yer kendine zg deerleriyle ortaya kabilir.
dir. Henry istasyonun nerede olduunu bilmese
"Da zerinde kurulu kent" de kltr tarihin de igdsel olarak onun kentin merkezinde, en
de pek ok kullanm bulan, ok tannan bir sem yksek yerde olduunu tahmin eder. Binci ken
boldr. Kent, tam ortasnda tanrnn algland di mhendislik mesleiyle zdelemi, bylece
self (ruhun en i ekirdei ve btnl) bulu i dnyasm da uygarln akc bir rnyle, bir
nan " r u h alani'n tems eder; anne simgesi, kuca demiryolu istasyonuyla simgelemitir. A m a d
nda tanrnn tahtnn bulunduu ebedi acnn bu ynei reddeder ve tmyle baka bir yola
ikonu ya da ortasmda Buddha oturan lotus ie gider.
idir. Barndran ve kucaklayan, tam ortasnda Bu "yol", "alttan" karardk bir kemerin altn
ok deerli bir ey bulunan kentin plan, simgesel dan, yani bilinaltnn derininden gider. Kap ay
olarak baklrsa, r u h u n asl dzeni, btnl de n zamanda bir eik simgesi, tehlikelerin kol gez
mek olan mandalaya uymaktadr. Garip bir ek dii bir yer, ayn zamanda ayran ve birletiren
de Henry'nin dnde elfin mekan insan toplu bir yerdir. Arad, uygarlamanu Gney A m e r i
munun bir trafik merkezi, bir istasyon olarak ka'y Avrupa'ya birletirecek olan demiryolu is
tems edilmitir. B u r a d a bu d grenin henz tasyonu yerme Henry imdi, girii yere km
grece az gelimi olan kiilik aamas nedeniyle olan, sef grnl drt i tarafmdan tutul
kendi yaantlarndan bir nesneyle simgelenmi mu olan karanlk bir kapnn nnde durmakta
dr. D onlar birbirinden ayran b zellik ver
miyor. Bu yzden onlar erkeksi btnln he
nz ayrmam drt zeli olarak grlebilir.
Btnln, tamarrdn simgesi olarak drtlk,
Jung'un yaptlarnda ayrntl olarak anlatt bir
arketiptir. O halde bu inler, Henry'nin, alma
s gereken "elfe giden y o i ' u kapattklar iin, al
drmadan geip gidemeyecei bilind eril r u h
sal eleridirler. Er ilke e yzleme, onun ay
rmas ncelik tamaktadr. Yoluna devam edip
edememesi buna badr.

Tehdit eden tehlikeden habersiz. Henry istas


yona erimek i aceleyle kemer yola giriyor.
Orada kendi glgesiyle, yani burada doaya daha
yakm olan kaba b serseri olarak kien olan
cansz, ilkel yanyla karayor. Bu figrn orta
ya kyla Henry'nin introvert yam, olaskla
iinde bastrlm olan duygusal ve akld olanla
r temsil eden btnleyici ekstrovert yanma katl
maktadr. Bu glge yan, bilin egoya gre daha
ne kyor; nk o zaten aktif, bamsz olan bi-

293
lind zelliklerdir. O yzden bu, her eyin onun gelenen bu eilim, hl korkmakta olduu kendi
yznden olduu asl kader belirleyicidir. diil, bilind yannn bak as ya da "duru
D en yksek noktasna doru hzla ilerler. noktas" inli tarafndan yaralanmtr. Elbette
Henry, yanndaki serseri ve drt kap bekisi ara bu yaralanma Henry'n gerekli deiiklikleri ya
sndaki dv srasnda Henry'nin sol baca in pabilmesi iin yeterli deildir. nk her trl
lilerden birinin sol ayann uzun trnayla yara deiimin ilk koulu bir "kyamet", yani o ana ka-
lanr. Burada Henry'nin bilinli egosunun Avn darki dnya grnn ykldr. ocuklar er
pal karakteri Dounun kiilemi eski aklyla, keklie geiren inisiyasyon rit leriule bu. yeniden
yani kendisiran kartyla arpmaktadr. inliler doup da tam deerli bir sop yesi olarak erkek
bambaka bir ruhsal anakaradan, tanmad, bu ler birlii arasnda yerini almadan nce geirile
yzden de ok tehlikeli grnen "br t a r a f t a n cek olan simgesel bir lm vardr. Byle bir yeni
gelmektedirler. in ayn zamanda, halkndan ok eilime yer amak iin nce bu gen mhendisin
lkesinin kastedildii "Sar Topraklar" demektir. bilimsel, mantkl yneliinin kmesi gereklidir.
Bu topraksall, bu yeraltndan olan da Henry O n u n ruhunda her trl "akld" bastrlmal-
kabul etmelidir nk kendisinin entelektel bi dr. Bu yzden de bunlar dler dnyasnn dra
lin yarmn as eksii budur. ok yakna geldi matik paradokslar karsnda kendilerini belli
inde bu sefil varlklarn ink olduklarn anlama
Bir a n a l i z g r e n i n y a p t , krmz
syla, zaten kendi igrs kendi "karti'n ayrt
" d u y g u y a n " n d a siyah bir c a n a v a r ,
etmek zere bir igry salamtr; bundan da mavi "ruhani" y a n d a ise M a d o n n a y
onda bir bilin genilemesinin balad kart la- a n m s a t a n bir k a d n o l a n resim

bilir. Henry'nin daha nce iitmi olduunu sy ( s a d a ] . H e n r y ' n i n ruh durumu da

b y l e y d i : Bir y a n d a safla, bekarete,


ledii uzun trnan sol ayakta bulunmas - k i ayak
yklenen ar d e e r , te y a n d a
ayn zamanda pene demektir- burada bir hare bilind drtsellikten korku. G e n e d e

kete gemek sorununun deil, Henry'yi yaralaya kk, yeil, m a n d a l a y andrr bitki

"birletirici s i m g e " o l a r a k iki zt tarafn


cak kadar aykr olan bir konum ve duru sorunu
a r a s n d a duruyor. Bir b a k a a n a l i z
nun sz konusu olduunu belirtmektedir.
sonrasnda "uykusuzluk" a d n v e r d i i
Henry'nin yeraltndan gelene, diil olan, kendi resmi (solda). Tmyle tutkulu, krmz

doasnn maddi derinliklerine bilinli ynelimi drtlerini, korkusunun siyah " d u v a r "

ile, bilincini k a p l a m a m a s iin nasl


ok belirsiz ve ambivalandr. "Sol baca" ile sim
g e r i y e bastrd grlyor.
ediverirler. Bylece Henry'nin dnde de
Akld ile yz yze
akd olan, insan kaderi zerinde korkutucu ve
anlaamaz bir gc olan yabanc kken bir "fal"
eklinde belirmitir. Henry'nin akc egosuna, bir
Henry'nin davranlar fal dnn zerinde nas
sacrificium inteectus'a kaytsz artsz boyun e
bir etki yaratm olduuna hib kuku brakm
mekten baka bir seenek kalmamtr.
yordu. imdiden sonra artk bilindnn bddik-
A m a Henry gibi byle deneyimsiz ve olgunla
lerini merakla izkyor, analiz de gittike hzlanyor
mam kimselerin bilinci henz bylesi bir feda-
du. O zamana kadar ruhunun derililerini neredey
krkk iin yeterince hazr dedir. ansm yitirir
se yrtacak boyutta olan gerilim artk yzeye k
ve yaam tehlikeye girer. Ayn zamanda artk yo-
mt. Bununla blikte cesaretle dayand ve girii
lunadevam ederek evine de dnemeyecek, byle
minin mutlu sonuna ikin gittike artan umudu
ce erikinlie geiten de kurtulacaktr.
nu korudu. O byk dten daha iki hafta geme
Henry'nin igrs bu "Byk D"le tam da b u
den (yani henz d konumadan nce) yeniden
na hazrlanmaktadr. A m a o zaman bilink, uygar
akdyla yzletii bir baka d grmt.
egosu balanp bir kenara konur. K e n d i yerme -
kel serseri geecek ve Henry'nin yaamnn bal
Odamda yalnzm. Bir dekten b sr
olduu fak o atacaktr. A m a ego izolasyonla tu
kara, iren bcek kyor ve benim proje
tuklanm ise, glge figr e simgeletirmi
masam kapkyorlar. Ben onlar bir tr byy
olan bind ierii yardma koup zm geti-
le dekkierine geri sokmaya akyorum.
rebir. B u , o bikn tarafmdan tannr, srekk re-
ya da drt bcek kalncaya kadar bunu baa-
fakata alnrsa olabir. Henry de bylece kurtul
ryorum da. Bu kalanlar masadan inip odaya
mutur. nk kendi glgesi, kendi yerine oyunu dalyorlar. Onlar kovalamaktan vazgeiyo
kazanmtr. rum; nk artk o kadar iren gelmiyor
lar... Saklandklar yeri atee veriyorum. B
yk b alev ykseyor. Odamda yangn ka
candan korkuyorum ama korkum bouna.

O srada Henry artk dlerinin yorumunu


renmi olduu iin bu kez kendisi bir yorum ge
tirmeyi denedi: "Bcekler benim karankk zelk-
lerimi tems ediyorlar. Bunlar analizle uyandrl
dlar, grnr hale gelder. Onlarn, benim izim
masamn simgeledii mesleimi bastrmalar teh
likesi var. Bununla birkte bana bir t r siyah ska-
rabeus* anmsatan bu bcekleri elimle ezmeye
cesaret edemiyorum, onun yerine kendimi "b
y " kuanmak zorunda hissediyorum. Onlarm
sakland yeri atee vermekle "ahi" gleri yar
dma armaya akyorum. nk fkran alev

E s k i Msr'da kutsal saylan bcek-Bokbcei. (n.)

295
stunu bana "Konfederasyon Atei"r* anmsat j
yor." Dikkati eken bceklerin, depresyon, yas ve
lm anlatan siyah renkte olmas. Dte Henry
odada yalnzdr. Bu kolaykla ie dn, i s
kntsn artrr. Mitolojiden, rnein Msr'da
gnein simgesi olarak kutsal saylm olan "altn"
renk skarabeusiar bilinmektedir. A m a burada
onlarm srtlar siyahtr; o halde tersini yani eyta
ni olan simgelemektedirler. Henry bunlarla by
e savamak istediinde bu igds dorudur.
Gene de birka bcek yaamda kalmtr. A m a sa
ylarnn azalm olmas Henry'nin korkusunu, tik
sintisini gidermeye yeter. Bu kez de onlarn yuva
larm atele yok etmek ister. Bu olumlu bir ey
lemdir; nk ate deiimi ve yeniden douu
salar. (rnek Phoenix sylemi simgelen.) Bu
I 1 3 0 0 y l n d a n bir Msr kabartmas
srada kukusuz ki mantkl akl deil bilind, bir Skarabeus (bok b c e i ) ve tanr

akld ani bir dnceyi kullanmaktadr. Ondan A m m o n ' u gne i i n d e gsteriyor

(stte). M s r ' d a Skarabeus a y n


sonraki bilinli yaamda Henry'nin giriim cesa
z a m a n d a gnein d e s i m g e s i y d i . D a h a
retiyle dolu olduunu gryoruz, ama bu herhal
o k H e n r y ' n i n dndeki "eytans"
de henz uygun yer ve biimde dedir. B u n u n b c e k l e r e b e n z e y e n bcekler. James

iin bir baka dn sorununu daha fazla aydn Ensor'un ( 1 9 . yy) i z i m i insanlar siyah,

iren bcekler o l a r a k gsteriyor


latmas gerekecektir. Bu d simgesel bir dille
(altta).
Henry'nin kadnlarla sorumlu bir ilikiden k o r k u
sunu, yaamn duygusal yanndan kanma eili
mini gstermektedir.

Yal bir adam lmek zeredir. evresinde


akrabalar dolumu ve ben de onlarm arasn-
daym. Geni salona durmadan yeni kimseler
geliyor. Her biri kendini zgn bir anlatmla
tamtyor. Yaklak krk kii kadar var. Yal
adam inleyip mrdanarak "yaanmam ya-
am"dan sz ediyor. Bu itirafn kolaylatr
mak isteyen kz ne bakmdan "yaanmam"
olduunu, bunu "kltrel" bakmdan m yok
sa "ahlaki" bakmdan m anlamak gerektiini
soruyor. Yal adam yantlamyor. Kz beni
kk b yan odaya sokuyor. Ben orada is-

svire K o n f e d e r a s y o n u ' n u n kuruluunun kutland gn


dalarda yaklan ateler, (n.)
kambil falyla yant bulacakrrum. lk aaca tamayan kat paralar, pusulalar, zarflar kal
m dokuzun rengi yamt verecekmi. En mtr. Henry istese de istemese de gene, bu kez
bata bir dokuz ekmeyi umuyorum ama bir kendi kz kardeinin simgeledii, kendi diil yan
ok damlar ve papazlar kyor. D krkl nn yardmn kabul etmek zorunda kar. Onunla
na uruyorum. Devam ettiimde elimde artk birlikte sonunda bir kart bulurlar; bu bir not def
kartlar de bir deste kat ve zarf kalyor.
terinin ya da kitabn, yani dnce malzemesinin
Destede hi oyun kart kalmadm gryo
altnda kalmtr ve bir maa dokuzlusudur.
rum. Orada olan kz kardeimle birkte her
Dokuz eskilerden beri "byl say" saylr.
yeri aryoruz. Sonunda bir defterin ya da ki
Geleneksel say sngelemine gre bu, dier bir
tabn altnda bir tane buluyorum. Bu bir
ok anlamnn yaranda tam lemenin katyla
maa dokuzlu. O zaman yal adamn "yaa
mn yaamasna" engel olann ahlaki balar tam biimini simgelemektedir. Maa dokuzlusu

olduunu anlyorum. nun rengi siyah, yani lmn, yaamn yokluu


nun rengidir. Her ne kadar oyun katlarnda ma
ann biimi bir yapra andrrsa da renginin do
Bu dn temel mesaj Henry'ye eer "yaa
al, cank ve yeil olacana lm gibi siyah olma
mn yaayamazsa" gelecekte ne olacan gster
s etkindir. Ama maay ters evirirsek o zaman
mektir. lmekte olan yal adam herhalde
da bir kalp ortaya kar ama bu l yani duygusuz
Henry'nin bilincine hkmeden ama onun henz
hale gelmitir. Bylelikle Henry'nin durumunu
niteliini bilmedii ilkelerdir. Orada olan krk kii
karakterize eden kafayla kalp arasndaki isel ay
ise onun ruhsal zelliklerinin tamamdr. Krk bir
krlk belirtilmi olur.
btnlk saysdr, yani " d r t l k " n daha yksek
b formudur. Ya adamn lmek zere oluu Dten, yal adamm yaam yamasna izin

Henry'nin eril tarafnn kesin bir deiim yaa vermeyenin kltrel de, ahlaksal balar oldu

mak zere olduunun bir belirtisi olabilir. u, Henry'nin olgusunda Henry'nin yaama ken
dini dolu dolu, tam vermekten, bir kadna btn
Bu srada kzn lmn nedeni zerine sordu
sorumluluunu yklenerek balanmaktan, byle
u, kanlmaz ve can ac olan sorudur. Yal
ce annesine "ihanet" etmekten korkusu olduu
adamm doal duygularn, drtlerini yaamasn
apak belirmektedir. D aka "yaanmam
engelleyenin "ahlak" olduu grlmektedir ama
yasanm", insann lmne neden olabilecek bir
yal adam yamt vermez. B u n u n zerine kz, ya
hastalk olduunu anlatmaktadr. Bu bildirimi
ni ara bulan diil ilke, anima aktif hale gelmek zo
Henry artk duymazdan gelemez. Sonunda yaa
runda kar. Henry'yi, iskambil falyla yant bul
mn labirentlerinde ie yarayacak bir pusulaya
mas iin yan odaya gnderir. Bu fan kullanlma
sahip olmak iin sadece akldan daha fazlasna
yan bir arka odada olmas bu ilemin Henry'nin
g e r e k s i n i m i olduunu, aydnlatan simgelerin
bilinli ynelerinden ne kadar uzak olduunu
ykseldii bilind psike iindeki yol gstericik-
gstermektedir. Alacak Uk dokuzlu yamt vere
i bizzat ele almann gerek olduunu fark etmi
cektir. Henry hemen bir dokuz bulacan umar
tir. B u n u renmesiyle Henry iin analizinin bu
ama yalmz papazlar ve damlar, yani genliinde
ksmnn grevi bitmi oluyordu. Artk sorumsuz
g ve zenginlie verdii nemin kolektif simge
bir yasanm cennetinden kesin olarak kovulmu
lerini grnce d krklna urar. Resimli kart
olduunu, bir daha hibir zaman oraya dneme
lar bitince, yani i dnyasnn simgeleri tkenin
yeceini biliyordu.
ce bu d krkl younlar. Geriye hibir imge

297
Kapan d

Sonunda Henry'nin igrsn kesin olarak onay


layan bir d geldi. Birka kk, nemsiz, gnlk
yaamla ilgili ksa dten sonra dizide 50. olan son
d, "byk d" denilen dleri karakterize eden
btn simge zenginliiyle grnd.
Drt arkada bir aradayz; bamza unlar ge
liyor:

Akam: Kaba aatan yaplm uzun bir


masa banda oturuyoruz ve her birimiz
ayr kupadan iiyoruz; bir likr kadehinden
ak, san ve tatl bir likr, bir arap bardan
dan koyu krmz bir Campari, byk, klasik
biimde bir bardaktan da ay. Aramzda dr
dmzden baka ekingen, ince bir kz da
var. o likrn ayna kartryor.
Gece: Bir iki aleminden dnmz. Ara
mzdan biri l'resident de la Republique Fran-
aise (Fransa'nn cumhurbakan) imi. Biz
onun saraymdayz. Bir balkona kyoruz ve
onun aada sarho halde bir kar ynna

Alevlerden y e n i d e n d o a n bir Phnix


iediini gryoruz. ii bitmek biliniyor. Bir
( O r t a a d a n A r a p elyazmas) Bilinen bir de tutup, kucanda kahverengi, yn bir bat
atele lm ve y e n i d e n dirili motifi (stte). taniyeye sarl bir ocuk bulunan, evde kalm
G r a n d v i l l e ' d e n ( 1 9 . yy) tahta o y m a . Bunda
yal bir kz kovalyor. ocuu sidiiyle slat
oyun katlar simgesel a n l a m l a r y l a
yor. Yal kz slakl hissediyor ama bunu o
grnyor. O r n e k s e m a a s i y a h l n d a n

tr z e k a ve lmle balantldr (altta).


cuun yaptn sanyor. Hzl admlarla ora
dan kayor.
Sabah: K gneiyle parlayan sokakta,
muhteem yapl bir zenci, rplak yr
yor. Douya yani Bern'e yani bakente doru
gidiyor. Biz Fransz sviresi'ndeyiz. Onu ara
yp ziyaret etmeyi kararlatryoruz.
le: Karl bo bir arazide arabayla uzun
bir yolculuktan sonra bir kentte, zencinin gir
dii anlalan koyu renk bir eve genyoruz.
Onun souktan donmu olacandan korku
yoruz. A m a bizi gene zenci olan ua karl
yor. Zenci ile ua susuyorlar. Biz yanmz-
daki arka antalarmzda zenciye verebilece iecekler, tatk ve ac, krmz ve sar, esriten ve
imiz bir armaan aryoruz. Her birimiz bir aytan karktr. Oradaki be kii hepsinden i
armaan vereceiz. Bunun uygarlk iin ka mekle bind bir birkktelie gmlmektedir
rakteristik bir ey olmas gerekiyor. lk karar ler. Bu olgudaki gizli aracnn kz olduu grl
veren ben oluyorum ve bir kutu kibriti alp yor, nk erkei bikndma indirmek, bylece
gururla zenciye uzatyorum. Her birimiz ken daha derin toparlanmasn, bilinlenmesini sala
di armaanm verdikten sonra zenciyle birlik
mak animamn iidir. Likrle ayn kartrlmasy-
te bir enlie gidiyoruz.
la enkk doruuna yaklayor gibidir.
Dn i k i n c i ksm bize "gece" neler olduunu
Daha ilk bakta bu d drt blml oluuyla
anlatyor. Drt arkada kendilerini birden, svi-
olaand b izlenim veriyor. Btn bir gn
relerk gznde duygularn, keyif ve akn kenti
kapsyor, saat ynnde, yani gittike ykselen bir
olan Paris'te buluyorlar. Burada drd arasmda,
bilmlie doru eryor. Bu gidi akam bal zellikle de as ilevi, dnmeyi yklenen ego e
yor, gece sryor ve leyin, y a n i gne tam te dk deer olan bilind ilev, "Prsident de la
pedeyken sona eriyor. Rpubuque" e tems eden duygu arasmda bel-
Bu dte drt arkada Heny'nin ruhunun ge- k bk farkklama oluyor. Ego yani Henry ve onun
en erilliini tems etmektedir. Dn drt "sah yardmc ilevleri olarak tammlanabecek olan ar
ne" halinde gekimi de b mandala planm andran kadalar bk balkondan aaya, davranlar bk
bir model sunmaktadr. nce doudan, s o m a bat psikenin ayrmam yanlaryla tam bk uygunluk
dan gekp svire'rn bakentine, merkeze doru iinde olan cumhurbakanna bakmaktadrlar. Bu
hareket etmeleriyle bu arkadalar bir dizi ztlklar figr dingin dedk, kendini igdlerine brak
bir biriie doru birletiren b yol izlemektedirler. mtr. Sarho bir durumda utanmazca sokaa ie
D akam, yani bilin eiinin alald, b i mektedir. Uygarlk dndan bir insan gibi, kendi
lindndan gelen imgelerin engellenmeksizin ni hayvansal gerekskimlerine brakrken ne yap
ykselebecekleri bir zamanda balamaktadr. tnn pek farkmda dedk. Burada, orta snftan
A n i m a yannn canlanmasna zelkle uygun olan bk svirek bimadammn bilink yaamdaki dav
byle bir durumda elbette bir dii varlk da kat- ran kakplarma herhalde en byk tezad simge-
maktadr. Bu hepsine birden ait olan, onlar bir- kyor. Heny'nin bu yam ancak biknhnn en ka
bleriyle birletiren, Heny'mn kz kardei gibi rardk gecesinde var olabikr, kendini gsterebikr.
ekingen, ince yapk olan anima figrdr. Masa Gene de bu cumhurbakan figrnn olumlu
nn zerinde farkk nitekklerde kap durmakta bir yan da vardr. Psiik enerji akmnn simgesi
dr; konkav biineriyle "akc" olam dikk sim olarak da dnlebecek olan idrarmm, grn
gesini vurgulamaktadrlar. Bu kaplarm birlikte e gre sonu gelmez. Yaratc ve cank glerin ta
kullanlma d u r u m u oradakerk birbirleriyle ya ndr. rnein ilkeer bedenden kaynaklanan
kn ikerini gstermektedk. Kaplar -kkr kade her eye, ister salar, dk ve salgar, ister idrar
h i , arap barda, klasik biimli bardak- biim ola ve salya olsun yaratc, byl bk anlam verirler.
rak ve ierdiklerinin renkleriyle farkldrlar. Zt Cumhurbakan ayn zamanda, psikenin glge ya-
r

nna atfedilen gcn, varsln da bertisi olabi- bulacaklardr. Bulunduklar yer deimitir; Paris
r. A m a yalnzca mesanesinin ieriini utanma yolu onlar beklenmedik ekde, Henry'nin nian
dan boaltmakla kalmaz, kucanda bir ocuk ta lsnn oturduu bat svire'ye getirmitir.
makta olan ya kz da kovalar. Bu figr ayn Henry'de k evrede, henz kendisine ruhunun bi
zamanda dn k blmndeki utanga, ince lind gleri egemen olduunda bir deiim ol
animamn "br tarafV'dr. Henz bakiredir ama mutu. imdi son olarak yolunu aramaya, sadece
grne gre ayn zamanda annedir. Henry'ye dte de olsa niansuun evinin olduu bir yerden
bu arketipsel Meryem ile sa imgesini artr- balayacaktr. Bu artk psikolojik gemiim kabul
mtr. A m a buradaki ocuun kahverengi, top ettiini gsterir. Dn bamda dou svire'den
rak rengi bir yn battaniyeye sarm olmas, Paris'e, yani doudan batya doru, yani gnein
kurtarc ocuun semavi bir variktan ok, onun batt, karanln balad yere doru gitmiti.
yeraltna, topraa ba bir kart olduunu d Yani karanlkta kalan bildna doru yol al
ndryor. Cumhurbakannn bu ocuu idra- maktayd. imdi yz seksen derecelik bir dn
ryla slatmas da bir vaftizin dnm oluyor. yapm, doan gnee yani gittike artan bilin
imdi bu ocuu Henry'nin iindeki yaratc bir lenmeye dorulmutur. Bu yol svire'nin ortas
olask olarak, " b i r ey olacak olan"n henz o na, bakent Bern'e ulamaktadr. Bu da
cuk halinde bulunan simgesi olarak arsak, bu Henry'mn, ruhunun btn ztlklar barmdran
vaftizle ona byk gler geirilmi olmaktadr. merkezine, elfe yneldimi simgelemektedir.
A m a bu konuda d daha fazla bir ey sylemi B i r zenci ou iin "karanlk yaratk" arketipi-
yor; ya kz ocukla birkte aceleyle kayor. dir, yani kolektif bilindndan kaynaklanan
Bu sahne dn dnm noktasn da berli- zeUiklerin arketipidir. B e l k i de bu yzden beyaz
yor. imdi gene gndz olmutur. B nceki b rktan insanlar onu bylesine dlamakta, ondan
lmde siyah, ilkel ve gl olan her ey imdi bir korkmaktadrlar. Onunla kendi kart resimleri
araya gelmi, rlplak, yani gerek olan bir zen nin, kamak ve bastrmak istedikleri, gizli, karan
ci eklindeki tek bir varlkta toplanmtr. Gecenin lk yanlarnn gzler nne ktn sanmaktadr
karanyla sabahn aydnl ya da scak idrarla lar. Zenci, ilkel drtler, arkaik gler, denetle
souk kar gibi imdi de beyaz k manzarasyla si nemeyen igdler gibi kendinde olduunu gr
yah zenci kesk ztk oluturmaktadr. Drt ar mezden geldii, farknda olmad iin uygun bir
kada imdi kenderine bu boyutlar arasmdan yol yanstma taycdr. Gen adam iin zenci, bir
yandan bilindna bastrlm karanlk zellikle
K a d n b i i m i n d e antik bir
r i n te yandan da kendi ilkel, erkeke gl yeti
Peru su k a b . H e n r y ' n i n

dnde de kaplar diil


lerinin, duygusal ve bedensel glerinin bir zeti
alcy simgeler. dir. Henry ve arkadalarnn zenciyle karlama
y bylesine istemeleri de bu yzden erkek olmak
yolunda kararl bir adm simgeler.

Bu arada le olmutur; gne en yksek nok


tadadr, bilin en yksek berrakla ulamtr.
Diyebiliriz ki Henry'nin egosu gittike btnle
mi, yeterini bilinli kararlar verebecek ekilde
gelitirmitir. Hl ktu ve bu Henry'de duygu
n u n , scakn henz olmadn gsterir; ruhsal
300
manzara hl k iindedir ve entelektel olarak Bu sonutu. A l t er kii, drt arkada, zenci
da ok souktur. Drt arkada scaa alk olan ve ua nee b havada ortak bir yemekte bir
plak zencinin donacandan korkarlar. A m a araya gelmilerdir. Apaktr ki burada Henry'nin
karlarla kapl tenha bir araziden geerek yabanc er btnl kelerinden kurtulmu, yumua
bir kentte, zencinin uayla birlikte oturduu mtr. Dte egosunun, e l f i n koyu renk tem-
koyu renkli bir eve geldiklerinde korkularnn bo scisi olan zenciye, arketipsel, byk kiilie bi-
una olduu anlalr. " U z u n seyahat" ve terk nle, zgrce egemen olabilmek iin gereksindi
edilmi arazi, her psikolojik geliimde mutat olan i gveni bulmu grnmektedir. Dte olanla
bktrc, yorucu aray simgelemektedir. Burada rn, Henry'nin uyamk yaamanda da koutlar, so
drt arkada yeni bir zorlukla karamlardr. nular vard. Artk nihayet kendisiydi. Ksa za
Zenci ve ua dilsizdirler. Bu durumda onlarla manda karar vererek nianm kesinletirdi. Anali
konumak olanakl deildir. Onunla bir iliki k u zin balangcndan tam dokuz ay sonra bat svi
rabilmek iin baka bir ara bulmak gerekdir. re'deki kk bir kisede evlendi, hemen ertesi
Arkadalar lisanla yani entelektel yoldan de gn gen karsyla birkte, son dn gerekle
duygusal bir hareketle yaklamaya alrlar. tii gnlerde ald bir neriyi kabul ederek K a -
Ona, tanrlara onlarm Ugisi ve sevgisini kazanmak nada'ya hareket etti. O zamandan beri kk bir
iin sunulduu gibi bir armaan sunarlar. Bu ar ailenin ba olarak akt, yaratc bir yaam sr
maan uygarlmzn bir nesnesi, entelektel be yor ve byk bir endstri irketinde de ynetici
yaz adamn deerleriyle Ugi bir ey olacaktr. kadroyu elinde tutuyor.
Burada gene doay, igdy tems eden zenci Henry'de sz konusu olan analitik bir a-
iin bir "sacrificium intellectus" gerekdir. mayla hzlanm olan olgunlama, kendi basma
Ne yapabeceine ilk karar veren Henry ol durabilen, sorumluluk sahibi bir erkek olu sre
mutur. Bu doaldr, nk marur bilinci, ya da c i , "d yaamn gerekine siyasyon" ve by
gururu yola getirilecek olan egonun taycs odur. lece bireyleme yolunun ilk yarsnn tamamlan
Yerde duran bir kibrit kutusunu alr, kvanla zen dr. Egoyla self arasmda srek, can bir iki
ciye sunar. lk bakta Heny'rn kk, yerde ya oluturmann sz konusu olaca ikinci yar ise
tan, belki de frlatlp atlm nesneyi uygun sunu henz Henry'nin nnde durmaktadr.
olarak kabul etmesi sama grlebilir; ama bu se Her olgu bu den hareket ve baarh olmaz.
iminin olabeceklerin en iyisi olduu ortaya Herkes ayn ekde ele alnamaz; nk her biri
kar. Kibritler depolanm, kontrol edileben ate farkdr. Bu yzden gen ve ya kimseler, er
tir. Alevleri her an yalmabil, sndrlebilir. Ate kekler ve kadnlar hep fark tedaver gerektirir
ile alev scakl, sevgiyi, duygu ve tutkular simge ler. Ayn semboller bile her olguda' farkl yorum
ler. Bunlar yrein, gnln, insanolunun var ol l a n antrr. B u n u bilind srelerin muhta
duu her yerde bulunaben teMerid. riyetine zellikle arpc bir rnek olarak setim.
Zenciye byle bir armaan vermekle Henry nk ok eitli imgeleriyle, psiik temelin t
simgesel olarak bil egonun ok gelimi uy kenmeyen simge yaratc gcn ispat etmektey
gar bir rnyle, kendi ilkelliinin zencide simge di. Psikenin kendi kendini dzenleyen etki-
sini bulan merkezi ve er gcn birletirmekte nin, ok fazla akc aklamalar ve ayrtrmalarla
dir. Bu yoa Henry, imdiden sonra artk srekli rahatsz edilmezse, simgelerinin etkisiyle ruhsal
bir temas halinde kalmas gereken kendi er yan geliim srecine ok yardmc olabecei bunun
larna tam olarak sahip kabilir. la ispat edilmi olmaktadr.
"Psikoloji ve S i m y o " d a Jung, tek bir

a d a m n 1 0 0 0 ' i n zerinde dnden

oluan bir d i z i y i anlatr. Bu d i z i d e sk

o l a r a k e l f l e ilikili o l a n m a n d a l a

motifinin o k s a y d a ve eitli grn

vardr. Bu s a y f a l a r d a m a n d a l a

motiflerine b a z rnekler, bu arketipin

tek bir kiinin b i l i n d n d a kendini

g s t e r e b i l d i i o k eitli biimleri

gstermek iin verilmitir. A m a

a k l a m a l a r y a l n z c a olas a n l a m l a r

o l a r a k alnmaldr.

Dte A n i m a a d a m , kendisine ilgisiz

o l m a k l a sular. Saat tam bir saatin

d o l m a s n a be d a k i k a kaldn

gstermektedir. A d a m bilind

t a r a f n d a n "sktrlmakta"dr. B u n d a n

k a y n a k l a n a n gerginlik saat y z n d e n ,

be d a k i k a d a o l a c a k bir eyi

beklemekten artmaktadr (solda).

A d a m n a t m a k iin b o u n a urat

kafatas krmz bir t o p a ve sonra da bir

k a d n b a n a dnr. B u r a d a a d a m

olaslkla bilindn bastrmaya

almaktadr (kafatasnn atl). A m a o

bir t o p (belki gne) ve A n i m a figryle

srar e d e r (altla).
Bir dte bir prens d g r e n i n sol elinin

d r d n c p a r m a n a elmas bir yzk

takar (solda]. Yzk, d g r e n i n bir

" y e m i n " d e b u l u n d u u a n l a m n a geliyor.

Bir k a d n y z n d e k i p e e y i a y o r (sol

altta). Yz de gne g i b i parlyor. T a b l o

bilindnn (ve A n i m a ' n n ) , bilinli

y o r u m d a n tmyle farkl bir aydnlann

gsteriyor. inde kk kreler o l a n bir

s a y d a m kreden yeil bir bitki kyor

(altta). Kre btnlk, bitki y a a m ve

gelime demektir.

Artk savaa h a z r l a n m a y a n birlikler

sekiz kollu bir y l d z oluturarak sola

d o r u yryorlar. Bu resim h e r h a l d e

h e r h a n g i bir isel atmann harmonik

bir z m e ulatn anlatyor (altta).

303
Sonsz: M. L. von Franz

Bilind ve bilimler

nceki blmlerde C. G. Jung ve baz arkadala cak aralard. Gerekten bindnn kefinin et
r bilindmn simge yaratan ilevini anlatmaya, kisi, dnya grmzn ikiye katlanmasndan
bu yem bulunan etmenin gz nnde tutulmas az dedir; nk o andan itibaren her zaman bir
gereken kimi yaam alanlarn gstermeye at- psikolojik olgunun bilinli mi yoksa bilind m
lar. Bindn, onun arketipsel dinamik ekir grlmesi gerektiini, hatta her "d" gerein bi
deklerini anlamann daha bandayz; gene de zim tarafmzdan ne kadar bilinli ya da bilind
onun birey zerinde, onun duygularm, ahlaksal, alglandn sormak zorundayz.
spirituel grlerini, toplumsal ilikerim ynlen Bu arketipsel glerin yalnzca ruhsal bir i
direrek ve bylelikle onun b t n kaderini biim lemde ortaya kan rnlerde grnmeyip, insan
lendirerek muazzam bir etki yaptn imdiden ln dier kltrel uralarnda da ispat edileb-
kavrayabiyoruz. Arketiplerin oyununun ve sem mesi aacak bir ey dedir. Btn insanlarn
bol biimlendirmesini ileyiinin btnsel b tar bu birlikte miras alnm davran tarzlarna sahip
z izlediini, bunun anlalmasnn ruhsal zor du olmas, bunlarn son rrerinin de yani simgesel
rumlarda iyetirici bir etki yaptm da grebi- dnce, fantezi ve uraarn da her alanda bu
yoruz. Bu arketipsel glerin bilincimizi nas lunabilmesine amamak gerekir.
esinlendirip bozabdiini grebiliriz: Yeni dn Bu alanlarn bounun bilimsel incelenii o
ce, davran trleri getirdiklerinde yaratc, bu zamandan beri Jung'un bulularndan, dncele
dnce ve yargar donup daha eri gemeyi rinden etkenmitir. rnein edebiyat tarihinde,
engeediklerde ise bozucu! J. B. Priestley'in "Edebiyat ve Batk Adam"n da
Jung kendi blmnde, arketipsel ieriklerin Gottfried Diener'in "Faust'un Helena'ya Giden Yo-
kltrel ve bireysel yapsn zayflatmamak iin, lu"unda ya da James Kirsh'in "Shakespeare'rn
bilind simgelerin yorumunun nas dikkat da HamletY'nde bunlar buluruz. Herbert Read ve
has zgn olmas gerektiini gstermiti. K e n d i Aniela Jaffe'nin sanata baklar da Jung'un dn
si b t n yaamm bu yorum almasna adam celerine dayamr. Ayn ekde E r i c h Neumann'n,
tr ama hl da almas gereken yeni uygulama Henri Moore zerindeki incelemesi ve Michael
alanlar bulunmaktadr. Jung bir ncyd, yaam Tippett'in mzik zerinde amalan da byled.
boyu da bu yem alanda daha birok sorunun ge Arnold Toynbee'nin tarih anlay ve Paul Itadin'in
ni aratrmalar gerektirdiinin bilincinde kald.
Bu nedenle kavram ve varsaymlarn, onlar ok
da bersiz formle eolmi brakmadan, olabildi
ine geni, dikkat oluturmutu. B u u n u n iindir
Treyen bir elik levhadaki ses dalgalar
ki onun grleri, kaparn yeni olas bululara (serpilmi olan kumla grnr hale getirilmii

tamamen ak tutan "ak" bir sistem grnn- tam anlamyla bir mandala motifi oluturuyor.

d e d . Yani Jung iin kavramlar, bindnn bu


yeni bulunan ruhsal alanm aratrmada kuana-

304
antropolojik aratrmalar, arketipleri Jung bala teriyor. B i k n e n bir rnek Darvrin'in trlerin geli
nmda ele akr. in kltrnn aratrlmas, Ric imi kuramdr. B u n u nce biraz uzun bir dene
hard Wilhelm, E r w i n Rousselle, Carl Hentze ve meyle bildirmiti, 1844'te b u n u byk bir tez ha
Manfred Porkert'in akmalarnn gsterdii gibi line getirmek iin akyordu. Projesi zerinde
zellikle Jung'un senkronisite dncesinden fay alrken birden A. R. Wallace admda, tanmad
dalanm hatta Hans Marti kamu hukuku alannda gen bir biyologdan bir yaz eline geti. B u n d a
bile arketipleri gstermitir. Elbette bu sanat ya ksa ama D a n v i n ' i n k i n i n tpa tp ayn bir teori an-
da edebiyatm yalnzca arketipleri bakmndan an latkyordu. Wallace o srada Malay takmadalarn
lalabilecei demek deildir. Bu kltr alanlar dan Moluk adalarnda bulunuyordu. Danvin'in bir
kendi zgn yasallklarna sahiptir. A m a arketiple doa aratrmacs olduunu elbette biliyordu;
ri onlarn gerisinde duran ve ilham veren gler ama ne zerinde altna ilikin en kk bir
olarak tanyabilir, ou zaman da psikolojik bir yo fikri yoktu.
rumla, dlerde olduu gibi bilmdnn, belk bir Bylelikle i k i yaratc doa aratrmacs ayn
yndeki, sanatnn da pek fark etmedii etkisini, anda ayn noktaya ulam, her ikisi de bu dn
peygamberane mesajm grebiliriz. ceyi biknaltndan gelen bir kvcmla yakalam
nsanln ruhsal etlorjjlslerinin aratrlmas lard. Byle bir d u r u m d a arketip bir creatio con-
alannda, Jung'un dncelerirun nemli olduu tinua'mn (srekk yarat) ajam gibi ortaya k
anlalabikr. Jung'un bulular ayn zamanda bek yor. ( B u yzden J u n g ezamank olgular "zaman
lenmedik ekilde doa bilimleri aratrmalarna, iinde v u k u bulan yaratc etkinlik" olarak da ad
rnein biyolojiye de yeni bir k sepmitir. landrrd.)
Fiziki Wolfgang Pauk, evrim kuramnn, C. G. Benzer "ie yarayan rastlantlar" kii zor bir
Jung'un ezamankkk kavramrmn gz nne aln yaamsal d u r u m iinde bulunduu ve bilmedii,
masn gerektirdiini ileri srmtr. Daha nce rnein bir akrabann lm, yaamsal nemi
eit bitki ve hayvan trlerinin rastlantsal kak olan bir eyin yitimi gibi bir eyi bilmek zorunda
tm mutasyonlarm gsterdikleri, daha sonra ka olduunda da ortaya kar. Skkkla o srada, d
zanm ilkesiyle en iyi u y u m yapanlarm yaamda le ya da aklna gelmesiyle d u y u d algamalar
kaldklar dnlyordu. A m a modern hesaplar olur. Buradan anormal rastlantsal olgularn da
yeryzndeki evrim iin geen zamann onun yaamsal bir gereksinim ya da zor durum oldu
yalnzca byle bir geUimle olabilmesi iin ok k unda ortaya kt karsanabir. Buradan da
sa olduunu gstermiti. Jung'un, ezamanllk giderek, byk bir zorlanma ya da byk bir ge
olgusunun, nadir ama ie yarayan rastlantar ol reksinimle karlaan bir hayvan trnn de
duu dncesi, daima "ie yarayan" rastlantsal maddi yapsmda ie yarayan, ama nedensel olma
mutasyonlarn olduunu aklamaya yardmc y a n deiiklikler retebecei dnlebilir.
olabilirdi. Elbette b u , sonradan yasanm aralarn Bilind psikolojisiyle umulmadk lde b
dan ie yarayanlar seecei saysz ie yarama yk karama olana bulunan alan atom fizii
yan rastlantdan daha hzl bir gekimi olanakl k dir. Bu ilk bakta son derecede olanaksz grn
lard. Ne olursa olsun bugn, arketiplerin aktive yor, bu yzden de k i m i aklamalar gerektiriyor.
olduklar zaman byle yarara ynelik rastlantlar H e r i k i alann gze arpan ilintisi ncekkle fi
oluturabildiini ispat edebikriz. zikteki temel kavramlarn (rnek; mekan, zaman,
K e n d i bilinmizin tarihi de byle ie yarayan madde, enerji, kontinuum ya da alan ve parack
ezamank rastlant hardelerinin rneklerini gs gibi) temelde, E s k i Yunan filozoflarnn intuitiv,
yar mitolojik, arketipsel dnceleri olmalardr. edemez- insan ruhunun doutan gelen temel
Bu dnceler ancak sonradan yava yava mo eilimlerinden; onu ba etmek zorunda kald b
dern biimlerine ulamlardr. rnein parack tn eitii d ve i gerekler arasmda " d o y u r u c u "
kavram, ona atom, paralanamaz temel birim rasyonel balantar bulma zorunda brakan ei
adn veren 4. yzyl Yunan fozofu Leukippos l i m l e r i n d e n kaynaklanmaktadr. nsan doay
ve rencisi Demokritos tarafndan formle ed- aratrdnda, sonunda bir objektif gereklik bul
mitir. Her ne kadar atomu daha sonra paralaya- mak yerine, nl fizik bgini Werner Heisen-
bildiysek de nihayet bugn de maddeyi parack berg'in deyimiyle "kendi kendisiyle karar".
lar ya da dalgalar (ya da daha dorusu snrl qu- Bu gr asmda yansyan izlenimler nede
antumlar) olarak grmekteyiz niyle Wolfgang Pau ve dierleri, bilimsel kavram
Enerji kavram, b u n u n g ve devinim byk alanmda arketipsel simgelerin roln aratrma
l ile ikisi de eski stoaclardan kmtr. O n ya balamlardr. Hatta Pau, d nesneleri ince-
lar bunu, evrende bulunan btn nesnelerde b u leyiimizde daima ayn zamanda bilimsel akla
lunan bir tr yaam veren tonos, gerilim olarak malarn iimizdeki oluumlarn da gz nne al
dnmlerdi. Bu modern enerji kavramnn mamz gerektii kansndayd. B u , daha sonra ko
aka yar mitolojik olan ekirdeidir. nuacamz, dnyann fizik ve psiik, nicel ve n i
Hatta daha yalan zaman dnenleri de kav tel btn ynlerinin bir olarak grld bir tek
ramlarm yan mitolojik olan arketipsel imgelere gereklik dncesine, yeni bir dnya kavramna
zerine kurmulardr. rnekse 17. yzyda Ren da k serpebihrdi.
Descartes nedensellik yasasn; "nk tann, karar Bilindnn psikolojisiyle fizik arasmda bu,
ve hareketlerinden vazgemez" diye "ispat" etmi olduka ak balantlardan baka, bir kpr da
tir. Byk astronom Johannes Kepler, uzayn "Tes ha vardr. J u n g , Pau'nin ve dier bilimadarnlar-
lis"* nedeniyle boyutlu olduundan emindi. nn yalan yardmyla modern psikolojinin, atom
Bunlar, bizim modern bilimsel kavramlarmzn fizikerinin mikrofizik olgularyla karatkla-
ne denli arketipsel tasarm-varsaymlardan geli rmda yarattklarna aacak kadar paralel olan
mi olduunu gsteren birka rnektir. Bunlar kavramlara ulatn kefetti. Bu kavramlarn en
primer olarak "objektif' d gerekleri yanstma nemlilerinden biri, Niels Bohr'un bulduu
yp - y a da en azndan bunlarn byle olduu ispat "komplementarite" kavramdr.
Modern fizik, n ancak mantk olarak birbi
Varlk egemerliinin baba, oul ve k u t s a l r u h t a olduunu
rine kart ama komplementer (tamamlayc)
ileri sren "birlik" dncesi, (n.)

D. Jensen'le birlikte 1 9 6 3 ' t e N o b e l d l

k a z a n a n Amerikal fiziki M a n a M a y e r .

O n u n a t o m e k i r d e i n d e k i saysal ilikileri

buluu, bir a r k a d a n n tesadfen s y l e d i i

bir szle aktive o l a n bilind bir k

a k m a s sonucu olmutu. O n u n kuramna

g r e a t o m e k i r d e i d e i ie t a b a k a l a r d a n

oluur. En itekinde iki, bir s o n r a k i n d e sekiz

p r o t o n ya da ntron bulunur ve bu srayla,

kendi t a n m n a g r e "byl saylardaki

g i b i " , 2 0 , 2 8 , 5 0 , 8 2 , 1 2 6 d i y e srer.
kavramla; dalga ve parack kavramlaryla tanm imitir, bu da geriye dnk olarak binci etki
lanabileceini bulmutur. ok basitletirilmi de ler. D tasarmlar bu balamda, zaten var olan
yimlerle sylersek; belli deneysel koullarda k yar bilin ieriklerdir. B i l i n c i n , d grenin
paracklardan olumu gibi, baka koullardaysa d anlamak yaantsna y o l aan her genileti-
bir dalgaym gibi grnmektedir. Ayn ekde liinin, bind zerinde de llemeyen bir et
biz her elementer parac ya k o n u m u ya da b kisi vardr. Bu yzden bind da -fizikteki
ykl bakmndan inceleyebiliriz ama bu i k i i n madde g i b i - paradoks kavramlarla ancak yaklak
celemeyi ayn anda yapamayz. Gzlemci deneyi olarak tanmlanabilir. O n u n "aslnda" ne olduu
ni semek zorundadr, bylece bir " k e s i " e br nu da tpk maddeyi anlayamayacamz gibi, hi
deney olanan dlam olur. Bu yzden Pai anlayamayacaz.
"nkrofizik bilimi, temeldeki bu komplementer Fiziin d u r u m u n a bir baka paralel de u e-
denilen olanakszlk d u r u m u nedeniyle, gzlemci kdedir: Jung'un arketipler olarak tanmladklar
n i n saptanabilir dzeltmeler sonucu olan etkeri- n, ruhsal tepkerin, Pauli'nin szleriyle, "primer
ni ortadan kaldrmann olanakszlyla kar kar olaslklar" olarak rahatlkla tanmlayabiriz; b u
ya bulunmaktadr, bu yzden de btn fizik ol rada da bir arketipin kendini nasl gstereceine
gularn objektif olarak kavranabilmesinden vaz ilikin hibir yasa yok, ancak bize olas ruhsal
gemek zorundadr" demitir. Klasik fizik neden tepkileri nceden talimin etmek olanam sala
sel olarak saptanabecek doa yasalar ararken y a n "eilimler" vardr. Amerikal psikolog Wam
bugn istatistik olarak kavranabilecek olan " p r i - James daha uzun zaman nce, "bilind" kavra
mer olaslklara aryoruz. mnn, fizikteki " a l a n " kavramyla karatrabi-
Baka trl sylemek gerekirse gzlemci de- leceini vurgulamt. Elektromanyetik alana gi
neyiyle intileri, llemeyen ve bylece dlana- r e n paracklarn bel bir dzen iinde grnd
mayan bir ekde bozar; bu yzden de ancak ola gibi bilind alandaki tasarmlarn da otonom
slklar kavranabir. Bu amzn doa bilimle olarak dzenlendii anlayor. Bincimizde son
rinde korkun bir dnm anlamna ger. De radan "akh" ya da "aydnlatc" olarak tanmla
neycinin ruhsal varsaymlar artk dlanamaz. Bu dklarmz sadece, bilin dncemizin, bilin
yzden aratrmac, d olgular tam "objektif' ta ncesi bei ekilde dzenlenmi olan ierikle ay
nmlama abasmdan kesiikle vazgemelidir. n fikirde olmasndandr.

ou modern fiziki, gzlememin bilin tasa Baka trl sylemek istersek; bilin tasa
rmlarnn nkrofizik deneylerde bir r o l oynad rmlarmz, ou kez daha biz binemde olmadan
n kabul etmiler ama onun gerisinde daha bilin dzenlenmi bulunmaktadr. 19. yzy A l m a n
d motivasyonlarn da oyuna katdn, bu yz matematikisi K a r l Friedrich Gauss bize bunun
den de gzlemcinin btn psiik d u r u m u n u n da bir rneini, sayar kuramnn bir yasasn nas
bir rol oynadm grememilerdir. A m a , P a u - bulduunu anlatr: " A m a bunun benim yorucu
h'nin de vurgulad gibi, bu gerekleri frlatp at aamalarm sonucu de, tanrnn merhame-
mak iin hibir neden yoktur. tiyle olduunu sylemek isterim. Bilmece bir an
Niels Bohr'un komplementarite fikri psikoloji da, imek akm gibi zld. B e n kendim, son
iin, Jung'un da fark ettii gibi, bilinle bind deneylerde yaptklarm s o n u c u bildiklerimle,
arasnda da byle bir orant bulunduundan ok bunlarn sonular arasmda balant kurabecek
nemlidir. nk bilincin dzeyine km olan d u r u m d a deildim." Fransz matematiki H e n r i
her bind ierik, bilincin etkisiyle ksmen de Poincar, benzeri bir yaanty daha ayrntl ak-
lyor: Uykusuz bir gecede, matematik kombinas ta ve maddede fark olmad eknde tanmla
yonlarn iinde frtnaya tutulmu gibi "stabil bir mtr. J u n g bu birk dncesinin yolunu arke-
balantya girinceye kadar" nasl savrulduklarn tiplerin ezamanllk olgularnda kendim gsteren
anlatyor. "Byle durumlarda insan sanki kendi " p s i k o i d " - y a n i yalnzca ruhsal de ayru zaman
bilind almasyla da oradaym gibi olur. B i da krsmen maddesel o l a n - b yana sahip olduk -
lind ama, kendi zelliini yitirmeksizin, larn gstererek am bulunuyor. Byle bir ol
kendini ok heyecanlanm olan bilince belli gunun nedeni isel yani psiik ve dsal olaylarm
eder. Byle frsatlarla her i k i znenin (ego ve b i anlaml aranjmanlardr.
lind) akma tarzlar arasndaki fark sezilebi- Baka trl sylemek istersek arketipler bize
liyor." yalnrzca (hayvanlarn davran kaplarmm onla
Fizikle psikoloji arasndaki son paralel olarak ra, kenderini evreleyen doaya uymakta yar
da Jung'un "anlam" kavramndan sz edilmelidir. dmc olduu gibi) d dnyaya uymakta yardm
Jung eskiden nedensel, aklla aklanabilen yasa etmekle kalmaz, kenderi de psike ve materiay
lar aradmz yerlerde ama ve anlam da ara birkte kapsayan ezamanl bir aranjmanda orta
mamz, yani bir eyin yalnz neden olduunu de ya rkarlar. A m a bu yalnrzca, eri aratrmalarn
il ayn zamanda niin olduunu da sormamz hangi ynde olmas gerektiim gsteren bir kant
nermektedir. Ayn eilim, yani mekanik yasalar olarak anmadr. Jung kendisi, bu birk zerin
dan ok genel balantlar arama eilimi fizikte de de acele speklasyonlara y o l amadan nce bu
ortaya kyor. i k i alan daha u z u n zaman derinlemesine aratr
Wolfgang Pauli, bilindnn kefinin psikote- mamz gerektiini vurgulamtrr.
rapide kullanmnn dar snrlarnn tesine yay Jung'un ileri aratrmalarm ok verimli olaca-
laca, btn doa bimleriyle daha birok yaam m dnd alan temel matematik axiomata
alann da etkileyecei beklentisini de getirmi alanyd. Pau bunlara "primer matematik intuis-
tir. O zamandan beri bu beklenti olduka destek yonlar" adn veriyor ve bunlar arasnda zellikle
lenmitir; kibernetikle (Toeynin ve sinir sisteminin aritmetikteki sonsuz say dizgeleri ya da geomet
ve onun taklidi olan bilgisayann denetim sistemi rideki "sonsuz" kavramlarn sayyordu.
bilimi) uraan kr fziker bilindrun psiko- Bimlerin temel bigerini incelemi olan A l
lojisiyle ilgilenmeye balamrlardrr. rnein man yazar Hannah Arendt de benzer bir vurgula
Fransz fiziki Olivier Costa de Beauregard "psi mada bulunmaktadr: "Yeni zamanlarn dousuy
koloji ve fiziin artk aktif bir diyaloga g i r m e s i ' n i la matematik yalnzca alanm, sonsuz olduu,
istemektedir. sonsuz genilemeyi srdrd dnlen evre
Psikoloji ve fiziin dnce modellerindeki ne uygulanmak zere 'sonsuz' geniletmekle kal
paralellik, Jung'un eri srd gibi, her i k i ger mam gerekle balant olmay da brakmtr.
eklik alannn sonunda "birlik"e, yani btn ya Matematik bugn varolu bilimi ya da felsefesinin
am olgularnn psikofizik bir "tek" oluuna yakla balangc deildir; artk insan ruhunun yapsnn
yor. Jung, bilindnn inorganik maddeyle her bilimi hane gelmitir." (Tam da burada bir Jung-
hangi bir ekde balantl olduundan emindi. u hemen sorard: Hangi ruh? Bilinli olan m, bi
Bu zaten btn psikosomatik hastalklarn gs linsiz olan m?)
terdii bir eydir. B u , Wolfgang Pauli ve E r i c h Gauss ve Poincare'n kenderini anlattklar
N e u m a n n i n da izledikleri tek gerek dncesi gibi matematikiler de dncelerimizin bazen
ni Jung, "unus m u n d u s " szyle, ayn alemin r u h daha biz farkna varmadan "dzenlenmi" olduk-
larm kefettiler. B. L. van der Waerden bilind- Bununla okuyucuya, Jung'un bilimsel tutumu
ndan gelen temel matematik igr rneklerini iin zellikle karakteristik bulduuma ilikin b
verdikten sonra "Bilind yalnzca arm ve fikir verdiimi umuyorum. O durmadan yasanm
karsamalar yapmakla kalmaz, seim ve yarg da grntlerini, konvansiyonel yarglardan ar ola
yapabilir. Bilindnn yargs intuitiv ama uygun rak, tam tevazu ve kesinlikle anlamaya ahm-
koullarda tamamen gvenmrdir" sonucuna var tr. Yukarda dokunulan dnceleri o yzden da
yor. ha fazla kurgulamamtr. nk kesin bir ey
eitli matematik temel intuisyonlar ya da a sylemek iin henz yeterince gerei derlemi
priori dnceler arasmda elbette saylar psiko olmadna inanyordu. B u n u n gibi yeni bir d
lojik bakmdan en ilgin olanlardr. Bunlar yalnz nceyi yaynlamadan nce, onu tekrar tekrar i n
ca gndelik hesap ve llerimize yaramaz, ayn celemek, her yanndan yeterince kukulanab-
zamanda en eski alardan beri zaman birimleri mek iin yllarca beklemitir.
n i n "anlamn o k u m a k ' t a , rnekse astronomi, n u - Okuyucunun onun kavramlarnda belli bir be
meroloji, geomanti ve dier divinasyon teknikle lirsizlik olarak grebilecekleri onun tevazuundan
rinde de klanlrlar. Bunlarm hepsi, Jung'un e ileri gelir. B u , acele verilmi yzeysel kararlarla,
zamanllk kuram kavramlaryla tanmlam oldu basitletirmelerle yeni bulular olanan dla
u eyi daha yakmdan saptamaya ynek, arit mak istemeyiinden, yaam olgusunun ok yn
metik olarak saymaya dayal yntemlerdir. Doal llne byk saygsndandr. R u h yaam Jung
saylar psikolojinin bak asmdan kukusuz bi iin her zaman heyecan uyandrc bir gizem ve
zim beui biimde dnmemizi gerektiren arke snrl ruhlarn yapt gibi her tarafm bildiimizi
tipsel tasarmlardr. rnein kimse ikinin bizim sandmz bir ey olarak kalmtr.
say sistemimizde bulunan tek asal say olduu B e n i m kanma gre yaratc dncelerin de
n u , daha nce onun zerinde bilinle dnme eri, gereklerin o zamana kadar anlamam
mi olsa be yadsyamaz. O zaman sayar bin- ilintilerinin kilidinin anahtarn iermeleri, byle
le bulunmu dedir. Onlar bilindnn spontan, ce yaamn gizemine daha derin dalmay sala
otonom rnleri, bu bakmdan da arketipsel sim malardr. Bu yzden de Jung'un dncelerinin
gelerdir. de bu ekilde, birok b i l i m alannda (ve gndelik
Sayar ayn zamanda d nesnelerin de zel yaamda) yeni eyler bulmakta, bu arada bireyle
likleridir. Hatta biz onlarn renk, scaklk, byk re daha dengeli, daha drst ve bilinli bir tutum
lk gibi btn niteliklerini alsak be onlarm "sa edmmekte yardmc olacandan eminim. Eer
ylar geride sabit kar. Yam sra bu saylar r u h u okuyucu bununla, bilindn bizzat incelemek
muzun, d nesnelerle balants olmadan da i n - ve zmlemek iin (kendi zerinde almayla
celeyebeceimiz ieriidir. O zaman sayarn, daima olduu gibi) heveslenecek olursa, bu kla
psike e materia arasmdaki en dorudan balan vuz kitap amacma ulam olacaktr.
t olduklar anlalr. Jung'un berttiine gre b u
rada gelecein ok verimli bir aratrma alam b u
lunmaktadr.
Burada, bu olduka zor kavramlar, Jung'un
dncelerinin kapak bir reti olmadn, daha
ok, daha geebilecek yeni bir dnya grnn
balangc olduunu gstermek iin anlatyorum.
Notlar

Aslnda dipnotu niteliinde olan bu notlar kitabn orijinalinde de diye not etmektedir.
Jacobi'nin makalesi dnda, yerinde iaretlenmemitir. eviri 114. Navaho'larn her iki sava tanrs Maud Oakes tarafn
aynen orijinalinde olduu gibi sayfa numaralar iledir, (n.) dan Where the Two to their Father, A Navaho War Cere
monial, Bollingen/New York, 1943 'de ele alnmaktadr.
C. G. Jung - Bilind'na giri 117. Jung, Dzenbaz figrn: Zur Psychologie der Trick-
Sayfa 37 Nietzsche'nin Kryptomnesie'si Jung'un Zur Psycholo- ster-Figur, (Ges. Werke, B d . IX) 'da ele alr.
gie sogenannter okkulter Phaenomene (Okkult denilen fe 118. Ego ile Glge arasndaki atma Jung'un Der Kampf
nomenlerin psikolojisine dair) Toplu Yaptlar, Cilt I'de an um die Befreiung von der Mutter (Ges. Werke, Bd. V) de
latlmtr. "Seyir Defteri"nden sz konusu blm ve Nietzs aklanmaktadr.
che'nin alnts yledir: 125. Minotaurus Mitinin yorumu iin Mary Renault'un ro
J. Kemer'in "Prevorst'tan yapraklar" Cilt IV, s. 57, "Korkulu man The King Must Die (Pantheon, 1958) ile karlatrnz
anlam olan bir alnt..." balyla (1831-1837): 125. Labirent simgesi Eric Neumann tarafndan, Ursprung
"Drt kaptan ve bir tccar, Mr. Bell, Stromboli adasnda, sgeschichte des Bewustseins'da incelenir.
tavan vurmak iin karaya ktlar. Saat te bu grup gemi 128. Ego'nun ortaya k iin karatrnz; Erich Neu
ye dnmek zere toplanmlard ki aknlk iinde iki ada mann, a. g. e. Michael Fordham, New Developments in
mn havada kendilerine doru hzla utuunu grdler. Analytical Psychology, Londra, Routledge and Kegan Paul,
Bunlardan biri siyah, br gri giyimliydi. ok yaknlarn 1957 ve Esther M. Harding, The Restoration of the Injured
dan getiler ve onlar aknlk iinde brakp aceleyle kor Archetypal Image (zel basm) New York, 1960
kun Stromboli yanardann kraterine daldlar. Bu ifti 129. Jung'un inisiyasyon zerine almas, Analytische
Londra'dan tandklarn fark etmilerdi." Psychologie und Weltanschaung (Ges. Werke B d . VIII) de
F. Nietzsche'mn "Byle Buyurdu Zerdt'nden Blm XI, yaynlanmtr. Ayn zamanda Bkz. Arnold van Gennap, The
"Byk olaylara dair" (1883): "Zerdt mutlu adaya doru Rites of Passage, Chicago 1961
giderken bir gemi de duman pskren dan olduu adaya 132. Kadnlarda g deneme E r i c h Neumann tarafndan
demir atyor ve mrettebat da tavan vurmak iin karaya aklanmtr. Amor und Psyche, Zrih 1952
kyordu. len saatna doru, kaptan ve adamlar bir araya 137. Beauty and the Beast masal Mme Leprince de Beau-
geldiklerinde birden havadan bir adamn kendilerine doru mont'un The Fairy Tale Book'unda yaynlanmtr, New
uarak geldiini grdler ve o kii onlarn yan bandan ge York, Simon and Schuster, 1958
erken bir ses ok net olarak 'Zamandr! Tam zamandr! 141. Orpheus sylencesi E. Harrison'un Prolegomena to
'dedi. A m a bir glge gibi hzla ate da ynnde utu ve the Study of Greek Religion, Cambridge University Press,
aknlk iinde onun Zerdt olduunu grdler... 'Bana ba 1922'de bulunur. Ayn zamanda Bkz. W. K. C. Guthrie, Orp
kn! 'dedi yal sedmen, 'Zerdt cehenneme gidiyor!'." heus and Greek Religion, Cambridge, 1935
38. Robert Louis Stevenson, Jekyll ve Hyde' grd d 142. Jung'un Katolik kupa trenini aklamas: Das Wand
, "Across the Plains" kitabnda "Dler zerine bir ba- lungssymbol in der Messe, Ges. Werke B d . XI, Bkz. ayn za
his"de ele alyor. manda; Alan Watt; Myth and Ritual in Christianity, Vangu
56. Jung'un d, Anniela Jaffe tarafndan yaynlanm ard Press, 1953
olan C. G. Jung; "Anlar, Dler, Dnceler", Zrih'te daha 145. Linda Fierz-David'in Orpheus ritine yorumu; Psycho
ayrntl olarak ilenmitir. logische Betrachtungen zu der Freskenfolge der Villa dei
63. Eikalt dnce ve grntlere rnekleri Pierre Ja- Misteri in Pompeji. E i n Versuch von Linda Fierz-David,
net'nin yaptlarnda bulursunuz. Zrih, 1957
93. Kltre] simgelere daha baka rnekler Mircea Elia- 148. Esquilin tepesinin Roma hyn Jane Harrison an
de'nin yapt "amanizm ", Zrih, 1947'de yaynlanmtr. latyor, yukarda a. g. e.
C. G. Jung'un toplu yaptlarna da baknz. (I-XVIII ciltler- 149. Bkz. Jung: Die transzendente Funktion, C. G. Jung
Hazrlanyor) Institut, Zrih
151. Joseph Campbell ku klndaki samanlardan sz edi
Joseph L. Henderson Modern nsan ve Mitler yor: Das Symbol ohne Bedeutung, Zrih, Rhein-Verl., 1958
108. sa'nn diriliinin son olduuna dair: Hristiyanlk es-
katolojik (son kadere ynelik) bir dindir. Yani gz nnde M. L. von Franz - Bireyleme Sreci
tuttuu, kyametle benzer anlaml olan bir son erektir. Bir 160. Dlerde menderes motifinin ayrntl incelenii
kabile kltrnn anaerkil elemanlar korunmu olan br Jung'un toplu yaptlarnda ele alnmtr. (Bd. VIII) Ayrca
dinler (rnein Orfzm) ise, Eliade'n "Ebedi dn mi- Bkz. Jung Ges. Werke B d . XII, Teil I ve Gerhard Adler, Stu-
ti"nde (Dsseldorf, 1953) gsterdii gibi dngseldir. diesin Analytical Psychology, Londra 1948.
112. Baknz; Paul Radin, Hero Cycles of Winnebago, In 161. Jung'un elfi aklamas, Ges. Werke. Bd. IX, Teil 2
diana University Publications, 1948. ve B d . XII.
113. Tavan figrne ilikin olarak Radin; "Tavan, btn 161. Naskapi Frank G. Speck'in; Naskapi: The Savage Hun
uygar ve alfabe ncesi dnyadan ve dnya tarihinin en eski ter of the Labrador Peninsula, The University Press of Ok
zamanlarndan beri bildiimiz gibi, tipik bir kahramandr." lahoma Press, 1935.

311
162. Psiik btnlk kavram anlatlyor Jung: Ges. Werke Adlers, Frankfurt a. M. 1926. s. 172.
Bd. XIV, B d . IX, Teil 1 ve 2. 179. "Zehir kz"n bir anlatm W. Hertz, Die Sage vom Gift-
163. Meenin yksnn kayna: Richard Wilhelm; maedchen, Abh. der bayr. Akad. der Wis. 1 Cl. XX B d . 1
Dschuang-Dsi; Das wahre Buch vom sdlichen Bltenland; Abt. Mnchen, 1893.
Jena 1923, S. 33-34 179. ldren prenses Chr. Hahn tarafndan ele alnr; Gri
163. Jung bireyleme srecinin simgesi olarak aac; Der echische und Albanesische Maedchen, B d . 1, Mnchen/
philosophische Baum, Von den Wurzeln des Bewustseins Berlin 1918, s. 301: Avc ve her eyi gren ayna.
(Zrih 1954) 'te inceler. 180. Bir Anima yanstmasndan ileri gelen Ak lgnl
163. Tatan sunak zerinde sunu verilen "Yerel Tanr" bir Elinor Bertines, Human Relationships, S 11:! f. Ayn za
ok bakmlardan antik genius loci'ye uyar. Bkz. Henri manda Bkz. Dr. H. Strauss, Die Anima als Projektionserleb-
Maspero, La Chine antique, Paris, 1955, S. 140 f. (Bu bilgi nis, Yaynlanmam manuskript, Heidelberg 1959.
iin Ariane Rump'a teekkr ederim.) 180. Jung, olumsuz bir Anima yardmyla psiik integrasyo-
164. Jung bireyleme srecini tanmlamann gln nu tartr; Ges. Werke, B d . XI, s. 164 ff; B d . IX, s. 224 f;
vurgular. Ges. Werke, B d . XVII, s. 179. B d . XII, s. 25 f, 110 f, 128.
165. ocuk dlerinin neminin bu ksa tanm balca 185. Anima'ran drt aamas iin Bkz. Jung, Ges. Werke,
Jung'dan kaynaklanmtr: Psychologische Interpretation B d . XVI, s. 174
von Kdertraeumen (Notlar ve dersler), E T H Zrih, 186. Francesko Colonna'nin Hypnerotomachia'si Linda F i -
1938/39 (yalnz zel yayn). zgn rnek, 1938/39'da ayn erz-David tarafndan yorumlanmtr: Der Liebestraum des
balkl bir seminerin raporundan, s. 76 ff. Bkz. Jung; Die Poliphilo, Zrih 1947
Entwicklung der Persnlichkeit, Ges. Werke, Bd. XVII; Mic 186. Anima'nin roln anlatan alnt Aurora Consurgens
hael Fordham, The Life of Childhood, Londra 1944 (z. s. I'den eviri E. A. Glover. Almanca basks M. L. von Franz-
104); Erich Neumann, Ursprungsgeschichte des Bewustse Jung'un Mysterium Coniunctionis, Bd. 3, 1958
ins; Frances Wiekes, The Inner World of Consciousness, 187. Jung, valyelerin hanm kltn inceler. Ges. Werke,
New York/Londra 1927; Eleanor Bertine, Human Relatios- Bd. VI, S. 274 ve 290f, ayn zamanda Bkz. Emma Jung ve
hips, Londra 1958 M. L. von Franz, Die Graalslegende in psychologischer
166. Jung psiik ekirdei aklar: Die Entwicklung der Sicht, Zrih 1960
Persnlichkeit, Ges. Werke B d . XVII, S. 175 ve B d . XIV, S. 189. Animus'un Kutsal inan olarak ortaya k iin Bkz.
9 ff. Jung, Two Essays in Analytical Psychology. Londra 1928, s.
167. Hasta kral anlatan masal modelleri iin Bkz. Joh. Bl 127ff; Ges. Werke Bd. IX, B l . 3. Ayn zamanada Bkz. Emma
te ve G. Polivka, Anmerkungen zu den Kder-und Haus- Jung, Aimus und Anima, passim; Esther Harding, Wo-
maedchen der Brder Grimm, B d . I, 1913-1932, s. 503 ff. man's Mysteries, New York 1955; Eleanor Bertine, Human
Grimm masal Der Goldene Vogel'in btn varyasyonlar. Relationships, s. 128ff; Toni Wolff, Studien zu C. G. Jungs
168. Glge'nin bir baka incelemesi Jung'm Toplu Yaptla Psychologie, Zrih 1959, s. 257ff; E r i c h Neumann, Zur
rnda, B d . IX, Teil 2, Kap. 2 ve B d . XII, s. 29 f ve; The U n - Psychologie des Weiblichen, Zrih 1953
discovered Self, Londra 1958, s. 8-9, Bkz. Frances Wiekes, 189. ingene masalnn alnd yer: Der Tod als Geliebter;
The Inner World of Man, New York/Toronto 1938. Gl Zigeunermaerchen. (Die Maedchen der Weltliteratur, hsgb.
ge'nin alglanmasna iyi bir rnek; G. Schmalz, Komplexe F. von der Leyen ve P. Zaunert) Jena 1926, s. 117f
Psychologie und Krperliches Symptom, Stuttgart 1955. 194. Deerli eril zelliklerin ileticisi olarak Animus'u Jung,
171. Msr'n yeralt kavramnn rnekleri, The Tomb of Ges. Werke B d . IX, s. 182f ve Zwei Essays, B l . 4'te ele alr.
Ramses VI, Bollingen Series X L , Teil 1 ve 2, Pantheon Bo- 196. Kara prensesten sz eden Avusturya masal iin Bkz.
oks, 1954. "Kara Kral Kz", Maedchen aus dem Donaulande, Die
171. Projeksiyon olgusuyla Jung Ges. Werke, B d . VI, Ta Maedchen der Weltliteratur, Jena 1926, s. 150f
nmlar, s. 582 ve B d . VIII, s. 272 ff. 'de urar. 196. Ay Ruhu Eskimo masal "rmcek olan bir kadna da
173. Kuran, E. H. Palmer evirisi, Oxford University Press, ir "den alnmtr; K. Rasmussen, Die Gabe des Adlers, s.
1949. Bkz. Jung'un Musa ve Hzr yks yorumu, Ges. 121f
Werke. B d . IX, s. 135 ff. 196. Seif in gen-yal kiilemesine ilikin bir aklamay
175. Hint masal Somadeva: Vetalapanchavimsati, ingilizce Jung yaynlamtr; Ges. Werke, B d . IX, s. 151f
evirisi C. H. Tawney, Jaico book, Bombay 1956. Bkz. Hein 200. P'an Ku efsanesi Donald A. McKenzzie; Mythen aus
rich Zimmer'in mkemmel psikolojik yorumu The King and China und Japan, (Londra, s. 260) ve H. Maspero; Le Tao-
the Corpse, Bollingen Series XI, New York, Pantheon, 1948 ism, (Paris 1950, s. 109) de bulunabilir. Ayrca Bkz. J. J. M.
176. Zen ustasna yaplan oyun Der Ochs und sein Hirte, de Groot, Universismus, Berlin 1918, s. 130-131; H. Koest-
(Koichi Tsujimura evirisi), Pfullingen 1958, s. 95. ler Symbolik des chinesischen Universums, Stuttgart, 1958,
177. Anima zerine daha fazla bahis iin Bkz. Jung, Ges. s. 40; C. G. Jung, Mysterium Coniunctionis, Bd. 2, s. 160-
Werke, Bd. IX, Teil 2, s. 11-12 ve B l . 3; B d . XVTI, s. 198 f, 161.
B d . VII, s. 345, B d . XI, s. 29-31, 41 f., 476 vb. B d . XII, Teil 200. Kozmik adan olarak Adem tartmas iin Bkz.; A u
1. Bkz. ayrca Emma Jung, Animus und Anima, Zwei E s gust Wnsche, Schpfung und Sndenfall des ersten Mens
says, The Analytical C l u b of New York 1957; Eleanor Berti chen, Leipzig 1906, s. 8-9 ve 13; Hans Leisegangi Die Gno-
ne, Human Relationships, Ks. 2; Esther Harding, Psychic sis, Leipzig, Krnersche Taschenausgabe. Psikolojik yoru
Energy, New York 1948 ve dierleri. mu iin Bkz. C. G. Jung, Mysterium Coniuctionis, Bd. 2,
178. Sibirya avc masal Knud Rasmussen; Die Gabe des Kap. 5, s. 140-199 ve Ges. Werke, B d . XII, s. 346f. Olaslkla
in'in P'an Ku'su ile Pers Gayomert'i ve Adem efsaneleri 150f
arasnda tarihsel balant da bulunmaktadr; Bkz. Sven S. 217. Jung bugnk "istatistik bir say olmak" duygusunu
Hartmann, Gayomart, Uppsala 1953, s. 46, 115 inceler: Das unentdeckte Selbst, s. 14, 109
202. "st R u h " olarak bir hurma agacmdan gelen Adem 219. zne aamasnda d yorumundan sz edilir: Jung:
kavramyla E. S. Drower, The Secret Adam, A Study of Na- Ges. Werke, B d . XVI, s. 243 ve B d . VIII, s. s. 266
sorean Gnosis, Oxford 1960, (s. 23, 26, 27, 37) adl yaptn 220. nsann igdsel olarak evresine uyum yapt ak
da urar. lanr: A. Portmann: Das Tier als soziales Wesen, s. 65f ve
202. Eckhardt Ustann szleri F. Pfeiffer'in MeisterEck- passim. Ayn zamanda Bkz. N. Tinbergen, A Study of Ins
hardt (ng. ev. C. de B. Evans, Londra 1924, B d . II, s. 80) tinct, Oxford 1955, s. 151f ve 207f
dan 2 2 1 . E l . E. E. Hartley kitle bilindn inceler: Fundamen
202. Jung'un Kozmik nsana ilikin aklamalar iin Bkz. tals of Social Psychology, New York 1952. Ayn zamanda
Ges. Werke, Bd. IX, Teil 2, s. 36f; "Antwort auf Hiob "Ges. Bkz. Th. Janwitz ve R. Schulze: Neue Richtungen in der
Werke, B d . XI ve Mysterium Coniuctionis, B d . 2, s. 215f. Massenkommunikationsforschung, Rundfunk und Fernse
Ayn zamanda Bkz. Esther Harding, Journey into Self, Lon hen, 1960, s. 7, 8 vepassim. Ayrca a. g. e., s. 1-20 ve Un
dra 1956, passim. terschwellige Kommunikation, a. g. e., 1960, Heft 3/4, s.
202. Adam Kadmon'dan Gershom Sholem sz eder; Major 283 ve 306 (Bu bilgi iin Bay Ren Malamoud'a teekkr
Trends in Jewish Mysticism, 1941; ayrca Jung, Mysterium ederim.)
Coniuctionis, B d . 2, s. 182f 224. zgrln faydal bir eyler baarmakta nemini
204. Kral ift simgesi Jung'un Ges. Werke, B d . XVI, s. Jung vurgular: Das Unentdeckte Selbst, s. 9
313'te ve Mysterium Coiuctionis, Bd. 1, s. 143, 179; B d . 2, 224. Bireyleme srecini simgeleyen dinsel figrler iin
s. 86, 90, 140, 285'te incelenir. Ayn zamanda Bkz. Eflatun, Bkz. Jung: Ges. Werke, B d . XI, s. 273 ve passim ve a. g. e.,
len (Syposion) ve Gnostiklerin tann-insan, Anthropos fi Te 2 ve s. 146f
gr. 224. Jung modern dlerdeki dinsel simgeleri incelemek
205. Self in simgesi olarak ta iin Bkz. Jung: Von den tedir: Ges. Werke, B d . XII, s. 92, Ayn zamanda Bkz. a. g. e.
Wurzeln des Bewustseins, Zrih 1954, s. 200f, 415f, 449f s. 28, 169f, 207
206. Bireyleme zorlamasnn bilinli fark edildii nokta 225. lem'e drdnc bir elemann eklenmesi Jung tara
Jung: Ges. Werke, Bd. XII passim; Von den Wurzeln des fndan incelenir: Mysterium Coniuctionis, B d . 2, s. 112f,
Bewustseins, s. 200f; Ges. Werke B d . IX, Teil 2, s. 139f, 117f, 123f ve Ges. Werke, B d . VIII, s. 136f ve 160-162
236, 247f, 268; B d . XVI, s. 146f. Ayn zamanda Bkz. Ges. 228. Kara Geyik vizyonunun alnd yer: Black Elk Spe-
Werke, B d . VIII, s. 253f ve Toni Wolff, Studien zu C. G. aks, yaynlayan John G. Neihardt, New York 1932, A l m . Ba
Jungs Psychologie, s. 43. Ayrca zellikle Jung Mysterium sm: Schwarzer Hirsch, Ich rufe mein Volk, lten 1955
Coniuctionis, B d . 2, s. 318f 228. Eskimolarn Kartal enlii yks: K n u d Rasmussen,
207. "Aktif tmajinasyon"in ayrntl anlatm iin Bkz. Jung: Die Gabe des Adlers, s. 23f, 29f
"Die Transzendente Funktion ", Ges. Werke B d . VIII 228. Jung orijinal mitolojik malzemenin retiliini inceler:
208. Zoolog Adolf Portmann hayvanlardaki "lsellik"i ta Ges. Werke, B d . XI, s. 20fve B d . XII, Giri
nmlamaktadr. Das Tier als soziales Wesen, Zrih 1953, s. 229. Fiziki W. Pauli, m o d e m doa bilimlerindeki Heisen-
366 berg'inki gibi yeni bulularn etkilerini tammlamtr: Die
209. Mezar talarna ilikin eski Germen inanc Paul Herr- philosophische Bedeutung der Idee der Komplementarita-
mam tarafndan ele alnmaktadr. Das altgermanische P r i et, "Experientia ", B d . VI/2, s. 72f ve Wahrscheinlichkeit
esterwesen. Jena 1929, s. 52 ve Jung: Von den Wurzeln des und Physik, "Dialctica ", B d . VJ/2, 1954, s. 117
Bewusstseins, s. 198f
210. Morienus'un Bilge Ta'm tanm Jung: Ges. WerkeBd. A n i e l a J a f f e - Simge o l a r a k g r s e l s a n a t l a r
XII, s. 300, A n m . 45'te yazldr. 233. 1 Bkz. Nancy Wilson Ross, The World of Zen, New
210. Ta bulmak iin azap ekmenin zorunlu olduu bir York, 1960, s. 149
simya sylemidir. Bkz. Jung: Ges. Werke B d . XII, s. 280f 234. 2 Carola Giedion-Welcker, Plastik des X X . Jahrhun
2 1 1 . Jung, psike ile materia arasndaki ilikiyi aklamakta derts, Stuttgart 1955, s. 107
dr: Zwei Essays ber Analytische Psychologie, s. 142-146 235. 3 H. Khn: Die Felsbilder Europas, Stuttgart 1952
2 1 1 . Ezamanlln tam bir aklamas iin Bkz. Jung: 236. 4 H. Khn, a. g. e., s. 15
Synchroniztaet als ein Prinzip akausaler Zusammenhaenge, 250. 5 Paris 1953, W. Hess'den alnt, Dokumente zum
Ges. Werke, B d . VIII, s. 419f Verstaendnis der Modernen Malerei, Hamburg 1958 (Ro
212. Jung'un, bilindyla balant kurmak iin Dou Dini wohlt), s. 122. B u , aada ksaca "Dokumente" olarak an
ne dnmek zerine grleri iin Bkz. "ber Mandala- lacak olan olaanst yararl sunumdan birok almt yap
Symbolik ", Ges. Werke, B d . IX, Teil 1, s. 335f ve B d . XII, s. tm.
212f (bu sonuncuda ayn zamanda Bkz. s. 19, 42, 91f, 101, 250. 6 Briefe, Aufzeichnungen und Aphorismen, Berlin
119f, 159, 162) 1920, Dokumente, s. 80
212. ince metinden alntnn kayna: Lu K'uan Y, Char 250. 7 Ayrca Bkz. Alman sanat tarihisi Werner Haft-
les Luk, Ch'an and Zen Teaching Londra, s. 27 mann'm makalesi "Glanz und Gefaehrdung der Abstrakten
216. Badgerd Hamam masalnn alnd yer: Maedchen Malerei, Skizzenbuch zur Kultur der Gegenwart, Mnchen
aus Iran, Die Maedchen der Weltliteratur, Jena 1959, s. 1960, s. 111. Sanat tarihiyle ilintiler iin en ok Haft-
mann'r yaptn kullandm: Die Malerei im 20. Jahrhundert, mente, s. 84
2. Aufl. Mnchen 1957 ve Herbert Read, Geschichte der 263. 44 Tagebchern, Berlin 1953, Dokumente, s. 86
Modernen Malerei, Mnchen 1959, ayrca birok tekil yapt. 263. 45 W. Haftmann'dan alnt, a. y. g. e., s. 89
2