You are on page 1of 24

LITERATURA GREGA

2 BAC

IES DE MELIDE
DEPARTAMENTO DE GREGO
(PROFESORA: SUSANA LOSADA)

ALUMN@:
1. A PICA: HOMERO
Os poemas homricos son a testemua literaria mis
antiga en lingua grega. Ilada e Odisea eran para os antigos unha
especie de Biblia, libros bsicos para todo, e coa sa lectura e
comentario educronse incontables xeracins de homes de Oc-
cidente.
Reflicten un estadio cultural primitivo: o home non
responsable dos seus actos, est en mans de forzas superiores
como o destino, os deuses, o medo, a fama... Pero este mundo
variado e est matizado mediante unha riqueza de formas. Fronte
a outras epopeas, obsrvase unha clara vontade de forma e un
sentido esttico de sobriedade para adecuar a forma literaria
tema e contido.
A mellor comprensin do legado homrico dbese aos
descubrimentos arqueolxicos e a comprobacin de que a guerra
de Troia foi un feito real na historia grega do segundo milenio a.
C.; e tamn ao descubrimento do carcter oral da poesa hom-
rica, podendo as comparar a pica grega cos cantares de xesta
doutros pobos e pocas.
Idade do Bronce

1600 a . C. Os aqueos, primeiros
CARACTERSTICAS DO XNERO PICO gregos, invaden Grecia.
1.400 a. C. esplendor da Cultura
A pica un xnero literario que narra as fazaas dun Micnica. Enclaves no
heroe ou as xestas gloriosas dun pobo. Peloponeso: Micenas,
A denominacin de poesa pica provn do adxectivo Tirinte, Tebas, Pilo, Ar-
gos...Relacins comer-
derivado do substantivo palabra, relato e xa especifica-
cias con Troia, Exipto,
mente poesa narrativa. A sa forma est descrita nos propios
Sicilia...
poemas polo uso do verbo cantar e o substantivo 1.250 a. C.: Guerra de Troia. Os
cantor. Xa no primeiro verso da Ilada aparece este gregos enfrntase aos
verbo: , ,... canta, musa, a clera.... pobos de Asia Menor
Os aedos eran poetas orais e, como o seu nome para intentar controlar
indica, cantores, xa que literalmente cantaban ss ou acom- as rutas comerciais do
paados de instrumentos como unha ctara ou lira. A tradicin Mar Negro, para ase-
popular atribelles trazos como a cegueira ou o deambular de gurarse a provisin de
corte en corte. Eran profesionais, constituan un gremio e goza- cereais.
1.200 a. C. Declive civilizacin
ban dunha gran consideracin social tanto entre os cortesns
micnica.
dos palacios nos que cantaban, como entre o pobo que se reuna
nunha praza pblica a Idade do Ferro
escoitar os seus cantos. 1.100 a. C. Invasins dorias.
Estn inspirados pola aparicin do ferro. Des-
musa ou por Apolo, polo aparicin da escritura
que son considerados (poca escura).
dalgn xeito como inter- 900 a. C. Xurdimento das poleis
mediarios da divindade. como modelo admi-
O tema dos seus cantos nistrativo do mundo
grego.
son as xestas dos gue-
rreiros, a sa misin
poca Arcaica
inmortalizar as sas fazaas. O aedo canta a ou valor dos 800 a. C.: reaparicin da escritu-
heroes, de xeito que o seus poemas picos mostran unha galera ra (alfabtica). Poemas
de personaxes dignos de imitacin. Son, por tanto, educadores homricos.
do pobo, xa que transmiten feitos do pasado e unhas normas de
conducta. Suponse unha serie de coecementos sobre o pasado,
que tiveron que chegarlle autor por va oral. Non s se refiren
estes coecementos mito, senn a feitos culturais diversos:
3
asembleas, consellos de personaxes importantes, catlogo das
tropas, descricin de armaduras, palacios, carros de combate...

Ilada e Odisea presentan caractersticas dunha pica an-


terior e da lingua grega do segundo milenio, reflexo da fase oral,
de continua creacin e recreacin que precedeu sa fixacin por
escrito. As caractersticas, propias da pica popular, son comns
s dos outros grandes poemas picos da literatura universal, e
son as seguintes:

- Lingua arcaizante e artificial, que fundamentalmente


dialecto xonio, pero con formas doutros dialectos (eolio e tico)
ou que desapareceron, palabras transformadas e adaptadas por
necesidades mtricas.
- Linguaxe formularia: frases feitas que se repiten; como
os eptetos dun personaxe (Aquiles, o dos pes lixeiros, Atenea,
a de ollos de curuxa) descricin dunha accin concreta (toma-la
palabra nunha asemblea, o amencer, sentarse a comer ou beber...).
Fresco de aedo, Pilos O cantor combina sa vontade estas frases, que serven de re-
cursos mnemotcnicos e teen funcin ornamental, e improvisa
basendose nos argumentos que aprendeu de outros cantores.
- Uso de tpicos: hai smiles e comparacins xa consagra-
dos na literatura universal. Hai temas favoritos como as asem-
bleas de personaxes importantes, catlogo de tropas, descricin
do heroe na batalla, das sas armas, do seu carro, mencionar as
xenealoxas dos guerreiros...

A estructura mtrica da poesa pica basase no hex-


metro, na que cada verso est composto por seis pes ou metros,
formados cada un por unha slaba longa e das breves (dctilo
__ ), se ben as das slabas breves poden substiturse por unha
longa (espondeo __ __ ).

Porta dos lens, Micenas HOMERO AUTOR

Sobre da figura de Homero hai diversas teoras: dende


os que cren que non existiu, ou que en todo caso so compoera
un dos poemas, ata os que o consideran personaxe real, autor
de ambas obras. A discusin destas teoras deu orixe chamada
Cuestin Homrica, na que se enfrontaron bsicamente das
posturas: os analistas, que dubidaban da figura de Homero, e
en modo algn admitan que compuxese os dous poemas; e os
unitarios, que aceptaban a existencia dun grande poeta, autor de
Reconstruccin de Troia ambos poemas. Hoxe en da est mis aceptada a ltima teora,
anda que non importen detalles como si se chamaba ou non
Homero, si era cego, ou si nacera en Quos ou Esmirna.
O noso poeta viviu no s.VIII a. C., pero a poca cantada
nos seus poemas o s.XII a. C., anda a Idade do Bronce. Entre
ambas datas median os catro sculos da poca Escura, polo
que o poeta tivo que recibir dalgn xeito esa informacin sobre
unha poca remota para el. A tradicin oral, transmitida polos
aedos, proporcinalle a Homero ese coecemento e descrbenos
o mundo dos seus antepasados con todo tipo de detalles, incluso
Restos de muralla, Troia as veces repite eptetos arcaicos que xa non eran ben entendidos
pola xente da sa poca, e que para ns teen un significado
4
escuro. Tamn comete pequenas incongruencias, como mesturar
na sa narracin elementos propios da sa poca: menciona o
ferro, anda descoecido polos aqueos e aportado mis tarde
polos dorios.
A pesar de todo, na redaccin dos poemas recocese a
man dun artista, que modela o material oral que recibe mediante
unha forma e un estilo, creando unha pica culta que se diferencia
da popular polos seguintes trazos:

- Gran extensin dos poemas e unidade dramtica, pois


desenvolven unha soa accin do protagonista dentro dunha
accin colectiva: Aquiles na Guerra de Troia, Ulises na Odisea.

- Forma narrativa: combinacin de accin dramtica e


momentos dilatorios ou de menos tensin. O drama condnsase
e apertase final das obras e acaba cun sosego: na Ilada Aquiles
devolve o cadver de Hctor e chora con Pramo as desgracias
Taboa micnica de Pilos
dos homes; na Odisea, despois de matar Ulises s pretendentes,
reconcliase cos familiares destes e visita seu pai.
- Humanizacin: Hai poucos monstros e elementos mxi-
cos fronte a outros poemas de outras culturas. Os heroes hom-
ricos estn por riba do home comn, son modelo para el, pero
tamn sofren como el. A principal caracterstica a sa
(valor, virtude), que debe exhibir no combate. Esta virtude inna-
ta na clase aristocrtica e non a perden anda que cometan accins
imprudentes. Os heroes son, en moitos casos, descendentes de
deuses e/ou se comparan con eles. A sa mxima aspiracin o
recoecemento pblico, que se ve reflectido no reparto do botn Reconstruccin do palacio de Pilos
e que debe ser pregoado polos demais homes. Este honor tamn
lle proporcionar unha fama inmortal ( para a posteridade.
Homero crea personaxes que son paradigma dalgunha
virtude ou defecto:
- Nstor: prototipo do ancin nobre, conselleiro do exr-
cito. a personificacin da prudencia no home.
- Diomedes: cabaleiro sen tacha, valoroso e hospitalario e
o mis prudente de todos os da sa idade. Por isto o portavoz
da comunidade nos momentos mis graves e sucesor de Aquiles
cando se retira do combate.
- Hctor: loita pola sa patria e polo seu pobo e nel xogan
un importante papel o amor pola sa esposa e fillo e a com-
prensin das debilidades do prximo, Paris e Helena. O poeta Mscara de Agamenn
configura o seu propio ideal de heroe: o heroe humanizado non
alleo s grandezas ou debilidades dos demais.
- Aquiles: Non sempre marcha de acordo cos ideais
cabaleirescos, xa que est posudo pola ira. Tampouco modera
os seus sentimentos cando morre o seu amigo Patroclo Pose
os maiores atributos heroicos: fillo dunha deusa, as sas armas
son fabricadas polo propio Hefesto, o mis fermoso dos heroes
aqueos e os deuses mis poderosos estn interesados no seu
destino. un heroe demasiado grande para estar encadrado e
excede e enriquece os ideais cabaleirescos.
- Patroclo: destcase a sa fidelidade a Aquiles. As sas
fazaas no canto XVI son un procedemento indirecto para reflectir Rapto de Helena, vaso
a grandeza de Aquiles, con quen o confunden os troianos por
levar as sas armas
5
- Odiseo: Na Ilada non unha primeira figura e parece
que ten menos trazos aqueos e aristocrticos cos demais. Non
sobresae nel a valenta senn a reflexin o clculo e a astucia e
est mellor tratado na Odisea, onde destaca pola sa humanidade.

- A intervencin dos deuses antropomrficos na accin


dos poemas continua. A sociedade do Olimpo est estructurada
sobre o modelo da micnica, no cumio da pirmide estara Zeus,
seguido dos deuses olmpicos e deuses menores. O pai Zeus
mstrasenos como autntico pater familias e con vulgares rifas de
esposos. O poeta dispua de cantos picos de tema mitolxico
aos que recorre cando necesario e trata os temas con liberdade
potica, ofrecendo variantes dalgn mito.
O home homrico non est concibido coa plenitude ra-
cionalista da poca clsica, previo nacemento da filosofa. O
home non responsable das sas accins, porque obra posudo
por forzas superiores e estraas. Hai pasaxes que representan
as accins humanas motivadas por un deus: o deus da ou quita
forza no combate, auxilia s seus favoritos. O deus ou deusa
inspiran sentimentos de ira, amor, paixn, serenidade, valor...
Os personaxes comprtanse obedecendo os designios divinos,
como sucede cando Patroclo cae no combate no canto XVI.

A ILADA (sinopse)

O tema principal da Ilada a clera de Aquiles, no con-


texto da Guerra de Troia (Ilin), xa no seu noveno ano.
Agamenn, o soberano supremo dos gregos, ofende
sacerdote de Apolo, Crises, por negarse a devolverlle a sa
filla. Apolo, en represalia, enva a peste o exrcito grego, polo
que se ve obrigado a devolver rapaza. Enfrntanse Aquiles e
Agamenn e este quita a Aquiles a sa escrava Briseida. Aquiles
encolerzase e retrase da loita. Tetis, nai de Aquiles, suplica a
Zeus que desagravie o seu fillo causando unha desfeita entre
os gregos. Zeus consinte.
De novo no combate, Paris, premido por Hctor, enfrnta-
se a Menelao nun combate singular e gregos e troianos aceptarn
o resultado do d. Cando Paris est a punto de ser derrotado,
Afrodita lbrao e devlveo ao leito de Helena. O exrcitos vol-
ven a enfrontarse. ver s troianos en apuros, Hctor acode
cidade para pedir oracins e sacrificios. O troiano Glauco e
o grego Diomedes enfrntanse e, tras recoecer os seus lazos
de hospitalidade, intercambian as sas armas. Despedida de
Hctor e Andrmaca. Paris e Hctor volven combate.
Contina o combate. Aquiles persiste na sa retirada, a
pesares da embaixada que lle enva Agamenn. Os gregos come-
zan a retroceder e a sufrir perdas importantes. Hctor disponse
a incendiar as naves dos gregos.
Patroclo pdelle ao seu amigo Aquiles que lle preste as
sas armas e que o deixe ir ao combate. Aquiles acepta, pero s
at que rexeite o inimigo das naves. Patroclo,facndose pasar
por Aquiles, causa estragos no campo de batalla ata que morto
por Hctor.
Hctor apodrase da armadura de Patroclo. Prodcese
unha loita polo cadver de Patroclo, que conseguen recuperar
6
os gregos.
Aquiles chora a Patroclo e decide vingalo. Tetis encarga
a Hefesto unha nova armadura para o seu fillo.
Aquiles reconcilise cos gregos, Briseida lle devolta,
sae de novo ao campo de batalla e provoca unha matanza no ro
Escamandro, que se desborda en protesta por tanta violencia e
pon en perigo a vida de Aquiles.
Aquiles dirxese a Troia e persigue a Hctor, que que-
dara fora das murallas. Zeus, despois de sopesar os destinos de
ambos os dous cede ao de Hctor. Coa axuda de Atenea Aquiles
da morte a Hctor e aldraxa o seu cadver arrastrndoo arredor
das murallas de Troia
Funerais por Patroclo e xogos atlticos no seu honor.
Aquiles, sedento de vinganza arrastra o cadver de Hctor en
torno pira funeraria de Patroclo. Pramo, guiado por Hermes,
acode tenda Aquiles para suplicarlle que lle devolva o cadver
do seu fillo. Aquiles consinte e concede unha tregua para que os
Troianos celebren os funerais. Canto de Andrmaca, Hcuba e
Helena. Funerais de Hctor.

CUESTINS
1. Tema e argumento da Ilada.
2. Principais trazos da poesa pica
3. Estimacin social dos poetas e da poesa en Grecia.
4. Importancia da tradicin oral nos poemas homricos.
5. Relacin da aparicin da escritura cos poemas homricos.
6. Explica a ira de Aquiles do canto I da Ilada.
7. Explica a funcin do botn no cdigo guerreiro.
8. Papel de Patroclo na Ilada.
9. Caractersticas do heroe homrico (lias principais da sa
accin e personalidade)
10. Caractersticas do heroe homrico na figura de Hctor.
11. Caractersticas do heroe homrico na figura de Aquiles.
12. Papel dos deuses na Ilada.
13. Dilogo de Hctor e Andrmaca: principais ideas e caracte-
rsticas.
14. Enfrontamento Hctor Aquiles: principais caractersticas.
15. Relacins de amor e amizade na Ilada
16. Causas mitolxicas e histricas da guerra de Troia
17. Fai unha lista cos epteto mis usuais de Aquiles, Agamenn,
Aqueos, Hctor, Apolo, Atenea, Zeus, Hera, o mencer, Troia,
Naves
18. Completa as seguintes ecuacins:
taca /Odiseo = Pilos /................
Tetis/ Aquiles = Leto/ .................
Aquiles/ Plida = Agamenn /............... = Zeus /..................
Agamenn/ Criseida = Aquiles /..................
Palas /Atenea = Febo / ................
Clitemnestra /Agamenn = Hctor/.......................= Hera /..........
Pramo / Troia = Agamenn /..............
Aqueos/Arxivos = Troianos / ................

20. Explica as escenas das pxinas 4, 5 e 6 e di a que canto per-


tencen.

7
19. Completa a seguinte tboa con estes personaxes, e colcaos
na cadro que corresponda coas sas caractersticas. Ten en conta
que os nomes propios rematados en ida significan Fillo de...
(Ex: Crnida, fillo de Cronos)

21. Completa no seguinte mapa o nome dos reis ou de


cada reino. Sinala cun crculo o reino do ou soberano.

8
2. A LRICA
A poesa lrica tan
antiga como a pica. Os poetas - 800 a. C. Colonizacin grega
lricos continuaron e desen- polo Mediterrneo
volveron os temas de Homero Occidental: Sicilia,
e Hesodo, pero despregaron Magna Grecia...
unha rica orixinalidade en canto - 775-570 a. C. desenvolve-
ao pensamento relixioso e hu- mento das poleis. For-
mano, reflexo do florecemento ma de goberno predo-
minante: tirana.
cultural (xurdimento do - 700 a. C. Aparicin da infan-
en Asia Menor) e econmico tera pesada ()
desta poca (colonizacin e co- que combata en for-
mercio polo Mediterrneo). macin cerrada e com-
A lrica florece en Grecia pacta, a falanxe. Ao
entre os sculos VII e V a. C. ser a armadura menos
O nome de lrica provn de costosa, poden partici-
xa que esta poesa era cantada por un solista ou un coro e par no exrcito grupos
acompaada por un instrumento musical. medios da sociedade
A diferenza da pica, que narra fazaas en terceira persoa que reclamarn unha
dirixidas a un pblico; a lrica describe sentimentos en primeira maior participacin na
persoa, dirixidos a unha segunda persoa. O poeta invoca a un vida poltica.
deus ou ao seu amado/a, ou aconsella a un compaeiro de ban- - 650 a. C. Por influencia dos
quete, aos concidadns ou ataca e maldice a algun. xonios Grecia adopta
Outra diferenza coa pica a extensin dos poemas. Na a economa moneta-
pica a extensin impredecible, ao igual que impredecible a ria xurdida en Lidia.
orde na que aparecen os elementos. Na lrica hai unha extensin Gran movilidade so-
limitada e domina a estruc- cial: xurde unha nova
tura ternaria: nos poemas hai clase enriquecida polo
un proemio, un centro e un comercio que reclama
eplogo. participacin poltica
Ambos xneros, pica e e establecemento de
lrica, coinciden en ser cantos leis escritas. Despra-
de festexo. zamento do poder da
aristocracia terrate-
nente aos comercian-
TIPOS DE POESA tes.
- 594 a. C. Leis de Soln en
LRICA Atenas. Os lexisla-
dores non consiguen
- Lrica mondica (< +) cantada por un solista. A lin-
solucionar as crises
gua utilizada o dialecto local do poeta: lesbio ou xonio princi-
sociais, polo que se
palmente e tico nalgn caso. Pola temtica e tipo de verso na
consolidan as tiranas.
monodia distnguese:
Os tiranos, nun prin-
- Elexa (< canto de d) A sa temtica variada
cipio, facan reformas
(exhortacin guerra, poltica, lamento, encomio ou
para beneficiar ao
loanza, epigrama funerario, conmemoracin...). O verso
pobo, con poder abso-
usado o dstico elexaco (un hexmetro e un pentmetro).
luto obtido pola forza.
Destacan poetas como Calino, Tirteo, Soln, Mimnermo
- 561 a. C. Pisstrato tirano de
e Teognis.
Atenas.
- Iambo (< , tipo de p ou metro). De contido
- 537 a. C. Tirana de Polcrates
burlesco e satrico. O verso usado o iambo, formado
en Samos, florecemento
por __) Destacan Arquloco, Semnides e Hiponacte.
cultural e talasocracia
- Poesa mlica (< msica, poesa lrica). Canta o
no Exeo.
9
amor, vio e s mulleres... O tipos de verso son variados. Desenvlvese principalmente
en Lesbos, destacando Safo, Alceo e Anacreonte.
- Lrica coral, cantada por un coro. O poeta expresa o sentir colectivo en himnos, cantos de guerra,
loanza aos atletas triunfadores... interpretados en festas pblicas das poleis. En dialecto dorio,
destacan Pndaro, Alcmn, bico e Baqulides.

(A paxinacin dos poemas correspndese co libro Lricos griegos arcaicos, edicin de Juan Ferrat,
ed. El Acantilado)

O IAMBO: ARQULOCO DE PAROS


Arquloco viviu arredor do 650 a. C.. Fillo
bastardo dunha familia nobre, tivo que emigrar e
gaar a vida como soldado mercenario, intervindo
en guerras contra os tracios (os parios tentaban co-
lonizar Tasos). Na sa poesa descrbenos a dureza
da guerra, as traizns, brlase do seu exrcito e de si
mesmo cando abandona o escudo para salvar a vida:
pero salvei a mia vida, qu me importa aquel escudo?
(pax. 109, 6), a anttese do heroe homrico.
Falanxe de hoplitas Arquloco amsase irrespectuoso cos princi-
pios tradicionais e rexeita a hipocrisa e corrupcin da sa poca Ningn cidadn goza de honor e
de fama cando est morto (px. 131, 60)
No amoroso Arquloco foi desgraciado, xa que un tal Licambes negoulle o matrimonio coa
sa filla Neobula. Os ataques a Licambes (px. 139, 78) convertronse nun tema na sa poesa e
foron ata tal punto despiadados, que pai e filla aforcronse pola vergoa producida. A pesar disto,
Arquloco tamn se nos amosa coma un poeta apaixonado e tenro: un ansia tal de amor enredou o
corazn e derramou nos ollos unha espesa nboa, roubndome do peito doces sentimentos (px. 141, 82)
Aparece nos seu poemas o tema da fugacidade da vida: Xa non tes en flor a ta suave pel...

A MLICA: ALCEO E SAFO


Considerada como a lrica mondica en esencia, polo seu ton intimista na descricin da
paixn e afecto. unha poesa refinada, de gusto aristocrtico, que valora a sinxeleza sen artifi-
cios. unha poesa individual e persoal, executada en banquetes privados ou grupos pechados,
xeralmente de elite.

ALCEO DE MITILENE

O seu floruit en torno o 600 a. C. Pertenca a unha familia aristocrtica
de Mitilene e participou nas loitas das familias nobres polo poder. Foi
desterrado das veces e viviu entregado loita poltica. Na sa poesa
reflicte ataques violentos s seus inimigos polticos, como Ptaco; os
sufrimentos do desterro e, no medio de loitas civs, compara o estado a
unha nave en perigo: Desconcrtame a revolta dos ventos. De aqu chega
rodando unha onda e por al outra, e ns, arrastrados no medio, vmonos na
nosa negra nave... (px. 271, 1)
Pero entre loita e loita Alceo entrgase os praceres do banquete e
goce do amor: Baa as costelas en vio, que xa volve a estrela... (px.
295, 24) e invtanos a aproveitar o momento (carpe diem) ...Mentres
sexamos novos, mis que nunca importa agora gozar de todo aquilo que un
Alceo e Safo, vaso deus poida ofrecernos.
10
SAFO DE LESBOS
Naceu e viviu na illa de Lesbos cara o 600 a. C. Foi contempornea do poeta Alceo e parece
que entre ambos houbo unha certa relacin, xa que Alceo refrese a ela: Safo, coroada de violetas,
sacra, de sorriso de mel (px. 291, 19).
A sa pertenza aristocracia da illa posibilitoulle
unha educacin esmerada e un gusto polo refinamento
e a beleza, e o desprezo pola muller rstica (px. 255,
18). Parece ser que enviuvou cedo e que viva coa sa
filla e os seus irmns.
Tal vez por motivos econmicos, dirixiu un cr-
culo de rapazas s que instrua na msica, na poesa e
no culto de Afrodita, para ela a deusa mis importante.
Nos seus poemas atopamos temas familiares (sa
filla Cleis, os seus irmns...): Teo unha fermosa nena,
que pode compararse s flores de ouro, mia querida Cleis...
(px. 259, 30). Abondan tamn as referencias crculo
de rapazas que acuda a sa casa, falando das sas ex-
periencias, da beleza, do amor, das unins cos mozos...
Estas mulleres, das que coecemos nomes como Atis,
Anactoria, Gngula... son fermosas, provocan o amor:
Parece un deus ese home/que senta fronte a ti escoitndote
moi preto/mentres falas docemente e ris cun xeito encanta- Safo, fresco de Pompeia
dor./ Mais a min o corazn bteme no peito sen parar.. (px. 243, 4). Pero tamn provocan os celos, a
nostalxia: Fxosete odioso, Atis, preocuparte por min, e voas cara Andrmeda. (px. 257, 25).
Safo evoca amor como forza transcendental, sobria, pero chea de vigor e capaz de crear
un clima potico a travs da expresin espontnea dos seus sentimentos:
Arrstrame, outra vez, Eros o que desmaia os membros,
doce animal amargo que repta irresistible. (px. 257, 24)

Safo escribiu no seu dialecto local, o lesbio, per-


tencente o grupo eolio. A perfeccin da sa linguaxe fixo
que algns dos seus textos nos chegasen a travs dos
gramticos como exemplo dese dialecto. Cultivou metros
variados, creando a estrofa sfica.

CUESTINS
1. Temas e caractersticas bsicas da lrica grega
2. Tipos ou subxneros de poesa lrica grega.
3. Diferencias entre pica e lrica
4. Temas e caractersticas principais na poesa de Arquloco.
5. Xnero cultivado principalmente por Arquloco.
6. Compara o concepto de guerreiro en Homero e Arquloco
7. Temas e caractersticas principais na poesa de Alceo.
8. Ambiente e contexto no que se produce a poesa de Alceo
9. Temas e caractersticas principais na poesa de Safo.
10. Ambiente e contexto no que se produce a poesa de Safo.

11
3. O TEATRO
A representacin teatral un acto:
- Relixioso: forma parte do culto a Dioniso e nel tena a
sa orixe. As sas festas anuais eran no mes de xaneiro as Leneas
, e no mes de marzo as Grandes Dionisias .
- Social: un espectculo popular, de goce do ocio de
forma colectiva. Implica a participacin do espectador, a sa
reflexin sobre problemas humanos e temas polticos.
A representacin teatral est organizada pola ou
Estado en forma de concurso, cun premio para o mellor poeta
trxico e outro para o mellor poeta cmico.
Os cidadns ricos costeaban as representacins co pago
de impostos e reciban honores se a obra era premiada. Estes
patrocinadores denominbanse coregos ().

ELEMENTOS ESCENOGRFICOS
Teatro de Epidauro
Tdolos compoentes da obra teatral levaban mscara e
disfrace.
- 490-479 a. C. Guerras Mdicas: - Na traxedia: vestiduras solemnes e luxosas, mscaras
Os gregos, capitanedos de expresin trxica e o coturno, un calzado de madeira con
por Atenas, vencen s per- sola bastante grosa. Este calzado especial aumentaba a altura
sas (Batallas de Maratn, dos actores conferndolles unha elevacin moral.
Termpilas, Salamina, - Na comedia: disfraces de animais, mulleres e grotescos
Platea...) e consiguen frear en xeral e mscaras cmicas.
a expasin do Imperio
En cada representacin teatral intervian:
Persa cara occidente. Ate-
nas asume o liderazgo de
- actores: ata un mximo de tres, polo que cada un de-
Grecia. ba representar varios papeis. Os actores eran sempre homes e
- 477 a. C. Confederacin Dli- desempeaban papeis femininos cando era necesario. s veces
ca: alianza militar para podan intervir nenos e personaxes mudos, que non eran actores
controlar o perigo persa profesionais. Os actores recitaban e cantaban na escena.
liderada polos atenienses, - O coro: era fundamental na traxedia. Faca a funcin
con base na illa de Delos dun personaxe mis que dialogaba cos actores sobre o que estaba
Talasocracia ateniense acontecendo. Os seu compoentes denominbanse coreutas; e
- 462 a. C. Reformas democrticas estaban dirixidos polo corifeo, que quen toma a palabra cando
de Pericles y Efialtes que
haba que recitar. O coro cantaba e danzaba na orquestra.
aumentan competencias
da asemblea ().
- 443- 429 a. C. Sculo de Pericles. OS XNEROS TEATRAIS
Florecemento cultural, re-
modelacin da Acrpole. A traxedia trata temas heroicos ou lendarios, dicir, mi-
Democracia ateniense tolxicos. Estes temas agrpanse en ciclos: o ciclo troiano, ciclo
- 431-404 a. C. Guerra do Pelo- tebano... O tratamento solemne e a linguaxe maxestosa. Os
poneso. Esparta vence a protagonistas son heroes ou heronas da mitoloxa.
Atenas (ver px. 19 )
Na traxedia grega exprsase claramente o sentimento
- 404 a. C. Tirana dos Trinta: go-
berno oligrquico proes-
trxico da vida: cntrase no dolor humano.
partano. Rxime de terror. Todo xira en torno heroe trxico. O heroe un personaxe
- 403 a. C. Restablecemento da que, a pesares de ser moralmente superior s demais, non pode
democracia en Atenas. evitar cometer unha falta () que altera a orde moral esta-
Crises econmicas e so- blecida ou aceptada pola sociedade. O destino ou lit o
ciais. inevitable), que esta por riba de deuses e humanos, equilibrar
de novo a balanza. O heroe pasa por unha situacin de angustia
que compartida polo pblico, espertando nel paixn e com-
paixn. Ao final o heroe acepta o destino e a xustiza divina que

12
o liberan da sa angustia.

A funcin da traxedia era a de formar o pobo, darlle unha


leccin de temperanza e moderacin. O pblico nas represent-
acins liberaba as sas paixns, producndose nel unha liberacin
ou
A comedia trata temas de ficcin que nun principio cn-
transe nos problemas da polis (comedia poltica) e despois en
temas da vida coti (comedia nova). O tratamento desenfadado
e a linguaxe popular, prxima fala do pobo. Os personaxes
Actores, fresco Pompeia
son xentes sinxelas da polis ou ben deuses ridiculizados e/ou
animais,
A comedia persegua fins semellantes s da traxedia:
liberar home das sas angustias e opresins. O heroe cmico
por medios fantsticos consegue liberar a Atenas dos seus males:
a guerra, os malos gobernantes, as incomodidades, os malos
poetas... chegando a un estado de felicidade.

A TRAXEDIA: SFOCLES (496-406 a. C.)

representante da poca de Pericles. De familia nobre,


desempeou importantes cargos pblicos e militares, sndolle
algns concedidos polo seu prestixio. Gozaba dunha grande
popularidade e admiracin do pobo ateniense.
O seu interese en asuntos polticos reflctese nas sas
traxedias: Antgona e Edipo Rei. Colaborou coa poltica democrti-
ca de Pericles, que buscaba:
- Favorecer as clases populares, pero manter a concordia coas
clases altas.
- Compatibilizar a racionalidade coa tradicin relixiosa.
- Compatibilizar a liberdade co respecto lei.
Era demcrata conservador, tema a expansin do poder
do Estado ata converterse nun tirano. Para el, antes que as leis
do Estado estaban as leis non escritas ou naturais, que son as de-
fendidas polos deuses.

- Obras: Antgona, Aiax, Edipo Rei, Traquinias, Electra, Filoctetes e


Edipo en Colono.
O tema central das sas obras son os sufrimentos, miserias
Sfocles
e grandezas do heroe.
O heroe trxico de Sfocles un ser superior, dotado de
virtude ou Arrscase a todo, ten un exceso de confianza
en si mesmo e cae na sa propia arrogancia, cometendo as unha
falta ou contra os deuses por crerse case como eles e por
isto castigado.
A vontade divina debe ser respectada sempre, pero s
veces obedecela non libra home de desgracias. Ex: Antgona
castigada por obedecer s leis divinas antes que as humanas:
desafa s autoridades da polis e enterra cadver do seu irmn, e
cumpre as cos ritos relixiosos. Nisto radica a esencia da traxedia:
o inevitable do sufrimento humano, o heroe non pode escapar
sufrimento pola sa condicin de humano.

13
Unha das caractersticas do estilo de Sfocles a chamada
irona trxica, que consiste en que un personaxe vctima consci-
ente ou inconsciente dun discurso con dobre sentido. A este dobre
sentido tamn contriben os xogos de palabras e ambigidade
semntica e gramatical. Con isto pretende aumentar a tensin do
espectador que coece por anticipado uns resultados que ignora
o propio personaxe.

Edipo Rei
A accin comeza presentndonos a cidade de Tebas
asolada por unha peste que, segundo o orculo de Delfos, s de-
saparecer cando se atope e sexa expulsado da cidade o asasino
de Laio, anterior rei da cidade. Edipo, actual rei, que conseguiu
o trono como premio por descifrar o enigma da esfinxe e casou
con Iocasta, viva de Laio, pon todo o seu empeo en buscar
culpable. longo da traxedia Edipo vai descubrindo que el
culpable e que, sen sabelo, matou seu pai, Laio, e casou coa
sa nai, Iocasta.
Edipo, un dos mis grandes heroes da traxedia grega,
aparece coma un personaxe nobre e bo, que por amor cidade
fai todo o posible por liberala da peste e purificala expulsando
asasino. A pesares disto, Edipo cae na arrongancia cando de-
spreza os vaticinios de Tiresias, cometendo unha , polo
que culpable e convrtese na sa propia vtima. Anda que tea
erros e defectos, o heroe sofre un castigo desmesurado, porque os
crimes dos que se lle acusa foron cometidos sen intencionalidade
e isto eximao da responsabilidade legal.
O verdadeiro conflicto radica na loita desigual e conde-
nada ao fracaso que o heroe emprende contra o seu destino. Sen
pedirllo ningun Edipo autocastgase provocando a sa cegueira
para expiar o crime. So as,mediante o sufrimento e dolor o heroe
descobre o mis ntimo de si mesmo, sendo o Edipo cego do final
o que de verdade ve.

A COMEDIA:ARISTFANES (445-388 a. C.)


Ateniense e posiblemente procedente dunha familia de
autores cmicos, Aristfanes vive un dos acontementos de maior
importancia e repercusin na historia de Grecia: a Guerra do
Peloponeso
Na sa obra estar sempre presente a situacin poltica
do momento: non s a presin externa que exercen os espartanos
sobre Atenas, senn tamn as tensins internas que provocan a
guerra en Atenas e que desembocan nos intentos antidemocrti-
cos para impoer gobernos oligrquicos e proespartanos. Por
tratar os problemas da esta comedia denomnase comedia
poltica.

Obras: Acarnienses, Cabaleiros, Nubes, Avespas e Paz (1 etapa: a


busca da paz. Comedias autenticamente polticas). Aves, Lisstrata,
Tesmoforias, Rs, A Asemblea de Mulleres e Pluto. (2 etapa: busca a
evasin e propn situacins e solucins utpicas).

14
As Nubes
Foi representada nas Grandes Dionisias en Atenas no 423
a. C. obter s o 3 posto Aristfanes revisouna e a ns chegou
unha 2 versin.
Nesta comedia Aristfanes afastase do tema poltico, en
sentido estrito, e cuestionase a nova educacin dos mozos, en-
carnada na figura de Scrates e os seus discpulos reunidos no
cavilaterio ou pensadoiro.
O escenario unha Atenas sumida na guerra do Pelo-
poneso, que loita por sobrevivir e ve como se esboroan os valores
tradicionais. O protagonista, un vello avaro e retorcido, ve como
a sa fortuna se acaba por culpa da paixn polos cabalos do seu
fillo. Chega s seus odos o rumor de que hai en Atenas un home
que capaz de ensinar a defender causas dbiles e inxustas. Este
home Scrates, polo que decide ir a sa escola para aprender
o argumento inxusto (ou discurso indecente) co que poder
vencer os seus acredores. O vello Estrepsades, prototipo do ca-
zurro e recio novo, rexeitado por inepto, polo que debe ir o
seu fillo Fidpides no seu lugar a recibir as ensinanzas dos sofistas.
Estrepsades consegue que Fidpides se converta nun sofista, e
sexa capaz de gaar causas inxustas. Un da pai e fillo discuten
e o fillo btelle pai xustificndoo co argumento inxusto. O pai,
darse conta de que as ensinanzas se volven contra el, queima
a escola socrtica.

Aristfanes aparece como representante


dunha postura totalmente reaccionaria que critica
s novos movementos intelectuais, pero tal vez
isto non sexa mis que unha esixencia do xnero
literario. A comedia reflicte a actitude do home
medio que por comodidade e rutina prefire o malo
coecido que o bo por coecer e brlase del.

A primeira vista Aristfanes fai unha iden-


tificacin errnea entre os sofistas e Scrates: os
sofistas practicaban o relativismo moral mentres
Scrates defenda valores universais (vid. px. 20).
Quizais para o espectador da poca Scrates non
pareca tan radicalmente distinto dos sofistas. Era un home
atpico e algo extravagante, que percorra as ras
de Atenas rodeado de mozos de boas familias que
queran aprender; polo que un cmico poda sacar
bo partido caricaturizndoo.
Anda que Platn na Apoloxa de Scrates
culpe a Aristfanes de crear un mal clima en torno
a figura de Scrates que influira na sa trxica
morte; pntanolo despois no Banquete como un
compaeiro do filsofo que comparte con el unha
conversacin sobre o amor. Por boca de Aristfanes
cntanos Platn neste dilogo o mito do andrxino.

Morte de Scrates

15
Estilo de Aristfanes
Epopeya de Edipo de Tebas
(cantar bastante de gesta) A linguaxe de Aristfanes a lingua viva do pobo: directa,
Les Luthiers pero moi rica e imaxinativa. Recurre constantemente s xogos de
palabras, equvoco, dobre sentido e crea termos novos (como
cavilaterio ou pensadoiro). Gstalle parodiar a traxedia, utilizando
o tono trxico para asuntos cmicos, e sorprender ao espectador
con frases finais non esperadas.
Se en Lisstrata recurre a tpicos como a loita de sexos, o
mundo do revs, as mulleres facendo de homes e viceversa, temas
escatolxicos e escenas erticas hilarantes, en Nubes parodia o
enfrontamento xeneracional, a loita entre o novo e o vello.
O seu humor basease na parodia, na stira e ataque contra
os novos movementos intelectuais como os sofistas e os homes
destacados no campo da poltica e da cultura (Clen, Pericles,
Eurpides...). As sas comedias son unha importante fonte para
De Edipo de Tebas
haciendo memoria coece-lo ambiente ateniense do s. V. a. C.
os cuento la historia Critica a tdalas clases sociais, pero escolle como
con penas y glorias, protagonistas da sas obras s personaxes do pobo chan que
de Edipo de Tebas. queren vivir tranquilos e sen guerras.

Le dijo el orculo,
Edipo tu vida
se pone movida CUESTINS
sers parricida,
le dijo el orculo. EDIPO REI DE SFOCLES
Segua diciendo
si bien yo detesto 1. Tema central de Edipo Rei
hablarte de esto, 2. Resume o argumento da obra en poucas lias
se viene, se viene un incesto, 3. Trazos do heroe trxico en Edipo Rei
segua diciendo. 4. Desenvolvemento do mito de Edipo
5. Irona trxica en Sfocles con exemplos en Edipo Rei
Sabiendo tal cosa, 6. Lias bsicas do mito de Edipo e o seu significado trxico
su padre el rey Layo 7. Papel de Iocasta en Edipo Rei.
veloz como un rayo 8. Personaxes de Edipo Rei
le dijo a un lacayo, 9. Explica o simbolismo de visin/cegueira ou luz/escuridade en
sabiendo tal cosa. Edipo Rei.
10. Explica que o complexo de Edipo e se che parece
Te irs con mi hijo apropiada esta terminoloxa no campo da psicoloxa.
no quiero que crezca 11. Explica se en Edipo Rei se cumpren algunhas das
haz tu que perezca caractersticas formais do drama clsico e de que recursos se vale
como te parezca, Sfocles:
te irs con mi hijo. - Unidade temporal e espacial

- Nmero de actores
Cumplida la orden,
- Non representar a morte en escena
el muy desdichado
con los pies atados
quedose, quedose colgado, 12. A intervencin do sacerdote fai as veces de prlogo. Indica cal
cumplida la orden. a situacin da cidade de Tebas.
13 Que imaxe teen de Edipo os seus concidadns?
Edipo salvose 14. Cal a actitude de Edipo ante os problemas da cidade? Que
y a Layo matolo, medidas adopta para salvala?
pelendolo el solo 15. Cal a proclama de Edipo?. Sinala un exemplo de irona trxica.
al cielo enviolo, 16. Agn Edipo- Tiresias:
Edipo salvose. - Por que Tiresias se nega a contestar a Edipo?
- Que acusacin formula o rei contra o adivio?
- correcta a actitude de Edipo?
- Con que profeca resposta o augur?

16
17. Argumentos que usa Creonte contra as acusacins que lle fai Semanas mas tarde,
Edipo. a Tebas avanza
18. correcta a actitude de Edipo con Creonte? resolver alcanza
19. Dilogo Edipo- Iocasta: cierta adivinanza,
- Que orculo ameazaba a casa de Laio? semanas mas tarde.
- Como o interpreta a raa?
- Que efecto producen as sas palabras en Edipo? . La Esfinge de Tebas,
- Segundo as explicacins de Iocasta, explica a etimoloxa de al ser derrotada,
se ofusca, se enfada
Edipo provn de inchar + , p
y se hace, y se hace pomada,
20. Que noticias trae o mensaxeiro e que dobre efecto producen no
la Esfinge de Tebas.
rei?

21. Por que Iocasta lle impide a Edipo continuar coas sas indaga- Y sin darse cuenta
cins? casado el est
22. Que datos aporta o servo pastor para a solucin definitiva do con quien saben ya
conflicto? su propia mam,
y sin darse cuenta.
AS NUBES DE ARISTFANES
De sus propios hijos
1. Cal o tema que trata Aristfanes nas Nubes. hay larga secuela
2. Resumir o argumento en poucas lias y aunque esto le duela
3. Personaxes tratados nas Nubes. Yocasta es abuela,
de sus propios hijos.
4. Funcin do monlogo de Estrepsades, no comenzo da obra.
5. Comentar as actitudes contrapostas do pai e do fillo na pri- Edipo al saberlo
en una entrevista
meira escena.
con su analista
6. Cales son as primeiras impresins de Estrepsades acerca do
se quita, se quita la vista,
cavilaterio ou pensadoiro e da figura de Scrates? Edipo al saberlo.
7. A comedia recibe o seu nome polo coro de nubes que aparece
na obra. Que simbolizan as nubes? Cal o papel do Al ver a una esfinge
coro na obra? planteando un dilema,
8. Cales son, segundo a comedia, os principios relixiosos de huid del problema
Scrates? cambiando de tema,
9. Os sofistas ensinaban o arte de falar ben (retrica), pois o control al ver a una esfinge.
da linguaxe era necesario para triunfar nunha sociedade
Madres amantes,
democrtica, na que se convenca mediante a palabra.
tomad precauciones
Buscar crticas de Aristfanes a este movemento.
con las efusiones
10. Como a educacin ideal para o Argumento Xusto ou de hijos varones,
Discurso Decente? Que modelo de homes propn? madres amantes.
11. Cales son as virtudes que alcanzar Fidpides se segue o
Argumento Xusto ou Discurso Decente? Por no repetir
12. En que se basea o Argumento Inxusto ou o Discurso la historia nefasta
Indecente para botar abaixo o que dixo o Argumento de Edipo y Yocasta
Xusto? lo dicho, lo dicho ya basta,
13. Cando Fidpides sae da escola dlle seu pai un argumento por no repetir.
para escaquear s seus acredores Cal ? Da resultado?
14. A educacin sofstica de Fidpides tan completa que aca-
ba prexudicando propio pai como? Como reacciona
Estrepsades?
15. Buscar na obra trazos do humor de Aristfanes.
16. Le a parte final do Fedn de Platn e captulo Mi apologa
do libro Perfiles de W. Allen e compara a imaxe de Scra-
tes segundo os tres autores (Aristfanes, Platn e Allen)

17
4. A PROSA
As primeiras manifestacins literarias gregas, igual que
-S. IX-V a. C. Esparta (capital de
Lacedemonia ou Laco- nas outras culturas, aparecen en verso. Non s os poetas, senn
nia):. estado militar cun tamn os filsofos expuan o seu pensamento en forma potica. A
rxime oligrquico. prosa nace co desenvolvemento dunha mentalidade racionalista,
- 900 a. C fndase pola unin de que intenta despoxar as lendas herdadas dos devanceiros dos
aldeas rurais, seguindo elementos fabulosos ata chegar a un ncleo verdadeiro. Xunto
a constitucin dictada coa fsica e a filosofa, que intentan explicar racionalmente o
polo mtico Licurgo. Os mundo, xurde a historia, que intenta explicar feitos xeogrficos,
principais rganos de histricos e tnicos pola va emprica e da investigacin. Para estes
goberno son: novos xneros literarios a forma mis adecuada a prosa, pois
Diarqua: dous reis de distintas
capaz de organizarse en formas lxicas, non repetitiva como
dinastas con poucos
poderes. a poesa e un instrumento mis fro da razn fronte carcter
foros (): cinco funcio- emocional da poesa.
narios de maior poder
que dirixan a poltica
exterior, o exrcito e os A HISTORIOGRAFA
rganos de goberno.
Xerusa (): consello de igual que a filosofa e a ciencia, as orixes da historio-
28 ancins que xunto cos
grafa estn en Xonia no sculo VI a. C. O termo provn
dous reis cooperan cos
foros. de , saber por ter visto, e significa narracin do que se veu
Apella (): asamblea de e por tanto cocese. As o seu obxecto ven sendo narrar as
cidadns (espartiatas) experiencias e sucesos vividos ou indagados polo propio autor.
maiores de idade que Este concepto primitivo foi evolucionando ata chegar a Tucdides.
poda vetar as propostas
da xerusa e os foros,
pero non ten capacidad
de decisin. XENOFONTE (430-354 a. C.)
- s. VIII-VII a. C. expndese con-
quistando e sometendo Aristcrata ateniense, discpulo de Scra-
aos seus vecios do Pelo- tes, admirador de Esparta, e que axudou a
poneso: Mesenia, Argos Ciro o Novo no seu intento de arrebatarlle
e Arcadia. o trono ao seu irmn Artaxerxes. A sa co-
- 550 a. C. Fndase a liga do laboracin cos espartanos en contra da sa
Peloponeso: os estados patria ocasionoulle o desterro. Os lacede-
do Peloponeso quedan monios compensrono regalndolle unha
obrigadso a prestar axu-
vila en Escilunte (Olimpia), onde redactou
da militar a Esparta
- 443- 429 a. C. Sculo de Peri- a maior parte das sas obras.
cles. Florecemento cul-
tural, remodelacin da
Acrpole. Democracia Obra
ateniense, os pricipais - Obras filosficas: Memorables, Apoloxa de Scrates e
rganos de goberno son: Banquete, de influencia socrtica. Pdese inclur neste grupo o
Boul (): Consello formado Econmico, porque un dos seus interlocutores Scrates; pero
por 500 membros elixi-
polo tema que trata, a administracin domstica, pdese encadrar
dos por sorteo de entre
asemblea por un ano. dentro das obras tcnicas.
Deliberan sobre os asun- - Obras tcnicas: Constitucin de Esparta, de carcter po-
tos xerais que decidir ltico; sobre a equitacin: Hiprquico, Sobre a equitacin; sobre a
a asemblea, preparan caza: Cinextico; sobre poltica e economa: As rendas.
as leis e aconsellan
ekklesa. - Obras histricas:
Ekklesa (): Asemblea
formada por tdolos ci- As Helnicas a sa principal obra histrica. Dividida en sete
dadns (varns maiores libros nrranos a historia de Grecia dende o ano 411 362 a.C..
de 21 anos, libres e fillos
18
Contina o relato de Tucdides ata chegar o fin da hexemona de pai e nai ateniense)
tebana. Ao ser a continuacin da obra de Tucdides, sufriu me- que vota e aproba leis,
noscabo na sa apreciacin literaria; sen embargo valranse nela declara a paz ou a guerra
o bo coecemento das cuestins militares, a boa caracterizacin e decreta desterros (os-
tracismo). o mximo
dos personaxes principais, eficaz descricin de escenas illadas e
rgano de goberno e
a sinxeleza de linguaxe. dirixe a poltica interior
e exterior.
Maxistrados: Dez ar-
contes ou gobernates
() elixidos por
sorteo executaban as de-
cisins da asemblea. Dez
estrategos ou xenerais
() elixidos por
votacin dirixana polti-
ca interior e exterior.
- 431- 404 a. C. Guerra
do Peloponeso: Atenas
e Esparta enfrntanse
polas seguintes causas:
- Oposicin dos seus
reximes poltico-
econmicos.
- Presin sobre Esparta
de cidades comercias
que non formaban parte
da Liga Dlica, como
Corinto e Megara.
- Rivalidade entre Ate-
nas e Esparta
pola hexemona
de Grecia.
- Desexo de Esparta de
frear a expan-
sin de Atenas.
- Liberacin dos estados
sometidos ao
poder ateniense
- 431-421 Guerra Arquidmi-
ca, comezada polo rei
espartano Arquidamo.
Victorias igualadas: Ate-
nienses por mar, esparta-
nos por terra.
- 429 Peste de Atenas: morre
Pericles.
- 421 Paz de Nicias: tratado por
50 anos.
A Anbase unha especie de diario militar que nos relata a
- 415 Expedicin a Sicilia: o
fracasada expedicin de axuda a Ciro o Novo, aspirante trono belicista Alcibades
persa. Xenofonte trabara amizade con este prncipe persa e senta consegue permiso da
admiracin por el, afirmando que era o home mis apto para Asemblea para axudar
reinar e o ms digno de gobernar entre os persas que sucederon a a colonias atenienses
Ciro o Vello e engada xuzgo que ningun foi amado por mis contra Siracusa. Alci-
personas nin entre os gregos nin entre os brbaros. bades, desterrado por
A obra quizais foi escrita para xustificar a sa labor como estra- acusacin de sacrilexio,
tego, polo que en moitos momentos pode faltar a obxectividade. abandoa a expedicin
Destaca, sobre todo, pola sa descricin xeogrfica e etnogrfica. e refxiase en Esparta.
Esparta acude en axuda
de Siracusa. Fracasa a
19
expedicin. A Ciropedia unha historia nove-
- 413 reandase a guerra. Espar- lada da vida de Ciro o Vello, creador do
ta pide axuda a Persia Imperio Persa. Trata os feitos histricos con
e equipa a sa flota coa grande liberdade e abundan os discursos
axuda persa. Na batalla
de carcter moralizante. Para a descripcin
de Decelia Esparta cerca
a Atenas por terra.
de Ciro o Vello, Xenofonte basse na per-
- 411 Triunfo da oligarqua en sonalidade de Ciro o Novo.
Atenas: Consello (boul)
de 400 membros e Asem- O Hiern consiste nas conversa-
blea (ekklesa) de 5.000 cins do poeta Simnides co tirano Hiern
membros. Sublevacin do acerca da tirana.
exrcito e proclamacin
de Alcibades como xefe O Axesilao un eloxio do rei espar-
supremo. tano Axesilao.
- 406 Batalla das Arxinusas: anque

vence Atenas, os xenerais
son condenados por non Relevo de Ciro o Grande,
Pasagarda
socorrer s nafragos.
- 405 Batalla de Egosptamos: de-
rrota definitiva de Atenas. Xenofonte destaca mis como narrador que coma crtico.
- 404 Consecuencias da guerra do Se como filsofo Xenofonte un pensador superficial, que non
Peloponeso para Atenas: resiste a mis mnima comparacin con Platn, como historia-
derribar os muros lon- dor est tamn moi lonxe do rigor de Tucdides. Xenofonte un
gos, entregar case toda historiador parcial que non oculta a sa simpata por Esparta,
a sa flota e someterse a carece do rigor de Tucdides ao encararse cos feitos histricos, non
Tirana dos Trinta, rxime
chega as causas profundas destes feitos, chegando a explicacins
de terror cun goberno
oligrquico proespartano.
non racionais como a clera divina ou vinganza dos deuses.
Atenas perde a hexemo- un escritor ameno, pero pouco profundo.
na sobre as polis gregas.
A guerra debilita tamn
a Esparta, sendo Persia
quen mis beneficio saca
desta guerra.
- 403 restablecemento da demo-
cracia en Atenas
- 401 a. C. Batalla de Cunaxa: mo-
rre o prncipe persa Ciro o
Novo, en rebelin contra
o seu irmn Artaxerxes. Tucdides (460-396? a. C.) explica a Historia
Retirada das tropas mer- partindo do home e das circunstancias que
cenarias gregas (anbasis) o rodean, dende un punto de vista racional
baixo o mando de Xeno- que excle a influencia divina e as expli-
fonte.
cacins relixiosas. Quere facer unha obra
imperecedoira: nas sas propias palabras,
, posesin para sempre.
Para conseguilo non s describe feitos
concretos e particulares senn que analiza
e relaciona as diferentes situacins hist-
ricas, conclundo que a natureza humana, ,
sempre aspira poder e proveito particular. Esta constante
do comportamento humano fai que a Historia, sempre fiel
realidade, ensine non s cousas do pasado, senn tamn do
futuro (estructura cclica da Historia). Vemos en Tucdides
un claro antecedente do materialismo histrico.

20
A FILOSOFA
A filosofa xorde na Xonia nos s.
VII-VI a. C, ao mostrarse insuficientes para a
explicacin do mundo as crenzas mitolxicas
expostas nos poemas de Homero ou Hesodo.
A filosofa substite, polo tanto, o polo
para intentar buscar o principio ()
das cousas e acadar unha explicacin racional
da realidade.
As diferentes tendencias filosficas
agrpanse en tres perodos tendo a Scrates
como referencia:

- Presocrticos ou perodo cosmolxico


(s.VII-VI): tentan explicar o mundo ().
Consrvanse moi poucos fragmentos, gran
parte do seu pensamento chganos a travs de - 399 394 a. C: Novos enfron-
Aristteles e Teofastro. Empregan a prosa sentenciosa (Escola Mileto, tamentos entre Esparta
Pitagricos, Herclito...) ou o verso hexamtrico (Parmnides) para e Persia, baixo o rei
expor a sa doutrina. Con Demcrito (atomista) culmina a prosa Axesilao II de Esparta.
xonia, que pronto ser substituda pola tica. - 395 a. C. Guerra de Corinto:
Atenas, Corinto, Tebas
- Socrticos ou perodo antropolxico s. V-IV a. C: cntranse no
e Argos, apoiadas por
estudio do home. Coa maior participacin das masas na vida pbli-
Persia, atacan a Espar-
ca, xurde a necesidade de saber rexeitar e convencer. Representan a
ta.
plenitude da prosa tica: sofistas, Platn e Aristteles.
- 394 a. C. Os persas, dirixidos
- Postsocrticos o perodo tico (s. IV- III a. C.): cntrase na busca polo ateniense Conn,
da felicidade e no comportamento humano para conseguila. Hai vencen aos esparta-
tres escolas: Estoicos, Epicreos e Cnicos nos en Cnido. Os es-
partanos derrotan aos
atenienses e tebanos
en Queronea. Persia e
SOCRTICOS OU PERODO Esparta volven a enten-
ANTROPOLXICO (s. V-IV a. C.) derse ao intentar resta-
blecer os atenienses a
- SOFISTAS: Liga Dlica.
Os cambios polticos acontecidos en Atenas no s. V a. C., - 387 a. C. Paz entre Esparta
como o establecemento da democracia, implican unha maior parti- e Atenas (Tratado de
cipacin das masas na vida pblica. Para facer carreira poltica ou Antlcidas), mediado
defenderse nun xuzo era necesario saber falar ben en pblico. A polos persas
necesidade de saber convencer e argumentar provocan a aparicin - 377 a. C. Creacin da 2 Liga
dunha nova arte: a retrica ou oratoria. Dlica para defenderse
Os primeiros en introducir esta nova arte ou ciencia en das violacins do trata-
Atenas foron os sofistas. Os primeiros sofistas procedan de Sicilia, do de paz por parte de
donde se desenvolvera a retrica entre os cidadns libres que, tras Esparta.
a cada dos tiranos, deban preitear para recuperar as sas propie- - 371- 362 a. C.: Hexemona
dades. A meta da retrica facer mis forte o argumento mis dbil, tebana co xeneral Epa-
dotar de forza persuasiva a un discurso, anda que sostea teses e minondas.
puntos de vista insostibles.
Os sofistas centran a sa investigacin no home co fin de
formar dirixentes polticos. Pensan que a virtude, , pdese
adquirir, non innata. Defenden o relativismo: o home a medida
de todas as cousas ( ).
Destacan Protgoras e Gorxias.

21
- SCRATES (470-399 a.C.)

Era fillo de Sofronisco, canteiro de profesin, e de Fenarete, que tia como oficio
o de parteira. Serviu como soldado hoplita na Guerra do Peloponeso (na batalla
de Potidea) e nas batallas de Delio e Antpolis, sendo recoecido polos seus conci-
dadns polo seu valor e a resistencia fsica mostrada. Evitou a actividade poltica.
Non deixou nada escrito e coecemos a sa filosofa por medio da comedia
tica, Xenofonte, Aristteles e, sobre todo, polo seu discpulo Platn. Exerceu unha
enorme influencia sobre o pensamento do seu tempo. Ademais de Platn, desta-
can as chamadas escolas socrticas: a cnica, a megrica e a cirenaica. Seguindo
o mandato dlfico , cocete a ti mesmo, tentaba por medio dun
interrogatorio que o seu interlocutor recoecese a sa propia ignorancia e as
puidese coecer o Ben ou Verdade, fundamento de todas as demais virtudes.
Parta duns principios elementais: obedecer s leis da ou estado e servila
coas cualidades de cada un, xa que s se pode conseguir a felicidade en consonancia co ben da comu-
nidade.
Pola sa forma de actuar atraeu o odio dos seus concidadns. No ano 399 a.C., despois dun breve
parntese do goberno oligarca dos Trinta Tiranos, Anitos promoveu un proceso contra el acusndoo
de impiedade por non crer nos deuses da cidade e introducir deuses novos e perverter xuventude.
Foi condenado polo goberno demcrata de Trasbulo, sendo obrigado a beber a cicuta.

- PLATN (427-347 a. C.):



De familia aristocrtica, nace nun momento de crise e desintegracin
social de Atenas. Tivo unha educacin esmerada e coeceu a Scrates
dende moi novo. Viaxou a Mgara, Sicilia, Exipto...Trabou amizade con
Din, parente de Dionisio I, tirano de Siracusa, a quen converteu filoso-
fa. Non tivo a mesma fortuna co seu sucesor, Dionisio II, polo que fracasa
no seu intento de levar a Sicilia a Repblica Ideal que describe na sa obra.
De regreso a Atenas fundou unha escola, a Academia, e puxo por escrito
a sa doutrina. Pero, herdeiro dunha tradicin que consideraba a lingua
escrita pouco importante e simple colaboradora do acto da comunicacin,
abandona a forma de expresin dos presocrticos -poemas, sentencias e
discursos- e adopta o dilogo como forma de expresin. No dilogo agru-
pa unha galera de personaxes da sa poca: Scrates, Critn, Alcibades,
Hipias, Protgoras... e a travs dos seus discursos e contradiccins expn
as sas ideas filosficas.
O dilogo platnico ten unha forma similar do drama, pero organzase
en torno a figura dun narrador que presenta a escenografa e os personaxes. Ex: no Fedn Equcrates
fai o papel de narrador, que nos describe a prisin de Scrates, os personaxes que estiveron presentes
e que falou o mestre. As intervencins teen formas e extensins moi variadas e poden ser directas ou
indirectas, cando son referidas polo narrador.
A lingua de Platn e unha mestura de culta e popular, con elementos da poesa e da prosa, moi
achegada dos poetas cmicos, que era a lingua do pobo ateniense.

Obra
Conservamos a obra completa de Platn: a Apoloxa de Scrates, 41 dilogos, 13 Cartas, e as Definicins.
Tradicionalmente, os dilogos divdense en etapas:
- Dilogos socrticos: Caracterzanse pola sa irona e interese polo humano. Utiliza un estilo
directo nun dilogo entre Scrates o interlocutor que da nome dilogo. In, Hipias Menor,
Protgoras, Laques, Lisis, Crmides, Eutifrn, Apoloxa, Critn.
- Dilogos de transicin: Influencia dos rfico -pitagricos. Gorxias, Eutidemo, Crtilo, Menn.
- Dilogos de madurez: emprega unha forma mis narrativa. Fedn sobre a inmortalidade da
alma, Fedro sobre a beleza, Banquete sobre o amor, Repblica sobe o estado.
- Dilogos de vellez: Achgase realidade emprica. Teeteto, Sofista, Timeo, Parmnides, Poltico,
Filebo, Critias, Leis.

22
Pensamento

Teora das ideas: a verdade atpase fora do mundo dos sentidos,


nun mundo intelixible e inmaterial constitudo polas Ideas. O mundo
que percibimos polos sentidos s un reflexo destas Ideas, que son
inmortais e inmutables. O home que consiga neste mundo contem-
plar as Ideas est en posesin da verdade. A dialctica o proceso
que usa o home para chegar coecemento do mundo intelixible
(Ideas) a partir do mundo real. Ilustra esta teora co mito da caverna.

Poltica: Platn desconfa dunha democracia que condena seu


mestre Scrates, exemplo de vida xusta. Considera que o home
un ser social, que s alcanza a sa perfeccin na vida comunitaria Academia de Platn, Atenas
da cidade. A sa Repblica ideal est composta por tres clases sociais: os filsofos, clase gobernante
caracterizada pola sa sabedora; os guerreiros, caracterizados pola fortaleza, velan pola orde e a de-
fensa; e os artesns, o pobo chan traballador caracterizados pola temperanza.

Educacin: Platn contina a idea socrtica de que o obrar mal consecuencia da ignorancia. A edu-
cacin do home e, en concreto a do gobernante, o nico camio para alcanzar esa sociedade xusta.
Esta educacin debe ser estricta e destinada a formar unha lite intelectual e correra a cargo da polis.
Para conseguir a harmona e xustiza da cidade platnica o individuo debe ser educado dende neno na
Msica e na Ximnasia para a formacin da alma e completarse cos saberes exactos, como a Aritmti-
ca, a Xeometra e Astronoma. Ten especial relevo, sobre todo na formacin dos polticos, a Dialctica,
mtodo para chegar verdade por medio de preguntas e respostas na anlise dunha hiptese. Rexeita
a Retrica, ou a arte de persuasin pola palabra, xa que critica o relativismo propio dos sofistas.
Pensa que a virtude ou pdese ensinar e aprender, materia de coecemento superior
mera opinin. Pero o verdadeiro coecemento, o das ideas, est reservado a unha minora, que ser
a lite intectual destinada ao goberno da polis. Platn proscribe as artes, coma a poesa lrica e pica, a
traxedia e a comedia; xa que as estima perigosas para a comunidade, xa que perxudican a educacin
do home e o seu comportamento. Platn un dos modelos das sociedades cerradas e totalitairas da
tradicin poltica occidental.

CUESTINS
HISTORIOGRAFA- XENOFONTE

1. Principais obras de Xenofonte e caractersticas do autor.


2. Argumento da Anbase.
3. Argumento das Helnicas.
4. Relacin entre a obra de Tucdides e a de Xenofonte
6. De que importante guerra protagonizada por Atenas se ocupa Xenofonte?
7. O conflito entre Esparta e Atenas na obra de Xenofonte.
8. Papel de Alcibades na obra de Xenofonte.
10. Que relacin tivo Xenofonte con Scrates e en que obras fala de esa relacin?
11. O rei Ciro na obra de Xenofonte.
12. Episodios principais na relacin entre gregos e persas na obra de Xenofonte.

FILOSOFA- PLATN

1. Proceso de Scrates: causas e desenlace.


2. Biografa e escritos de Platn
3. Trazos fundamentais do pensamento de Platn.
4. Principios bsicos do ideario tico e poltico de Platn
5. Lias principais da biografa de Platn en relacin co seu ideario tico e poltico.
6. Principais caractersticas do estilo literario de Platn: O dilogo.
7. Importancia da educacin na Filosofa e na Poltica de Platn.
8. Scrates nas principais fontes literarias.

23
TEMARIO GREGO 2 DE BAC

1. A PICA: HOMERO
- Principais caractersticas do xnero pico
- A figura de Homero
- Lectura: Ilada, cantos I, VI, XVI, XXII

2. A LRICA
- Principais caractersticas da poesa lrica grega
- Safo, Alceo e Arquloco
- Lectura: fragmentos de Safo, Alceo e Arquloco.

3. O TEATRO
- Principais caractersticas do teatro grego: traxedia e
comedia
- Trazos da traxedia centrados en Sfocles
- Trazos da Comedia centrados en Aristfanes
- Lecturas: Edipo Rei de Sfocles
As Nubes de Aristfanes

4. A PROSA
- A Historiografa: Xenofonte
- Traducin: textos seleccionados de Xenofonte
- A Filosofa: Platn
- Traducin: textos seleccionados de Platn
Bibliografa
- Historia de la Literatura Griega, Lpez Frez, J. A. (ed.), ed. Ctedra.
- Introduccin a Homero, R. Adrados e outros, ed. Labor
- Antologa de la Ilada y la Odisea, Ruiprez, Martn s., Fundacin Pastor de Estu-
dios Clsicos.
- Atlas Histrico Mundial, Kinder & Hilgemann, ediciones Itsmo.
- Introduccin das obras de Platn e Xenofonte, publicadas na ed. Gredos.
- Introduccin das obras de Aristfanes publicadas na ed. Estudios Clsicos.
WEBS
- Wikipedia
- http://ciug.cesga.es
- http://www.chironweb.org/wiki/index.php/Selectividad:_Galicia._Griego
- www.culture.gr
- http://aspasiamelide.blogspot.com
- www.culturaclasica.com...