lessen in zen

Oneindige cirkel
Oneindige cirkel
Lessen in zen

Bernie Glassman

samsara
Inhoud

Dankbetuigingen 7
Inleiding 9

De Soetra van het Hart van de Volmaaktheid
©Bernie Glassman 2002 van Grote Wijsheid 17
Oorspronkelijke titel: Infinite Circle 1. Geen weg naar het doe! 21
Oorspronkelijke uicgave: Shambala Publications Inc. 2. Zijn-doen 37
P.O. Box 308, Boston, MA 02117, U.S.A. 3. Leegce 52
4. Loslaten 66
© Nederlandse vertaling: Samsara Uirgeverij bv 2006 5. Geen lijden 81
Vertaling: Prema van Harte 6. Hee omzetten van de Drie Vergiften 97
Omslagontwerp: Kees Schreuders (www.ods.nl) 7. Het loslaten loslaten 109
Lay-out: Studio 28, Hillegom

De identiteit van het relatieve en het absolute 121
ISBN: 90-77228-37-3 / NUR: 728 8. Zeer intiem 126
9. IJ!e bron, zich vertakkende rivieren 137
Niets uit deze uitgave mag gereproduceerd warden zon­ 10. Mengen zich, oak al straalt elk 145
der schriftelijke coestemming van: individueel
Samsara Uitgeverij bv, 11. Twee pijlen die elkaar raken in 160
Herengracht 341, 1016 A2 Amsterdam. de lucht
De voorschriften voor de Bodhisattva 169
12. De Voorschrifcen voor de Bodhisattva 173
13. De Orie Schatten en de Orie Zuivere
Voorschriften 182
14. Niet-doden 193 Dankbetuigingen

Epiloog
De Voorschriften van de Zenorde van de
Vredestichter 209
De vrucht wordt uir zichzelf geboren 212

ijn diepgevoelde dankbaarheid en waarde­
M ring gaan uit naar Sensei Lou Mitsunen
Nordstrom, die eenheid heeft gebracht in mijn
onsamenhangende, wijdlopige toespraken, en er
een doortimmerd manuscript van heeft gemaakt;
naar Sensei Eve Myonen Marko, die het manus­
cript heeft geredigeerd; en naar mijn studenten van
de Zen Community of New York, die niet alleen
transcripties van de toespraken hebben gemaakt,
maar ook de vragen stelden.
Inleiding

enk aan niet-denken. Hoe denk je aan niet­
D denken? Niet-denkend. Dit op zich is het
wezen van zazen (zenmeditatie). Zazen is niet: le­
ren mediteren. Het is eenvoudig de dharmapoort
van rust en gelukzaligheid, de beoefening-realisa­
tie van verlichting die volledig haar hoogtepunt
bereikt heeft. Het is de ultieme werkelijkheid die
zich manifesteert. Valkuilen en hinderlagen kun­
nen haar nooit benaderen. Als je de kern eenmaal
beet hebt, ben je als de draak wanneer hij het wa­
ter bereikt, als de cijger wanneer hij het gebergte
betreedt. Want je moet weten dat precies clan, in
zazen, de juiste dharma zich manifesteert en dat
dufheid en gebrek aan concentratie meteen weg­
geslagen warden.
Dogen Zenji

9
In dit boek wil ik deze woorden van Dogen Zen­ is verwezenlijking? Ik hoop dat deze termen je in de
ji*, de stichter van de Japanse Soto zensekte, wiens volgende hoofdstukken duidelijker zullen warden.
geschriften ik voor het eerst in 1968 onder ogen Dit boek is gebaseerd op een drietal workshops
kreeg, toen ik zijn essay 'Tijd zijn' las, trachten die ik heb gegeven op het Greyston Serninarie van
te verduidelijken. Destijds was ik bijna klaar met de Zen Community van New York in Riverdale,
mijn studie voor doctor in de toegepaste wiskunde in de staat New York, over de Hartsoetra, De iden­
en werd getroffen door Dogens beschrijving van titeit van het relatieve en het absolute (her gedicht
ruimte en tijd. Dit was een dertiende-eeuwse den­ van zenmeester Shih-t'ou Hsi-ch'ien), en De Voor­
ker die over ideeen schreef die wij in de moderne schriften voor de Bodhisattva. De drie onderwerpen
natuurkunde en wiskunde nog maar net bezig wa­ samen, corresponderen met de structuur van ko­
ren te ontwikkelen! Nier lang daarna had ik her anonderzoek zoals dat door de achttiende-eeuwse
geluk te gaan studeren bij Taizan Maezumi Roshi, zenleraar Hakuin Ekaku uit Japan ontwikkeld is.
onder wiens leiding ik de wereld die Dogen Zenji Koanonderzoek wordt traditioneel beoefend in
had beschreven begon te ontdekken. persoonlijke ontrnoetingen tussen student en le­
Dagen Zenji zegt dat zazen, ofwel zenmeditatie, raar, waarbij inzicht in de leerstof wordt gevraagd
de verwezenlijking van de Verlichte Weg is. Zazen is dat eerder ernpirisch �an intellectueel is. Lees deze
niet slechts een methode orn re leren verlicht re wor­ tekst dus alsjeblieft alsof we met elkaar praten, wat
den, te leren de geest tot rust te brengen of het li­ we inderdaad doen. Met behulp van de tekst van de
chaam sterker re maken. Zazen is de Verlichte Weg. Hartsoetra zullen we alle details van de zenbeoefe­
De eenvoudigste vorm van zazen is de zitmeditatie. ning bestuderen en een sprang naar her gebied van
Maar het gaat veel verder. Zoals Shakyamuni Boed­ niet-denken, niet-weten wagen. Daarna zullen we
dha zei: 'Alles, zoals het is, is de Verlichte Weg!' Zo doordringen tot Dogens wereld van de beoefening
is zazen de donder, de bliksern en de regen. Zazen die realisatie is, door De identiteit van het relatieve en
is het wegnemen van de afstand russen subject en het absolute te bespreken. Als laatste zullen we ons
object. Maar war is zazen? Wat is verlichting? Wat perspectief verbreden door De Voorschriften voor de
Bodhisattwa (of Kai, 'aspecten van ons leven') waar­
•Norman Waddell en MasaoAbe, vert., 'Fukanzazengi (The Universal uit de juiste dharma bestaat, te analyseren.
Promotion of the Principles of Zazen) door Dogen Zenji', in On Zen
Practice II, Body. Breath and Mind, onder redacrie van Hakuyu Taizan Deze workshops zijn gegeven toen de Zen Com­
Maezumi en Bernard Tersugen Glassman (Los Angeles: Zencemrum munity of New York pas bestond. We hadden een
van Los Angeles, 1976}.

10 11
stevige meditatiepraktijk en studieprogramma onc­ zeggen is dat deze twee manieren om de werkelijk­
wikkeld en waren net begonnen met onze dienst heid te zien niet alleen beide geldig zijn, maar in
van maatschappelijk werk. De verhuizing naar het wezen heczelfde. Door de jaren heen hebben zen­
zuidwesren van de wijk Yonkers moest nog plaats­ meesters oefeningen ontwikkeld om ons re helpen
vinden, net zoals de ontwikkeling - die een peri­ de realiteit eerst van twee kanten afzonderlijk te
ode van zo'n vijftien jaren in beslag nam - van het zien en dan van beide in gelijkwaardigheid.
Greystonmodel voor sociale verandering op grond Naarmate ik mij meer met maatschappelijk
van boeddhistische waarden, dat tot op de dag van werk ben gaan bezighouden, zie ik de kwescie
vandaag springlevend is en goed functioneert. Ik van eenheid en verscheidenheid niec alleen als het
zou de Zenorde van de Vredesrichter, die opensraat voornaamste onderwerp in de zenbeoefening, maar
voor vredestichters van elke geestelijke richring die misschien als het onderwerp als hec gaat om vrede
de beoefening van hun religie wilden combineren stichten. Ik zie dit op al die plaatsen in de wereld
met sociaal activisme, nag oprichcen. waar systematische massaslachtingen en wijdver­
Maar waarom breng ik nu een boek uic over spreide emische zuivering berusten op het idee dat
de Hansoetra, die spreekt over de onbetekenend­ er maar een manier van zijn, een manier om je te
heid van de elementen die samen de menselijke gedragen, een God is waar je in kunt geloven, en
natuur uitmaken, of over een gedicht dat tot in dat al het andere op de een of andere manier niet
detail de complexe relatie tussen her gebied van telt. Er zijn altijd dingen die we van de Ene uit­
het relatieve en dat van het absolute beschrijft? sluiten, waarvan we onmogelijk kunnen geloven
Waarom is dit verplichte leerstof voor leden van dat ze verlicht zijn zoals ze zijn, waarvan we niet
de Zenorde van de Vredestichter, naasr trainingen kunnen geloven dat ze het zijn. Dit wijst op het
in maatschappelijke dienstverlening, liturgie en belang van prajna-wijsheid, waardoor dingen niet
geweldloosheid? warden gezien op een dualistische, binnenstebui­
In zen heb je twee manieren om de werkelijk­ ten manier, maar eerder de levendigheid van alles
heid re beschrijven. Het komr erop neer dat de zoals her is op die moment wordt ervaren.
ene zegt dat de hele werkelijkheid een is, dar alles Aan de andere kant komen we vaak in de verlei­
Boeddha is. De andere beschrijft de veelheid van ding om te gaan zitten en niets te doen. Jarenlang
de werkelijkheid, de menigre van uiteenlopende ben ik zenbeoefenaars tegengekomen die vonden
verschijnselen en verschillen. War beide soetra's dac het geen zin had iets maatschappelijks te doen

12 13
voordat ze volledig verlicht waren; dan zouden ze Zeals onze leiders ons zo graag voorhouden, leven
maar handelen uit misleiding. Ik heb er altijd vurig we tegenwoordig in een mondiale gemeenschap.
voor gepleit dat we wel iets moeten doen. We me­ Ik vind het belangwekkend dat er in de sfeer van
diteren niet om verlichting te bereiken; omdar we de politiek, de economie en de wetenschap elke
verlichr zijn, mediteren we. Evenzo treden we nier dag synoniemen voor her Ene Lichaam worden
handelend op in de wereld om alles Een re maken; bedachr: globalisatie, gemeenschappelijke mark­
omdar we Een zijn, handelen we! Bodhisatcva's leg­ ten, een wereldeconomie, her Internet. En onmid­
gen nier de gelofce af dat ze alrijd zullen werken, dellijk dringt zich hetzelfde punt op; heefc deze
alleen maar om resulcaar of doelen die buiren hen beweging naar globalisatie, naar de erkenning dat
liggen te bereiken. Omdat ze prajnaparamita zijn, we allen Een zijn, ruimte voor de gedachte dat de
omdar ze de belichaming zijn van de wijsheid dar diverse culturen, economieen, tradities en behoef­
alles zonder uirzondering onderling verbonden is, ten even belangrijk zijn? Kunnen we elk onderdeel
srreven ze ernaar alle levende wezens re redden. eerbiedigen als het Ene Lichaam, in plaats van hec
Hoe beter we dit inzien, hoe juister handelen we. Ene Lichaam te eerbiedigen ten koste van zijn sa­
We hebben daar zelfs geen keus in. menstellende bestanddelen? Die is altijd de groce
Voor mij heefc de beoefening altijd te maken uitdaging geweest voor de mensheid; her is ook
gehad met her Ene Lichaam. Nier slechrs het Ene de grore uitdaging waar vredesrichcers van nu zich
Lichaam als een enkele emireir, als Een, maar ook voor geplaatst zien.
als miljarden verschillende delen en stukjes, die alle In het derde deel van die boek worden de Bo­
her Ene Lichaam zijn. In mijn opvarting is de grote dhisatcvavoorschrifcen volgens de Japanse Socosek­
queeste vanaf het begin van de schepping niet het te van zen besproken, die zich concencreren op de
zoeken naar Eenheid of zelfs de realisatie van Een­ Drie Schatten, de Drie Zuivere Voorschrifcen, en
heid - die schijnt al heel vroeg re hebben besraan her eersre Zware Voorschrifc: Nier doden. Ik wilde
- maar eerder her eerbiedigen van elk afZonder­ deze discussie er ook in opnemen, omdar er de
lijk, elk individueel aspect van het Ene Lichaam vraag in wordt gesteld of we kunnen weten wat op
als het Ene Lichaam zelf, zonder iets of iemand uit een bepaald moment de juiste handeling is. In de
te sluiten, zonder te eisen dar alles maar zich op Zenorde van de Vredestichter hebben we de voor­
een manier kon manifesreren om deel van dat Ene schrifcen op een iets andere manier geformuleerd
Lichaam te kunnen zijn. (in het nawoord beschrijf ik enkele van deze veran-

14 15
deringen en de redenen ervoor), maar de vraag wat
je moet doen en hoe je dat her beste kunt doen, is
een vraag die bij ons allen leeft. Waarmee ik bedoel
dat er niet een amwoord is. Ieder antwoord is af­
hankelijk van de situatie, en komt op en verdwijnt
met de omstandigheden. Uiteindelijk is er niets
anders te doen dan te handelen vanuit niet-afge­ De soetra van het Hart van de
scheidenheid en te getuigen. Er is niets om ons op
Volmaaktheid van Grote Wijsheid
te verlaten, er is alleen her leven dat zich in al zijn
rijkdom voor onze ogen ontrolt, en onze onbe­
vreesde, spontane respons, elk ogenblik opnieuw.

Bernie Glassman
Santa Barbara, Pasen 2001

16
De soetra van het Hart van de

Volmaaktheid van Grote Wijsheid

�en Bodhisattwa Avalokiteshwara intense praj-
1 naparamita deed, nam hij de leegte van alle vijf
toestanden waar en werd bevrijd van pijn.
0 Shariputra, vorm is niet anders dan leegte,
leegte is niet anders dan vorm;
vorm is inderdaad leegte,
leegte is inderdaad vorm.
Met gewaarwording, waarneming, reactie en bewust­
zijn is het hetzelfde.
0 Shariputra, alle dingen zijn uitdrukkingen van
leegte:
Niet geboren, niet gestorven; niet bezoedeld, niet
puur; noch toenemend, noch afoemend.
Daarom is leegte niet vorm,
gewaarwording noch waarneming, reactie noch be­
wustzijn;

19
Geen oog, oor, neus, tong, lichaam, geest;
Geen kleur, geluid, geur, smaak, gevoel, ding;
Niet het gebied van het zien, niet het gebied van be­
wustzijn; 1
Geen onwetendheid, geen einde aan onwetendheid;
Geen weg naar het doel
Geen ouderdom en dood, geen ophouden van ouder­
dom en dood,·
Geen lijden, geen oorzaak ofeinde van het lijden.
Geen pad, geen wijsheid en geen profijt.
Geen profijt - daarom leven Bodhisattva's deze praj­
naparamita zonder beletsel van de geest.
Geen beletsel, daarom geen angst.
Het Nirwana, ver boven al dergelijke begoocheling,
is al hier. De soetra van Het Hart van de Volmaaktheid van
Alle vroegere, tegenwoordige en toekomstige boeddha's Grote Wijsheid
leven deze prajnaparamita Maha Prajnaparamita Hrdaya Soetra
en bereiken de hoogste, volmaakte verlichting.
\Vt>et daarom dat prajnaparamita de heilige mantra e wijsheidsliteratuur, de Prajnaparamita-soe­
is, de lichtende mantra, de hoogste mantra, de onver­ D tra, kan nogal van lengte verschillen. Er zijn
gelijkbare mantra waardoor alle lijden wordt opge­ versies van honderdduizend, vijfentwintigduizend,
heven. achtduizend, honderd, en van vijftig regels. De
Dit is niet anders dan de waarheid. versie die ik bespreek is vierentwintig regels lang
Daarom, maak de prajnaparamita-mantra bekend, en geeft het hart (hrdaya), de essentie, van de Praj­
maak deze mantra bekend en verkondig: naparamita weer.
Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi swaha! Sommige mensen zeggen dat het niet nodig is
om de Hartsoetra in vertaling te lezen, dat men
alleen al tot de essentie van deze wijsheidslitera­
tuur kan komen door hem in her oorspronkelijke
Sanskriet te reciteren. Laat ik, voordar ik de bete-

20 21
kenis van de titel heroverweeg, zeggen dat wan­ 'Maha' wordt algemeen vertaald als 'grooc', in
neer je werkelijk alleen maar de Hartsoetra reci­ kwantitatieve rowel als kwalicatieve zin - eigenlijk
reert, de handeling van het reciteren alles omvat. in een zeer speciale zin. Maha is zo groot dat daar­
Wanneer we recireren op w' n manier dat er niets buiten niets is. Een analogie met de wiskunde kan
anders plaats vindt, dat al onze concenrrarie, al die misschien verduidelijken. Als je een cirkel te­
onze mentale en fysieke energie is samengebald in kent, bevat die cirkel bepaalde dingen en sluit an­
alleen maar de klank 'A:. (de eerste lettergreep in dere dingen uic. Als je een grotere cirkel maakt, zul­
de oorspronkelijke tekst, van '.Avalokiteshwara'), is len er nog steeds dingen buiten de cirkel zijn. In de
dat alles wat er bestaat. Alleen A! Alleen her uit­ wiskunde is een manier om een cirkel te definieren
bannen van elk spoor van scheiding tussen subject of zijn omvang te bepalen, dat je erachter probeert
en object, wat niets anders is dan de zazen die wij te komen of er nog iets buiten die cirkel bestaat.
doen. Als we al onze energie investeren in die ma­ Je vraagt van elk object: 'Is dit binnen of buiten?'
nier van recireren is er geen scheiding, en die staar Als het buiten is, dan weet je dat het object buiten
van niet-scheiding is de staat van sunyata, 'leegre', de cirkel is.
die ik ook 'niet-weten' noem. Dat is de staat van Laten we eens kijken naar onszel£ Ik trek een
honderd procent aerie; alles is volledig op dit mo­ cirkel, die weergeeft wie ik denk te zijn. In zekere
ment geconcenrreerd. Dit is de kern van war wij zin doen we dat allemaal. Als ik zeg dat 'maha' be­
beoefenen, her totaal in dit moment zijn, ogenblik tekent dat er geen buiten is, dan bevindt elk object
na ogenblik. Het maakt niet uit welke woorden dat ik benoem zich binnen de cirkel van mijzelf,
gereciceerd worden; wanneer je helemaal '.A' bent, van wie ik denk re zijn. Alles is niets clan mij. Als
is dar ook geen 'A:. meer; het is het hele universum, ik naar boosheid kijk, hen ik dat; het is niet buiten
het is alles. mij. Als ik naar de bomen en de rivier kijk, zijn zij
Dit is de essentie van het eerste woord van de ook mij; zij zijn niet buiten mij. ledereen die die
Sanskriet titel van de Hartsoerra: Maha. De volle­ boek leesr ben ik. Bovendien zijn de sterren en de
dige titel in her Sanskriet is Maha Prajnaparamita maan mij; ze zijn niet buiten. Als dit waar is, dan is
Hrdya Soetra, in onze taal: 'Soetra van het Hart van ieder van ons dit maha. Als we allen binnen dezelf­
de Volmaaktheid van Grote Wijsheid'. In zekere de cirkel bestaan, clan is al dit Een Lichaam; er is
zin is de hele tekst - en het hele zenonderricht - in geen buiten. Aangezien er geen buiten is, is er ook
deze titel samengevat. geen binnen. Dit is een van de hoofdpunten van

22 23
de boeddhistische leer en een van de fundamentele gaat nergens heen! Het is het vibrerende leven, dat

dingen die de zen leert. overal is.

Wanneer wij de term 'buiten' introduceren, Her rweede woord van de titel is Prajna, dat

wordt daarmee automatisch zijn tegenhanger 'bin­ meestal wordt vertaald als 'wijsheid', maar in een

nen' geinrroduceerd, waardoor een grens, een cir­ speciale betekenis. In sommige meditatieruimtes

kel, wordt geschapen. Als er geen buiten is -want slaat een waarschuwer ter aanmoediging met een

de cirkel is oneindig - dan is er niet alleen geen stok - bekend als het zwaard van wijsheid of het

binnen, er is ook geen cirkel meer. Wat overblijft zwaard van Manjusri - op de schouders van de

is een enkele eenheid, slechts een ding. Dit wordt mediterenden om hun waandenkbeelden tijdens

bedoeld met Een Lichaam en dat is de fundamen­ de meditatie te doorbreken, om een eind te ma­

tele betekenis van maha. ken aan al hun ideeen en opvattingen. Deze wijs­

Maha omvat alles, niets valt daarbuiten. In die heid is dus geen wijsheid in de zin van kennis of

zin beschrijft maha ook wat we kennen als de Weg verzamelde informatie; evenmin verwijst ze naar

(Tao). Aangezien maha niet-buiten en niet-binnen een alwetende wijze die alle anrwoorden kent. Ze

is, is het derhalve de Weg. Mensen denken daar­ is zelfs niet de wijsheid die men bedoelt als men

enregen dat de Weg een soort pad is, of dat het het over her begrijpen van de essentie van het le­

verwijst naar de manier om dingen te doen of de ven heeft. Met 'prajna' bedoelen we de wijsheid

een of andere richring die we inslaan. Maar de Tao van leegte.

is alles. Ieder van ons is de Weg: ieder van ons legt Prajna is leeg, in de zin dat het geen eigen in­

de Weg af. houd heeft. Het is niets dan het functioneren van

Herinner je je Dorothy nog uit De Tovenaar maha, wat her Ene Lichaam is, of alles zoals het is.

van Oz? Iemand zet haar op de Yellow Brick Road, Her is het functioneren van de werkelijkheid op

de gele klinkerweg, de weg naar haar doel, zodar dit moment, van alleen maar dit moment. Als we

ze uiteindelijk bij de Tovenaar van Oz aankomt. het warm hebben, transpireren we; die daad is pra­

Maar er is geen weg naar het doel! We lopen er jna. Transpireren is de wijsheid van her warm heb­

al op. Waar we ook zijn is de gele klinkerweg, is ben, want het is het functioneren van dit moment

de Tao, is maha. En maha verkondigt dat het pad als 'het warm hebben'. Als je een kaars aansreekt is

geen buiten of binnen heeft. Alles is het pad; we het licht zelf prajna. Wanneer je in de regen loopt,

bevinden ons allemaal op de Weg. Waarheen? Hij word je nat -dat is prajna. Je trapt in een honden-

24 25
drol en je schoen stinkt - dat is prajna, het functi­ dat wij ook bodhisattva's zijn, zoals we spoedig zul­
oneren van wat is. len zien.
Een nazi die een jong kind naar de gaska­ Het volgende woord van de titel is paramita, dat
mer van Auschwitz stuurt, is ook prajna, dus vaak vertaald wordt ais 'volmaaktheid'. Param be­
we kunnen prajna niet beschouwen als 'juist' of tekent echter letterlijk 'naar de andere oever gaan'.
'verkeerd', als 'goed' of 'slecht'. Her zwaard van Paramita is voltooid tegenwoordige tijd ('naar de
Manjusri - het zwaard van wijsheid - verwijdert andere oever gegaan zijn'), dus het betekent 'op
alle dualisme, en laat slechts bestaan wat is. Her de andere oever'. Weet jij waar de andere oever is?
functioneren van die staat is prajna. Het is zo al­ Sommige mensen noemen de andere oever 'nir­
omtegenwoordig dat we meestal zelfs niet besef­ wana'. Op de andere oever zijn, aan de overkant,
fen dat we het ervaren. Je ervaart bijvoorbeeld dat betekent dus dat nirwana hier al is. Hee betekent
er ergens in Connecticut op die moment een blad dat we al op die plaats waar we die Ene Lichaam
van een boom vale, ook al besef je het niet. Oat is zijn, gearriveerd zijn. In plaats van te overwegen
prajna. Het zijn de geluiden die we horen: de re­ uit de staat van begoocheling te komen en de staat
gen, het zonlicht, de geur van bloemen, het vlieg­ van verlichting te bereiken, zijn we daar al: dat be­
tuig boven ons hoofd - die onmiddellijk worden rekenr pararnita. Dit is de overkant; dit is de staat
ervaren als zaken die zich niet buiten ons bevin­ van verlichting.
den. Wanneer onze gedachten of ideeen wegval­ W e praten over zes pararnira's, waarvan prajna­
len, valt de afgescheidenheid van wat is ook weg; paramita er slechts een is. Maar de Hartsoerra gaar
het functioneren van dit niet-gescheiden zijn is over prajna als het voertuig dat ons brengt waar
nu wat we bedoelen met prajna. Omdat prajna we al zijn - hier is her! Maar, als alles niets dan
het functioneren is van maha en maha niets is het Ene Lichaam is, hoe zou er dan een andere
clan wijzelf, is prajna ons functioneren en zijn wij oever kunnen zijn? Aan de andere kant, als ons
niets dan praj na. dit zo duidelijk was, zouden we Manjusri's zwaard
De eerste helft van de Hartsoetra legt uit wat nier nodig hebben om her waandenkbeeld van
deze prajna is. De tweede helft legt het functio­ dualiteit weg re snijden. Maar dat hebben we wel!
neren van de bodhisattva's uit, zij die deze prajna Want hoewel er geen overkant is, vinden we dat
realiseren. We manifesteren allemaal prajna, maar niet duidelijk en ook niet acceptabel. We zoeken
bodhisattva's hebben het besef wat het is. Het blijkt altijd naar die andere oever, naar iets extra's, iets

26 27
buiten onszelf, met de gedachte dat we iers famas­ In het algemeen zijn we geneigd het leven als li­
tisch zullen vinden. We willen her feit dat dit her neair re zien: we doen iets en dac veroorzaakr iers
is, niet aanvaarden. anders. Maar feitdijk gebeurt her allemaal op die
We gaan niet naar de andere oever; de andere moment. Ogenschijnlijk is er sprake van een door­
oever komc naar ons toe. Er gebeurt iets, en de lopend verhaal, maar in werkelijkheid nier. Als we
realisatie treft ons dat zich onder onze voecen de naar een film kijken, denken we dat die doorloopt,
kustlijn bevindt. Dit lichaam is de Boeddha, en maar eigenlijk is hij opgebouwd uit allemaal aparte
alle klanken van de wereld - alles wat gebeurt zoals beelden. De werkelijkheid - alles - is hier, op dit
het is - zijn het onderricht van de Boeddha. moment. Onze geese denkt dat war er op dit ogen­
Alles in zen is volcooid cegenwoordige tijd. Er is blik gebeurt de oorzaak is van her volgende ogen­
geen coekomst, geen verleden - alles is nu. Je hoeft blik, en dat is in zekere zin zo, maar die manier om
nergens heen, niecs te bereiken, alles is hier, alles is naar dingen te kijken is misleidend. Zowel wat nu
Een Lichaam, een ding. Aangezien we hier al zijn, gebeurt als war later gebeurt, zijn beide hier en nu,
zijn we al aan het eind van het pad en ook aan op dit moment.
hec begin ervan. We medireren niet om verlicht te Als we ophouden met ademen, !even we nacuur­
raken, we mediteren niet om iets te realiseren; we lijk niet erg lang meer. Omdat je zonder ademha­
mediteren omdatwe verlicht zijn. We eten niet om len niet kunt leven, moet je wel ademhalen. Maar
te leven; omdat we leven, eten we. Meescal denken ademen veroorzaakt het leven niet, het is er niet
we dat het andersom is, dat we ecen en ademhalen van re scheiden. Ademen is !even. Hee kan er even­
om re Ieven of in leven ce blijven. Maar nee, omdat min van gescheiden worden als natheid van water.
we leven, ademen, eten en handelen we. De eenheid van oorzaak en gevolg is deze volledige
Met te zeggen dat we zazen doen om de Weg te onscheidbaarheid.
realiseren, slaan we de plank mis, want dat impli­ Dogen Zenji zegr dat brandhout geen as wordt.
ceert dar we door de beoefening iets zullen berei­ Vanuit lineair standpunt kijkend denken wij dat
ken, verlichting misschien. Diezelfde logica houdr her branden van hour ervoor zorgr dar het hout as
in dat we in !even blijven omdat we ademen, alsof wordr. Maar er is niet zoiets als worden! Brand­
in !even zijn hec gevolg is van ademhalen. Nee, hout is brandhout en funcrioneert als brandhouc;
beide vinden tegelijk plaats. Ze zijn niet lineair; as is as en functioneert als as. Ademen is her !e­
oorzaak en gevolg zijn een. ven, het leven is ademen; er is geen verband in de

28 29
vorm van oorzaak en gevolg. Evenmin als brand­ ze weer volmaakr kunnen zijn, maar dar is slechrs
hout as wordt, wordt leven dood. Het leven is het een idee.
leven en functioneert volledig als leven. Dood is Een ander synoniem voor volmaakt is 'absoluur'.
dood en functioneert volledig als dood. De srukken zijn gewoon wat ze zijn. Als we iets aan
Te zeggen dat er niet zoiets is als worden volgt her wierookschaalrje toevoegen, maken we her nier
uit het feit dat die alles Een Lichaam is, een ding. volmaakter, maar veranderen we her in iets anders.
Het betekent niet dat dingen niet veranderen. Sha­ We zijn volmaakr zoals we zijn. Als we bovenop
kyamuni Boeddha zei dat alles verandering is. Dit ons hoofd nog een hoofd zetten, creeren we iers
is het, en het verandert. Dit is de verlichte staat en anders, een andersoorrig schepsel. Als we iecs coe­
het verandert. Als we dat werkelijk kunnen zien, voegen aan wie we zijn, zijn we iecs anders. Daar­
als we dat werkelijk in ons op kunnen nemen, om is wat er oak op een bepaald moment gebeurt
kunnen we nier verdrietig worden van onszelf, het beste dat op dar moment kon gebeuren. ledere
kunnen we ons nier ontevreden of schuldig voelen andere conclusie is het gevolg van onze ideeen over
omdat we dingen niet goed doen. Hee zal allemaal hoe de dingen horen re zijn of geachr warden te
veranderen, wat her ook is. In plaats van gekweld zijn, en ook dir zijn alleen maar ideeen. Soms helpr
te worden door schuldgevoelens en wrok, zeggen her om aan 'volmaakr', 'compleer' of 'absoluut' re
we slechts: 'Laten we het beter doen.' Wat het ook denken in wiskundige cermen, in de zin dac er niets
is, is de verlichre sraar. wordt weggelaten. Neem, nogmaals, een wierook­
Aangezien dir de verlichce staat is, is her het schaaltje. Is er iets weggelaten? We kunnen zeggen:
beste war er op dit moment zou kunnen gebeuren 'Wel, her zou een deksel moeten hebben, de deksel
en is er geen keus. Omdac we dit beseffen, zeg­ ontbreekt.' Op dat moment wijzen we op iecs dat
gen wij dat alles volmaakc is precies zoals her is, in er niet is, en waarvan we wensen dat her er was. We
de zin van 'volledig'. Neem een wierookschaaltje. gaan uir van onze ideeen over hoe een wierook­
Dat is volmaakt zoals her is. Als ik her laar vallen schaaltje er uir zou moeten zien.
en het in stukken breekt, is elk stuk volmaakt zo­ Er bestaat een prachtig verhaal uit de Suranga­
als het is - omdat het dat is. We hebben misschien masoetra dat illustreert war ik wil zeggen. Er was
her idee dar al die srukken weer tot hun oorspron­ eens een prins die zichzelf na het ontwaken altijd in
kelijke toestand van een compleer wierookschaal­ de spiegel bekeek en uitriep: '.Ah! Wonderschoon!'
tje reruggebrachr zouden moeten worden zodat Hij was heel knap en hij hield van zichzel£ Op

30 31
een dag werd hij wakk.er en pakte de spiegel om­ Wij hebben een idee dac er iets ontbreekc of niet is,
gekeerd beet. Omdat de achterkant van de spiegel en op een dag warden we ons ervan bewust dat her
niet geslepen was, kon hij zijn gezicht er niet in er wel is, als we het maar konden zien. En wat is er?
zien en raakte in paniek. 'Mijn hoofd is weg! Mijn Gewoon wat we zijn, zoals we zijn. Onze vooron­
hoofd is weg! Het is verdwenen! Het is verdwenen!' derstellingen en ideeen blokkeren onze acceptatie
Hij ging helemaal door het lint. Zo schreeuwend, en realisatie van deze eenvoudige waarheid.
rende hij door de straat en zocht overal of hij zijn Omdat 'volmaakt' noch goed noch slecht bece­
verdwenen hoofd kon vinden. kent, maar gewoon 'war is, zoals het is', is zelfs de
Ten slotte zagen een paar vrienden hem, grepen moord op een kind volmaakt, in deze zin. Het is
hem vast en zeiden: 'Je hebt je hoofd. Waarom ren gewoon war het is. Goed en slecht zijn de oordelen
je zo rond?' 'Nee, mijn hoofd is weg!' hield de prins die we opleggen op wat er is - ze zijn additioneel.
vol. Ze brachten hem terug naar het paleis, maar Regen is wat er is. Als je boer bent, zeg je waar­
konden hem niet tot bedaren brengen. Ze hadden schijnlijk dat regen geweldig is; als je van plan bent
in die dagen geen dwangbuizen, dus ze bonden hem te gaan picknicken, vind je regen verschrikkelijk.
aan een pilaar. Hij schreeuwde zo hard dat ze hem Maar regen is regen. Mensen zeggen dat regen nat
moesten knevelen. Daar stond hij dan, vastgebon­ is, maar dat zou een vis niet doen. Water is voor de
den en gekneveld, vechtend om los te komen, zodat vis juist de essentie van her leven, niet nat en niet
hij verder kon gaan zijn verloren hoofd te zoeken. droog. De vis hecht daar geen ideeen aan en splits
Op het laatst werd hij moe. Oe kunt rnaar een be­ het niet op. Er gebeurt gewoon iets, binnen hec
paalde tijd blijven vechcen.) Toen hij iecs gekalmeerd Ene Lichaam.
was, sloeg een van zijn vrienden hem in het gezichc, De hersenen functioneren dualistisch door iets
en de prins riep: 'Mijn hoofd! Het is er toch!' op te delen in het een en het ander. Ze beoordelen
Enkele dagen was hij buiten zichzelf van vreug­ alles wat we doen als 'goed' of 'slecht', 'juist' of
de en vertelde iedereen dat hij zijn hoofd had ge­ 'verkeerd'. Maar goed en slechc, met inbegrip van
vonden. Zijn hoofd was er, hoe heerlijk! Maar toen het idee van her kwaad, zijn additioneel. Die be­
al zijn vrienden hem alleen maar ongelovig bleven tekent nier dat her kwaad niet bescaat of dat goed
aankeken, hield hij uiteindelijk op zo uirbundig te en slecht niet bestaan. Her betekent slechts dat hec
zijn over het feit dat hij zijn hoofd had teruggevon­ oordelen zijn die bestaan in de sfeer van het rela­
den. Her was er altijd geweest. tieve, kleuren die we aan hec ding zelf geven. Ze

32 33
zijn wat schering is voor inslag, waarmee ik kom loopt er nu door alles heen en maakt het mogelijk
bij laatste woord van de titel, soetra. dat alles zich kan manifesteren?
Soetra heeft meer dan een betekenis. We heb­ Laten we eens kijken naar het woord 'Hare' in
ben in de geneeskunde her woord sutura, hechting de titel. Zoals we hebben gezien is her hart, of de
of naad. Soetra becekenc oak schering, de draad essentie, van de Verlichce Weg her niet-weten, dat
die overal doorheen loopt, de basisdraden van een her mogelijk maakc dac alles zich manifesreert. Za­
weefsel en het dooreen weven van alle dingen. De dra we iets weten, verhinderen we iets anders re
draden die overal doorheen lopen zijn alles. De verschijnen of zich maar even te laten zien. Za­
soetra is dus her vliegcuig dat we buicen horen vlie­ dra we iecs weten, beperken we datgene war we
gen. In- en uicademen is de soetra. Alle verhande­ denken te kennen. De staat van niet-weten is dat
lingen over die Ene Lichaam zijn de soetra. alles en iedereen zich voortdurend manifesteert,
Bij weven wordt de schering gevormd door de voorcdurend zich laat zien in overeenstemming
verticale draden, de inslag door de horizontale dra­ met veranderingen in tijd en situatie. Maar als we
den. Voor de schering kiest men vezels die scerk, vanuit weten leven, kunnen we die eindeloze zich
ongeverfd, enkelvoudig, onopvallend en zonder manifesteren van dingen, het ene na her andere,
knopen zijn, zodac ze in elke richting heel gemak­ niet direct ervaren. We warden geblokkeerd door
kelijk veel beweging kunnen verdragen. Wat de onze ideeen over war er zou moeten gebeuren en
schering doet, is het dessin ondersteunen en het raken van streek omdat onze verwachtingen niet
zijn basiskleur geven. De draden van de inslag hoe­ overeenkomen met hoe de dingen in werkelijkheid
ven niec onversierd ce zijn; meescal geven ze het zijn. Wanneer we onze verwachtingen laten vallen,
dessin weer, zodat er allerlei soorten draden ge­ leven we met de dingen zoals ze zijn, en realiseren
bruikc kunnen warden: houtsplinters, veren, zelfs we de essentie, het hart, van de Soetra van de Vol­
paardenhaar! Hoe ingewikkelder het weefsel, hoe maaktheid van Grote W ijsheid.
meer effect de kleur heeft op de basistinr. Van die Maha Prajna paramita Hrda ya Soetra: Hierin
twee komt de schering overeen met her absolute, zit de hele boodschap. Als we die woord 'maha'
de inslag met het relatieve; het weefsel zelf is hun echc konden zien, die Ene Lichaam echr konden
eenheid. Dus de soetra's zijn de vezels, of draden, zien, deze tuin die wij zijn echt konden zien, zou
die overal doorheen lopen en die elke beweging, de wereld er anders uiczien. In plaats van dat we
alle vormen van leven mogelijk ma.ken. Maar wat bomen, aarde, mest en bloemen als verschillende,

34 35
ahonderlijke dingen zien, zouden we ze zien als
Een Lichaam met verschillende eigenschappen, ui­
terlijk en kenmerken. Dan zouden we zien dac we,
wanneer we de grond bebouwen, ook al her andere 2
cultiveert. Zorgen voor de boom heeft invloed op
Zijn-Doen
de bloesems; zorgen voor een bloem heeft invloed
op de bodem.
Zo zien we her lichaam meestal als iets dat be­
perkt, gebonden is; toch weten we dat hee uit veel
onderdelen bestaat - handen, eenen, talloze haren
en porien (allemaal anders), huid, batten, bloed,
een verzameling organen, hele meters ingewanden.
Maar samen vormen ze slechts een lichaam met
heel veel onderdelen en kenmerken. Je slaat op een Toen Bodhisattva Avalokitesvara intense
deel en alles voelc het; her hele lichaam wordt aan­ prajnaparamita deed,
gedaan. Als je iecs eet, heeft dat toch op ieder deel nam hij de leegte waar van alle vijftoestanden
invloed? Als je ademt, welk deel merkt daar clan en werd bevrijd van lijden.
niets van?
Hee menselijk lichaam als model voor het Ene ee woord 'boeddha' betekent 'verlichee', ie­
Lichaam gebruiken is een beetje misleidend omdat H mand die omwaakt is. Shakyamuni, een
hee Ene Lichaam geen buiten ofbinnen heeft. Dae lndiase prins die ongeveer 500 jaar v66r Chriscus
moeten we wel zien, we moeten inzien wae maha leefde, oncwaakee na inspannende geestelijke oefe­
is. Hoe doen we dat? Door wakker te worden! ningen en werd 'Boeddha' genoemd.
Zijn verlichtingservaring, de boodschap die hij
verkondigde, kwam hier op neer: 'Hoe schoon!
Hoe schoon! Alles, zoals het is, is verlicht!' Maar
wij kunnen die feit niet aanvaarden vanwege onze
verkeerde opvateingen die deze waarheid voor ons
verborgen houden.

36 37
Shakyamuni Boeddha's uitroep maakt twee be­ kitshvara? Hij is niemand anders dan wijzelf, nie­
langrijke aspecten van onze beoefening en ons mand anders clan wie wij intrinsiek zijn. Als we
leven duidelijk: het wezenlijke en het empirische. het leven echt willen zien, moeten we alles zien als
In wezen zijn we verlicht, zijn we Boeddha. Niet onszelf. Maar in plaats daarvan zeggen we: 'Oke,
alleen wij, maar alles - stokken, bloemen, bomen als ik word geacht de belichaming van prajna en
en sterren. Maar in empirische zin zijn we niet ver­ mededogen te zijn, hoe komt her dan dat ik zo
licht omdat we dit feit nog moeten ervaren. Zon­ misleid ben? Hoe komt het dat ik zoveel lijden en
der een dergelijke ervaring, zonder een dergelijke zoveel problemen veroorzaak?' Door dat re doen
realisatie, is her wezenlijke, hoewel reeel, slechts scheiden we ons af van Avalokiteshvara. Wij moe­
een woord voor ons. ten ons realiseren dat Avalokiteshvara niet los van
Het Mahayana boeddhisme maakt een belang­ ons staat - wij zijn hem! De misleiding zijn wij
rijk onderscheid tussen iemand die alleen mediteert ook! Alles zijn wij.
om als individu bevrijding te bereiken en de bodhi­
sattva. De eerste vindt dat er na realisatie niets meer ... intense prajnaparamita deed,
te doen is. Je komt op het punt waarop je ziet wat er
is, waarop je her leven realiseert zoals het is, en dat Sommige vertalingen gebruiken her woord 'zijn' in
is alles. De bodhisattva heeft de ware aard van het plaats van 'doen'. Incense prajnaparamita zijnde,
leven ook gerealiseerd, maar vindc dac realisatie niet doet men intense prajnaparamita. Aangezien wijs­
het einde is, dac het zelfs her begin van de beoefe­ heid nu juist de staat is van wat wij zijn, is zonder
ning is. De bodhisattva heeft een gelofte gedaan niet afgescheidenheid in die staat 'zijn' niets clan wijs­
blijvend in die staat van eenheid te verwijlen totdat heid. Bodhisattva's, die de staat van verlichting
elk schepsel - menselijk en niet-menselijk, bezield zijn, blijven dat niet of lacen het daar niet bij, maar
en onbezield - die realisatie ook heeft. Eigenlijk is om ons allen te helpen, werken ze weloverwogen
een bodhisattva ( bodhi betekenc 'verlichting'; sattva en doen ze intense prajnaparamita. Dit is mede­
betekenc 'persoon') iemand die het niet laat bij indi­ dogen, wat de werking is van wijsheid. Omdat zij
viduele realisatie of bevrijding. verlicht zijn, volgen ze de spirituele voorschriften;
De bodhisattva Avalokiteshvara is de verschij­ omdat zij in de staat van niet-afgescheidenheid
ning, of belichaming van zowel prajna-wijsheid zijn, wat wijsheid is, betonen ze mededogen, de
als mededogen. Wie is deze bodhisattva Avala- werking van die staat.

38
39
nam hij de leegte waar... puin. Waar is de muur? We zouden her puin van
dichtbij kunnen bekijken. Wat is het? We zouden
'Leegte' is een heel belangrijk woord in deze soe­ kunnen afdalen tot her niveau van moleculen. Wat
tra. In het Sanskriet is het sunyata; in het Chinese is een molecuul? Door nog dieper door re dringen
boeddhisme werd her vertaald als ku. Een van de zien we de atomen. War is een atoom? Vervolgens
betekenissen van ku is 'hemel', waarmee de Chine­ komen we bij de zogenaamde bouwstenen van her
zen het gevoel willen overbrengen van een grenze­ atoom. Wat zijn dat? Dan komen we bij energie.
loosheid die alles omvat: de wolken, de planeten, War is het?
de sterren. D.T. Suzuki's Engelse vertaling van sun­ Een manier om leegte te beschouwen is zien
yata, leegte, heeft veel verschillende connotaties, dat alles een idee is, dat is samengesteld uit an­
waarvan een is 'lege ruimte', in de zin dat er niets dere ideeen. Wanneer we de ideeen ondeden blijft
in zit. Dar wordt hier niet bedoeld. Suzuki had net er niets van over. Maar we kunnen leegte ook be­
zo goed het woord 'volheid' kunnen nemen, want schouwen zonder alles uit elkaar re trekken. Zie
sunyata is alles zoals het is, onafhankelijk van al alles gewoon zoals her is, in plaats van als her idee
onze ideeen. Het is gewoon dit, direct waargeno­ dat je ervan hebt. Hee idee is niet het ding zel( Als
men, zonder enig idee of concept. Welk idee we we ons van al onze noties en ideeen kunnen verlos­
ook mogen hebben van leegte is niet leegte, maar sen, wat is er clan nog? Deze wereld zoals hij is, en
!outer een idee over leegte. dat is wat leegte betekent.
Als we naar een huis kijken, zien we eigenlijk
ons idee ervan. We kijken en zeggen: 'Ja, dat is een ... van a/le vijftoestanden
huis.' Maar wat is een huis? Als we iets dichterbij
komen, zouden we kunnen zeggen dat er muren De vijf toestanden zijn gebaseerd op een traditio­
zijn en een dak. Maar als we het dak weghalen, nele boeddhisrische indeling van alles in vijf basis­
noemen we het dan nog steeds een huis? Als we elementen van wat wij zijn (skandha's in het Sans­
de muren weghalen, noemen we het dan nog een kriet). Mijn ouders hebben me vele jaren geleden
huis? Als we maar een muur laren staan, zouden de naam Bernie gegeven. Later gaf mijn leraar me
we niet meer zeggen dar het een huis is, we zouden de naam Tetsugen. Volgens her boeddhisme is er
waarschijnlijk zeggen dat het een muur is. Maar niet zo iemand als Bernie of Tetsugen, beide zijn
war is een muur? Als je de muur afbreekt, heh je een illusie. Wij hebben allemaal illusies over wie

40 41
we zijn en wat de wereld is. Volgens de boeddhis­
gen en gedachten. De vierde heeft te maken met
tische traditie zijn er slechts vijf samenstellende
wil, impuls en reactie. Hij wordt geassocieerd met
bestanddelen, skanda's, die voortdurend verande­
karma, onze neiging om te werken, om dingen
ren en waar we op verschillende momemen andere
op een bepaalde manier te doen, die oak weer ge­
namen aan geven.
relateerd is aan ethiek en moraliteit. De vijfde is
Mijn dharmanaam Tetsugen bestaat uit twee
bewustzijn en omvat het totale gebied van de psy­
woorden. 'Gen' is een karakter dat verwijst naar
chologie.
de mysterien van het leven, maar eigenlijk is het
Wat Avalokiteshvara zag, is dac al deze skand­
nag veel subtieler. De connotatie van gen is: al die
ha's leeg zijn. Niet alleen dat Bernie leeg is of dat
dingen die voor je neus staan - zo dicht bij je, dat
Bernie maar een idee is over wie ik ben, maar dat
je ze niet kunt zien. Ze zijn te venrouwd, te dicht­
al deze elementen niets clan ideeen en noties zijn
bij. Zolang bijvoorbeeld mijn maag gezond is ben
die we verzinnen en die dus geen onafhankelijke
ik me er zelfs niet van bewust, zo' n intiem deel van
realiceit hebben.
mijn lichaam is het. Wanneer weet ik wel dat het
er is? Wanneer er iets verkeerd is. Dan zeg ik: 'Ik
...en werd bevrijd van lijden.
heb maagpijn', en plotseling hen ik me bewust van
mijn maag - niet van het ding zelf, maar van mijn
Deze belangrijke regel vind je niet in de oorspron­
idee ervan. Hetzelfde geldt voor Bernie. Meestal
kelijke Sanskriec tekst, maar werd lacer toegevoegd
ben ik me niet eens bewust van Bernie. Als ik zeg:
in de Chinese vertaling. Bevrijd zijn van lijden
'Bernie is bier', is dat een waanidee. Zoals ik me
betekent niet dat er geen pijn meer is! De realisa­
alleen van mijn maag bewust ben wanneer er iets
tie dat we verlicht zijn - en dat tegelijkertijd alles
mis mee is, ben ik me alleen bewusc van Bernie
zoals het is verlicht is - maakt geen eind aan pro­
wanneer ik mijn denken losmaak van mezelf.
blemen in het algemeen. Wat wordt gerealiseerd
Laten we nu eens k.ijken naar de vijf elementen
is dat het lijden zelf, de pijn zelf, niets is dan het
of samenstellende bestanddelen. De eerste, vorm,
functioneren van de Verlichte Weg. Als we dit een­
verwijst zowel naar de inwendige biologische wer­
maal beseffen, besteden we aandacht aan het lijden
k.ing als naar het uitwendige fysieke uiterlijk, dat
en doen we iets aan de pijn.
altijd verandert. De tweede omvat onze gevoelens
Bijvoorbeeld, ik ben verlicht en ik snij me in
en gewaarwordingen; de derde, onze waarnemin-
mijn hand. Dat ik verlicht ben, betekent niet dat

42
43
mij zoiets niet overkomt. Er zit een snee in mijn iedereen dat wanneer de Messias kwam, alles zo­
hand en het bloed spuit eruic - dat is het func­ genaamd nirwana zou zijn, alles werd geacht op
tioneren van de Verlichce Weg. Her feit dat er de een of andere wonderbaarlijke manier te zijn
bloed uit komt als ik me heb gesneden is prajna, veranderd. Dus toen zijn volgelingen hem eenmaal
wijsheid. Wat doe ik dus meteen? Ik besteed er hadden geaccepteerd als de Messias, waren ze ook
aandacht aan. Ik blijf niec staan beweren dat het verplicht de consequentie te aanvaarden - name­
goed of slecht, kwaad of niet kwaad is; ik verzorg lijk, dat die her was. Dae, al was alles ogenschijnlijk
mijn hand. Doordae ik niet meer gebonden hen niet zoals men had gedacht, zijn komst betekende
aan ideeen over wat het is, treed ik meteen han­ dat die nu her paradijs was. En toch was alles het­
delend op. Ik ontloop de werkelijkheid niec door zelfde!
met mijn bloedende hand te blijven rondlopen. Ik Dae tegen ons gezegd wordt dat we prajnapara­
hou me bezig met het ding - de bloedende wond mita zijn, dat we maha zijn, dat we Een Lichaam
- zelf, en niet met ideeen erover, zoals of het goed zijn, dat we verlicht zijn, betekent niets als we her
of slecht is, waarom het me overkwam, enzovoort. niet rechtstreeks zelf waarnemen. We moeten deze
Ik zorg voor de snee. Oat wordt bedoeld met 'vrij staae van eenheid, die de staat van de werkelijk­
van pijn' zijn. heid zelf is, ervaren. Als we dat gedaan hebben,
Veel mensen die zen beoefenen denken dat er, zullen we temidden van pijn, van pijn bevrijd zijn.
als ze een tijd aan zenmeditatie hebben gedaan, We bannen de pijn niet uie; her punt is zelfs om
geen problemen meer zullen zijn. Hee is niet zo niets uit te bannen. De realisatie dat alles, zoals
dae er geen problemen meer zijn of dat er geen het is, de Verlichte Weg is, zal iemand er niet van
pijn meer is, maar dat we weten hoe we er mee weerhouden een kind te doden. Evenmin is vereist
om moeten gaan. We zijn, zowel voor als na de dat de verlichte zo'n daad vergoelijkt. Aangezien
ervaring van verlichting, wezenlijk verliche. Oat ware realisatie uitstijgt boven het denken, uit zij
betekent dat, of we het nu ervaren of niet, dit het zich onmiddellijk in (en als) handeling. Wanneer
is. Wanneer we het ervaren - meteen instinctief ik een snee in mijn hand krijg, vraag ik me niee af
beseffen dat dit het is - verandert alles niet op de of ik er iets aan zal doen of niet. Ik schrijf er geen
een of andere manier als bij toverslag. Dit is het. boeken over en negeer het evenmin. Het kan niee
Er was eens een joodse Messias in het Midden­ genegeerd warden! Aangezien beide onderdeel van
Oosten die vele, vele volgelingen had. Nu wist die Ene Lichaam zijn, aangezien de hand en ik niee

44 45
los van elkaar staan, behandel ik de hand wanneer jalousie, die voortkomt uit verlangen; iemand heeft
die een snee heeft. Ik doe iets. wat ik wil hebben, dus word ik jaloers. Omgekeerd,
Dat geldt voor alles in her leven. Ik doe iets - als ik pijn heb waar ik van bevrijd wil zijn, word ik
niet alles, dat is onmogelijk, maar beslisr wel iets. jaloers als ik iemand zie zonder die pijn. Ten slotte
Her doen van intense prajnaparamita betekent het wordt bewustzijn geassocieerd met boosheid. Uit ja­
gebied betreden van wat is, omdat we in die staat lousie komt boosheid voort.
het Ene Lichaam zijn en geen keus hebben. Ons Seel dat mijn twee handen zich als afzonderlijke
zijn en doen zijn niet meer twee dingen (war ze wel eenheden beschouwden met een onafhankelijke
zijn als we ons verlaten op her denken), het is zijn­ identiteit en bewustzijn. De ene hand is Joe en de
doen. Dit is intense prajnaparamita doen. andere is Sam. Als iemand naar me toe komt met
Laten we teruggaan naar de skandha's. Alles is geld, wil Sam het aanpakken en is Joe jaloers. Ten
een bundeling van deze vijf toestanden, die alle leeg eerste weet Joe niet dat dit een lichaam is. Hij is er
zijn. Er worden ook zogenaamde hartstochten ge­ trots op dat hij Joe is, terwijl die andere maar Sam
associeerd met de vijf toestanden. Met vorm wordt is. Joe verlangt her geld maar Sam krijgt her, dus
onwetendheid, in de zin van duisterheid, geasso­ uit dat verlangen komt jalousie voort, en uit de
cieerd. We zien gewoon niet wat her leven is. Het jalousie ontstaat boosheid, tot Joe ten slotte Sam
Chinese woord voor verlichting bestaat zelfs uit de aanvalt. De ene hand valt de andere aan! Dit zie je
ideogrammen voor maan en zon samen. Met an­ de hele wereldgeschiedenis door.
dere woorden, verlichting is de grootste helderheid Laten we speciaal jalousie eens onder de loep
die er is. Onwetendheid is de ontkenning daarvan, nemen. Shariputra was een leerling van Shaky­
helemaal geen licht. amuni Boeddha, die tien of rwaalf hoofddiscipe­
Gewaarwording wordt geassocieerd met trots, die len had, die ieder een andere specialisatie hadden.
ontstaat door onwetendheid. Waarneming wordt Shariputra was specialist in wijsheid, een ander in
geassocieerd met verlangen. Uit onze onwetendheid mededogen, weer een ander in occulte krachten.
komt dus trots voort en uit trots verlangen, bijvoor­ Seel je voor dat ze allemaal jaloers op elkaar waren
beeld wanneer je zegt dat je dir wel wilt en dat niet. geweest! We zijn allemaal wie we zijn; daarom is de
Hoewel er fundamemeel niets verkeerd is aan kie­ wereld zo mooi.
zen, zouden we niet verstrikt moeten raken in onze Als we jaloers op iemand anders zijn, waarderen
verlangens. De hartstocht geassocieerd met reactie is we onszelf niet genoeg. Als je her beperkte idee van

46 47
jezelf laat vallen, zie je het totale zelf. Dan zullen die ontzettende pijn en dat lijden. Met andere
we echt waarderen wat we doen en zullen we meer woorden, ik word er niet alleen door aangedaan,
doen om hen, die geweldige dingen doen, te steu­ ik hen er ontzettend aangedaan van omdat er geen
nen. Maar zolang het zelf - het kleine zelf - zich scheiding is tussen mij en mijn kind. Voordat ik
ertussen wringt, worden we jaloers. Dan opereren gerealiseerd was, vroeg ik me af hoe ik zoiets kon
we slechts in het gebied van de hartstochten, het stoppen en waarom dit mijn kind overkwam. Nu
gebied van het ego. Maar we moeten ook in die ge­ ik gerealiseerd ben doe ik gewoon mijn best iets
bied opereren omdat we die gevoelens nooit kun­ goed re laten verlopen. Ik aanvaard het niet alleen,
nen uitbannen, we transformeren ze eenvoudig. ik doe er iets mee.
Bijvoorbeeld, wanneer het idee van het zelf wordt Als ik in mijn auto rijd en een dode hand zie,
getransformeerd tot inzicht in het Ene Lichaam, zou ik blij kunnen zijn dat ik het niet was. De dode
wordt jalousie omgezet in steun en liefde. hond roept gedachten op aan dood, ik word over­
Tot de vijfde toestand, bewustzijn, behoort ook mand door pijn en verdriet. Dan aanvaard je niet
ons vermogen om onafhankelijk van onze geneigd­ wat er gebeurt. In de mening dat ik afgescheiden
heid tot een handeling te besluiten. Dan heb je te ben, kan ik allerlei dingen doen, misschien rijd
maken met vrije wil en determinisme. Vanuit het ik hard door, misschien stop ik en begraaf ik de
standpunt van de vierde toestand (reactie, karma, hond - maar er komen veel ideeen in mijn hoofd
wil en aandrift), lijkt alles bepaald. We hebben die een onmiddellijke respons verhinderen. Als ik
bepaalde reacties, zo is het nu eenmaal. Maar de echter eenmaal besef dat die allemaal Een Lichaam
vijfde toestand zegt dat wat wij op elk moment is, voel ik dat met deze dode hond een deel van
doen niet bepaald is, maar een open mogelijkheid, mij is gestorven, en clan stap ik uit en doe ik er
volledig en vrij. Het ene sluit her andere niet echt iets mee. Ik blijf niet hangen in ideeen over dood,
uit, hoewel dit strikt logisch gezien wel zo lijkt. maar handel.
Ik moet nog iets zeggen over verlicht func­ Wij zijn als spiegels. Wat er ook voor de spie­
tioneren. We hebben allerlei ideeen over wat dit gel verschijnt, is er; wanneer her verdwijnt, is het
functioneren zou moeten zijn. Een idee heefr te gewoon weg. Liever dan elk nieuw moment vol te
maken met de zogenaamde niet-gehechtheid van proppen met dingen die gebeurd zijn, nog gaan
de verlichte mens. Als mijn kind ontzettend veel gebeuren of misschien zullen gebeuren, houden
pijn heefr en lijdt, word ik, omdat ik verlicht hen, we ons bezig met wat er is.

48 49
Er scaat in de Dhammapada een verhaal over ie­ We hebben allemaal een tijdbom in ons; wij zijn
mand die werd neergeschoten met een pijl. Er komt deze tijdbom. Ik kan her volgende moment al scer­
iemand die hem eruit wil trekken, maar hoewel de ven, dus doe ik dit moment mijn uiterste best. Ik
pijn een eind aan zijn leven dreigt ce maken, zegt denk dat wij allemaal zo goed als we kunnen moe­
de man: 'Voordat je dat doet, kun je me vercellen cen functioneren. Als je zegt dat alles verandert, zeg
welke soorc veren er voor die pijl zijn gebruikt? Als je dat alles op dit moment zal sterven. We moeten
ik dat weec, weet ik ook welke scam de pijl heeft dus elk moment doen war we kunnen, alsof elk
afgeschoten.' En: 'Kun je me vercellen van welke moment ons laatste was - omdat het dat is!
houcsoort de pijl is gemaakt?' Boeddha zegt dat zo
iemand uiteraard sterft vanwege zijn gehechtheid
aan dergelijke kwesties. Wat je natuurlijk moet
doen is de pijl eruit trekken!
We iijden allemaal vaak op die manier, door
eindeloos vragen ce stellen in plaats van iets te
doen. 'Bevrijd van pijn' wil niet zeggen dat we pijn
en lijden proberen te ondopen, maar dat we de pijl
eruic trekken.
Er is een opmerkelijk gezegde over een paard,
namelijk dat het het beste is een paard te leiden in
de richting waarheen het loopt. Er is niet veel keus.
Die betekent algehele acceptatie van war er is, maar
zonder de implicatie dat we niet handelend optre­
den. Algehele acceptatie is volscrekc niet iets passiefs.
Aanvaard de situatie omdat die zo is - en verander
haar. We moeten wel. We hebben niet de keus haar
niet re veranderen, want her leven is verandering.
Dat moeten we ook aanvaarden. Hee bestaat niet
dat een situatie kan blijven zoals ze is. Verandering is
nu juist de manier waarop het leven functioneert.

so 51
andere manier orn dit te verwoorden is te zeggen dat
her deel her geheel is, en het geheel het deel.
Aangezien zen dit Ene Lichaam is, her leven
3 zel£ sluit her niets uit. Veel mensen denken dat zen

leegte zaken als rituelen, religie of wetenschap uitsluit.
Als je dat zegt, begrijp je nier wat zen is, want dan
begrijp je niet wat het leven is. Zen is het leven.
Zen is dit - dit moment, deze stok, deze dingen
die zijn zoals ze zijn. Haal er iers a£ en het is dit
niet meer. Een dergelijke waarheid zou voor de
hand moeten liggen, maar we moeten mediteren
om haar te realiseren.
De voornaamste discipelen van Shakyamuni
Shariputra, vorm is niet anders dan leegte, leegte niet Boeddha, elk uniek en met verschillende kwalitei­
anders dan vorm; ten, werden samen de kracht van de sangha. Hon­
vorm is inderdaad leegte, leegte is inderdaad vorm. derdduizenden leerlingen van de Weg werden door
deze hoofddiscipelen be1nvloed en opgeleid. Ieder
oals ik in hoofdscuk twee zei, was Shariputra een
Z discipel van Shakyamuni Boeddha en beroemd
van ons is een van deze vooraanstaande leerlingen
van Boeddha. Ik ben wijsheid, ik ben inzicht, ik
om zijn begrip van prajna-wijsheid. Shakyamuni ben mededogen, enzovoort. Ik ben ook mezelf,
had veel geweldige discipelen. Zijn sangha was heel met mijn eigen unieke gaven. Maar wanneer we
omvangrijk, als een prachtige tuin. Aan de ene kant die Ene Lichaam en onze afhankelijkheid van el­
is een tuin slechts dit Ene Lichaam, de ene sangha, kaar niet zien, ontstaat jalousie en concurrentie.
de ene gemeenschap, her ene leven; aan de andere
kant is het al die duizenden levens en wezens in de Vorm is niet anders dan leegte, leegte niet anders dan
tuin, die volledig van elkaar afhankelijk zijn en rege­ vorm;
lijkertijd volledig uniek. Deze wederzijdse afhanke­
lijkheid betekent dat ieder van ons in alle opzichten Er warden in deze zin twee verschillende medede­
door elk ander ding in de tuin beinvloed wordt. Een lingen gedaan. Vorm is dharma, verschijnselen, de

52
53
wereld van verschijnselen; hij staat voor veelheid, wereld van leegte (eenheid), en de relatie tussen die

de verschillen, alle vormen die we zien. Leegte slaat twee (die 'harmonie' wordt genoemd). Zo bestu­

op de eenheid van leven, dat wil zeggen het leven deren we de Drie Schatten: Boeddha, die verwijsr

zoals het is, zonder verschillen. De soetra zegt dat naar de wereld van eenheid; de Dharma, wat de

vorm, alle dingen, niet anders is dan leegce, niet wereld van vorm is; en de Sangha, ofWel de rela­

anders dan het Ene Lichaam. tie die zegr dat de eerste twee eigenlijk heczelfde

lk heb een wiskundige opleiding gehad, en in zijn. We beginnen een dergelijke studie eenvoudig,

de wiskunde is een van de dingen waar we naar door de wereld van eenheid, van leegte te zien.

zoeken isomorfie, een relatie van gelijkheid tussen Wac is leegte? Dat wil zeggen, wat is iets, wan­

twee ogenschijnlijk verschillende soorten van ob­ neer we al onze ideeen en opvattingen weghalen?

jecren. Een isomorfe relatie houdt in dac twee ver­ Wat is een stok als ik al mijn ideeen over wat het is

schillende werelden, of werelden die heel anders weghaal? Wij zeggen: 'een stok.' Haal dat idee weg.

lijken, eigenlijk gelijk zijn. Zo houdr ook 'vorm is 'Recht.' Haal dat weg. Wat is het? Als we eenmaal

niet anders dan leegce, leegte niet anders clan vorm' zien wat her is, dan zien we alles. Dit is het eerste

in dat vorm en leegte dezelfde srructuur hebben. deel van de zenstudie.

Hoewel we de wereld van verschijnselen als heel Het tweede deel is her zien van de verschillen,

iets anders beschouwen dan een wereld van een­ na de leegte van alle dingen te hebben gezien. Als

heid, zijn de twee in feite helemaal niet verschil­ we dit hebben gezien voor wat het is, erken het nu

lend. als een stok, als recht, al een uitbreiding van mijn

Dit betekenr dat als we de wereld van eenheid hand, als niet-jij, als niet-mij, als niet-kamer. In

echt kunnen zien, we clan alles begrijpen. Is dat niet het eerste deel van de zenscudie is de stok al die

geweldig? De andere weg is zo lang. Alles proberen dingen. Hij is zelfs alles, omdat je ziet dat het al­

te begrijpen zonder door de wereld van leegte te lemaal een ding is, Een Lichaam. Erken de scok nu

gaan is eenvoudiger voor war betrefr details, maar als niet deze wierookschaal, als niet deze standaard,

her kost tijd - een eeuwigheid zelfs! Deze manier enzovoort. Dit ene ding is de duizenden dingen en

is heel veel korter: begrijp een ding, leegte, en je de duizenden niet-dingen. Dat is vorm.

begrijpr alles. Dus, in het eerste deel van ons onderzoek zien

Bij de studie van zen houden we ons bezig met we hoe alle dingen niet anders zijn dan leegte, niet

drie zaken: de wereld van verschillen (vorm), de anders dan die Ene Lichaam. God, bloemen, bo-

54 55
men, mest, insecten, wormen en vlinders zijn Een analyse met als hoogtepunc de condusie, dat er
Lichaam. Als we her hebben gezien als Een Li­ helemaal niets is. Dat wil zeggen, we kunnen een
chaam, zien we het vervolgens als alle verschillen; stok nemen en hem onder de microscoop leggen.
dit is het tweede deel van de studie. In het derde Hoe dieper we gaan, hoe meer ruimte we vinden
deel zien we de relatie - ze zijn hetzelfde. en hoe minder materie. Het duurt niet lang of wat
Wanneer we zien dat vorm leeg is en dat ver­ we zien lijkt helemaal niet meer op een stok. Alles
scheidenheid eenheid is, wanneer we waarlijk zien wat we zien is hout. Als we dat vergroten, zien we
wat dat betekem, bereiken we prajna. Maar bedenk zelfs geen hout meer, we zien de zogenaamde mo­
alsjeblieft dat of we dit zien of niet, we wezenlijk leculaire structuur. Als we nog sterker vergroten, is
prajna zijn. Wij zijn alles, maar we moeten het reali­ alles wat we, plotseling, zien: ruimte.
seren; we moeten het ondervinden. Als we dat doen, Verder is er niets!
is dat, volgens de zenstudie, nirwana. Het realiseren Maar dat hoeven we allemaal niet te doen om
van prajna is het verlaten van de wereld van gehecht­ leegte te vinden. Onze stok is precies zoals hij is
heden, de wereld van samsara. Als we eenmaal be­ leegte. Wanneer we leegte zien, is het precies het­
seffen dat er geen vaste vorm is, zijn we niet !anger zelfde als vorm; dat wil zeggen, leegte moet je niet
aan de wereld van vorm gehecht. Evenzo, wanneer op een nihilistische manier zien, alsof er niets is.
we duidelijk zien dat leegte vorm is, dat eenheid alle Leegte is alleen maar alles, zoals het is.
vormen is, komen we tot mededogen. Want alles in 'Vorm is inderdaad leegte, leegte is inderdaad
het leven is die eenheid, alles wat er bestaat ben ik. vorm' is, in zekere zin, de sleutel van de soetra. Het
Mededogen houdt in dat we er niet meer aan hech­ is het begin van de uitleg van prajna-wijsheid, het
ten in de wereld van nirwana te wonen. Dan kun­ functioneren van de staat van leegte. Leegte op zich
nen we begrip tonen voor de uitspraak dat nirwana is iets heel passiefs, het is zoals het is. De werking
samsara is, dat verlichting begoocheling is. van leegre is daarentegen heel actie(
Er zijn twee termen die we in dit verband ge­
Vorm is inderdaad leegte, leegte inderdaad vorm. bruiken: Grote Dood en Grote Wedergeboorte.
Grote Dood is zien dat alles slechts een ding is, dat
Leegte is. Vorm is. Bij de analogie van her huis er geen afzonderlijke entiteiten zijn. Er is geen ik;
ontdekten we dat een manier om leegte te vinden ik ben volledig gestorven. Alles is de Grote Dood
is gebruik te maken van een soort reducerende gestorven. Er zijn geen stokken, geen bloemen,

56 57
geen bomen. Wanneer we die staat werkelijk zien, Wijsheid en mededogen zijn in feite twee verschil­

is dat momenr meteen de Grote Wedergeboorte; lende beschrijvingen van de eenheid van dit mo­

dat is het zien dat alles bestaat en prachtig en volie­ ment. Laten we mededogen nader beschouwen.

dig functioneert zoals het is. Ze zijn dezelfde staat. Wanneer je ziet dar leegre, de staat van eenheid,
alle vormen behelst zoals ze zijn, zie je dat het
Net zoals je geen Grote Dood kunt hebben zonder
Grote Wedergeboorte, kun je geen prajna-wijs­ funcrioneren van leegre berekenr dar je God lief­

heid hebben zonder mededogen (of omgekeerd). hebt, dar je je echrgenoot, je leerling, je kinderen,

Mededogen is slechrs het functioneren van prajna­ je buren en jezelf liefhebt. De staat van mededo­
gen houdt in dat je niet meer gehechr bent aan
wijsheid. Het is net een kaars: je steekr het aan en
er is een vlam. Soms zeggen we dat de vlam prajna­ leegte. Sommige mensen hebben de neiging in die

wijsheid is en her licht, de werking van de vlam, staat van eenheid te blijven, van 'vorm is leegre',

mededogen. Ze zijn volkomen onscheidbaar. van gewoon niets doen, war een zeer passieve staar

Bij de beoefening houden we ons vaak maar aan is. Daarentegen is mededogen het uirersr actieve

een kant van de werkelijkheid - liever aan de abso­ functioneren van die staar van eenheid.
De liefde waarvan in het christendom wordr
lute clan aan de relatieve, liever aan prajna dan aan

mededogen, liever aan leegre dan aan de verschijn­ gesproken lijkt mij herzelfde als mededogen in her

selen. Veel zenbeoefening gaat over leren om beide boeddhisme, omdac net als mededogen, de chris­

kanten zo duidelijk te zien dar ze beide verdwijnen, relijke liefde voortkomr uit, en de werking is van

op welk punt we dan vrijelijk van de ene kam naar de staat van armoede. Mijn idee van armoede is

de andere kunnen bewegen of over beide kanten niet-gehechtheid; dit is de staar van prajna of nier­

kunnen praten zonder vast te zitten aan eenzijdige gescheiden zijn. Als je in die staat verkeert, is wat

opvattingen. De twee kamen verschillen niet van je ook doer een daad van compassie, omdat com­

elkaar; ze zijn dezelfde wereld. Welke wereld is dat? passie eenvoudig her functioneren van de staat van

Deze wereld, precies dit moment! Als we die maar eenheid is. Herinner je je nog mijn gewonde hand?

zien, zien we alles war er in hec boeddhisme re zien Door er een mee re zijn, zorg ik ervoor; dar is een

is en alles wat er in het leven te zien is. Hee boed­ daad van mededogen. Maar als ik er los van sea, is

dhisme is tenslotte maar een uiting van de Verlichte het geen daad van mededogen, ook al zorg ik er

Weg, en dat is her leven. De Verlichte Weg realiseren voor. Wat je doet ziet er misschien hetzelfde uit,

is niets anders dan het moment van nu realiseren. maar is het in feire niet.

58 59
Nog een voorbeeld: een kind wordt op straat bij­ pijl mij, ik sta niet los van de situatie en zonder te
na aangereden door een vrachtwagen. Ik zie de twijfelen trek ik hem eruit. Maar vervolgens sta ik
vrachtauto aankomen en zonder te denken, volko­ stil en zeg: 'Heb ik dat wel goed gedaan?' Op dat
men een met wat er gebeurt, ren ik naar buiten en moment is afgescheidenheid een feit. Toen ik de
duw het kind opzij. Als de vrachtwagen voorbij is, pijl eruit rrok, was het een spontane daad: geen
begin ik misschien tegen het kind te schreeuwen, mening, geen juist of verkeerd, geen onderscheid.
maar ook dit is liefdevol, omdat het uit de staat Evenzo, wanneer het regent en ik nat word, regent
van eenheid voortkomt, omdat het de werking van het gewoon en word ik gewoon nar, of ik dit nu
deze prajna is. goed vind of slecht.
Laten we zeggen dat die weer gebeurt, maar Stel, ik ben in gesprek met een vriend en vertel
deze keer opereer ik niet vanuit eenheid. Misschien hem dat de manier waarop hij leeft me niet aan­
denk ik: 'Hee kind gaat gewond raken! Maar die staat. Hij eet niet goed en ik wil hem wat geld ge­
vrachtwagen zou mij kunnen aanrijden.' Hoewel ven. Is dat goed of fout? Als mijn daad vrij is van
ik weer ren en het kind red en vervolgens tegen enig idee over wat ik hem geef, als het een afgeron­
hem schreeu1V-, doe ik dat in die geval omdat ik de handeling is, een uiting van de eenheid van her
bijna gewond raakte. Dat is niet het functioneren leven, doet de kwestie van goed of four niet ter­
van prajna, omdat er scheiding is. Geen prajna, zake. Her enige war er gebeurt is geven. Maar als
geen mededogen. Als je een bent met de situatie ik hem geld geef omdar zijn manier van leven me
functioneer je, en dat functioneren is mededogen. nier aansraar en ik hem daarom uit de penarie wil
Als je het niet bent, is dat functioneren geen me­ helpen, is er afgescheidenheid. Die afgescheiden­
dedogen. (Maar omdat alles zoals het is prajna is, heid, her dualisme, is verkeerd. Of we denken dat
met inbegrip van mijn zorgen over mijn veiligheid, war we doen goed of verkeerd is, doet niet terzake.
is alles ook het functioneren van prajna, met inbe­ Zolang die afgescheidenheid er is, is de handeling
grip van mijn geschreeuw tegen het kind omdat ik dualistisch, omdar er sprake is van ideeen over je­
bezorgd was over mezel£ In welk opzicht zijn deze zelf en de ander. Zij doer de integriteit van her Ene
twee gevallen dan verschillend? Ik laat het aan jou Lichaam geweld aan.
om hier in alle rust over na te denken.) De twijfel of war je doer goed of verkeerd is,
Laten we terugkeren naar de parabel van de man vindt plaats in de wereld van de vorm, van het re­
die door een pijl werd doorboord. Al doorboort de latieve, van dualisme. Dit houdt niet in dat deze

60 61
wereld geen geldigheid heeft; in tegendeel, het is rig om onderscheid re maken tussen verschillende
dezelfde wereld als de wereld van eenheid. Zie je gradacies van realisatie-ervaringen. Wanneer we van
dat? De ene wist de andere niet uit. De wereld van 'realisatie' spreken, bedoelen we meestal dac we onze
het dualisme en dichoromie is geen slechte wereld. ware aard zien, de verlichtingservaring. Wanneer dit
Zij is feitelijk isomorf aan de wereld van eenheid, zien werkelijk diepgaand is, spreken we van 'grote
die sommige mensen ten onrechte voor de enige verlichting', waarna de laatste twijfels verdwijnen.
goede wereld houden. Hoewel deze werelden te Tot we op het punt komen - en dat zullen we
onderscheiden (niet-een) zijn, zijn ze niettemin - waar geen twijfel meer is, moeten we die twij­
dezelfde (niet-twee). fel verdrijven door medicatie. En meditatie houdt
Nog een ander soort twijfel hangt de wereld niet op als er geen twijfel meer is. Van de bergtop
van eenheid aan. Hoewel we in feite tegelijkertijd moeten we naar beneden klimmen. Hee doen van
in beide werelden functioneren (ze zijn een en de­ meditatie houdt nooit op. Lacen we ons, om het
zelfde wereld), nemen de meesten van ons de we­ eeuwige karakter van meditatie-realisatie beter re
reld van eenheid niet waar. We hebben geen idee begrijpen, een pikdonkere kamer voorstellen waar­
- of alleen maar een idee - wat eenheid eigenlijk in we aanvankelijk helemaal niets kunnen ontwa­
betekent. Omdat we deze eenheid niec echc erva­ ren. Dan gebeurt er iets en er verschijnt een lichtje.
ren hebben, spreekt het woord niet tot ons hart, Nu zien we hoe de kamer er uitziet, maar niet echt.
alleen tot ons hoofd. En zolang dit zo is, zal ons Her is nog niec erg helder en we zijn niet tevreden
functioneren niet veranderen, ook niet een beetje. of blij met onze waarneming van de kamer, dus
De manier om deze eenheid te zien en alle twij­ doen we er steeds meer licht bij. Zelfs wanneer er
fel weg te nemen is door het ego eenvoudig los te aardig war licht is, zijn we nog steeds niec in staat
laten, omdat juist het ego ons verhindert haar ce de kamer in alle helderheid te zien, maar we zijn
zien. Het ego is onze zware bagage van ideeen en er wel zeker van dat die de kamer is. We wecen
opvattingen. wat zich in de kamer bevindt en hoe we er moeten
Als we de Verlichte Weg eenmaal volledig gere­ functioneren. Maar om echt goed voor alles ce zor­
aliseerd hebben, kennen we geen twijfels of vragen gen, moeren we elke dag scofzuigen en afscoffen,
meer over de ware aard van de werkelijkheid en het en voor dat alles is veel licht nodig.
bestaan; alles war er overblijft, is hec functioneren Er zijn veel verschillende wegen, veel verschil­
van die realisatie. Op dir punt is hec misschien nut- lende richtingen. Belangrijk is of we echt medi-

62 63
teren of dat we rnaar wat doen. Echt mediteren zei hij: 'Ga nu in her midden van de kamer zitten,
betekent het ego loslaten. Maar meestal willen we clan zul je verlicht worden.' De monnik ging in het
iets krijgen in plaats van iets loslaten, dus gaan we midden van de karner zitten en omdat hij geloof
verder met zoeken (zoals de prins in het verhaal) had, werd hij verlicht!
naar iecs extra's, een nieuw hoofd om bovenop het Hoewel er vele vormen van spirituele praktijk
onze re zetten. In plaats daarvan rnoeten we stil zijn en elke vorm anders is, komt de beoefening al­
gaan zitten en gewoon loslaten. Dit is, behalve tijd op hetzelfde neer: we moeten volledig loslaten,
voor enkelen, niet eenvoudig. Maar wat geeft het zo totaal als de achterlijke monnik. Meestal volgen
of het een eeuwigheid duun? Als we mediteren we spirituele regels om iets te verwerven of win­
en loslaten, is het de rnoeite waard! Maak je niet nen, en niet om iets los te laten. We beginnen met
druk over tijd, doe het rnaar. Maak je er niet druk mediteren omdat we op de een of andere manier
over wanneer realisatie zal plaatsvinden, doe alleen beter willen warden - onze gezondheid verbeteren,
maar de beoefening. Doe gewoon intense prajna­ intelligenter of stabieler worden, samadhi of zelfs
paramita, dan kornt de rest vanzel( verlichting ervaren - de lijst is eindeloos. Meestal
Hier volgt een verhaal dat illusrreert wat ik be­ is beoefening een kwestie van wat we erbij willen
doel met echt oefenen. Er was eens, in de dagen van winnen. Maar de boodschap die zich steeds weer
Shakyamuni Boeddha, een achterlijke monnik die laat horen (uit de beoefening zelf, als het ware) is:
heel erg graag verlicht wilde worden. Hoewel hij 'Laat los! Laat los! Laat los!' Waarop wij meestal
niet kon lezen of al die dingen die de andere mon­ antwoorden met: 'Oat wil ik niet. Ik wil onder­
niken deden, geloofde hij in Shakyamuni. Shaky­ richt krijgen.' Maar nogmaals, wat de beoefening
amuni vroeg hem: 'Wil je verlicht worden? Goed, blijft zeggen is: 'Laat los!'
dat kan. Ga eerst rnaar in die hoek van de kamer
zitten.' De monnik stemde toe en ging in die hoek
zitten. Toen gooide Shakyamuni een bal naar hem
toe, die hem raakte. Shakyamuni zei toen: 'Oke,
breng de bal nu naar mij en ga in die hoek zitten.'
Weer deed de monnik zoals gezegd en weer raakte
Shakyamuni hem met de bal. Nadat Shakyamuni
dit in alle vier hoeken van de kamer had gedaan,

64 65
anneer de Hartsoetra zegt dat vorm leegte
W is, spreekt her niet slechts van de eerste
skandha (toesrand), maar van alle vijf. Alle vijf toe­

4 standen zijn leeg; daarom zegt de soetra dat alle vijf
toestanden 'ook zo zijn'. Dar wil zeggen: dat wat er
Loslaten
ook opkomt - niet slechts fysieke vormen, maar
alle verschillende werkingen van de geest - leeg is;
en leegte is op haar beurt al deze vormen.

0 Shariputra, alle dingen zijn uitingen van leegte:

In plaats van dingen, die wij met vaste substanties
associeren, is hec misschien nuttig hier van ver­
Met gewaarwording, waarneming, reactie en bewust­ schijnselen te spreken, waarvoor de boeddhistische
zijn is het hetzelfde. term dharma's is, war onsubstantiele, tijdelijke ge­
0 Shariputra, alle dingen zijn uitingen van leegte: beurtenissen zijn. In ieder geval is dharma min of
Niet geboren, niet gestorven; niet bezoedeld, niet zui­ meer het equivalent van verschijnsel. Alle verschijn­
ver; noch toenemend, noch afaemend. selen - boosheid, liefde, dieren, geesten, mensen,
Daarom is leegte niet vorm, duivels, mineralen, gras, plezier, eenhoorns - zijn
gewaarwording noch waarneming, reactie noch be­ manifestaties van leegte. Dar is leegte: de groen­
wustzijn; ten groeien in de grond; de groenten die we eten,
Geen oog, oor, neus, tong, lichaam ofgeest; gegeten hebben en zullen eten: plezier, vreugde,
Geen kleur, geluid, geur, smaak, gevoel, ding; boosheid, smart, pijn, lijden en ellende; jij en ik.
Niet het gebied van het zien, niet het gebied van be­ Dit zijn allemaal zonder uitzondering uitingen van
wustzijn; leegte.
Geen onwetendheid, geen einde aan onwetendheid; En wat is leegte dan? Al deze verschijnselen,
Geen ouderdom en dood, geen ophouden van ouder­ zonder her etiket dat erop geplakt wordt. Plezier is
dom en dood,· bijvoorbeeld een uiting van leegte. Maar wat is her
onafhankelijk van, of los van, her woord 'plezier',

66 67
het idee van plezier? Pijn is pijn, maar wat is het tijd is er geen dood en geen geboorte. De boom is
als je het losmaakt van het idee pijn? Als je alle eti­ gewoon een boom.
ketten, alle ideeen over iets weghaalt, is dat leegte. Op elk moment verandert alles volkomen. Dit is
Praten, je neus wrijven, de microfoon, de luidspre­ het enige wat er is- beweging slechts, alleen veran­
kers, onze ademhaling, de bloemen, kinderen die dering. Op dit moment is er geen idee als verande­
van de honger doodgaan, honden die door auto's ring, als verleden, heden of toekomse. Wanneer we
overreden worden - zijn allemaal uitingen van zeggen dat alles verandering is, bedoelen we daar
leegte. niet dit idee van verandering mee, we bedoelen
dat alles op dit moment, hier en nu gebeurt. Dit is
Niet geboren, niet gestorven; niet bezoedeld, niet zui­ het. Shakyamuni Boeddha leefde bijvoorbeeld niet
ver: noch toenemend, noch afnemend. ongeveer 500 jaar v66r Christus en Christus vijf
eeuwen later. Nee, ze zijn er hier en nu! Denk je
De eerste eigenschap van alle verschijnselen is dat dat je een geschiedenisboek kunt lezen en erachter
ze leeg zijn. De tweede is dat alles vergankelijk is. kunt komen wie Shakyamuni Boeddha was? Nee,
Het enige war er bestaat is verandering. Er is niet hij is hier op dit moment. Hoe verander jij her le­
zoiees als eeuwigheid; alle verschijnselen zijn niee ven van Shakyamuni Boeddha? fij verandert en hij
geboren, niet gescorven. is anders. Alles is hier, op dit moment. Daarom is
Een van onze waanideeen is dat we denken dat alles wat we doen van invloed op her hele verleden,
alles eeuwig is. Een andere is dat we denken dat heden en de toekomst, omdat het allemaal op die
alles vergankelijk is. Beide zijn waandenkbeelden! moment hier is, niee geboren, niet gescorven.
'Nier geboren, niet geseorven' wil zeggen: tijdloos. De vijfde skandha of coestand is, zoals je je her­
Tegelijkertijd is alles vergankelijk. Ieder moment is innert, bewustzijn. Eigenlijk spreken we over ache
alles volkomen nieuw. soorten bewustzijn, ook die met de zes zintuigen
Als je naar de eik kijke die 'aleijdgroene eik' (gehoor, zicht, reuk, smaak, tasezin en geese) geas­
heet, lijkt hij vanuit een bepaald gezichtspunt leef­ socieerd worden. Bovendien is er een bewustzijn
eijdloos, alsof hij nooie seer&. Maar als je goed kijke dae in verband scaat met het idee van ego en nog
vallen er bladeren, vormen zich knoppen en groeit een dat we her alaya of 'opslag'-bewustzijn noe­
er nieuw blad. Hee ster& aleijd op dit moment. men. Een van mijn leraren, Koryu Osaka Roshi,
Hee is gelijktijdig dood en geboorce, en eegelijker- zei eens dat het alaya-bewustzijn alles bevatte: het

68 69
hele verleden, heden en de toekomst. Dat vond ik
met wat we hebben of met war er is - ook al heb­
indertijd een beetje vreemd. Ik zag wel in dat mijn
ben we natuurlijk eigenlijk niets. We lijden omdac
daden invloed hadden op heden en toekomst, maar
het gras groen is en wij willen dat het paars is. We
hoe konden ze het verleden belnvloeden? En ik kon
lijden omdat we alles niet zien en accepteren zoals
wel begrijpen dat her opslagbewustzijn verleden en het is.
heden bevatte, maar hoe kon het de roekomst be­ Er zijn twee waanideeen over lijden. Hee ene
vatten? Maar Koryu Roshi zei; 'Ja, het omvat alles.
is dat alles lijden is, en de andere is dat er geen
Waarom? Omdat het nu is! Er is geen verleden, er lijden is, dat alles oke is. Het punt hier is dat elk
is geen toekomst. Er is zelfs geen heden!' idee dat we hebben een waanidee is. Kunnen we
Met ons lineaire denken kunnen we inzien dat
dat aanvaarden? Kunnen we aanvaarden dat de
als we nu iets veranderen, dit de toekomst anders dingen zoals ze zijn - 'niet bezoedeld, niet zuiver'
maakt. Maar we vinden her maar moeilijk in te
- de werkelijkheid zijn en dat onze ideeen erover
zien dat als we nu iets veranderen, her verleden waanideeen zijn? We zijn verantwoordelijk voor de
dan ook anders wordt. Toch is dit waar, want ver­
ideeen 'zuiver en onzuiver', 'goed en slecht'. We
leden, heden en toekomst zijn niets dan ideeen.
voegen iets roe aan het idee van 'geboren warden
Alles is nu. We veranderen her verleden duidelijk
en sterven'; strike gesproken doet ook dat niet ter
in die zin dat het verleden slechts bestaat zoals we zake. Wanneer we ons leven als onafhankelijk be­
het zien. Als we het anders zien, is het verleden schouwen van al deze ideeen zien we onmiddellijk
helemaal anders - onmiddellijk.
dat we niet sterven noch geboren worden, dat we
De eerste van Boeddha's Vier Nobele Waarhe­ tijdloos zijn. We veronderstellen dat iets op een
den is dat leven lijden is. Wij lijden om veel rede­
bepaald moment geboren wordt en op een ander
nen: omdat we niet hebben wat we wensen; omdat moment sterft. Dat is maar ons idee; geboorte en
we hebben wat we wensen; omdat we hebben wat
dood zijn geen intrinsieke eigenschappen van ver­
we niet wensen; omdat we hebben wat we willen,
schijnselen zoals ze zijn.
maar dat verdwijnt langzaam; omdat wij langzaam Uiteindelijk begrijpen we dat er geen entiteit,
verdwijnen en oud warden; omdat we niet oud ge­ zelf, of vaste substantie is. Fysici hebben lange tijd
noeg zijn. Maar afgezien van al deze zogenaamde
gezocht naar de basisbouwsteen van het hele be­
redenen is de vraag: War is het? Waarom lijden wij? sraan, maar ik geloof niet dat ze die ooit zullen
Wij lijden omdat we niet tevreden kunnen zijn
vinden. Ik geloof niet dat er een basisbouwsteen is.

70
71
Zodra je die gevonden denkt te hebben, ontdek je Niet-vorm, niet-gewaarwording, niet-waarneming
enzovoort, betekent niet dat er geen vorm, geen
dat ook die leeg is. Het is slechts weer een idee en
jij moet verder gaan. gewaarwording, geen waarneming is. Die woorden
betekenen dat we, wanneer we het idee van vorm
Alie dingen zijn 'noch toenemend, noch af­
nemend'. Geen verlies, geen winst; ruimteloze wegnemen, gewoon vorm hebben zoals hij is; wan­

ruimte. Er is niets toe te voegen omdat er nooit neer we het idee van gewaarwording wegnemen,
hebben we slechrs gewaarwording zoals die is, enzo­
iets was! Er is geen fundamemele entiteit - slechts
ruimteloze ruimte, tijdloze tijd. Allemaal leeg, al­ voort. Zenkoans verwijzen naar praten zonder onze

lemaal zonder eigenschappen. Wat is er clan nog lippen of tongen te gebruiken. Dat berekent nier
dat we niet praten; het betekent dat we slechts pra­
over? Slechts war er is. Zo eenvoudig is het.
ten. Er besraat geen afz.onderlijk idee van praren (of

Daarom is leegte niet vorm, gewaarwording noch nier-praten). Of neem nog een keer het voorbeeld

waarneming, reactie noch bewustzijn; van de maag. Als onze maag gewoon werkr, is er, in
zekere zin, niet-maagwerking. We beschouwen het
alleen als onze maag, wanneer hij niet meer goed
Leegte is niet de vijf skandha's (toesranden). In veel
vertalingen wordr deze regel vertaald als: 'Dus in functioneert, wanneer hij ziek is of pijn geeft. We

leegte is er geen vorm ...[cursief van de schrijver]' denken er alleen aan wanneer hij niet meer functio­

Chu, her woord dat vertaald is als 'in', wordr ook vaak neert, wanneer wij niet meer gewoon functioneren.

vertaald als 'midden', zoals in de Middenweg. Maar We kunnen dus zeggen dat er slechts een maag is

de Middenweg betekent niet iers in her midden, een wanneer er iets verkeerd is, alleen wanneer er afge­

pad tussen her een en her ander. De Middenweg scheidenheid is, wanneer wij en de maag gewoon

is de Weg; her staat gelijk aan het isgelijkteken (=). niet functioneren. Evenzo betekent de ontkenning

Het is dus niet zozeer dat er in leegte geen vorm 'niet oog' in de soetra, niets dan zien, en dat is niet

is, maar leegte staat gelijk aan geen vorm. Leegte zien met her oog, maar met het hele wezen.

wordt hier gedefinieerd als gelijk aan niet-vorm,
niet-gewaarwording, niet-waarneming, nier-reactie, Geen oog, oor, neus, tong, lichaam ofgeest;

niet-bewustzijn. Kortom, wat jouw idee er van ook Geen kleur, geluid, geur, smaak, gevoel, ding:

moge zijn, dat is het niet. Laat al je ideeen vallen en Niet het gebied van het zien, niet het gebied van be­

dat is leegte! Wat is het dus? Gewoon war is! wustzijn.

73
72
We zeggen dat er achttien elementen zijn: zes zin­ van beide; dat zijn maar ideeen. Omdat alles ver­
tuigorganen (de geest wordt als het zesde zintuig­ andert, bestaat er feitelijk niets. We kunnen over
orgaan beschouwd); de objecten van deze zes zin­ dit 'niets' denken als vormloze energie, en zaken
tuigorganen; en de zes daarmee overeenkomende als 'zelf ', 'geld' en 'schoonheid' zijn manifestaties
werelden of gebieden die ermee geassocieerd war­ van energie, onsubstantiele luchtspiegelingen die
den. De soetra ontkent ze alle. we tevergeefs vastheid proberen te verlenen.
We zouden al deze dingen kunnen beschouwen Omdat er om te beginnen al geen ik is, is het
als dingen die we hebben - oog, oor, neus, tong, geweldig gemakkelijk om te geven, want er is
lichaam, geest enzovoort. In het algemeen hebben niemand die iemand iets geeft. Dingen stromen
we de neiging onszelf te definieren in termen van onophoudelijk van het ene punt naar het andere.
wat we denken dat we hebben. Maar in werkelijk­ Mensen die niet kunnen geven zitten vast; ze blok­
heid hebben we niets! In het Hebreeuws zeggen keren deze universele vormloze energie. T ' ai chi is
we niet 'ik heb', we zeggen yesh li, wat betekent 'er een vorm van bewegen die de chi (energie) vrij laat
is mij'. We zeggen 'er is mij een pen', niet 'ik heb stromen. Als je de chi blokkeert, wat gebeurt er
een pen'. Of er is mij imelligentie', niet 'ik heb in­ clan? Je wordt ziek. Als je ook maar iets blokkeert
telligentie'. Zo bekijk ik het leven. Er gebeurt me dat zich wil manifesteren, word je ziek. Vasthouden
war geld in mijn zak, op dit moment, maar het is is net zo krankzinnig als weigeren de druk van een
niet van mij. Ik heb geen geld. Het is er nu toeval­ hogedrukpan af te nemen - de pan zal zeker explo­
lig, maar morgen gaat her verder. Ik heb niets. Wij deren. Laat het gaan. De dingen stromen daarheen
zijn allemaal vertegenwoordigers, het enige wat we waar ze naartoe moeten, want wij bezitten ze niet.
hebben is de bagage die we op dit moment bij ons We houden er aan vast omdat we denken dat we ze
hebben. We hebben geen innerlijke kwaliteiten, bezitten. Denken in termen van bezitten, hebben
geen eigenschappen of kenmerken, zelfs geen in­ of iets zijn blokkeert ons alleen maar, we warden
telligentie. Er is gewoon wat er is, zoals het is (zon­ de hogedrukpan. Laat het toch gaan!
der ons idee van 'hebben'). Alleen dit! Hetzelfde geldt voor onze beoefening. Laat
Evenmin hebben we een zelf of vaste identiteit. gaan! Maar dat weigeren we, we houden alles vast.
Het idee van blijvendheid, het idee dat er een soon We hechten ons volkomen aan onze ideeen over
entiteit is die 'ik' heet, is een verwrongen idee. Ik hoe de dingen zijn, in plaats van ze te zien zoals ze
denk dat ik Bernie of Tetsugen ben. Ik ben geen echt zijn; daarom kunnen we in geen enkele situ-

74
75
atie vrij handelen. We creeren onze eigen boeien. alles - her ego loslaten! Het is niet zozeer dar de ke­
Die boeien zijn onze ideeen; we weigeren ze los te ten wordt verbroken, hij wordt getransformeerd.
laten. Op die manier zetten we onszelf steeds meer Zoals we eerder spraken over de harrsrochten die
vast - in naam van ooze ideeen, ooze gevoelens, gerransformeerd worden, wordt hier, als we het
zelfs in naam van vrijheid! ego loslaten, het hele patroon van toestanden ge­
In hec boeddhisme spreken we van een twaalf­ transformeerd.
voudige keten van nidana's (omstandigheden) die
moet verklaren hoe ons leven ontstaat. De eersce Geen onwetendheid, geen einde aan onwetendheid,·
schakel van deze keten is onwetendheid, ons ge­ Geen ouderdom en dood, geen ophouden van ouder­
brek aan licht. We zien niet wat er gebeurc; als dom en dood;
gevolg daarvan worden onze handelingen bepaald
door ons karma, ooze neiging bepaalde dingen op Hier warden de twaalf toestanden ontkend en
een bepaalde manier te doen. Met ooze zintuig­ wordt de ontkenning zelf ontkend. Daarenboven
organen zien we bepaalde dingen, of we voelen wordt wat ik net zei over het verbreken van de
of horen ze; daarom hebben we gewaarwordin­ keten door het ego te vernietigen en het te trans­
gen en gevoelens die prettig, onprettig of neutraal formeren, oak ontkend. Er is geen onwetendheid
lijken. Door deze gevoelens of gewaarwordingen en geen eind aan onwetendheid. Deze rwaalf toe­
en onze oordelen erover ('die is prettig' of 'die is standen die we in de boeddhistische wijsbegeerce
onplezierig') hebben we verlangens, gehechtheden bestuderen zijn leeg. Het zijn niets dan ideeen. In
en begeertes. Als gevolg daarvan kiampen we ons feite is alles wat we bestuderen maar een idee over
vast aan de objeccen die we graag willen hebben. het leven, niet het leven zelf.
Dan vormen er zich gewoonces en is er 'warden'. Onwetendheid is de eerste schakel in de keten
Daardoor warden weer dingen geboren - nieuwe van toestanden, de dood is de laatste. De soetra
persoonlijkheden, nieuwe situaties; en daardoor doorloopt de hele lijst en ontkent stuk voor scuk
komen verval en dood voor. Hee is een eindeloze alle fundamentele leerstellingen van het boeddhis­
cyclus. me - en ze ontkent bovendien de ontkenning. De
Shakyamuni Boeddha leerde ons dat deze kecen soetra wijst rechtstreeks naar dit moment. Al deze
van toescanden op elk punt gebroken kan warden. ideeen en noties zijn wat we voorcdurend aan die
We breken hem door het ego los te laten. Dae is moment toevoegen.

76 77
Geen oog, oor, neus, tong, lichaam, geest; zoals ze is, en wordt er aan de behoeften van elk
Geen kleur, geluid, geur, smaak, gevoel ding; voldaan. Telkens wanneer er iets gebeurr dat om
Niet het gebied van het zien, niet het gebied van be­ een reactie vraagt, reageer ik, ik zorg voor wat er
wustzijn; gedaan moet worden. Dit is mededogen als het
Geen onwetendheid, geen eind aan onwetendheid; functioneren van prajna. Evenzo, als we in een re­
Geen ouderdom en dood, geen ophouden van ouder­ latie beiden echt zien dat we Een Lichaam zijn,
dom en dood,· komen we op her punt waarop we er niet meer aan
denken-we z!jn het. Neem het voorbeeld van een
Toen Koryu Osaka Roshi eens naar dit deel van baby en de moeder. Een bepaalde tijd zijn ze let­
de soetra verwees, zei hij: 'niets in die vijf regels terlijk een lichaam. Als het kind huilt of iets nodig
bestaat, en zelfs de vijf regels zelf bestaan niet!' Als heeft, wordt er automatisch door de moeder voor
we het allemaal kunnen ontkennen, hebben we de gezorgd, zonder enige scheiding tussen baby en
Grote Dood en de Grote Wedergeboorte. In de moeder. Dit is ware prajna. Hee is ook ·pure liefde.
Hartsoetra is ontkenning bevesriging. Shakyamuni Boeddha gebruikte dezelfde analogie;
Als je merafysica leest (Aristoteles' principe van hij zei: 'Alles is mijn kind.' Seel je nu eens voor dar
zelfgelijkheid of non-contradicrie) leer je dat als je we echt functioneerden alsof alles ons kind was,
zelfgelijkheid (dar A gelijk staat aan A) ontkent, je alsof we van niers gescheiden waren.
eindigr met de absurde consequentie dar alle din­ Dit is Een Lichaam, of we her nu hebben over
gen een worden. (een oneindig aamal beweringen een echtgenoor, een vuilnisman of een kind. Het
vloeien voort uir een contradicrie.) Deze heerlijke Ene Lichaam is wat er ook maar gebeurr en onze
absurditeir beschouwt het boeddhisme juisr als onmiddellijke respons op wat er ook maar gebeurr.
werkelijkheid! Aangezien A niet gelijk sraat aan A Als het kind honger heeft, geven we her te eten; als
(omdat er geen vast zelf is) is A her hele univer­ het zich gesneden heeft, verzorgen we het. Of zeg
sum! dat er een tweeting is, die allebei huilen. Jij bent de
Hoe kunnen we het Ene Lichaam in verband ouder. Wat doe je? Het hangt van de situatie af. Of
brengen met relaties? In relatie staan is geen kwes­ er is een lichaam, waarvan beide handen een snee
tie van zeggen dat je Een Lichaam bent! Dat laten hebben. Wat doe je? Er zijn geen richtlijnen. Als
we los, we zijn gewoon Een Lichaam. Als je Een je een lichaam bent, doe je gewoon wat nodig is.
Lichaam bent, is de relatie volledig en volmaakt Als de ene er om de een of andere reden erger aan

78 79
toe lijkt te zijn, verzorg je die het eerst. Waar her
om gaat is dat je onmiddellijk functioneert omdat
dit een lichaam is. Het is geen kwestie van het op­
stellen van richtlijnen voor de besluitvorming. De s
realisatie van Een Lichaam stelt ons in staat direct,
Geen lijden
onmiddellijk en gepast te functioneren. Wat ge­
past is wordt niet door iemand anders beoordeeld
of besloten; gepastheid betekent dat we zo goed als
we kunnen de zaken regelen.
Neem er alsjeblieft nota van dat er nergens enig
idee is van een eind aan lijden. Die twee kinderen
huilen en jij kunt je rnaar met een bezighouden.
Dae betekent dat de ander lijdt. Hee Ene Lichaam
realiseren wil zeggen dat je je niet meer blijft afvra­ Geen lijden, geen oorzaak of einde van het lijden,
gen hoe je het probleem moet behandelen. Je han­ geenpad...
delt; je doer iets! Er zijn geen Utopia's. Wanneer we
verlicht zijn, accepteren we samsara zoals het is en eze regel verwijst naar de Vier Nobele
functioneren we direct in samsara. Die is nirwana. D Waarheden die door Shakyamuni Boeddha
Er is geen ander nirwana clan dit. werden uiteengezet in zijn eerste onderricht. Hij
De werkelijkheid is niets clan wat er nu hier zei dat het leven - het hele bestaan, alles - niets
gebeurt. Dingen gebeuren gewoon, bewegen zich clan dukkha is, dat gewoonlijk met 'lijden' ver­
gewoon, veranderen gewoon. We kunnen ze niet taald wordt. Dit is de Eerste Nobele Waarheid.
vastpinnen door een kiekje te maken. Daar ko­ De Tweede Nobele Waarheid verklaart dat er
men al onze noties en ideeen op neer - een stapel een oorzaak van lijden is, en dat is her feit dat
kiekjes. We moeten dit direct zien. Dat is de staat alles verandering, of beweging, is. Wat wij zoe­
van leegte, terwijl de kiekjes de wereld van vorm ken is blijvendheid. We willen dat er een ego, een
zijn. En de Hartsoetra, ik herhaal het, zegt dat deze atoom, iets vasts is dat we kunnen vastpakken,
twee werelden dezelfde zijn. een tastbare, uiteindelijke waarheid. Aangezien
dit zo is, moeten we wel lijden en voortdurend

80 81
op het feit stuiten dat de dingen niet zo gaan als blijven. We kunnen niet eens in de mensenwereld
we wensen. De dingen gaan zoals ze gaan. blijven, laat staan in de hemel of in de hel.
Wij denken bijvoorbeeld dat we mensen zijn, Niettemin is er een eind aan het lijden - dar is
maar het boeddhisme onderkent zes rijken van de Derde Nobele Waarheid. Is dat niet prachtig?
bestaan (of psychologische staten), waarvan er Shakyamuni zei niet alleen dat alles lijden is, hij
maar een menselijk is, en wij trekken voortdurend ontdekte niet alleen de oorzaak van her lijden, hij
door deze gebieden of staten. We denken dat we zei ook dat er een oplossing is. Een manier om een
exclusief menselijk zijn; het boeddhisme zegt dat eind te maken aan het lijden is het leven te leven
we soms mensen zijn, soms duivels, en soms hon­ zoals het is, en dat doen we door misvattingen uit
gerige geesten. Een hongerige geest heeft een hals re bannen. Aangezien elke opvatting een misvat­
zo dun als een naald en een enorme buik. Omdat ting is, laten we de gehechtheid aan onze denk­
het eten niet binnen kan komen, lijdt de hongerige beelden en ideeen, onze nodes van het zelf, van
geest voondurend hanger en dorst en is onbevre­ blijvendheid, ego, atoom of wat dan ook, los. Als
digd. In de mensenwereld wordt de voondurende deze gehechrheden verdwenen zijn - wanneer we
verandering in denkbeelden verwerkt; daarom is niet weten - ervaren we het leven zoals her is.
dit het rijk dat gekenmerkt wordt door begooche­ Dit kunnen we in her laboratorium van het
ling. leven gemakkelijk testen door aandacht re schen­
We verhuizen voortdurend en omdat dit al­ ken aan hoe vaak we tegen dingen oplopen, zoals
lemaal Een Lichaam is, doet al het andere dat verwachringen. Wanneer we dat niet langer doen,
oak. Sams lijken we op vechtende krijgers; soms lijden we ook niet langer. Wanneer we spreken van
zijn we in de hemel. Er komt bijvoorbeeld soms 'een eind aan her lijden maken', betekent dit niet
iemand naar me toe die zegt dat haar meditatie­ dat lijden en pijn beeindigd zijn, maar eerder dat
sessie pure gelukzaligheid is. Maar dit is niet zo'n er, als je een met pijn bent, geen afgescheidenheid
heerlijke staat, want die is bijna onmiddellijk weer bestaat. Er is geen onderwerp dat lijdt en geen
verdwenen. Aan de andere kant komt er iemand voorwerp waaraan geleden wordt. In die zin is het
naar me toe die in de hel verkeert, zijn lijf beeft lijden verdwenen.
van gekweldheid. Hoewel er geweldig veel pijn en Egocentrisch lijden, dat fundamenteel neuro­
gekweldheid is, moet het over gaan, omdat het on­ tisch is, moet onderscheiden worden van onzelf­
mogelijk is dat wij in een dergelijke sfeer of staat zuchrig lijden. Vanwege onze gehechtheid aan her

82 83
idee van het ego, kennen we egocentrisch lijden, juiste woorden of juist spreken; het vierde, juist
dat ons vaak inactief maakt, dat maakt dat we ons gedrag of karma; het vijfde, juist levensonderhoud;
innerlijk terugtrekken, dat we verkrampen tot een het zesde, juiste inspanning; het zevende, juiste
soort dood. Wanneer we het ego loslaten, is er on­ opmerkzaarnheid; en het achtste, juiste concentra­
zelfz.uchtig lijden, wat nog steeds lijden is - want tie of samadhi. Het woord 'juist', dat aan al deze
het leven is lijden - maar het is actief, expansief en aspecten voorafgaat, wordt niet gebezigd in de ge­
dynamisch. Het is niet doods maar vol expansie en bruikelijke dualistische zin van juist als tegenhan­
dynamiek. Als we het lijden van de wereld direct ger van verkeerd. In deze context betekent juist:
aanvoelen, richten we ons bewustzijn op hande­ 'niet-,' zoals in andere samenstellingen met niet-.
lend optreden. Elimineer alle ideeen en je hebt juiste opvatting.
Wanneer het ego maar aanwezig is, verkram­ Ga clan nog een stap verder en elimineer ook 'niet­
pen we; wanneer het ego afwezig is, wordt ons be­ opvatting'.
wustzijn groter. Neem het voorbeeld van de man Wat betekent 'juiste woorden of juist spreken'?
die door een pijl werd geraakt. In het geval van Shakyamuni Boeddha gaf vijftig jaar lang onder­
egocentrisch lijden is de reactie van de man om te richt, van het moment van zijn verlichting tot aan
bevriezen in: 'Waarom is mij dit overkomen? Wat zijn dood. Hij werd altijd omringd door leerlingen
moet ik nu doen? Er steekt een pijl in mijn lijfl' en discipelen en predikte voortdurend de Dharma.
Voor egocentrisch lijden is in de wereld van onmid­ Maar toen hij bijna stierf, zei hij dat hij vijftig jaar
dellijke actie geen plaats; het bestaat in de wereld lang geen enkel woord had gezegd! Dat is juist spre­
van ideeen en begrippen. Maar in het geval van ken. Te veel mensen denken dat ze weten wat juist
onzelfz.uchcig lijden verwijdert de man eenvoudig is en vertellen anderen hoe het moet. Die is niet
de pijl. De ene reactie is levensontkennend, en de juist spreken. Spreken zonder te spreken, zonder
andere is levensbevestigend. Onzelfz.uchtig lijden je mond te gebruiken, spontaan spreken zonder de
is de werking van prajna-wijsheid en dit noemen filters die de geest maakt, spreken met je hele we­
we 'rnededogen'. zen, gewoon spreken - dat is juist spreken.
De V ierde Nobele Waarheid is dat de manier Evenzo betekent juiste inspanning 'niet-inspan­
om lijden te beeindigen het Achtvoudige Pad is. ning'. Als ik me distantieer van wat ik aan het doen
Het eerste aspect van dit pad is juiste opvatting of ben, of als ik vind dat ik iets aan het doen ben, is
juist begrip; het tweede, juist denken; het derde, het geen juiste inspanning. Totaal doen wat er ge-

84 85
daan moet worden, zonder distantie van de daad is Maar empirisch bezien moeten we her zo zeggen.

niet-inspanning- er wordt niets gedaan! We moeten ons realiseren dat we echt totaal dit
Nogmaals, dit 'niet-' lijkt een gewone ontken­ moment zijn. Het doer ons helemaal geen goed dit

ning, maar houdt feitelijk een radicale bevestiging !outer op een intellectuele manier te weeen.

in; wat het ontkent is al onze nodes en ideeen, In 'Geen lijden, geen oorzaak of einde van het

niet de handeling. Wanneer ik al mijn ideeen over lijden; Geen pad... ', ontkent de Hartsoeera de Vier

een handeling laat varen, ben ik niet afgescheiden Nobele Waarheden, maar nogmaals, deze ontken­

van handeling, noch van niet-handeling, en dat is ning is eigenlijk de bevestiging. Het !even wordt

juiste handeling. Evenzo betekent juiste samadhi radicaal bevesrigd door elk idee dat we ervan heb­

niet goede samadhi, zoals wanneer er studenten ben te onrkennen. Als je zegt dat alle .leven lijden

binnenkomen en tegen me zeggen: 'Wow! De me­ is, is dat maar een idee, maar een begrip. Hee leven

ditatie was echt geweldig. Ik zat helemaal in sama­ is niet lijden - dit is het !even, die moment, precies

dhi!' Als je weet dat je diep in samadhi zit, ben je zoals het is, onafhankelijk van alle gedachten er­

helemaal niet in samadhi. Wanneer er samadhi is, over. Welke woorden of ideeen we eraan toe willen

is het 'niet-samadhi', met <lien verstande dat we voegen zijn niet het leven; ze zijn onze manier om

ons er helemaal niet van bewust zijn. Je bewust over het !even te praten, onze kiekjes en beschrij­

zijn van samadhi wil zeggen dat je in een bepaalde vingen.

droomwereld verkeert die bestaat uit ideeen over De implicatie van 'Geen lijden, geen oorzaak

goede en slechte samadhi. Ga maar gewoon zitten, of einde van het lijden' is dat er geen verandering

in plaats van er dergelijke ideeen op na re houden. is. Eerder zeiden we dat alle !even verandering is,

Word het zitten. Die gewoon zitten of 'niet-zitten', dus hoe kan de soetra verandering ontkennen? Hij

of 'niet-samadhi' is samadhil ontkent een betekenis van verandering (voor war

Het Achtvoudige Pad zet acht verschillende betreft verleden, heden en toekomst) en bevestigt

manieren uiteen om los te laten. Steeds weer legt een andere (die juist dft moment ziet als het hele

her de nadruk op loslaten en slechcs dit moment verleden, heden en de coekomst). Wat er gebeurt,

zijn. In zekere zin is het krankzinnig am te spre­ is altijd alleen die moment, en in deze zin zou men

ken over 'totaal die moment zijn' omdae er in we­ kunnen zeggen dat er geen verandering is. Toch

zen geen mogelijkheid is om dat niet eotaal te zijn; betekent zeggen dat er geen verandering is op geen

dit moment is war wij zijn, die is ooze ware aard. enkele manier dat alles blijft zoals het is; het bete-

86 87
kent dat alleen dfr aan de gang is, onafhankelijke ten we weer kijken naar het voorbeeld van moeder
van al onze noties, ook die van verandering. en kind. Wanneer het kind begint te huilen, pakt
Het leven is een achtbaan, met veel ups en de moeder her meteen op, er is geen scheiding. Is
downs (steile, soms). Wanneer je naar een acht­ er daarom geen lijden? Nee, maar in die staat van
baan kijkt, is hij in beweging. Maar elke seconde, Een Lichaam klaagt de moeder niet, zij reageert
wanneer je er maar naar kijkt, is hij er. De acht­ slechts. Geen scheiding wil niet zeggen geen lij­
baan is het leven. We nemen er foto's van; en dat den; her betekent wel geen klagen. En is wat we
zijn onze ideeen of begrippen. Soms pakken we onder lijden verstaan niet vaak alleen maar klagen,
een bepaalde foto en zeggen: 'Dit is de achtbaan; of dingen persoonlijk opvatten en egocentrisch be­
dit is mijn idee van het leven.' Dar is een waan­ naderen?
denkbeeld. Een ander is als je alle kiekjes bij elkaar 'Geen pad' wil zeggen dat er geen pad is om­
neemt en zegt: 'O, ze zijn allemaal anders. Op geen dat dit het pad is. leder van ons is het pad. Toch
enkele foto staat de achtbaan helemaal. Daarom is moeten we het pad lopen om te beseffen dat we
het enige wat er is verandering.' Waar is dan de ons er al op bevinden. En daarom ontmoeten we
achtbaan? Op elk willekeurig moment is hij er, hij elkaar in dit boek: in overeenstemming met karmi­
is noch statisch, noch verandert hij. Aan de andere sche omstandigheden hebben we her punt bereikt
kant is hij niet-statisch en niet-veranderend. Hij is waarop we samen willen studeren. Niets gebeurt
gewoon wat hij is, zoals hij is, onafhankelijk van al per ongeluk. Omdat we de Weg zijn, moeten we
onze ideeen. hem vinden en hem bewandelen; omdat we Boed­
Steeds weer beukt deze soetra op onze ideeen dha zijn, doen we spirituele oefeningen en medite­
over wat het leven is, en probeen ze van ons af te ren we. We mediteren niet om verlicht te worden,
pakken opdat we ons leven direct kunnen zien en evenmin als we studeren om alle koans van het
ervaren. systeem te doorlopen. De realisatie van elke koan
'Geen einde van het lijden' betekent dat er geen is de complete realisatie van de Verlichce Weg.
ontsnappen is aan klappen op je hoofd, kanker, Evenzo is het werken met elke koan de volledige
enorm veel pijn hebben of sterven. We zijn verlicht manifestatie van de Verlichte Weg. Zazen doen
en we hebben vreselijke pijn. We zijn verlicht en met een totaal versnipperde geest is net zo zeer de
we sterven. Is er een eind aan hongerende kinde­ volledige verwezenlijking van de Verlichte Weg als
ren, aan kinderen die vermoord worden? Nee! La- zazen doen in geconcentreerde, diepe samadhi. En

88
89
ben met de adelaar. Als een onbegrensd, onbeperkt
dat is zo omdat we op elk moment de verwezenlij­
wezen, kan ik zeker wel vliegen.
king van de Verlichte Weg zijn.
Mijn idee van dit moment van nu beperkt me
Al dit onderricht wordt gecondenseerd tot 'N.,
ook als ik eraan gehecht raak. Ontdoe je ook van
de eerste lettergreep van de soetra (Bodhisattva
dit idee. Je ontdoen van ideeen wil zeggen dat je
Avalokiteshvara ...). Als je niets dan A bent, is alles
er niet door gebonden bent. Denk bijvoorbeeld
zonder uitzondering hier aanwezig, is er niets van
uitgesloten. Oit bedoelde Shakyamuni Boeddha nog eens aan de kiekjes van de achtbaan. Je van
de kiekjes ontdoen betekent niet dat je ze letter­
toen hij zei dat boven en onder de hemelen door
het hele universum heen 'alleen Ik ben.' Oat 'Ik' lijk weggooir, maar dat ze je niet beperken, dat we
niet in de valkuil stappen dat we denken dat een
omvat alles; dat 'Ik' is deze 'N.. Er is niets uitgelaten
van deze foto's de achrbaan is. Kiekjes zijn kiekjes,
of buitengesloten. Alles is Een Lichaam.
meer niet. Ze zijn het leven niet! Evenzo betekent
Als ik zeg dat dit huidige moment het hele ver­
leden, heden en de hele toekomst inhoudt, is het je ontdoen van het idee van het moment van nu
niet dat je dit idee niet hebt. Ik zou niet weten
belangrijk je te bedenken dat dit moment van nu
zelf niet bestaat, ook dit is maar een idee. Elk idee hoe ik anders thuis moet komen, mijn deur moest
opendoen of schrijven. Het punt is dat ons idee
dat we hebben legt ons aan banden en beperkt ons.
Wanneer we al onze ideeen loslaten, zien we dat van het huidige moment niet het moment is zo­
als het is, her is slechts een idee. Tegelijkertijd kan
er geen inherente beperkingen zijn. Oat is juist zo
prachtigl We zeggen dat we op deze of gene wijze dit idee heel nuttig zijn. In het algemeen kunnen
we het volgende zeggen: Je kunt ideeen zien voor
beperkt zijn - dat we bijvoorbeeld niet kunnen
war ze zijn, maar gebruik ze als middel; laat je er
vliegen. Maar dit zijn ideeen, verder niets. Als ik
niet door gebruiken. We laten ons erdoor gebrui­
het leven kan zien als Een Lichaam, dat dit alles
ken wanneer we ons eraan vastklampen of eraan
een ding is, dan kan ik natuurlijk vliegen. Ik kan
gehecht zijn.
alles omdat ik alles ben. En ik doe her nu allemaal!
Ik vlieg. Ik cirkel om de aarde, ik cirkel om Mars, Deze identificatie met ideeen is bijzonder lastig
in her geval we er achter willen komen wie of wat
ik maak sterren. Als ik zeg dat ik niet kan vliegen,
we zijn, want we denken vaak dat we onze ideeen
berekent dat eigenlijk alleen dat mijn opvatting
van 'ik' niet kan vliegen. Omdat ik in mijn idee dit zijn van wie of war we zijn. Wanneer we deze idee­
en loslaten, beseffen we meteen dat we helemaal
beperkte, geboeide zelf ben, zie ik niet dat ik een

91
90
niet weten wie of wat we zijn, en deze staat van her is een goed ding! Het oog ziec, het oor hoort,
niet-weten zijn we nu juist! het brein denkt. Maar speel niet met gedachten.
Niet-weten beschrijft onze zitmeditatie in es­ Gedachten zijn maar gedachten, luchtbellen, niets
sentie. De Zesde Zenpatriarch, Hui-neng, zei: bijzonders, zoals we in zen zeggen.
'Zitten betekent het verwerven van absolute vrij­ We zijn geneigd te denken dat er iets heel bij­
heid en mentaal onverstoord zijn onder alle ui­ zonders is aan sterke gevoelens of emoties, en in
terlijke omstandigheden, of ze nu goed zijn of zekere zin is dat oak zo. Maar het basisonderricht
niet.'* Met andere woorden, zitten is op laten ko­ van de Hartsoetra is dat alles zoals het is - zon­
men wat er opkomt en het clan weer laten vallen, der uitzondering, met inbegrip van bijzondere ge­
niet met gedachten spelen noch proberen ze uit voelens en emoties - leeg is. Leegte is boosheid en
te bannen. De poging alleen al ze uit te bannen is liefde. Onder bepaalde omstandigheden komt er
alleen maar weer een vorm van conceptualisering. boosheid in me op. De omscandigheden verande­
Laat ze opkomen en laat ze gaan. We hebben veel ren, de boosheid verdwijnt en er komt liefde. Dan
middelen om ons daarbij te helpen, of liever om komt er een nieuw idee omhoog - 'Hoe zal ik geld
ons re helpen dit te laten gebeuren. Je kunt je gaan verdienen?' of 'Het is tijd om naar huis te
concentreren op je ademhaling, op de letter 'N gaan' - en er komt een nieuw gevoel op. Aangezien
of her woord mu, op alles. Door concentratie op dit alles leeg is, verdwijnt alles wat er verschijnt
een ding ontstaat ten slotte de samadhi van geen­ ook weer. Niets bijzonders. In de zitmeditatie laten
afgescheidenheid. Zander een dergelijke con­ we dat opkomen en verdwijnen van gedachten en
centratie is het bijna onmogelijk niet afgeleid te gevoelens gebeuren zonder ons eraan te hechten.
warden door gedachten en ideeen. Als er eenmaal Dingen komen op en verdwijnen dan; zie ze ge­
concentratie is ontstaan, merk je dat je niet meer woon als de normale levenssrroom.
gevangen zit in ideeen. Wat de realisatie hiervan in de weg staat is onze
Ik herhaal, dit betekent niet dat je het opkomen sterke gehechtheid aan sympathieen en antipathie­
van ideeen of gedachten probeert te blokkeren; dat en, waardoor onze sterke overtuigingen van juist
is onmogelijk! Het brein denkt; zo functioneert en verkeerd, goed en slecht gevoed worden. Her
het nu eenmaal. Niet alleen is er niets mis mee, feit dat ik van iets houd, betekent niet dat het goed
of juist is, evenmin als mijn afkeur van iets bete­
• A.F. Price en Wong Mou-lam, vert., 7he Diamond Sutra and the Sutra kent dat het slecht of verkeerd is. Ik hou van iets,
ofHui-neng (Boston, Mass.: Shambala Publicacions, 1990), 98-99.

92 93
ik verafschuw iets: niets bijzonders. Onze sympa­ wat een overstroming in China voor ons betekent.
thieen en antipathieen zijn een uiting van karma, Therapie benadrukt de dingen die ons in de jeugd
en ook karma is leeg. Het kan ieder moment ver­ zijn overkomen, maar karma beslaat veel meer.
anderen. Er is niets inherent waar, significant of Wanneer we niet her hele plaatje zien, denk ik
betekenisvol aan houden van en niet houden van, dat we dingen kunnen beperken en voor de dag
ze hebben geen substantie. Op dit moment hou ik komen met een soon definitieve of 'ware' causale
toevallig om bepaalde redenen van het ene en hou verklaring. Ik zou bijvoorbeeld kunnen zeggen dat
ik niet van het andere. Daar is niets mis mee, mis­ de reden waarom ik met zen ben begonnen is dat
schien is het wel heerlijk, maar wat zou dat? We ik i n 1958 een boek van Huston Smith las, met
denken vaak dat er iets fundamenteel of wezenlijk de ritel: De religies van de mens. Die ene pagina
waar moet zijn aan onze voor- en afkeuren, dat an­ over zen gaf me op de een of andere manier het
deren die zouden moeten delen en dar we ze eeu­ gevoel dat zen mijn leven zou warden en van die
wig zullen hebben. Maar als ik meer van brunettes tijd af begon ik met de formele beoefening. Dae is
hou dan van blondines, volgt daar alleen uir dat ik een directe oorzaak, maar is dat ook echt waarom
meer van brunettes hou dan van blondines! ik zen doe? Vervolgens zou ik kunnen opnoemen
Mensen vragen vaak waarom je uberhaupt zen dar ik een leraar ommoette die iers illuscreerde dat
zou beoefenen. Het meest wijze en echte antwoord belangrijk voor mij was, war de reden was dat ik
is, denk ik, dat we zen beoefenen omdat we ver­ bij hem wilde studeren. Maar in zijn algemeenheid
licht zijn. Als we die kunnen accepteren doen alle began ik met zen. Ik weet nier waarom.
andere redenen niet ter zake. Ieder mens zal daar Omdar dir Efo Lichaam is, heefr een enkele
wel een andere reden voor hebben, maar uiteinde­ minuut zazen, van loslacen, van helderheid in­
lijk denk ik niet dat je er goede redenen voor kunt vloed op het hele universum - alle ruimte en alle
vinden. Het is als het begrijpen van karma, war tijd; verleden, heden en roekomst. Zo belangrijk
inhoudt dat je het volledige plaatje, het hele leven is het. Zoals Shakyamuni Boeddha zei toen hij
kunt overzien. Omdat dit Een Lichaam is, bete­ verlicht werd: 'Alles, zonder uitzondering, is ver­
kent de paging te begrijpen waarom ieder van ons licht.' Je bent wezenlijk verlichr, maar wanneer je
wat dan ook doet, dat we alles moeten begrijpen. verlichring ervaart, ervaart alles verlichring op dat
We moeten inzien hoe bloemen ons be'invloeden, moment. Wanneer je je eigen chaos vermindert,
welk effect mensen in sanacoria op ons hebben en verminder je die van iedereen en alles. Weet je wat

94 95
dit betekent? Kun je je ook maar voorstellen wat
hec betekenc op dit moment op alles invloed ce
hebben, voor alle tijd die voor ons ligt en voor alle
cijd die achcer ons ligt? Of we mediteren of niet, of 6
we de Weg realiseren of niet, dac is wat er gebeurc.
Dus is hec van essentieel belang dat zo goed moge­
Het omzetten van de Drie Vergiften

lijk, zo duidelijk mogelijk en zo verlicht mogelijk
ce doen. Omdac we verlicht zijn, moeten we het
doen. Er is geen keus!

... geen wijsheid, en geen profijt.
Geen profijt - daarom leven Bodhisattva's deze
prajnaparamita zonder beletsel van de geest.
Geen beletsel, daarom geen angst.
Het Nirwana, ver boven al dergelijke begoocheling,
is al hier.
Alie vroegere, tegenwoordige en toekomstige boeddha's
Leven deze prajnaparamita
en bereiken de hoogste, volmaakte verlichting.

e hebben her gehad over hec eerste deel
W van de Hartsoetra, dat de aard van prajna­
wijsheid bespreekt. Het cwee4e deel gaat over het
funccioneren van de bodhisattva - geen wijsheid
en geen profijt.

96 97
Wij zijn niets dan prajna-wijsheid zel£ wat de wer­ ...geen wijsheid, en geen profijt
king is van leegte, van dit zoals het is. Leegte is de
staat van Een Lichaam, de staat waarin er geen denk­ Niets te winnen, niets te verliezen. Als ik een hoed
beelden of ideeen zijn over wat is, alleen dit ene. op zer, zou je kunnen zeggen dat ik een hoed heb
Ik denk niet aan mijn lichaam als efo lichaam; gewonnen; ik heb iers gewonnen dat ik eerst niet
het is gewoon een lichaam. maar stel dar ik zo in had. Maar omdar die her op die moment is, kan er
de war was dat ik mijn lichaam zag als veel ver­ niet zoiers zijn als winst, wat slechts een idee is. Als
schillende lichamen: deze arm als een lichaam, dit ik een hoed op zet, dan is dat wat er nu is. Her kan
been als nog een lichaam, ieder een andere entireit niet vergeleken worden met iers anders, zoals geen
met zijn eigen egostructuur. Een dergelijke manier hoed ophebben. Omgekeerd verlies ik geen water
van denken zouden we begoocheling moeten noe­ als ik zweet; zweten is slechts wat is.
men, omdar we weten dat het lichaam een geheel
is. Wanneer we werkelijk beseffen dat alles een li­ ... daarom Leven bodhisattva's deze prajnaparamita
chaam is, is daar ook geen idee over. Zo' n idee heb­
ben zou dwaas zijn. Stel je toch voor dar je zege: Wij zijn de bodhisarrva's en het !even van deze
'Ik ben een lichaam!' Alles en i ede reen is maar een prajnaparamira is de functie van prajna-wijsheid.
lichaam. Prajnaparamira is de enige van de zes paramira's
Hee functioneren van die Ene Lichaam is war we die expliciet in de Hartsoecra genoemd wordr. De
prajna-wijsheid noemen. Ik denk niet aan zweren eerste paramita, en in zekere zin de belangrijkste,
als het warm wordt: als het warm wordt, zweet ik. heet dana, 'geven'. In de context van beoefening is
Dat is wijsheid. Ik denk zelden aan ademhalen; ik dit geven in de zin van loslaten: her ego opgeven,
adem gewoon. Dar is wijsheid. Ik denk niet vaak onze ideeen opgeven. Geef her allemaal weg! Geef
over denken; ik denk gewoon. Dat is wijsheid. Her alle denkbeelden op. Zazen is een manifestatie van
is de functie van her brein om te denkeen, zoals her geven, omdat het de staat van loslaten is. Als je bij
de functie van her oog is om re zien. Als her koud het mediteren er meer ideeen aan toevoegt, is het
is en ik bibber, is dat de functie van het koud heb­ niet zazen.
ben. En ook dat is wijsheid. Prajna-wijsheid is niet De tweede paramita, sda, wordt meestal vertaald
een verzameling van wat voor kennis ook, her is met 'voorschriften' of 'discipline', maar het verwijst
slechts de funcrie van wat er is. eigenlijk naar aspecten van het verlichte !even. De

98 99
derde paramita, shanti, is 'geduld'. Een van de na­ De volgende paramita is samadhi, 'concentratie',
men van Shakyamuni Boeddha is: 'Hij-die-in-staat­ en de laatste is prajna. Bodhisattva's leven deze pa­
is-geduldig-te-zijn'. Dat is niet zo gemakkelijk. Maar ramita's 'zonder beletsel van de geest - geen be­
als je de dingen werkelijk ziet zoals ze zijn, moet je letsel, geen angst.' Onze angsten komen omhoog
geduldig zijn. A.ls je iets ziet groeien en je wilt dat vanwege de drie vergiften die we geschapen heb­
het harder groeit, hou je vast aan jouw idee hoe de ben: begeerte, boosheid en onwetendheid. Het
dingen zouden moeten zijn in plaats van wat er groeit fundamentele vergif is onwetendheid, en betekent
te zien zoals het is. Een eik groeit ongeveer tweeen­ totaal in het duister zijn, het leven niet zien zoals
halve centimeter per jaar; hij groeit zo hard als hij het is vanwege egocemrische ideeen. Onwetend­
groeit, niet harder, niet minder hard. A.ls je echt ziet heid schept begeerte door het idee te doen ontstaan
dat de eikenboom tweeenhalve centimeter per jaar dat we fundamenteel iets missen, en dit denkbeeld
groeit, zorg je het beste voor de boom door hem van gemis is de oorzaak van boosheid. Maar als
tweeenhalve centimeter per jaar te laten groeien. Er we het hele universum zijn, wat hebben we dan
is geen keus! A.ls je wilt dat hij dertig centimeter per niet? Wat zou er kunnen ontbreken? Is her geld? Is
jaar groeit, of drie meter, zie je de subtiele werlcing het liefde? Is her een eigenschap die iemand anders
van het leven niet. Je wilt veranderen wat er gebeurt heeft? Wij zijn die ander en die ander is ons, ons
om her overeen te laten komen met jouw idee van functioneren. Is her niet prachtig dat we in zoveel
wat er zou moeten gebeuren. sferen tegelijk kunnen functioneren? Maar als we
De vierde paramita is virya, 'inspanning'. We niet kunnen zien dat dit allemaal een ding is, heb­
moeten ons totaal inzetten. Die totale inzet is ben we overal behoefte aan en kunnen we nooit
doen, zoals in 'Toen bodhisattva Avalolciteshvara tevreden zijn.
intense prajnaparamita deed ...' Omdat hij de be­ A.ls lcinderen konden leren dat dit allemaal Een
lichaming van prajna-wijsheid en mededogen is, Lichaam is, zouden ze veel minder geneigd zijn
moet Avalolciteshvara de spirituele praktijk volgen, te stelen. Waarom zou iemand stelen? We heb­
hij moet inspanning leveren. In reactie op de vraag ben alles omdat we alles zijn. Kijk naar de mooie
waarom we dit allemaal doen is her antwoord: om­ gedeelten van ons die de bergen zijn. Moeten we
dat we al op de andere oever, aan de overkant, zijn. die in onze huiskamer hebben? Moeten we ze be­
aangezien dit de verlichte staat is, moeten we in­ zitten? Zij zijn ons! De banken hebben heel veel
spanning leveren. geld. Hebben wij dat allemaal nodig? War zouden

100 101
we ermee doen? Lang geleden heb ik van mijn le­
ik mezelf omgebracht om jou te redden! Waarom
raar geleerd dat als ik de Dharma zou begrijpen, ik
speel je in godsnaam op de weg?' Of je hebt mis­
nooir honger ZOU hebben, nooit een onbevredigde schien het gevoel dar her jouw kind is, en je wordt
behoefte zou hebben; dan zou ik alles hebben. Als boos omdat het kind zich bijna verwond heeft.
ik de Dharma niet zou begrijpen, zou ik eindeloos
Maar als je niet door her ego bezwaard wordt, ren
graaien en oppotten en nog steeds honger hebben.
je alleen maar naar buiten en red je hem zonder
Geef alles weg en je zult geen hongerige geest zijn.
het onterechte idee van eigenaarschap. Dit is to­
Probeer alles naar je toe re halen en je zulr alleen
tale vastbeslorenheid. Wanneer het ego tussenbei­
maar hongeriger worden.
de komr, is er crisis; wanneer het dat niet doer, is
Als we her ego kwijt zijn, worden de drie vergif­
er onmiddellijke actie, zonder keus, behalve doen
ten omgezer in de drie deugden van de bodhisatt­
wat gepast is in reactie op wat er gebeurr.
va. Onwetendheid wordt de staat waarin we totaal
Wat is gepast? Gepast wil niet zeggen dat je weet
geen onderscheid rnaken, zodat we geen verschil
wat je moet doen of dat je nadenkt over wat gepast
meer maken tussen goed en slecht; in plaats daar­
is. Weten impliceert afgescheidenheid van het mo­
van pakken we wat er is op de juiste manier aan.
ment en uir zich in ideeen en denkbeelden. Doen
Op dezelfde manier wordt boosheid vasrbesloten­
wat gepast is, zoals het hier bedoeld wordt, heeft
heid, en begeerte her onzelfzuchtige, meedogende
te maken met niet-weten. Een daad is juist gepast
verlangen van de bodhisattva om alle rnensen re
omdat de kwestie van gepastheid geen tijd heeft
helpen de verlichte weg te realiseren.
om op te komen, omdat weten geen tijd heeft om
Onlangs praatte iemand over al zijn problemen
zich te presenteren. Als mijn hand in brand staat,
en crises en hoorde ik iemand anders zeggen dat
vraagt hij niet war de geeigende aerie is; de geei­
hij niet op die manier naar dingen moest kijken en
gende actie gebeurt. Als ik het heel warm krijg,
dat hij ze als uitdaging moet zien. Problemen en
zweet ik. Waarom is het niet gepaster om te bib­
crises veroorzaken boosheid en frustratie; raak het
beren? De vraag doet zich niet voor. 'Waarom?' is
ego kwijr en ze worden gezien als uirdagingen.
niet gepast, vanuit het Ene Lichaam gezien. Eli­
Je rent naar buiten om een kind te redden dat
mineer de vraag telkens wanneer hij opkomt en je
bijna door een vrachtauto wordt overreden, duwt
hebt het antwoord!
hem opzij, en de vrachtwagen rijd voorbij. Als het
Gepastheid is geen kwestie van juist of ver­
ego aanwezig is, omstaat er boosheid: 'Bijna heb
keerd. Als de hand van een dementerende vlam

102
103
vat, hakt hij die misschien af. Is dat juist of ver­ dat het hele universum verlicht wordt. Waarom?

keerd? Volgens onze denkbeelden over wat hoort Omdat ik wil dat ik verlicht ben, en ik ben het

is het verkeerd. Dat gevoel van gepastheid komt hele universum! Ik functioneer niet meer vanuit

voort uit afgescheidenheid, uit afstand en oordeel mijn idee van het kleine zelf, maar uit de realisatie

over wat er is. Het gaat misschien op voor het van het grote zelf, dat niets anders is clan het hele

niveau van afgescheidenheid en weten, maar ik universum.

heb het over gepastheid die te maken heeft met
niet-afgescheiden zijn. In die zin is de daad van ... ver boven al dergelijke begoocheling...

de dementerende gepast, of we dat nu leuk vin­
den of niet. We kunnen ons afvragen waarom hij De vier fundamentele waandenkbeelden worden

dat deed. Het antwoord moet zijn dat hij niet het verdeeld in twee categorieen, voor en na verlich­

besef had dat zijn lichaam een was. Als we ons ting. (Waanideeen van de tweede categorie worden

lichaam waarlijk als een lichaam zien, kunnen de 'waandenkbeelden van de verlichten' genoemd.)

we onze arm niet afhakken wanneer die in brand Het eerste waandenkbeeld is het geloof in blijvend­

staat, we kunnen niet eens clement zijn. We zijn heid, dat er een objectieve of absolute waarheid is.

slechts clement wanneer we de dingen los van el­ Of we het nu het ego, het kleine zelf, of het atoom

kaar zien. noemen, en ongeacht of het een fysiek, mentaal of

Wanneer de ouder het kind zonder gehecht­ spiritueel element is, waar we naar op zoek zijn is

heid aan het ego redt, vrij van beletsels, laat de een blijvend fundament van het bestaan. Voor de

daad geen spoor na; anders blijven de sporen van verlichten daarentegen, is de eerste begoocheling

de daad steeds aanwezig. Je schreeuwt nog dagen dat alles vergankelijk is.

tegen het kind, raakt vervolgens gedeprimeerd en Het tweede waandenkbeeld v66r de verlichting

voelt je schuldig. Je reageert het af op je echtge­ is dat we een staat van gelukzaligheid en geluk

note en je andere kinderen, misschien op je werk­ kunnen vinden. De overeenkomstige begooche­

nemers. Er komt geen eind aan. ling voor de verlichten is dat het bestaan lijden is.

Als we het ego eenmaal hebben laten vallen, De derde begoocheling is dat 'ik' besra, dat het

warden onwetendheid, boosheid en begeerte on­ ego een realiteit is. De begoocheling van de ver­

zelfzuchtig verlangen, omdat we beseffen dat wij lichten is dat er geen 'ik' is, geen klein zelf, geen

alien Een Lichaam zijn. Ik heb nu het verlangen ego.

105
104
Het vierde waandenkbeeld is het geloof in zuiver­ Alle vroegere, tegenwoordige en toekomstige boeddha's
heid, dat er iets bestaat dat onbezoedeld is. De !even deze prajnaparamita
verlichten daarentegen verbeelden zich dat er niet en bereiken de hoogste, volmaakte verlichting.
zoiets is als zuiverheid, dat niets zuiver is.
Het stadium of niveau van verlichting dat hier Alle vroegere, tegenwoordige en toekomstige boed­
bedoeld wordt, is niet de totale, absolute verlich­ dha's zijn niemand anders dan wijzel£ Maar zolang
ting. In boeddhistische termen is het het stadium we dit nog niet ervaren, zolang we nog niec met de
van verlichting dat geassocieerd wordt met sra­ opperste overtuiging en in alle oprechtheid kun­
vaka's, of 'scemmen-hoorders'. Er zijn veel stadia nen zeggen dac wij de verlichten zijn, zolang we
of niveaus van verlichting. De laatste staat houdt nog niet zo leven, zijn we geen boeddha's. ('Boed­
natuurlijk de realisatie in dat elk denkbeeld een dha zijn' wil niet zeggen dat je je bewust bent van
begoocheling is en is volkomen vrij van alle begoo­ jezelf als boeddha, als Verlichte. Als je dit idee hebe,
chelingen. bent je nog niec ontwaakt.) In wezen zijn wij de
Deze plaats zelf, dit moment zelf, is nirwana; Verlichte, zijn wij Boeddha; in onze ervaring moe­
de wereld van samsara is nirwana; de wereld van cen we nog Boeddha worden (Maitreya Boeddha,
begoocheling is de wereld van verlichting. Dit li­ hij die zijn opwachting maakt om te verschijnen).
chaam zelf is het verlichte lichaam, is Een Lichaam. Wij zijn de Messias en we moeten het realiseren.
Aangezien we niet in staat zijn de werkelijkheid Omdat we de hoogste, volmaakte verlichting zijn,
buiten te vinden, zoeken we haar in ons zelf, maar moeten we de hoogste, volmaakte verlichting be­
we kunnen haar daar niec vinden omdat de werke­ reiken. En dat doen we in onze beoefening.
lijkheid overal is, het is de hele zaak. Als dit zo is, Of we spreken van Maitreya Boeddha warden,
waar is dan binnen? Waar is buiten? Eerder sprak of de Messias worden, of anuttara samyaksambodhi
ik over maha, een term die 'geen buiten, geen bin­ (hoogste, volmaakte verlichting) warden, het is al­
nen' betekent, en het feit dat we niets clan maha lemaal hetzelfde, het is allemaal dit moment zelf.
zijn: wij zijn de hele zaak. Maar in onze beoefening Iedere religieuze traditie heeft weer een andere ma­
werkt naar binnen kijken beter dan naar buiten nier om dit uit te drukken, maar het belang van die
kijken. Ga naar binnen en plotseling leidt dat pad moment is heczelfde. We kunnen oncelbare boeken
naar het hele universum. en autoriceicen raadplegen, die allemaal een andere
terminologie bezigen, maar de proef is, wat mij

106
107
betreft, eenvoudigweg: Hebben we het wel of niet
over dit moment? Er kunnen geen twee volledig
verschillende realisaties zijn van wat dit moment is.
De weergave of beschrijving van wat dit moment 7
is, zal verschillen, maar als de realisaties zelf bij na­ Het loslaten Ioslaten
dere beschouwing niet dezelfde blijken te zijn, dan
kunnen de mensen die het betreft, het niet over
dit moment hebben. Ik heb met veel verschillende
vertegenwoordigers van allerlei spirituele tradities
gesproken en i k heb altijd gemerkt dat wanneer we
direct en oprecht met elkaar praten, we het altijd
over hetzelfde hebben, welke woorden ook gebe­
zigd worden. Elke traditie is een andere manier om
te waarderen wat het leven is. Is dat niet prachtig? Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi swaha!
�ggegaan, weggegaan, is weggegaan, is helemaal
weggegan
a !

oals ik in hoofdstuk een schreef, is de 'Soetra
Z van de Volmaaktheid van Grote Wijsheid'
er in veel verschillende lengtes, te beginnen bij
honderdduizend regels tot de huidige versie van
vierentwintig regels. Elk is een verder ingekorte
versie van de versie ervoor. Sommigen zeggen dat
de eenregelige mantra waar deze versie mee be­
sluit - 'Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi
swaha!' - de volgende inkorting is. Ten slotte is
er clan de eerste klinker, '!\., de eerste lettergreep
van de soetra. En zelfs de '!\. is onnodig, want
het moment van nu is alles wat er te schrijven is

109
108
over wijsheid; juist dit moment is de volmaakt­ dac los!' De monnik zei: 'Wat bedoelt u met "laat

heid van wijsheid. dar los"? Ik heb alles losgelaten.' Chao-chou anc­

Wat is volmaaktheid van wijsheid? Laten we woordde: 'Oke, blijf het clan maar met je mee dra­

eens kijken naar enkele belangrijke elementen gen.' De monnik zag niet wat hij bedoelde. Vttst­

die de kern van onze beoefening en van ons leven houden aan loslaten is niet loslaten.

vormen. In de context van een persoonlijk scudie­ We bevrijden ons niet van boosheid door de

onderhoud uit de student zijn pijn over een rela­ paging ons ervan te bevrijden; dit is ook van toe­

tie die twee jaar daarvoor eindigde en hij vraagt passing op het vergecen van het ego. Her ego ver­

me hoe die los te laren. Wat is loslaren? Er is een geten, betekenc: 'warden wat is', warden wat we

speelgoedje dat Chinese vingerval heer: je stopt er zijn. Hoe laten we een pijnlijke relacie los? Word

twee vingers in en probeert ze er clan uit te trek­ de persoon die je los wilt laren, word de pijn zelf.

ken. Maar je kunt je vingers niet uit de val krijgen We denken dat we die persoon niet zijn, de pijn

door te trekken; pas wanneer je je vingers verder in niet zijn, maar we zijn het. Verwijder de kloof rus­

de val duwr laat hij ze los. Evenzo zien we loslaten sen subject en object en er is geen boosheid, geen

als iers doen: dingen weggooien, een relatie beein­ verlies van relatie, geen smart, geen lijden, geen

digen of alles wat ons hindert wegdoen. Maar dat roeschouwer die zijn hoofd in zijn handen houdr

werkt niet beter clan trekken met je vingers om ze en huilc: 'Arme ik!'

uit de val re verlossen. We laten los door de schei­ De Chinese vingerval wordt opgelost door ver­

ding tussen ons en wat we los willen laten re ver­ der in de val te gaan, en dit geldt ook voor losiaten:

wijderen. We worden her. ga erin. Als je de situatie oncloopt, wordt her alleen

Laten we boosheid los door afscheid te nemen maar erger. Het helemaal zijn; dat is loslaten. Even­

of weg te gaan? Natuurlijk niet! Dar werkt niet. De zo is het, wanneer we mediteren, niet een kwestie

manier om boosheid te laten varen is in de boos­ van proberen iecs te doen. Je moet daar nier zitten

heid te gaan, de boosheid te warden in plaats van met het idee: 'Ik moet die voor elkaar krijgen. Ik

je ervan te scheiden. Als je zelfs maar vasthoudt moet dat bereiken.' Laat maar los en wees wat je

aan hec idee haar te lacen varen, zic je nog steeds bent, wees dit moment van nu. Als je ademt, wees

vast. In een beroemde koan ging een monnik naar slechts het ademhalen, en je zult beseffen dat je het

Chao-chou Ts'ung-shen en vroeg: 'War zal ik doen hele universum bent, met daarbuiten niets meer. De

nu ik alles heh losgelaten?' Chao-chou zei: 'Laat prachcige berg - dat ben jij. Boosheid, lust, vreugde,

111
110
frustratie - dat ben jij allemaal; niets daarvan is er de globe een model is van de aarde. Het is de aarde
buiten. En omdat er geen buiten is, is er ook geen niet. Als we weten dat de globe de aarde is, als we
binnen; alles tezamen ben jij. Dit is de betekenis van vol ideeen en kennis zitten die volgens ons de wer­
Shakyamuni Boeddha's 'Ik alleen ben!' kelijkheid is, zullen we keer op keer geschokr zijn
Zenmeester Pai-chang Huai-hai woonde boven wanneer de zaken niet zo gaan als we weten dat ze
op een zeer steile berg. Op een dag ging iemand zouden moeten gaan.
naar hem toe en vroeg: 'Wat is het wezen van zen?' Wanneer we gebonden zijn aan ideeen en denk­
Hij zei: 'Ik zit hier alleen.' Alleen wil zeggen 'al beelden, kunnen we gemakkelijk zien aankomen
een', wat betekent geen buiten, geen binnen. Pai­ hoe we zullen handelen. Dat is ons karma, onze
chang functioneerde niet in dualiteit. Alles is niets neiging iets op een bepaalde manier te doen. Maar
dan ik. Als je me problemen bezorgt, is dat ik die we kunnen ook een stap terugdoen en naar die ge­
mijzelf problemen bezorg. Als deze hand ontsto­ bondenheid kijken, onderzoeken hoe we hande­
ken is, want doe ik dan? Hak ik hem af? Probeer len. Wanneer we ons bevrijden van die vaste idee­
ik weg te lopen? Nee, deze ontstoken hand ben ik. en, wanneer we niet langer weten hoe we zullen
Hoe zorg ik er goed voor? Als ik besef heh van het handelen, ligc daarin onze ware vrijheid. Elke mo­
ene lichaam, doe ik het juiste. Hoe weten we wat ment veranderen de omstandigheden en dar geeft
het juiste is? Dat weten we niet! Aangezien loslaten ons de vrijheid niec ce wecen wat we doen. We zijn
betekent dat we al ooze denkbeelden, ideeen en juist vrij omdatwe niet weten. Doen wat juist is, is
noties loslaten en dingen direct aanpakken zoals ze de uicing van vrij zijn van ideeen over war juist is.
zijn, hoe kunnen we het dan weten? Weten is het Loslaten is de manifestatie van het Ene Lichaam;
kiekje, hec idee over hoe iets is; daarom is dat geen juiste handeling is de manifestatie van niet-weten.
prajna-wijsheid. De volmaaktheid van wijsheid is Als we echr kunnen beseffen dac we Een Li­
her functioneren van dingen zoals ze zijn. Wij zeg­ chaam zijn, als we ons echt bewust kunnen zijn
gen: 'Niec-wecen is het meesr essentiele.' Als we van de tuin die we in ons hebben, is het fantastisch
dit fundamentele aspect van het leven echt zien, wat er gedaan kan worden. De bomen verschrom­
kunnen we zonder begrenzingen en beperkingen pelen en de bladeren vallen a£ Het gevallen blad
functioneren; we kunnen alles! rot, wat de bodem verrijkc. De wormen kruipen
Onze ideeen en denkbeelden zijn heel nuttig, erin en brengen er lucht in. De lieveheersbeestjes
maar we moeten inzien dat het modellen zijn, zoals eten de bladluizen en de bladluizen eten het blad.

112 113
De planten groeien; de wortels spreiden zich uit als het is - alle afzonderlijke, verschillende dingen
in de grond en raken elkaar. De rivieren stromen, die samen het Ene Lichaam vormen - begrijpen
de zon schijnt erop, en het water stijgt op naar de we prajna-wijsheid, de staat van nirwana, de staat
wolken; de wolken drijven verder, het water komt van verlichting.
helemaal in de Himalaya neer. De bergen formeren Maar ook is leegte vorm. Wanneer we zien dat
wolken, en de wolken komen hierheen. De aarde is die Ene Lichaam alle duizenden vormen zijn, zien
diep en de warmte neemt toe, zodat de insecten en we dat prajna-wijsheid werkt als mededogen, we
knaagdieren gedijen. Alles werkt prachtig samen! zien de staat van samsara als nirwana zelf. De leeg­
De bloemen maken er geen bezwaar tegen zich te van alle vormen beseffende, her Ene Lichaam
te ontbinden en weer aarde te warden. De aarde beseffende, verlaten we de wereld van samsara en
zegt niet dat we haar voedingsstoffen niet mogen betreden deze wereld van eenheid, van nirwana.
hebben, dat ze die zelf nodig heeft. Ze zegt j uist: Toch zien we uiteindelijk ook dat dit Ene Lichaam
'Neem mijn voedingsstoffen. Neem mijn essentie. alle ontelbare vormen is en daarom zitten we niet
Groei.' meer opgesloten in de wereld van eenheid of nir­
Die Ene Lichaam is wat we leegte noemen. wana. In plaats daarvan kunnen we in de wereld
'Vorm is inderdaad leegte' geeft uiting aan het feit van dualireir functioneren en zien dat de wereld
van het Ene Lichaam. Weet jij hoeveel verschillen­ van eenheid precies dezelfde is als de wereld van
de dingen er in een klein beetje aarde zitten? On­ diversiteit.
telbaar veel dingen, en er zijn geen twee hoopjes In 'vorm is inderdaad leegte, leegte inderdaad
aarde hetzelfde. Elke bloem is anders, elke boom vorm' is het belangrijke woord 'is', dat verwijst
is anders. Ze leven en ontwikkelen alle hun eigen naar de relatie russen vorm en leegte. Vorm en
volmaaktheid. Er zijn knoppen die nooit open zul­ leegte, het relatieve en het absolute, doordringen
len gaan; niet opengaan is hun volmaaktheid. Elk elkaar zonder beletsel. In een van beide verstrikt te
ding is anders, elk is compleet en volmaakt zoals raken - de wereld van vorm of de wereld van leegte
her is. Juist het feit dat alles verschillend is maakt - is een serieus probleem, omdat het leven niets is
het Een Lichaam. (We beschouwen 'verschil' als dan het heen en weer gaan tussen die twee. Wij zelf
iets dat tegenovergesteld is aan het Ene Lichaam; zijn niets dan her voortdurend in elkaar overvloei­
maar her is de aard van het Ene Lichaam.) Vorm is en van her absolute en her relatieve. Dat is het we­
leegte. Als we dat zien, als we alles kunnen zien zo- zen van de Hartsoetra. Hij benadrukt harmonie en

114
115
gemeenschap (sangha). Met deze realisarie kunnen universum als een lichaam te zien, en dat komt
we geen geisoleerd leven leiden; het is onmogelijk doordat we gevangen zijn in het idee van ons af­
om kleingeestig re zijn. 'Vorm is inderdaad leegte, zonderlijke zel£ Door onze ware natuur te zien,
leegte inderdaad vorm' is de Boeddha, Dharma en realiseren we de leegte van alle vijf toestanden en
Sangha van het boeddhisme. warden we bevrijd van pijn. De laatste regel van de
Maar dit inzicht besraat ook in de joodse reli­ Hartsoetra is: 'Gate, gate, paragate, parasamgare,
gie: God als de eenheid; Torah als de veelheid (de bodhi swaha!' of 'Weggegaan, weggegaan, is weg­
verschijnselen, het onderricht, de werkelijkheid); gegaan, is helemaal weggegaan!' Weggegaan waar­
en Israel als gemeenschap, sangha, of harmonie. Er heen? Hierheen.
zijn gelijksoortige uitdrukkingen in elke religieuze De wereld van eenheid, waarin geen ding be­
traditie. Waarom? Omdat alle godsdiensten het staat, en de wereld van vorm, waarin ieder ding
over hetzelfde hebben - her leven als Een Lichaam, verschillend is, zijn nier een, nier twee. Beide be­
dat functioneert in al zijn delen. schrijven dit. Op het moment dat een slang in het
Neem nu mij, Bernie, of Tetsugen. Het is dui­ been van een mens bijt, war gebeurt er dan? '.Au!'
delijk dat deze namen op niemand betrekking heb­ In de wereld van eenheid, zonder denkbeelden of
ben. Maar terwijl her aan de ene kant gaat over ideeen, is er misschien een reactie van pijn, maar
Bernie, een lichaam, slaat het aan de andere kant geen waarneming dat er iets gebeurd is. Maar in de
op alle namen van de delen van het ene lichaam: wereld van vorm, die conceptueel ervaren wordt,
vingers, huid, porien, haar, bloed, water, darmen, neemt her slachtoffer waar dat er iets is gebeurd,
ingewanden, inwendige en uitwendige organen. grijpt hij naar zijn been en schreeuwt het uit. Bei­
Ik heb misschien vier miljard haren, allemaal heel de zijn een beschrijving van hetzelfde, het zelfde
verschillend. Zoveel dingen! En al deze dingen zijn ogenblik. Dit is de betekenis van 'Vorm is inder­
het ene lichaam, ze zijn Bernie, en Bernie is dit al­ daad leegte, leegte inderdaad vorm'.
lemaal. Harmonie komr voort uit het feit dar leegte Maar wanneer de soetra verder zegt: 'Daarom is
en vorm hetzelfde zijn. Dit is zo waar dat we er nier leegte niet vorm', lijkt dit een contradictie. 'Leegte
eens over nadenken. Ten slotte zien we onszelf niet is niet vorm' wil zeggen dat leegte niets is, leegte
als een lichaam of vele delen, we zijn gewoon. zelf is leeg. Vorm is alles, en alles is niets. Nul is
We zien Bernie als een lichaam, maar op de een oneindigheid, oneindigheid is nul. Hee is dezelfde
of andere manier zijn we nier bij machte het hele bewering. Hee hele universum is een ding, en daar-

116 117
om is geen enkele beschrijving van toepassing. Alie uit het vasthouden aan onze ideeen. We laten de
beschrijvingen zijn verzonnen, zoals in de verschil­ ideeen los door het moment te warden. Jammer
lende manieren waarop we het Ene Lichaam op­ genoeg is dit niet zo eenvoudig.
delen in stukken die voor her denken re hanteren Zoals ik al zei, gaat het er niet om je van kennis
zijn. We noemen dit 'dit' en dar 'dat', maar toch is re ontdoen, maar van het idee dat kennis werke­
alles Een Lichaam. Ik noem het vingers en handen, lijkheid is. De verlichte manier om onze ideeen te
maar het is Een Lichaam. Aan dit Ene Lichaam beschouwen is ze re zien als gereedschap. Wanneer
zijn er, in leegte, geen handen, geen vingers, geen we verlicht zijn, wanneer we de eenheid van het
mond, geen lippen, niers, en roch omvat de wereld leven zien, houden ideeen op een probleem te zijn:
van vorm al die dingen. Omdat al deze dingen er hoe meer ideeen en kennis we hebben, des te lief­
zijn - niet ondanks deze dingen - bestaat her Ene devoller we zijn en des te berer we kunnen functi­
Lichaam. Omdat het Een Lichaam is, bestaat de oneren. Als we veel gereedschap hebben, maar niet
wereld van vorm; omdat de wereld van vorm be­ weren hoe we het moeten gebruiken (of als we er
staar, is het Een Lichaam. daarentegen door gebruikr worden), zijn her be­
Her absolute is het relatieve, her relatieve is het lemmeringen. Wanneer we er niet meer door ge­
absolute, en beide benoemen hetzelfde - dit mo­ bonden zijn, kunnen ideeen her functioneren van
ment van nu. Her doer er niet toe of ik dit mo­ de verlichte staat verrijken (ongeveer zoals het ken­
ment wil beschrijven uir her standpunt van het re­ nen van meer talen de communicarie kan verge­
latieve. Her is dir! Her is her leven! Srel je voor dar makkelijken). Zie het Ene Lichaam en gebruik, als
je probeen achrer de smaak van een kopje koffie te je dit ziet, alle ideeen die op de situatie van coepas­
komen vanuit een vooropgezer idee. Drink[ sing zijn. We funcrioneren tenslotte in de wereld
Loslaren is moeilijk omdat we ons prettig voe­ van vorm, de wereld van ideeen. Zelfs het functi­
len bij de kennis over hoe de dingen moeten zijn. oneren van prajna-wijsheid vindr in de wereld van
Wij zijn bang afstand re doen van dar prettige ge­ vorm plaats. Denk dus alsjeblieft niet dat kennis
voel, ook al is dit weren de bron van ons lijden, per se slecht is. Wij functioneren in de wereld van
ook al lopen we continu tegen de muur. Weet je de vorm, zowel voor als na de verlichting.
nog? 'Geen beletsel, daarom geen angst'. De angst Mijn leraar, Taizan Maezumi Roshi, begon een
komr voon uir belemmering, die voortkomr uit coespraak in Santa Barbara eens als volgt: 'Vertel
onwetendheid, en de onwerendheid komt voort me war deze kamer is.' Niemand kon dat beam-

118 119
woorden! Dit lijkt op de koan 'vertel me wat mijn
hand is'. Ik weet nog dat Hakuun Yasutani Ro­
shi, een beroemde Japanse zenmeester zei: 'Je kunt
elk klein kind deze vraag stellen, dat heeft er geen
probleem mee. Maar vraag het aan een groep stu­
denten, dokters of aan wie dan oak, en ze vragen
zich af wat de vraag betekent. Of die bijvoorbeeld De identiteit van het relatieve
fysiologisch of filosofisch bedoeld is.' en het absolute
We moeten d�e extreem eenvoudige vraag -
wat is deze hand?- beantwoorden om in het leven
door te dringen. Hee antwoord zit in de vraag!

120
De identiteit van het relatieve

en het absolute

door Shih-t'ou Hsi-ch'ien

De geest van de Grote Wijze van India wordt intiem
doorgegeven naar west en oost.
Onder mensen heb je wijze en dwaze,
op de Weg is geen leraar van noord en zuid.
De ijle Bron is klaar en helder;
de zich vertakkende rivieren stromen in het donker.
Gehecht zijn aan dingen is de oerillusie;
het absolute ontmoeten is nog geen verlichting.
Alle sferen, elk zintuig en elk gebied, mengen zich,
ook al straalt elk individueel, en werken op elkaar in
terwijl ze vervloeien, en nemen hun eigen plaats in
door de manier waarop ze zich manifesteren.
Vormen verschillen voornamelijk in uiterlijk en ka­
rakter, en geluiden in scherpte ofzachtheid.
Het donker maakt alle woorden een;
de helderheid onderscheidt goede en slechte gezegden.

123
De vier elementen keren terug tot hun ware aard Wie dit niet kan inzien
zoals een kind tot zijn moeder. is er bergen en rivieren van verwijderd.
Vuur is heet, water is nat, Luister, zij die zich een weg willen banen door deze
wind waait en de aarde is compact. subtiele materie:
Oog en vorm, oor en klank, neus en reuk, verspil geen tijd, niet s nachts noch overdag!
tong en smaak, het zoet en het zuur:
het ene onajhankelijk van het andere
als bladeren die van dezelfde wortel stammen.
En al moeten blad en wortel naar de Bron terugke­
ren, zowel wortel als blad heeft zijn eigen nut.
Licht is ook duisternis,
maar behandel het niet als duisternis.
Duisternis is Licht;
zie haar niet als licht.
Licht en duisternis zijn niet een, niet twee,
zoals de ene voet bij het lopen voor is en de andere
achter.
Elk ding heeft zijn eigen karakter
dat niet anders is dan zijn plaats en fanctie.
Het relatieve past op het absolute
als een doos en zijn deksel.
Het absolute treft het relatieve
als twee pijlen die elkaar raken in de lucht.
Neem, dit horende, de Bron eenvoudig waar,
stel geen criterium.
Als je de Weg niet ziet,
zieje hem niet ook alsje hem bewandelt.
Wanneer je de Weg bewandelt, kom je niet dichterbij,
boek je geen vooruitgang.

124 125
schreven wordt. Deze twee gedichten bevatten de
opgeschreven esoterische leringen van de Japanse
Sotosekte, die binnen de Sotolijn van leraar tot le­
8 raar als belangrijke aspecten van overdracht van de
Dharma werden doorgegeven. Als zodanig zijn ze
Zeer intiem
de belichaming van de geest van de Verlichte. In
beide worden de vijf relaties tussen her absolute en
het relatieve onder woorden gebrachc en bespro­
ken. Het moeilijke studieonderwerp van deze vijf
relaties is lange tijd als een van de belangrijkste in
de beoefening van zen beschouwd. Hakuin Ekaku,
die in de achttiende eeuw zenkoans systematiseer­
de, zecte dit onderwerp zelfs bijna aan het einde
De identiteit van het relatieve en het absolute van zijn koansysteem als basisrepeticie voor de ko­

e
anstudie.
identiteit van het relatieve en het absolute, of
D
Henry David Thoreau zei, in de geese die naar
de Sandokai, is geschreven door de Chinese mijn gevoel zeer relevant is voor het bestuderen
zenmeester Shih-t'ou Hsi-ch'ien. Hij werd gebo­ van deze vijf relacies of posities: 'Zet zo lang mo­
ren in 700. Hij zat altijd op een grote platte steen gelijk je tanden in deze verhandeling over de oor­
en kreeg daarom de naam Shih-t' ou, wat 'stenen sprong, her doel en bestemming van de mens. Die
hoofd' betekent. Via zijn leraar, meester Ch'ing­ oefening alleen al zal je verheffen; bovendien krijg
yiian Hsing-ssu, is Shih-t'ou Hsi-ch'ien de dhar­ je misschien iets beters dan de antwoorden die je
ma-kleinzoon van de Zesde Patriarch van China, verwacht.' De antwoorden die we krijgen door de
Hui-neng. studie van de Vijf Posities en de koanstudie zijn
'De identiteit van het relatieve en het absolute' eigenlijk niet waar het in de smdie om gaat. Tegen
is in ongeveer dezelfde tijd geschreven als het 'Lied de tijd dat we ze hebben volbracht, begrijpen we
van het diamanten-spiegelbewustzijn' (Hokkyo­ dater geen nieuwe antwoorden komen. Maar het
zam-mai), dat aan de dharma-kleinzoon van Shih­ is juist het proces van je tanden zetten in de sub­
t'ou Hsi-ch'ien, Tung-shan Liang-chieh, toege- tiliteiten van deze vijf relaties tussen absoluut en

126 127
relatief dat een zeer grote innerlijke waarde heeft. Dharma (vorm, het relatieve) hetzelfde zijn. Als
In de titel Sandokai verwijst het woord san zodanig doordringen ze elkaar zonder beletsel.
naar het gebied van verschillen, her relarieve. Het 'Kai' is een moeilijk woord om te vertalen. Wel­
woord do is 'overeenkomst' of 'gelijkheid'. Kai ke term kunnen we gebruiken om de eenmaking
heeft te maken met het verenigen van gelijkheid en van het absolute en het relatieve zo uit te drukken
verschil, en wordt geassocieerd met handen schud­ dat hun respectievelijke gevoel van gelijkheid en
den. Wanneer we iemand de hand schudden, zijn verschil blijft bewaard en ze toch als een eenheid
de handen dan twee of een? Ze zijn niet-een, niet­ worden gezien? lk weet het niet, maar ik denk dat
twee. Daarom is kai de vereniging van het absolute wat er achter het woord kai steekt het best tot ui­
en het relatieve, gezien als twee schuddende han­ ting komt in een experiment dat de fysicus David
den. Sandokai is de identiteit van het relatieve en Bohm* deed. Hij nam twee cilinders en zette de
het absolute, waar identiteit geen letterlijke gelijk­ ene in de andere, zodat de binnenste cilinder vrij
waardigheid betekent, maar eerder dat gelijkheid kon bewegen. De ruimte tussen de wanden van de
en verschil niet-een, niet-twee zijn. twee cilinders was doorzichtig. Hij goor een dik­
Synoniemen voor het woord san zijn Dharma ke vloeistof in de cilinders en liet toen inkt in de
en vorm (zoals in 'Vorm is leegte' in de Hartsoe­ vloeistof vallen. De inkt vormde bolletjes toen hij
tra). Een ander synoniem is beoefening, zoals in met de vloeistof in aanraking kwam; de inkt was
de uitspraak van Dogen Zenji dat 'beoefening ver­ dus goed te onderscheiden.
lichting is'. Het synoniem voor kai is Sangha, wat Toen Bohm aan de binnenste cilinder draaide,
ook de betekenis is van het woord 'is' in 'Vorm dreven de inktdruppels uit elkaar en verspreidden
is leegte'. Sandokai is daarom de Drie Schatten ze zich tot hij hun aanwezigheid niet meer kon
(Boeddha, Dharma en Sangha); het is: 'vorm is ontdekken. Het leek of ze volkomen verdwenen
leegte'; het is: 'beoefening is verlichting'. Wanneer waren! Maar toen hij de cilinder weer de andere
we zeggen dat kai sangha betekent in de zin van kant op liet gaan, kwamen de inktbolletjes weer
harmonie, bedoelen we de harmonieuze relarie die tevoorschijn. Ze waren er al die tijd geweesr. Door
er bestaat tussen die twee handen, her absolute en de cilinder naar een kant te draaien leek her of de
her relatieve, wanneer ze in elkaar grijpen als nier­ verschillen volledig verdwenen waren en er alleen
een, nier-twee. De harmonie in kwestie is niecs
dan her feic dat Boeddha (leegte, her absolute) en * i ate Order (London: Routled ge,
David Bohm, Wholeness en de Implc
1996).

128 129
her absolute en her relatieve geenszins overstegen
maar gelijkheid was; door hem de andere kant op
worden bij deze eenmaking, is de eenmaking een
te draaien, traden de verschillen weer op. Ze waren
derde ding, een nieuw wezen. Het is kai.
nooit echr verdwenen.
Die deed hij met veel inktdruppels. Afhankelijk
De geest van de Grote Wijze van India
van hoe vaak hij de cilinder cerugdraaide, zag hij
wordt intiem doorgegeven naar west en oost.
steeds meer inkcdruppels. Ze waren er allemaal!
Bohm gebruikte dit experiment als analogie
Zenmeester Shih-c'ou Hsi-ch'ien leefde m een
voor wat hij het 'zich ontvouwen van her leven'
tijd waarin her tao'isme floreerde (er is zelfs een
noemde. Hij zei dac alle gebeurtenissen - vroege­
tao'istisch document dat ook 'Sandokai' heet) en
re, tegenwoordige, toekomstige - hier nu al zijn,
hij probeerde zen en tao'isme bij elkaar re bren­
maar dat hun verschijning afhangt van de kanr
gen. In her tao'isme is de wijze her archetype van
die het leven op gaat. Sommige gebeurrenissen
de gerealiseerde kluizenaar. In contrast daarrnee
verschijnen of ontvouwen zich, andere niet. Maar
is het ideaal in het Mahayana boeddhisme niet de
eigenlijk zijn ze er allemaal al, al zien we ze mis­
kluizenaar rnaar de bodhisattva, de archetypische
schien niet.
maatschappelijk werker die zich niet in de eerste
Ik denk dar die experiment ons her meest ac­
plaats bezighoudt met zijn of haar eigen verlich­
curate model voor de identiteic van her relatieve
ting, maar met de verlichting van alle mensen
en het absolute verschaft. Wanneer de omstandig­
- niet met het beklimmen, maar met het afdalen
heden op een bepaalde manier samenkomen, zoals
van de berg, de wereld ingaan om iedereen re hel­
bij her draaien van de cilinder, wordt een bepaalde
pen verlicht te worden. Bij dit bodhisattva-ideaal
gebeurtenis werkelijkheid. Maar in zekere vorm
hoon her besef dat, juist omdat niemand van de
is die er altijd, of ze werkelijkheid wordt of niet,
wereld gescheiden is, er feitelijk geen verschil is
of ze zich ontvouwt of niet. Kai becekent dar het
russen her bereiken van je eigen verlichring en
absolute - do - en her relatieve - san - zo vol­
die van alle mensen. Men kan zelfs niet volledig
komen een zijn geworden dat we ze niet meer als
verlicht zijn tot, en tenzij, her hele universum de
twee zien; toch treedc, afhankelijk van omstandig­
Weg heefr gerealiseerd. Meester Shih-t'ou Hsi­
heden, her onderscheid tussen her absolute en her
ch'ien probeerde her tao'istische en her boed­
relatieve weer naar voren en nemen we het een of
dhistische ideaal re combineren door voor beide
het ander op een gegeven moment waar. Hoewel

131
130
hetzelfde woord te bezigen. De Grote Wijze is de de Grote Wijze van India. Wat wordt er dan door­
Grote Bodhisattva, de Bodhisattva-Mahasattva. gegeven? Wat wordt er overgebracht? De geest van
De 'Grote Wijze van India' verwijst specifiek naar de Grote Wijze van India is slechts een synoniem
Shakyamuni Boeddha. voor dit. de bomen, wolken, de lucht, het geluid
Intimiteit heeft een heel speciale betekenis en van vliegtuigen en murmelende beken. Zij zijn niets
smaak in zen. Hee is een intimiteit die nauw ver­ dan Shakyamuni, niets dan ik.
want is aan harmonie en aan het woord 'kai'. De Wij beschouwen lichaam en geest als beperkte
analogie van de inktdruppels die in de viskeuze objecten, maar wanneer we praten over de geest
vloeistof verspreid werden is hierbij behulpzaam. van Shakyamuni Boeddha bedoelen we iets on­
We spreken van de intimiteit van de inkt en de begrensds. De Chinese keizer gaf meester Shih­
vloeistof, een intimiteit zo intens, dat we haar niet t' ou Hsi-ch'ien posruum een naam: die betekende
eens kunnen zien of begrijpen. Wat is zo dichtbij 'zonder einde'. Een synoniem voor de geest van de
dat we het niet kunnen zien? Het leven zoals het Grote Wijze is maha, daarbuiten is niets. Waar je
is. Het leven, vrij van al onze ideeen, is inderdaad oak naar wijst is de geest van de Grote Wijze. Hij
zeer intiem. Omdat het zeer intiem is, kunnen we is als de lucht. De lucht is overal, hij eindigt niet,
her niet zien. en hij bevat alles: vogels, wolken, de Andromeda­
'Doorgegev en' betekent twee dingen tegelijk: nevel, zure regen. De lucht en alles wat er is, zijn
.
overgebracht worden en al bestaand. Wanneer we de geest van de Grote Wijze. Deze geest wordt hier
zeggen dat iets wordt doorgegeven of overgebracht, en nu intiem doorgegeven, op een manier die we
hebben we het gevoel dat het van hier naar daar ge­ niet kunnen zien of begrijpen. Als we het konden
stuurd wordt. Maar het bestaat al en is altijd dui­ begrijpen, zou het zijn alsof de lucht begreep dat er
delijk aanwezig. 'Doorgegeven' probeert beide bete­ vogels doorheen vliegen. De lucht is zo intiem met
kenissen te vangen. Het wordt hier op dit moment de wolken, de vogels, de vliegtuigen en de regen,
doorgegeven. De geest van de Grote Wijze van India dat er geen enkele scheiding is. Begrijpen impli­
is niet iets dat van Shakyamuni Boeddha werd over­ ceert scheiding. De lucht kan dat niet; wij wel, en
gebracht op zijn opvolger Mahakasyapa, op zijn op­ al dat begrijpen is onze begoocheling.
volger Ananda; het wordt hier en nu overgebracht,
overal! Wat we op dit ogenblik zien en waarnemen Onder mensen heb je wijze en dwaze,
is niets anders dan het doorgeven van de geese van op de Weg is geen leraar van noord en zuid

132 133
Wij definieren 'wijs' als de kwaliteit van iemand
arch uit dar Zuiderlingen geen boeddhanatuur
die zijn best doet de Weg te realiseren, de geest van
hadden! Het antwoord van de Zesde Patriarch zou
verlichcing op ce wekken. Maar in de wereld van
zijn geweest dat er op de Weg geen noord of zuid
illusie en begoocheling, in de wereld van de mens,
bescaat.
delen we mensen in in wijze en dwaze. In de we­
Zowel de Noordelijke als de Zuidelijke scholen
reld van dualisme en tweedeling zien we de luchc
van zen werden heel sterk. Maar na de dood van de
als iets dat losstaac van onszel£ Maar op de Weg
Zesde Patriarch ontwikkelde zich, zoals we in de
is er geen leraar van noord en zuid. Wanneer we
Placformsoetra zien, rivaliteit tussen beide richtin­
het leven zien zoals het is, bestaat er niet zoiets als
gen. Een van de zaken waar meester Shih-t'ou Hsi­
dualisme en tweedeling. Voor de lucht is er geen
ch'ien zich mee bezighield was het samenbrengen
scheiding. De lucht vat iets niet persoonlijk op.
van de strijdende partijen om hen erop te wijzen
Hij kijkt niet naar de vogelpoep en zegt: 'Waarom
hoe belachelijk hun rivaliteit was.
doen jullie me dit aan?' Voor de lucht is er geen
Een dergelijke rivaliteit hoort zelfs binnen zen
noord of zuid - hoe kan het ook? De lucht zou
- dat streeft naar de realisatie van de eenheid van
een conceptueel raamwerk moeten maken om te
alles - bij her leven van de mens. Er zijn altijd af­
kunnen onderscheiden wat noord en zuid is, wat
splitsingen, dualismes en conceptuele valkuilen
goede en slechte wolken zijn, wat goede en ver­
waar we in vallen. Belangrijke zenleraren blijven
keerde wind is. Je ziet zelf wel hoe idioot dat is!
de weg wijzen naar de intrinsieke eenheid van der­
'Geen leraar van noord en zuid' verwijst ook
gelijke gescheiden richtingen als Soto en Rinzai,
naar de beroemde kwestie van de noordelijke en
beoefening en verlichting.
zuidelijke richtingen van zen, die respectievelijk de
Er is een koan die deze eenheid, deze intimiteir
geleidelijke en de p1otselinge verlichting onderwe­
uirdrukt. Een regeringsambtenaar vroeg meester
zen. In die dagen leken Noord- en Zuid-Chinezen
Yun-chu Tao-ying: 'De Wijd-en-Zijd Vereerde,
we! andersoortige mensen; vooral noordelingen
Shakyamuni, had het intieme woord en Mahaka­
vonden zuiderlingen barbaars. Toen de Zesde Pa­
syapa heeft her nooir verborgen. War is her intieme
triarch, die uit het Zuiden kwam, ging studeren
woord van de Wijd-en-Zijd Vereerde?' Yun-chu
bij de Vijfde Patriarch, die uit het Noorden kwam,
noemde de ambtenaar bij zijn naam, en de amb­
vroeg de laarste hem waar hij vandaan kwam. En
renaar antwoordde: 'Ja.' Yun-chu vroeg daarop:
toen deze het hem vertelde, riep de Vijfde Patri-
'Begrijp je her?' 'Nee, ik begrijp hec niet,' zei de

134
135
ambrenaar. Toen zei Yun-chu: 'Als je her nier be­
grijpr, heeft de Wijd-en-Zijd Vereerde een intiem
woord; als je her wel begrijpr, heeft Mahakasyapa
her nooit verborgen.' 9

IJle bron,
zich vertakkende rivieren

De ijle Bron is klaar en helder;
de zich vertakkende rivieren stromen in het donker.
Gehecht zijn aan dingen is de oerillusie;
het absolute ontmoeten is nog geen verlichting.

eze vier regels worden beschouwd als de
D kern van de Sandokai. De eerste twee zijn
een couplet, de eerste regel correspondeert met de
tweede. Wat is de 'ijle Bron'? In zekere zin is het de
eerste belangrijke vraag die we in de zenbeoefening
tegenkomen. Synoniemen voor 'ijle Bron' zijn: het
absolute, ware zelf, kosmische zelf, boeddhanatuur,
of soms alleen maar het woord mu. De 'zich ver­
takkende rivieren' verwijzen naar de relatieve we­
reld van verschijnselen. De twee regels beschrijven
war is, vanuit twee verschillende gezichtspunten.

136 137
'Klaar en helder' zegt ons dac de Bron niet bezoe­
De belangrijke implicatie van deze twee regels is
deld kan warden. In de wereld van verschijnselen
dar het absolute en het relatieve niet-een, niet-twee
noemen we iets bezoedeld, maar in het absolute
zijn. Hee absolute is het relatieve, het relatieve is
zijn dingen slechts wat ze zijn. Ze kunnen niet be­
het absolute. Daarom is de ijle Bron ook danker,
zoedeld warden - zoals de lucht niet bezoedeld of
terwijl de zich vertakkende rivieren ook klaar en
bevlekt kan warden door wolken, stormen, vogels,
helder zijn.
en zelfs niet door vogelpoep. We zouden naar de
Denk aan water dat door deze zich vertakkende
sfeer van dualisme moeten terugkeren om te kun­
rivieren stroomt. Wij zelf zijn voornamelijk wa­
nen spreken van iets dat vies of verkeerd is. lemand
ter, zoals bijna alles op aarde. Wanneer het regent,
zei dat het probleem met Job was dat hij de hele
komen er wolken over, laten water vallen dat de
zaak persoonlijk opvatte! Oat is ons probleem ook.
grond in gaat, en daaruit groeien weer voedingsge­
De ijle Bron is altijd klaar en helder; daar is geen
wassen. Wij eten het voedsel, wij transpireren; het
persoonlijkheid.
water van onze transpiratie verdampt en stijgt weer
Er zijn calloze coespelingen op helder en danker
op. Er komen zoveel waterdeeltjes in de lucht dat
in deze tekst en in de hele zenliteratuur. Soms Stele
zich weer wolken vormen die ronddrijven, totdat
licht de absolute wereld voor en danker de rela­
ze uiteindelijk bij gunstige omstandigheden weer
tieve, zoals in de regels hier, een andere keer is het
regen op de aarde te laten vallen. Die proces zon­
omgekeerde het geval. Dan wordt duisternis ge­
der begin of einde zijn de zich vertakkende rivieren
bruikt om hec absolute ce beschrijven. Als we alle
die stromen in het danker, terwijl de stroom zelf
lichten uitdeden of een pikdonkere grot zouden
de ijle Bron is.
betreden, zouden we met geen mogelijkheid iets
De zich vertakkende rivieren zijn ook een toe­
kunnen onderscheiden. Het zou iets weg hebben
speling op de afstamming van zenleraren. Als we de
van een kraai zoeken in hec danker. Zadra we het
afstamming als die stromen beschouwen, is zij niet
licht aandoen, kunnen we onderscheid maken en
gescheiden van wie of wat wij zijn. Tegelijkertijd
zien we verschillen. Aan de andere kant praten we
zijn en blijven de verschillende stromingen in de
soms over licht als het verlichte oog waarmee men
lijn van afstamming, hoewel ze allemaal samen een
de eenheid ziet, omdat het zo helder is dat alles
stroom vormen, afzonderlijke en te onderscheiden
wat bestaat het licht zelf is. Soms stelt duisternis
rivieren. Denk nog eens aan de inktdruppels in
onwetendheid voor.
de dikke vloeistof. Vaak hebben we geen moeite

138
139
om de zich vertakkende rivieren te zien, maar zien reld van verschijnselen het absolute, de ijle Bron is.

we niet de Bron waar ze allemaal uit voortkomen. Dat is de oerillusie. Aan de andere kant, als we ver­

Niettemin zijn die rivieren, die verschijnselen, geten dat verschijnselen bestaan, houden we ons

niets anders clan de ijle Bron. Het stromen staat vast aan het absolute. Dit nu, wordt bekritiseerd

niet los van waar het doorheen stroomt. in de regel 'het absolute ontmoeten is nog 'l,een ver­
lichting.' Aangezien het relatieve het absolute is, is

Gehecht zijn aan dingen is de oerillusie; je vasthouden aan het absolute je vasthouden aan

het absolute ontmoeten is nog geen verlichting. het relatieve, en dat is de oerillusie. Je vasthouden
aan 6f het absolute, 6f het relatieve is de erfzonde.

We gebruiken met opzet het woord 'illusie' hier Het is het vasthouden, of de gehechtheid, dat de

in plaats van 'begoocheling'. Voor mij slaat begoo­ 'zonde' is, niet waar men aan vasthoudt.

cheling op iemand die misleid is; illusie doet dat Het punt is dat we in de appel moeten bijten.

niet. Maar omdat er geen zelf bestaat, is begooche­ We kunnen niet in de sfeer van eenheid blijven,

ling illusoir; begoocheling is zelf de oerillusie. Wat waar we de zich vertakkende rivieren, de verschil­

is begoocheling? Begoocheling is dat je aan dingen len in de wereld van verschijnselen niet zien. We

gehecht bent. Daarom is het idee zelf, dat we aan kunnen niet zijn als de lucht, dat is niet onze rol.

iets gehecht zijn de oerillusie, of, om het anders Ook kunnen we niet aan de wereld van verschijn­

te zeggen, is de oerillusie dat we begoocheld zijn! selen gehecht blijven. Het probleem is altijd dat

Omdat de realisatie van dit moment, nu, alomvat­ we ons aan de ene of aan de andere kant houden,

tend is, is ook de oerillusie dat we begoocheld zijn, aan het absolute of het relarieve.

daarbij inbegrepen. We drukken dit dichterlijk uit door te zeggen

Laten we her idee van de oerillusie vergelijken dat bergen eerst bergen zijn en rivieren rivieren.

met dat van de erfzonde. Wat is de erfzonde? Som­ Dae wil zeggen, dat het enige waar we ons bij de

migen zeggen dat het eten van de appel onze val aanvang van onze beoefening van bewust zijn, de

naar de relatieve wereld - die van het zien en ken­ wereld van verschijnselen is; alles lijkt gekenmerkt

nen van verschillen - beduidt. Maar onze val wordt door verschil. Dan mediteren we meer en vatten we

niet veroorzaakt door het zien van de verschillen, de eenheid van leven. Plotseling zijn bergen geen

maar door onze gehechtheid aan afgescheidenheid bergen meer en rivieren geen rivieren; er is slechts

en weten, waarbij we niet zien dat de relatieve we- het Ene Lichaam, alleen de eenheid. In de realisa-

141
140
tie van her Ene Lichaam zijn alle ideeen verdwe­ zenlijk de verlichte staat zijn, we moeren het besef­

nen. Maar onmiddellijk daarna begint ons brein fen. De staat van de vis, die niet onderkent dat hij

de ervaring re definieren en re ordenen en zeggen zich in water bevindt, is ook de staat van her jonge,

we: 'Ik heb de eenheid van her leven ervaren,' war onschuldige kind, maar het doel van onze beoefe­

alweer een idee is. Daarom zeggen wij dat we door ning is niet weer een pasgeboren baby re worden.

moeten gaan en inzien dat her idee van eenheid al­ Ook niet om een kind van twaalf te blijven dat

leen maar een idee is. Als we verder gaan, zien we alles ziet als niet zichzel£ We moeten tegelijkertijd

dat bergen weer bergen zijn en rivieren weer rivie­ het relatieve en het absolute zien.

ren, maar niet meer in de relatieve berekenis (zoals Het lijkt paradoxaal om re spreken van het re­

in her eerste stadium, v66r de realisatie), maar in aliseren van de staat van eenheid, omdat die staat

een betekenis die verder gaat clan her relatieve en er een is van geen-scheiding, en realisatie scheiding

her absolute. Deze beide warden niet overstegen, lijkt te impliceren. Maar dit is feitelijk niet het ge­

maar vallen gewoon weg als idee. val; het probleem zit hem slechts in het denken er­

Dit geldt ook voor de verlichtingservaring. Als over. Terwijl we in de staat van geen-scheiding zijn,

we het absolute ontmoeten, is dat nog geen ver­ moeten we die zien zonder ons ervan te scheiden.

lichting. Als we een verlichtingservaring hebben, Dar houdt in dat we een sprong nemen, uit het ge­

hoe diep of oppervlakkig oak, zitten we ernaast als bruikelijke dualistische paradigma waarin her brein

we denken dat dit verlichcing is. De staat waarin functioneert, naar iets anders. Wanneer we dit kun­

we nu verkeren is de verlichte staat. Zadra we er­ nen, heet het dat we ons van de wereld van dualiteit

over nadenken, zodra we het 'verlichting' noemen, naar de wereld van eenheid wenden, terwijl we in

zitten we ernaast. Uiteindelijk laten we al deze la­ de wereld van eenheid blijven. (In deze context spre­
bels vallen en zien we de dingen zoals ze zijn. We ken we van 'keerpunt woorden', woorden die de

warden intiem met wat is, zoals her is, net als een student helpen deze sprong te nemen.) De duide­

vis in her water. Omdat hij een is met het water, lijkheid waarmee dit gezien wordt zonder of tot de

denkt de vis niet in termen van nat of droog, ook wereld van eenheid, 6f tot de wereld van dualiteit te
vervallen is, om zo te zeggen, een aanwijzing voor
niet dat hij in water zwemt. Vanaf het begin zijn
we inherent aan de verlichte staat. de diepgang van die persoonlijke ervaring.

Tegelijkertijd moet de vis zich realiseren dat hij 'Gehecht te zijn aan dingen is de oerillusie'

in water zwemt. Het is niet voldoende dat we we- houdt in dat het besef zelf niet het probleem is,

143
142
maar je eraan vasthouden wel. Ik houd bijvoor­
beeld vast aan het gevoel dat ik afgescheiden ben
van anderen en ben dus niet in staat te accepteren
dat ik de anderen ben (en omgekeerd). We moeten 10
regelijkerrijd her relatieve en her absolute kunnen
Mengen zich,
zien en moeireloos in beide werelden kunnen !e­
ven en functioneren. Dat is vrijheid. Je aan een ook al straalt elk individueel
van beide vasthouden is illusie en gebondenheid.
Tegelijkertijd echter vereist onze beoefening dat
we bij de ene of de andere kanc blijven om die te
kunnen ervaren. Als we dat gedaan hebben moe­
ten we onszelf losmaken door de realisatie los te
laren, maar we moeten die realisatie eerst hebben.
Alleen in de staat van eenheid leven zonder die te A/le sferen, elk zintuig en elk gebied, mengen zich,
ervaren, is niet genoeg. De vis die nog nier beseft ook al straalt elk individueel en werken op elkaar in
dar hij in water zwemt, is potencieel een boeddha. terwijl ze vervloeien,
Een potenciele boeddha is nog altijd een boeddha, en nemen hun eigen p!.aats in door de manier waarop
natuurlijk, doch alleen maar potencieel. Het kind ze zich manifesteren.
van de Boeddha is een boeddha en tegelijkertijd
n de oorspronkelijke versie van de Sandokai
I
een kind. Het kind moet volwassen worden. En
volwassen worden is onvermijdelijk! wordt het woord mon gebruikt voor 'zintuig',
dat ook 'poort' betekent. Met andere woorden, de
dingen die door deze poorten gaan zijn de objecten
van de verschillende zincuigen. Er zijn zes zintuigen,
waarvan de zesde het brein is. Maar deze metafoor
'poorten' verwijst ook naar wat we fundamenteel
zijn, want we zijn alleen maar deze poorten.
Dit komt tot uitdrukking in de bekende koan
die deze poorten als ware nacuur behandelt: Een

144 145
monnik vroeg aan zenmeester Chao-chou Ts'ung­ elkaar en zijn ze van elkaar afhankelijk; aan de an­
shen: 'Wat is het wezen van zen?' Chao-chou ant­ dere kant zijn ze cegelijkerrijd volkomen onafhan­
woordde: 'Oostpoort, Westpoort, Noordpoort, kelijk - elk straalt individueel.
Zuidpoort.' De stad Chao-chou (waaraan meester Denk nog eens aan de druppels inkt in de viskeu­
Chao-chou zijn naam dankt) was omringd door ze vloeisto£ Wanneer je de cilinder draait, mengt de
een muur met vier poorten. Oppervlakkig gezien inktdruppel zich met de vloeistof op een zodanige
zei Chao-chou dat je de stad vanuit elke richting manier dat hij niet langer zichtbaar is als afzonder­
kon binnenkomen. Nog belangrijker is dat hij zei lijke inktdruppel; draai de cilinder de andere kant
dat hij zelf- en wij alien - niets dan deze vier poor­ op en de inktdruppel verschijnt weer. Ook al mengt
ten was waardoorheen verschijnselen onophoude- de inkt zich met de vloeistof, hij verliest zijn eigen
1ijk komen en gaan. Niet alleen hebben we deze individualiteit niet. Tegelijkenijd kan deze indivi­
zintuigen - we zijn niets clan deze poorten, deze dualiteit niet van de vloeistof gescheiden warden.
zintuigen. Omdat we dat zijn, zijn we niet-iets, De individualiteit van de inktdruppel wordt behou­
geen-zelf; dit is ware natuur. Zenmeester Lin-chi I­ den, in de zin dat die er tegelijk is en niet is, en zich
hsiian, Stichter van Rinzai zen, formuleerde het als toont als de omstandigheden juist zijn.
volgt: 'Hier in deze klomp vlees is een Ware Mens Neem het geval van het oog, bijvoorbeeld. Con­
zonder rang. Voortdurend gaat hij de poorten van cepmeel kunnen we verschillende dingen onder­
je gezicht in en uit. Als er onder jullie iemand is die scheiden, het oog, gezichtsvermogen, objecten van
hier niet helemaal zeker van is, kijk clan! Kijk!'* waarneming (bepaalde beelden); al deze zijn als
Hoe mengen zich de zintuigen en velden, ook inktdruppels. Hun onderlinge vermenging is wat
al straalt elk individueel? De oorspronkelijke regel we 'zien' noemen, dat is de viskeuze vloeisro£ Het
is: ego to fa ego to. Ego betekem 'steeds om elkaar zien is wat gezien wordt (en omgekeerd).
heen lopen'; fa is 'ontkenning'; en to is het voeg­
woord 'en'. Zintuigobjecten (alles war onze zinmi­ Werken op elkaar in, terwijl ze vervloeien
gen binnenkomt, ook gedachten) lopen dus steeds en nemen hun eigen plaats in door de manier waarop
om elkaar heen, en tegelijkertijd doen ze dat niet. ze zich manifesteren.
Aan de ene kam mengen ze zich, doordringen ze

De eerste regel drukt de onbegrensde wijze uit
Burron Watson, verr., The Zen Teachings ofMaster Lin-chi (Boston,
*
waarop deel en geheel elkaar doordringen. Elk ver-
Mass.: Shambala Publications, 1993), 13.

146 147
schijnsel, welk het ook is, be'invloedt al het andere Zo wordt de afz.onderlijkheid van de verschijnse­
in het universum en wordt op zijn beurt door alles len niet belemmerd doordat ze tot een vervloeien,
in het universum be!nvloed. Tegelijkertijd bena­ noch wordt dit vervloeien verhinderd door her feit
drukt 'nemen hun eigen plaats in door de manier dat hun afzonderlijkheid behouden blijft.
waarop ze zich manifesteren' dat deze allesomvat­
tende vermenging van verschijnselen op geen en­ 'Nemen hun eigen plaats in door de manier waar­
kele manier een verlies eigenheid of individualiteit op ze zich manifesteren' heeft nog een betekenis.
inhoudt. Die verwijst naar het feit dat elk zintuigobject ab­
Dagen Zenji zegt in de Genjokoan: soluut is zoals het is; in die zin zijn alle zintuigob­
jecten hetzelfde. Zelfs het idee van het zelf is maar
Verlichting bereiken is als de maan die weer­ een zintuigobject (een gedachte die door het brein,
spiegeld wordt in het water. het zesde zintuig, wordt waargenomen). De gelijk­
De maan wordt niet nat, noch wordt het wa­ heid van alle zintuigobjecten is wat er bedoeld
ter in beroering gebracht. Hoewel haar licht ver wordt met do in Sandokai: Alles - wat dan ook - is
reikt en sterk is, weerspiegelt de maan zich zelfs slechts een dharma, slechts een verschijnsel, slechts
in een plas van enkele centimeters. een inktdruppel die verschijnt, verdwijnt en weer
De hele maan en de hele hemel worden weer­ verschijnt. Dit geldt ook voor alle ideeen en denk­
spiegeld in de dauwdruppel op het gras, in een beelden (want die zijn niets anders dan zintuigob­
druppel water. Verlichting ontregelt de mens jecten van het brein). Het idee van een eenhoorn
niet, evenmin als de maan het water in beroe­ is dus net zo absoluut als het beeld van een eik.
ring brengt. Beide zijn het dharma's. Misschien denken we dat
Een mens belemmert de verlichting niet, even­ het beeld van de eik echt is, terwijl het idee van
min als de dauwdruppel de maan belemmert. de eenhoorn onecht is, maar allebei zijn ze slechts
De diepte van de druppel is de hoogte van de dharma's, beide zijn niets dan het geconditioneerde
maan.* gevolg van verschillende vermengingen, zintuigen
en objecten die samenkomen, of 'mede-ontstaan'.
* 7he W'.iy ofEveryday Lift: Zen Master Dogen's Genjokoan with Com­ Ieder van ons is uniek; tegelijkertijd is elk van
mentary by Hakuyu Taizan Maezumi (Los Angdes: Ccncer Publicaci­
ons niets dan het Ene Lichaam, deze ene vermen­
ons, 1978). Herziende uicgave van Hakuyu Taizan Maezumi en Fran­
ces Dojun Cook van de vcrcaling van Chocan Aickcn Roshi en Kazuaki ging van dharma's. Maar terwijl dit Een Lichaam
Tanahashi

148 149
ken op elkaar in terwijl ze vervloeien' beschrijft
is, is elk verschijnsel volkomen onafhankelijk en
her relatieve binnen het absolute. Aangezien her
heeft zijn eigen uniciteit. Hee feit dat elke dharma
absolute het Ene Lichaam is, is alles wat ik daar
volkomen onafhankelijk, uniek, en daarom bij
van losmaak niet het relatieve, maar het relatieve
rechte absoluut, is de gelijkheid. Maar omdat elk
binnen het absolute. We zien de inktdruppel als
verschijnsel of dharma ook het Ene Lichaam is, is
een individuele inktdruppel en tegelijkertijd als
het niets bijzonders.
volkomen met alles vermengd. De uitspraak 'zich
In her begin vermeldde ik dat dit gedicht een
vermengen, ook al scraalt elk individueel' is een
minutieuze studie is van de vijf relaties tussen
dualistische rnanier van spreken; zeggen dat elke
her relatieve en het absolute, vaak de Vijf Posities
dharrna het hele universum is, ook.
genoemd. De Hansoetra houdt op na gezegd te
We hebben het domein van de dualiteic, dat her
hebben dat her absolute en her relatieve, leegte en
domein is van ideeen als 'absoluut' en 'relatief',
vorm, niet-een, niet-twee zijn. De Sandokai spoon
niet verlaten. Verder dan dergelijke ideeen gaat de
ons aan een beetje verder te gaan. Er zijn twee ma­
vijfde positie, geen-positie. Omdat absoluut en re­
nieren om naar deze Vijf Posities te k.ijken. De ene
latief fundamenteel een paar zijn, kunnen we ze
bek.ijkt ze horizonraal, alle vijf als behorend tot het­
overstijgen. Dit betekent ze als idee loslaten, en nu
zelfde niveau. Dat wil zeggen dat we elk moment,
eens van het ene, dan weer van het andere uitgaan,
elke gebeurtenis vanuit deze vijf verschillende ge­
afhankelijk van wat bij de omstandigheid en situ­
zichtspunten kunnen beschouwen. De andere be­
atie past.
kijkt ze verticaal, als een keten die omhoog gaat,
waarbij de ene positie een hoger niveau van beoe­
WJrmen verschillen voornamelijk in uiterlijk en ka­
fening vertegenwoordigt dan de voorafgaande, tot
rakter en geluiden in scherpte ofzachtheid.
we bij de laatste positie komen, die het absolute en
Het donker maakt alle woorden een;
het relatieve te boven gaat.
de helderheid onderscheidt goede en slechte gezegden.
In het schema van de Vijf Posities beschrijft 'alle
sferen, elk zintuig en gebied' alleen het relatieve;
Gelijkheid is het feit dat alles, precies zoals het is,
'nemen hun eigen plaats in door de manier waarop
uniek is. Ieder ding is anders. Dat verschil is het
ze zich manifesteren' beschrijft alleen het absolute;
enige dat wij en alles wat er bestaat gemeen heb­
'vermengen zich, oak al straalt elk individueel' be­
ben. Als mens denken we graag dat er iets is wat
schrijft het absolute binnen het relatieve} en 'wer-

151
150
we allen delen. We zeggen bijvoorbeeld vaak dat heid', de 'goede en slechte gezegden' waar; er is
alle mensen dezelfde basisbehoeften hebben of om verschil.
dezelfde dingen geven. Maar de waarheid is dat we
allemaal anders zijn. Feitelijk is het enige dat we De vier elementen keren terug tot hun ware aard
gemeen hebben, het enige dat hetzelfde is aan ons, zoals een kind tot zijn moeder.
dat we verschillen. Het verschil tussen ons, daarin Vuur is heet, water is nat,
zijn we gelijk, en deze onscheidbaarheid van gelijk­ wind waait en de aarde is compact.
heid en verschil is niets dan de Tao, de Weg.
Neem bijvoorbeeld het zien. Zien als zodanig De terugkeer hier bedoeld, is spontaan en natuur­
is altijd hetzelfde, maar wat we zien (de objecten) lijk. Het is geen terugkeer van iets naar iets anders.
is altijd anders. Zien (gelijkheid) en wat we zien De ware natuur waar deze elementen naar terug­
(verschillen) zijn onscheidbaar, en die onscheid­ keren is niets dan de vier elementen zelf (vuur, wa­
baarheid is niets dan het zien zel£ ter, wind en aarde), en de vier elementen zijn niets
dan hun ware natuur. Wanneer we zeggen dat vuur
Het donker maakt alle woorden een; heet is, zijn vuur en heet zijn niet twee verschillen­
de dingen; hetzelfde geldt voor 'water is nat, wind
Het danker wordt gerealiseerd door het ego los te waait, en de aarde is compact'.
laten. Zonder het ego is alles wat het is, en bestaat Ware natuur heeft drie kenmerken: het eerste is
onafhankelijk van onze ideeen en onderscheidin­ dat het geen ego, persoonlijkheid of wezen heeft;
gen. Het zien zelf worden - onafhankelijk van sub­ het tweede is dat niets het kan bezoedelen (of zui­
ject en object - is alleen maar zien, zoals de lucht veren); en het derde is dat het volkomen vrij is.
de regen wordt - we zien alleen maar, het regent Als we de wijde, lege hemel als beeld van ware na­
alleen maar. Zo word je de Weg. tuur nemen, is de hemel niets en bevat dus alles;
doordat hij alles is, kan hij niet door iets bezoedeld
De helderheid onderscheidt goede en slechte gezegden. worden; en doordat hij niets is, is er geen grens of
gehechtheid.
En terwijl we alleen maar zien, functioneert de re­
latieve wereld. Op hetzelfde moment dat er geen Oog en vorm, oor en klank, neus en reuk,
verschillen zijn, nemen we de 'scherpte en zacht- tong en smaak, het zoet en het zuur:

152 153
onderscheid tussen die twee alleen maar een idee
het ene onafhankelijk van het andere
is. Wat is clan de Bron? Wat is die staat waar het ab­
als bladeren die van dezelfde wortel stammen.
solute en het relatieve naar terugkeren? Aangezien
En al moeten blad en wortel naar de Bron terug­
zowel het absolute als het relatieve in de wereld
keren,
van dualisme functioneren, dienen we boven die
zowel wortel als blad heeft zijn eigen nut.
staac uic re gaan en her idee van dualisme volledig
te laten vallen - ook die van het absolute, relatieve
De bladeren doelen op het relatieve, de verschillen,
en de Bron. Dat is de staat van niec-weten.
en de wortel op het absolute, het Ene Lichaam.
Er bestaat hierover een interessante koan uic de
De Bron waar bladeren en wortel naar teruggaan
Mumonkan, een bekende verzameling koans, met
is in het Japans shu, ofwel 'essentie'. Een ander sy­
de titel 'Hsi-chung maakt wagens'. * Hsi-chung
noniem is de geest van de Grote W ijze van India.
vond naar verluid de wagen uic, die in die tijd twee
Als we de Bron kunnen zien, kunnen we de geest
wielen en een as had. De koan vraagt wat er ge­
van de Grote W ijze van India zien. Deze Bron is
beurt als je de twee wielen en de as eraf haalt. De
de bron van dit moment nu. Wanneer we aan een
twee widen slaan op de wereld van dualisme: het
koan zoals 'Wat is je oorspronkelijke gezicht voor­
ene wiel is het absolute en het andere het relatieve·'
dat je ouders geboren waren?' of 'Wat is het geluid
her ene is de bladeren en her andere is de wor-
van een hand?' werken, hebben we te maken met
tel. Wanneer je de twee wielen eraf haalt, blijft de
de wortel. De Bron gaat daaraan vooraf. Daar gaan
as, de sraat van eenheid, over, maar neem de as
zowel het absolute als het relatieve naar terug en
(de staat van eenheid als idee bevindt zich nog in
daar komen ze vandaan.
het gebied van het dualisme) ook weg, en wat is er
Een grote fout die vaak gemaakt wordt als men
clan nog? De Sandokai zegt dat zowel de as als de
zich in zen verdiept, is dat men denkt dat er iets we­
wielen overblijven - 'zowel wortel als bladen heb­
zenlijk verkeerd is met de wereld van dualiteit, en
ben hun eigen nut'. Wat overblijft, wanneer alle
dat deze overstegen of op de een of andere manier
ideeen weggevallen zijn, is slechts het functioneren
eens en vooral ver worpen moet worden. Het gaat
van alle dingen zoals het is, onafhankelijk van onze
erom dualiteit niet te ontkennen of te overstijgen,
ideeen wat ze zijn of zouden moeten zijn; alles
maar je er volledig in onder te dompelen. Totaal
'dualiteit worden' wil zeggen dat je niet alleen her
* Zenkei Shibayama, 7he Gmekss Barrier: Zen Comments on the Mum­
relatieve, maar ook het absolute wordt, omdat het onkan (Boston: Shambala Publicarions, 2000), 72.

155
154
functioneert nu ongehinderd omdat we niet meer ziekte in de zin dat het niet gewoon is, maar we
gehecht zijn aan ideeen. In zekere zin is het ver­ hebben dit onderzoek nodig als een middel om
warrend zelfs maar te zeggen dat de as en de wielen steeds beter te kunnen doorgronden wat her leven
blijven bestaan, omdat ze nergens heen gaan! Door is. We moeten ons ook realiseren dat het een mid­
terug ce keren naar hun ware natuur, manifesteert del is, d:it het niet gewoon is, en dat we met opzet
hun grenzeloos vrij functioneren zich hier en nu. ziek worden om onszelf ce kunnen genezen of im­
In ons dagelijkse leven functioneren we in de muun te maken.
wereld van dualisme zonder ons er eigenlijk van De Vijf Posiries zijn slechts vijf verschillende
bewust te zijn dat we in die wereld besraan. (Zo­ manieren om naar dit moment re kijken, maar dit
als bij het personage van Moliere komt het nooit moment zelf is onafhankelijk van deze Vijf Posities.
in ons op dat we in proza spreken.) Her idee zelf Het is slechts dit moment, zoals het is, onafhanke­
van dualisme is maar een idee; het ontstaat niet lijk van ieder idee, ook die in en door de Vijf Posi­
vanzelf. Als het egobewustzijn helemaal wegvalt, ties uitgedrukt warden. Over dit moment spreken
noemen we dit functioneren 'gewoon' en bedoelen in de context van de Vijf Posities voorkomt dat we
daarmee dar het volkomen vrij is van ideeen, ook niet meer anders kunnen dan een van deze als het
ongewone als het absolute, het relatieve en de Bron. 'juiste' gezichrspunt re beschouwen. Het komt veel
Maar we moeten onze toevlucht nemen tot nuttige voor dat we nier meer anders kunnen dan denken
hulpmiddelen als her idee 'absoluut', 'relacief ' en dat we dir moment van nu zien zoals het is. Som­
'Bron', omdat wij in ons functioneren gekluisterd mige mensen gaan bijvoorbeeld bij alles war ze zien
zijn aan onze gehechtheid aan het ego. Tot we her uit van her relatieve, en menen dat er niet zoiets is
ego echt vergeren zijn, moeten we onze medicijnen als het 'absolute'. Anderen gaan bij alles war ze zien
innemen, moeten we oefenen met ideeen als rela­ uic van her absolute, en weer anderen zien alles als
tief, absoluut en Bron. een vervlechting van absoluut en relarief (daardoor
Maar waarom moeren we deze lange omweg omkennen ze impliciet dar er zoiets is als het ab­
maken? Als 'gewone denkwijze de Weg is', zoals solute alleen of her relatieve alleen). Bij koanscudie
meester Nan-ch'iian P'u-yuan verklaarde, waarom wordt de student gevraagd van elk van de Vijf Po­
kunnen we dan niec direct gewoon zijn? Blijkbaar sities een weergave te geven waarin die positie zich
moeten we ziek worden om ce kunnen genezen. duidelijk onderscheidr van de andere, ook al is er
Her bestuderen van de Vijf Posiries is een soon eigenlijk geen manier waarop je er een van kunt

156 157
weergeven zonder ze allemaal erbij te betrekken. realisatie en her loslaten van alle realisaties (nirwa­
De vraag 'wat blijft over?' kun je ook beant­ na). Deze vier aspecten hebben de vorm van een
woorden door eenvoudigweg te zeggen 'het leven spiraal die steeds doorgaat. Hee opwekken van de
zoals het is'. Het leven is de dingen zien zoals ze
bodhigeest becekent het opwekken van de aspiratie
zijn, als een voortdurend stromen, waarbij alles el­ om re mediteren en de Verlichte Weg te bereiken.
kaar doordringt, vrij van tegenspraak, zonder be­ Dat houdt beoefening in. Uit die beoefening komt
grenzing en einde. Wij zijn geneigd deze stroom realisatie voort, en uit die realisatie komt her los­
re omkennen door ons vast te houden aan iets dat lacen voort van wac gerealiseerd is - dit is war zen
we gerealiseerd hebben (met inbegrip, natuurlijk, betreft 'nirwana'. Dan wordt de bodhigeest weer
van de Vijf Posities). Wat de realisacie ook is, als opgewekt en begint het hele proces van voren af
je je eraan hecht, is dit het beslist niet. Hee kan aan en gaat eindeloos door. Is het niet fantastisch?
her niet zijn, omdat alles altijd verandert. De eerste
zentraining is bedoeld om ons bepaalde inzichcen
te lacen krijgen die ons in staat zullen stellen hec
Ene Lichaam zowel als de verschillen te zien, in
de hoop dat we deze inzichten ook weer los zullen
lacen om verder en dieper re kunnen gaan.
War die becreft doet het mij denken aan een van
mijn favoriece koans, 'Hoe spring je van een der­
tig meter hoge paal?' Ons probleem is altijd hoe
we onze realisaties moeten loslaten, opdat ze ons
niet verhinderen verder re gaan. Er komt geen eind
aan deze dertig meter hoge palen; dac wil zeggen,
de beoefening houdt nooit op. Hoe hoog de berg
ook is die je beklimt, er zijn er alcijd hoger. Dat is
de schoonheid van zenbeoefening - er komt geen
einde aan, her is nooit afgelopen!
Er zijn vier aspeccen aan onze beoefening: her
opwekken van de bodhigeest, de beoefening, de

158
159
Zoals ik al eerder zei, is het in zengeschrifren nor­
maal licht en duisternis als onderling inwissel­
baar te beschouwen. Soms is licht het relatieve en

ll duisternis het absolute, en dan weer omgekeerd.
'Licht is ook duisternis, maar behandel het niet
Twee pijlen die elkaar raken
als duisternis' betekent dat her relarieve ook het
in de lucht absolute is, maar houdt het relatieve nier voor het
absolute - ook al is het ene her andere. 'Duister­
nis is licht; zie haar niet als licht' betekent: her
absolute is het relatieve, maar zie het nier als het
relatieve.

Licht en duisternis zijn niet een, niet twee,
Licht is ook duisternis, zoals de ene voet bij het !open voor is en de andere
maar behandel het niet als duisternis. achter.
Duisternis is licht;
zie haar niet als licht. Deze metafoor lijkt op die van de eerder genoemde
ene handdruk: beide zijn beelden van geen-schei­
er belangrijksre woord in 'Vorm is inderdaad ding, van twee die funcrioneren als een.
H leegte, leegte inderdaad vorm' uir de Hart­
soetra vind ik het woord 'is'. Ook in 'Licht is ook Elk ding heeft zijn eigen karakter
duisternis' en 'Duisrernis is licht' berekent 'is' iden­ dat niet anders is dan zijn plaats en functie.
tiek zijn, gelijkheid, of gelijken. Met andere woor­
den, juist het lichr is duisternis, juist de duisternis Her oog bijvoorbeeld is duidelijk nier anders dan
is licht. Zoals de inktdruppel die zich volledig met zijn plaats en functie. Er is geen eenheid die oog
de vloeistof vermengt en toch zijn individualiteit heet (een idee) die losstaat van zijn plaats en func­
behoudt, is dit moment van nu tegelijkertijd zo­ tie (alleen maar zien). Elk relatief ding is het abso­
wel het absolute als het relatieve; licht is duisternis, lute. Aangezien dat absolute her Ene Lichaam is, is
duisternis is licht. elk relatief ding het hele universum.

160 161
Het relatieve past op het absolute De oorspronkelijke woorden Mizu kara kiku o ris­
als een doos en zijn deksel. suru koto nakare kun je vertalen als 'stel geen crite­
rium', of als 'er kan geen criterium gesteld warden'.
De Chinezen waren meesters in het maken van De eerste vertaling drukt her empirische standpunt
doosjes, waarvan de deksels niet gemakkelijk te uit, en waarschuwt ons ertegen onze eigen subjec­
ontdekken waren. Het enige wat je kon zien was tieve norm tot criterium te maken op grand waar­
het hele ding - niet doos en deksel afzonderlijk van we oordelen. De tweede geeft het innerlijke
- omdat de naad tussen beide onzichtbaar was. standpunt weer: aangezien dit het leven is zoals her
is, voorbij goed en kwaad of juist en verkeerd, kun­
Het absolute treft het relatieve nen er geen subjectieve normen, regels of criteria
als twee pijlen die elkaar raken in de lucht. gesteld warden.

Hoewel relatief en absoluutvolkomen vervloeid zijn, Als je de Wt>g niet ziet,
behouden ze hun eigenheid. Ondanks het slimme zie je hem niet ook als je hem bewandelt.
onrwerp van de doos, moeten we doos en deksel los Wanneerje de �g bewandelt, kom je niet dichterbij,
van elkaar zien, niet dat ze een ding warden. We boek je geen vooruitgang.
moeten ze zonder moeite afzonderlijk van elkaar en
als een ding kunnen behandelen. Deze twee regels We doen de beoefening niet om verlicht te war­
komen meestal als onafhankelijk couplet voor, in den; omdat we verlicht zijn, doen we de beoefe­
alle zengeschriften. Het beeld van doos-en-deksel ning. Orn deze reden kun je op geen enkele manier
wordt zelfs vaak gebruikt om de vaardigheid aan te dichter bij of verder van de Verlichte Weg komen.
geven van de zenleraar om een vraag van een leer ling
zo naadloos te beantwoorden dat er geen speling of Wie dit niet kan inzien,
gaping zit tussen vraag en anrwoord. (Zenmeester is er bergen en rivieren van verwijderd.
Yiin-men Wen-yen was hier beroemd om.) Een der­
gelijk antwoord 'past' echt op de vraag. Her origineel luidt als volgt: Mayote sen ga no ko o
hedatsu. Mayo, dat we eerder vertaalden door 'il­
Neem, dit horende, de Bron eenvoudig waar, lusie', betekem de staat van 'op een dwaalspoor ge­
stel geen criterium. bracht' of 'verdwaald zijn'. Als we niet zien dat dit

162 163
het is - dat dit moment zelf de staat van verlichting spoord er zo hard mogelijk aan te werken de Weg
is - clan zijn we verdwaald, op de verkeerde weg. te realiseren, omdat elk moment het allerlaatste
Verdwaald zijn, is denken dar we medireren om moment van ons leven is. Maar vanuit het inner­
verlicht re warden. Dat is de voornaamsre illusie! lijke standpunt kan er geen tijd verspild worden.
Elk moment is de Weg, dus kan hij onmogelijk
Luister, zij die zich een weg willen banen door deze verspild worden. Deze standpunten spreken elkaar
subtiele materie: niet tegen. We moeten ons best doen, alsof dit het
laatste moment was, zo gedreven moet onze beoe­
'Zich een weg banen door deze subtiele materie' is fening zijn. Tegelijkertijd behoren we de innerlijke
mijn vertaling van sangen. Sangen betekent 'door­ kant van de zaak te beseffen: dit is het- en je werkt
dringen'. Gen - hetzelfde 'gen' dat in mijn dhar­ hard!
manaam Tersugen zit - doelt op de subtilireiten Is het tegenstrijdig te zeggen dat we geen tijd
van het leven en is daarom zeer nauw verwant aan moeten verliezen en dat we geen criterium moeten
de intimireit waarover we het eerder hadden. De stellen (zoals in 'Neem, dit horende, de Bron een­
subtiliteiten of mysteries van hec leven zijn subciel voudig waar, stel geen criterium.')? Of er tijd wordt
of mysterieus omdat ze ons zo nabij zijn. Zenmees­ verspild of niet, klinkt zeker als een criterium, een
ter Lin-chi 1-hsi.ian benadrukre hoe belangrijk her maatsta£ Niettemin moeten we, empirisch gezien,
is door te dringen in de betekenis van dit woord subjectieve toetsen aanhouden om prioriteiten te
'gen'. 'Zij die zich een weg willen banen door deze kunnen vasrstellen voor onze handelingen, en te
subtiele materie' kan verraald worden als 'zij die kunnen bepalen wat meer of minder belangrijk is.
zich een weg willen banen door deze subtiliteir', Mijn richtlijn is dat als je daden jou en anderen
of dit gen. aanmoedigen de Weg te realiseren en verwezen­
lijken, je geen tijd verspilt: anders wel. Er is een
Verspil geen tijd, niet s nachts noch overdag! subtiel verschil tussen een subjecrieve maatstaf of
richtlijn hebben, en die tot een criterium maken.
Nogmaals, deze regel zou zowel van her innerlijke Als ik een subjectieve maatstaf of richtlijn gebruik
als van het empirische standpunt vertaald kunnen - niet om anderen aan te moedigen maar hen re
warden. Ik heb her empirische standpunt ingeno­ beoordelen - heb ik een criterium gesteld. Als ik
men. Vanuit dit gezichtspunt warden we aange- slechts zeg: 'Doe zazen', is dat geen criterium srel-

164 165
len. Alleen als ik iemand op basis daarvan ga be­ vast proberen te houden als een rustplaats of als
oordelen, wordt her wel een criterium. een zekere verwachting. De zenleraar laat als een
Zenleraren nemen altijd hun toevlucht tot be­ behendige dief zijn leerlingen idealiter niets over
paalde methodes en procedures, samen bekend clan een wanhopig verlangen de Weg te realiseren,
als upaya, of 'nuttige hulpmiddelen', maar dit zijn de grote kwestie van !even en dood hier en nu op
geen criteria, omdat het niet de intentie van de te lossen.
leraar is om te oordelen. Mijn eigen functionele, Waar wacht je op?
alledaagse definitie van een nuttig hulpmiddel is
weten wanneer je een student pootje moet haken
en wanneer niet. Het is nooit de intentie om te
oordelen, al ziet de leerling het misschien wel zo
(war op zich weer een nuttig middel is om bij die
leerling te gebruiken). Je zou kunnen denken dat
deze nuttige hulpmiddelen onnodig zijn omdat we
allemaal wezenlijk verlichr zijn, maar we hebben ze
wel nodig omdat we niet beseffen dat we verlicht
zijn. Nuttige hulpmiddelen zijn fundamenteel ui­
tingen van compassie, die her functioneren van de
prajna-wijsheid van geen-scheiding is; dergelijke
lege wijsheid gaat oordeel te boven of gaat eraan
vooraf.
Zoals alle goede zenleraren eindigt meester
Shih-t'ou Hsi-ch'ien zijn gedicht door ons allen
aan te moedigen iets te doen, nier alleen maar zijn
gedicht te lezen en te begrijpen. Een goede zenle­
raar motiveert studenten iets te doen, door te ste­
len van hun gehechtheid aan ideeen, door iets weg
te nemen dat hen zelfgenoegzaam en passief zou
kunnen maken, iets waar ze zich misschien aan

166
167
De Voorschriften

voor de Bodhisattva
De Voorschriften

voor de Bodhisattva

De Drie Schatten

�es Boeddha.
�es Dharma.
�esSang ha.

De Drie Zuivere Voorschriften

Hou.d op met kwaad doen.
Doe goed.
Doe goed aan anderen.

De Tien Plechtige Voorschriften

Niet-doden
Niet-stelen

171
Niet begerig zijn
Niet liegen
Niet onwetend zijn
Niet praten over de vergissingen enfouten van an­ 12

deren De voorschriften
Niet jezelf verheerlijken door anderen te bekriti­
voor de Bodhisattva
seren
Niet gierig zijn
Niet boos zijn De letterlijke, de subjectieve
Niet kwaadspreken van de Drie Schatten en de innerlijke opvatting

owel bij de Rinzai- als bij de Sotorichting van
Z zen komr minutieuze scudie van de voorschrif­
ten aan her eind van de formele training. Voor hen
die koansrudie doen in de Rinzairichting, kan her
wel tien jaar aan een sruk sruderen kosten voordar
men aan de koans over de voorschriften begint (of
twintig a dertig jaar, als iemand er niet aan een sruk
mee bezig is). Ook bij de Sotorichting wordc pas
aan gedetailleerde bestudering van de voorschrif­
ten begonnen wanneer men zijn formele training
bijna voltooid heeft.
In de traditie waartoe ik behoor, betekent een
gedetailleerd onderzoek naar de voorschriften de
bescudering van de zestien Voorschriften voor de
Bodhisattva en relevante commentaren door Bo­
dhidharma (die her boeddhisme van India naar

172 173
China bracht) en Dagen. In de studie inbegrepen moeilijk is de voorschriften te zien of re waarderen
zijn honderdvijftig tot tweehonderd koans die spe­ vanuit het innerlijke standpunt dat vereist dat men
cifiek gaan over de voorschriften zoals ze door de de zogenaamde 'fundamentele wijsheid', of indrin­
twintigste-eeuwse Sotoleraar Daiun Harada Ro­ gend inzicht in wezenlijke leegte bezir.
shi geformuleerd zijn. Ook al komt de scudie van Tijdens het leven van Shakyamuni Boeddha
de voorschriften eerder laat dan vroeg tijdens de ontwikkelden de regels of richdijnen ten aanzien
traditionele studie, we moeten ons bedenken dat van de handelwijze van de sangha zich op een or­
de voorschriften tot de kern van de training tot ganische, spontane manier in reactie op bepaalde
zenmonnik horen, impliciet in elk aspect van de situaties. Meestal was voor iedere regel die Shaky­
beoefening aanwezig. Hee kloosterleven is zelfs zo amuni Boeddha opstelde de concrete situatie waar
gestructureerd dat de dagelijkse gang van zaken de de regel een reactie op was, oak omschreven. Bij­
belichaming is van deze voorschriften. Daarenbo­ voorbeeld, in die dagen was katoen duur, luxueus
ven hadden Japanse zenmonniken vanzelfsprekend materiaal. Bedelmonniken werden altijd uitgeno­
al veel over de voorschriften gelezen voordat ze die digd in de huizen van leken die hen heel goed wil­
officieel bestudeerden; het aantal Japanse boeken den behandelen, en zich dus veel moeite getroost­
over de voorschriften zeer omvangrijk! ten om kussens en lakens van katoen voor hen te
Orn die reden geloof ik dat we in het westen, halen. Aangezien monniken verondersteld werden
waar de meeste beoefenaars van zen geen kloos­ een zeer eenvoudig leven te leiden en zichzelf niet
terling zijn, de voorschriften aan het begin van de als bijzondere mensen te beschouwen, stelde Sha­
formele studie moeten bestuderen en bediscussie­ kyamuni Boeddha een regel op tegen het gebruik
ren, in plaats van aan het eind, en ze steeds weer ter van katoen. Het algemene doel van alle regels was
hand moeten nemen naarmate ons spirituele be­ de harmonie in de sangha te bevorderen.
grip rijpt. Tegen het eind kunnen we meer aan for­ Toen deze regels door de eeuwen heen van de ene
mele studie doen, maar het is belangrijk dat deze cultuur naar de andere werden overgebracht, werd
voorschriften deel van onze kern warden, deel van de context ervan steeds meer vergeten; zo werden
ons wezen en ons leven. wat in aanvang relatieve, van de situatie afhanke­
Waarom beschouwt men in Japan studie van lijke richdijnen waren ten slotte absolute, bindende
voorschriften niet gepast tijdens de vroege stadia normen. Wat ook plaatsvond was een scheiding tus­
van de beoefening? De reden is dat het in het begin sen de kloosterorden en lekengemeenschappen. Het

174 175
werd algemeen gebruik, in bepaalde vormen van De voorschriften overtreden is het glas vuil ma­
het boeddhisme, dat alleen monniken de volledige ken; ze breken komt overeen met het opzettelijk
voorschriften ontvingen, terwijl leken boeddhisten kapotsmijten van het glas. We noemen alles - be­
er veel minder kregen. Bovendien kregen de monni­ halve een volledig verbreken van de regels of zelf­
ken in de verschillende stadia van het kloosterleven moord - niet het breken, maar het overtreden van
telkens andere samenstellingen van voorschriften de regels. Alles behalve echte zelfvernietiging is een
uit de volledige verzameling. Op een bepaald mo­ overtreding die we voortdurend goedmaken door
ment werd bij zen de overdracht van deze volledige het glas te reinigen.
reeks voorschriften aan monniken gestopt. Wat wel
werd overgebracht waren wat we nu de Voorschrif­ Ik wil het hebben over drie manieren om naar de
ten voor de Bodhisattva noemen, en deze worden voorschriften te kijken en terwijl ik dat doe, je een
zowel aan leken als aan monniken gegeven. idee geven waarom we ze niet kunnen overtreden,
Deze zestien Voorschriften voor de Bodhisattva ook al doen we het bij elke gelegenheid. Die drie
verschillen in sfeer en opzet aanmerkelijk van die zijn: de letterlijke, de subjectieve en de wezenlijke,
van de oorspronkelijke reeks regels, ontwikkeld in innerlijke opvatting. Vanuit de letterlijke opvat­
de dagen van Shakyamuni Boeddha. In plaats van ting is het iemand eenvoudig verboden ook maar
gedragsnormen voor te schrijven, omschrijven ze een van voorschriften om welke reden dan oak te
de verschillende aspecten van wie we in de grond overtreden. Geen enkele verwijzing naar situatie
zijn. Orn die reden kun je ze eigenlijk onmogelijk of veranderende omstandigheden wordt als rele­
overtreden; het is zelfs zinloos van een dergelijke vant beschouwd. Neem bijvoorbeeld de regel dat
overtreding te spreken. Toch lijkt het, wanneer we een monnik niet mag zitten of slapen - en zelfs
ze bestuderen, onmogelijk ze niet te overtreden. niet mag staan - op katoen. Een monnik van de
Beide beweringen zijn waar. Men moet hier een Theravada orde bezocht eens het Zencentrum van
onderscheid maken tussen overtreden en breken. Los Angeles. Omdat hij deze regel gehoorzaamde,
Neem een glas en zie het als de voorschriften. verwijderden we er alles waar katoen in zat, ook
Elk ogenblik bevuilen en bemodderen we dit glas de kussens en marten die we voor meditatie ge­
en laten er sporen op achter. Waarom? Omdat we bruikten. Vanuit de letterlijke opvatting was wat
het gebruiken! Ook als we het laten staan waar we deden absoluut noodzakelijk; er was geen reden
het is zonder het te gebruiken, wordt het vuil. of excuus om er niet aan te gehoorzamen. Deze

176 177
geese van onvoorwaardelijke verplichting en ge­ zelfde. Vanuit deze opvatting is er geen verschil tus­
hoorzaamheid is kenmerkend voor de letterlijke sen katoen en iets anders, geen onderscheid russen
opvatting. Vanuit dit gezichtspunt vindt men dat het luxueuze en het niet-luxueuze. Er zijn eenvou­
elk van de zestien voorschriften een absoluut bin­ dig helemaal geen verschillen.
dend bevel uitdrukt. Het gaat erom dat we geacht worden de voor­
Dit is niet her geval bij de subjectieve en inner­ schriften vanuit alle opvattingen tegelijk te hand­
lijke opvatting. De subjectieve opvatting kent twee haven; het is geen kwestie van er een uic kiezen.
aspecten: mededogen, en een min of meer intuY­ Vanuit her innerlijke standpunt kunnen de voor­
tief gevoel van juistheid of gepastheid. Aangezien schriften onmogelijk overtreden worden; vanuit
mededogen hier het directe functioneren van pra­ het letterlijke standpunt is het bijna niet mogelijk
jna-wijsheid betekent, hangt dit aspect af van de ze niet te overtreden. Het lijkt onmogelijk deze drie
diepgang van iemands realisatie, die ook de basis opvattingen tegelijk ce handhaven. De enige ma­
is voor iemands vermogen intuYtief te bepalen wat nier waarop we dit kunnen doen is als we helemaal
juist en verkeerd is in verband met een gegeven in de staat van eenheid kunnen zijn. Wanneer we
situatie of omstandigheid. Vanuit deze opvatting in die staat zijn, doen we alleen maar, functioneren
zou het omstandige gedoe en de omhaal die nodig we alleen maar, en verdwijnen de drie opvattingen
was om de Theravada-monnik te huisvesten, zoals helemaal. De manier waarop we overtredingen van
het feit dat al deze inspanning maar voor een mens de voorschriften opruimen is door in een-te-zijn,
werd gedaan, allemaal in overweging worden ge­ door in de staat van geen-scheiding te zijn.
nomen voordat er enige actie werd ondernomen.
De derde opvatting is de innerlijke, die het stand­ Vanuit het innerlijke standpunt zeggen we dat de
punt van de staat van leegte, her domein van een­ zestien Bodhsattvavoorschriften gecomprimeerd
heid, uitdrukt. Vanuit dit standpunt is het onmo­ kunnen worden tot de eerste: Wees Boeddha, wees
gelijk een van de voorschriften te overtreden omdat de Verlichte, wees een met. Dit eerste voorschrift
er in dit domein van eenheid eenvoudig niet zoiets wordt vervolgens uitgebreid tot de Drie Schatten:
is als 'voorschriften' (of wat dan ook, trouwens). Er
zijn geen aspecten van het leven; er is alleen het Ene "Wees Boeddha.
Lichaam van het !even zelf, zonder enig spoor van "Wees Dharma.
veelheid, maar van moment tot moment nooit het- "Wees Sangha.

178 179
Deze Drie Schatten vormen de verblijfplaats of de vindt of niet, maak het schoon! Er wordt voort­
manifestatie van de bron van ons leven. durend schoongemaakt. Door dit schoonmaken
te w6rden, is het onvermijdelijk dat de zenleerling
Dan komen de Drie Zuivere Voorschriften: verandert, net als zijn omgeving en de mensen met
wie hij in contact komt. Dit schoonmaakproces is
Houd op met kwaad doen. vanaf het begin aan de gang en regelijkertijd ge­
Doegoed. beuren er dingen die weer een puinhoop van her
Doegoed aan anderen. leven maken. Hier komt geen eind aan. We komen
nooit op het punt dat we her glas niet meer schoon
Deze worden her Lichaam van de Drie Schatten hoeven te maken.
genoemd. De Zuivere Voorschriften worden bij Dit is een van de belangrijkste punten bij her
uitbreiding de Tien Plechtige Voorschriften ge­ bescuderen van de voorschriften in zen. Je wast de
noemd, waarin het fonctioneren van het lichaam vaat en krijgt over een poosje een nieuwe stapel
van de Drie Schatten is neergelegd. borden. Her is nooit gedaan! Je kunt je dit wel re­
Het doel van her bescuderen van de voorschrif­ aliseren, maar je moet niet zo passief worden of
ten is om ons bewustzijn te verdiepen van de as­ verlamd raken dat je de borden zich maar laat op­
pecten van ons leven en ons inzicht te geven in srapelen. Je moet kijken naar de rommel die er ge­
de redenen waarom we her glas altijd weer vuil maakt wordt. Voorrdurend verdrijven de omstan­
maken. Als gevolg daarvan worden we ertoe ge­ digheden ons uit elke zogenaamde orde die we in
bracht beter voor her glas te zorgen. De redenen onze geest hebben geschapen en laten ons in chaos
of oorzaken dat her glas vuil wordt, zijn niet per functioneren. Wat doen we eraan? We doen!
se een kwestie van goed of slecht, en evenmin zijn
ze zo belangrijk als her reinigen van her glas, uit­
eindelijk. Wanneer we de voorschriften bestude­
ren wordt ons inzicht in - en dankbaarheid voor
- alles waar her bij het vuil en schoon maken van
het glas om gaat, verdiept en verruimd. Daarom
wordt er in een zenklooster zo de nadruk gelegd op
schoonmaken. Het doet er niet toe of jij iets vuil

180 181
Wees Dharma, Wees Sangha'; degene die de voor­
schriften ontving zou zeggen: 'Nu ben ik Boeddha,
Nu ben ik Dharma, Nu ben ik Sangha.' Andere ac­
l3 ceptabele vertalingen zijn: 'Ik bewijs eer aan Boed­
dha, of 'Ik neem mijn toevlucht in Boeddha'.
De Drie Schatten en
Vanuit het innerlijke standpunt is de juiste ver­
de Drie Zuivere Voorschriften taling 'nu ben ik Boeddha'; dat wil zeggen, we zijn
altijd al niets anders dan de Verlichte. We moeten
dit ontdekken en ervaren, maar of we dat nu doen
of niet, in wezen is het altijd het geval. Vanuit dit
gezichtspunt kun je niet nier-Boeddha zijn. 'Wees
Boeddha' geeft het empirische standpunt weer.
We moeten beseffen dat we Boeddha zijn. Nu we
e eerste drie voorschriften, de Drie Schatten,
D
Boeddha zijn, moeten we Boeddha zijn-we moe­
kunnen op allerlei manieren venaald war­ ten onze realisatie verdiepen tot we niet meer het
den. Ik venaal ze als: idee hebben dat we de Verlichte zijn. Als we die
staat eenmaal gerealiseerd hebben, komen 'nu ben
Wees Boeddha. ik Boeddha en 'wees Boeddha' bij elkaar.
�esDharma.
Wees Sangha. Er zijn drie verschillende manieren om naar de Drie
Schatten te kijken. De eerste is de Een-Lichaam­
Toen mijn leraar Taizan Maezumi Roshi en ik aan Drie-Schatten, die het standpunt weergeeft dat we
de vertaling van de Drie Schatten werkten om ze te allemaal een ding zijn dat voortdurend verandert,
gebruiken bij ceremonies waarin de voorschriften evolueert en zich ontvouwt. Als bijvoorbeeld een
gegeven werden, vroegen we ons af of het cruciale bloem in Los Angeles van de boom vale, vallen wij
woord hi er venaald zou moeten warden met 'wees', met de bloem en als de bloem. Vanuit het gezichts­
in de gebiedende wijs, of met het tegenwoordig punt van de Een-Lichaam-Drie-Schatten is Boed­
deelwoord in de betekenis van 'nu ben ik'. We be­ dha de wereld van leegte. Die is niet een soort lege
sloten dat de officiant zou zeggen: 'Wees Boeddha, ruimte, maar het hele universum; of, wiskundig uit-

182 183
gedrukt, de universele reeks die alles bevat of alles is. eenheid en veelheid, leegte en vorm bestaat. Deze
Als deze universele reeks tot de rand toe vol is met harmonie is her feit dat Boeddha en Dharma het­
alles, zonder uitzondering, in welke zin is hij dan zelfde zijn. Ze zijn verschillend en tegelijkertijd
leeg? In de zin dat het alles omvat voordat wij iets hetzelfde. Wanneer we dus de gelo&e aBeggen om
'zus of zo' noemen, volledig onafhankelijk van alle Boeddha, Dharma en Sangha te zijn, beloven we
labels, ideeen of categorieen. Zonder ideeen is niets plechtig dit allemaal te zijn. In wezen kun je het
van deze universele reeks uit te sluiten; daarom is hij onmogelijk n.let zijn; tegelijkertijd moeren we die
universeel. lets uitsluiten vereist het idee, het weten ervaren en realiseren. We kunnen ons niet tevreden
dat iets 'zus of zo' is. Juist deze dwangmatige ime­ stellen met alleen maar zeggen dat we Boeddha
resse om te weten weerhoudt ons ervan te beseffen zijn en dat we dus niets hoeven doen. We moeten
dat we de universele reeks zijn. Zonder afgeschei­ beseffen wat deze Drie Schatten zijn.
denheid deze universele reeks zijn, is niet-weten.
De Dharma van de Een-Lichaam-Drie-Schat­ De rweede manier om naar de Drie Schatten te
ten is de wereld van vormen, verschijnselen, veel­ kijken heec de Gerealiseerde (of Gemanifesteerde)
heid. Het staar gelijk aan alle mogelijke manieren Drie Schatten. In die geval is Boeddha Shakyamu­
waarop je de elemencen van de universele reeks ni Boeddha, niet gezien als de historische figuur,
kunc rubriceren, of je er een beeld van kunt vor­ maar als de belichaming van de realisatie dat Ik
men. Als je naar een mandala kijkt, zie je een beeld de Verlichte ben. Wie verlicht is, is Shakyamuni,
of model van deze universele reeks: in her midden de manifestatie van deze realisatie. Als je dit niet
zit Vairochana Boeddha, die de wereld van leegte hebt gerealiseerd, clan kun je je, hoewel je je ge­
vertegenwoordigt en vanuit dir midden omvou­ rust Vairochana Boeddha kunt noemen, niet met
wen zich alle vormen die er kunnen bestaan. Het hetzelfde gemak Shakyamuni (de realisatie van we­
midden is alle mogelijke vormen; alle mogelijke zenlijke verlichting) noemen.
vormen zijn her midden. Dat komr doordat het De Dharma van de Gerealiseerde Orie Schatten
midden een punt zonder dimensie is. Doordar het bestaar uit de leringen van de Verlichte, waarmee
niets is, sluit hec niets uit; doordat hec niets uit­ meestal de leringen van Shakyamuni Boeddha be­
sluit, is het alles. doeld worden zoals ze in de soetra's staan. Maar in
De Sangha van de Een-Lichaam-Drie-Schatten bredere zin kunnen we ook over de leringen van ie­
is de harmonie die er cussen Boeddha en Dharma, der gerealiseerd mens spreken als over de Dharma

184 185
van de Gerealiseerde Drie Schatten. In de Sangha de Behouden Drie Schatten te zijn. De Dharma

van de Gerealiseerde Drie Schatten bevinden zich van de Behouden Drie Schatten bestaat uit alle

de leerlingen van de Verlichte die de Weg gere­ teisho's, 'zentoespraken', van een zenleraar. 'Teisho'

aliseerd hebben - niet allemaal, alleen zij die de is een moeilijk woord om te vertalen, omdat je het
Weg gerealiseerd hebben. Wanneer we dus de ge­ niet gemakkelijk in een geschikte rubriek kunt on­

lofte afleggen Boeddha, Dharma en Sangha te zijn, derbrengen. Laten we zeggen dat een teisho een

beloven we plechtig de gerealiseerde Boeddha, de toespraak is van een verlichte. Teisho's halen onze

gerealiseerde Dharma en de gerealiseerde Sangha ideeen onderuit in plaats van dat ze nieuwe aan

te zijn. onze verzameling toevoegen. De Dharma in deze
betekenis omvat niet alleen wat de verlichten ge­

De Derde beschouwingswijze van de Drie schatten zegd hebben, maar ook wat ze gedaan hebben. De

heet de Behouden Drie Schatten. Wanneer we de Sangha van de Behouden Drie Schatten slaat op

Drie Schatten vanuit dit gezichtspunt bestuderen, alien die de geloften doen en mediteren om de weg

onderzoeken we het belang van de erfelijke lijn en van Boeddha te realiseren.

de Dharma-overdracht. Ook al is er strikt geno­ Deze Drie Schatten zijn heel belangrijk, zoals

men niets over te brengen, moeten we de Dharma een stuur van een auto dat ons op de goede weg

doorgeven; dit is de belangrijkste prioriteit voor houdt.

zenleraren. De Drie Schatten blijven behouden
door de wezenlijk ononderbroken lijn vanaf Sha­ De Drie Zuivere Voorschrifren zijn:

kyamuni Boeddha tot het heden voort te zetten.
(De erfelijke lijn gaat terug tot de Zeven Boeddha's Houd op met kwaad doen.

v66r Shakyamuni Boeddha- een onmetelijk lange Doegoed.

tijd geleden!) Doegoed aan anderen.

Met de Boeddha van de Behouden Drie Schat­
ten warden alle beelden, afbeeldingen en vormen In 'ophouden met kwaad doen' wordt met klem

van de verlichten bedoeld. Wanneer je in mijn gezegd dat je de mate van begoocheling die er be­

persoonlijke studeerkamer komt, maken de afbeel­ staat niet moet vergroten, en is daarom in wezen

dingen van mijn leraren deel uit van wat jij belooft een passieve levensbeschouwing. In contrast ermee

te zijn wanneer je plechtig belooft de Boeddha van wordt in 'goed doen' aangedrongen op het vergro-

186 187
ten van de mate van helderheid in de wereld en is doen'. Als je ernaar kijkt in het licht van individu­
daarom actiever. Goed doen richt zich op wat we ele therapie - het vinden van gemoedsrust, kalmte,
kunnen doen om onze eigen situatie te verbeteren. rust, enzovoort - bekijk je het in het licht van 'doe
'Goed doen aan anderen' activeert ons op al die goed'. Maar het kenmerk van zenrneditatie is dat
terreinen die we niet beschouwen als wij. Het eer­ de nadruk wordt gelegd op het goed doen aan an­
ste en tweede Zuivere Voorschrift gaat over onszelf deren, orndat het mediteren langzarnerhand het
en de derde over anderen. onderscheid tussen het zelf en de ander afbreekt.
Wanneer we vanuit het innerlijke gezichtspunt Het is de bron van een krachtige energie die van­
spreken, waar geen scheiding is tussen het zelf en zelf naar buiten stroomt en zich onbegrensd over
de ander, vallen de drie samen. het hele universum uitstrekt. De ornvang van zo
Elke handeling die we verrichten kan bekeken een energie kan niet beperkt worden, je kunt ner­
worden vanuit het standpunt van de Drie Zuivere gens ophouden. Doe je dat wel, clan is het geen
Voorschriften. We kunnen ons altijd afvragen of zenbeoefening meer, want zen is synoniem met
wat we aan het doen zijn slecht is - of maakt dat ik het hele leven. Wie een bepaalde wijkplaats zoekt,
erger misleid word. Verbetert wat ik nu doe mijn verwerpt daarmee het hele leven ten gunste van
situatie - doet het iets goeds voor me? Is wat ik een gedeelte waarin hij zich prettig kan voelen. We
nu doe goed voor anderen? 'Ophouden met kwaad moeten de bodhisattva zijn 'die intense prajnapara­
doen' vertelt me niets te doen wat de situatie on­ mita doet', en dat betekent dat hij elke fantasie van
doorzichtiger maakt. Helpt wat ik nu doe mij be­ rust opgeeft. Wanneer we zenmeditatie doen, war­
seffen waar het in het leven om gaat? Deze vraag is den we een vormloos middelpum gewaar - zoals
afkomstig van het standpunt van 'doe goed'. Helpt het oog van een cydoon - waar het oorverdovend
wat ik nu doe anderen beseffen waar het in het stil is, en waaruit zich tegelijkertijd een draaikolk
leven om gaat? Deze vraag is afkomstig van het van enorme activiteit in alle richcingen uitstrekt.
standpunt van 'doe goed aan anderen'. De energie van de zenmeditatie voert ons vanzelf
Laten we eens kijken naar de activiteit van voorbij 'houd op met kwaad doen', en 'doe goed',
zenmeditatie, in het licht van de Drie Zuivere die beide in de sfeer van het ego liggen, naar de
Voorschriften. Als je die beschouwt als onderbre­ sfeer van 'doe goed aan anderen'.
king van de stressituaties van het dagelijkse leven, Een Chinese dichter vroeg eens aan een zenle­
beschouw je meditatie als 'ophouden met kwaad raar wat het belangrijkste was in het boeddhisme.

188 189
De leraar gaf als antwoord: 'Houd op met kwaad niet. Volledig venrouwen in onze daden en beslis­
doen en doe alsjeblieft goed.' De dichter zei: 'Zelfs singen is er alleen bij volledige verlichting, dus is
een kind van drie kan die woorden herhalen.' De le­ het niet realistisch dat te verwachten. Zelfs bij vol­
raar antwoordde: 'Ja, zelfs een kind van drie kan die ledig vertrauwen blijven we de voorschriften nog
woorden herhalen, maar iemand van tachcig vindc overcreden, maar het verschil is dat we zien waarom
het nog moeilijk om te doen wat ze inhouden.' we het doen. We zien hoe een daad ontstaat in in­
Het gebeun vaak dat we iets doen wat goed is gewikkelde omstandigheden en toestanden, en hoe
voor onszelf - omdat het ons inzicht in wat het het naleven van een of meer voorschriften een ander
leven is verheldert - dat misschien niet goed voor standpunt niet honoreert. Orn die reden moeten we
anderen is. Een voorbeeld is onze kleine kinderen 's voortdurend boete doen. Dit houdt geen zelfkastij­
morgens vroeg aan zichzelf overlaten, opdat wij in ding in. Het betekent opnieuw eenworden [atone,
de meditatiezaal kunnen mediteren. We dienen al­ boete doen, ge'interpreteerd als at-one, een met.
tijd zo goed mogelijk te kijken naar wat er gebeurt, ven.] Daarom is het absoluut noodzakelijk zazen te
terwijl we tegelijkenijd weten dat we, waar we ook doen, intense prajnaparamita te doen.
staan, het nooit goed genoeg kunnen zien. Zazen doen is de onderlinge verbondenheid
Een ander belangrijk conflict heeft re maken zien van alle leven, van het hele Ene Lichaam. We
met de keuze voor ophouden met kwaad doen, zien de mate waarin onze zazen en alles wat we
zonder re beseffen dat een dergelijke passieve be­ doen op iedereen en alles zijn invloed heeft. Maar
zigheid heel waarschijnlijk de andere Zuivere Voor­ of we dit zien of niet, we zouden in ieder geval
schriften ovenreedt die de nadruk leggen op doen, moeten aanvaarden dat dit zo is. We moeten besef­
en niet op lekker achteraver leunen. Beklemtoond fen dat wat we gebeunenissen, mensen of dingen
moet worden dat elke handeling, elke beslissing, noemen slechts verwantschappen zijn, snijpunten
gezien moet warden vanuit het standpunt van alle van verschijnselen die alle andere snijpunten van
drie de voorschriften. Het is geen kwestie van kie­ verschijnselen weerspiegelen. Die grate sprang
zen voor het ene, in plaats van voor her andere, de dienen we in onze meditatie te maken. En we kun­
drie zijn tegelijkertijd en impliciet in elke daad of nen dat doen omdat wij niets anders zijn dan deze
beslissing aanwezig. sprang!
Het punt is dat je zo goed mogelijk kijkt naar Alles wat we doen, zelfs als we alleen in onze
wat er gebeurt, of je nu weet wat je doen moet of slaapkamer liggen te slapen met het licht uit, heeft

190 191
invloed op het hele universum. Wanneer we dit
echt inzien, moet ons hele leven veranderen. Be­
seffen wie of wat we zijn, is beseffen dat we dit
Ene Lichaam zijn. Op het moment waarop we ons 14
dit realiseren, wordt alles in het Ene Lichaam ge­
Niet-doden
realiseerd. Dan zien we hoeveel er te doen is, om­
dat ons gezichtspunt, aanvankelijk beperkt tot het
ego, nu onbeperkt is. Wanneer je ziet dat jij alles
bent, moet alles gedaan worden! Aan het schoon­
maken van het glas komt geen einde, en juist die
staat waarin je eindeloos het glas schoonmaakt is
de staat van het Ene Lichaam.

k wil het graag hebben over het eerste van de
I Tien Plechtige Voorschriften: niet-doden. Dit
wordt soms vertaald als een gebiedende wijs, als
'Ge zult niet doden', maar in het Japanse woord
fosessho becekent fa 'niec-', dus de juiste vertaling
is 'niet-doden'. Volgens de letterlijke opvatting is
het 'Ge zult niet doden!' We zullen niet-doden
bekijken vanuit het standpunt van de innerlijke,
de subjectieve en de letterlijke opvatting, zowel als
vanuit het standpunt van de Drie Zuivere Voor­
schriften.
Vanuit het innerlijke standpunt bekeken, het
standpunt van het Ene Lichaam, van de boeddha­
natuur, de verlichte naruur, betekent nier-doden
dat er niers wordt geboren en niets sterft. Alleen
al her idee van geboorte en dood is overbodig. Her

192 193
leven is slechts dit Ene Lichaam dat voortdurend Her koesteren en zorgen voor leven gaat vaak ge­
verandert. We kunnen deze veranderingen desge­ paard met het nemen van leven. Mededogen wijst
wenst aanduiden als geboorte en dood, maar strikt op deze ogenschijnlijke paradox.
genomen komt dit idee met niers overeen. Als er 'Juistheid' wordt gedefinieerd door vier oor­
iets geboren moet worden en sterven, zou een van deelsaspecten: tijd, plaars, de mensen die erbij be­
ooze snijpunten of berrekkingen van vaste aard trokken zijn en kwantiteit. Her is een volkomen
moeten zijn; her zou niet-leeg moeten zijn. We zijn relatieve en subjecrieve gedachte. Laten we bijvoor­
geneigd re geloven in de objecrieve werkelijkheid beeld tijd, plaats, mensen en kwantiteit eens toepas­
van geboorte en dood, omdat we deze snijpunten sen op het snoeien van een boom. Zoals in de bij­
als solide verschijnselen waarnemen, in plaats van belse uitspraak 'voor alles is een tijd' is er een goed
als ongrijpbare betrekkingen. Het idee van doden seizoen en een verkeerd seizoen om re snoeien. Wat
heeft alleen betekenis wanneer dat wat doodt en plaats betreft moet je weten waar je moet snoeien.
dar war gedood wordt een solide werkelijkheid be­ Kwantiteit slaat dan op hoeveel (of hoe weinig) je
zitten. Maar vanuir het srandpunt van de wereld moet weghalen. Het omhakken van de hele boom
van leegre zijn er geen afzonderlijke objecten of zou beslist te veel zijn! Wat betreft de mensen die
subsranties. Daarom betekenr niet-doden, van in­ erbij betrokken zijn is een beroepskracht, die weet
nerlijk standpunt bekeken, niet-iets dat doodt - en wat hij doer, re verkiezen boven een amateur die er
niet-iets dat gedood wordt; vandaar niet-doden. misschien maar op los zou hakken.
Vanuit subjectief standpunr komen er twee Hoe je je met behulp van deze vier aspecten een
criteria aan te pas: het ene is mededogen en het oordeel vormt over war je moet doen, kan natuur­
andere is een relatief en volkomen intu!tief gevoel lijk behoorlijk ingewikkeld zijn. Maar nogmaals,
van juistheid. Mededogen berekenr in de context her gaat er niet om dat je de subjectieve opvatting
van niet-doden her aanmoedigen en koesreren van verkiest boven de letterlijke of innerlijke opvat­
leven. Her snoeien van een boom zou bijvoorbeeld ting, maar dat je je te alien tijde herinnert dat je
eenvoudig gezien kunnen worden als doden (een het voorschrift 'niet-doden' vanuir alle drie opvat­
overrreding van de letterlijke opvarting), of als iets tingen tegelijk hoort te volgen. Dit lijkt onmoge­
dat nodig is om de boom goed re verzorgen. Her­ lijk! Hoe kan ik eten (en dus her leven voeden)
zelfde kan gezegd worden van her verwijderen van zonder te doden? Hoe kan ik ademen zonder te
kankercellen, zowel als van eten en ademhalen. doden? Aangezien ik dat niet kan, hoe kan ik dan

194 195
de letterlijke opvatting respecteren? Is het mogelijk opdat wij kunnen blijven leven. Wanneer we dit
je aan alle opvattingen tegelijk te houden? echt hebben gezien, zullen we vanzelf de omvang
Wat er vanzelf vaak gebeun, is dat we zo veran­ van het offer dat wij voor ons leven nodig heb­
deren naarmate we ons meer en beter van het leven ben beperken en waarschijnlijk eenvoudiger gaan
bewust worden, dat we de vemietiging van het le­ leven. Een diepere dankbaarheid voor dit onein­
ven steeds meer beperken. Je zou bijvoorbeeld ve­ dig grote ondersteuningssysteem zal ons er steeds
getarier kunnen worden in plaats van een vleeseter. meer toe brengen een zo goed mogelijk gebruik
Hoewel er in beide gevallen leven wordt genomen, van al die offers te maken. Zelfs als we dit inner­
is er een verschil tussen het eten van leven dat zich lijke standpunt niet verwezenlijken, zelfs als we het
bewust is gedood te worden en leven dat dit be­ alleen maar accepteren, geloven of er serieus over
wustzijn blijkbaar niet heeft. Alles wat we eten is nadenken, zal ons leven veranderen. Zelfs als al­
een leven dat wordt genomen met het doel ander leen maar her begrip in ons gaat rijpen hoe alle
leven te voeden en te verzorgen. Het respecteren dharma's in elkaar grijpen, zal het steeds minder
van de letterlijke en subjectieve opvatting vereist gemakkelijk worden vanuir her enge standpunc
als compromis dat je de vernietiging van leven van her individuele ego te handelen.
minimaliseert, en niet blijft denken in absolute De ironie in de kern van zenbeoefening is dat
termen als 'doden' of 'niet-doden'. Hoewel we her de krachtigste manier om her voorschrift van her
niet-doden niet voor elkaar krijgen (tenzij we wil­ niet-doden re volgen is door het ego te doden. Als
len sterven), kunnen we het wel beperken. Maar we het ego kunnen doden - ofwel, echt vergeten
her subjectieve standpunt is in wezen relatief. leder - zijn we op dat moment her oneindige leven van
van ons zal heel anders denken over wat leven is of de Boeddha, en dus bezig het leven op een zo vol­
niet is, en daarmee wat doden is of niet is. ledig en zo oprecht mogelijke manier te koesteren
Bovenal dienen we de wezenlijke betekenis van en te verzorgen. Wanneer we het ego doden, ma­
niet-doden re beseffen; dat zorgt ervoor dat we ken we een eind aan de scheiding die het leven nog
steeds beter onderkennen wat er niet allemaal ge­ het meest bedreigt en her doden mogelijk maakt.
vraagd wordt om ieder gegeven leven in stand re
houden. We moeten de onbegrensde onderlinge Laten we nu eens naar niec-doden kijken door de
afhankelijkheid binnen dit Ene Lichaam zien; hoe­ lens van de Drie Zuivere Voorschriften. Wat bete­
veel leven zich, van moment tot moment, opoffert kent niet-doden vanuit het standpunt van ' houd op

196 197
met kwaad doen'? Dood niet onnodig; beperk de Dharma van Samyaksambodhi; dit is de weg
hoeveelheid leven die je neemt. Laten we het voor­ van alle mensen. Goed doen aan anderen: hier­
beeld van de boom nog eens nemen. Ophouden met mee overstijg je het alledaagse en ga je het hei­
kwaad doen houdt in dat ik niets doe om de boom lige te boven; hiermee bevrijd je jezelf en ande­
te vernietigen of te verwonden. Maar dit staat gelijk ren ... Niet-doden: het leven is niet-doden. Het
met passief niets doen, waardoor de boom uitein­ zaad van Boeddha groeit onophoudelijk. Houd
delijk sterft! Niet-doden vanuit het standpunt van je aan de wijsheid van Boeddha, en dood geen
'doe goed' betekent actief het leven bevorderen en leven.*
koesteren. Vanuit deze opvatting snoei en bemest
ik de boom, en beide gaan gepaard met doden. Als De volgende uitspraak over niet-doden wordt aan
de boom verstikt wordt door klimplanten, moet ik Bodhidharma toegeschreven: 'De tien dharmawe­
die planten er af snijden. 'Doe goed aan anderen' relden zijn lichaam en geest. Op het gebied van
betekent in deze context dat ik het oneindige aantal de eeuwigdurende dharma, wordt het niet erop
manieren bekijk waarop de boom met zijn omge­ nahouden van een opvatting van uitroeiing het
ving in wisselwerking staat: het gras, andere bomen Voorschrift van het Zich Onthouden van Doden
die hun best doen in leven te blijven, de vogels die genoemd.' Zoals altijd bij zijn commentaar op de
er in nestelen, enzovoort. Het spreekt vanzelf dat voorschriften gaat Bodhidharma van het inner­
als we de letterlijke opvatting van niet-doden zou­ lijke standpunt uit. 'Het erop nahouden van een
den volgen, we niets zouden snoeien en de boom opvatting van uitroeiing' betekent toevoegen aan
zouden laten sterven. Het is kennelijk niet zo ge­ of afnemen van het Ene Lichaam. Dogen Zenji
makkelijk te weten wat je moet doen! formuleert dit scherp door te zeggen 'Het leven is
Dogen Zenji heeft over de Drie Zuivere Voor­ niet-doden.' Daar een uitzondering op bedenken
schriften en het eerste Plechtige Voorschrift het is er een opvatting van uitroeiing op nahouden.
volgende te zeggen: Bovendien is elke opvatting of idee er een van uit­
roeiing, aangezien dingen alleen als opvatting of
Ophouden met kwaad doen: dit is de eeuwige idee schijnbaar een individueel of vast karakter
verblijfplaats van de wetten en regels van alle hebben. Dar is wat dood betekent in de ogen van
Boeddha's; dit is de bron zelf van de wetten en het voortdurend veranderende Ene Lichaam.
regels van alle Boeddha's. Goed doen: dit is de
* Do gen Zenji, Kyojukaimon (Instructions on the Precepts).

198 199
We hebben vanuic zes opvattingen - de lecterlijke, lijk volgr dat de letterlijke opvatting niet gehand­
de subjectieve, de innerlijke of wezenlijke, en die haafd kan warden. Is dat zo?
van de Drie Zuivere Voorschrifcen - gesproken en Laten we, op dit punt gekomen, weer over het
onderzocht hoe men zich vanuic al deze gezichts­ begrip niec-handeling - ofwel handeling zonder
pumen tegelijk aan die voorschrift, net als aan de afgescheidenheid - praten, wat zich in de sfeer van
andere Plechtige Voorschriften, kan houden. Er het Ene Lichaam, van leegte, bevindt. Wanneer we
zijn duidelijke voorbeelden van sicuaties waarin het hebben over niet-handeling, hebben we her
her praktisch onmogelijk lijkt alle opvattingen te­ over een scaat waarin er al doende geen doen is. Er
gelijk te honoreren. War moecen we zeggen over de gebeurt alleen iets als er sprake is van afgescheiden­
euthanasie van een dier of een mens? Wat moeten heid; als die er niet is, gebeurt er niet-iets.
we zeggen over het doden van iemand als Hider? Niet-handeling is geen passieve coestand; her is
Tot nu toe hebben we het gehad over het snoeien niet letterlijk 'geen actie'. Her is in feite de zeer ac­
van bomen, waar je gemakkelijker over kunt pra­ tieve uitspraak van niet-afgescheiden zijn van wat er
ten, omdat er minder ernotie bij kornt kijken. Is er gebeurt. Wanneer we van niet-handeling spreken,
een boeddhistische ethische en morele code die ons hebben we het over iecs zonder afgescheidenheid
kan helpen te weten wat we rnoeten doen? Welke doen, zodat er niet-iets wordt gedaan. Zeg bijvoor­
rnorele richdijnen kunnen er warden opgesteld beeld dat er een man op de treinrails vale cerwijl
voor het beoefenen van zen? Het begrijpen van er een trein aankomt. lemand anders springt hem
de verschillende standpunten waaruit je de voor­ meteen achrerna om hem re helpen. Hij denkt niet,
schriften kunt bekijken is een ding; ze allernaal in hij overweegt de gevolgen van zijn handelingen niet,
de praktijk ce eerbiedigen is iets heel anders. Is dit hij springt. Die sprong is niet-handeling. Er springt
te doen? nog iemand, maar pas nadat hij er even over heeft
Het probleern ontstaat door de ogenschijnlijke gedacht wat hij moesc doen of hoever de trein is.
onverenigbaarheid van het innerlijke en het letter­ Die is handeling. Het lijkt hetzelfde, maar her ene is
lijke standpunt: her eersce zegt dat er niet zoiets is niet-handeling omdac her onmiddellijk is; er wordt
als doden; de tweede houdt vol dat elk doden in niet-iets gedaan. Het andere is handeling omdat er
alle omstandigheden strike verboden is. Maar her afgescheidenheid is, en er iets gedaan wordt.
probleem ligt feirelijk dieper. Her leven zelf gaat Neem nu het geval van een atoombom die ex­
gepaard met dood en dood rnaken, waaruit eigen- plodeert, waarbij duizenden mensen gedood wor-

200 201
den. Deze waarneming vindt plaats in de relacieve voor de Bodhisattva zijn geen klip en klare richtlij­
sfeer. Van het standpunt van het Ene Lichaam be­ nen die op de een of andere magische wijze zorgen
keken gebeurt er niet-iets, want daar zijn we niet dac alles goed komt. Als ze dat waren, zouden we
in de sfeer van scheiding tussen subject en object. geen zazen nodig hebben. Waar zijn deze voor­
Als dac wat gewoonlijk als doden wordt beschre­ schriften dan voor? War heb je eraan?
ven ook omschreven kan warden als niet-hande­ Wij allemaal hebben fantasieen over iets zo­
ling, kunnen we ons dan houden aan de letterlijke genaamd goed doen, maar wat betekent dat?
opvatting? Als ik een ben met doden en moorden, Zoiets bestaat niet! Wat zenbeoefening aangaac,
is het dan nog steeds doden of moorden? Het in­ kunnen we slechts spreken van iets op de juiste
nerlijke scandpunt zegt dat er in een dergelijk geval manier doen, nadat we dit Ene Lichaam hebben
niet-iets gebeurt. Hee letterlijke standpunc daaren­ gerealiseerd en verwezenlijkt. (Feitelijk is er geen
tegen, lijkc zich er niet om te bekommeren of de 'nadat'; realisacie en verwezenlijking gaan beide
handeling met of zonder afgescheidenheid wordt zonder begin of einde door.) De beoefening helpt
uitgevoerd. Zolang de dood her gevolg is, is er ons am scheiding tussen ons en ieder 'probleem'
sprake van doodmaken. waarmee we geconfronceerd warden teniet ce
Laat ik iets meer zeggen over 'iets doen' en 'niets doen, zij helpt ons het probleem te 'worden'.
doen'. De verleiding bestaac 'ophouden met kwaad Hoewel die niet betekent dat we, oh wonder, al­
doen' te interpreteren als niets doen, omdat je met tijd het goede zullen doen, betekent het wel dat
iets doen altijd het risico loopt iets te verprutsen ons functioneren niet meer berust op het denken,
of alles erger te maken. 'Doe goed' daarentegen, het is vrijer. Met een dergelijke vrijheid van func­
vereist dat we iets doen, net als 'doe goed aan ande­ tioneren is het waarschijnlijker dat wij iets op een
ren'. We moeten iets doen, niet alleen voor onszelf, geschikte manier kunnen oplossen. Wanneer er
maar voor alles en iedereen. geen afgescheidenheid is, is er een gevoel van geen
Meestal is elke situatie waarmee we geconfron­ keuze: doordat je de situatie bent, beancwoord je
teerd worden onoverzichtelijk, in de zin dat er er gewoon aan. Bovendien is de respons dit de­
geen duidelijke of voor de hand liggende manier is situatie-zij n zelf.
om ermee om te gaan. Het leven laat geen simpele Orn terug te komen op het voorbeeld van het
ancwoorden toe; als het dat wel deed, zouden we ze snoeien van de boom: Door de boom te zijn, is je
al hebben. Utopia bescaat niet! De Voorschriften beslissing - die noch de juiste, noch de verkeerde

202 203
is - implicier in die intimireir. Je hoeft nier na te Her is belangrijk deze voorschrifren nier re be­
denken, je functioneren wordr niet geblokkeerd schouwen als antwoorden, of te denken dat ze een
door mentale overweging. Je staat nier op een af­ soort transcendence erhische geldigheid bezitten.
srand en zegt: 'Ik denk dat de boom zus en zo wil Ze verrellen ons nier war we moeten doen of hoe
doen, maar volgens de voorschrifcen moer ik ei­ we het rnoeten doen, en dat kunnen ze oak niet.
genlijk dir en dat doen. Maar ik heb her gevoel dat Omdat ze niets dan uitingen van het Ene Lichaam
dir en dar ... ' zijn, zijn het dharma's die ontstaan al naargelang
Neem jezelf als een lichaam. Je denkt niet over de omstandigheden, en zijn daarom srrikt situa­
jezelf als besraande uir allerlei ledematen en cel­ tiegebonden. De fantasie dat we situaties en om­
len en water en bloed. Je denkt over jezelf als dit srandigheden op de een of andere manier kunnen
lichaam, dit ene ding, en reageert direct in over­ overstijgen en er achter kunnen komen wat abso­
eenscemming met de omstandigheden. Het is geen luut en eeuwig juist of verkeerd is, is niet meer dan
kwestie van weten war je moer doen, maar van res­ dat- fantasie! We besruderen de voorschrifcen om
pons geven op. ons leven te verwerkelijken en te verwezenlijken.
Stel je voor dat er een groep zenbeoefenaars is, Omdat de voorschrifren daar slechrs aspecten van
die allemaal experts zijn in her snoeien van bomen zijn, kunnen we B.exibele, situatiegebonden richt­
en allemaal oak het onderscheid tussen subject en lijnen onrwikkelen, maar dat is alles. De geest van
object hebben uitgebannen. Ze gaan het bas in en de voorschriften is de geest van wat ons leven is.
kijken naar de bomen. Zouden ze, hoewel ze een Orn deze geest te doorgronden is her eerste vereiste
zijn met het bos en de bomen, allemaal tot het­ dat we de staat van eenheid realiseren. We hebben
zelfde besluit komen waar ze iets moeren snoeien her belang daarvan ingezien met betrekking tot her
en waar niet? Jammer genoeg (of gelukkig maar!) eersre Plechtige Voorschrifc van niet-doden, maar
geeft zenbeoefening ons geen anrwoord op deze of het geldt evenzeer voor de andere. Door te zien
enige andere vraag. Wat ze wel biedt, is de beoefe­ wat de staat van eenheid is, zien we de onderlinge
ning zelf en dat is de eeuwige gelegenheid de Ver­ afhankelijkheid van alle leven en de mate waarin
lichte Weg re realiseren en te verwezenlijken. Meer opoffering inherent is aan het oneindige proces
biedr ze ons niet! Zelfs wanneer je in de staat komr van het koesteren en verzorgen van her leven.
waarin je de bomen bent, heb je nog steeds geen Een praktisch gevolg van deze studie is dat we
antwoorden. Heb je die nodig? er in toenemende mate toe zullen neigen het juiste

204 205
te doen in een bepaalde situatie; niet het absoluut 'deugd', in de gebruikelijke zin. Men kan in geen
'juiste', maar het juiste in verband met de situatie. enkel opzicht zelfgenoegzaam warden, in morele
Dit betekent niet dat we weten dat dit het juiste
of andere zin. Het idee is zelfs onverenigbaar met
is, omdat een dergelijk weten pas mogelijk is als
de geest van onderling afhankelijke complexiteit
we ons losmaken van de siruatie. De juistheid in
die het leven is - het leven zoals het is, en niet als
kwestie komt nu juist doordat we ons niet buiten
de een of andere aan het brein ontsproten fantasie,
de situatie plaatsen, en is als zodanig een uiting
zoals we het we! eens willen zien.
van niet-weten. Terwijl we steeds blijven verwe­
zenlijken wie en wat we zijn, moeten we het juiste
doen; we doen dat wanneer we ideeen als juist of
ongepast niet meer hanteren.
De enige manier om de voorschriften vanuit
alle gezichtspunten te bewaren is vanuit het stand­
punt van het Ene Lichaam. Zolang we het Ene Li­
chaam niet hebben gerealiseerd en verwezenlijkt,
is het enige wat we kunnen doen voortdurend
blijven kijken naar de manier waarop we de voor­
schriften steeds overtreden en leren ons bewust te
zijn van alles wat een dergelijke overtreding met
zich meebrengt, die vanzelf plaatsvindt, ook in het
geval van juiste handeling en respons. Het belang­
rijke punt is dat juist deze overtredingen wijzen op
de onderlinge afhankelijkheid van alle levenl Juist
omdat dit Een Lichaam is, zijn overtredingen on­
vermijdelijk en zijn de overtredingen zelf een ex­
pressie en manifestatie van die Ene Lichaam.
Orn deze reden is het doel van de studie van de
voorschriften beslist niet dat men zich op de borst
slaat am wat men doet. Hee doel is helemaal niet

206
207
Epiloog

e voorschriften van de Zenorde van de Vre­
D destichter
Ik verplicht me tot de Drie Schatten:

Eenheid, de verlichte aard van alle wezens; Ver­
scheidenheid, de oceaan van wijsheid en compas­
sie; en
Harmonie, de onderlinge ajhankelijkheid van al­
les wat geschapen is.

Ik verplicht me tot de Drie Leerstellingen:

Niet Weten, waarmee ik idee-fixen over mezelfen
het universum loslaat;

209
Getuigen van de vreugde en het lijden van de we­ lk neem ook de volgende verplichtingen op me. Ik
reld; en verplicht me tot:
Het ondernemen van liefdevolle actie.
Een cultuur van geweldloosheid en eerbied voor
Ik verplicht me tot de volgende Tien Voorschriften: het !even;
Een cultuur van solidariteit en een rechtvaardige
Erkennen dat ik niet afeg scheiden ben van al wat economische orde;
is. Dit is het voorschrift van niet-doden. Een cultuur van verdraagzaamheid en een leven
Tevreden zijn met wat ik heb. Dit is het voorschrift gebaseerd op waarachtigheid; en
van niet-stelen. Een cultuur van gelijke rechten en partnerschap
Alie creaties met respect en waardigheid tegemoet tussen mannen en vrouwen.
treden. Dit is het voorschrift van kuis gedrag.
Luisteren en spreken met het hart. Dit is het voor­
schrift van niet liegen.
Een geest ontwikkelen die helder ziet. Dit is het
voorschrift van niet begoocheld zijn.
Onvoorwaardelijk aanvaarden wat elk moment te
bieden heeft. Dit is het voorschrift van niet praten
over vergissingen enfouten van anderen.
Zonder schuldgevoel ofkritiek uitspreken wat ik als
de waarheid zie. Dit is het voorschriftjezelfniet te
verhejfen en anderen niet de schuld te geven.
Alie ingredienten van mijn leven te gebruiken.
Dit is het voorschrift van niet gierig zijn.
Lijden te transformeren tot wijsheid. Dit is het
voorschrift van niet boos zijn.
Mijn leven eren als een instrument om vrede te
stichten. Dit is het voorschrift van niet kwaad
denken van de Drie Schatten.

210
211
vroeg. Ze bespraken dit dan met elkaar en met mij:
'Wat moet ik doen? Moet ik haar efo dollar geven,
vijf, tien? Wat doe ik als ik vermoed dat ze drugs
gebruikt? Bevorder ik het drugmisbruik doordat ik
iets geef, of doe ik er echt iets goeds mee? Hoe weet
ik wat ik moet doen?'
Vaak gebeurde dit vlak na de ochtendzazen.
Soms gebeurde het meteen na een weekendretrai­
te. Ze hadden dan goed gemediteerd en moesten
nu actie ondernemen. Wat was de juiste actie?
lk hoor deze vraag ook van mensen die nooit za­
zen doen: directeuren die willen dat hun bedrijf iets
voor de wereld becekem, aids-activisten, verlamd

e vrucht wordt uit zichzelf geboren door de aids-epidemie in Afrika, vredestichters

D die zich afvragen wat ze aan de oorlog in het Mid­
den-Oosten en het geweld in ons eigen land moe­
In die boek - en in mijn leven, sinds ik aan he t
eind van de jaren zescig zenonderrichc begon te ge­ ten doen. In allerlei gedaantes komt wat ze zeggen

ven - heb ik steeds gezegd dac het ons werk is de meestal neer op die ene vraag: Wat moet ik doen?

eenheid van leven te zien, het Ene Lichaam echt te Als je het mij vraagt, praat je, als je het hebe over

ervaren. Dat is het beoefenen van zazen. Dat is ook liefdevol handelen, over de kai, over voorschriften.

de praktijk van vrede stichten. Toen ik dus samen met mijn vrouw Roshi Jishu

In de meer dan twee decennia dat ik als zenac­ Holmes in 1996 de Zenorde van de Vredestich­

tivist bezig ben, is de volgende vraag mij telkens ter oprichtte, stelden we De Voorschriften van de

weer gesteld: 'Wat is juiste actie?' Die was de vraag Orde op, die bestonden uit de Voorschriften voor

die studenten me jaren geleden stelden in de zen­ de Bodhisattva, met inbegrip van de Drie Schat­

gemeenschap van New York. Bijna iedere keer dat ten en de Tien Plechtige Voorschriften. Maar we

ze in de verschillende Greyston organisaties in de brachten bepaalde veranderingen aan om vrede­

wijk Yonkers aan het werk gingen, werden ze ge­ stichters beter in staat te stellen de vraag, hoe je

confronteerd met een dakloze die hun om geld kunt weten wat je moet doen, te beantwoorden.

212 213
Zoals ik aan het eind van her laatste hoofdstuk zei, Wij zeggen dat zen her leven is. War is deze zen? War

is er niet een juisr anrwoord op deze vraag. War er is dit leven? Als zen het leven is, wat heeft het voor

wel is, is een gewoonte, de gewoonte om zonder zin dat er een leraar van west naar oost reist, of dat

afgescheidenheid te handelen, om vrede re stich­ hij zen van her ene land naar het andere land brengt?
ten. Nier vanuit de een of andere doctrine, niet War wordt er doorgegeven? Dit zijn maar een paar

met je hoofd, maar uitgaande van de realisatie van van de vragen die opkomen, wanneer we het hebben

het Ene Lichaam. Orn de Voorschriften van de over Bodhidharma's komst uit her Westen.

Zenorde van de Vredestichter berer met deze prak­ Bedenk wel dat Bodhidharma niet de een of

tijk te verbinden, veranderde ik de Drie Zuivere andere figuur is die lang, lang geleden leefde. Bo­

Voorschriften in Drie Kernstellingen. dhidharma zit in ons allemaal. Hij is onze leraren

Orn deze scellingen te kunnen beschrijven, wil die uit Japan, China en Tibet kwamen en de fakkel

ik graag een van mijn favoriete koans bespreken. droegen. Hij is ons allen, die waar ook vandaan

Het is het vie rd e voorbeeld in de verzameling van zijn gekomen tot waar we nu zijn. Waarom zijn we

koans die bekend zijn als de Poortloze Poort. Het hier? Wat brengen we met ons mee? Wat brengen

kernvoorbeeld, de koan zelf, is een vraag: 'Waar­ onze leraren met zich mee? War willen we ontvan­

om heeft de Vreemdeling uit her Westen geen gen? War willen we niet ontvangen?

baard?'* Er zijn een aantal manieren om met koans te

Met de 'Vreemdeling uit het Westen' wordt Bo­ werken. Een is om erover te praten of schrijven

dhidharma bedoeld, die her boeddhisme van India om iets te illustreren, zoals ik nu doe. Een andere,
naar China bracht en beschouwd wordt als de Eer­ waarmee ik echt koanwerk bedoel, is de koan te

ste Patriarch van China. Hij is een grote mythische worden. Word, in dit geval, de Vreemdeling uit her

figuur in zen en figureert in een aantal venellin­ Westen! Word de baard! Word Bodhidharma! De

gen en koans, waarvan de beroemdsre is: 'War is koan doorwerken is de staat ervaren die erin op­

de betekenis van de komst van de Patriarch uit het gesloten ligt, en in deze koan is dat Bodhidharma

Westen?'** Dit is een andere manier om te vragen: zijn. (Je hebt de koan doorgewerkt als je de staat

'War is zen?' die er in gepresenteerd wordt, ervaart. In deze koan
is dat 'Bodhidharma zijn'.
Koun Yamada, vert., Gateles Gate (Los Angeles: Center Publications,

De eerste staat van zijn voert ons naar het eerste
1979. 31.
•• Thomas and J. C. Cleary, vert., 7he Blue Cliff Record (Boulder, Zuivere Voorschrift, 'Houd op met kwaad doen',
Colo.: Shambala Publicacions Inc, 1977), 110.

214 215
waarvan Dagen Zenji zegt: 'Dit is de verblijfplaats Van het tweede Zuivere Voorschrift 'doe goed'
van wetten en regels van alle boeddha's. Dit is de zegt Dagen Zenji: 'Dit is de Dharma van Samy­
bron zelf van wetten en regels van alle boeddha's.' aksambodhi (hoogste verlichting). Dit is de weg
De koan 'Waarom heeft de Vreemdeling uit het van alle wezens.' Wat is de weg van alle wezens?
Westen geen baard?' vraagt ons deze verblijfplaats, Hoeveel mensen kunnen zeggen dat ze openstaan
deze bron re ervaren. Wat is dat? Her is de scaat van voor de weg van alle wezens? Hoeveel mensen
non-dualiteit, de staat van niet-weten, van niet-af­ kunnen zeggen dat elke weg die zich voordoet de
gescheiden zijn. juiste weg is?
De afbeeldingen die we van Bodhidharma heb­ Door de jaren heen heeft de term getuigen veel
ben, ronen hem bijvoorbeeld met een heel uitge­ berekenis voor mij gekregen. De Zesde Patriarch,
sproken voile baard. Als we aan de koan van de Hui-neng, definieerde zenbeoefening als de gees­
Vreemdeling uit her Westen werken, zou een nor­ testoestand waarin er geen scheiding tussen sub­
male reactie kunnen zijn: 'Maar hij heeft een baard!' ject en object, hoog en laag, juist of verkeerd is.
Al weten we dat Bodhidharma een baard heeft, wil Ik noem die beoefening 'getuigen', en het is de
dat nog niet zeggen dat we daarmee de kern raken. tweede Kernstelling van de Zenorde van de Vrede­
De kern is niet-weten. Het is onbelangrijk hoe vaak stichter. Volgens deze definitie getuigen we, als we
we afbeeldingen van Bodhidharma met een baard zazen doen, van de Orie Schatten, van de eenheid
hebben gezien; wanneer we deze koan benaderen, of van leven. Alles war we zonder afgescheidenheid of
welke situatie clan ook, moeten we hem benaderen ontkenning doen - een auto besruren, het ontbijt
in een staat van niet-weten, van niet-afgescheiden klaarmaken, de vuilniszak buiten zetten - is beoe­
zijn van de situatie, of koan, zelf. fening, of geruigen.
Deze verblijfplaats -deze staat van zijn, van niet­ Maar er is waarschijnlijk niemand die van alles
weten - is een moeilijke positie om in te verblijven. in her leven getuigt. Ieder van ons ontkenr iets.
Her is de positie waarin we niet weten war juist, wat Er zijn aspecten van mijn leven waar ik me van
verkeerd, wat echt en wat niet echt is. Het is de posi­ probeer te distancieren. We warden ook een maat­
tie van alleen maar zijn, van her leven zelf Dit komt schappij die bepaalde aspecten van zichzelf, zoals
overeen met de eerste Kernleerstelling van de Zen­ zwervers, aids, racisme en armoede, ontkenc. Za­
orde van de Vredestichter: 'Niet-weten, en daarmee zen, en alle vormen van beoefening waarin geen
idee-fixen over mijzelf en anderen loslaten.' scheiding is Cussen subject en object, scellen ons in

216 217
staat te getuigen van het hele leven zoals het is, op Wanneer ik getuig, stel ik me open voor wat is.
dit moment. Zo begint het helen. Door Bodhidharma's baard
Een teken van afgescheidenheid, van dualiteit, kun re zijn, leer ik hoe ik hem schoon moet houden,
je bijvoorbeeld ontwaren in het woord waarom, moet kammen, ervoor moet zorgen. De baard leert
zoals in onze koan: 'Waarom heeft de Vreemdeling ons iets, net als alle andere dingen die we proberen
uir het Westen geen baard?' Waarom? Dar is her re­ re ontkennen. Als we iets aan die dingen proberen
ken van dualiteit. Waarom worden we wakker van re leren, als we op een dakloze vrouw afstappen om
de wekker?Waarorn doen we die, waarom doen we haar te leren hoe ze moet leven, getuigen we niet.
dat? Waarom hebben we regels? Waarom hebben Als we naar haar luisteren, leert zij ons iets. Wat
we procedures en gewoontes? Waarom is het gras leert zij ons? Actie ondernemen. 'Onderneem lief­
groen? Waarom? devolle actie' is de derde Leerstelling van de Zen­
Ban waarom uit je leven en je getuigt. Voor war orde van de Vredestichter.
betreft deze koan wordt ons dus gevraagd Bodhi­ Liefdevolle aerie is de bloei van zazen, de bloei
dharma re zijn, zijn baard te zijn. Als we de baard van getuigen. Hee derde Zuivere Voorschrift is
voelen, de baard zijn, zien we alle problemen: dat 'Doe goed aan anderen', waar Dogen Zenji over
hij onverzorgd is, dat er eten in blijft zirten, dat er zegt: 'Die is het alledaagse overstijgen en voorbij
schimmels in groeien. In plaats van te vragen 'waar­ het heilige gaan. Dit is jezelf en anderen bevrijden.'
om', in plaats van hem van een afsrand te analyseren, Vele jaren geleden had ik in Los Angeles een erva­
erover te denken of te praten, zijn we die baard. Dar ring waarin ik her lijden van de hongerige geesren
is getuigen in de praktijk. De cweede Leerstelling zag en voelde. lk was omringd door allerlei lijden­
van de Zenorde van de Vredestichter is 'Gecuigen de mensen. Bijna onmiddellijk deed ik de gelofce
van de vreugde en het lijden van her universum.' om hen te dienen, hen te voeden. Hoe voeden we
Denk aan de jonge jaren van Shakyamuni Boed­ hen? Door het alledaagse te oversrijgen en voorbij
dha, toen zijn vader trachtte hem weg te houden her heilige te gaan. Her gaat er niet om dat we aan
van lijden, ouderdom en dood. Wij proberen in­ onze heiligheid werken, het gaat erom te dienen,
dividueel en als maatschappij ons ook afzijdig te aan re bieden, her aangebodene te zijn.
houden van die dingen, van onze collectieve zware, De vrucht wordr uit zichzelf geboren. Uir onze
vieze baard die ongekamd, ongewassen en onver­ zazen, uit ons getuigen, komr de juisre actie voorc.
zorgd is. We hoeven ons geen zorgen te maken over wat we

218 219
moeten doen, we hoeven ons er niet om te bekom­
meren of het wel juist is of verkeerd. Als we vanuit
de staat van niet-weten functioneren, als we getui­
gen, ontstaat het offer, wordt de vrucht geboren. Is Eerder verschenen bij uit geverij Samsara
dat geen opluchting?
'Door de bodhi-geest op te wekken, wordt alle
hongerige geesten het meest verfijnde maal aange­ Joana yoga in de praktijk Een origineel en prakrisch bock
Rita Beinrema
boden.' We reciteren elke dag de liturgie van de over hoe je Jnana yoga in hcc

90-77228-33-0 dagelijksc !even toepast. Met
Poort van Zoete Nectar. Wat is het meest verfijnde
oefeningen.
maal? Het opwekken van de bodhi-geest. Wie is
het meest verfijnde maal? Dat zijn wij.

Never mind Een non-dualiscische bcschrij­
Way ne Liquomran
ving en uideg van meer dan

90-77228-41-1 honderd verschillende spiricuelc
onderwerpen.

De weg van stilte Een combinarie van chriscelijke
Anthony de Mello
mystiek en oostersc filosofie met

90-77228-32-2 prachtige verhalen en simpele
gewaarzijnsoefeningen.

Nog een Messias Een Russische novelle over ecn
Alla Avilova
man die op cen dag cen seem

90-77228-00-4 hoorc die hem vcrcelt dat hij een
Messias is.

220
Spirituelc vcrlichting? Een roman over her reilen en Metanoia Via de psychiatrie en de psycho­
Vergcct het maar! Jan Foudraille
zeilen van een spiriruele leefge­ therapie komt Jan Foudraine tot
jedMcKmna
meenschap. Spannend, 90-77228-25-X her thema bevrijding, en tot de
90-77228-29-2
humoristisch en filosofisch. conclusie dar wat wij de
'persoonlijkheid' noemen, wd
eens iers heel anders zou kunnen
.
zijn dan wordt aangenomen.

Hoogbegaafd , nou en? Een ontdek-boek over Inzicht Een venameling inspirerende
Wendy Lammers van Vingers wijzmd 11aar
hoogbegaafdheid met ruim 100 reksten van zestien bekende
Toormburg demaan
illusrraties in kleur! auteurs, uitgebrachc ter ere van
90-77228-31-4 90-77228-21-7 her eersre lustrum van het tijd­
Voor kinderen van 5 rot 99 jaar!
schrift InZicht, waar regelmatig
publicaties van deze auteurs in
verschijnen.

Vrijheid in ovcrgave Gesprekken met Gangaji, een Word wat je bent Een verzameling teksten van de
Gangaji Alan Wlttts
leerling van Sri Poonjaji, over pionier van de 'new age' over

90-77228-27-6 o.a. macht, seks, emoties, 90-77228-23-3 uiteenlopende onderwerpen

waarheid en overgave. zoals: taoi'sme, boeddhisme,
christendom, hindoei:sme,
psychologie en psychotherapie.

Je bent niet wat je denkt Gesprekken (satsang) mer Jan De denkbeeldige gcest Informde gesprekken met de
fan van Rosmm U. G. Krishnmnurti
van Rossum over wie of war we man die werkelijk geen conces­

90-77228-28-4 in werkelijkheid zijn. 90-77228-24- l sies doer en alle spiriruele tradi­
ties, als zijnde verzinselen van de
geese, in hddere en duidelijke
bewoordingen van rafel veegr.

Onwcrelds wijs
Een parabd over een hilarische Het han van bewustzijn Deze tekst is een juweel, en
�; w,, \�i 7homas Byrom
con versatie tussen een uil en een doorscaac de vergelijking met de

90-77228-30-6 konijn. Noem het zen, taoi'sme Een vertaling van de Tao te King, Bhagavad Gita of
Ashcavakra Gica de Hart sucra met glans. Zeker
of advaira.

90-77228-22-5 ook door de prachrige, poecische
vertaling van Byrom.
Vrij z.ijn Een commenraar op de Ash- ...Niemand daat Dialogen met Tony Parsons.
WolurKurs Tony Parsons 'Er is geen betcr of slechter, er
tavakra Samhita. Nu nog even

90-77228-26-8 actueel als toen deze serie le- 90-77228-19-5 is geen pad en er valt niets te

zingen, 25 jaar geleden, werd bereiken. Alles wac vcrschijnt is
,
gehouden. De kcrnvraag was en bron.
is: 'Wie ben ik?'

Ontwakcn in Een persoonlijk, oncroerend De suuctuur van 'Dit boek legt in heldere
bet allcdaagsc
verhaal over bewustwording.
Zijn bewoordingen de basis van
Joan Tollfion Roy Whenary
i
Eerlijk, humoristisch en diep- het spiriruele zoeken bloot.'
90-77228-15-2 gaand. 90-77228-12-8 -RLlmesh S. Balsekar-

Bewusttijn De jezulet Anthony de Mello Niemand bier... Een weergave van dialogen mec
Anthony de Mello Tony Parsons Tony Parsons, o.a. gehouden in
vermengt chriscelijke mystiek
\

90-77228-16-0 met boeddhistische wijsheid en \ 90-77228-1 l-X Amsterdam in 2002.

komt daarbij tot een prachtige
I
I
synchese.

Wijshcid uit bet hart Een verhelderend, humoristisch Een-z.ijn in rch.tics Steven Harrison toont in dit
Alan Cohen Stevm Harrsi on bock dat we altijd en overal
bock met parabels, anekdoces, aan

90-77228-17-9 gedichcen en citaten uit verschil­ 90-77228-10-1
in relacie zijn. Ongeacht of we

lende tradicies. dat willen of beseffen.

Puels voor de zicl Een verzameling gedachcen en Het gelukkigc kind 'Een imposanc boek mec
Chuck Hillig i
St (Vtn Harrson verfrissende, nieuwe inzichcen
overpeinzingen van de psycho­

90- 77228-18-7 therapeut Chuck Hillig waarin 90-77228-20-9 over hec thema opvoeding'

oosrerse wijsheid en wescerse -Joseph Chilton Pearce-
psychologie samenkomen.
........ ..
Bent u net zo gelukkig Humorisrische cartoons en rek­
Tcrug van nooit Een geheel nieuwe en originele ....... .... - als uw hond�
weggeweest sten over een hondje dat in her
visie o p her oude heldendicht Alan Cohen
]1111 va11 Deltim
'nu' leefr en daarom volslagen
van Homerus: de Odyssee.
90-77228-03-9
90-77228-06-3 gelukkig is.
Jan van Delden ziet de reis van

Odysseus als een mctafoor voor

een inncrlijke reis naar duur­

zaam geluk.
Zoek geen antwoord In dit boek verdedigt psycho­
Er was eens... Door middel van verhalen en
Stevm Harrison
Ramesh Balsekar loog en schrijver Steven Harri­
anekdorcs maakr de lezer kennis
90-77228-02-0 son de stelling: 'Waarom levens­
90-77228-14-4 met her unieke onderrichr van
vragen nergens toe leiden.'
de inmiddels 86-jarige Ramesh

Balsekar.

Zoals Hct ls Dialogen met Tony Parsons over
Eeuwigheid NU! Gcspr ekken met Francis Lucille
Timy Parsons
Francis Lucille zijn boek 'Her Open Geheim.'
over onze 'ware natuur' waaruit
90-77228-05-5
90-77228-13-6 zijn eenvoud, warmte en helder­

heid duidclijk blijken.

Ontwaken in de droom Een persoonlijk verslag over
Verlichting voor 'Chuck Hilligs boek herbcrgr
Leo Hartong
beginners bewuscwording van 'war is.'
briljanre inzichren. Een ervan
ChuckHiUig
90-77228-07-1 Helder en humorisrisch.
kan je !even al ingrijpend ver-
90-77228-09-9 .
andcren.
-
-Deepak Chopra, MD.-

--

Kennendheid Een bloemlezing uit het werk
w..,wc1cr- Wiezockt In 100 humoristische beschou-
Alexn11der Smit
>.al ni<t vin<l8. zal niet vinden van de in 199 8 overleden
wingen worden de 'zoeker', de

i -1
Ram Tzu
. 90-77228-04-7 Nederlandse advaica-leraar
zoektocht' en de 'uicweg' op de
90-77228-01-2 Alexander Smit.
hak genomen.

�f Ram }rn

Onze titels, met een tekstfragment,
kunt u ook zien op onze website:

www.samsarabooks.com

Daar vindt u informatie over de boeken in voor­
bereiding, de agenda met informatie over lezingen
van onze auteurs en kunt u zich opgeven voor onze
nieuwsbrief.

Samsara Uitgeverij bv
Herengracht 341
1016 AZ Amsterdam
Telefoon: 020- 5550366
Fax: 020- 5550388
E-mail: info@samsarabooks.com
IS8N 90-77228-37-3