EZOTERYCZNE TROPY

W KULTURZE ZACHODU

KATOLICKI UNIWERSYTET LUBELSKI JANA PAWŁA II
WYDZIAŁ FILOZOFII

Religijność A l t e r n at y w n a
3

EZOTERYCZNE TROPY
W KULTURZE ZACHODU

Redakcja naukowa
Robert T. Ptaszek, Diana Sobieraj

Wydawnictwo KUL
Lublin 2013

Recenzent
dr hab. Henryk Kiereś, prof. KUL

Opracowanie redakcyjne
Lucyna Górna

Opracowanie komputerowe
Hanna Prokopowicz

Projekt okładki i stron tytułowych
Agnieszka Gawryszuk

© Copyright by Wydawnictwo KUL, Lublin 2013

ISBN 978-83-7702-667-0

Wydawnictwo KUL Druk i oprawa
ul. Zbożowa 61, 20-827 Lublin elpil
tel. 81 740-93-40, fax 81 740-93-50 ul. Artyleryjska 11
e-mail: wydawnictwo@kul.lublin.pl 08-110 Siedlce
http:// wydawnictwo.kul.lublin.pl e-mail: info@elpil.com.pl

Spis treści

Wstęp (Robert Ptaszek)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   7

Część I: Ezoteryzm w języku i literaturze

Sylwia Skuza (Uniwersytet Mikołaja Kopernika)
Elementy magii i okultyzmu utrwalone i zachowane w języku
na przykładzie przysłów i związków frazeologicznych polskich i włoskich  . . . . . . . . .   11
Dawid Nowakowski (Uniwersytet Łódzki)
Alegoria rajskich drzew i jej znaczenie według Lodovica Lazzarelliego  . . . . . . . . . . .  21
Tomasz Górny (Uniwersytet Jagielloński)
Hermetyzm a literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   39
Agata Sowińska (Uniwersytet Śląski)
Scientia Hermetica na linii czasu, czyli idea okresów historycznoliterackich
hermetyzmu  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  49
Tomasz Sójka (Uniwersytet Adama Mickiewicza)
Alchemiczny obraz animae mediae naturae w interpretacji
Carla Gustava Junga  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  57
Karolina Maria Kotkowska (Uniwersytet Śląski)
Dynamika dyskursywnego obrazu świata w ezoterycznej prasie polskiej
na przestrzeni dwóch dekad  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  69

Część II: Kulturowe oddziaływanie ezoteryzmu

Aleksandra Jakóbczyk-Gola (Akademia Humanistyczna w Pułtusku)
Dwie kaplice. Analiza porównawcza wątków neoplatońskich w kaplicy
Zygmuntowskiej w katedrze wawelskiej i kaplicy rodziny Chigich w kościele
Santa Maria del Popolo w Rzymie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   85

6  SPIS TREŚCI

Andrzej Kasperek (Uniwersytet Śląski)
Romantyzm a tradycja ezoteryczna. Obecność ezoterycznych wątków i inspiracji
w twórczości Augusta Cieszkowskiego i Zygmunta Krasińskiego  . . . . . . . . . . . . . . .  99
Beata K. Obsulewicz (Katolicki Uniwersytet Lubelski)
Epitafium ofiarom przesądów, czyli o Michale Duniaku Marii Konopnickiej  . . . . . . 115

Część III: Ezoteryzm w Polsce

Ada Łobożewicz (Uniwersytet Warszawski)
Od królewskich dworów po stragany. Kręte ścieżki hermetyzmu renesansowego
w kulturze staropolskiej  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
Magdalena Wójtowicz (Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej)
Magiczne funkcje wybranych liczb w kulturze tradycyjnej  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Magdalena Syguda (Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie)
Wierzenia i rytuały magiczne ludu polskiego związane z ciążą, porodem i połogiem
w XIX i na początku XX wieku  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
Dariusz Hryciuk (Centrum Przeciwdziałania Psychomanipulacji w Lublinie)
Rola filmu i innych mass mediów w kształtowaniu przekonań młodzieży lubelskiej
na temat ideologii ezoterycznych. Prezentacja wyników badań empirycznych . . . . . . 169

Uznaliśmy. Tekst ten jest szczególnie intersujący. będącej drugim tomem w serii wydawniczej „Religijność Alternatywna”. stając się jej istotnym składnikiem. W części tej znajduje się także analiza twórczości Karla Gustava Junga. którą przygotował Tomasz Górny. KUL. Ta obserwacja sprawiła. że podjęliśmy się przygotowania kolejnego opracowania. którzy korzystając z różnorodnego materiału źród- łowego. zwróciłem uwagę na fakt. w jaki o problematyce ezoterycznej pisze zajmująca się tą tematyką współczesna prasa polska. Następnie należało przedstawić je według czytelnego klucza. ze szczególnym uwzględnieniem pism z czasów renesansu – epoki szczególnie obfitującej w tego rodzaju publikacje. Robert T. w jakich ezoteryzm się przejawiał i nadal się przejawia w kulturze. Nie tylko nie zanikł. Jako kulturoznawcy musieliśmy znaleźć teksty opisujące różnorodne formy. Agata Sowińska oraz Tomasz Sójka). Zagadnieniem podjętym w kolejnej części pracy jest oddziaływanie ezoteryzmu na różne dziedziny zachodniej kultury. Wstęp We wstępie do książki Ezoteryzm w zachodniej kulturze. Ptaszek. W ten sposób otrzymaliśmy przegląd ezoterycznych tekstów literackich. które tym razem skupia się na prezentacji najważniejszych przejawów ezoteryzmu w zachodniej kulturze. Dawid Nowakowski. red. Przygotowanie książki stało się szczególnie ciekawym wyzwaniem dla redaktorów. że chociaż przez stulecia chrześcijaństwo kształtowało kulturę Zachodu. Realizację projektu rozpoczęliśmy od prezentacji specyficznego języka ezoteryzmu. Kończy ją zaś przygotowana przez Karolinę Kotkowską rekonstrukcja sposobu. to ezoteryzm był w niej stale obecny. Aleksandra Jakóbczyk-Gola pisze o obecności takich idei w sztuce renesansu. zajmują się filologiczno-historyczną analizą tekstów hermetycznych i okulty- stycznych. W tym celu sięgnęliśmy po teksty kilku autorów (Sylwia Skuza. Lublin 2013. . Diana Sobieraj. że ezoteryzm 1  Ezoteryzm w zachodniej kulturze. ale znacząco rozbudował i zmodyfikował swoje formy. Wyd. że w ten sposób dopełnione i wzbogacone będzie filozoficzne ujęcie zjawiska ezoteryzmu podjęte w tamtej pracy1. Także we współczesnej zachodniej kulturze ezoteryzm ma się bardzo dobrze. bo pokazuje.

Ada Łobożewicz pokazuje. I mimo znaczącego postępu technologicznego. że przedstawione w obu zredagowanych przez nich tomach o ezoteryzmie w kulturze teksty pozwolą czytelnikom lepiej zrozumieć nie tylko samo zjawisko ezoteryzmu. w której żyjemy. skutku- jącego dynamicznym rozwojem sfery materialnej. jak się na ogół wydaje. Koncentrują się zwłaszcza na roli tego typu praktyk w ważnych momentach ludzkiego życia. Robert T. Z kolei stu- dium Andrzeja Kasperka ukazuje pierwiastki ezoteryczne w twórczości polskich autorów epoki romantyzmu. Ostatnie z zamieszczonych opracowań. że wątki ezoteryczne znaleźć można także w twórczości Marii Konopnickiej. Ostatni tekst – którego autorem jest Dariusz Hryciuk – na podstawie badań empirycznych pokazuje. szczególnie filmu. Chcieli bowiem pokazać. że także w przekazie współ- czesnych mediów.8  WSTĘP stanowił inspirację nawet dla architektów projektujących budowle sakralne. że książka przedstawia tylko nieliczne inspi- racje. że kultura. pokazuje. którego autorką jest Beata Obsulewicz. Liczą jednak na to. jak istotna i inspirująca dla bardzo różnych środowisk była recepcja pism hermetycznych w renesansowej Polsce. ma coraz większe problemy ze swoją duchową tożsamością. Redaktorzy zdają sobie sprawę z faktu. Książkę kończą cztery teksty ukazujące różne przejawy ezoteryzmu w kulturze polskiej. Z kolei Magdalena Wójtowicz oraz Magdalena Syguda w swoich tekstach prezentują rolę konkretnych obrzędów magicznych w codziennej egzystencji człowieka. Ptaszek . które zachodnia kultura czerpie z tradycji ezoterycznej. nie do końca jest tak naukowa i racjo- nalna. stwierdzić można obecność ideologii ezoterycznej.

Część I EZOTERYZM W JĘZYKU I LITERATURZE .

.

n. Zachowanie.Sylwia Skuza Elementy magii i okultyzmu utrwalone i zachowane w języku na przykładzie przysłów i związków frazeologicznych polskich i włoskich Przysłowia. 235–149). Najdawniejszy zbiór nauk moralnych w Rzymie. Szpila – wskazują na to.. przeka- zywanego w tradycji ustnej z pokolenia na pokolenie. ale przede wszystkim żywego. istniało tylko zdanie – trafnie czy analogicznie odnoszące się do danej sytuacji. że przysłowie ciałem się stało zaraz po wykształceniu przez gatunek homo sapiens mowy. a w dużej części także i kopiowanie paremiologicznych materiałów rzymskich zawdzię- czamy średniowieczu. Szpila. Kolejne świadectwa znajdujemy w Babilonii (1440 p. przysłowia powstające na gruncie narodowym były 1  G.e. Oczywiście i tu nie można mówić o jednolitej bazie. Podkreśleniem odmienności przysłowia od zwykłego wyrażenia jest też jego łacińska nazwa – proverbium (zamiast zwykłych słów). „Ostrożne domysły – jak pisze G. ponieważ najprościej rzecz ujmując. 2  T. dużo sentencji i przysłów wplatał także w swoje dzieła poeta łaciński Publiliusz Syrus (I wiek przed Chrystusem). Niezależnie od kultury antycznej. Stały się one w pewnym sensie własnością wszystkich narodów i z czasem trudno było ustalić ich prawdziwe pochodzenie. A potem już w dokumentach hebraj- skich i innych zapisach pochodzących z basenu Morza Śródziemnego”1. a tym samym dający życie części aforyzmów i przysłów. na której początkowo opierały się paremie. Narodziny przysłowia giną w mrokach przeszłości. w krajach Europy zaczęły się rozwijać przysłowia rodzime. aż do momentu. z łatwością przekraczając bariery terytorialne i językowe. rozpowszechniały się nie tylko za pośrednictwem słowa drukowanego. które prócz zdań Katona i Seneki cytowało i przepisywało także apokryficzne zdania oraz przysłowia Greków: Arystotelesa i Platona2. jest autorstwa Katona (ok. które dotrwały do dziś. zaakceptowane i powtarzane przez daną społeczność. w którym zaczęło wieść swoje własne życie. wynika- jące z konkretnej obserwacji.). Lwów – Warszawa 1939. Sinko. s.] dwujęzycznych zbiorów arkadyjsko-sumeryjskich powstałych nie wcześniej niż 3500 lat p. 13. Krótko o przysłowiu. s. 15-17. Kraków 2003. Klasyczne przysłowia w polszczyźnie. .e. najmniejsze pod względem formy utwory literackie. Najstarsze zapisy przysłów pochodzą z [..n. Na początku nie było przysłowia.

szczególnie te ludowe. upiorów. wilkoła- ków. która służyła dobrym celom (leczenie. silnie wierzono w istnienie nadnaturalnych mocy: wszelkiego rodzaju demonów. ale także dla etnologów. bał się diabła. Przysłowia. s. początkowo przekazywanymi wyłącznie w formie ustnej. t. ale także wierzył w dobre i złe duchy (nierzadko pogańskie). Warszawa 2006. a więc były świadkami takiego a nie innego ówczesnego stanu języka. 4  J. . który dawał im życie. których obecność doskwierała człowiekowi przez stulecia: „Czart złoto na bagnach suszy”. zapewnianie urodzaju. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI. przez minione wieki zachowały dość niezwykły. Magię uprawiano przez całe wieki. Przysłowia polskie i włoskie obfitują w nazwy rozmaitych sił nieczystych. III.12  SYLWIA SKUZA przede wszystkim przysłowiami ludowymi (powstającymi również na podstawie pieśni ludowych. obraz dawnego człowieka. Związana z pogańskimi wierzeniami i formami uprawiania kultu. 3  M. Gorsza płeć. socjologów i folklorystów. świata magii i okultyzmu. zwana też miłosną (zajmująca się głównie przyciąganiem miłości do konkretnej osoby i utrzymywaniem tego uczucia). magia biała. Nowa księga przysłow polskich. który był bliski naszym przodkom. Bogucka. zwierzęta oraz powodowanie śmierci)3. 894. obraz dawnego świata. że pierwotnie wyrażenia te używane były w średniowieczu w katowniach i odnosiły się do zadawanych więźniowi wymyślnych tortur). Była to zarówno tzw. jakich współczesny użytkownik nie rozumie albo rozumie mylnie. jakbyśmy to mogli ująć metaforycznie. Jedną z najważniejszych cech charakterystycznych dla przysłowia a także związku frazeologicznego jest jego mała zmienność. zmór. dźwięczący nierzadko w wyrazach. Oprócz tych dwóch przeciwstawnych sobie magii we Włoszech istniała jeszcze tzw. Przysłowie nawiązuje do wierzenia ludowego o błędnych ognikach jako przepalającym się złocie4. który nie tylko czcił Boga. Są zatem skostniałymi wykopalinami językowymi. bo dany wyraz przez wieki zmieniał swoje znaczenie na całkowicie inne niż pierwotne. na przykładzie przysłów i związków frazeologicznych. a czasem nieco szokujący. s. Celem tego artykułu jest pokazanie. W mentalności ludzkiej przez całe wieki dominowała magiczna interpretacja świata. nieistniejący już. która w Polsce zaliczana była do magii białej. za pomocą czarów odganiał od siebie złe moce oraz próbował leczyć za pomocą magicznego zaklęcia i takich samych praktyk. magia czerwona. Przysłowia powstawały w róż- nych wiekach. 169. która miała szkodzić (sprowadzanie chorób na ludzi. Przysłowia to kopalnia wiedzy nie tylko dla językoznawców czy literaturoznawców. utrwalone w przysłowiu (np. płodności) oraz tzw. skrzatów. Magia była istotnym składnikiem kultury wszystkich ludów tworzących Europę po upadku starożytnego Rzymu. Warszawa 1972. które dzięki cesze stałości i odporności na zmiany zachowały. bajek czy zagadek). archaiczność. stanowiła dla ówczesnych ludzi ważny sposób przezwyciężania trudności życio- wych. iż ich użytkownicy nie mają pojęcia. Krzyżanowski. Pal go diabli wskazując.: dwa zwroty używane do dziś: Pal go sześć. magia czarna. jego gramatyki i zasobów leksykalnych.

czyhają czarownice i diabły). a osobliwie w górach i na Rusi. „Kogo zły duch zazionął. z a z i o n ą ć. Najwidoczniej nie miał Duńczewski informacji o tym. . 7  C. 266. u c z y n e k. J. Chciałabym też zaznaczyć. myśliwskie. Łacińskie oculus malus. krasnoludek. Pojęcie czarowania wyraża się u ludów aryjskich przeważnie słowami czynić. ELEMENTY MAGII. p r z e k o s i ć. „Zły duch go opętał”. Magia e esoterismo in Italia. Lud polski używa wyrazów o c z y n i ć. dręczących ludzi we śnie. t. I. czarowników i czarownic nie masz. trapi)”. jest jedną z najbardziej znanych i najsilniej zakorzenionych w ludzkim umyśle. o czym mogą świadczyć słowa autora Encyklopedii staropolskiej. także w Litwie”6. 6  Z. Owe magiczne praktyki uprawiano z powodzeniem tak w Polsce. rzuca urok. wzrokowe. Pogłos wierzeń ludowych o zmorach. Gatto Trocchi. I. istotach demonicznych. Rzucanie uroków. w znaczeniu czarów”8. jak u nas w Polsce. „Zmora go męczy (dusi. W podaniach ludowych opiekuńczy duch domowy. Pogłos wierzeń ludowych o opętaniu5. miłosne. robić. złe oko Wiara. że złe myśli jednej osoby mogą się na nas przedostać za pomocą jednego jej spojrzenia. Gloger. jak mocno magia wrosła w życie codzienne mieszkańców Włoch południowych7. Mai uscire di casa di venerdì notte. streghe e diavoli sono in agguato. t. Milano 1990. o d c z y n i ć. jakie będziemy nosili na sobie lub ze sobą. „Przez niego zły duch mówi”. tj. s. polskie złe oko i włoskie malocchio to złe spojrzenie. która ujrzała światło dzienne na początku XX wieku: „U ludu naszego najbardziej zakorzenioną jest wiara w czary: mleczne. s. Warszawa 1974. a czemu może zapobiec jedynie obrona w postaci najprzeróżniejszych magicznych talizmanów. z a z i o r a ć. odnoszących się wyłącznie do czarów i zamawiań. Mamy cały słowniczek wyrazów. Życie codzienne było pełne praktyk magicznych. Krzyżanowski. „Trapi go jak zmora”. które przynosi nieszczęście. nie poradzą księża”. t. III. 906. s. Encyklopedia staropolska. że nie zawsze będziemy mówić o wiekach odległych. 271. 1. Narzucić komu czary wzrokiem lud polski nazywa w różnych stronach: o z i o n ą ć. 8  Z. zaczynając od słów: „W żadnej nacyi tak wiele czarów. zaklinania złych mocy. Gloger. jak i we Włoszech. odczyniania uroków. u r o c z y ć i (za pomocą tchnienia) n a d ą ć. ALCHEMII I OKULTYZMU  13 „Każda chata ma swego skrzata”. 5  Przysłowie pochodzące z 1696 roku. Głośny wydawca kalendarzy Stanisław z Łazów Duńczewski w kalendarzu na rok 1759 podaje wiadomość o różnorodnych czarach w Polsce. Nowa księga. (Nie wychodź nigdy z domu w noc piątkową. Encyklopedia. oraz dotyczące suszy i pogody. lekarskie.

Mogło być także dowodem niewinności. słowo i ich magiczna moc utrwalona i zachowana w przysłowiach i powiedzeniach ludowych Siła słowa znana była od wieków. jak z taką magią walczyć: Occhio. Uocchie e maluocchie e furticielle all’uocchie: schiatta la ’mmidia e crepanoe’e maluocchie. będącym ostatecznym dowodem praw- domówności: „Niech w ziemię wrosnę”. mogło ono być przekleństwem. prezzemolo e finocchio (Oko. Kazimierz Morawski – był klasycznym wiekiem zabobonu i czarów”10. II. nierzadko powodującym śmierć: „Bodaj cię zły wiatr owionął”11. kto je posiadał. pietruszka i koper włoski). rozsta- wione widłowato naprzód. „Taka złośliwa. to zabija”. 869. rzucanego ››złem okiem‹‹. złe oko. Jeszcze większą siłę miało zawistne słowo. ale także wiele gestów mających bronić przed złym czarem: „Palce. toby się zwarzyło”. Przysłowia włoskie z kolei. Włosi istotnie wypracowali nie tylko magiczne formuły broniące przed rzucaniem złego uroku. 12  J. 269. 10  Tamże.  Gest. „Oko jego kieby żmija: na co spojrzy. istniejące do dziś w formie przysłowia. Krzyżanowski. „Niech mnie ziemia pochłonie (pogrzebie)”12. że wśród Słowian powszechne było wierzenie w „złe oczy”. s. malocchio. t. tego urocy”.14  SYLWIA SKUZA Z materiałów etnograficznych wynika. samym spojrzeniem ściągał na siebie nieszczęście9. Zwrot jest pogłosem dawnej przysięgi na ziemię. 9  Tamże. s. mówiąc o „złym oku” podają od razu sposoby. Nowa księga przysłów polskich. „złego oka” są liczne w paremiach polskich. samym spojrzeniem ściągał na innych nieszczęście. chronią dzisiejszego wieśniaka włoskiego od uroku. miała ona ogromną moc sprawczą. s. 2. kto je posiadał. w którym do naczynia wypełnionego wodą wlewa się olej i za pomocą magicznej formuły zatapia się złe oko (jakie symbolizuje okrągła kropla oleju) w wodzie. nawią- zuje do rytuału. Warszawa 1970. . Zaklęcie w dialekcie neapolitańskim odczyniające zły urok i złe oko. zaklęciem. „Złe ocy: na kogo spojrzy. 184. że gdyby spojrzała na mleko. Przysłowia związane z wierzeniem o rzucaniu uroków za pomocą „złego spojrzenia”. Co l’olio d’olia ogni male va via (Olej z oliwy przepędzi wszelkie zło) przysłowie nawiązuje do najbardziej znanego we Włoszech sposobu pozbycia się złego uroku. Wiek XVI na południu Europy – mówił w XIX wieku prof. 11  Pogłos zabobonu o morowym powietrzu. ale stwierdzają tylko fakt ist- nienia złej magii: „Mieć złe oczy”.

który miał chronić przed czarami czy wydarzeniami. ale moglibyśmy je przełożyć na język polski właśnie jako „odpukać w niemalowane drewno”). co urodzi ziemia (drewno. synowa i wdowa w przysłowiach polskich i włoskich. si accecca pure facendosi il segno della croce (Ten. ma moc odpędzania nieczystych mocy. . Skuza. którego zdradza partnerka. Encyklopedia. W ten właśnie sposób znak krzyża już w średniowieczu stał się zwykłym gestem magicznym16. ale starał się oswajać niektóre praktyki magiczne i wplatał je w swoje rytuały. Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w. „odpukać w niemalowane drewno”. s. t. Gorsza płeć. Jak możemy zobaczyć na przykładach – zarówno paremie polskie. Brzezia Łąka 2010. 16  J. co złe. procesje były odbierane przez tłumy niepiśmiennych wieśniaków jako rytuały magiczne15. ma przynieść szczęście i odegnać wszystko. Bogucka.. żelazo). teściowa. córka. Chi non ha fortuna. Gest ten ma jednak jeszcze drugie znaczenie i może być wskazaniem mężczyzny. na jakie człowiek nie miał wpływu. ALCHEMII I OKULTYZMU  15 Aby chronić się przed działaniem złej magii. Dowiat. 198. Namiastką takich reguł czy zaklęć były nierzadko przysłowia. Ręka. s. może się oślepić podczas robienia znaku krzyża). mają bardzo stare. czyli „rogacza”14. ale był jednym z wielu gestów. s. 74-75. żona. „Chłop się nie przeżegna dopóki piorunu nie usłyszy”. Kościół nie zwalczał pogańskich wierzeń. 271. recept czy mikstur wzbudza- jących miłość i pożądanie. Kobieta: matka. człowiek przygotował sobie cały zestaw znaków. W wielu kulturach w tym także polskiej i włoskiej to. panna. 17  Przysłowie sycylijskie: ’A cruci si fa mentri lampìa. Najpopularniejszym włoskim frazeologizmem związanym z gestem. jest z kolei wyrażenie fare le corna (dosłownie „robić rogi”. I. pogańskie korzenie. które miały go skutecznie przed magią bronić. 15  M. Gloger. kto nie ma szczęścia. nie wynikał on więc z wiary w Boga. 169. na której widać tylko palec wskazujący i mały palec dłoni. 14  Więcej: S. ELEMENTY MAGII. mającym chro- nić przed złym czarem. Polskie frazeologizmy typu: „odpukać w niemalowane”. 13  Z. Warszawa 1985. Najpospolitszą w Polsce ochroną domu przed czarami było wszak przybijanie starej podkowy (znalezionej na drodze) na progu domowym13. 3. kiedy na niebie się błyska). które zamykały w sobie antyczne wierzenia w możliwość zdobycia upragnionej miłości. s. Nabożeństwa celebrowane w kościele. Magia miłosna Od niepamiętnych czasów ludzkość poszukiwała reguł. jak i włoskie w pełni odzwierciedlają tę tezę. Ci si fa il segno della croce mentre ci sono i lampi17 (Czyni się znak krzyża.

Zwierzęta Swoje stałe miejsce w świecie magii i okultyzmu od wieków miały niektóre zwierzęta i ptaki. S’è mangiato il pelo di una donna (Zjadł kobiecy włos). że także i mężczyźni) wkładały do ciasta lub napoju. Rapelli. przysłowia polskie nie zachowały wspomnień o podobnych praktykach. Zabobony i przesądy uczyniły z tego niezależnego i dumnego zwierzęcia przyjaciela a czasem i ucieleśnienie diabła. uprzedzenia i zabobony są do dziś silniejsze i wyrazistsze niż te na północy kraju. Magię miłosną i mał- żeńską uprawiały przede wszystkim kobiety. 4. zmysłowego oddziaływania kobiety na mężczyznę. dlatego też nierzadko płonęły one na stosach wraz z kobietami oskarżonymi 18  G. głównie na południu. W przypadku magii miłosnej mieszkańców Półwyspu Apenińskiego dotykamy przede wszystkim świata południa Włoch. że na terenach Polski magia miłosna była nieznana. swój włos łonowy. który w przysłowiach polskich w ogóle się nie pojawia – nie znaczy to jednak. niż para wołów).16  SYLWIA SKUZA Przysłowia włoskie w sposób bardzo otwarty. Kultura. 19  J. jest to wątek. kobiety (ale zdarzało się. bezpruderyjny a nierzadko i wulgarny nawiązują do sfery seksualnej. a naukowcy tłumaczą to faktem. Dowiat. sto- sowano zaklęcia mające na celu zdobycie uczuć kochanej osoby. . We Włoszech. Podobne praktyki stosowano już od czasów średniowiecznych (ich podstawą były praktyki pogańskie) na terenach zamieszkałych przez Słowian. Czarny kot – il gatto nero jest praktycznie w całej Europie uznawany za symbol pecha czy zapowiadanego nieszczęścia. Jednak. 23.. 20  Tamże. Kot czczony w starożytnym Egipcie i uznawany przez islam jako ulubione zwierzę proroka Mahometa – w kulturze chrześcijańskiej nie miał już tyle szczęścia. Verona 2000. gdzie stereotypy. Aby to osiągnąć. lecz żona ponosiła najcięższe konsekwencje. gdy związek okazał się niedobrany”19. Proverbi italiani pillole di saggezza popolare. W średniowieczu więk- szość praktyk polegała na podawaniu mężczyznom w potrawach środków afrodyzyjnych począwszy od mięsa i krwi gołębia. 178. Niektóre z przysłów włoskich nawiązują do kobiecych włosów łonowych. Zjedzenie lub połknięcie go miało zapewnić odwzajemnioną miłość18. s. łączącej kobietę i mężczyznę. che un paio di buoi (Więcej uciągnie kobiecy włos łonowy. jak już podkreślałam.. Tira più un pelo di f. iż „wybór małżonki należał do mężczyzny i potem w małżeństwie nie mąż. a skończywszy na krwi menstruacyjnej20. s. Szczególnie mocno podkre- ślana jest siła fizycznego. obojętnego na ich uczucia wybranka. „Kot czarny – los marny” – mówią Polacy.

II. Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. Szaleństwo czy też obłęd leczono w dawnych czasach praktykami magicznymi. A. s. amaru duva vede. t. według których hukanie sowy zwiastowało nieszczęście.. beato dove siede. Nowa księga przysłów polskich. znajdującemu się w każdym niemal gospodarstwie. We Włoszech niechęć do kotów. 224. Przerażone zwierzę starało się z niego za wszelką cenę uwolnić23. II. „Trzeba by mu do głowy kura czarnego przyłożyć”. Warszawa 1993.. Krzyżanowski. Diabeł w kulturze polskiej: szkice z dziejów motywu i postaci. Civetta. która postradała zmysły staropolskie przysłowia mówiły: „Wart czarnej kury”. W odniesieniu do osoby. s. Magia ludowa posiłkowała się nimi nierzadko jako „lekarstwo” na choroby duszy lub ciała. „Na duszną chorobę jedno co rychlej łapać gdzie czarnej kokoszy” (1558). Pogłosem tamtych wydarzeń jest polskie przysłowie: „Brać koty w leszczoty”. jak kot z pęcherzem” oznacza: strasz- liwie się czymś stresować. [. Stankiewicz . Zwierzęta czy też ptaki były nie tylko zwiastunami nieszczęścia czy też kompanami Złego. 160. Przysłowie wywodzi się z zabobonnego obyczaju wypędzenia z kota diabła przez zaciskanie ogona zwierzęcia w drewno22. 22  J. Warszawa 2005. mądrość ludowa zachowała liczne warianty tego samego przysłowia z róż- nych lat. Kłosińska. Krzyżanowski. Sowa – ptak o nocnym trybie życia – z jednej strony od czasów starożytnych uznawana była za symbol mądrości (starożytna Grecja). komuś umrzeć po chwili”. Staropolskie przysłowia mówią o tym tak: „Sowa na dachu kwili. a następnie przywiązywano do ogona kotu. Ten barbarzyński obyczaj miał swoje korze- nie w wielowiekowej pogardzie dla tego zwierzęcia. beatu duva seda. ale groźny wygląd i huczący wśród ciszy nocnej głos był także od starożytności przyczyną przesądów. „Stosy płonęły wszędzie. na który patrzy). 257. Sobol. „Trzeba mu czarnej kury”. s. 25  J. gdy kto ma umrzeć w rodzinie”. gorzki ten. ALCHEMII I OKULTYZMU  17 o czary.] Zła sława tych zwierząt wywołała prawdziwe masa- kry poczciwych kotów”21. jednak nie ma przysłów mówiących na ten temat. 21  M. Nowa księga przysłów polskich. co świadczy o tym. a szczególnie tych o czarnym umaszczeniu. była identyczna. nadmuchiwano lub wrzucano do niego grochu. ale swoje pochodzenie zawdzięcza częstej na wsi zabawie. ELEMENTY MAGII. amaro dove vede24 (Sowa. Polski frazeologizm z kolei „biegać/latać. Rożek. Jak widzimy. gdzie siedzi. kiedy to po zakończonym świniobiciu brano świński pęcherz. . „Puszczyk woła na kominie. We Włoszech południowych sowa jest ptakiem przynoszącym szczęście domowi. na które ówczesna medycyna nie znała skutecznego lekarstwa. E. że częstą praktyką było przykładanie szaleńcowi do głowy świeżo zabitej czarnej kury25. „Godna głowa czarnej kokoszy”. bardzo coś przeżywać. jeżeli ptak usadowi się na jakimś drzewie tak. aby tylko na ten dom patrzeć. szczęśliwy dom. 23  A. 24  W dialekcie kalabryjskim: Pigula. ale jej obecność jest złym znakiem. na którym siada. t.

Za hipotezą. jaskier – „przywiązany czerwoną nicią na schodzie księżyca w znaku Byka. ha la salute nel corpo. Roma 1995. jakoby się lękają i mdleją”27. zbieraj zioła. odstraszające złe duchy. Świadczy o tym zapomniane już staropolskie powiedzenie: 26  J. na przykład siew. Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w.: bylica biała – „na szyi zawieszona zaczarowanemu. ale przede wszystkim zielarstwo. Zioła na zdrowie. Szałwia – szczególnie cenione ziele – miała właściwości nie tylko zdrowotne. ten przykrość sobie sadzi). leczy go”. tego śmierć nie ubodzie”. 49. wydany w końcu XIX wieku. Chi pianta il rosmarino. Zielnik czarodziejski to jest Zbiór przesądów o roślinach. zarówno polska jak i włoska: „Dzień świętego Jana woła: rwij rumianek. przemawia pośrednio fakt. s. bez których znajomości nie mogłyby – zgodnie z ówczesnymi pojęciami – wyko- nywać należycie pełnionych funkcji społecznych. (Szałwia cię uratuje). Le piante magiche: una ricerca storico-antropologica. leki. Przekonanie o tym zachowało się w paremiach obydwu narodów. jak wierzono. iż wiedza magiczna nie była własnością powszechną. ale też ich magiczne działanie na człowieka i na otaczające go żywioły. s. Polacy mówili: „Kto ma szałwię w ogrodzie. ten ma zdrowie w ciele).. I tak np. 29  J. 180. pomaga lunatykom”26. ale także. zioła na czary w przysłowiach Medycyna ludowa w całej Europie to nie tylko magiczne słowa i niezrozumiałe obrzędy znane jedynie wiedźmom czy znachorom. należały do wyłącznych kompetencji głowy rodziny i nawet biskup nie uchylał się od tego rytualnego obowiązku29. bo domowe ziółka. kiedy przyjdzie niemoc zdradki”. pianta il dispiacere (Kto sadzi rozmaryn. (Kto ma szałwię w ogródku. Rostafiński. Zielnik czarodziejski to jest Zbiór przesądów o roślinach autorstwa profesora Józefa Rosta- fińskiego (profesor wzorował się na 1500-stronicowym XVI-wiecznym dziele Szymona Syreńskiego). Włosi zaś: Chi ha la savia nell’orto. ogórek – „gdy grzmi. które go otaczają i na niego wpływają. a więc żywiołem najważniejszym dla życia na roli wiązało się także bardzo wiele magicznych obrzędów. na siły i wydarzenia. Giusti. jest niezwykle skrupulatnym i szczegółowym opisem ziół i roślin polnych. La salvia ti salva. . W przypadku włoskim jest bardzo podobnie. 28  S. Poszczególne osoby bywały wtajemniczone tylko w te działy magii. została skrupulatnie zebrana i udokumentowana28. wielowiekowa wiedza na temat oddziaływania ziół na zdrowie człowieka.18  SYLWIA SKUZA 5. 27  Tamże. że we wczesnym średniowieczu zabiegi magiczne cechował skomplikowany rytuał. „Zbieraj ziółka na przypadki. na ogolonym tyle głowy. Opisuje nie tylko fizyczno-zdrowotne skutki użycia ziół. Z naturą. Dowiat. Warszawa 1895. Pewne szczególnie doniosłe czynności związane z uprawą roli. Rolnikowi więc niezbędna była wiedza w zakresie magii rolniczej i tę przekazywał zapewne ojciec synowi z pokolenia na poko- lenie. 27. lepsze nieraz niż z apteki”. s. Tą wielowiekową mądrość zachowała także mądrość ludowa.

Lwów – Warszawa 1939. niezżętą. synowa i wdowa w przysłowiach polskich i włoskich. Gatto Trocchi C.. Warszawa 2005.: Klasyczne przysłowia w polszczyźnie. Milano 1990. Stankiewicz A.: Le piante magiche: una ricerca storico-antropologica. Rożek M. III. prawach – jako skutek niejako uboczny. jak się przed nim bronić tu i teraz. ELEMENTY MAGII. Rapelli G. jak walczyć z tym fenomenem. który możemy zobaczyć. Dowiat J. Bibliografia Bogucka M. J. pępek. Skuza S.: Zielnik czarodziejski to jest Zbiór przesądów o roślinach. t. Warszawa 2006. niewytłumaczalnym i w tym kontekście fakt. Rostafiński J. . w którym nakładają się na siebie wspomnienia dawnych wieków.: Encyklopedia staropolska.: Nowa księga przysłów polskich. ALCHEMII I OKULTYZMU  19 „Pępek zrobić”. Według dawnych zwyczajów ludowych ostatnią garść zboża. Szpila G. jest tak silnie wpisane w naszą podświadomość. Warszawa 1970. który powstał przed setkami lat i który kształtował się i utrwalał w wierzeniach religijnych. „Złe oko”. obyczaju. Kraków 2003. mitach. kształtując jednocześnie równoległy świat przesądów. zawiązywano na polu i strojono kwiatami jako tzw. w którym wciąż żywy jest strach przed nieznanym.: Kobieta: matka. Verona 2000. a włoskie porady. Warszawa 1993. że żyjemy w XXI wieku. Świat. to przede wszystkim znajdziemy informację. Gloger Z. Sinko T.: Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. przeglądając zbiory paremii.: Kultura Polski średniowiecznej X-XIII w. o którym pisałam na początku.: Gorsza płeć. legendach. Warszawa 1985. zabobonów.: Magia e esoterismo in Italia. dających życie magii i ezoteryzmowi. panna.: Diabeł w kulturze polskiej: szkice z dziejów motywu i postaci. to świat. Rytuał ten miał zapewnić kolejne dobre zbiory i przychylność nieba. Krzyżanowski. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI. Zakończenie Świat. Giusti S... t. łączyło się to zazwyczaj z tradycyjnym poczęstunkiem żniwiarzy.: Krótko o przysłowiu. Roma 1995. córka. II. Warszawa 1974. niczego nie zmienia. żona. To wszystko jest pokłosiem świata pojęć i wyobrażeń. guseł. Warszawa 1895. Warszawa 1972. że jeśli wpiszemy to hasło do wyszukiwarki interne- towej. są znacznie bardziej rozbudowane od tych polskich. teściowa.: Proverbi italiani pillole di saggezza popolare. Brzezia Łąka 2010. Sobol E. Kłosińska A.

This is a domain of the science. the archaism. so. as well for phraseology term is small variability. who not only blessed God and feared devil but also believed stars. particularly the folk. The main goal of the presentation will be explanation. which could save health and life. activities and efficiency transferred from father to son of magic function. its grammar and lecsical which was giving them (proverbs) the life. ethnographers. based on proverbs and phraseolog- ical relationships that our ancestors have been very close to the world of magic. . Proverbs emerged in different ages. literature specialists. alchemy and occultism.20  SYLWIA SKUZA Elements of magic and occultism perpetuated and treasured in existing language based on examples from Polish and Italian proverbs and phraseology. have been maintained unchanged by departed ages and kept – sometimes shocking – image of old. One of most important characteristic feature of proverb. ancient person. Proverbs. sociologists and even historians. Paremiology or – more frankly – knowledge about proverbs is the exclusively interdisci- plinary section of the language. which cannot be definitely classified and non-ambiguously typecasted as one or even two subjects of it. Proverbs are researched by masters of the linguistics. they were witnesses such but not other contemporary condition of the language.

p. Tak więc jak filozofia włoska XIV wieku naznaczona była prowadzoną w imię etycznej utilitas humanistyczną krytyką scholastyki. De docta ignorantia z 1440 r. bezpośrednio z ich pism wynikające. p. 673-674. . Q. Theories of Knowledge. 23. zmuszona jest przyznać się do zupełnej ignorancji. R. Chicago 2010. p. z drugiej zwolennicy mistycyzmu. miało być zjedno- czenie z Bogiem. J. Przedmiotem rozpoczętego w ten sposób namysłu stał się więc zakres stosowalności rozpowszechnionego w średniowieczu arystotelesowego modelu wiedzy demonstratywnej. Cambridge 2007. In: C. Cassirer. The Cambridge History of Renaissance Philosophy. Kessler. E. Skinner.H. o wartość racjonalnej wiedzy w osiągnięciu ostatecznego celu człowieka. 13-14. jakie dokonało się w piętnastowiecznych Włoszech. którym w myśl nowych interpretacji. drugich bardziej pociągała jej głębia. czego wiedza ma dotyczyć i w jaki sposób ma być zdobywana.Dawid Nowakowski Alegoria rajskich drzew i jej znaczenie według Lodovico Lazzarelliego Wraz z odzyskaniem twórczości Platona i innych autorów greckiej starożytności. gdzie rozwiązaniu podlegały wszystkie przeciwieństwa logicznych rodzajów i gatunków2. 668. Jedyną. Kraye. W swym najsłynniejszym traktacie. jedni cenili wyżej ścisłość myśli. Schmitt. E. Krytycy myśli Arystotelesa zwalczali każdy element jego doktryny. Badacze przywiezionych ze wschodu manuskryptów zetknęli się bowiem z późnoantycznymi pytaniami. rysującą się przed człowiekiem drogą była zatem via negativa. tak filozofia quat- trocenta stała się świadkiem epistemologicznego sporu o granice naturalnego poznania1. stawianymi zwłaszcza w obrębie tradycji neoplatońskiej. Początki renesansowej krytyki arystotelesowego racjonalizmu łączy się zazwyczaj z osobą i dziełem Mikołaja z Kuzy (1401-1464). która w odniesieniu do wiedzy na temat tego. co boskie i nieskończone. 1  Por. odnowieniu uległy również prob- lematyczne kwestie. której ostatecznym etapem stawała się visio intellectualis. Z jednej strony stanęli obrońcy racjonalizmu. 2  Tamże. The Individual and the Cosmos in Renaissance Philosophy.. Popkin. negatywna teologia. w zamian oferując radykalnie odmienne propozycje odnośnie do tego. wskazywał on na ograniczenia ludzkiej uczoności.

Bóg-Nicość. p. tum una cunctae. deinde his sese obiicit tamquam speculis. optimum quoque. si invenire . weź skrzydła i wzleć wyżej. Piam dumtaxat mentem interrogate. eo tamen pacto ut animam illi puram. jak właśnie odbiciem samego Boga5. przekład nieco zmieniony). quia unus est deus quem referunt. si temporalia parvipendis. Lecz by szukać i znaleźć siebie poza nim. non est haec loquela de hoc mundo. ponaddyskursywny umysł. VIII. transmutationem et intransmutationem. Ficino. Platonic Theology. że dusza jest nie tylko wcielona. że przebywa On w świetle niedostępnym intelektowi. non corpori mancipatam. Zatem wyżej spoglądaj: jesteś bowiem ponad światem. 3  „Praecisius tamen loquiter de ineffabili deo. lecz [również] boska. w której milczeć to mówić. o miseri. wszelką zmianą i wszelkim trwaniem […]. qui ipsum super omnem affirmationem et negatio- nem. si displicent tibi mala. by wska- zał ową czystą duszę. qualem accepistis. si horres turpia. będący nie czym innym. 6  „Dimitte sensus. co doczesne.” Mikołaj z Kuzy. Skoro taka jesteś. jeśli wzdrygasz się przed szpetnością. nie [zaś] ciało. 72. Czymś wielkim jesteś. błagam. ita ut mentes tum multae sint. non vitiorum maculis sordidam ostendatis. tak jednak. stawiał człowieka przed wyborem o moralno-eschatologicznym znaczeniu: „Porzućcie zmysły – pisał Marsilio w Theologia Platonica – o nieszczęśni. Magnum quiddam es. jeśli gardzisz tym. sed est regni aeterni. za: J. Mens autem quaeque per vim intellegendi vim dei refert ideas concipientem. Cambridge Mass. którą otrzymaliście. De dato patris luminum. London 2003. Umysł wpierw odpowie. per quam obiectionem in singulis imagines fiunt dei. [owych] wielce bezbożnych przewodników. czymś wiecznym. o anima. super omnem oppositionem. Et quoniam sic loqui de deo ineffabili est loqui loquela.22  DAWID NOWAKOWSKI „Jednak o niewyrażalnym Bogu – pisał Kuzańczyk w De dato patris luminum – mówi się dokładniej. poza wszelką tezą i antytezą. która jest ponad wszelką mową i ponad wszelką ciszą. London 2003. quae est super omnem loquelam et silentium. 324-330. 3. polemizując z perypa- tetykami. ubi silere est loqui. IV. Ficino. Platonic Theology. zmierzaj tam. XII. Postquam talis es. super omnem positionem et abnegationem. gdzie są takie rzeczy. XI. si te parva non implent. mowa ta nie jest z tego świata. ale z królestwa wiecznego”3. Mens protinus respondebit non incorporalem esse animam solummodo. s. poza wszelką afirmacją i wszelką negacją. […] Poszukuj zatem siebie poza światem. W ósmym rozdziale jedenastej księgi Theologia Platonica (1474). Cambridge Mass. jeśli nie masz upodobania w złu. p. gdy stwierdza się. dowodził on. [które] nabyliście splamione występkami. IV. a także czymś najlepszym.” M. drogi zmysłowego pozna- nia zewnętrznego i drogi umysłowego poznania wewnętrznego.. 5  „Similiter deus animas procreat. że w ludzkiej duszy zamieszkuje wrodzona prawda. Miernowski. Prawdą tą jest.. o duszo. gdy go w sobie obejmiesz”6. ut de hoc alibi diffusius. jak wprost stwierdza w kolejnej księdze tego dzieła. Warszawa 2002. Teologie negatywne u progu czasów nowożytnych. 4  M. Quae quidem imagines mentes ipsae sunt animarum. A ponieważ mówić w ten sposób o niewypowiedzialnym Bogu to mówić mową. 44. Zarysowany w ten sposób obraz dwóch dróg. Pytajcie jedynie zbożny umysł. pulcherrimum. quia multae sunt animae in quibus sunt. per formulas autem refert ideas. t. poza wszelką opozycją. Również Marsilio Ficino (1433-1499) przeciwstawiał się utrzymującemu się wśród zwolenników Arystotelesa przekonaniu. t. jeśli zapragniesz odkryć siebie. sempiternum. sed divi- nam. że wszelka wiedza jest pochodzenia zmysłowego. doskonalsza od poznania empirycznego4. czymś pięknym. 107 (cyt. III. inaccessibilem lucem intelligentiae inhabitare affirmat. jeśli nie napełniasz się lichotami. impios nimium praeceptores.

ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  23 Pod wpływem inspirowanych filozofią neoplatońską przekonań Ficina pozostawał znacznie odeń młodszy Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494). jak i wielki żydowski filozof Majmonides ukryli ją pod pozorem zimno i sucho brzmiących słów: „Tak jak Arystoteles bardziej boską filozofię. zataił i ukrył pod maską filozoficznej spekulacji i za oszczęd- nością w słowach. Pierwsze poznanie było poznaniem naturalnym i jako takie najdoskonalszym z przynależnych człowiekowi. zaczerpnięta z boskiego objawienia i spisywana przez starożytnych. Boston 2010. ita Rabi Moyses aegyptius. tak Rabbi Mojżesz Egipcjanin. obsecro. p. Lelli. per latentes profundi sensu intelligentias mysteria com- plectitur Cabalae. inaczej niż starożytni neoplatonicy i Ficino. w księdze nazywanej przez łacinników Przewodnikiem błądzących. w: S. “The Jewish Quarterly Review” 91 (2000). Syncretism in the West: Pico’s 900 Theses (1486). “Prisca Philosophia” and “Docta Religio”: The Boundaries of Rational Knowledge in Jewish and Christian Humanist Thought. extra vola. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 56(2012). ibi te ipsam ubi sunt talia. 10  O odrodzeniu hermetyzmu w renesansie. Hermetyczna wizja zbawienia. 11>63. dum per superficialem uerborum corticem uidetur cum Philosophis ambulare. Jednakże. też. patrz: D. że ponowne odkrycie tradycji platońskiej w piętnastym wieku szło ręka w rękę również z pojawieniem się kabały . pro communi statu quem hic experimur. Theories. Lodovico Lazzarelli (1447-1500) na tle kultury włoskiego odrodzenia. 400. Farmer. in libro qui a latinis dicitur dux neutrorum. W ten sposób. Leiden. te cupis. s. Kocku von Stuckraud (Locations of Knowledge in Medieval and Early Modern Europe. Popkin. 674-675.A.” G. est perfectissima cognitio. drugie było ponadnaturalne – i wyno- sząc człowieka ponad jego byt – przewyższało również wszelką dostępną mu wiedzę8. na poły legendarnych. quam philosophi antiqui sub fabulis et apologis uelarunt. Nowakowski. London 2002. II. ipse sub philosophicae speculationis facie dissimulauit et uerborum breuitate obscurauit. p.H. II. skierowało kroki renesansowych badaczy i myślicieli w kierunku nurtów dotąd we włoskiej myśli nieobecnych. iż za zasłoną gładko brzmiących słów lub też za fabułą błahych czy nawet niedorzecznych z pozoru opowieści kryje się szczególna prawda. którą antyczni filozofowie skrywali pod opowieściami i bajkami. Platonic Theology. Esoteric Discourse and Western Identities. Pico nie stawiał Arystotelesa w rzędzie tych. Wśród badaczy tych znalazł się również Lodovico Lazzarelli (1447-1500). mędrców7. p. Arizona 1998. 103) zauważa. że zarówno Stagiryta. quaere. 7  Por. drugim zaś tajemna mądrość. zara- tusztrianizm i hermetyzm10. s. podążając wciąż śladem epistemologicznych dyskusji XV wieku. 3>6. doszli- śmy do szczególnie nas tutaj interesującego zagadnienia nauk ezoterycznych. immo extra respice: es enim extra. dum mundum ipsa com- plecteris. Pico della Mirandola. kiedy na powierzchni samych słów wydaje się podążać wraz z filozofami. Conclusiones. Conclusiones. 135-159. […] Quaere te igitur extra mundum. t. 54. 9  „Sicut Aristoteles diuiniorem philosophiam. w: tamże. Por. The Evolution of Tra- ditional Religious and Philosophical Systems. 130-132. R. 546. który także wska- zywał na dwa poziomy poznania. Pierwszym z nich była dlań wiedza demonstratywna przekazywana nam przez klasycznych i średniowiecznych autorów. Pico della Mirandola. Ficino.” G. jak kabała. 8  „Sicut cognitio per demonstrationem habita homini. ita simpliciter inter cognitiones est imperfectissima. VI. F. lecz uznawał. verum ut et quaeras te et invenias extra. których myśl nie sięgała najwyższej mądrości. p. Przekonanie. Tempe.” M. p.. w ukrytym wglądzie głębokiego sensu ujawnia misteria kabały”9. Cambridge Mass.

Również nieco późniejsza przedmowa do Pimandra nie przynosi dużo więcej nad to. czy to współczesne. że utożsamia owoc Drzewa Życia z księgami Hermesa Trismegistosa. też H. za mowę Da laudibus poesis et de dignitate poetica został nawet uwieńczony przez samego cesarza Fryderyka III poetyckim laurem. 550. obwołujący siebie „aniołem mądrości Pimandra”. Lazzarelli. O. hermetyczny prorok. świętego miasta Rzymu. 1. Epistola Enoch. Tirosh-Rotschild. we krwi Testamentu. 108. że w jakiś sposób możemy stać się początkiem Jego stworzenia”11. Arizona 2005. gdy drukiem ukazało się jego dzieło Epistola Enoch. Tempe.H. iż są drzewami rajskimi. Frank. i nade wszystko Jezusa Chrystisa. w: Idem. świętymi słowami Mojżesza. Leaman. tutaj jest przygotowany chleb niebios […] tutaj jest źródło wody życia. aż do roku przynajmniej 1490. Filozofia żydowska w przededniu czasów nowożytnych. Pozwolę sobie jednak pominąć dalsze szczegóły tego wydarzenia. a także świętym słowom Mojżesza i proroków. dzięki swej oryginalności i odwadze uczyniło z Lazzarelliego nieodłącznego bohatera każdej szanującej się historii filozofii czy historii kultury włoskiego odrodzenia. niczym się właściwie nie wyróżniał. The Hermetic Writings and Related Documents. Kraków 2009. kroczący przez raj z Bogiem. które daje nam obficie w całym drzewie i mądrości życia – czyni narodom znane to święte misterium. poddająca się każdej woli. proroków i Chrystusa: „Drogi nauczycielu – pisał w przedmowie do Pimandra Lazzarelli – ukochany ojcze Giovanni Mercurio: tak bardzo oddałem się studiom boskich ksiąg Hermesa Trismegi- stosa. pojawił się w 1484 r. jaka pojawia się na samych początku Epistola Enoch – wzmiance o drzewie mądrości śmierci oraz o drzewie mądrości życia: „Enoch – pierworodny i maluczki Pana. s. i tak. Traktat ten opisywał zjawisko zupełnie nowe i unikatowe: oto na ulicach samej duchowej stolicy ówczesnej Europy. o których pisałem gdzie indziej i skupię się jedynie na krótkiej wzmiance. […] tutaj są ożywiające w chrześcijańskich środowiskach. Jednakże krótkie dzieło. Giovanni Mercurio da Correggio.” L.1. stroniący od drzewa i mądrości śmierci. intelekt i wody zbawczej mądrości z wszelką radością z żywych zbawczych zdrojów dających wzrost dziewicom.. Epistola Enoch. a właś- ciwie tekst-świadectwo. tutaj jest substancja Boga. co do których możemy się najwyżej domyślać. naszego Zbawiciela. w: D. w którym jedynie jest wszelki chleb życia. straciły zupełnie dla mnie urok i stały się niestrawne. wedle bogactwa mocy Jego chwały. Podobnie jak wielu innych humanistów tego okresu spełniał on rolę nauczyciela w co bogatszych arystokratycznych domach i podobnie jak inni pisał poematy oraz hymny.24  DAWID NOWAKOWSKI Lodovico Lazzarelli. Jednakże w całym tym liście nie odnajdujemy żadnych wyjaśnień odnośnie do rozu- mienia tej alegorii drzew. 11  „Enoch Primus puer et parvulus domini: a ligno ac sapientia mortis declinans: et sic cum deo in sanguine testamenti ambulans per paradisum: in quo solum omnis est pani vitae et intellectus: & aqua sapientiae salutaris: cum omni gaudio de vivis fontibus salvatoris germinans virgines: Secundum divitias virtutis gloriae eius: quae superabundavit in nobis in omni ligno ac sapientia vitae: notum facere sacramentum hoc in gentibus: ut simus initium aliquod creaturae eius. który swych apokaliptycznych nauk – jak podaje tekst – nie bał się głosić przed ołtarzem Świętego Piotra. […] Tutaj jest jedzenie aniołów. że wszelkie inne pisma czy to antyczne. któremu poświęcony jest tekst. a w 1468 r. Historia filozofii żydowskiej. p. tryskające ku żywotowi wiecznemu. . por.

Quae quicumque degustaverit homo sese ipsum comprehendens. wszyscy wy. w dialogu Crater Hermetis (1494-95). I każdy człowiek. […] Ibi angelorum esca. jak również Drzewo Poznania Dobra i Zła. wiążąc jej znaczenie z wyzwoleniem człowieka i osiągnięciem przez niego najwyższych rozkoszy. że sytuuje ono całą alegorię w centrum ludzkiego zainteresowania. upadek człowieka. na czym polegał. uznając tym samym ponadkulturowość jej struktury: „Hermes mówi. może się zwrócić. septem supergrediens sphaeras in potestatum numerum se conferre potest. Ibi et denique delitiarum paradisi omnium plenitudo. jest to. Lazzarelli. przekroczy siedem sfer i w ten sposób przyłączy się do szeregów mocy”12. amorem corporis mortis causam esse scite». 12  „Divinorum librorum Hermetis trismegisti tum Mosis et prophetarum tum vel maxime Iesu Christi salvatoris nostri sacratissimorum verborum studiosus adeo factus sum o mi praeceptor. . ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  25 owoce Drzewa Życia. o dulcis- sime mi pater Ioannes Mercuri. ziarna i dzieła moich rąk. The Hermetic Writings. The Hermetic Writings. wzrastajcie i rozmnażajcie się. Quod Mosis sententiae in Geneseos libro respondet. kilka lat później w najważniejszym swym dziele. ut caetera quaecumque tum veterum tum novorum scripta mihi penitus sordeant et stomacosam faciant nauseam. I jak widzisz. 182-184. est ut nosmetipsos dignoscamus. które przywodzi nas do śmierci. uwolnić się z więzów materialnego świata. Zyskiem płynącym jednak z tego utożsamienia owocu Drzewa Życia ze świętymi antycznymi naukami. propagate universa germina ac opera mea. Wynika z tego zatem. p. raz jeszcze Lazzarelli powraca do tej alegorii z zamiarem wyjaśnienia jej pełnego znaczenia. co mówi Mojżesz w Księdze Rodzaju. któremu dany został w dziedzictwo umysł. ogłosił: »Rośnij- cie. […] ibi vivifica ligni vitae poma ad quod quisque vult se convertentia. poznaj swój rodzaj i rozważ swą nieśmiertelną naturę i poznaj. do których każdy. 6. w istocie. głównym punktem tego przykazania jest to.” L. króla Ferdynanda Aragońskiego. Tutaj wreszcie jest pełnia owocu wszelkich rozkoszy. continetur. In his Hermetis enim verbis et lignum vitae in quo vivimus et lignum scientiae boni et mali. lecz że stoi wręcz u podłoża całej roz- taczanej przez niego opowieści. Lazzarelli. Pytany następnie przez swego rozmówcę. Cuius caput praecepti ut videtis.” L. Te słowa Hermesa zawierają Drzewo Życia. adolescite. [przedmowa do Pimandra Ficina]. ab obscuro expeditus lumine. kto chce. wyrwać się z ruchów niebiańskiej harmonii. w: Idem.2. a materialibus se resolvens. genus recognoscite vestrum vestramque naturam immortalem considerate. stworzywszy na początku wszystkie rzeczy. że Bóg. ibi dei substantia uniuscuiusque serviens voluntati. 13  „Creatis initio omnibus. quod nobis affert interitum. ibi fons aquae vivae salientis in vitam aeternam. 152. o wyjaś- nienie znaczenia Drzewa Poznania i Drzewa Życia. Crater Hermetis. I rzeczywiście. Vos insuper. Alegorię tę wprowadza poprzez nawiązanie do słów pierwszego traktatu Corpus Hermeticum. kto ich skosztuje. nawet jeśli ono samo niewielkie przynosi wyjaśnienie. I zgadza się to z tym. będzie zdolny poznać siebie. p. harmoniae motiones exutus. A ty. ibi paratus de caelo pani omne […]. byśmy poznali samych siebie”13. że alegoria Drzewa Poznania Dobra i Zła oraz Drzewa Życia nie jest dla Lazzarelliego czymś marginalnym i nieistotnym. sic Deum Hermes asserit exclamasse: «Pullulate. że umiłowanie ciała jest przyczyną śmierci«. uciec od światła ciemności. poprzez które żyjemy. Lazzarelli przedstawia wreszcie swoje rozumienie tej alegorii i wskazuje. w: Idem. quibus mentis portio concessa est.

I jest to przez mistyków nazywane alegorycznie »przyjaciółką«. Skoro zaś kontemplacja tego. by mógł podążać za Bożą wolą. Jednocześnie z „nowatorstwem” tego wpisania pojawia się jednak i pewne ryzyko. […] Tak więc. et a Mose lignum scientiae boni et mali nuncupatur […]. homi- nem vero propter se creasse. meretrix adultera et extranea. będącą „mądrością ciała i kon- templacją rzeczy materialnych”16.5-10. […] Mulier vero stulta et clamosa. tak też dał mu w dziedzictwo boski intelekt. co u Laz- zarelliego nowe. p. meretricem extraneam adulteramque appellat. 10. p. ita caducarum et materialium rerum affectus et perscrutatio lignum scientiae boni et mali appellari potest. jest wpisanie tego rozróżnienia w historię upadku człowieka – a więc w perspektywę eschatologiczną. 190. 15  „Sicut divinorum amor.1-8. gdyż ponawia ono obecną już w pismach Kuzańczyka.2. […] Cum igitur propter se Deus hominem creasset ut divinae obsequeretur voluntati. 188. lecz człowieka dla siebie.” Tamże. nie powinno nas dziwić. „Tak jak miłość. ut credo.6. ex quo et sapientiam simul vita- mque perpetuam adipisceretur.26  DAWID NOWAKOWSKI Wyjaśnienie Lazzarelliego możemy nazwać w skrócie wyjaśnieniem gnozeologicz- nym. ściągał na siebie promienie blasku. z których otrzymuje zarówno mądrość. divini portionem illi indicit intellectus ut per eius discursum divinitatem contemplaretur. w której utożsamiane jest owo drzewo z „nierządnicą”. prudentiam vero carnis et materialium contemplationem rerum mulierem stultam clamosam illecebris plenam.” Tamże. Drzewem Życia w myśl omawianej koncepcji będzie zatem kontemplacja i wiedza o rzeczach boskich: „Często słyszałeś – mówi Lazzarelli królowi Ferdynandowi – i niewątpliwie czytałeś w Piśmie świętym.2. carnis prudentia. 9. że jej przeciwieństwo będzie utożsamiane z drugim z rajskich drzew – z Drzewem Poznania Dobra i Zła. Quod per parabolam speculativis amicam a Mose dictum lignum vitae nuncupatur. p. 8. Tym jednak. by przez jego dzieła mógł on kontemplować to. 194-196. że Bóg stworzył wszystkie rzeczy dla człowieka.” Tamże. które nazywa się przecież również drzewem śmierci. de qua dicit Apostolus: «Prudentia carnis stultitia est apud Deum». a przez Mojżesza nazy- wane Drzewem Życia”14. quae per parabolam inducitur in excelso urbis loco palam omnibus clamitare factarum mate- rialiumque rerum est meditatio. nihil omnino scientem. co boskie i przez tę kontemplację tego. kontemplacja i wiedza o boskich rzeczach są Drzewem Życia – brzmi odpowiedź Lazzarelliego – tak pragnienie i poszukiwanie niedoskonałych i materialnych rzeczy może być nazwane Drzewem Poznania Dobra i Zła”15. contemplandoque supersubstantialis ad se splendoris radios traheret. dzięki odwołaniu się Lazzarelliego do Księgi Przypowieści Salomona. W dalszej części traktatu wyjaśnienie znaczenia Drzewa Poznania staje się jeszcze dokładniejsze. jak i życie wieczne. jak Bóg stworzył człowieka dla niego samego. co ponad substancją. co boskie. . contemplatio et sapientia lignum est vita. rozdzielającą poznanie dyskursywne od poznania intelektualnego. Ficina i Pico strukturę. rozróżnienia – dodajmy – charakte- ryzującego właściwie wszystkie koncepcje natury ezoterycznej. 16  „Vocat igitur Salomon divinam sapientiam lignum vitae et mulierem adolescentiae nostrae. w Crater Hermetis utożsamiana jest z Drze- wem Życia. Dochodzimy w ten sposób do dobrze nam znanego rozróżnienia wiedzy „wyższej” i wiedzy „niższej”. gdyż bardzo łatwo przejść od niego do niepokojących pytań 14  „Saepissime audistis et in sacris. legistis oraculis omnia Deum propter hominem.

że zło poprzedzające upadek człowieka polegało na zjedzeniu owocu Drzewa Poznania bez jednoczesnego spożywania z Drzewa Życia. W taki też sposób starożytni nazywali niebo i słońce. czy też za tą alegorią kryje 17  „[…] difficile enim mihi est creditu nec ullo pacto fidem adhibere possum quia Deus prohibuerit considerari quae ipse creaverit. Czy mamy tu zatem do czynienia jedynie ze zwykłym epistemologicznym przeciwstawieniem dwóch dróg poznania. głęboki sens alegorii rajskich drzew odnosi się do kwestii gnozeologicznych i dotyczy rozgraniczenia nadnatu- ralnej wiedzy o sprawach boskich od wiedzy naturalnej o rzeczach materialnych19. Sic enim veteres caelum solem lunam et stellas elementaque et quaedam insuper animalia deos esse dixerunt. należy przede wszystkim zwrócić uwagę na trzy rzeczy. nasz umysł mógł w końcu uformo- wać Jego obraz a ludzka dusza przejść do wiecznego odpoczywania w rozważaniu Jego boskiego bytu”18. Rozwiązaniem jest potraktowanie tego zakazu jako odnoszącego się nie tyle do samego owocu Drzewa Poznania Dobra i Zła. 190. mimo upadku. Podsumowując wykładnię alegorii Drzewa Poznania i Drzewa Życia. rozważania ich i miłowania. Vult autem et praecepit Omnipotens ita haec omnia per discursum considerari ut per quosdam paene gradus ad se mentis tandem nostrae fiat reflexio et in suae divinitatis consideratione humanus semper animus conquiescat. Nullus enim est opifex qui opus suum vuderi. Po pierwsze.” Tamże. elementy a nawet pewne zwierzęta bogami. trudno zrozumieć. człowiek. a przecież z cytowanego wcześniej fragmentu 8. 190. by owo zainteresowanie człowieka mogło skut- kować śmiercią”17. 9. 9. Lecz Wszechmogący pragnął i pouczył nas patrzeć inteligentnie na te wszelkie rzeczy w taki sposób. przeciwstawieniem roz- grywającym się wyłącznie na płaszczyźnie psychologicznej. difficiliusque mihi est quia ex ea forte consideratione homo mortem incurrerit. by poprzez stopnie. lecz raczej do spożywania go w oderwaniu od bardziej wartościowego owocu Drzewa Życia. że potrzebny jest tutaj dany od Boga „boski intelekt”. gdyż za summum bonum uznaje się wówczas to.2 dowiadujemy się. skoro rzeczy materialne. jak wszystko inne. Po drugie. lecz zakazał przystępować do nich jedynie i miłować je jako cel ostateczny. Tego rodzaju zachowanie z konieczności skutkuje bałwochwalstwem. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  27 o zasadność boskiego zakazu: skoro bowiem Drzewem Poznania jest wiedza o rzeczach materialnych. wciąż może powrócić do pierwotnej kondycji dzięki spożyciu owocu z Drzewa Życia. 18  „Non opifex Deus sua vetuit opera considerari. dlaczego miałaby ona być czymś złym. o ile do jej osiągnięcia nie wystarcza poznanie ludzkie. księżyc i gwiazdy. są dziełem dobrego Stworzyciela. Żaden artysta nie chciałby zakazać patrzenia na swe dzieła. considerari affectarique prohibeat.1-8. 19  Wiedza o sprawach boskich jest nadnaturalna o tyle.3.2. Jedynie dzięki jednoczesnemu poznaniu spraw boskich potrafimy ujmować rzeczy materialne z właściwej perspektywy: „Lecz artysta Bóg nie zakazał człowiekowi – odpowiada Lazzarelli – patrzeć na swe dzieła.” Tamże. jaką w Crater Hermetis przedstawia Lazzarelli. które sam stworzył. „Wydaje mi się trudne do uwierzenia i całkowicie niewiarygodne – protestuje król Ferdynand – by Bóg zakazał człowiekowi patrzenia na rzeczy. I po trzecie. p. p. . co nim bynajmniej nie jest. sed in eis insisti et tamquam finem affectari ultimum. I uważam za nawet trudniejsze do uwierzenia to.

2. proroków i Chrystusa oraz przeciwstawianie ich wszelkiej innej wiedzy tak. zdaniem biskupa z Hippony. że jego rodzina sąsiadowała bezpośred- nio z pewnymi żydami. Lazzarelli. tradycja gnostycka. Augustyn a paradoks zła. do której wszystkie pozostałe – chcąc. nie chcąc – musiały w swych wyjaśnieniach nawiązywać. Z uwagi więc na to. przyp. zasadzało się zna- czenie zakazu. już w chwili pisania Epistola Enoch doskonałą znajomość języka hebrajskiego i – co za tym idzie – znajomość kultury 20  L. ważny był boski zakaz. nie pozostaje nam nic innego. Kęty 2002. Zakazany owoc był zupełnie zwyczajny i właśnie na tym. jak tylko o cnotę posłuszeństwa22. mianowicie tradycji żydowskiej. Por.28  DAWID NOWAKOWSKI się jakieś przesłanie głębszej natury? Jeśliby bowiem wymowa przywoływanej alegorii rajskich drzew miała ograniczać się wyłącznie do wskazania na wyższość poznania intelek- tualnego nad poznaniem zmysłowym. ale wręcz staje się „niestrawna”? Tym. ale wręcz odmawia się głębszego znaczenia samemu owocowi. źródłem tym byłby traktat Filona Aleksandryjskiego O rolnictwie. XIV.P. Lazzarelli nigdy nie odróżniał prawdziwego Boga od Stworzyciela i – jak mieliśmy okazję się już przekonać – wyżej od Drzewa Poznania stawiał jednak Drzewo Życia. Kraków 1994. XII. 79. The Nag Hammadi Library. To nie owoc był tutaj ważny. ani też w tradycji gnostyckiej. 41. The Definitive Translations of the Gnostic Scriptures Complete in One Volume. jako że chodziło tutaj nie o co innego. J. Folia Philosophica” 23 (2010). z których Lazzarelli zaczerpnął swe wyjaśnienie alegorii rajskich drzew. że miał on. 90-91. D. Augustyn. Jeśli zatem nie odnajdujemy źródeł wyjaśnienia tej alegorii ani w tradycji chrześci- jańskiej. . 23  Por.4. 21. “The Journal of Religious Ethics” 16 (1988). 70. Augustine on the Origin and Progress of Evil. jak skierować swe poszukiwania w stronę tradycji. Państwo Boże. to czy potrzebne byłoby przywoływanie „boskich nauk” Hermesa Trismegistosa. 186. istniała w owym czasie znaczącą gmina żydowska. 528. Nowakowski. Robinson. p. 36. że nie tylko „traci ona wszelki urok”. która zjedzenie owocu Drzewa Poznania Dobra i Zła rozumiała jako korzystny moment dostąpienia przez człowieka gnozy o swym prawdziwym pochodzeniu i wyzwolenia się tym samym spod władzy złego archonta24. a w jego rodzinnej miejscowości. Tak więc bezpośrednią przyczyną upadku było powodowane pychą nieposłuszeństwo23. Podobnie inspiracją nie mogła być tutaj. znana z Apokryfu Jana. 22  Św. 7. Pisma. San Severino. t.20 jednakże ani w tym dziele. co może rzucić światło na nurtującą nas kwestię. Augustyna nie tylko nie występuje żadne odwołanie do zagadnień wiążących się z poznaniem. w: tenże. jest ustalenie źródeł. Burns. Św. Crater Hermetis. p. ani też w O uprawie roślin. jak podaje Maria Paola Saci. O uprawie roślin. Lazzarelli. s. s. nie jest zaskoczeniem. s. w: J. 21  Filon Aleksandryjski. 24  The Apocryphon of John. Również w najbardziej popularnej w chrześcijaństwie wykładni św. Gdyby zaufać słowom samego autora Crater Hermetis. nie mamy żadnych wyraźnych odniesień do kwestii gnozeologicznych. „Acta Universitatis Lodziensis. San Francisco 1990.21 w którym znajdujemy interpretację interesującej nas alegorii. nie zaś – jak u Lazzarelliego – samo spożycie owocu.M. Mojżesza. od najmłodszych lat miał do czynienia z kul- turą hebrajską. p.

a Izaak Jakubowi. Kiedy zaś dołączymy do tego wspomnianą już wcześniej. jest oparta na tej mądrości”27. owa ścieżka mądro- ści została dana pierwszemu człowiekowi w chwili jego wejścia do ogrodu Eden. że dosyć wcześnie. Moj- żesz przekazał ją Jozuemu. Prisca theologia i jej znaczenie w metafizycznym systemie Marsilia Ficina. Kabbalah in Italy 1280-1510. W. od osoby do osoby (‘qibblu ‘ish mi-pi ‘ish’). który w swych Conclusiones (1486) zamieszcza 25  Por. „Kronos” (w druku). najczęściej przy tej okazji cytowany. skierował on swoją uwagę ku świeżo przywiezionej do Włoch z Hiszpanii i Prowansji kabale26.J. Nowakowski. 35. The Hermetic Writings. Lazzarelli. Wystarczy zresztą zacytować tutaj Mojżesza z Leonu (1250-1305). patrz: D. gdy zgrzeszył i został wygnany z ogrod Eden. A Survey. Przekazywali oni tę mądrość jeden drugiemu. napisana Tora i mówiona Tora. a może nawet wcześniej niż zwykło się sądzić. 76-78. Stamtąd była przekazana i przyjmowana oralnie. Esoterie Discourse and Western Identities. przez wszystkie następne pokolenia. Idel. 17-18. gdy późniejsze pokolenia stały przed Górą Synaj i została przekazana Mojżeszowi naszemu mistrzowi. Z tego powodu mądrość ta nazywana jest »kabałą« (przyjęciem). którego słowa w zdumiewający sposób przypominają wypowiedzi Ficina z Argumentum do Pimandra. Hanegraaf. Ale na wygnaniu mądrość ta została zapomniana. [cyt. Lodovico Lazzarelli and the Hermetic Christ: At the Sources of Renaissance Hermetism. . New Haven & London 2011. p. 27  Mojżesz z Leonu. 26  Pojawienie się kabały we Włoszech opisuje M. za:] K. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  29 żydowskiej25. za wyjątkiem kilku nielicznych i oni przebudzali tę mądrość w każdym i we wszelkim pokoleniu. Owo formalne podobieństwo tych dwóch tradycji. a prorocy przekazali ją ludziom Wielkiego Zgromadzenia. Giovanni Pico della Mirandola. że jak mało która nauka doskonale wpisywała się ona w odkrytą niedawno przez Ficina trady- cję prisca theologia. w: L. Po tym. Przekazał ją Izaakowi. skłonność Lazzarelliego do nauk ezoterycznych. von Stuckraud. jak również ich przydatność do chrześcijańskiej apologetyki jako jeden z pierwszych spostrzegł. nasz ojciec ją odziedziczył i służył z tą mądrością swemu Stwórcy. p. jego syn Set odziedziczył tę mądrość. p. Leiden-Boston 2010. Potem mądrość ta przeszła do sprawiedliwego Noego. [i było to kontynuowane] aż Abraham. Kabała we Włoszech trafiła na szczególnie podatny grunt zwłaszcza dlatego. nie powinno nas dziwić. Podobnie jak tamta głosiła ona bowiem istnienie pewnej niepisanej nauki. a Jakub swoim synom [i działo się tak] do momentu. Sefer Sheqel ha-Qodesh. 14. z uwagi na fakt. jak pierwszy człowiek umarł. a Jozue przekazał ją starszym. podzielaną przez wielu jemu współczesnych. Locations of Knowledge in Medieval and Early Modern Europe. Sekret tej mądrości został mu dany i był z nim aż do chwili. Zaiste. a on przekazał ją swemu synowi. Semowi. De Christiana Religione czy z Theologia Platonica: „Jest to tym – pisze Mojżesz z Leonu – co nazywamy »kabałą« [przyjęciem]. przekazywanym oralnie od osoby do osoby. bądź pośrednio uczniowi przez mistrza. a starsi przekazali ją prorokom. Cała Tora. Odnośnie do wypowiedzi Ficina na temat przekazywania prisca theologia. przekazywanej bądź w bezpośrednim objawieniu. wedle tego samego procesu przyjęcia Tory. że jest ona pewnym przyjęciem [wywodzonym] od Mojżesza z Góry Synaj.

Giordano Bruno and the Hermetic Tradition. to. L. p. Yates. Druga. Oratio de hominis dignitate. 30  F. Idel. Kiedy zanurzy się w tych rzeczach. Alemanno. że opisując zjawienie się Giovanniego Mercurio da Correggio w Rzymie. twierdząc. że większość informacji o kabale Pico zaczerpnął z pośledniego raczej komentarza do Zohar Recanatiego i że nawet jego mistrz w naukach kabały. mniej lub bardziej wyraźnie czerpie z metaforyki zbliżonej do tej. Flavius Mithridates (1450-1483) nie musiałby dlań tłumaczyć na łacinę dzieł ekstatycznego kabalisty Abrahama Abulafiego (1240-1290)32. patrz: M. Hanegraaff. a popularną w kabalistyce. 29. 78. które przychodzą od złych duchów. wtedy tak wielki przyjdzie do niego przypływ.” Y. F. 55. by zstępował na niego duch Boga i unosił się nad nim i krążył nad nim przez cały dzień. Kraków 2006. Por. Warszawa 2010. Wiemy już dzisiaj. co sporadyczne. że miał on lepszą znajomość hebrajskiego. 148. to specyfika użycia 28  D. że ów zwój da mu moc czynienia znaków i cudów w świecie. duch żywego Boga«.J. „Journal of the History of Ideas” 15 (1954). Tora Mojżesza jednak jest całkowicie ukryta i zamknięta w imię Świętego Jednego. Idel. Absolutnie wolny? Wolność człowieka w filozofii Giovanniego Pico della Mirandoli. 220. Lelli. 33  W. 15-16. 32  Por. analogiczne opisy Giovanniego Mercurio da Correggio w Epistola Enoch 6. 35  „Kiedy jakiś człowiek poświęci wielką ilość czasu. niż którykolwiek z jemu współczesnych30. London 1964. p. Postel and the Significance of Renaissance Cabalism. kluczowa. 162. 31  W. również opierał się na tym komentarzu31. s. 108. Lodovico Lazzaewlli. 255. miał już sprecyzowane poglądy na jej temat34. by w chwili pisania Epistola Enoch Lazzarelli miał jakąkolwiek znajomość kabalistycznych idei (tamże. Pierwsza. Idel. nawiązującą do objawienia na górze Synaj36. Kabbalah in Italy 1280-1510. Kabbalah in Italy 1280-1510. Dlatego Tora zakazuje tych praktyk. p.A. Collectanea. 29  G. 94. Nowakowski. O postawie Pico względem kabały. I są takie księgi zwane segretti i wszelkie inkantacje są sekretnymi słowami [segretti]. niech będzie błogosławiony. gdy twierdzi. 62. ale również do tego stopnia zstąpi na zwój »pismo Boga. Pico della Mirandola. Lazzarelli. przyp. J. że „misteria żydowskie” wspierają wiarę katolicką29. Nie tylko to. że będzie zdolny sprawiać. To jest wielki sekret ukryty przed okiem ślepca i przebiegłego. I wreszcie trzecia rzecz. .J. s. a w słynnej Oratio (1487) wprost mówi o tym. Epistola Enoch. 11. Świadczą o tym trzy rzeczy. stanie się stałe. 9. M. gdy pisał Episola Enoch. p. p. Ponadto gdyby znajomość języka hebrajskiego u Pica była tak dobra. jak to sugeruje Pani Yates. Yohanan Alemanno (1435-1504). cyt. Mowa o godności człowieka. że wyprzedził on w tym względzie Pica o dwadzieścia lat33. 36  Por. 120 nn. 34  Hanegraaff jednak przeczy temu. p. Bouwsma. Bóg-Nicość. wykorzystuje przenośnię niespotykaną w chrześcijaństwie. Przeto jej mocy jest wiele i taka jest księga Psalmów. F. F. „Prisca Philosophia”.30  DAWID NOWAKOWSKI 47 tez pochodzenia kabalistycznego28. opisując moc duchową wypływającą z czytania Tory35. że mówiąc o swym nawróceniu. 78-79). Nawet jeśli Lazza- relli poznał kabałę nieco później niż w roku 1464. jaką w swym dziele Collectanea wykorzystał Alemanno. 66. że w 1490 r. „Prisca Philosophia”. wydaje się wysoce prawdopodobne. Miernowski. p. Nowe perspektywy. s. p. „PriscaPhilosophia”.22 i następne.. 182-183. 110-111. p. s. Lelli. która to raczej w Lodovico Lazzarellim chce widzieć pioniera chrześcijańskiej kabały. p. s. Nie ma jednak tu racji Frances Yates. Kabała. Lelli. za: M. Bardziej interesująca wydaje się hipoteza wzmiankowanej już wcześniej Marii Paola Saci. Acta „Universitatis Lodziensis” 24 (2011).

s. 387. po naszej analizie rozpoznać – już wtedy odnosiło tę alegorię do dziedziny poznania. Księga Zohar powstała w drugiej połowie XIII wieku. We fragmencie 432 księgi Bereszit A mamy następujące wyjaśnienie: „[…] z każdego drzewa ogrodu możecie jeść do woli oznacza. Bouwsma. Mimo iż dzieło to w XV-wiecznych Włoszech znane było bardzo słabo. Emor. p. 391. M. że Elohim pozwolił im jeść ze wszystkich [drzew]. 40  W. pokrewny koncepcjom neoplatońskim. s. Tirosh-Rotschild. włączając Drzewo Poznania Dobra i Zła. a najważniejszym jej dziełem jest bez wątpienia Księga Zohar. 335. gdy przeciwstawia magiczne sztuki lub „imiona nieczystości” (Scemoth Scemota) boskim tajemnicom kabały. bez jednoczesnego spożycia owocu z Drzewa Życia. fr. To samo odnajdujemy również w Zoharze i – dodajmy – jest to wątek silnie eksponowany i dobrze uzasadniony z perspektywy całości wywodu. Skłonny jestem uważać. dychotomia pomiędzy Drzewem Poznania i Drze- wem Życia to leitmotif Księgi Zohar. 80-81. Zgodnie z chrono- logią wcześniejszego wywodu. p. Oczywiście. 41  S. New York 2003. Postel. które znajdują odbicie w poglądach autora Crater Hermetis42. zwrócę uwagę jedynie na te wątki. że również fragmenty Crater Hermetis wyjaśniające alegorię rajskich drzew są jednym ze świadectw przemawiających za tym. wyróżnia się dwie znaczące szkoły: szkołę kabały teozoficznej i szkołę kabały ekstatycznej. gdy odróżnia się Torę egzoteryczną od Tory ezoterycznej41. t. J. Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki. p. Jak słusznie zauważa Shaul Magid. Jak pamiętamy. 39  H. Idel. poszukiwania epistemologicznego wyjaśnienia alegorii rajskich drzew na gruncie zarówno chrześcijańskiej i gnostyckiej tradycji nie przyniosło spodziewanych rezultatów.37 właśnie tam poszukiwać będziemy rozwikłania tajemnicy Drzewa Poznania i Drzewa Życia. Lodovico Lazzarelli. Dalsze badania wykazały. a Drzewo Poznania ze zmianą i wielością (por. że grzech człowieka polegał na zjedzeniu owocu z Drzewa Poznania. poprawnie parafrazuje zawartość Zoharu40. 71. omawiając użycie alegorii rajskich drzew w naukach Zoharu. Scholem. 369. Hanegraff. 226. Mojżesz z Leonu38. a jej autorem był prawdopo- dobnie cytowany już wcześniej kastylijski żyd. Magid. 42  Dla przykładu pominę tutaj niezmiernie ważny. które – jak możemy to teraz. za Scholemem. From Theosophy to Midrash: Lurianic Exegesis and the Garden of Eden. Jako że symboliczne formy wyrazu pełnią kluczową rolę jedynie w kabale teozoficznej. Warszawa 2007. p. “AJS Review” 22 (1997). 38  G. lecz myślał on o jedze- 37  W. że myśl kabalistyczna miała na niego wpływ niemal równy wpływowi tradycji hermetycznej. pierwszą cechą wykładni Lazzarelliego było to. stosowany zwłaszcza wtedy. Kabała. z uwagi na rozległość samego dzieła. że Lazzarelli przynajmniej w jednym miejscu. 218. . W obrębie kabały. 307-308). p. 16. w: The Zohar by Rav Shimon bar Yochai From The Book of Avraham. że trzecią z rysujących się możliwości jest droga kabały. wątek utożsamiający Drzewo Życia ze stałością i jednością. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  31 alegorii rajskich drzew. 550.J.39 wiemy. Filozofia żydowska. Nowe perspektywy.

Zeir Anpin. 432. 307). […] Nie wolno człowiekowi zapraszać samej żony. fr. jest szczęśliwe kwitnienie46. fr. Mistycyzm żydowski. zobaczyli. wyjaśnia. 1.32  DAWID NOWAKOWSKI niu z nich razem. Rabbi Chiya. „Sekrety Tory” – w księdze Vaetze. Tymczasem. by poznać zło świata. to nic innego. 45  Beresheet A. Werset kontynuuje: I zrobili sobie przepaski. fr. gdyby nie powiązane z alegorią rajskich drzew przeciwstawienie dwóch rodzajów kontemplacji. markerem genealogii. a Drzewo 43  Beresheet A. 429. 46  Mishpatim. Rabbi Yosi powiedział: Ponieważ nabyli oni wiedzę o tym świecie i stali się z nim związani. 427. że Drzewo Poznania Dobra i Zła musiało być w harmonii z innymi drzewami Ogrodu Eden”43. rezultatem zazna- jomienia z Drzewem Życia. p. że „otwarły się one. Tak więc uczynili oni z siebie fortecę. „oznaczającym Torę. p. interpretując odnoszące się do stanu po zjedzenie owocu Drzewa Poznania słowa Genezis (3:7): „A oczy ich obojga otwarły się”. że opowieść o rajskich drze- wach należy rozumieć przede wszystkim w perspektywie ludzkiego poznania. że zaprosił on samą kobietę bez jej męża”44. w: The Zohar. Scholem. to epistemologiczne zakotwiczenie omawianej alegorii będzie dla nas prawdziwym spoiwem pozwalającym na odtworzenie łańcucha dziejów idei. że świat jest zarządzany przez te liście drzewa. bez jej męża Zeir Anpin. 44  Beresheet A. spowoduje rozdzie- lenie między Zeir Anpin i żeńską zasadą. . w: The Zohar. p. t. świadomość własnej nędzy i słabości. „[…] Ktokolwiek weźmie Drzewo Poznania Dobra i Zła – czytamy w Bereszit A – mianowicie żeńską zasadę – samo dla siebie. fr. W przypadku Zoharu nie budzi najmniejszej wątpliwości. t. co są pod nim. jak dowiadujemy się z zoharycznej ksiegi Mishpatim. 257-258. 498. 445. by się wzmocnić liśćmi tego świata. 451-452. 435. Wyłaniająca się zaś po straceniu pierwotnego blasku nagość ciał. Wszystko to mogłoby jednak wydawać się nam mało przekonywającym świadectwem na pokrewieństwo idei Lazzarelliego i idei Zoharu. by się przykryć. co znaczy. Kiedy jednak powyższa zasada „jednoczesności” jest tutaj jedynie „znakiem wodnym”. skierowała ludzi ku doczesności figowych liści: „Fraza: I spletli liście figowe oznacza. jak dowiadujemy się kilkanaście stron dalej. jak dowiadujemy się z Emor (tamże. przede wszystkim oddzielenie Drzewa Poznania od Drzewa Życia. że naświetla nam krąg Laz- zarelliańskich inspiracji. p. Musi towarzyszyć jej mąż tak. jakie pojawia się w innej zoharycznej księdze określanej mianem Sitrei Torah. A grzechem Drzewa Poznania Dobra i Zła jest to. Grzechem jest tutaj. 530-531. jak Drzewo Życia. 438-439. jak gdyby tak zwane liście drzewa dawały cień tym. Zrównuje się w niej bowiem drzewo kłamstwa ze złą kontemplacją. którego dotąd nie były świadome”. 10. 434-435. Zaznajomili się z wszelkiego rodzaju czarostwem i zapragnęli chronić się za pomocą broni uczynionej z liści tego drzewa”45. by nie było podejrzenia o niemoralne zachowanie seksualne. p. 334. z którego jedli. że przylgnęli do cieni tego drzewa. którego wartość leży w tym tylko. także G. będącym Zeir Anpin”. Por. fr. s.

[…] Przeto ci »z bydła« jedzą Omer z jęczmiennego chleba.2. wszelkim innym naukom. 181. jest Tora. że człowiek jest „wykorzeniony z Drzewa Życia i przyłączony do Drzewa Śmierci. Lazzarelli. 186. 152. mistrzowie kabały. O tym. mienił je „chlebem niebios” i „ożywiającym owocem Drzewa Życia”51. p. zwane człowiekiem. mianowicie pożywienie Zeir Anpin. jedz mój chleb. „stają się wręcz niestrawne”. druga przynosi nie tylko życie i uzdro- wienie. 188. niech będzie błogosławiony. Otrzymuje on życie dla swej duszy i uzdrowienie dla siebie”48. Mojżesza. 50  Emor. ale także tożsamość obrazowania. p. twierdzenie o zoharycznym pochodzeniu jego wyjaśnienia alegorii rajskich drzew nie powinno budzić najmniejszych wątpliwości. które jest nazwane człowiekiem. gdzie czytamy o chlebie Drzewa Poznania i chlebie Drzewa Życia: „Mistrzowie kabały i ludzie uzdatnieni. jak napisano.1-8. dzięki potwierdzonej w ten sposób lokalizacji źródeł tej idei w kabalistyce. 113. który – jak mam nadzieję wykazać za chwilę – pozwoli wyjaśnić istotę przeciwstawienia boskich nauk Hermesa. w: The Zohar. Przecież również Lazzarelli. fr. Lecz ci od Drzewa Życia. t. proroków i Chrystusa. 179-180. pokrewieństwo głoszo- nych w nim idei z ideami Zoharu stanie się na tyle wyraźne. 9. p. które jak pisze Lazzarelli. [przedmowa do Pimandra]. Z  podobnym przeciwstawieniem dwóch rodzajów nauk spotykamy się bowiem w zoharycznej księdze Emor. którzy poświęceni są jakościom Zeir Anpin. „Lecz – czytamy we fragmencie 181 Vaetze – dobra kontemplacja wstępuje i ogarnia Drzewo Życia. które nie ma gałęzi”. p. czerpią z tego aspektu Drzewa Życia. 51  L. To jest sekret Mówionej Tory z sześciu Porząd- ków Miszna. dzięki pośrednictwu Księgi Zohar. Crater Hermetis. 112-113. 8. Takie jest znaczenie [słów] Przyjdź. fr. 49  L. przekonanie Lazzarelliego o wyższości aktu kontemplacji nad poznaniem naturalnym rozciągnęło się 47  Vaetze. że przy istnieniu innych okoliczności poświadczających głęboką znajomość nauk żydowskich u Lazzarelliego. Gdy przypomnimy sobie cytowany wcześnie fragment z Crater Hermetis49. p. obejmuje jego gałęzie i spożywa jego owoce. 5. Lazzarelli. Reszta ludzi jest po stronie Drzewa Poznania Dobra i Zła. Wszystko to jest święte i przychodzi z tego wszelkie błogosławieństwo. które jest środkową kolumną. które jest Zeir Anpin. Tym samym. ale również wszelkie błogosławieństwo.2. odmierzył sześć miar jęczmienia i narzucił na nią (Rut 3:15). a „jego światło już nie oświeca”47. których chlebem Świętego Jednego. . 48  Tamże. mianowicie dwa bochenki chleba”50. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  33 Życia z kontemplacją dobrą. które są dozwolone i zakazane. 190. są ludźmi. odzyskujemy również towarzyszący jej szerszy kontekst. I kiedy pierwsza z nich skutkuje nieszczęściem i sprawia. świadczy nie tylko podo- bieństwo ideowe. w którym Lazzarelli utożsamiał Drzewo Życia z kontemplacją boskości. 218-219. mówiąc o naukach zawierających prawdziwe poznanie. fr. Dodatkowo. że kabalistyczna koncepcja odróżniająca wiedzę Drzewa Życia od wiedzy Drzewa Poznania wywarła na Lazzarelliego znaczny wpływ.

czy też przeka- zanej ustnie uczniowi przez mistrza52. Kabała. s. p. była niewątpliwie ezo- teryczna natura żydowskiej kabały. Locations.  Scholem. Lazzarelli. 212. Nauert. która pojawia sie w De vanitate scientiarum (1526/1530) Agryppy. nie był jedynym uczonym. który w owym ruchu uczestniczył. pojawiając się w pismach różnego rodzaju myślicieli o ezoterycznym nastawieniu.. s. p. który stwierdził. 103. 54  C. rytuału czy studiów. A zatem również w przypadku kabalistycznego rozumienia alegorii Drzewa Poznania i Drzewa Życia. “Studies in the Renaissance”. Jakkolwiek Agryppa nie wymienia Crater Hermetis wśród źródeł. E. w mniejszym lub większym stopniu. s. „pradawnej teologii” nad wszelką inną wiedzę. z których swą naukę czerpie. 55  Por.G. a może i w całej historii – Korneliusza Agryppę von Nettesheim (1486-1535). C.R. Agrippa in Renaissance Italy: The Esoteric Tradition. Tak więc kabalistyczne twierdzenie o istnieniu trudno wyrażalnej. Mistycyzm żydowski.  Idel. naczelną inspiracją był niewątpliwie wzmiankowany wcześniej Crater Hermetis55: 52  Por. rzecz jasna. Drzewo Życia zaś figurujące u Lazzarelliego jako uosobienie prawdziwej wiedzy i boskiej kontemplacji..G. p. 471. Symbole te. to jednak żaden z zajmujących się jego postacią uczonych nie neguje tutaj bez- pośredniego wpływu jego idei. Więcej nawet. 6 (1959). Bezpośrednim czynnikiem. Kraków 2009. 33. G. Nauert. w: Historia filozofii żydowskiej. zainspiro- wani żydowską kabałą”53. Mistycyzm żydowski: przegląd filozoficzny. lecz dostępnej jedynie wybranej garstce za sprawą boskiego lub anielskiego objawienia. niemniej jednak – nawet jeśli dzisiaj został nieco zapoznany – był jednym z jego ważniejszych uczestników. po przefiltrowaniu przez tradycję kabalistyczną swoje pole znaczeniowe odnalazły w sferze poznania i gnozeologii. M. że gdy tylko Agryppa cytuje księgę Zohar. a przewijający się w jego pismach symbol Drzewa Poznania i Drzewa Życia stał się znakiem chętnie wykorzystywanym przez późniejszych ezoterycznych myślicieli. . cytat ten nie odnosi się wprost do oryginalnych źródeł. jr. 127. 449. von Stuckradu. który zadziałał w owej ekstrapolacji. skry- tej przed kierowanym zwykłym pragnieniem poznania tłumem. trafiło na podatny grunt neoplatońskiej spekulacji i zaowocowało wyłonieniem się niesprecyzowanej dotąd nowożytnej koncepcji wiedzy ezoterycznej. że „wszyscy reprezentanci wczesnonowożytnego ezoteryzmu byli. Urbana 1965. we wczesnonowożytnej epoce stało się prawdziwym locus communis na oznaczenie philosophia occulta. Wśród myślicieli znajdujących się w bezpośrednim zasięgu oddziaływania myśli Laz- zarelliego wymienić nalezy przede wszystkim najwybitniejszego teoretyka magii w rene- sansie. Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought.34  DAWID NOWAKOWSKI również na twierdzenie o wyższości tzw. uważa się za niewątpliwe. jr. Znajdują więc potwierdzenie słowa Kocku von Stuckraud. lecz jest zapośredniczony przez Lazzarelliego54. Nowe Perspektywy. której nie sposób zdobyć naturalnymi środkami kultu. rozumiane niegdyś w chrześcijańskiej tradycji jako odnoszące się przede wszystkim do sfery woli i posłuszeństwa. 53  K. Wolfson. tajemnej wiedzy.

Leiden.C. 48. zdegradowany został do kondycji nieszczęsnego i niespokojnego zwierzęcia. jak pisze Charles Nauert. 59  L. jr. z którego musi pić. lecz w samego siebie. „Renaissance Quarterly” 41 (1988). De occulta philosophia libri tres. czyli „filozofii tajemnej”. p. 29. Nauert. . De incertitudine et vanitate scientiarum et artium atque excellentia verbi dei declamatio. patrz: C.H. sive in sermonum rationibus. New York. s e d l i g n i v i t a e sapientiam assequi cupitis.” Agrippa von Nettesheim. cum nulla sit nec haberi possit de secretis naturae. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  35 „Zaiste – pisze Agryppa – jedynie Bóg zawiera źródło prawdy. jak i wieczną szczęśliwość świata. p. Köln 1992. jr. cyt. w: G. Osioł – jak dowiadujemy się od jednego z uczestników 56  „DEUS enim solus fontem veritatis continet. deque ipsorum authore Deo scientia. O iluminizmie Agryppy. Podobnie w De occulta philosophia (1510/1530) zauważa Agryppa57. iam non in scholis philosophorum & gymnasiis sophistarum. Peronne Compagni. lecz z  drzewa życia. w dużym stop- niu inspirowany dziełami Agryppy von Nettesheim59. 271. odwróciwszy się od wiedzy wieczystej. nisi divinitus revelata. qualescunque illae sint. p. sive in operum & effectuum meditationibus vagentur.]. omnique carnis & sanguinis indagine atque discursu. Keefer. najpełniej zarysował Agryppa w swym wczesnym Dialogus de homine (1515/16). 636 [podkr. że wolna od błędu może być jedynie nauka wsparta boskim lumen – a taką była właśnie cała doktryna prawdziwej magii. 57  V. 284-285. – D. Sondergard.N. poznasz wszelkie rzeczy. XXXIII.U. jeśli nie została objawiona przez boską inspirację. non ligni scientiae boni & mali. The Cabala of Pegasus. w: H. sed ingressi in vosmetipsos cognoscetis omnia […]. kto pragnie prawdziwych nauk: jako że nie ma i nie mogło być jakiejkolwiek nauki o sekretach natury. zgodną z poglądami Lazzarelliego i kabalistyczną księgą Zohar. Człowiek. gdzie wątek dwóch rodzajów wiedzy odniósł do biblijnej historii ludzkiego upadku. Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought.G. a quo haurire necesse est qui vera dogmata cupit. „pisma tajemne […] dają człowiekowi wiedzę. proiectis humanis scientiis. […] Si divinam hanc & veram. Jedynie wiedza uzyskana poprzez tajemne objawienia może przywrócić go do pierwotnego stanu. Wiedza bowiem o wszelkich rzeczach jest skupiona w tobie […]”56. a poprzez nią zarówno szczęście tego życia. 46. 58  C. Pełną koncepcję nauk ezoterycznych. wówczas odrzuć ludzkie nauki […] i wstępując teraz nie w szkoły filozofów i gimnazja sofistów. który ma przyjść”58.. New Haven & London 2002. Traktat ten. sive in causarum perscru- tationibus. 633. Nauert. o substancjach oddzielonych. Bruno.. p. Agrippa’s Dilemma: Hermetic “Rebirth” and the Ambivalence of „De vanitate” and „De occulta philosophia”.G. Również tworzący ponad pół wieku później Giordano Bruno (1548-1600) przynaj- mniej w jednym swym traktacie Cabala de cavallo pegaseo (1585) wykorzystuje symbolikę rajskich drzew do przeciwstawienia dwóch rodzajów wiedzy. Agrippa von Nettesheim. M. […] Jeśli pragniesz prawdziwej i boskiej mądrości. Introduction. 306-307. Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought. jest w gruncie rzeczy utrzymaną w duchu De docta ignorantia Kuzańczyka krytyką powierzchownej wiedzy pojęciowej i uświetnieniem oślej niewiedzy. a tym bardziej o ich autorze Bogu. Bruno’s Design for the Cabala. de substantiis separatis. będącego niewolnikiem swych nieokiełznanych namiętności. nie z drzewa poznania dobra i  zła. za: M. Sowell. p. Przeto.

u którego również mamy do czynienia z epistemologiczną interpretacją alegorii rajskich drzew. Arystotelesa – wspaniałości wiedzy objawionej. “The Journal of Religious Ethics” 16 (1988). 60  G. Bouwsma W. 62  R. 240-241. jr. określanie zasięgu wpływu idei Lazzarelliego pozostaje tylko przedmiotem spekulacji. p. tak by nie mogli – jak Adam – sięgnąć swymi rękoma. Bruno G. zakuwają osły pięć swych palców w kajdany kopyta. 61  G. Być może wzmianki o Drzewie Życia w kontekście pra- dawnej wiedzy. jakie odnajdujemy w pochodzącym z początku XVII wieku Il Mondo Magico de gli Heroi Cesarego della Riviera. 196). zmysłowe i intelektualne władze. wywodzącej się od Mojżesza). lecz z uwagi na to.: Augustine on the Origin and Progress of Evil. London 1659. jak również przy wciąż jeszcze niedostatecznym rozwojem badań na tym polu. The Cabala of Pegasus. zbliżony jest do. gdy idea upowszechnia się do tego stopnia. Kęty 2002. Il Mondo Magico de gli Heroi.: Państwo Boże.H. Bibliografia Augustyn. że inspirująca ją kabała stała się w intelektualnym klimacie siedemnastego stulecia tak zmieszana z innymi rodzajami myślenia. wydaje się nie tylko sprawą niedowodliwą. ile raczej w postawie wobec pytania”62. Przy takim stanie rzeczy. Warto zwrócić uwagę na podobieństwo użycia przez Bruna symbolu osła. p. są śladem idei Lazzarelliego. 218-232. p..: The Cabala of Pegasus.J. C.: Postel and the Significance of Renaissance Cabalism. p.P. Badanie dalszych losów epistemologicznego wyjaśnienia symbolu rajskich drzew jest zadaniem trudnym nie dlatego. 3-5. ale i wręcz zupełnie zbędną. iżby wygaszeniu uległa ezoteryczna tradycja. cierpliwą. który nie dostrzega różnicy między sałatą a ostem”60. Milan 1605. podobnie jak duch przenikający „mojżeszową filozofię” Roberta Fludda. 97.J. “Journal of the History of Ideas” 15 (1954).36  DAWID NOWAKOWSKI dialogu – symbolizuje tutaj „mądrość boskiej Sefirot”. św. 15.: The Individual and the Cosmos in Renaissance Philosophy.J. 63  C. 50. Z chwilą jednak. R. . „Skupiając i niewoląc wegetatywne. Milton and the “Conjectura Cabbalistica”. della Riviera. by zerwać zakazany owoc z drzewa poznania – przez co staliby się pozbawieni owoców drzewa życia […]”61. Mosaicall Philosophy: Grounded upon the Essentiall Truth or Eternal Sapience. “Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 18 (1955). Zwi Werblowsky. chociaż większe znaczenie ma tutaj nastrój całego traktatu (traktat przeciwstawia marność nauk filozofii – scil. p. 9-27. Burns J. pokorną postawę i ten „rodzaj percepcji. 113-114. Nauert. Chicago 2010. Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought. p. Bruno. Zwi Werblow- sky – „znajduje się ją nie tyle w określonej doktrynie i wyznaniu. The Cabala of Pegasus. 39. zwłaszcza p. że staje się własnością powszechną a nawet swoistym signum temporis. łączenie jej obecności z bezpośrednią inspiracją jej praźródła. Bruno. Fludd. inspirowanego przez Crater Hermetis. De vanitate Agryppy63. że – jak słusznie zauważa R. do wykorzystania tego symbolu przez Agryppę na końcu De vanitate (por. p. Cassirer E. New Haven & London 2002.

p. t. Warszawa 2002. w: Lazzarelli L. Lodovico Lazzarelli (1447-1500) na tle kul- tury włoskiego odrodzenia. Cambridge 2007. The Cambridge History of Renaissance Philosophy. The Cabala of Pegasus. Kraye. New Haven & London 2011. Kessler. Teologie negatywne u progu czasów nowożytnych. Esoteric Discourse and Western Identities. Nowakowski D. 37-75. 1-104. von: Locations of Knowledge in Medieval and Early Modern Europe.: Il Mondo Magico de gli Heroi. Idel M..A. 195-222..: Kabbalah in Italy 1280-1510. Nauert C.J.: Oratio de hominis dignitate. Arizona 1998. Filon Aleksandryjski: O uprawie roślin. Skinner. Lazzarelli L. A Survey.: From Theosophy to Midrash: Lurianic Exegesis and the Garden of Eden.: Agrippa’s Dilemma: Hermetic “Rebirth” and the Ambivalence of De vanitate and De occulta philosophia.: Lodovico Lazzarelli and the Hermetic Christ: At the Sources of Renaissance Hermetism.. II-IV. “AJS Review” 22 (1997). p. Warszawa 2010. „Acta Universitatis Lodziensis”. Pico della Mirandola G.: Hermetyczna wizja zbawienia. w: Idem. „Acta Universitatis Lodziensis” 24 (2011). p. 85-114. Ficino M. Folia Philo- sophica 23 (2010). Magid S.: “Prisca Philosophia” and “Docta Religio”: The Boundaries of Rational Knowledge in Jewish and Christian Humanist Thought. Fludd R. Pico della Mirandola G. London 2003. Nowakowski D. Sowell M.: Bóg-Nicość. Q. Nowakowski D.: Mosaicall Philosophy: Grounded upon the Essentiall Truth or Eternal Sapience. Leiden. Nauert C. Keefer M. Peronne Compagni V. s. De occulta philosophia libri tres. p.: Kabała. Lelli F. ALEGORIA RAJSKICH DRZEW I JEJ ZNACZENIE  37 Della Riviera C. E. 135-159.: Mistycyzm żydowski i jego główne kierunki. Cambridge Mass. 2. Arizona 2005. .: Syncretism in the West: Pico’s 900 Theses (1486). Miernowski J. Hanegraaf W. p. In: C.: Agrippa in Renaissance Italy: The Esoteric Tradition.U.: Conclusiones.: Bruno’s Design for the Cabala. J. Scholem G. p. “The Jewish Quarterly Review” 91 (2000). The Hermetic Writings and Related Documents. t. s. Bruno. w: Farmer S. 210-553. Sondergard L.G. Popkin R. „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 56(2012). Leiden. 668-684.G. “Studies in the Renais- sance” 6 (1959). Warszawa 2007. p. New Haven & London 2002. w: G.C.. Idel M. p. Nowakowski D. Pisma. jr. Augustyn a paradoks zła. 53-99. 1-50. Kraków 2006. p. The Evolution of Traditional Religious and Philosophical Systems. Stuckradu K.. w: Agrippa von Nettesheim H.: Absolutnie wolny? Wolność człowieka w filozofii Giovanniego Pico della Mirandoli. Milan 1605. Boston 2010. 614-653. Tempe.H. Urbana 1965. “Renaissance Quarterly” 41 (1988). Köln 1992.: Św. XI-XXXVII.: Prisca theologia i jej znaczenie w metafizycznym systemie Marsilia Ficina. Arizona 2005. s. Tempe. 9-18. „Kronos” (w druku). jr: Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought. London 1659.H. New York. Tempe.: Theories of Knowledge.: Introduction.: Platonic Theology. Kraków 1994. Nowe perspektywy. Schmitt. Mowa o godności człowieka..: The Hermetic Writings and Related Documents.

w: J.H. 10. The study reveals that its sources are in the cabbalistic book of Zohar.: Milton and the Conjectura Cabbalistica. The Allegory of Paradise Trees and its Meaning According to Lodovico Lazarelli The allegory of Tree of Life and of Tree of Knowledge occupies a fundamental place within the writings of Lodovico Lazzarelli. Yates F. t. s.. 516-591. we pay attention to origins of this idea.M.: Filozofia żydowska w przededniu czasów nowożytnych.. Zwi Werblowsky R. s. which became present in Italian thought not before XVth century. Robinson. w: Frank D. Leaman O.. Kraków 2009. 1. The Definitive Trans- lations of the Gnostic Scriptures Complete in One Volume.38  DAWID NOWAKOWSKI The Apocryphon of John. 5.. The article ends with short draft of subsequent history of this allegory in the modern European esotericism.H.: Giordano Bruno and the Hermetic Tradition. . London 1964. In attempting to understand its meaning. w: Frank D. p. 467-515.A.: Mistycyzm żydowski: przegląd filozoficzny. 16. Historia filozofii żydowskiej.J. Tirosh-Rotschild H. Leaman O. “Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 18 (1955). New York 2003.R. San Francisco 1990. Historia filozofii żydowskiej. p. The Zohar by Rav Shimon bar Yochai From the Book of Avraham. Kraków 2009. 90-113. 64-73. The Nag Hammadi Library. Wolfson E.

a w przypadku literaturoznawcy owocować chybionymi 1  Opracowane wykłady wraz z replikami uczestników sesji zostały opublikowane w książce: U. a także innego rodzaju dziedziny związane z wiedzą tajemną cieszą się sporym zainteresowaniem współczesnych uczestników kultury. S. Choć nie ulega wątpliwości. 2  Tamże. T. w jaki współczesne szkoły literaturoznawcze zorien- towane na czytelnika (np. Bieroń. która znaczy coś dzięki porównaniu do skali muzycznej. Eco. Interpretacja i nadinterpretacja. W pierwszym z nich (Interpre- tacja i historia1) porównał sposób. Ostateczną zagadką hermetycznego wtajemniczenia jest bowiem. będzie ona odnosić się do innej zagadki w ruchu postępującym ku zagadce ostatecznej. Jednak ostatecznej zagadki być nie może. Collini. również w kontekście wiedzy o literaturze. ta z kolei odsyła do hierarchii aniołów. że sens uwidacznia się jedynie w sprzeczności przeciwieństw. tylko przez dosyć dowolne odwołanie do podobieństwa między różnymi bytami (jest to tzw. Umberto Eco wygłosił cykl wykładów (Tenner Lectures) w Clare Hall w Cambridge. np. niesprzeczności i wyłącznego środka. kabała. do sposobu. a w konsekwencji pro- wadzi do wniosku. w jaki język pojmuje się w tradycji hermetycznej. część ciała może odnosić się do gwiazdy. opartego na zasadach: tożsamości. Takie ujęcie jest – zdaniem włoskiego badacza – zaprzeczeniem zachodniego racjonalizmu. że język nie potrafi oddać istniejącego poza nim znaczenia. s. Karków 1996. prowadzić może na manowce poznania. a jego asocjacyjna natura dowodzi. że sposób czytania tekstów ignorujący zasady: tożsamości. Łańcuch ten nie ma końca. 34. Zwolennicy hermetycznego sposobu myślenia nie definiują elementów rzeczywistości za pomocą opisu ich cech morfolo- gicznych lub funkcjonalnych. gnoza. zasada sympatii). że wszystko jest zagadką”2. red. że: „za każdym razem gdy rozwikłana zostanie jakaś zagadka. naczelną zasadą hermetyzmu jest przekonanie o tym. . przeł.Tomasz Górny Hermetyzm a literatura Hermetyzm. Te z wielu względów marginalizowane obszary refleksji są zwykle poddawane zasadnej kry- tyce. Istotą tego podobieństwa jest przekonanie o tym. niesprzeczności i wyłącznego środka. dekonstrukcjonizm) interpretują teksty. W 1990 r. iż znaczenie jest nieuchwytne.

tekst jest bardzo krótki i w wersji łacińskiej najczęściej funkcjonuje pod tytułem Tabula Smaragdina lub Verba Secretorum Hermetis Trismegistii. iż nie rozumieli jej nawet sami kapłani. że hermetyzm niższy należy w gruncie rzeczy do prehistorii i mitologii. a jako jedyny napisany w języku łacińskim a nie greckim. że szczególny rozwój tekstów hermetycznych przypada na II i III wiek po Chrystusie i tak w przybliżeniu określa się wiek Corpus Hermeticum. Wiedza ta była tak bardzo tajemna. 4  D. Najwcześniejsze z tekstów zbioru datuje się nawet na III wiek przed Chrystusem.40  TOMASZ GÓRNY interpretacjami. kto dokonał przekładu). przekazujący ją poprzez uczenie się na pamięć określonych formuł. Hermetyzm. Bugaj precyzuje. a  to za sprawą XVI-wiecznego wydania. przypisywany na wpół mitycznej postaci Hermesa Trismegistosa (Trzykroć Wielkiego). to jednak nie można pominąć milczeniem faktu. cykl Corpus Hermeticum. t. Składa się nań XVII części. oddziałujących na całość aktywności pisarskiej. Oto wersja uznawana za kanoniczą: 3  R. w: Literatura Grecji starożytnej. że istnieje ogromna literatura hermetyczna. przypisywany Hermesowi Trzykroć Wielkiemu i rzekomo znaleziony w jego grobie. jednak należy pamiętać. 854-855. H. Asclepius. choć czasem mówi się o  XVIII. 1. na gruncie której doszło do wypracowania pewnych rozwiązań retorycznych. Inne kluczowe źródło tradycji hermetycznej to tzw. pod- czas gdy tradycja ta – pomimo wielu podobieństw – różni się od chociażby gnozy i kabały. Dembińska-Siury. Według Dobrachny Dembińskiej-Siury pisma wchodzące w skład Corpusu charakteryzują się silnym ezoteryzmem. w którym pod numerem XV umieszczono wyciąg fragmentów ze Stobajosa. red. Podbielski. Najważniejszy z nich to. Tablica szmaragdowa. Do najbardziej znanych fragmentów należy otwierający zbiór Piomandres i zamyka- jący go. podkreślaniem dualizmu Boga i świata oraz przekonaniem. Warszawa-Wrocław-Kraków 1991. W niniejszym artykule chciałbym omówić kilka przykładów tego typu zależności. Lublin 2005. Bugaj. która dopiero po przeniesie- niu do Aleksandrii i włączeniu doń elementów religii egipskiej i żydowskiej zyskała swój charakterystyczny kształt. . Roman Bugaj3 pierwszym z nich nazywa dawną wiedzę grecką. s. Bugaj przyta- cza dwa tłumaczenia na język polski (autor nie precyzuje przy tym tego. Badacze wprowadzili rozróżnienie na hermetyzm niższy i wyższy. Źródła hermetyzmu Hermetyzm często rozumie się jako synonim pism tajemnych w ogólności. Literatura filozoficzna za cesarstwa. Ten. że można osiągnąć zjednoczenie z niepoznawalnym Bogiem za pomocą praktyk kultowych oraz dzięki oświeceniu4. II. podczas gdy hermetyzm wyższy oparty jest na kanonie historycznie okre- ślonych tekstów.

Prawdziwe. z myśli jednego. . Manget.   2.   5. Wznosi się z ziemi ku niebu i powtórnie zstępuje na ziemię i otrzymuje siłę wyższych i niższych. jeżeli zamieni się w ziemię. I tak jak wszystkie rzeczy powstały z jednego. 13. Hermetyzm.   8. Hermetyzm. co jest niżej. tak wszystkie rzeczy zostały zrodzone z tej jednej rzeczy. co powiedziałem o działaniu Słońca5. Siła jego jest zupełna. Wiadomo natomiast. t. że to właśnie Apolloniusz z Tiany w swoim rodzinnym mieście odnalazł Tablicę szmaragdową. s.J. wiatr wynosił go w swym łonie. Trudno podać jednoznaczną wykładnię tych zagadkowych formuł. Ojciec wszelkiego stworzenia całego świata jest tutaj. Roman Bugaj za Juliusem Ruską podaje. 380. co jest wyżej. Bugaj. I. że najstarsza znana informacja na jej temat znajduje się w jednym z pierwszych traktatów Dżabira (Gabira ibn Hajjana) – najsłynniejszego alchemika arabskiego – i wobec tego jej powstanie datuje się na okres 5  R. Genevae 1702. jest jak to. zaś fragment opisujący oddzie- lanie „subtelnego” od „gęstego” uchodzi za opis destylacji. Takie będą cudowne przystosowania. pewne i najprawdziwsze. co jest wyżej. Dlatego odstąpi od ciebie wszelka ciemność. bez kłamstwa. 12. 6  R.   7. HERMETYZM A LITERATURA  41 Słowa tajemnic Hermesa Trismegistosa   1. s. że nie chodzi tu jedynie o alchemię. Tak został stworzony świat. dla przeniknięcia cudów jedynej rzeczy. posiadającym trzy części filozofii całego świata. 120. Oddzielisz ziemię od ognia. Ta jest wszelkiej mocy potężna siła: ponieważ zwycięży wszelką rzecz subtelną i przeniknie każde ciało stałe. Na podstawie: J.   3. przez przystosowanie. Bugaj dodaje. Ojcem jego jest Słońce. Bugaj.   9. a to.   4. zwolna. Pod „Słońcem” i „Księżycem” rozumieli oni złoto i srebro. s.   6. a w nim wyryty na szmaragdowej tablicy tekst Verba Secretorum Hermetis Trismegisti. z wielką zręcz- nością. których sposób jest tu zawarty. Według jednej z legend Tablica szmaragdowa została odnaleziona przez Apolloniusza z Tiany – neopitagorejczyka i maga żyjącego w I wieku po Chrystusie. który miał znaleźć grób Hermesa Trismegistosa. że nie wiadomo. 10. subtelne (lotne) od gęstego. karmi- cielką jego jest ziemia. To. że Tablica była podstawowym tekstem dla wielu pokoleń alchemików. Bibliotheca Chemica Curiosa. matką Księżyc. jest jak to. Tak posiądziesz chwałę całego świata. kiedy i gdzie zrodził się pomysł. nie ulega jednak wątpliwości. 121. 11. ale prawdopodobnie również o astronomię oraz magię6. co jest niżej. To jest zupełne. Dlatego jestem nazwany Hermesem Potrójnie Wielkim (Hermes Trismegistos).

przed którą zazdrośnie strzeżono tajników wiedzy. Przekład Ficina wraz z komentarzem wywołał poruszenie w kręgach uczonych europejskich. Wyłoniły się wówczas dwa sposoby podejścia do tej tradycji. O ile bowiem sam cel zabiegów alchemicznych bywał różny. autor sześciotomowego komentarza do pism Hermesa Trismegistosa. Refleksja hermetyczna wywarła ogromny wpływ na działalność alchemików (Michał Sędziwój). przetłumaczył je z języka greckiego na łacinę (pierwsze wydanie pochodzi z roku 1471. o tyle wszyscy autorzy tego typu tekstów starali się ukryć prawdziwe znaczenie pod fantazyjną tkanką niejasnych symboli. natomiast druga wskazywała na możliwość połączenia nauk Hermesa Trismegistosa z chrześcijaństwem (Ficino). Egipcie i na ziemiach arabskich alchemia była głównie sposobem przemiany metali . na której oparta była ich praktyka. Język hermetyzmu Cechą charakterystyczną tekstów hermetycznych jest zasłanianie sensu przed czytel- nikiem. 2.42  TOMASZ GÓRNY pomiędzy VI a połową VIII wieku. W starożytnej Grecji. Adam Schroeter.in. Pomimo tych fantazyjnych założeń alchemia stworzyła podwaliny współczesnej chemii i to dzięki niej odkryto wiele związków i procesów chemicznych. który najczęściej opisywany jest jako proszek powodujący przemianę dowolnego metalu (często rtęci) w złoto. że Marsiliano Ficino. czy to ze względu na konkurencję. Jakkolwiek jednak by nie było. Jedna łączyła ją z religijnymi wątkami egipskimi (Giordano Bruno. które powoduje zakłopotanie czytel- nika. Konsekwencją takiego datowania jest wyłączenie Tablicy ze zbioru Corpus Hermeticum. Jest to ich cecha najbardziej charakterystyczna. stała się bowiem rodzajem filozofii. jaka – jak twierdzą autorzy hermetyczni – w nieodpowiednich rękach mogłaby zostać źle zrozumiana i ulec zwulgaryzowaniu. Giambattista della Porta). choć manuskrypt był gotowy już w 1463 r. W Polsce z herme- tyzmem związani byli m. W XVI i XVII wieku domeną tego typu poszukiwań była chęć wynalezienia kamienia filozoficznego. czyli człowieka powstałego z nieożywionej materii. W XVI wieku wiązano hermetyzm z podejściem irenistycznym i upatrywano w nim wspólnej płaszczyzny porozumienia dla judaizmu.). teksty hermetyczne charakteryzują się celowym rozmyciem znaczenia. chrześcijaństwa i islamu. Filippo Bounaccorsi zwany Kalimachem. czy w końcu ze względu na próżność. założyciel Akademii Platońskiej we Florencji. domagającą się przesłonięcia enigmatycznymi wywo- dami pustki myślowej bądź starającą się zakamuflować porażki na drodze do odkrycia sposobu przemiany rtęci w złoto. Było to możliwe dzięki temu. a także włoski bernardyn mieszkający w Polsce Hannibal Rosseli. Dzieła hermetyczne miały ogromny wpływ na kształtowanie się renesansowego neo- platonizmu. toteż często traktuje się ją jako przednaukowy etap rozwoju. a także chęć stworzenia homunkulusa. czy też ze względu na subtelność nauki.

Ten rys znamienny dla całej literatury hermetycznej stoi w wyraźnej sprzeczności z zaleceniami autorów chrześcijańskich. że proszek z bazyliszka oznaczał tlenek cynku. hermetycznego znaczenia (co z resztą nie było zbyt trudne. Wszystko to – powiada Bugaj – byłoby dla współczesnego czytelnika zupełnie niezrozumiałą alegorią. że tak. które jednakże rodzi się jedynie z jaja zniesionego przez starą kurę. ponieważ cały zespół wyrażeń używanych w literaturze przy opisach różnego rodzaju napojów magicznych oderwał się od swojego pierwotnego. opisującym sposób przygotowywania przedmiotów liturgicznych (kie- lichy.). Scholem. zgodnie z którym do zamkniętego ogrodu spekulacji mistycznej mógł wkroczyć tylko mąż uczony w rabinicznej mądrości”7. Przekonanie to zasadza się. 142. Mistycyzm żydowski i jego główne kierunku. o wybitnych walorach poznawczych. HERMETYZM A LITERATURA  43 nieszlachetnych w złoto. Bugaj. że na gruncie literatury hermetycznej doszło do wypra- cowania swoistego języka symbolicznego. kto napełnił swój brzuch. Gershom Scholem tak charakteryzuje nurt profetyczny mistycyzmu żydowskiego: „Iluminacje mistyczne u prostaczków zawsze i we wszystkich religiach bywały źródłem zagroże- nia i herezji. który powiada. na zaleceniu Maimonidesa. znajduje się karta z opisem hiszpańskiego złota.in. Również religia żydowska usiłowała chronić wyznawców przed aż nazbyt łatwym runięciem w przepaść. Wiedza ta może być interesująca dla historyka chemii. może wejść do raju spekulacji mistycznej”8. którzy nie obwarowywali takimi obostrzeniami możliwości poznania Boga. Refleksja kabalistyczna jest w tym ujęciu rodzajem specjalnego doświadczenia. natomiast złoto hiszpańskie było niczym innym tylko mosiądzem9. Hermetyzm. ufundowanym na wysokiej pozycji społecznej. Specyfik ten można – jak poucza traktat – przyrządzić m. Aby uzyskać ten cenny produkt. są proweniencji alchemicznej. 419. s. dzięki czemu na jej gruncie wypraco- wano wiele zabiegów higienicznych. gdyż związek ten z założenia był słaby i umowny) i funkcjonuje samodzielnie na zasa- 7  G. podczas gdy w Chinach stanowiła rodzaj pierwotnej medycyny. 9  R. której zabiegi służyły przedłużaniu życia ludzkiego. stawiając – przynajmniej formalnie – wymóg. i dla których perspektywa zakładająca tego typu elitaryzm jest błędna. z proszku z bazyliszka. należało powołać do życia owo paskudne stworzenie. wykazujących się odpowiednim wykształceniem. w tym związanej z chrześcijaństwem. która – zdaniem autorów – mogła stanowić zagrożenie dla ludzi nieposiadających odpowiednich kompetencji do zajmowania się nią. Niemniej należy zauważyć. przeł. W pochodzącym z XI wieku dziele Theophilusa pt. które funkcjonują najczęściej jako elementy rozmaitych eliksirów. które jednak zarezerwowane jest dla ograniczonej grupy osób. gdyby nie wiedział o tym. mirra itp. Schedula diversarum artium (Wykaz rozmaitych sztuk). Warszawa 2007. że „tylko ten. zdaniem Scholema. którego odbicie można znaleźć również w lite- raturze niehermetycznej. I. s. czy jednak jest ona przydatna literaturoznawcy? Sądzę. 139-140. Fantazyjne nazwy. Idea ukrycia prawdziwego znaczenia jest również obecna w literaturze kabalistycznej. Kania. 8  Tamże. s. Niemniej w obu przypadkach teksty charakteryzują się celowym zatarciem sensu. .

E. Tarczewska. Butor. 117-118. Co ciekawe. ale zachęcające czytelnika. odstraszy go jednak grubość murów.44  TOMASZ GÓRNY dzie idiomu. Pospieszny czytelnik zajrzy do środka i ujrzy cudowne ogrody. Porwij go i w kotle uwarz. przygotowująca wywar dla. Wielu autorów podkreśla. Makbeta: Węża z bagien w lot zauważ. w: M. że tak obszerne wprowadzenie może zniechęcić czytelników. S. Sicińska i M. Barańczak. również w literaturze niehermetycznej można odnaleźć tego typu strategię retoryczną. jaką daje Druga Wiedźma. Żabie ślepia. Mann. Sępi pazur i psi ozór. igły jeża. gotuj wywar!10 Krótką charakterystykę pism hermetycznych dał Michel Butor w eseju Alchemia i jej język. Otóż Zstąpienie do Piekieł – bo taki tytuł nosi Prolog – jest erudycyjnym i wymagającym sporej elastyczności intelektualnej wprowadzeniem w najgłębsze tajem- 10  W. aby stał się zdolny do zrozumienia opisanych aktów”11. Ten pozornie błahy fakt był bardzo istotny dla wielu wydawców powieści. osiągnie swój cel niewielkim nakładem sił i czasu. ale mające dać klucze do tych zamków. mózg jaszczura. przeł. aby rozwiązał szyfr do końca. Żądło osy. Alchemik uważa ten trudny dostęp za rzecz zasadniczą. iż „są to dokumenty szyfrowane. nie będą mieli ochoty na kontynuację lektury i zakup kolejnych tomów. J. Puch ze skrzydeł nietoperza. Butor powiada. Warszawa 1967. które dzięki zastosowaniu celowego rozmycia znaczenia miały skłonić czytelnika do intensywniejszego poszukiwania sensu. dzięki któremu modelowy czytelnik rozpoznaje ingrediencje potrzebne do uzyskania magicznego eliksiru i nie dziwi go recepta. Józef i jego bracia. s. jak i Tor Bornier zwrócili uwagę na to. Alchemia i jej język. . Makbet. Zresztą liczba stron nie jest jedynym problemem. scena I. Butor. Aby czar był nie na pozór. przeł. Shakespeare. chodzi bowiem o przekształcenie umysłowości czytelnika. Rzuć to w kocioł. Francuski pisarz i teoretyk podkreśla formacyjny aspekt tekstów hermetycznych. a nie będzie miał dość cierpliwości. akt IV. labirynty uzbrojone w zamki. Poznań 1992. 11  M. aby był zdolny do lektury enigmatycznych traktatów. kto rzeczywiście zapragnie wejść. s. Lecz prawdziwy skutek wywarł. żeby w pobliżu drzwi szukać narzędzi pozwalających mu je otworzyć. 12  T. Guze. czego konsekwencją miała być nie tylko jego aktywizacja. Zarówno Samuel Fischer. Warszawa 1971. Otóż Prolog do tetra- logii Tomasza Manna Józef i jego bracia liczy w polskim wydaniu12 bez mała 40 stron. ale szczególnie takie ukształtowanie władz poznawczych. Język żmii. którzy znużywszy się na wstępie. ogon szczura. że celowe zaciemnienie znaczenia o charakterze formacyjnym dotyczy szczególnie wstępów do wielu dzieł alchemicznych. Powieść jako poszukiwanie. Ten natomiast. mającego się wkrótce pojawić. 93-94. przeł.

 Gadamer. Hans Georg Gadamer powiada. red. Podobnie postąpił Umberto Eco. Podobnie dzieje się w przypadku autorów dzieł hermetycznych. jak i widza filmów o Indiana Jonesie. Mann pozostał jednak nieprzejednany i nie ugiął się pod naciskiem zapobiegliwych przedsiębiorców. Czy poeci umilkną?. którzy konstruując arcytrudne wstępy. Rozwiązanie. zasłanianie sensu w poezji hermetycznej może sprawiać wrażenie sztucznego ››utrudniania‹‹. bym skrócił pierwsze sto stron. Ogromny sukces komercyjny takich książek. trudno. jest bowiem jednym z podstawowych pragnień zarówno czytelnika Celana.G. jakie wydawcy mieli z Prologiem. inicjacyjna rola pierwszych stu stron. a jeśli się to komuś nie podoba. W Zapiskach na marginesie Imienia róży autor pisze tak: „Po przeczytaniu rękopisu znajomi z wydawnictwa zaproponowali. które – paradoksalnie – ma na celu zwrócenie nań uwagi. aby stanowiły rodzaj próby. to jednak mechanizm jest ten sam. które już na wstępie zawęża krąg możliwych odbiorców do najwytrwalszych i – nie ma co ukrywać – najbardziej wyrobionych intelektualnie. inna stylistyka. W poezji (Celan. Mardański. która charakte- ryzuje się elitarystycznym przekonaniem o tym. przeł. że jeśli ktoś chce wejść do opactwa i przeżyć tam tydzień. Łukasiewicz. gdyż uznali je za nader absorbujące i nużące. wypływa z przekonania o wyjątkowym charakterze dalszego ciągu. 14  H. Bydgoszcz 1998. Zadaniu temu sprzyjać ma hermetyczny gest zakrycia sensu. wszystko niemal jest inne. Zmartwienie. której działanie Gadamer ocenia negatywnie. Warszawa 1987. jak Kod Leonarda da Vinci czy Harry Potter. choć w innym zakresie. kultura popularna. Jeśli nie uda mu się. Sens i zasłanianie sensu w poezji Paula Celana. że dochodzi w niej do celowego zatarcia sensu. 179. mający osłaniać przed zwulgaryzowaniem. M. zatrzyma się na stoku wzgórza”13. Imię róży. chcieli zasugerować. również wykorzystuje bagaż kulturowy tekstów hermetycznych.G. ma – jak sądzę – wiele wspólnego z eksploatacją motywów wiedzy tajemnej. Eco. Gadamer. s. że mają do przekazania coś bardzo cennego. Stąd pokutna. inna tematyka. Odmówiłem bez wahania. zasadzało się na jego hermetycznym charakterze. jednak mecha- 13  U. choć dostosowana do upodobań bardzo szero- kiego grona odbiorców i wolna od elitarystycznych obciążeń. Co ciekawe. Inni są odbiorcy. Eco. I choć nieraz zapewne bywała to najzwyklejsza bufonada. Bobrowski) upatruje on ocalenia specyficznego typu wrażliwości. w: H. jego przeszłości i przyszłości. Zapiski na marginesie „Imienia róży”. A. który tak ukształtował pierwsze sto stron Imienia róży. ukształtowanego za pomocą lirycznego sposobu wyrazu. . w: U. co nieznane. HERMETYZM A LITERATURA  45 nice dotyczące pochodzenia człowieka. Można go rozpoznać również w poezji Paula Celana. Ten formacyjny aspekt wiąże się ze sprzeciwem wobec ujednolicającej kultury masowej. twierdząc. że pewne zasoby tradycji powinny być zarezerwowane dla wtajemniczonych. Ten sposób interpretacji zbliża poezję Celana do tradycji kabalistycznej. 607-608. Ale jest zarazem obroną przed roztopieniem sensu w łagodnym falowaniu głosu spikera radiowego”14. musi zgodzić się na ten rytm. „Owszem. Meister. który kazał im powątpiewać w komercyjny sukces. Szymanowski. J. Chęć skonfrontowania się z tym. niedostępne i ukryte. s. przeł. nie zdoła też dobrnąć do końca książki.

zasadzające się na przekonaniu o wyjątkowym statusie epistemologicznym tego typu dzieł. Eco U. aby wyznać mu ów sekret. Na gruncie tej literatury wykształcił się alegoryczny język. Podbielski. w: U. t. który – zaciekawiony – nalega. bazująca głównie na tekstach: Corpus Hermeticum. ale…”. Bibliografia Bugaj R. Warszawa-Wrocław-Kraków 1991. . ingrediencje eliksiru magicznego). przeł. co zakryte. Szymanowski. stosuje się takie rozwiązania retoryczne. Tabula smaragdina. jak i elitarnej. którego elementy – oderwawszy się od pierwotnego znaczenia – funkcjonują obecnie na zasadzie idiomu (np. Warszawa 1971. co z kolei zapewnić ma ochronę przed zwulgaryzowaniem przekazu (Celan). II. Warszawa 1987. że hermetyzm to określona tradycja. Dembińska-Siury D. W pospolitej formie można ją odnaleźć w plotkarskiej formule „Właściwie nie powi- nienem Ci tego mówić. przeł. A. Opisuje go figura retoryczna ocultatio. Podsumowanie Podsumowując. Butor M. Strategia ta obecna jest również w literaturze nie- hermetycznej.: Literatura filozoficzna za cesarstwa. że pierwszy z rozmówców dysponuje jakąś tajemnicą. eksploatuje się motywy związane z wiedzą tajemną. Eco. wspierający się na obietnicy odsłonięcia tajemnicy tego. rozbudza ciekawość jego interlokutora. jest zabiegiem elitarystycznym.: Powieść jako poszukiwanie. a także na renesansowych komentarzach do tych dzieł i księgach alchemicznych. J. podczas gdy zacytowany potoczny zwrot jest jedynie refleksem tego mechanizmu i bazuje – niczym psy Pawłowa – na skojarzeniu tajemnicze = interesujące. tak naprawdę od początku przeznaczony dla jego uszu. co czyni Eco. jest ten sam zarówno w kulturze popularnej. Guze. W kulturze współczesnej można zaobserwować szczególne zaintereso- wanie wiedzą tajemną na dwóch poziomach: po pierwsze.: Zapiski na marginesie „Imienia róży”. ponieważ zastosowanie ich odpowiada na „głód tajemnicy” współ- czesnych odbiorców kultury (Brown). które poprzez celowe utrudnienia mają doprowadzić do wyeliminowania nieodpowiednich (niepowołanych?) czytelników (Eco). red. Należy jednak pamiętać.46  TOMASZ GÓRNY nizm. opisujący przemiany chemiczne oraz duchowe. po drugie. Podstawowym rysem traktatów hermetycznych jest celowe rozmycie znaczenia. tak że trud początkowych stronic w istocie zostaje wynagrodzony. Sugestia. Lublin 2005. w: Literatura Grecji starożytnej. Imię róży. że to. który znajduje pokrycie. H.: Hermetyzm. chciałbym podkreślić.

its components. Warszawa 1967.: Makbet. w: H. Gadamer. Kania. przeł.: Mistycyzm żydowski i jego główne kierunku. Collini. S. magic elixir’s ingredients). red. Tabula smarag- dina writings. described chemical and spiritual transformations. Karków 1996. the hermeticism develops occult themes because their application satisfies modern culture consumer’s “hunger for mystery” (Brown). Warszawa 2007. and Renaissance commentaries to these works and also alchemic books. This literature has influenced on of rise the allegorical language.g. Tarczewska. S. secondly. przeł.: Józef i jego bracia. arising from the conviction that this kind of writings have special episte- mological significance.: Sens i zasłanianie sensu w poezji Paula Celana. Sicińska i M. . I. przeł. based mainly on Corpus Hermeticum. and also protects the content of the writing from vulgarization (Celan). Shakespeare W. przeł.: Interpretacja i nadinterpretacja.G.G. The basic feature of hermetic tracts is an intended blurred meaning. red. Mann T. Scholem G. M. Czy poeci umilkną?. Mardański. Barańczak. T. Bieroń. Bydgoszcz 1998. Hermeticism in literature Hermeticism is a specific tradition. Hermetic inspirations in modern literature can be observed on two levels: firstly. J. separated from the original denotation. the use of specific rhetoric complicates of the text and thus eliminates unsuitable readers (Eco). Gadamer H. HERMETYZM A LITERATURA  47 Eco U. E. Poznań 1992. Łukasiewicz. przeł. presently functions as idioms (e.

.

  Dzieła traktujące o naukach tajemnych (astrologii. powstałe na przełomie II i III a nawet IV wieku po Chrystusie. p. 32-33. w II i III wieku. czyli idea okresów historycznoliterackich hermetyzmu Niewątpliwie źródłem do poznania wiedzy hermetycznej (do Scientia Hermetica) są teksty. teologicznej i mistyczno-religijnej. t. The Greek “Corpus Hermeticum” and the Latin “Asclepius” in a new English translation with notes and introduction. podzielił literaturę hermetyczną na dwie grupy: 1. Logos Teleios pochodzącego z III wieku po Chrystusie. Her- metica. hermetyzm ludowy. począwszy od XVII wieku (1614 r. tzn.Agata Sowińska Scientia Hermetica na linii czasu. Cambridge University Press 2002.  Dzieła o tematyce filozoficznej. 1012.. H. zostały uznane za pseudoepigrafy napisane przez różnych autorów. s. the three ‘Hermetica’ found with the Nag-Hammadi Codices. pisarza z XI wieku”1 . 2. Myszor. . a pierwsza wzmianka o jego istnieniu w takiej postaci znajduje się u Psellosa. który jest łacińskim przekładem pierwotnego. Lublin 2005. Copenhaver. –  Asclepius. Literatura hermetyczn. greckiego tekstu. że najbardziej znaczące z pism hermetycznych nie są wyrazem tylko i wyłącznie mądrości Egipcjan. ale zawierają także koncepcje późnego hellenizmu. 1  W. magii. stanowiące tzw. W końcu dowiedziono. obejmujący siedemnaście traktatów. B. 2. które za sprawą badań. alchemii). Reale. –  świadectwa i fragmenty występujące w tekstach pisarzy chrześcijańskich2. the forty Hermetic Texts and fragments collected in the ‘Anthology’ of Stobaeus. będąc skom- pilowanym dopiero w okresie VI – XI wieku. nazwane traktatami „herme- tyzmu uczonego”. okultyzmie. Podbielski. w: Literatura Grecji starożytnej. za Festugière’m. w których skład wchodzą: –  Corpus Hermeticum. –  cytaty i wyciągi znajdujące się u Stobajosa. który „jako zbiór nie istniał w czasach rozkwitu hermetyzmu. the Armenian ‘Definitions’ and the Vienna fragments”.). powstałe nawet przed III wiekiem przed Chrystusem. red. 2  Copenhaver wylicza następujące teksty hermetyczne: “the Latin ‘Asclepius’.

2. ale poprzez swego rodzaju „inicjację” misteryjną4. że pojmowanie zjawisk oraz dążenie do poznania i zro- zumienia Boga odbywa się nie tylko przez zabiegi poznawcze. Reale. Co więcej. sztuczny podział literatury hermetycznej przestałby mieć rację bytu. traktat Asclepius). nurt ten stanowił kompilację doktryn religijnych. po Chry- stusie. Czym zatem jest sam twór zwany „hermetyzmem”? Pojmowany jest jako ruch religijno-mistyczno-filozoficzny.. jest: „[. głosząc złożoną z różnych elementów naukę uważaną za objawioną przez boga Hermesa. jak i pewnym sektom heretyckim inspirującym się chrześcijaństwem3. wtedy dzisiejszy. między III/II wiekiem przed Chrystusem a III/IV w. masonerii i różokrzyżowców. greckie a nawet rzymskie (łac. magicznych fragmentów (typowych dla hermetyzmu niższego).] wielkim znakiem głębokiej przemiany. 4. 3.50  AGATA SOWIŃSKA Przy takim podziale hermetyzmu należy mieć jednak na względzie hipotezę. które pokazują strukturę tego ruchu: 1. które przejęło kontrolę nad Egiptem po czasach ptolemejskich. które miały kontakt z kulturą egipską. które otrzymuje się od bóstwa. . Dlatego w literaturze hermetycznej można znaleźć elementy judaistyczne czy judeochrześcijańskie. s. Wiedza hermetyczna ewoluowała na przestrzeni wieków i dotarła do czasów nam współczesnych pośrednio pod postacią np. magii oraz alchemii. która mówi o możliwym usuwaniu z tekstów tzw. Sam nurt herme- tyczny stanowił niegdyś przeciwwagę chrześcijaństwa. s. 5  T. 4  T. Historia filozofii starożytnej. s. Giovanni Reale podaje charakterystykę hermetyzmu w punktach. czyli poznania mistycznego. jednocześnie z nim rywalizując i przekazując wtajemniczonym arkana wiedzy o astrologii. 5. która ukierunkowała myślenie starożytnych na wiarę a nie rozum. Stanowi ona pewną formę pogańskiej gnozy. 444. refleksję czy logikę. t. w wyniku wpływu Imperium Romanum. 4.. edytorów. szerzący się przede wszystkim w późnej starożytności greckiej. co jak pisze Festugière.  Bóstwem objawiającym jest właśnie Hermes.  Hermetyzm na ogół nie przekazuje swego orędzia za pośrednictwem argumen- tów rozumowych i logicznych wywodów. jaka dokonała się w duszach i umysłach pod koniec epoki hellenistycznej”5.  Hermetyzm jawi się jako nauka ezoteryczna. 91. nastąpiła przemiana. w aspekcie hermetycznym. na płaszczyźnie naukowej i religijnej. Lublin 1999. t. które było właściwe zarówno niektórym nurtom religijno-filozoficznym późnego pogaństwa. hermetyzmu wyższego przez kopistów.  Hermetyzm uznaje siebie za „boskie objawienie”. 444. ale przede wszystkim za sprawą objawienia. w której rozwijał się hermetyzm niższy (popularny) tudzież wyższy (naukowy). 1-5. 4. Przytoczone cechy sugerują. Ewolucja ruchu hermetycznego związana była oczywiście z edycjami i recepcją literatury hermetycznej. 3  G. W wyniku rozpiętości czasowej. 87. Gdyby ta teoria zyskała potwierdzenie.

De triginta sex decanis. 3. Liber Mercurii. 13. 18. 15. Paolo Lucentini w swej publikacji przekazuje rzetelne informacje. Warszawa 1995. [Belenus] De quattuor imaginibus magnis. 7  Vide: B. które uznawane były nawet za „świętą księgę” hermetyzmu. 4. Teksty: 1. 10. która docierała do różnych środowisk religijnych. Śledząc dzieje literatury hermetycz- nej. Patrząc na historię hermetyzmu. 24. 27. ponieważ daje szerokie spectrum badawcze i uwzględnia wszystkie teksty hermetyczne. [Aristoteles/Hermes] Liber Antimaquis. Asclepius. . 20. 30. Boston 1985. 34. Copenhaver. jakie przetrwały do naszych czasów i pokazują mnogość tekstów zaliczanych do literatury hermetycznej. [Thabit] De proprietatibus qua- rundam stellarum. naukowych i występowała zazwyczaj pod postacią ekscerptów w danych pozycjach literackich. całą literaturę hermetyczną7 lub wyłącznie literaturę hermetyzmu wyższego (według Waltera Scotta8). Sam epitet Hermetica ozna- cza gatunek literacki. 16. Hermetica. 7. 11. [Enoch] Tractatus de quindecim stellis. [Belenus] Liber imaginum Lunae. 1. 8  Vide: W. Capitulum de arbore borissa. t. Liber de accidentibus. których głównym wyznacznikiem jest postać Hermesa Trismegistosa. jak pisze Mircea Eliade6. [Belenus] Liber de secretis naturae. De imaginibus et horis. Widać to szczególnie w obrębie czasów poklasycznych. [Alexander Magnus] Liber de septem herbis. Liber septem planetarum ex scientia Abel. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philosophic teachings ascribed to Hermes Trismegistus. można dokonać pewnego jej podziału na etapy. [Belenus] De discretione operis differentia ex iudiciis 6  M. p. Liber de sex rerum principiis. 32 et sqq. [Flaccus Africus] Compendium aureum. [Belenus] De imaginibus diei et noctis. 33. Liber de quindecim stellis. Właśnie ich powstanie. Liber de quattuor confectionibus. 8. 22. Za szczególnie istotne uważam wspomniane dialogi hermetyczne. 28. 6. Tytułowa Scientia Hermetica to wiedza znajdująca się w księgach hermetycznych. Liber de spatula. Iatromathematica. p. 2. które były w obiegu w wiekach średnich: A. De imaginibus sive annulis septem planetarum. SCIENTIA HERMETICA NA LINII CZASU  51 jej komentowaniem. [Hermes/Harpokration] Kyra- nides. przekładami na łacinę i języki wernakularne. Od Mahometa do wieku Reform. Hermetica. 14. 3. 12. t. 17. Eliade. Historia wierzeń i idei religijnych. 25. Osobiście optuję za teorią pierwszą. co staje się wyznacznikiem idei epok historycznoliterackich hermetyzmu. [Thessalus] Liber de virtutibus decem et novem. dotyczące średniowiecznych manuskryptów hermetycznych. Liber orationum planetarum septem. religijnych czy pojęć nauk przyrodniczych. Liber de stellis beibeniis. zanik i ponowne pojawienie się poskutkowało niebagatelnym wpływem na ówczesną kulturę. 23. 5. s. 196. 19. Lectura geomantiae. Liber imaginum signorum. Tractatus de iudicio urinae. 32. 26. 29. że najważniejszymi tekstami z gatunku tekstów hermetycznych były i są traktat Asclepius oraz zbiór siedem- nastu dialogów zwanych Corpus Hermeticum. Liber viginti quattuor philosophorum. [Bele- nus] De viginti quattuor horis. 1 et sqq. Liber planetarum (Liber Saturni). Centiloquium. Scott. 9. bezsprzeczny wydaje się fakt. wykorzystywaniem w tekstach wątków filozoficznych. 21. 31.

co nie ominęło również tekstów hermetycznych. [Toz Graecus/Germa Babiloniensis] De duodecim annulis. Patrząc na tytuły powyższych tekstów. Lucentini.316r. 6. 2. Centiloquium MSS 601. [Toz Graecus/Germa Babiloniensis] De quattuor speculis. Biblioteka Jagiellońska. Warszawa Biblioteka Uniwersytecka. 3. 1963-ff.. 1948/207 Wrocław Biblioteka Uniwersytecka.  Commentum alterum MS 10 Warszawa Biblioteka Uniwersytecka. 805. 41.47r-48v. MS Akc. [Germa Babiloniensis] Flores super opera artis magicae. 1843.121v-123r. pisanych w oryginale najczęściej po grecku (Kyranides. 2252 pp251-252. [Hermes/Harpocration] Kyranides MS 817 Biblioteka Jagiellońska. Warszawa Biblioteka Uniwersytecka. 9.52  AGATA SOWIŃSKA Hermetis. Turnhout 2004. 38. Centiloquium). [Thessalus] Liber de virtutibus herbarum decem et novem #MS 778 Biblioteka Jagiellońska.  [Flaccus Africus] Compendium aureum MS 2312 Gdańsk Biblioteka Polskiej Akademii Nauk.  Kopie i komentarze do Centiloquium MSS 601 – ff. 149r. The Kraków readers of Herme. herbaria (Capitulum de arbore borissa. 4. 37. . B. 1939 pp135-137. bestiaria (Kyranides). 793. można śmiało wyciągnąć wniosek. Komentarze: Glosae super Trismegistum. [Toz Graecus] De lapidibus Veneris.  [Alexander Magnus] Liber de septem herbis MS 778 Biblioteka Jagiellońska. I testi e i codici di Ermete nel Medioevo.  Liber viginti quattuor philosophorum MS 10. zdarzały się oczywiście również oryginalne teksty łacińskie 9  Vide: P. Kopie niektórych tekstów znajdziemy również w naszych biblio- tekach w postaci całych traktatów lub wyciągów : 1. Liber de septem herbis. #MS 788 Biblioteka Jagiellońska. [Belenus] De imaginibus septem planetarum. [Thomas Eboracensis] Sapientiale. że dominuje tutaj hermetyzm niższy. Liber de septem herbis). Perrone Compagni. p. [Antonius de Monte Umi] Glossa super imagines duodecim signorum. 2620 pp133-13610. #MS 1197 Biblioteka Jagiellońska. Glossulae super Librum imaginum Lunae9. Firenze 2001. 39. ale również po arabsku (Liber de spatula.  Liber de accidentibus MS 593 Biblioteka Jagiellońska. Liber de virtutibus decem et novem). Commentum alterum. Tłumaczono teksty z języka greckiego i arab- skiego na łacinę. [Toz Graecus] De stationibus ad cultum Veneris. In: P. 7. Hermetism from Late Antiquity to Humanism. 8. czyli teksty przede wszystkim magiczne (grimoires). 5. 10. 36. Lucentini.f. Lang.-151r. #MS 610 Biblioteka Jagiellońska. MS 781 Wrocław Ossolineum. 40. Biblioteka Jagiellońska. 1963. 392r-393v. 577-600. V. 610.  Liber de stellis beibeniis MS 2252. 35. 805-ff. Wysyp „popularnych” tekstów hermetycznych w  wieku XII/XIII związany był z ówczesną działalnością translatorską. MS 6627. 793- ff. 10  Vide: B. [Toz Graecus/Germa Babiloniensis] Liber Veneris.

W lewej ręce Trismegistos trzyma tabliczkę opartą na dwóch skrzydlatych Sfinksach. na stronicach której widnieje napis: „Suscipite. litteras et leges. najważniejsze fakty tego okresu w dziejach literatury hermetycznej: po pierwsze. był Asclepius. Pimander (vel Pymander). który nazywa się świętym słowem”). Alan z Lille. Rok 1471 to pierwsze wydanie 14 dialogów hermetycznych tłumaczenia Ficina pt. w ubraniu renesansowego humanisty. Roger Bacon. zwanych Corpus Hermeticum. Marsilio Ficino przekłada na łacinę 14 dialogów hermetycznych. Teodoryk z Chartres. z którego jest zadowolony i bardzo umiłował własnego syna. Aegyptii” („Egipcjanie. również w Polsce doby renesansu: Jan Schilling z Krakowa (studiował w Paryżu pod kierunkiem Jacquesa Lefèvre’a d’Étaplesa i współpracował z nim przy edycji pism . pośród których mamy starca – Hermesa Trismegistosa z mitrą na głowie. Albert Wielki czy Mikołaj z Kuzy). robi krok do przodu i pochyla się w stronę Trismegistosa w geście okazywania szacunku. czyli dominacja traktatów ponownie odkrytych po wiekach zapomnienia. Lectura geomantiae). Tuż za Egipcjaninem znajduje się bardzo tajemnicza i interesująca postać – czło- wiek wyprostowany. – pierwsza edycja tekstów w oryginale. który otrzymuje tę księgę. Francoise Foix – Candale – 1574 r. Jan z Salisbury. na której widzimy napis (będący parafrazą fragmentu pisma hermetycznego Asclepius): „Deus omnium creator secundum deum fecit visibilem et hunc fecit primum et solum. W 1463 r. i 1505 r. Z odrodzeniem hermetycznym możemy łączyć następujące. Quodvul- tdeus). stworzył drugiego boga – widzialnego i jego uczynił pierwszym i jedynym. Przykładem może być mozaika w katedrze w Sienie z 1488 r. Trismegistos jest usytuowany na środku całej kompozycji. Renesans hermetyczny natomiast to lata 1471-1614 (tzw. Do 1641 r. ukazały się ponad 24 edycje Corpus Hermeticum (greckie i łacińskie). W kolejnych odstępach czasu powstają kolejne wydania dialogów hermetycznych (Jac- ques Lefèvre d’Étaples –1494 r. Jedynym tekstem hermetyzmu wyższego. złoty wiek hermetyzmu). Prawą ręką przekazuje człowiekowi ze Wschodu (z brodą i. o. zaczynając od Ojców Kościoła (Augustyn. przechodząc przez wiek XII do XV (m. SCIENTIA HERMETICA NA LINII CZASU  53 (De arbore borissa. turbanem na głowie) otwartą księgę. bez brody. w 1460 r. Pełni on rolę obserwatora i świadka wydarzenia. Laktancjusz. gdzie tytuł pierwszego dialogu hermetycznego staje się tytułem całego zbioru. charakterystycznym dla ludności tej części świata. mając pod stopami inskrypcję: Hermes Mercurius Trismegistus Contemporaneus Moysi („Hermes Merkury Trismegistos Współczesny Mojżeszowi”). Postać Trismegistosa i jego pisma były bardzo popularne pośród osób wpływowych. Adrien Turnebe –1554 r. ubranego w długą suknię i płaszcz. Egipcjanin. Traktat niegdyś błędnie przypisywany Apulejuszowi z Madaury i wykorzystywany przez liczne postaci filozofii i religii łaciń- skiego średniowiecza. żywo komentowanym w wiekach średnich. przyjmujcie pisma i prawa”). uczonych. z głową przykrytą kapturem. i postaci na niej występujące.in. a teksty hermetyczne stały się ważnym elementem renesansowej kultury. – edycja grecko-łacińska). – pierwsze wydanie Corpus Hermeticum łącznie z Asclepiusem. mnich Leonardo da Pistoia przywozi z Macedonii do Florencji zbiór tekstów hermetycznych. quo oblectatus est et valde amavit proprium filium qui appellatur sanctum verbum” („Bóg. twórca wszystkiego.

 Czerkawski. Szerzą się tajemne stowarzyszenia i powstają przekłady tekstów hermetycznych na języki wernakularne.  ca. pośród których znajdowały się fragmenty pism hermetycznych: Asclepius i Corpus Hermeticum. 153-168. a)  ca. Hermetyzm schodzi do „podziemia” i staje się wiedzą tajemną. s. jako korektor)11. Jakub Górski (autor utworu Mercurius sive de Trinitate contra Gregorium Bresinensem [unikat w Bibliotece Kórnickiej]. III wiek n. 157-158. . w roku 1614 – filozof klasyczny i filolog – Isaac Casaubon stwierdza. w której znajdowały się pisma hermetyczne). s. Najprawdopodob- niej korzystał z paryskiej edycji pism hermetycznych dzięki Janowi Schillingowi.e. że zbiór tekstów hermetycznych Corpus Hermeticum jest pseudoepigrafem. III/II wiek p. w pięciu tomach) oraz komentarz odnoszący się bezpośrednio do traktatu Asclepius (Asclepius Mercurii Trismegisti cum commento F.n. zwanych ówcześnie Pymander (Pymander Mercurii Trismegisti cum commento F. Podsumowując. 1. Hannibalis Rosseli Calabri). . b)  XI wiek ostatnie świadectwo występowania dialogów hermetycznych – Corpus Hemeticum (uznanych za zaginione od czasów późnego antyku) u Psellosa. s. powstanie dialogów zwanych Corpus Hermeticum oraz trak- tatu Asclepius. Hannibalis Rosseli Calabri. B. 14  Tamże. W końcu. idąc tropem historii hermetyzmu.e. Hermetyzm w Polsce w XVI wieku. 156. można wyodrębnić następujące okresy w literaturze hermetycznej (które na linii czasu przedstawia zamieszczony niżej wykres): A.54  AGATA SOWIŃSKA hermetycznych z 1505 r. gdzie polemizuje z Grzegorzem Pawłem z Brzezin za pomocą odpowiednio dobranych cytatów z pism hermetycznych)14.narodziny hermetyzmu (powstanie tekstów herme- tyzmu niższego). Mikołaj Kopernik (powołuje się na wypowiedź Trismegistosa dotyczącą słońca)13. 11  J. Michał Falkener z Wrocławia (przekazał w testamencie swą bibliotekę Uniwersytetowi Jagiellońskiemu. Teksty hermetyczne były również przedmiotem licznych komentarzy.  XII – XV wiek – średniowiecze hermetyczne to Asclepius + hermetyzm niższy. Hannibala Rosseliego. który rozpowszechniał poglądy d’Étaplesa w środowisku krakowskim)12. Biernat z Lublina (był w posiadaniu antolo- gii – jaką sam odręcznie stworzył – tekstów filozoficznych. a jedynie skondensowane fragmenty pism Platona i platoników oraz idee zaczerpnięte z chrześcijaństwa. Jan z Trzciany (w De natura ac dignitate hominis podaje cytat z Ascle- piusa. omawiając kwestię godności człowieka) oraz Jerzy Liban z Legnicy czy Wojciech Nowopolczyk. z. Casaubon kwestionuje tym samym autorstwo i autorytet Hermesa Trismegistosa. który w Krakowie napisał i opublikował cykl komentarzy doty- czących zbioru tekstów Corpus Hermeticum. 13  Tamże. nie zawiera egip- skiej nauki Trismegistosa. a nawet zakazaną (magia). 157. „Roczniki Filozoficzne” 37-38 (1989-1990). np. 12  Tamże. s.

 Ficino. Lodovico Lazzarelli „Crater Hermetis”. – 1614 r. Firenze 2001. p. 9 Eliade M. Podbielski. 153-168. alchemia). D. a. powstanie tzw. Lublin 2005.  po roku 1614 upadek autorytetu Trismegistosa – hermetyzm staje się przede wszystkim doktryną magiczną (tajemne stowarzyszenia. 1471 r. Myszor W. Periodyzacja Ryc. XII-XVw. t. Hermetycyzmu. Lucentini. mnogość tekstów hermetyzmu popularnego/niższego. 1012. Lodovico Lazzarelli „Crater Hermetis”. np. . Lang B. t. Turnhout 2004.Hermetyzmu neoaleksandryjskiego / Neohermetyzmu alek- sandryjskiego. Od Mahometa do wieku Reform. a. 2. np. Wykres przedstawiający historii historii periodyzację literatury hermetycznej. 3. s. Hermeticum przez M.a)  zanik Corpus przekład Corpus Hermeticum.a)  przekładsięCorpus tworzenie Hermeticum przez tzw. czyliM.: Hermetica. w: H. Czerkawski J. niższego magia. c. – renesans hermetyczny to Corpus Hermeticum + herme- aleksandryjskiego. Hermeticum.: Historia wierzeń i idei religijnych. b. c. literatury hermetycznej. The Greek „Corpus Hermeticum” and the Latin „Asclepius” in a new English translation with notes and introduction. Bibliografia Copenhaver B. Warszawa 1995. nowej fali hermetyzmu niższego (gdzie powstanie b) dominuje tzw. Lucentini P. alchemia) (gdzie i jest dominuje alchemia). neoaleksandryjskiego / Neohermetyzmu c)  mnogość tekstów hermetyzmu popularnego/niższego. przedłużeniem hermetyzmu niższego.: The Kraków readers of Hermes. Hermetyzm wyższy III/IIw.e.1. s. 1471r.: Hermetyzm w Polsce w XVI wieku. Cambridge University Press 2002. po roku 1614 upadek autorytetu Trismegistosa . 1. 577-600.. C.hermetyzm staje się przede c)  tworzeniedoktryną wszystkim się tzw.: Perrone Compagni V. . alchemia) i jest przedłużeniem hermetyzmu niższego. Ficino.: Literatura hermetyczna. Hermetyzmu tekstem Asclepius. Hermetyzm niższy Wykres 1. z. IIIw. Literatura Grecji starożytnej.renesans hermetyczny to Corpus HERMETICA NA Hermeticum LINII CZASU  55 + hermetyzm niższy. 1471 r.n. b)  wzmożone zainteresowanie b. I testi e i codici di Ermete nel Medioevo. zanik Corpus Hermeticum. wzmożone zainteresowanie tekstem Asclepius. czyli pism inspirowanych Asclepiusem i Corpus Hermeticum. In: P. D. czyli magiczną ( tajemne nowej fali hermetyzmu stowarzyszenia. magia. Hermetycyzmu. A B C D XIw. czyli pism inspirowanych Asclepiusem i Corpus tyzm niższy. – 1614 r. Hermetism from Late Antiquity to Humanism.-1614r. SCIENTIA C. „Roczniki Filozoficzne” 37-38 (1989- 1990).

4. Boston 1985. 1. Lublin 1999.g.56  AGATA SOWIŃSKA Reale G. The ancient Greek and Latin writings which contain religious or philo- sophic teachings ascribed to Hermes Trismegistus. Lodovico Lazzarelli. Alon of Lille. t. Roger Bacon. Bernardus Silvester. the huge interest in hermetic subject of the scholars in Middle Ages and Renaissance (e. Scientia Hermetica on the timeline – the idea of historical periods of the hermetic literature Hermeticism is a philosophical or/and religious current based on the multiculturalism of Alexandria in the ancient Egypt. Nicholas of Cusa.: Hermetica. Albertus Magnus. III BC and we can find its elements nowadays in Rosicrucians’ philosophy or in Masonic Lodges. Marsilio Focino.: Historia filozofii starożytnej. The Hermeticism dates back to ca. . Scott W. Jacques Lefèvre d’Etaples) – gives us the opportunity to speak not only about Hermeticism in each period in the history of a culture but also about the periods in hermetic literature itself. t.: Theodoric of Chartres. The interesting history of hermetic treatises – the disappearance and return of the “holy hermetic book”.

co pozbawiło jego wolę wszelkiej swobody decyzyjnej. Warszawa 1999. Aion. Reszke. – warto pamiętać. 330. s. że interpretacja Junga powierzchownie traktuje konteksty historyczne. Ten stan opętania i nieświadomości niezmiennie trwa i będzie trwał nadal. że wezmę udział w procesie 1  „Głębokie mroki skrywające całą procedurę alchemiczną biorą się stąd. Reszke. R. W. Przyczynki do symboliki Jaźni. 2  C. gdy osobowość i rozwój świadomości „są najbardziej zagrożone. przeł. że Jung „ubóstwia duszę”. nie zadał sobie pytania. Z czegokolwiek by one wynikały – czy z postulatu. Jung. z drugiej jednak wykorzystywał ją do opracowania systemu nazewnictwa wyrażającego właściwy przedmiot jego fascynacji – przemiany duchowej”. 4  C. McGuire. która odrywa świadomość od jej transcendentnych korzeni. red. wywiady. . Hull. s. ale też – i przede wszystkim – przez racjonalistyczną hýbris. s.G. Studia o dzieleniu i łączeniu przeciwieństw psychicznych w alchemii. 672. Przegląd i interpre- tacja owych „praobrazów” literatury alchemicznej wielokrotnie wzbudzały wśród badaczy liczne kontrowersje. Warszawa 2002. racjonalizuje. Jung. Stąd w Przedmowie (zatytułowanej Wprowadzenie do religijno-psychologicznej problematyki alchemii) książki Psychologia a alchemia Jung referuje swoją intencję: „Staje przede mną zadanie pójścia jedyną dostępną dla mnie drogą. że alchemia to przede wszystkim prechemia. 537-538): „Kiedy los zafundował Europie czteroletnią. s. Warszawa 1997. by tak rzec. R. przeł. psychologizuje itp. nikt też. której nikt nie chciał. bezprzykładnie odrażającą wojnę. ukazując jej czysto immanentne cele”4. Psychologia a alchemia. innymi słowy – „procedurą symboliczną”2. że szwajcarski psychiatra pisał – jak sam to określił – w „epoce antychrześcijańskiej”. sprowadza się do tego. przeł. w: Rozmowy. że alchemia to okultystyczny i heretycki nurt kulturowy. operacja alchemiczna jest przede wszystkim procesem duchowym1. nie tylko przez rojenia społeczno-polityczne. R.F. aż kiedyś wreszcie Europejczyk udławi się tą swoją »boskością«”.G. Nikt nie zdawał sobie sprawy z tego. R. Wywiad dla Uniwersytetu w Houston.C. 3  C. że ogląda się powstawanie i ruch archetypów z lotu ptaka”3.G. Jung. R.Tomasz Sójka Alchemiczny obraz animae mediae naturae w interpretacji Carla Gustava Junga Według Carla Gustava Junga. że co prawda alchemik z jednej strony interesował się chemicznym aspektem własnej pracy.G. że Europejczyk został opętany przez coś. 353. Reszke. Mysterium coniunctionis. W Epilogu książki Psychologia a alchemia czytamy natomiast (s. C. przeł. 254. spotkania. Jak powiedział on w jednym z wywiadów: „Alchemia daje nam wspaniały ogląd rzeczy – patrząc na nią. Jung. kto właściwie ją wywołał i kto ją prowadził. możemy mieć wrażenie. Reszke. Warszawa 1999.

G. R. by serca wasze nie zostały złamane”]. wraz z alchemią dać zrozumienie poprzez przeżycie. które jest najważniejszym tekstem Junga dotyczącym alchemii. Tutaj w ogromnym gąszczu traktatów. t. Freud. Błocian. R. aby ożywić indywidualną psyche. Główne dzieła Carla Gustava Junga poświęcone zagadnieniom alchemicznym to8: Duch Merkuriusz (1943)9. Symbol przemiany w mszy. s. Warszawa 2010. Der philosophische Baum. Chodzi tu jednak raczej o przeżycie – to właśnie ono prowadzi najbliżej zrozumienia6. W twórczości Junga funkcjonuje ona na dwa sposoby: jako historyczna kontynuacja starożytnej gnozy.G. s. choć z drugiej strony nastają na studiowanie ksiąg. Solothurn-Düsseldorf 1995. 11  C. Jung. Do tego celu – wielokrotnie przez Junga określonego – zasadna okazała się literatura alchemiczna. Jung. 13  Patrz przypis 2. aby odsłonić interpretacyjne roszczenia autora Symboli przemiany. Psychologia przeniesienia. przeł. Prokopiuk. Jung. poruszyć archetypy. 6  Tamże. 283). s. w tym także jako antycypacja dwudziestowiecznej nauki o psyche. Warszawa 1989. 179-198. 8  Wymienione tytuły podaję za opracowaniem Ilony Błocian (Psychoanalityczne wykładnie mitu. i poprzedził wstępem J. paraboli. ideę 5  C. Freud. Oprócz tego warto wymienić artykuły Junga zawarte w zbiorze Aion. Fromm. Rebis czyli kamień filozofów. Warszawa 2007. 178-363. w: Idem. Jung. Warszawa 1997: Ryba w alchemii. 539. . Nienadaremnie alchemia określa się mianem „Sztuki” – towarzyszy temu słuszne przeczucie. Der philosophische Baum (1945)11. które tak naprawdę można ująć jedynie w przeżyciu – intelekt może je jedynie nazwać. Duch Merkuriusz.G. która dała podwaliny nowożytnej wiedzy. wybrał. ne corda vestra rumpantur [„Podrzyjcie księgi. Problematykę chrześcijańsko-alchemiczną Jung porusza także w opracowaniu Symbol przemiany w mszy (wydanie polskie: C. Gesammelte Werke. lecz aby postawić pytanie. Przyczynki do symboliki Jaźni. w jaki sposób ów „proces uświadamiania” przebiega? I tu warto zwrócić uwagę. Przyczynki do problematyki psychoterapii i  do psychologii przeniesienia. 10  Patrz przypis 1. 12  C. Psychologia a alchemia. 147-178. Psychologia przeniesienia (1946)12 oraz Mysterium coniunctionis (1955)13. w: Idem. emblematów. że hermeneutyka Junga – czyli wyjaśnienie i rozumienie alchemicznego „kłącza” – zabiega głównie o to. s. przeł. Reszke. R. Sami alchemicy powiadają przecież: Rumpite libros. s. Jung. w której szwajcarski psychiatra bada indywidualną i zbiorową nieświadomość. przeł. Reszke. 289-351. s. Jung.G. s. Rozumienie indywidualnego życia psychicznego zdaje się głównym postulatem Jun- gowskiej pracy.58  TOMASZ SÓJKA uświadamiania owych obrazów archetypowych odpowiadających w pewnym sensie wyob- rażeniom dogmatycznym”5. 9  C. 7  I. Fromm. 39. Reszke. Alchemiczna interpretacja symbolu Ryby. Praktyka psychoterapii. w: Idem.G. poezji. 13. Ogólne uwagi o psychologii symboliki chrześcijańsko-alchemicznej. s. iż chodzi tu o procesy formujące. Po drugie. Psychoanalityczne wykładnie mitu. alchemia to „kopalnia symboliki”7. Przypominam tę intentio auctoris nie po to. przeł. Jung. wizji prezentuje on ideę unio mentalis. Warszawa 1998). Psychologia a alchemia (1944)10. Psychiatrische Studien. Z komentarzami w formie symboli alchemicznych. 283.

De alchemiae difficulatatibus liber. T. Jak piszą alchemicy: „Nasza materia posiada tyle imion. śmierci i zmartwychwstaniu. [„Tu igitur quicunque cupis ad hanc S. 15  Tractatus Aureus de Lapide Philosophico ab Anonymo vero tamen Lapidis Possessore conscriptus. Początkiem wiedzy bojaźń Pańska. zandarich. proces przejścia od chaosu do spójnej całkowitości. o miłości i nienawiści. argentum vivum” itp. że nie będziesz przez niego opuszczony. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. kahul. Ową procedurę nieustannego rozwoju Jung nazywa procesem indywiduacji – a korzystając z metaforyki alchemicznej – jest to proces transmutacji metali nieszlachetnych w „lapis philosophorum. 629. venenum. s. terra foliata. ed. o siłach i słabościach. to najczęściej przybiera estetyczną postać symbolu (np. adkibick. et similia innumera”]. lecz niemniej i pracuj”. Frankfurt 1678. aqua permanens. w: Musaeum hermeticum. zimne- 14  A. Azot. Scientiam accedere. Tym podobne dziwaczne i trudne do rozszyfrowania metafory alchemicy często stosują w celu mylenia tropów i zakrywania wiedzy. o przewrotności i generacji. boritis. o piekle i otchłani. o pokoju i wojnie. 156. Figura ta stanowi centralny punkt w wielu jego pismach14. Jednakże kiedy archetyp ten objawia się w warstwie języ- kowej. Módl się. Leo. Opisuje raczej zawiłą przemianę duchową. dusza. marteck. de Hogheland. Initium sapientiae timor Domini. de . [„de mundi creatione et ejus principio et fine. fermentum. i o wielu innych”. M. religii Wschodu. 10. wieloznacznej metafory mnożonej przez kolejne metafory17 lub też formę antytezy i paradoksu18 . menstruum. Archetyp Całkowitości wyprzedza werbalną ekspresję. Warto przytoczyć tu zdania o mistycznym wręcz wydźwięku z traktatu De sulphure Michała Sędziwoja: „Ty zatem kimkolwiek jesteś. Symbolika Jaźni. per hanc sive per aliam viam adjuvabit te ut voto potiaris. Draco. Jednakże Jung nie tyle interpretuje kul- turę przez pryzmat Jaźni postrzeganej jako metafizyczny Byt doskonały. abyś prośbę modlitewną osiągnął. chętnie przekaże sposób. Lew. boritis. ile jest rzeczy na świecie” („tot haec nostra materia habet nomina. o zapłodnieniu i porodzie. Warszawa 2008. Kuźmicki. trucizna i podobne niezliczone”. o raju. ziemia liściasta. sed nihilominus et labora”]. L. także dotyczących poezji. 1. ponieważ jeśli Bóg rozpozna twoje czyste serce i całkowitą nadzieję w nim położoną. jego niebiańskości i chwale. uroboros. Zetzner. Módl się do niego i wierz wytrwale. w: Theatrum chemicum. quo res sunt in mundo”15). muchal. gnostycyzmu. które alchemicy najchętniej by określili jako donum dei16. o materii i formie. skrzep. Ora. De sulphure. o zdrowiu i chorobie. adkibick. quoniam si dues cor tuum candidum. 17  „Jak na przykład Laton. o podążaniu i ucieczce. dany jest raczej w nieokreślo- nym przeżyciu. obrzędu chrześcijańskiego itd. który pragniesz do tej Świętej Wiedzy przystąpić. Corsuphle. koniunkcji przeciwieństw. menstruum. o zwycięstwie i pokonaniu. Przekształcenie to odbywa się w każdej chwili sublunarnego życia. o przypalaniu i staraniach w ścinaniu mrozem. syntezy sprzeczności. Sendivogius. aurum potabile. Azot. de corruptione et generatione. rybka Echeneis). pone in primis spem integram in Deo Creatore tuo. [„veluti sunt Laton. marteck. Smok. duchowej integracji. o jedności i wielości. feniks. Strasbourg 1659-1660. filozofii europejskiej. o mocy i ułomności. 18  Alchemicy piszą o „stworzeniu świata i jego początku oraz końcu. kahul. fermentum. anima. de materia et forma. 16  „Dar Boży” – zwrot ten bardzo często pojawia się u wielu alchemików. wewnętrznym duchowym doświadczeniu. Cambar. na tej lub innej drodze wesprze ciebie. jakiej człowiek doświadcza na drodze swojej egzystencji. Cambar. zandarich. s. s. t. ALCHEMICZNY OBRAZ ANIMAE MEDIAE NATURAE  59 psychicznego zjednoczenia. coagulum. facile dabit medium. czyli Pełni – przez psycho- logię głębi najczęściej określaną jako archetyp Jaźni. o życiu. et spem integram in se positam cognoverit. najpierw połóż całkowitą nadzieję w twoim Bogu Stwórcy. illumque precibus fatiga. et crede firmiter te ab illo non derelinquendum. aqua vitae. aqua sicca. o aktywności i potencjalności. Corsuphle. muchal. Wśród licznie wymienianych opozycji (wilgotne-suche.

co na górze (superus) i to. Można wysnuć z tego wniosek. pewne i najprawdziwsze: to. czterech temperamentów itd. de vita. Sędziwój wielokrotnie nawiązuje do Tablicy szmaragdowej. est sicut quod est superius. Quod est inferius. sine mandacio. Średniowieczna księga Platonis quartorum nazywa tę nieustanną operację „obiegowym powrotem żywiołów do prostoty” („conver- sio elementorum ad simplex”20). De alchemiae difficulatatibus liber. jak i w górze. de paradise. 22  M. s. . że urzeczywistnienie całego człowieka – cel owych usiłowań – ujmowano jako wyleczenie z cierpień actu et potentia. Rys narracyjny w alchemii przebiega torem zstępującym ku zróżnicowanej. co jest w górze. 20  Platonis quartorum cum commento Habuhabes Hamed. żywe–martwe i inne19) na szczególną uwagę zasługują człony niebo (caelum) i ziemia (terra) lub innymi słowy: to.). De artificio supernaturali. de virtutibus et vitijs pace et bello. 139. ku wyjawieniu tajemnicy jednej istoty”). 1. et alia multo plura”]. bez kłamstwa. W ten sposób powstaje alchemiczne narracyjne koło – opus magnum. s. Jak podają pierw- sze słowa Tablicy szmaragdowej: „Verba secretorum Hermetis – Verum. w: Theatrum chemicum. w: Theatrum chemicum. Na przykład w traktacie VI: „Sed verissimum est. stanowi o egzystencji. Proces wstępowania i zstępowania Jung interpretuje jako alchemiczną duchową opera- cję między wielością i różnorodnością świata dolnego. 642. s. Sendivogius. w: Theatrum chemicum. ad perpetranda miracula rei unius” („Słowa tajemnic Hermesa – Prawdziwe. stąd też alchemia określa ów okrąg jako circus simplex. podzielnej rzeczywistości (materia secunda) – symbolicznej czwórcy (quatuor) (czterech żywiołów. rozwoju i jednostkowej przemianie. ejus celtistudine et gloria. męskie-żeńskie. Sendivogius. przedstawiającego odpowiedniość między siłami wyższymi i niższymi. quod superius non est. Poprzez tę metaforykę alchemia nawiązuje do swojej podstawy filozoficznej. Oto jak autor Mysterium coniunctionis opisuje owo niebo. de comburentibus et adustionem impedientibus. s. a następnie torem wstępującym ku obrazowi spójności. jedno- rodności. 323. persequente et fugiente. s. 151. et abysse. T. de inferno. W skrócie obrazują ten cykliczny ruch słowa Gerarda Dorneusa: „descensus in quatuor et ascensus in monadem”21 lub polskiego paracelsysty Michała Sędziwoja „non ascendet qui non descendet” („nie wstąpi ten. de forti et debili. 19  C. jest – jak dane nam było się przekonać – sym- boliczną antycypacją Jaźni. M. czterech kierunków geograficznych. certus et verissimum: Quod est superius.60  TOMASZ SÓJKA -ciepłe. wiecznie tożsamej i tej samej jedności (unus mundus). de Hogheland. co na dole (inferus). zgodnie z którą umysł człowieka to mikrokosmiczna machina. 21  G. 19-23. est sicut quod est inferius. 4. jest takie. w: Theatrum chemicum. morte. Mysterium coniunctionis. de coceptione et partu. t. Literatura alchemiczna pełni funkcję estetycznego medium. jak i na dole. Proces ten dokonuje się w ludzkiej indywidualnej psyche. de sano et aegro. t. nisi ut istud quod est inferius et vice versa”. czterech płynów ludzkiego ciała.G. czyli nauki Hermesa Trismegistosa. gdzie dochodzi do unio mentalis: To. a jednością i integralnością świata górnego. victore et victo. 1. Duodecim tractatus de lapide philosophorum. Jung. w: Musaeum hermeticum. De sulphure. et resurrectione. Dorneus. co określa się mianem „caelum”. To. co jest na dole. który nie zstąpi22”). t. 5. amore et odio. de unitate et multitudine. jest takie. objawione-ukryte. 429. s. t.

Już w swojej pierwszej i przełomowej książce Symbole przemiany zauważa on. sam siebie uzupełnia. a tym samym należące do sfery ciemności moralnych. Stan ten niejednokrotnie alchemicy opisują wręcz w religijnym tonie: 23  C. metonimii i antropomorfizmów”. s. to cechy rodem ze świata podziemnego. że „formuła psychologiczna sprawia wrażenie czegoś przeraźliwie trzeźwego”24. Mangetus.G. Mysterium coniunctionis. promieniuje on siłą magiczną. t. Jednakże taka twórcza kondycja. alexipharmacum. Argentorati 1566. w ogniu i popiele („Tym popiołem jest Feniks ów skrywany przez Filozofów”28) – czyli w stanie duchowej melancholii29 – dokonuje się rozpoznanie sił niszczących i tworzących. określa się go zatem mianem Zbawiciela czy makro- kosmosu. Omawiając tę konfrontację. 24  C. według Junga. s. w: Bibliotheca Chemica Curiosa seu rerum ad alchemiam pertinentium thesaurus instructissimus. C. w: Musaeum hermeticum. 1. Samuel Emmel.” Hermetis Trismegisti Tractatus Aureus de Lapidis Phisici Secreto in septem capitula divisis. ku któremu na drodze człowiek staje się twórcą własnego życia. zmieszania. ezoteryczny horyzont. 249. jest on paralelny do postaci Chrystusa. przemienia przemijalne w nieprzemijalne i nieczyste w czyste. J. że interpretacja Junga nie zawsze kieruje się żargonem naukowym.J. a także fetor określany przez alchemików »odor sepulchrorum« (»odór grobowy«). . przeł. „żywy kamień” (vivus lapis). Jung. nigredo”. 27  „Czerń. Jung także sięga do literatury alchemicznej. 25  C. 29  „Melancholia. grobowego odoru (odor sepulchrorum27). 28  „Hic enim cinis est phoenix ille occultatus a Philosophis. Warto w tym miejscu zaznaczyć. s. cierpienia. posługuje się „ruchliwą armią metafor. [„Melancholia. Ale caelum oznacza również.G. Ta cecha nieczystości znamionuje również corruptio”. ed. sam z siebie się mnoży (multiplicatio). 655. De sulphure. s. ed.G. w którym „substancja” przekształca się we własnym ogniu zwanym często „piekielnym” – quam nos gehennam vocamus26. 26  „Który my piekłem nazywamy. s. Jung. Powyższy opis stanowi punkt dojścia. Archetyp Cienia objawia się w wyniku wypalania aż do stanu „czerni” (nigredo). Z doświadczenia tego powstaje poczucie rozpadu. Jung. przeto uniwersalne – stanowi on zjednoczenie wszystkich przeciwieństw. 125. 614. 437. Sendivogius. Symbole przemiany. smoka (draco).” M. kruka (corvus) lub ulegającemu spa- leniu Feniksa. stąd też opisując „kamień filozoficzny” (lapis philosophorum). s. id est. Jung. Analiza preludium do schizofrenii. uwarunkowana jest również poprzez archetyp Cienia. W póź- niejszych pismach stara się on wielokroć uwolnić od owego „suchego abstractum”. Reszke. Jego żywot jest długi lub jest on wieczny. w: Ars chemica.G. 540. Genevae 1702. nieskoordynowania ziemskich elementów. Mysterium coniunctionis. a raczej konfrontacją z tym arche- typem. 655. co proste. caelum określa się bowiem mianem medicina uni- versalis (panacea. Warszawa 1998. W podziemiach wśród „czerni”. że człowiek jest odbiciem Boga (imago Dei)25 . czyli czerń”] Consilium coniugii. winy i pierwszego grzechu. jest on tym. Można tu mówić o nierozłącznym z alchemią motywie katabasis symbolizowanym przez obrazy chtonicznego węża (serpens). jest on – mimo że żywy – nieruchomy. elixir vitae)23. s. ALCHEMICZNY OBRAZ ANIMAE MEDIAE NATURAE  61 organicznych czy psychicznych. cum scholii Anonimy. Mysterium coniunctionis. poczucie chaosu. R.

Boston 1985. Proces ten opisują alchemicy również w etapach solutio. 1. i  ciało30 nie obumrze. Hydrolithus Sophicus seu Aquarium sapientum. toteż alchemicy trafnie określali ów stan mianem nigredo. a następnie augmentatio. Mamy tu do czynienia ze swoistym descensus ad inferos. Zgodnie z terminologią Paracelsusa określa się go również jako spagiria (gr. 328. czyli czerni nigredo. różnymi klęskami i troskami. F.P. s. Scott. Jeśli archetyp cienia dominuje nad psyche. The Greek „Corpus Hermeticum” and the „Latin Asclepius” in a New English Translation with Notes and Introduction. zastoju uniemożliwiającego podejmowanie decyzji moralnych. in recta veraque justitia atque Sanctitate iterum resurget”. s. aż do otrzymania cauda pavonis („pawiego ogona”). De philosophia chemica ad meditativam comparata. s. Copenhaver. Wszystko staje się wąt- pliwe. Hermetica. 435. w: Musaeum hermeticum. powodującego. a Deo in fornalem tribulationis collocatur et ad instar Compositi Hermetici tam diu omnis generis angustiis. diversimodisque calamitatibus et anxietatibus premitur. Jung. traci wgląd i trafia do „zawsze niewidzialnego” (invisibilis semper) – jak to opisuje hermetyczny traktat Asclepius33 – Hadesu (zaprzeczające a + idein = niewidoczny)34. 36  G. 230. to człowiek skazuje się na „roztroje- nie afektywne”32. i Świętości ponownie powstanie podług Boga jakby nowy człowiek31. ks. że ów stan stanowi punkt wyjścia dla opus magnum. 1. przeł. 606. chaos. że przekonania stają się nieskuteczne czy wręcz niemożliwe. and Translated by W. tenebrositas. albowiem w rzeczy samej niepodobna wręcz odpowiedzieć na pytanie. Jankowski OSB. spaein – rozdzielać oraz gr.10] „Ten. 129. 30  W tym miejscu następuje odesłanie do Listu do Efezjan 4. Kłoniecki]. t. dalej rubedo i wiele innych barw. Między przeżyciem rozszczepienia a przeżyciem jedności rozciągają się kolejne etapy alchemicznej procedury: począwszy od melancholii. donec veteri Adamo ae carni fiet mortuus et tamquam vere novus homo. Mysterium coniunctionis.62  TOMASZ SÓJKA Człowiek umieszczony jest przez Boga w piecu cierpienia i na wzór Hermetycznej Mieszaniny tak długo jest dręczony wszelkiego rodzaju trudnościami. s. s.G. jest i Tym. Carl Gustav Jung w ten sposób opisuje ów stan psychiczny: Konfrontacja z cieniem powoduje zrazu powstanie stanu martwej równowagi. a człowiek. i  w  nieugiętej oraz prawdziwej sprawiedliwości. w: Theatrum chemicum. Mysterium coniunctionis.G. 35  C. który zstąpił. w jaki sposób w tym stanie rozszczepienia i rozdarcia należałoby wyjść na spotkanie rzeczywistości35. 32  C. Vol. poprzez stan bieli albedo.] Passus ten podsumowuje alchemik słowami z Listu do Rzymian 6. w: Hermetica. aby wszystko napełnić” [Cytat za: Biblią Tysiąclecia. O. qui secundum Deum creatus est. gdzie między innymi czytamy: [4. ageirein – łączyć). 33  Asclepius. Słusznie zatem uznaje się. melancholia. s. który wstąpił ponad wszystkie niebiosa.4: „Zatem przez chrzest zanurzający nas w śmierć zostaliśmy razem z Nim pogrzebani po to. który uczestniczy w tej transmutacji to „spagiryczny twórca” (spagiricus artifex36). 31  „[…] homo. 603. dopóki dawny Adam. 34  B. Cambridge 1992. Dorneus. ed. A. putrefactio. The Ancient Greek and Latin Writings which Contain Religious or Philosophic Teachings Ascribed to Hermes Trismegistos. abyśmy i my wkroczyli w nowe życie” [przeł. Jung. .

jak i różnicą. oraz z substancji podzielnej. „Substancja pośrednicząca” objawia się jako symbol. a mówiąc po Jungowsku. ani też o naturze żywiołów. Tak wyobrażoną duszę (anima) – jako wszechobecny pośrednik (media) – alchemia zaczerp- nęła wprost z tradycji hermetycznej. Liber de arte chimica incerti autoris. W ten sposób uczynił z niej coś pośredniego między niepodzielną i podzielną substancją ciał. Siwek. nec de naturis elementorum. bardziej lub mniej świadomie. niższy sublunarny świat żywio- łów oraz wiecznie tożsamy. zwą ją natomiast szczególnym mianem duszy o naturze pośredniczącej”37. co na górze. Psychiatrische Studien. Jest podzielona i zjednoczona według proporcji. w procesie indywiduacji – narzuca się. tak jak jedność jest wszelką wielością”). a zarazem wszelką wielością (omnia). ALCHEMICZNY OBRAZ ANIMAE MEDIAE NATURAE  63 Zatem podzielony. Jak czytamy już na początku Asclepiusa: „omnia unius esse aut unum esse omnia”39 („wszelka wielość jest jednością. Basileae 1593. Solothurn-Düsseldorf 1995. 39  Asclepius. zróżnicowany. niepodzielny i zjednoczony świat niebiański – aby te dwie strefy mogły ze sobą korespondować w imię twórczego rozwoju. nierozstrzygalna. pewien trzeci komponent pośredniczący na każdym z etapów (w alchemii określany jako medium coniungendi). 584. 9. t. Tej ontologicznej wykładni Platona alchemia nadaje wielokrotnie poetycką formę. t. Zur Psychologie der Tricksterfigur. P. w: Hermetica. że „nie jest ona ani o naturze niebiańskiej. s. 41-44. co na dole. co na górze i dla tego. 38  C. s. Warszawa 1986. 37  „Quae nec sit de natura coeli. natury Innego oraz trzeciej substancji. Najbardziej reprezentatywnym obrazem animae mediae naturae jest Merkuriusz. poza wszelkim zasięgiem niczym proteuszowy starzec. Jung. eamque nomine peculiari animam mediam naturam vocitarunt”. s. która uczestniczy w naturze Tego Samego i w naturze Innego. która się rodzi w ciałach. jako „najświętsza niepodzielna Trójca” („sanctissima atque individua Trinitas”). . 286. Anima media natura jawi się jako figura nieokreślona. Traktat niepewnego autorstwa Liber de arte chimica określa to jako nobilissima essentia. Jest tchnieniem dla tego. Timajos. w: Idem. Oto cytat z Timajosa [35a]: Z substancji niepodzielnej. Anima media natura wynika także z platońskiej inspiracji. Jest zarówno tożsamością. jako treść onirycznych wizji. Ma on czy też ona lub raczej ono udział zarówno w sferze świadomej. utworzył za pomocą mieszania ich obydwu trzeci gatunek substancji pośredniej. Jest spójną jednością (unum). Czytamy tam (rozdział VII). A dalej: „Dusza jest zatem ukształtowana przez zmieszanie trzech części: natury Tego Samego. w: Artis auriferae quam chemiam vocant. jak i w tym. W  Jungowskiej interpretacji figura ta wpisuje się w zawsze ulotny archetyp Trickstera38. porusza samą siebie wokół siebie samej”40. co na dole. jak i nieświadomej. nie- uchwytna. która zawsze się zachowuje w sposób niezmienny. 2. występuje w licznych parabolach. przeł. 40  Platon.G. Gesammelte Werke. ogniwo mające udział zarówno w tym. pełen inności. a także na emble- matach.

mors et refectio. moim małżonkiem jest złoto. 322. obscurus et lucidus. Jestem starym Smokiem (Filozoficznym) wszędzie na ziemiach obecnym. w: Museum hermeticum reformatum. Traktat o  kamieniu filozoficznym. per quam cuprum. w: Idem. Natomiast w przedstawionym już powyżej traktacie Liber de arte chimica pojawia się katolicka wykładnia Merkuriusza. 4. pater materque. notus et nihil omnino existens. et metalla omnia per solis radios. t. 4. najwyższym i najniższym. in terram descendens et ad coelum adscendens. ferrum. s. Warszawa 1971. najlżejszym i najcięższym. 55 listów. 681. Patrz również: M.  Sędziwój. Mirabilis enim est natura Mercurii. Carbunculus solaris. Jung. t. t. alchemistae et Naturae.” Hermetis Trismegisti Tractatus Aureus […]. Bugaj. 1. Duch Merkuriusz. 42  C. 47  M. Jak podaje Introitus apertus: „Merkuriusz nasz jest drogą naszą i  bez niego nic się nie staje”45. t. opisując tę postać. oraz wstępem i komentarzami opatrzył R. Introitus apertus ad occlusum regis palatium. Authore Anonimo Philaletha Philosopho. w: Theatrum chemicum. matrix & Mater omnium rerum („macierz i Matka wszechrzeczy”). 456. W innym traktacie Merkuriusz to inaczej „strażnik” (custos noster44). 436. ciężaru i miary. w: Museum hermeticum reformatum. numero. 501-502. 44  Philaletha. molle. Zdumiewająca jest bowiem natura Merkuriusza”41. Principium principatum ultimum („ostatnim pierwiastkiem podstawowym”47). levissimum et gravissimum. we mnie często porządek natury przemienia się co do barwy. poznanym i nic a nic nie istniejącym. summum et infimum. utpote. visibilis et invisibilis. fortissimum et debile. śmiercią i ożywie- niem. twardym. 2. s. ojcem i matką. cynę lub ołów możesz przemienić w złoto43. in me naturae ordo saepe invertitur. Spiritus universalis. maritus meus aurum est. w: Bibliotheca Chemica Curiosa. in colore. s. gdzie Merkuriusz tak się przedstawia: Imieniem Merkuriusza przez Filozofów jestem nazwany.64  TOMASZ SÓJKA Jak podaje Tractatus Aureus: „Sztuka nasza zaczyna się wraz z Merkuriuszem i kończy się z tym samym Merkuriuszem. s. 43  „Mercurii nomine a Philosophis dicor. Dialogus Mercurii. 770. z nieba i ziemi się wyłaniającym. ubique terrarum praesens sum. przeł. w: Bibliotheca Chemica Curiosa. najszlachetniejszą ziemią oczyszczoną. żelazo. s. naturale lumen continens. 45  „Mercurius noster est via nostra et sine eo nihil fiet”. s. dzięki której miedź. . wszystkie barwy we mnie lśnią i wszystkie metale przez promienie słoneczne. ex coelo et terra progrediens. jestem Rubinem słonecznym. (Philosophicum) Draco antiquus. s. przypomina słowa z traktatu Aurelia occulta42. miękkim. młodzieńcem i starcem. pondere et mensura. W osiemnastym liście46 Michał Sędziwój nazywa Merkuriusza Proteus & Hermaphrodita. et finitur cum eodem Mercurio. plumbuve in aurum transmutare poteris. s. Autor Psychologii a alchemii. we mnie zawiera się naturalne światło. ku ziemi zstępującym i ku niebu wstępującym. colores omnes in me elucent. terra nobilissima clarificata. Sendivogius. juvenis ac senex.G. 493-516. stannum. najsilniejszym i słabym. w: Theatrum chemicum.” Aurelia occulta. Czytamy tam w VI rozdziale: 41  „Ars ostra incipitur cum Mercurio. 316-318. ciemnym i jasnym jestem. Metallorum metamorphosis. widzialnym i niewidzialnym. 46  Sendivogii Polonii Apographus Epistolarum hactenus ineditarum super Chemia. liczby. durum.

si saepe peccator ad eum se converterit. . quia nunquam in ventre terrae aliquod corpus metallicum propagavit.G. 51  C. że połączenie Sol i Merkuriusza jest aktem hierós gámos. więc zstępowali ludzie w podziemne siedziby i tam na wieki byli uwięzieni. W opracowaniu Psycholo- gia a alchemia50. w: Artis auriferae. 2.G. kiedy przedstawia paralelę lapis-Chrystus oraz w Mysterium coniunctionis. s. Unde non immerito glorissimae divae virgini Mariae aequiparatur Mercurius. inessabili mysterio profundissimoque sacramento conciperet Maria virgo. 50  C. by w końcu w odpowiednim czasie wypuścić w oczyszczone ciało. i duszę wynosi. ALCHEMICZNY OBRAZ ANIMAE MEDIAE NATURAE  65 Wsłuchaj48 się w to niezgłębione podobieństwo: Niebiański Eter przed wszystkimi ludźmi był zamknięty. czyli złoto. Uwolnieniem tym otwiera niebo. Mysterium coniunctionis. cuius sanguine inferiora corpora tincta in aureum coelum salva reducuntur. 18. Unde nobis puer. Mansit autem virgo illaesa. s. s. t. jak wcześniej tak i nadal bez skazy pozostaje49. jak i na ziemi. Lecz Jezus Chrystus otworzył bramę Eterycznego Olimpu i wnet oczyścił królestwo Plutona. omnes peccato deditos salvos faciet. jak je rozumieli dawni mistrzowie. Zobacz kolejne wydanie tego traktatu: M. który tylko ku niemu się zwróci. hoc est. a jednak rodzi nam kamień. Coelum Aethereum fuit omnibus hominibus occlusum. Progymnasmata alchemiae sive problemata chymica. Powyższy passus Carl Gustav Jung interpretuje dwukrotnie. Słusznie zatem porównuje się Merkuriusza z najchwalebniejszą boską dziewicą Maryją. Nie zrażając się tym. w którym ten ostatni odgrywa rolę oblubienicy. lapis nascitur. Dziewica jest bowiem Merkuriuszem. gemino eruta tractatu. & ibi detinerentur perpetuo. ut animae eruerentur. solvendo coelum. & iam Plutonia regna patefecit. Nosi ją przez jakiś czas w swoim łonie. & permanet virgo Mercurius sine labe. & tamen nobis lapidem generat. Virgo etenim est Mercurius. Jung. Psychologia a alchemia. a Merkuriusz dziewiczy. 173. aby wydobyć stamtąd dusze. 48  Cytowany tekst błędnie podaje „auri” zamiast „audi”. w: M. atque illibata. Francfurti 1607. co jest najdoskonalszego tak w niebie. czy arkanum opus alchymicum. jako że w ziemskim łonie nie płodzi nigdy żadnego ciała metalicznego. Liber de arte chimica incerti autoris. qui sua exuberantissima benignitate. id quod erat excellentissimum in coelis & in terra: & tandem nobis progenuit Mundi universi Salvatorem. cum in utero virgineo Spiritu Sancto cooperante. która – pojmij to – boską się staje. & tandem in corpus mundificatum tempore suo transmittit. jak niesmaczna to ana- logia. Jung. s. Ficino. w którego krwi zanurzone ciała niższe na powrót są wpro- wadzone w złociste niebo. Sed Christus Jesus Aetherei Olympi ianuam aperuit. qualis antae fuerat unquam”. Dziewica natomiast pozostała nienaruszona i nieskalana. s. De arte chimica. Lapidis philosophici vera conficiendi ratio. w rzeczy samej nie może uchodzić za similitudo i ekwiwalent kościelno-dogmatycznego misterium51. w niewysłowionej tajemnicy i najświętszym sakramencie. 582. czyli Kamień. w: Bibliotheca Chemica Curiosa. możemy – aequo animo – zadać sobie pytanie. pisząc: Wynika z tego. 477. Z niego rodzi się chłopiec. hoc est aurum aperit educitque animam: quam divinitatem intellige: portatque eam in ventre suo aliquantulo tempore. porodziła nam wreszcie Zbawiciela wszechświata. ut omnes homines ad infernas sedes descenderent. Ponieważ za sprawą Ducha Świętego. On w swej niezmiernej dobroci wybawi z więzienia grzechu każdego. 49  „Auri similitudinem profundam. Rulandus. przyjęła Maryja w dziewicze łono to. 138.

Pojęcie to można potraktować jako interpretacyjny sposób na odczytanie tej samej treści. Taka cyrkularna hermeneutyka dąży do ożywienia zastygłych „praobrazów”. lecz w różnych jej odsłonach. w jakiej odbija się ono w macierzyńskiej naturze. rzecz jasna. 359. Wskazuje przy tym na liczne związki intertekstualne56. . 571. 180. Jak stwierdza Ilona Błocian: „Wieloaspektowość oraz historia form pojawiania się tej postaci w różnych kulturach w studium Junga tworzy pełne circumambulatio”53. dzięki nieograniczonemu charakterowi swych określeń. Jung. co wyższe. co niskie. choć posługują się inną symboliką”52. symbolami. 56  „Księga księgę otwiera” (Liber enim librum aperit). w „twórczym dialogu”57 (meditatio). Wzmacnia (amplificatio) w ten sposób jej „fundament”55 i odsłania wielość (multiplicatio) jej formalnych możliwości. ulotnym tricksterem oraz Bóstwem.G. z dru- giej strony stara się stworzyć nastrój. podobnie jak alchemiczne mysterium coniun- ctionis. a wyobrażaną (imaginatio) treść ilustruje w obszernej dyskusji kulturowej.66  TOMASZ SÓJKA Jung stawia pytanie i w dalszej części udziela też odpowiedzi. metonimiami. b)  Jest on istotą fizyczną i duchową. c)  Jest procesem przemiany tego. Jung. Psychologia a alchemia. Wręcz przeciwnie – swoją interpretacją z jednej strony usiłuje nadać sens nieokreślonym przeżyciom. który miałby prowadzić do rozumienia „przeżycia numinalnego”. s. nie oswoi. jakie wywołują archetypy. 55  I. także nieświadomość zbiorową54. Jung. 52  C. poruszenia odbiorcą. jaki prezentuje obraz animae mediae naturae. Psychoanalityczne wykładnie mitu. 333-334. żadna siatka pojęciowa czy też gotowa matryca interpretacyjna. Psychoanalityczne wykładnie mitu. C. 289. e)  Jest odbiciem mistycznego przeżycia artificis. 315. s. Duch Merkuriusz. Mysterium coniunctionis. Jung. wpro- wadzenia na wieloperspektywiczne ujęcie tematu. zbieżnego z opus alchymicum. zjawisko ukazujące się w różnych konfiguracjach.G. duchowe. 53  I. Błocian. 57  C.G. Psychologia a alchemia. Carl Gustav Jung interpretuje animam mediam naturam. s. Skrótowe wnioski Junga zawierają się w sześciu punktach: a)  Merkuriusz składa się ze wszystkich dających się pomyśleć przeciwieństw […]. i vice versa. kiedy pisze. że „Dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Marii Panny. w tej postaci. s. Jung też wcale nie aspiruje do jednoznacznego wyjaśnienia. Tak ulotnego archetypu. fizyczne. w to. wskazującym drogę Zbawicielem. Błocian. s. wyrażają tę samą podstawową ideę. 54  C. s. okrążając (circumambula- tio) ją licznymi metaforami. f )  Jako to przeżycie przedstawia on z jednej strony jaźń.G. z drugiej zaś – proces indywiduacji i. albowiem oglądanie „z lotu ptaka” owego ruchu archetypów zawsze pozostanie samym uczestnictwem w tym ruchu. d) Jest diabłem. Zatem „dusza pośrednicząca” rozumiana jest w tym ujęciu jako fenomen psychiczny.

G. s. ed. Reszke. ed. 1. Samuel Emmel. Genevae 1702. Zetzner. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. t. w: Theatrum chemicum. Jung C. 418-457. Jung C. Praktyka psychoterapii. s. Reszke. R. 647-699. Zetzner. Authore Anonimo Philaletha Philosopho. McGuire. Hull.C. Frankfurt 1678. w: Bibliotheca Chemica Curiosa seu rerum ad alchemiam pertinentium thesaurus instructissimus.: Symbolika Jaźni.: Symbole przemiany. 114-208.G. Rebis czyli kamień filozofów. Reszke. Strasbourg 1659-1660. Warszawa 2002. Copenhaver B.G. . 741-774. ed. 179-363. 286-377. 48-263. R. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. Z komentarzami w formie symboli alchemicznych. i poprzedził wstępem J. R. 457-512. w: Idem. 1.: De philosophia chemica ad meditativam comparata. Consilium coniugii. s. s. Fromm. Hydrolithus Sophicus seu Aquarium sapientum. ed. Prokopiuk. Mangetus. 1. w: Theatrum chemicum. w: Theatrum chemicum. Strasbourg 1659-1660.: Aion. Jung C. Freud. w: Hermetica. Strasbourg 1659-1660. Warszawa 2007.: Mysterium coniunctionis. przeł. Frankfurt 1678. przeł. s. L. The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius in a New English Translation with Notes and Introduction. s. Zetzner. w: Rozmowy. Hermetis Trismegisti Tractatus Aureus de Lapidis Phisici Secreto in septem capitula divisis. Hogheland de T. Zetzner. 5. Wraszawa 2010. przeł.: Wywiad dla Uniwersytetu w Houston. W. ed. s. przeł. s. wybrał. Błocian I. Przyczynki do problematyki psychoterapii i do psychologii przeniesienia. Warszawa 1986. Warszawa 1999. Jung C.G. 277-325. cum scholii Anonimy. spotkania.: Psychologia przeniesienia. Jung C. Aurelia occulta.: Hermetica. ed. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. 1. The Ancient Greek and Latin Writings which Contain Religious or Philosophic Teachings Ascribed to Hermes Trismegistos.G. Warszawa 1998. Jung C. red. Reszke. Platon: Timajos. t. s. s. w: Theatrum chemicum. t. 109-191. t. J. t. Warszawa 1989. Dorneus G. Przyczynki do symboliki Jaźni.J. Strasbourg 1659-1660. L.G.: Psychologia a alchemia. w: Idem. Jung C. przeł. 400-445. Cambridge 1992.: De artificio supernaturali. L. Warszawa 2008. 73-144.: De alchemiae difficulatatibus liber. Jung. w: Theatrum chemicum. ed. Reszke.G. R.P. przeł. R. Argentorati 1566.: Duch Merkuriusz. 1. Dorneus G. Vol. ALCHEMICZNY OBRAZ ANIMAE MEDIAE NATURAE  67 BIBLIOGRAFIA Asclepius. 4. L. L. t. Zetzner. Philaletha: Metallorum metamorphosis. Analiza preludium do schizofrenii. Introitus apertus ad occlusum regis palatium. s. wywiady. przeł. w: Ars chemica. s. Strasbourg 1659-1660. Platonis quartorum cum commento Habuhabes Hamed.F. Warszawa 1999. and Translated by W. Frankfurt 1678. Scott. Siwek. ed. Kuźmicki A. Studia o dzieleniu i łączeniu przeciwieństw psychicznych w alchemii. t. R. 1. P. przeł.: Psychoanalityczne wykładnie mitu. Boston 1985. Reszke. Warszawa 1997. R.

alchemistae et Naturae. Bugaj. w: Theatrum chemicum. 601-646. 4. s. but alchemy most of all takes part in the history of spirituality. . 417-456. Zetzner. which in alchemical opera- tion aim to conjunct (unio mentalis).: Dialogus Mercurii. s. 3-52. 4. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. alchemy did not only help in the development of modern chemistry. przeł. Zetzner.68  TOMASZ SÓJKA Sendivogii Polonii Apographus Epistolarum hactenus ineditarum super Chemia. 2. s. Sendivogius M.J. Mangetus. Frankfurt 1678. In Jungian point of view this image expresses itself in different configurations. J. ed. w: Theatrum chemicum. 448-456. In my article I try to reflect the Jungian way of interpretation and expose his understanding of anima media natura. Sendivogius M. s. oraz wstępem i komentarzami opatrzył R. L. Frank- furt 1678. Jung’s research focuses on the opposition. s. Traktat o kamieniu filozoficznym.: De sulphure. Strasbourg1659-1660. The alchemical image of anima media natura in Carl Gustav Jung’s interpretation For Carl Gustav Jung alchemy is not only a part of history of science. L. Warszawa 1971. w: Idem.: 55 listów. w: Bibliotheca Chemica Curiosa seu rerum ad alchemiam pertinentium thesaurus instructissimus. 493-526. Tractatus Aureus de Lapide Philosophico ab Anonymo vero tamen Lapidis Possessore con- scriptus. Sędziwój M. t.: Duodecim tractatus de lapide philosophorum. s. Genevae 1702. that assumes all the aspects of the conjunction and takes a main role in this process. t. Strasbourg1659-1660. ed. Sendivogius M. 296-393. Such a figure is the anima media natura. t. w: Musaeum hermeticum reformatum et amplificatum. In this symbolical process it is necessary to understand a figure. ed.

Karolina Maria Kotkowska

Dynamika dyskursywnego obrazu świata
w ezoterycznej prasie polskiej na przestrzeni
dwóch dekad

Jednym z problemów, który pojawia się przy konstruowaniu charakterystyk współ-
czesnych fenomenów społecznych i kulturowych, jest przyporządkowanie nowych
treści do zastanej aparatury pojęciowej. Zjawiska takie, jak nowa duchowość czy
New Age, definiowane są jako niejednolite, synkretyczne. Z jednej strony zakłada
się, że są to twory chaotyczne, zagadnienia-worki, mgławice mistyczno-ezoteryczne,
z drugiej – charakteryzowane są jako pewne całości, w których jeden element świa-
topoglądowy, jak w  spójnym systemie, pociąga za sobą kolejne. Pozbawia się ich
charakterystyki czasowo określonych punktów zwrotnych czy kierunków przemian.
Choć spotykamy opisy konstruowane przez badaczy, którym bliski jest antropologiczny
wymiar zjawiska (nie odżegnujące się od kontekstu kultury, w jakiej daje się zaobser-
wować występowanie badanych elementów)1, duża część, bazując na analizie pewnych
lokalnie obserwowalnych zjawisk, traktuje je jako przejaw szerszej – ogólnoświatowej
lub przynajmniej zachodniej tendencji, ustalając tym samym z góry kierunek zależ-
ności lub akcentując jej jednokierunkowość. Proponowane badania są jedną z możli-
wości uchwycenia obecnych współcześnie w Polsce tendencji. Głównym elementem
poddawanym refleksji jest język i forma przekazu treści o charakterze zwanym jako
„ezoteryczny”. Teza, którą przyjęłam w podjętych przeze mnie badaniach, zakłada,
że poza gronem naukowców zajmującym się duchowością inni odbiorcy często nie
interpretują treści, które do nich docierają jako związane z tym tematem bądź robią to
w ograniczonym zakresie. Aby proces komunikacji był możliwy, potrzebny jest wspólny
kod nadawców i odbiorców informacji; prześledzenie tego, co w ciągu kilkunastu lat
na polskim rynku ezoterycznym uległo zmianom, w pewnej mierze umożliwia analiza
tego właśnie kodu.

1  Zob. D. Hall, New Age w Polsce. Lokalny wymiar globalnego zjawiska, Wydawnictwa Akademickie
i Profesjonalne, Warszawa 2007.

70  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA

1. Językowy i dyskursywny obraz świata

Pojęcie językowego obrazu świata może być rozumiane na wiele sposobów,
co pokazał Grzegorz Żuk2; tutaj odwołuję się do koncepcji lubelskiej szkoły
etnolingwistycznej. Pojęcie językowego obrazu świata (JOS) implikuje przeko-
nanie, według którego cała nasza wizja świata uzależniona jest od aparatury poję-
ciowej, jakiej użyjemy do jego opisu. W 1986 r. Jerzy Bartmiński wraz z Ryszardem
Tokarskim w  pracy Językowy obraz świata a  spójność tekstu zdefiniowali JOS
jako „pewien zespół sądów mniej lub bardziej utrwalonych w  języku, zawarty
w znaczeniach wyrazów lub przez te znaczenia implikowany, który orzeka o cechach
i  sposobach istnienia obiektów świata pozajęzykowego”, a  także uznali JOS
za utrwalenie „zespołu relacji zawartych w  językowym ukształtowaniu tekstu,
a wynikających z wiedzy o świecie pozajęzykowym”3.
Językoznawcy, badający to zagadnienie, zwracają uwagę na różne elementy stanowiące
szkielet opisu JOS. Kluczową rolę odgrywa tu oczywiście słownictwo, stanowiące klasy-
fikator doświadczeń społecznych, zawierające inwentarz pojęć relewantnych egzystencjal-
nie, społecznie i kulturowo. Szczególną wagę badacze JOS przypisują frazeologizmom.
Z naszej perspektywy jest to ważne, ponieważ inwentarz słów i wyrażeń jest wzbogacany
w miarę zmiany warunków życia, przyrostu wiedzy i zmiany społecznych potrzeb; poza
tym wraz ze zmianami zachodzącymi w otoczeniu, zmienia się konotacja wielu słów
kluczowych dla życia społecznego (co także – w naszych rozważaniach – ma związek ze
specyficzną nowomową i wprowadzaniem nowych pojęć – przyp. K.K.). Istotną war-
tość ma ponadto poznanie mechanizmów leżących u podstaw tworzenia nowych nazw,
odkrywanie ich podstaw onomazjologicznych i relacji wewnątrzsystemowych: derywacji,
synonimii, opozycji4. Poza tymi częściami ważną rolę spełniają też elementy pozajęzykowe
komunikacji (czy „przyjęzykowe”), których nie powinna pomijać rekonstrukcja JOS,
są to utrwalona społecznie wiedza o świecie, wspólna nadawcy i odbiorcy oraz wiedza,
przekonania i wierzenia5. Badania językowego obrazu świata dotyczą najczęściej folkloru
(w szerokim, antropologicznym sensie)6, czyli sfery językowego langue. Jak podkreśla

2  G.  Żuk, Językowy obraz świata w  polskiej lingwistyce przełomu wieków, w: Przeobrażenia
w języku i komunikacji medialnej na przełomie XX i XXI wieku, red. M. Karwatowska, A. Siwiec, Chełm
2010, s. 239–257.
3  J. Bartmiński, R. Tokarski, Językowy obraz świata a spójność tekstu, w: Teoria tekstów. Zbiór studiów,
red. T. Dobrzyńska, Wrocław 1986, s. 72.
4  J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2009, s. 13-14.
5  Nasze działania będą miały charakter przeciwny – te „przyjęzykowe elementy” chcielibyśmy odczy-
tać, gdyż jak pisze J. Bartmiński, „JOS jest potoczną interpretacją rzeczywistości z punktu widzenia
przeciętnego użytkownika języka, oddaje jego mentalność, odpowiada jego punktowi widzenia i jego
potrzebom”; tamże, s. 14.
6  Por. J. Kajfosz, Magia w potocznej narracji, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009,
s. 15-46.

DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  71

Aleksej Šmelev, najważniejsze jest nie to, co twierdzą nosiciele języka, lecz to, co uważają
za oczywiste, a więc to, na co nie zwracają szczególnej uwagi7. Aleksander Kiklewicz
dostrzega, że za najważniejszy element struktury semantycznej uważa się tu podmiot
konceptualizacji, który określa charakter cech przypisywanych obiektom, czynnościom,
stanom itd., stąd koncepcje językowych obrazów świata (w liczbie mnogiej), przypo-
rządkowanych różnym grupom podmiotów językowych i typom interakcji8. Podobną
opinię wyraża Waldemar Czachur9, który jako alternatywny typ analizy proponuje termin
dyskursywny obraz świata (DOŚ). Propozycja ta jest próbą integracji różnych perspek-
tyw badawczych, jakimi są polska szkoła etnolingwistyczna, amerykański kognitywizm
i niemiecka lingwistyka dyskursu10.
W podejściu tym postawione zostają pytania, kto jest w dyskursie podmiotem,
nośnikiem,  w  jaki sposób funkcjonują dyskursy i  jak podmioty się w  nich ujaw-
niają. Podkreśla się tutaj rolę mediów, które mają silny charakter opiniotwórczy,
szczególnie w sytuacji, gdy dla odbiorcy są to tematy nowe. Biorąc pod uwagę zło-
żoność rzeczywistości, trzeba uwzględnić wpływ mediów na „kolektywną świado-
mość, publiczne opinie, kulturową i społeczną pamięć, a więc na całokształt postaw
odbiorcy-uczestnika”11. W odróżnieniu od JOS, DOŚ wydaje się mieć charakter dużo
bardziej dynamiczny i wielostronny, charakteryzujący się wielością perspektyw ujęć
i możliwości analiz.

2. Reklama w prasie ezoterycznej

Poszukując metod badań przemian na obszarze polskiej ezoteryki, można skupić się
m.in. na folklorze słownym grupy zainteresowanej tą tematyką. Uwzględniając triangu-
lację metod, można jednak badać także inne formy komunikacji, szczególnie takie, które
dają się uchwycić z perspektywy stosunkowo długiego czasu, uwzględniają perspektywę
nadawcy i odbiorcy, obejmują wspólną płaszczyznę wyobrażeniową i dają możliwość
analizy porównawczej w miarę stałej grupie osób. Stąd mój wybór analizy języka reklam
w magazynie powołującym się na treści ezoteryczne, który ukazuje się od ponad dwu-
dziestu lat. Jak w cytowanym tu artykule pisze Waldemar Czachur „[…] przedmiotem
wszelkich analiz lingwistycznych i tak są materiały prasowe, telewizyjne, radiowe czy
też internetowe. A opinia społeczna poddana analizie metodami socjologicznymi, czyli

 7 Por. A. Kiklewicz, Pragmatyczne aspekty językowego obrazu świata, w: Język. Komunikacja. Wiedza.
Prawo i ekonomika, Mińsk 2006, s. 319–339.
 8 Tamże.
 9 W. Czachur, Dyskursywny obraz świata. Kilka refleksji, „Tekst i Dyskurs” 4 (2011), s. 79-97.
10  Tamże, s. 80.
11  Tamże, s. 84.

jakie następnie w ramach negocjacji znaczeń współtworzą językową rzeczywistość. 90-94. które choć reklamowane często. jest niewątpliwie związana z popytem na ten rodzaj towaru. 14  Są oczywiście produkty (np. dobra luksusowe stanowią m.72  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA np. . Zakłada się tu DOŚ jako tło. wszak z jednym. opisywać kto – z kim – gdzie – kiedy – po co – jak się porozumiewa. przy pomocy sondaży. s. np. jak wyodrębnienie słów sztandarowych. symbol statusu społecznego. że mimo iż treść w pewnym stopniu wyznaczają panujące trendy. definicji kognitywnych. perspektywy wartościowania/profilowania. na którym możliwa jest manifestacja nieznanych wcześniej treści. luksusowe). Wśród nich znaleźć się mogą takie metody. W tym sensie wielość i różnorodność reklam. I odwrotnie – jeżeli jakiś temat cieszy się dużym zainteresowaniem konsumentów. Nadawane komunikaty są jednostronne w tym sensie. to ostatecznie zależą one od autorów i redaktorów. analiza strategii komunikatywnych-komunikacyjnych czy strategii nazewniczych/nominacyjnych. 85. Według wskazań Bartmińskiego. Analiza treści wydawnictw niesie ryzyko nieadekwatności. ale jeśli nie przynosi ona zysku – wkrótce jej zaniecha. które wchodzą w skład drugiej części projektu badawczego. gatunków tekstu i inne13. Nie zmienia to jednak wskazanej zależności między popularnością produktu a ilością reklam. symboli kolektywnych. s. tj. Zaproponowane metody stanowią interesującą perspektywę badań dyskursu ezoterycz- nego. że ich przedmiot konstytuowany jest w długotrwałej interakcji sprzedawców towarów i usług oraz ich konsumentów. ramy interpretacyjnej. są znane i powszechnie rozpoznawane. czyli wygenerowanej i ustabilizowanej przez media”12. 12  Tamże. różnych modeli samochodów. Te zagadnienia stanowić będą punkt wyjścia zasygnalizowanej tu jedynie analizy. Według Czachura DOŚ jest kategorią integrującą dotychczasowe sposoby myślenia na temat językowego obrazu świata. co na przestrzeni dwudziestu lat stosunkowo łatwo jest zarejestrować14. mają zawężone grono odbiorców. 13  Por. charakterystyka uczestników (pod- miotów. to liczba producentów automatycznie wzrasta i informuje o swoim istnieniu. ważnym zastrzeżeniem – badanie takie musi być długoterminowe.in. analiza metafor. analiza stosowanych aktów mowy i ich funkcji. gdyż produkty te. Dana firma może bowiem reklamować produkt przez dłuższy czas. tamże. aktorów) dyskursu. analiza wątków (wiązek) dyskursu. będzie odbiciem opinii publicznej. Wyniki obserwacji reklam w kontekście przemian światopoglądowych mogą okazać się interesu- jące. odpowiednio do podstawowego modelu komunikacji. Badanie reklam w  odróżnieniu od treści magazynów i  książek ma tę przewagę. charakteryzującą się wielością i różnorodnością perspektyw analiz. mimo że niedostępne. Dłuższy okres w systemie wolnorynkowym jest najlepszym sprawdzianem popularności i zainteresowania konkretnym tematem. argumentacji i toposów. minimalny program badania JOS wraz z systematycznym opisem powinien objąć minimum sześć zagadnień.

nieznany. UFO. „Studia Socjologiczne” 4 (1997). Pierwszy temat zostanie omówiony w  kontekście sposobów porozumiewania się. pl/O-nas-ep-1.. wśród nich liczni znani dziennikarze oraz badacze. a  konkret- nie – reklamy prasowej. Pismo współpracuje także z kilkunastoma wydawanymi w innych krajach tytułami o podobnym profilu. a produkty rynku ezoterycznego występowały tam na początku w stopniu znikomym. Wśród jego kilkudziesięciu stałych współpracowników. radiestezja. że treści ezoteryczne znajdziemy w niej od początku buj- nego rozkwitu tej tematyki w  Polsce. lojalność. na którego okładce widnieje opis zawartości. Piotr Sztompka zauważa.html> 17  Tamże. Pytanie o  miejsce jest zagadnieniem. Kulturowe imponderabilia szybkich zmian społecznych: zaufanie. Analizując zmiany pewnych elementów dialogu. . najlepiej redagowanych i najbardziej wiarygodnych tytułów w Europie. tajemnice natury. paleoastronautyka. obecnie zaś kształtuje się na poziomie 78 tys. UFO. tj. W rankingach zagranicznych. chcemy sprawdzić. Drugi kieruje nas na opis specyficznego. co umoż- liwia stałą wymianę interesujących tekstów i bieżący dopływ najciekawszych informacji17. stąd wybór prasy jako nośnika pozwalającego prześledzić zmieniające się tendencje. reporter i publicysta Marek Rymuszko. jakim jest prasa oraz miejsca dystrybucji pisma. „Nieznany Świat” wielokrotnie sytuowano wśród kilku najpoważniejszych. DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  73 Najbardziej rozpowszechnionym medium reklamującym treści ezoteryczne jest prasa – w tym sensie. medycyna naturalna. iż „proces transformacji ma charakter wielowymiarowy i  o  jego ostatecznym przebiegu decyduje interakcja pomiędzy poziomem orga- nizacyjno-instytucjonalnym a  mentalno-kulturowym”18. paleoastronautyka. które można przedstawić na dwa spo- soby: nośnika informacji. Na tego typu ewolu- 15  Obszary zainteresowań cytowane z okładki magazynu zmieniały się kilka razy. ich określenia oraz zależności z innymi elementami systemu. Nakład pisma na początku wynosił ponad 80 tys. Reklamy telewizyjne w tym czasie właściwie dopiero zaczęły się rozwijać. 6. od 1 (2000): ezoteryka. Grupa odbiorców wskazanych treści to docelowy przedmiot zainteresowań. polskiego gruntu rozważań. mentalne i  kulturowe. czyli grupa osób zainte- resowana magazynem.2012]. W 1989 r. tajemnice natury. medycyna naturalna. Jego współ- właścicielem.09. są autorzy z całego świata i niemal wszystkich konty- nentów. parapsychologia. którzy myślą i czują więcej niż inni. ale także społeczne. Sztompka. których nazwiska znajdują się w redakcyjnej stopce. od 1 (2006): pismo dla tych. 16  „Nieznany Świat” [dostęp 10. UFO15. tajemnice natury. s. radiestezja. parapsychologia. astrologia. odnoszących się do rynku prasowego czasopism ezoterycznych. czy i w jaki sposób zmieniła się wiedza na temat niektórych zjawisk. paleoastronautyka. egzemplarzy16. Od numeru 1 (1994) miał podtytuł: parapsychologia. 18  P. astro- logia. Dostępny w World Wide Web: <http://www. które pociąg- nęły za sobą przemiany ustrojowe. wskazujący na takie grupy zagadnień. Polska przeszła bardzo ważne zmiany polityczne. medycyna naturalna. solidarność. jak: ezoteryka. od początku lat 90. astrologia. autorem koncepcji redakcyjnej i redaktorem naczelnym jest pisarz. radiestezja. Grupą odbiorców są czytelnicy „Nieznanego Świata”.

Perswazja stwarza pewne reguły gry. zwraca również uwagę Małgorzata Bogunia-Borowska. który już się zakoń- czył (nastąpiły zmiany.. to proces negocjowania znaczeń społecznych trwa nadal19. zob. Przywoływany tutaj miesięcznik „Nieznany Świat”. Wolny rynek otworzył wrota 19  M. Ta sama autorka zaznacza. s. – siedemnaście lat później doczekał się dwusetnego numeru.05. GWP. społecznie akceptowalne wzory zachowań. gdzie nie ma zapewnionych podstawowych wolności. która jest wynikiem zmiany makrostruktur (zmiany „twarde” i „miękkie”). dają nowe. że użycie pojęcia „przemiana” może sugerować proces. nieznanyswiat. t. Reklama jako tworzenie rzeczywistości społecznej. Wolny rynek stworzył zupełnie nowe „reguły gry” i  wymusił dostosowanie się do jego realiów. lecz ulega nieustannemu (re)konstruowaniu i  rekategoryzacji w  każdym akcie przypominania. gdzie działa się pod przymusem.2012]. Wydawnictwo Uniwer- sytetu Jagiellońskiego. Do tych reguł należy m. Nowa sytuacja pociągnęła za sobą potrzebę innych strategii oraz konieczności cią- głego dokonywania wyboru. Należy zauwa- żyć.pl/kontakt/o-nas 21  P. co pociąga chętne sięganie do prezentacji produktów za pomocą figur i  tropów wizualno-werbalnych21.74  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA cję mikrostruktur. A. 209. Wrocław 2000. Jego próbne wydanie ukazało się już w  1984 r. „Acta Universitatis Wratislaviensis” nr 2218. negocjowanej wiedzy dla bardzo dużej części społeczeństwa nie tylko nie zaczął się zaraz po 1989 r.. Sytuacja polityczna miała najczęściej decydujący wpływ na znajdujące się w  obiegu treści. . Nowa sytuacja. 20  „Nieznany Świat”. Polska przeszła przemianę ustrojową)..in. 22  Im częściej dwa zjawiska występują równocześnie. s. oczekiwań i  marzeń. Kraków 2004. jednak ówczesne władze polityczne nie wyraziły zgody na wydawanie pisma. zaczął ukazywać się w  1990 r. że proces wtórnej socjalizacji i przyswajania nowej. motywując swą decyzję zarzu- tem pod adresem jego twórców o  zamiarze propagowania treści sprzecznych ze światopoglądem materialistycznym20. s. odwo- łującej się do inteligencji czy poczucia estetycznego. ale wielu ludzi przystąpiło do niego zdecydowanie później i wciąż bierze w nim udział. Dostępny w World Wide Web: http://www. są skarbnicą wiedzy o świecie. 13. Uczestniczą też w  przyswajaniu nowych pojęć i  prototypów22. Gdańsk 2009. Obraz świata w reklamie. 38-40. objęła także sferę konsumpcji. już po 1989 r. pamięć nie jest dosłowną reprodukcją obrazów i  zdarzeń. powszechnie znane. wszelka perswazja jest zbędna (tak jak zbędna była reklama w  czasach „realnego socjali- zmu”). Nawet jeżeli dla znacznej jego części proces wtórnej socjalizacji dobiegł końca. Lewiński. kształtują normy. jakkolwiek często nieuświadamiane.  Grochowska. stąd powszechność argumentacji nie wprost. 17. tym silniejsze skojarzenie tworzy się pomiędzy nimi – prawo kojarzenia jest jednym z  podstawowych procesów pamięciowych. poja- wia się więc potrzeba nowych strategii przyswajania informacji. W  takiej sytuacji media bez wątpienia mają charakter edukacyjny. Język a Kultura. W  poprzednim ustroju i  wszędzie tam.H. Procesy kategoryzacji i zniekształcenia pamięciowe w reklamie. najstarsze tego typu polskie wydawnictwo. Bogunia-Borowska. znajomość ludzkich stereotypów i  postaw. O nas [dostęp 15.

W tym sensie możemy mówić o kreowaniu nowych wzorów zachowań. przekonanie odbiorcy o  wyjątkowej korzyści z transakcji. o których teraz można bez przesady orzec. i w latach 90. Dostępne musi być wspólne uniwersum znaczeń. idee. nowe propozycje w zakresie stylów życia. ale również a może przede wszystkim – znaczeń. 24  Tamże. zgłasza. świat wartości. który wynosi konsumpcję do rangi sposobu zdobywa- nia nowych społecznych kompetencji. 37. że są wszechobecne26. jakości. Oficyna Wydawnicza „Impuls”. Wrocław 1999. transmituje znaczenia. Retoryka reklamy. czyli ustalaniu i  rozpowszechnianiu symboli. choć także doprowadzają do konfuzji spowodowanej zbyt wielką ilością informacji. s. jak telewizja czy Internet. s. na rynku czasopism mamy jednak większą dywersyfikację. redefiniuje. że wiedza potoczna wymaga ciągłej aktywności jednostki. mody. . wartościowania. tożsamości. Pozwoliła ona uruchomić mechanizmy prawdopodobnie nieograniczonego wpływu na ludzką wyobraź- nię. norm w wyznaczaniu obowiązujących trendów. czego następstwem są poszuki- 23  A. Stąd niepodważalna wartość dla osób konstruujących przekaz reklamowy takich czynników. DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  75 reklamie. Kraków 2007. zastosowania produktów powodują. Ciągłe zmiany. Lewiński. 25  P. tradycji. która bierze czynny udział w  symbolicznej interakcji. s. sposobów reagowania. Kowal-Orczykowa.H. W niewoli reklamy? Percepcja ukrytych przesłań reklamy prasowej. masowość transmisji przekazów stworzyła nowe. Przekaz reklamowy. lansuje. 20-21. wcześniej niespotykane możliwości wcielania w życie najrozmaitszych idei. przeżywania24. W niewoli reklamy. jako że spełnia funkcje medialnej encyklopedii wiedzy ogólnospołecznej. Dopiero pod koniec lat 80. nowych emblematów prestiżu i sukcesu. Aby komunikacja za pomocą reklamy była skuteczna. może być traktowany jako czynnik zmiany społecznej i kulturowej. kodów kulturowych. Wszechobecna – wnosi do interakcji międzyludzkich nowe znaczenia. estetykę. na ludzki sposób myślenia. Rynek ten jest tematyczny. Jak pisze Anna Kowal-Orczykowa: reklama definiuje. A. Funkcjonowanie wolnego rynku stworzyło nie tyle możliwość. wyobrażenia. Media są traktowane jako źródła wiedzy o świecie. kontroluje ciała. 85. postrzegania. Nie każda sytuacja społeczna stwarza możliwości wykorzystania reklamy w ten sposób – jeszcze dwie dekady temu nie mogła ona pełnić swoich funkcji. scenariuszy zachowań. co w efekcie pogłębia różnice kompetencyjne odbiorców. jak identyfikacja. kodów kulturowych. normy23. 23. dostarcza nowych układów odnie- sienia. s. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. ile konieczność cią- głego dokonywania wyboru. indywidualna charakterystyka sytuacji i jej uczestników25. nadawca i odbiorca muszą pozostawać w tym samym kręgu skojarzeń. w Polsce powstały agencje zajmujące się działaniami reklamowymi. 26  Por. nadaje i odbiera sens czy wartość. które te zachowania fundują. na co zwraca uwagę autorka. Ponadto. Kowal-Orczykowska. Tworzenie wiedzy ogólnospołecznej jest domeną mediów takich. jednak zdobycze reklamy wykorzystywano w działaniach propagandowych.

46-59. Większość analizowanych przykładów odwoływała się do więcej niż jednego zakresu tematycznego. które w  drobnych ogłoszeniach w reklamie prasowej są najłatwiej zauważalne. Bartmiński. decyduje o tym zawartość treściowa całego ogłoszenia. Wojciszke. kanonu podstawowych wartości. profilujących rzeczywistość z  okre- ślonej podmiotowej perspektywy”28. odwoływałam się wprost do ich języka. B. R. Kolejną grupą zagadnień jest określenie celu oraz sposobu komunikacji. zmiany gospo- darcze i wiele innych. Momentów. M. Kolejną to przełom wieków – a zarazem tysiącleci i związane z nią przygotowania do magicz- nej „godziny zero”. które powołują się na pewne terminy naukowe. Kategorie te zostały wyodrębnione po wstępnej analizie zawartości reklam. religią i realiami społecznymi. 21. Tutaj jednak zatrzymamy się na charakterystyce reklamy jako medium. por. Reklama. Brak klarownych kryteriów i duża ilość sprzecznych informacji wywołują opór i bierność27. a  przede wszystkim do treści wyróżnionych. Na podstawie wstępnych obserwacji ogło- szenia zostały pogrupowane w kilka kategorii. obejmuje metody. Teoria i praktyka. s. które pociągnęły za sobą prze- miany tożsamości lub inne. Pierwsza grupa.76  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA wania alternatywnych źródeł wiedzy. nie zaś nazw kategorii. Językowe podstawy. ważną datą był rok 2005 – śmierć papieża Jana Pawła II i towarzyszące mu ożywienie religijne Polaków. 3. Zdaniem Jerzego Bartmińskiego. 27  Por. wyboru stylowo-gatunkowych wzorców wypowiedzi. Pierwsza z nich. które w treściach ogłoszeń pojawiały się najczęściej. 28  J. . data 1989. Gdańsk 2007. w ciągu ostatnich lat było wiele i były to wydarzenia wielkiej wagi. s. jest wyjściowa dla naszych rozważań. Obszary tematyczne reklam Aby określić obszary tematyczne reklam. tłum. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. że temat reklamy nie jest automatycznie kwalifikowany do kategorii. w  języko- wej konceptualizacji czasu i  miejsca. ważne przemiany obszarów związanych z kulturą. paranauka. które mają jedynie charakter poglądowy. Cialdini. a rozłączność kategorii wynika ze zdefiniowania zakresów zbiorów. Wywieranie wpływu na ludzi. Rok 2004 to wejście Polski w  struktury Unii Europejskiej i wzmożony dyskurs nowej europejskiej i globalnej tożsamości Polaków. Pozornie te same towary mogą się znaleźć w zupełnie innych kategoriach – czego przykładem mogą być opisane poniżej reklamy dotyczące reiki. Trzeba zaznaczyć. Bogunia-Borowska. w  badaniu językowych obrazów świata warte uwagi są „zachodzące zmiany historyczne: w  widzeniu siebie i  innych. Z punktu widzenia religii. Główny cel przekazu rekla- mowego wiąże się ze sprzedażą danego produktu czy usługi. ale też wskazywały na użycie jakiegoś specjalistycznego instrumentarium.

staje się źródłem wiedzy o niej. Jedną z najtrudniejszych do wyodrębnienia kategorii była ta związana z rozwojem duchowym. wykazuje ona też największe zróżnicowanie. rzadziej Wastu. Tutaj znalazły się przekazy wskazujące wprost na związki z duchowością. sama w sobie nie implikuje żadnych treści natury duchowej. Niewielki rozmiar tego opracowania pozwala jedynie na krótkie zaprezentowanie kilku najważniejszych. To kategoria ogło- szeń niezwiązanych bezpośrednio z tematyką ezoteryczną. że proponowana tematyka była dla większości czytelników nowa. praca z aniołami czy z przewodnikiem duchowym. np. Znalazły się tu ogłoszenia reklamujące specjalne wahadła i różdżki radiestezyjne. Metoda Monroe. gdyż mimo podobnego celu. Gabinety medycyny naturalnej. która wprowadza produkt na rynek. na zapobieganie schorzeniom. łapacze snów. ale również konkretne elementy wystroju. Każde z ogłoszeń zostało przeanalizowane pod względem leksyki. które zawierały elementy wszystkich kategorii. a także kategoria egzorcyzmy. Metody rozwoju umysłu to najczęściej reklamowane sposoby podnoszenia jego sprawności. Osobny dział to metody ćwiczeń. reklamowana jako rozwijanie mocy umysłu. DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  77 wykorzystanie narzędzi czy urządzeń. jakim jest poprawienie sprawności organizmu. szczegółowej analizy w obrębie tego obszaru. Zakres kategorii treści w jednym ogłoszeniu wahał się od zera (kategoria „inne”) do pięciu obszarów tematycznych (np. Tarot. takie jak kursy rozwoju duchowego. Kategorią specjalną (dodaną) była magia ze względu na komponent badań skierowanych na różnorodność użycia tego terminu. Tutaj najczęściej pojawiały się ogłoszenia doty- czące kursów i innych działań związanych z Feng-Shui. metody szybkiej nauki. dających się uchwycić tendencji. takie jak dzwonki chińskie. super pamięci czy trening psychotroniczny. Wróżbiarstwo to dział obej- mujący wszelkie techniki dywinacyjne. a nie ich likwidację. urządzenia do (nieinwazyjnej) korekty wzroku i inne. Kategoria psychotronika. które odwoływały się do energii duchowych i podobnych elementów. Zgodnie z założeniem. piramidy (które służyć mają za ośrodki koncentracji kosmicznej energii) i inne. ale także te kom- ponenty innych reklam. szybkiego czytania. Nie znalazły się one w dziale medycyny. co skłania do ponownej. W tej kategorii znalazła się największa część analizowanych reklam. ogłoszenia szkół organizujących kursy w zakresie wielu dziedzin). ten typ jest zorientowany na poprawę samopoczucia czy polepszenie stanu zdrowia. gdyż temat ten pojawił się dopiero w drugiej części badań (w pierwszej dekadzie był nieobecny). mieszanki ziołowe. ale nie na leczenie. takie jak astrologia. Kolejną kategorię stanowią elementy aranżacji wnętrz. poza sprzętami medycznymi. wkładki z wydawnictw reklamujące książki od parapsychologicznych po kucharskie. . Neurolingwistyczne Programowanie (NLP). to reklama. W kategorii medycyna naturalna znalazły się reklamy środków. takie jak Metoda Silvy. a także te reklamy. sposobów i urządzeń o charakterze leczniczym. Obejmuje on ogłoszenia związane z egzorcyzmowaniem i ściąganiem klątw. ale także salony masażu reklamowane jako skuteczne w  walce z  bólami różnego typu. numerologia i itp. jednak w żaden sposób niewyróżnione. lampy solne (jonizujące powietrze) i inne elementy dekoracyjne. wyciągi z egzotycznych roślin. Ostatni dział to inne.

15% medycyna naturalna. egzorcyzmy 0/9%. Od paranauki do duchowości Jednym z  najciekawszych zjawisk. Ranking popularności Kwalifikacja treści do wyróżnionych kategorii pozwala określić ich ilościowe pro- porcje. metody rozwoju umysłu 14/5%. Wielka Mistrzyni Reiki USUI. Rok 1992 to okres wykrystalizowania się pierwszych wyraźnych działów tematycznych: 37% to ogłoszenia związane z  medycyną naturalną. po 7% metody rozwoju umysłu oraz systemy ćwiczeń. odnotowała wzrost od 1994 r. magia 0/3% oraz pozostałe – 6/8%. ćwiczenia 2/0%. Lata 1990-1991 to okres. Lata 1994-1995 to okres. 10% z paranauką. 11% z metodami rozwoju umysłu. wróżby 12/7%. pozostałe 5% to ogłoszenia inne. przytoczę jednak ich treści.. W przykładach reklam Reiki nazwiska zastąpię inicjałami.K. jaką drogę przeszła radiestezja oraz leczenie metodą Reiki.78  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA 4. które mają odpowiedzieć na pytanie. które wyłania się z  danych. duchowość wzrost z 10 do 19%). EGIPSKIE. KARUNA Inicjacje na wszystkie stopnie i metody. paranauka zanotowała spadek z 16 do 7% reklam. 21% z  wróżbiarstwem. TYBETAŃSKIE. przykładowo w 1994 r. od kilku lat utrzymuje stały poziom – ok. czym jest ta metoda: (2003) Reiki seminarium naturalnego uzdrawiania i samouzdrawiania metodą dr Mikao Usui. Aby pokazać to zróżnicowanie. że medycyna naturalna cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem. paranauka 10/7%. wyewoluowały do ośrodków leczących energiami ducho- wymi. duchowość 8/19%. 10% rozwój duchowy.. Interesujące jest to. jest odchodzenie od języka paranauki do określeń związanych z duchowością. proporcje reklam odwołujących się do nich. Proces ten można zauwa- żyć nie tylko w ilościowym wzroście ogłoszeń odnoszących się do drugiej sfery przy zmniejszeniu pierwszej. (2007) J. Terapie anielskie. tali- . w  którym liczba reklam sięgała od kilku do kilkunastu w  całym nume- rze. Zajęcia prowadzi Wielki Mistrz M. 40% wszystkich reklam. tyle samo ogłoszenia inne. aranżacja wnętrz 8/0%. 20% stanowią wróżby. J. Warto zauważyć. ale także przy pojawieniu się komponentów odnoszących się do duchowości w innych kategoriach (od 1994 do 2011 r. w którym poja- wiają się nowe kategorie. W ciągu kilkunastu lat reklamy gabinetów terapii naturalnych. Po kilku latach zaobserwować możemy wyraźną dywersyfikację treści. 5. przywołam dane z lat 1999/2011: medycyna naturalna 40/42%. Ogłoszenia posługujące się pojęciem magii to 1% ogółu. a co za tym idzie – poziom zainteresowania daną tematyką. 16% paranauka. 14% to książki o niewyróżnionej tematyce. są bardzo wyrównane. E. 16% reklam stanowiły książki o różnej tematyce. najczęściej dotyczyła zaś produktów niezwiązanych z  tematyką pisma. Co interesujące.

DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  79 zmany. którymi zainteresowanie spadło. klątw i czarnej magii. że wszystkie trzy elementy. przeniosły się na inny grunt. a  i  tak sytuuje się na niskim poziomie – ok. 3%. Feng-Shui i  inne systemy sakralizujące przestrzeń domową w  reklamach pojawiły się w  drugiej połowie lat 90. (2007) M. 29  Temu zagadnieniu poświęcone jest odrębne opracowanie. Pierwsze użycia reklamowe wykorzystywano do budowa- nia metafor skuteczności. świecowanie. natomiast układaniem horoskopów zajmują się prawie wyłącznie kobiety)29. a  które rozwija się bardzo dynamicznie (wzrost o  9%). Zjawiskiem.. którym zajmują się głów- nie panie.. joga czy kursy np. częściej też reklamują się jako specjaliści czy znawcy danego zagadnienia (np. . NLP. jak Feng-Shui. wschodniej filozofii wnętrz. że zagadnienia takie. Podobne tendencje dają się zauważyć w reklamach radiestezji i innych produktów. Wielka Mistrzyni Reiki zaprasza na kursy i inicjacje Reiki wszystkich stopni EGZORCYZMY uwalnianie z opętań. Ziołolecznictwo to również obszar. Z  jednej strony możemy odczytywać te lata jako okres największej popularności tzw. Termin ten stosunkowo późno skojarzony został na polskim gruncie komercyjnym z ezoteryką. Tematy te spopularyzowały się na tyle. D. inicja- cje kundalini. prace z energiami. klucz do podświadomości. co może mieć źródła w potocznie przypisywanych temu terminowi konotacjach. Z  drugiej strony zauważmy. wróżby zdominowane są przez kobiety. Do kupienia książki i kasety medytacyjne. które nie pojawiało się w  ogóle w  latach 90. coraz słabiej są kojarzone z wiedzą ukrytą. panowie zaś częściej pełnią funkcje healerów (pl. Można wysunąć tezę. tel. konchowanie. Interesującym aspektem jest też rozkład płci w reklamach różnych kategorii i jego zmiany. W  podobnej sytuacji znalazły się elementy wyposażenia wnętrz i  systemy ćwiczeń. największej liczby ofert związanych z  kursami tego typu oraz elementami dekoracyjnymi. Spadek zainteresowania w  środowisku ezoterycznym zanotowały metody roz- woju umysłu – od 15 do 5% w  ciągu piętnastu lat. że zostały przejęte przez inne sektory: joga często traktowana jest jako pewien sposób. uzdrawianie ciała i ducha. Prezentowane dane dotyczą bowiem tematów uznawanych za interesujące w gronie osób zainteresowanych ezoteryką. jest temat świeckich egzorcyzmów i  ściągania klątw. Ciekawym elementem badań jest analiza użycia pojęcia „magia” w  kontek- ście reklam. profesor astrologii organizujący szkolenia to mężczyzna. by w ciągu następnych kilku lat spaść do zera. uzdrowiciele). w roku 1999 temat ten stanowił 8% reklam. nowość w drugiej deka- dzie to instytucja wróża. I tak np. […]. tajemną. styl życia lub po prostu jako forma ćwiczeń fizycznych ewentualnie metoda relaksacji. a kursy „super pamięci” czy neurolingwistycznego programowania są zauważalną częścią prywatnej edukacji a także szkoleń organizowanych dla pracowników różnorodnych firm. Feng-Shui na stałe związało się z architekturą i dekoracją wnętrz. Zapisy […]. Ełk. Magia jako przedmiot reklamy na większą skalę poja- wia się dopiero w  drugiej dekadzie.

Ostatnia dekada to zdecydowany wzrost zainteresowania duchowością. Wydawnictwo UMCS. T. Bibliografia Aronson E. Zasygnalizowane tu obszary i metody badań mogą poszerzyć naszą wiedzę na temat struktury i przemian w polskim obrazie zjawiska. Lublin 2009. skrywanej (cenzura obejmowała także treści kształcenia). które skierowane są do „otwartych umysłów”. Śledzenie tendencji i kierunków przemian może pozwolić na stworzenie pełniejszego obrazu opisywanego zjawiska. Dotyczyło to szero- kiego spektrum tematów. wyrobił przekonanie. widzimy. Drugi okres wskazuje na inne grupy potrzeb. odpowiadające w dużej mierze na potrzeby poznawcze. Instytut Inżynierii Umysłu). Reklama jako tworzenie rzeczywistości społecznej.80  KAROLINA MARIA KOTKOWSKA Można powiedzieć. Językowe podstawy obrazu świata. stały.. Dobrzyńska. Poznań 1997. Nadi-aktywator oraz Aurametr Bischa Ekstrasensor.. Językowy obraz świata a spójność tekstu. Bartmiński J. posługujący się cenzurą.D. Obserwując wzrosty i spadki popularności różnych kategorii.. które są ze sobą związane. red. Kraków 2004. związane są z potrzebami bezpieczeństwa. szczególnie podążające za zachod- nimi wzorcami kulturowymi. co odmienne. Bogunia-Borowska M. Wydawnictwo Zysk i S-ka. Tokarski R. Poprzedni system polityczny. likwidacja smogów magnetycznych i wirów lewoskrętnych. . od historii po religię. Wrocław 1986. konstytuując poniekąd prefigurację jego dalszego rozwoju. spowodowała także reakcję przyswajania wszystkiego. Nie znaczy to oczywiście. Serce i umysł. Bartmiński J. Psychologia społeczna.M. Zmiana systemowa spowodowała przenikanie wcześniej niedostępnych informacji do mediów. że wcześniej tematyka ta nie miała racji bytu. XX wieku to okres rozkwitu rynku ezoterycz- nego na gruncie polskim.. reklamy przewodników i mistrzów duchowych. jednak przez wiele lat nie funkcjonowała w obiegu publicznym. w: Teoria tekstów. że pierwsze lata to fascynacja nowością i różnorodnością. używanie terminologii związanej z religiami w odnie- sieniu do przedmiotów. aż do ich upowszechnienia i wchłonięcia przez inne sektory gospodarki. Towarzyszy mu wzrost zainteresowania magią i egzorcyzmami.. jak również dać asumpt do szerszych obserwacji w obrębie sposobów kreowania i zaspokajania potrzeb.. że początek lat 90. Akert R. która była represjonowana. Powstaje coraz więcej szkół i kursów. Wilson T. Drugi okres to wzrost popularności niektórych treści. wysoki poziom medycyny naturalnej i nagły wzrost egzorcy- zmów w reklamach.. Zbiór studiów. Tendencją towarzyszącą ezoteryce w tym okresie jest posłu- giwanie się terminologią naukową. że istnieje pewien zakres wiedzy niedostępnej. które wcześniej z taką tematyką nie były kojarzone. skomplikowaną terminologię i  określeniami technicznymi (przykładowo: urządzenie typu mind-machine. Reklamy ściągania klątw i egzorcyzmowania posługują się metaforami oraz słownictwem kojarzonym z firmami ochrony osób i mienia. Wydawnictwo Uni- wersytetu Jagiellońskiego. Teksty i reklamy legitymizuje się poprzez odwołanie do tytułów naukowych.

Teoria komunikowania – ponowne rozpatrzenie kwestii. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.. Warszawa 2007.. Czachur W.. Wrocław 1997.R. Wrocław 2000. Wiedza. The analysis of these changes is based on press adver- tisements. Wydawnictwo Naukowe Grado. Moreover. Chełm 2010. Sztompka P. red. Karwatowska. GWP.. B. GWP. Kęty 2007. defined as a form of social communication. Kulturowe imponderabilia szybkich zmian społecznych: zaufanie. „Tekst i Dyskurs” 4 (2011). Formy perswazji w kulturze masowej. B.. tłum. Konotacje kulturowe jako tworzywo językowego obrazu świata reklam telewi- zyjnych. Lewiński P.. w: Przeobrażenia w języku i komunikacji medialnej na przełomie XX i XXI wieku. W niewoli reklamy? Percepcja ukrytych przesłań reklamy prasowej. M. Teoria i praktyka. A.. Kowal-Orczykowska A. „Nieznany Świat” [dostęp 10. Dostępny w World Wide Web: <http://www. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne. Gdańsk 2009. t. Język a Kultura. jak język służy reklamie i jak reklama używa języka. Językowy obraz świata w polskiej lingwistyce przełomu wieków. Dyskursywny obraz świata. Żuk G. Iwasiów. Kilka refleksji. Pragmatyczne aspekty językowego obrazu świata. Bralczyk J.nieznany.. Lewiński P. „Acta Universitatis Wratislaviensis” nr 2218. Obraz świata w reklamie. „Studia Socjologiczne” 4 (1997).H. New Age w Polsce. Procesy kategoryzacji i zniekształcenia pamięciowe w reklamie. red. J. soli- darność.html> „Nieznany Świat” 1 (1990) – 3 (2012). Gdańsk 2007.09. Katowice 2009. Wrocław 1999. w: Współczesne systemy komunikowania. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Madejski. Cymanow-Sosin K. Metafory we współczesnej reklamie.. lojalność... Wywieranie wpływu na ludzi. Cialdini R. 13. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. w: Język. pl/O-nas-ep-1. Sawicka G. w: Rozgrywanie światów. Hall D. DYNAMIKA DYSKURSYWNEGO OBRAZU ŚWIATA  81 Bourdieu P. Dobek-Ostrowska. Komunikacja. . Toruń 2010. Kiklewicz A. Grochowska A. Magia w potocznej narracji. an idea of linguistic and discursive worldview has been outlined in this paper. Retoryka reklamy. Prawo i ekonomika. Szczecin 1994. Siwiec. Kajfosz J. Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów. Olson S. red. Oficyna Wydawnicza „Impuls”... Wojciszke.2012]. Wydawnictwo Marek Derewiecki.. Język na sprzedaż czyli o tym. The dynamics of discursive worldview in Polish esoteric press over two decades In this paper the author presents the directions of changes that have occurred in Polish esoteric press over the last two decades.. Lokalny wymiar globalnego zjawiska. Kraków 2007. Mińsk 2006.. Gdańsk 2004. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.H. J.

.

Część II KULTUROWE ODDZIAŁYWANIE EZOTERYZMU .

.

albowiem wszystkie wpisane są w jedną ideę. Kaplica ma dać temu wyraz. jak i lekkości ducha. Podporządkowane wspólnemu planowi. mieszać je i pozwalać na przeniesienie się. Rafael rozpoczął 1  S. rozpoczęła się w 1507 r. Jej kształt architektoniczny i dekoracja powinny odsłaniać aspekty przepływu między tymi dwiema przestrzeniami. zgodnie ze swą definicją. która jest jednocześnie docta religio. jak i profanum. Jest to problem szczególnie istotny dla myśli florenckiego neopla- tonizmu. . Kaplica otrzymała wezwanie Dziewicy Loretańskiej (Vergine di Loreto) oraz świętych Augustyna i Zygmunta1. zgodnie z Ficiniańską doktryną. Ray. która dotyka wszystkich dziedzin artystycznej działal- ności. którego elementów nie da się rozpatrywać osobno. ale jest wszechogarniającym tworzeniem. Roma 1974. p. Pojmowanie śmierci. powrotu do wiecznego Logosu. Dlatego też stworzona budowla musi nieść odciśnięte piętno zarówno ciężaru materii. Historia kaplicy Chigich. sytuuje ją właśnie jako moment przejścia. Kaplica taka to dzieło całkowite. Kres życia wiąże się więc z rytualnym przekraczaniem. sztuką kompleksową. jedynej faktycznej sfery istnienia. 128. Raffaello architetto. w obszar niepojmowalny intelektualnie. Zgodnie z bullą papieża Juliusza II planowana kaplica pod wezwaniem świętych Augustyna. z doświadczeniem transgranicznym. Zygmunta i Rocha została przemieniona w grobową kaplicę Agostina Chigi oraz jego potomków (w tym czasie jedynym żyjącym potomkiem była córka bankiera – Margherita). wzniesionej przy północnej nawie kościoła Santa Maria del Popolo w Rzymie. Linguaggio artistico e ideologia nel Rinascimento romano. Miejsce to jest bowiem punktem styku tych dwu sfer. Nie jest także nawet. za sprawą pia philosophia. Boskiej Prajedni. sztuką wznoszenia budowli.Aleksandra Jakóbczyk-Gola Dwie kaplice Analiza porównawcza wątków neoplatońskich w kaplicy Zygmuntowskiej w katedrze wawelskiej i kaplicy rodziny Chigich w kościele Santa Maria del Popolo w Rzymie Wstęp Architektura kaplicy grobowej wymaga niezwykłego poczucia i zrozumienia zarówno poziomu sacrum. Architektura kaplicy grobowej nie może być zwykłym budownictwem.

Projekt od razu spotkał się z aprobatą polskiego władcy3. Obie te kaplice powstały zatem w podobnym czasie i z podobnych pobudek. jego wiecznemu trwaniu. Kaplica Zygmuntowska. Kamień węgielny pod kaplicę poświęcono 17 maja 1519 r. możliwości pokonania swojej ułomności – śmierci. późniejszego twórcę archi- tektury i wystroju kaplicy. s. Agostino Chigi cztery dni po śmierci Rafaela. a konsekracja miała miejsce 8 czerwca 1533 r. tak jak ma to miejsce w przypadku nagrobków Kazimierza Wielkiego czy Władysława Jagiełły7. określana od połowy XIX wieku „perłą renesansu na północ od Alp” (August Ottmar von Essenwein). 4  Por. który po śmierci swej żony Brabary Zapolyi. „Ale zgon Rafaela. powstała natomiast z inspiracji samego władcy. znajdujące się naprzeciw wejścia do kaplicy. 3  T. Starotestamentowa geneza relacji między twórcami kaplicy Zygmuntowskiej. stał się przyczyną. 14. Artysta z Urbino wykonał jednak przed śmiercią pełen plan dzieła. podczas jego pobytu w Wilnie przez Bartolomea Berecciego. 13-14. ale znajdującej 2  G. że pracę przy kaplicy przekazano wenecjaninowi Sebastianowi del Piombo”2. 7  K. królem i Bereccim. zapragnął przygotować mauzoleum dla siebie i swoich potomków. 1. Zadrożny. Raffaello. Targosz. choć. . i Berecciego. 137. rzeźbiarzy i architektów. tamże. Stała się kaplicą grobową dla Zygmunta I. jego syna Zygmunta Augusta oraz córki – Anny. s. król poczynił w tym modelu pewne zmiany4. Swoją płytę nagrobną Jagiellonka wmurowała w królewskie stalle. Ray. Kaplica Zygmuntowska jako neoplatoński model świata. Struktura symboliczna Główną ideą całej kaplicy grobowej jest chwała. Na tych dwojgu ród się zakończył. Model kaplicy został zaprezentowany Zygmuntowi I w 1517 r. Przekaz treściowy kaplicy koncentruje się wokół idei człowieka postrzeganego w kontekście neoplatońskiej vita activa. jaką świat składa potędze człowieka6.86  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA jej budowę mniej więcej w 1513 r. Warszawa 1980. a także przekaz symboliczny. Kaplicę Zygmuntowską interpretowano w kontekście innych nagrobków królewskich znajdujących się w katedrze. Koncepcji jeszcze antycznej. Jej architekturę traktowano jako rodzaj baldachimu rozpiętego nad sarkofagiem. Żywoty najsłynniejszych malarzy. 6  S. „Biuletyn Historii Sztuki” 1-2/2005. 5  Tamże. Obaj umarli w roku 1520. s.. 141. jak dowodzi tego cytat z listu Zygmunta do Jana Bonera. „Biuletyn Historii Sztuki” XLVIII 1986 s. Człowiek jest centrum budowli i Rafaela. s. 403. Bliskie są również ich formy architektoniczne. Vasari. a następnie i Augustyna.5 Za czasów życia Zygmunta stanowiła jego prywatną kaplicę. Miały także pełnić tę samą funkcję. ale od początku znane było jej ostateczne przeznaczenie.

Właściwie mamy tu do czynienia z czytelnym wątkiem dekoracji ujmowanym w postaci tematu militarno-triumfalnego all’antica9. Hołdu Trzech Króli. stalle – świętych Jana Chrzciciela i Zygmunta (także żołnierza i patrona władcy). W zwieńczeniu zaś przedstawiona została postać drugiego patrona Polski – świętego Stanisława. że mieszczą w sobie nisze przeznaczone do prezentacji rzeźb świętych. a ołtarz – świętych Piotra i Pawła. które na jego życzenie zawsze wypełniały wnętrze. iż budowle centralne często otrzymywały wezwania maryjne bądź maryjno-chrystologiczne. 47. Chrystusa przed Annaszem. Lewe skrzydło natomiast prezentuje tematy Obrzezania Chrystusa. Chrystusa przed Kajfaszem. s. Ołtarz zawiera także jeden z tema- tów neoplatońskich – relację płci ze względu na prezentację śmierci Chrystusa i Jego wniebowstąpienia oraz zaśnięcia Marii. s. a po prawej – Dawida. Są to kolejno sceny: Wieczerzy Pańskiej. Zadrożny. Pola między pilastrami w łukach ścian zostały tak poszerzone. Modlitwy w Ogrojcu. Warto zwrócić uwagę na fakt. Chrystusa przed Piłatem. Ukoronowania cier- niem. Upadku pod krzyżem. . powyżej których znajdują się jeszcze tonda z wyobrażeniami Ewangelistów. Targosz. W zwieńczeniu przedstawiono tryumf Chrystusa nad śmiercią: sceny Zmartwychwstania i Wniebowstąpienia. Jest ona bowiem zamknięta z czterech stron arkadami (jedna z nich jest otwarta i stanowi wejście do kaplicy). Historii Marii powiązanej z losami Syna zostają poświęcone kwatery otwartego ołtarza10. a w zwieńczeniu ukazana została postać świętego Wojciecha. Złożenia do grobu. Prawe skrzydło prezentuje Zwiastowanie. Ponadto 8  T. ukazując jej przebieg. Jego osobę flankowały wtedy dwa tonda z wyobrażeniami biblijnych władców – po jego lewej stronie znajdował się wizerunek Salomona. 151. Zejścia Chrystusa do otchłani. a także jako człowiek czynu – prawdziwy wojownik. DWIE KAPLICE  87 swoją bogatą recepcję już wśród neoplatoników przed Ficinem – Gian Francesca Poggia Braccioliniego. Nawiedzenie. Zygmunt I jawi się zatem jako doskonały polityk i idealny władca. Zygmunt I. Ołtarz zamknięty koncentruje się na tematyce pasji. Chrystusa przed Herodem. 10  Tamże. 141. Nagrobki Jagiellonów są flankowane przez osoby świętych Floriana i Wacława – święci żołnierze Chrystusowi. wielokrotnie zasiadał w marmurowej stalli usytuowanej naprzeciw wejścia do kaplicy i oddawał się kontem- placji muzyki. Tadeusz Zadrożny wskazuje na wyraźny związek między polityką dynastyczną polskiego władcy a wyobrażeniami biblijnych królów8. Zdjęcia z krzyża. w którym nietrudno dopatrzeć się rysów samego polskiego władcy. Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny i jej Zaśnięcia w zwieńczeniu. Leonarda Bruniego. o czym świadczą liczne elementy dekoracyjne w postaci panopliów a także sama forma głównej bryły kaplicy. s. 9  K. Spotkania Joachima z Anną i obraz Świętej Rodziny u Joachima i Anny. głosów chórów. jeszcze za życia. Ofia- rowanie Najświętszej Marii Panny w świątyni. ukrzyżowania. Część środkowa ołtarza przedstawia tematy Bożego Narodzenia. Kaplica. nawiązującymi w swym kształcie do łuków triumfalnych. sławiących wiel- kie postaci antyczne. Podkreśla to sens wymowy kaplicy gro- bowej i daje nadzieję na wieczne szczęście po przekroczeniu granicy śmierci. Szczególnie wyraźne jest tu podobieństwo do Łuku Konstantyna w Rzymie. Starotestamentowa geneza.

Ręce. a nie leży. 149-150. jak już zostało to podkreślone. Targosz. że tak naprawdę władca stoi. ponad nią wznosi się władca w momencie śmierci. I tu daje się odczytać także stylizacja antyczna. zarówno kobiety od strony ambitu. pokonywania jej widoczna jest przede wszystkim w postaci samego nagrobka Zygmunta I (wykonanego. Jest to nagrobek. Na sarkofagu za sprawą arkad zostały wydzielone pola. jak określił to Ficino w De divino furore. A. biskupów i diakonów oraz płaczek. Groby królewskie na Wawelu. Kontekst nagrobków królewskich był niezwykle ważny dla formy całej kaplicy. s. berło. Śmierć przyjmuje w tej kaplicy swój neoplatoński wymiar – jest snem: Hypnos to brat Thana- tosa. Na bokach sarkofagu przedsta- wiony został ceremoniał pogrzebowy. żegnające władcę. Obrzędowi izolacji. Wtedy wznosi się do nieba. A w czasie snu dusza wyzwala się z ciała12. związanemu rytuałem przejścia. Sarkofag Władysława II Jagiełły i Donatello. 14  Por. powstał w latach 1341-1346 dzięki fundacji syna i następcy władcy – Kazimierza Wiel- kiego. 147. 15  Por. 146. Herkulesa. Figury nagrobne Zygmunta oraz jego syna Zygmunta Augusta zostały ułożone w pozycji odpoczywającego Herkulesa i są to figury pełnopostaciowe. Figura króla w szacie koronacyjnej i w koronie spoczywa na sarkofagu w pozycji leżącej. Niektóre figury mają otwarte oczy. Najstarszy z nagrobków. I co ciekawe. jak i mężczyźni od strony ołtarza głównego ukazują całą wspólnotę14. towarzyszyły określone tradycją postaci. Kaplica. czasem też zwierzęta symboliczne lub. nie spoczywają wcale bezwładnie przy ciele. Król został bowiem ubrany w zbroję. którą władca depce (jako wyobrażenie grzechu i pokus świata profanum). s. Początki odrodzenia w Krakowie. a nie zgodnie z polską tradycją nagrobków kró- lewskich. Tematyka przekraczania śmierci. Rożek. Kraków 20082. Tradycja nagrobków królewskich na Wawelu wskazuje zdecydowanie inny wzór. . Parysa czy Endymiona11. Ułożony jest także w pozie odpoczywających starożytnych herosów i bogów – Marsa. w uroczysty strój koronacyjny. króla Władysława Łokietka. Ten dialog pozycji ciała: relacja między leżeniem i staniem nawiązuje także do koncepcji odrodzenia się w chwili śmierci i wiąże się ze znaczeniem symbolicznym tego typu dzieła15. 12  K. Twórca nagrobka być może wywodził się z Hesji. pod ich stopami znajduje się konsola. w których rzeźbiarz przedstawił figury duchownych. a z pewnością – zaprojektowanego przez Berecciego). Gdańsk 2011. związaną z trady- cyjnym wyobrażaniem władców Polski. a szczególnie dla przyjętej kompozycji nagrobka. i Zygmunta Augusta. s. Boczkowska. Jednakże ta pozycja nierzadko jest tylko złu- dzeniem. Każdy z tradycyjnych nagrobków 11  Tamże. gdzie wskazał też właśnie na specyfikę dwóch rodzajów filozofii życia – aktywnej i kontemplatywnej13. Sztuka – Polityka – Humanizm. trzymające atrybuty władzy: jabłko. jak w przypadku Władysława Łokietka – głowa ludzka. który zapoczątkowuje linię wzoru kulturowego. M.88  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA do ołtarza należy także dostawiana predella ukazująca Wjazd Chrystusa do Jerozolimy (przechowywana jest w skarbcu katedralnym). Spojrzenie z góry na całą postać pozwala odkryć. 13  Tamże.

Te dwa ostatnie nagrobki zapowiadają już pewne zmiany w pojmowaniu idei przechodzenia ze śmierci do życia w wieczności. Anna Boczkowska stawia śmiałą tezę i upatruje osobę samego Dona- tella jako wykonawcę tego nagrobka. Wielkopolski. „Studia do Dziejów Wawelu” 4(1978). kwalifikując go jako typ popularny wśród rzeźbiarzy florenckich Rosso di Verona19.16. s. Identyfikacja marmuru użytego w  sarkofagu Władysława Jagiełły w Katedrze Wawelskiej. Władysława Jagiełły z 1421 r. 87-96. wykonany przez Wita Stosza i Jörga Hubera. który interesował się sztukami nie mniej niż jego florenccy przyjaciele. wyrzeźbione zostały nagrobki innych władców: Kazimierza Wielkiego. ufundowany przez Ludwika Węgierskiego po 1371 r. Warszawa 1993. Należał do nich Donatello”18. realizującej antyczne kanony. jak głosi jedyna wzmianka na ten temat. Akcentują nowoczesne. podkreślającym godność królewską zmarłego i oznaczającym wznoszące się nad postacią niebo. zachowując identyczny wzór. Król Władysław Jagiełło przedstawiony został w stroju koro- nacyjnym. 18  A. założyciela »świętych nauk przybytku«.17. że „nie musiał wszak uciekać się do prowincjonalnych.. „Studia do Dziejów Wawelu” 4(1978). J. Pod jego nogami znajduje się smok. Na bokach tumby wyobrażone zostały postaci polskich stanów.  Magiera. stanowiących symbol władzy i potęgi Jagiełły. a badania Boczkow- skiej wiążą zamówienie i wykonanie nagrobka z pobytem polskich posłów królewskich we Florencji w latach 1419-1420. cieszącego się po zwycięstwie grunwaldzkim rozgłosem i szacunkiem na europejskich dworach. Boczkowska. s. . wtórnych i przeciętnych twórców. czy też Kazimierza Jagiellończyka w Kaplicy Świętokrzyskiej. sprawiała. Dwukrotnie występują tu herby Królestwa Polskiego i Pogoń. podtrzymujące tarcze herbowe. Na podobne rezultaty wskazują także badania kamienia. Zdaniem badaczki pozycja Władysława Jagiełły „władającego olbrzymimi obszarami wschodniej Europy. DWIE KAPLICE  89 królewskich w katedrze wawelskiej przykryty jest baldachimem. Najistotniejsza jest tu próba odejścia od gotyckiego stylu obrazowania w stronę wyidealizowanej postaci. 117-206. utrzymując własną orkiestrę i nadwornych malarzy”. którzy wsławili się niezwykłymi jak na owe czasy dziełami. ufundowany przez Elżbietę Rakuszankę po 1492 r. Podstawę nagrobka zdobią figury psów i sokołów jako nawiązanie do myśliwskich zamiłowań króla oraz jako symboliczne przedstawienie walki duszy z grze- chem. ale mógł wybrać takich.  Bromowicz. W  ten sam sposób. Można zatem już w tym dziele dostrzec początki humanizmu na ziemiach polskich. w nawiązaniu do treści Psalmu 22 „Boże ratuj duszę moją z łapy psa”. s. symbol zła i samego diabła. jak 16  E. 19  J. Śnieżyńska-Stolot. Jego głowa spoczywa na poduszce wspartej na dwóch lwach. Nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze wawelskiej. ziemi dobrzyńskiej. 17  M. s. Herkules i Dawid z rodu Jagiellonów. Skubiszewska Program ikonograficzny nagrobka Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej. znak Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dlatego w przy- padku kaplicy Zygmuntowskiej to cała jej struktura pełni taką funkcję. „Ochrona Zabytków” 3(2006). Poza tym herb Rusi. wieluńskiej. renesansowe niemal spojrzenie na relacje tych dwóch stanów człowieka i podkreślają rolę władcy jako realizatora koncepcji vita activa i vita contemplativa. duszy uciekającej przed nim.

nawiązując do hipokratejskiej koncepcji o humorach i ich równowadze w ludzkim ciele. Stary Testament obrazowany jest w rzędzie kapiteli północnych.90  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA będzie to później wyraźnie ukazane w nagrobkach zygmuntowskich. Jest to jeden z elementów o treści hermetycznej w tym wyobrażeniu nagrobnym. gdyby szukać analogii i związków filozoficzno-estetycznych. Figura władcy przedstawiona jest w pozycji lekkiego kontrapostu. Jest to postać nie władcy-rycerza. Na tumbie znajdują się postaci płaczków. ubrana w albę. sangwinicznego i flegmatycznego. a władcy-kapłana. polityki. pierwszego artystę pracującego dla Zygmunta Starego. Te wszystkie aspekty czytelne są także w nagrobku Kazimierza Jagiellończyka. mimo rękawiczek a przede wszystkim – fizjonomia monarchy. Bóg stwarza świat i dąży do tego. Idea zbawczej misji. przekraczaniem granic istnienia. Sam nagrobek wzniesiono w 1492 r. jak dotychczas – religijną). Ważny jest także dla kształtu nagrobków zygmuntowskich pomnik nagrobny Jana Olbrachta. Kapitel piąty przedstawia czystość Marii przed . jej zapowiedź znajduje się już w czynach starotestamentowych mężów Dawida i Samsona (jest to temat trzeciego kapitelu). Natomiast myśl. wyko- nanym przez Wita Stwosza i ustawionym w kaplicy Świętokrzyskiej. Postaci te przedstawiają wyobrażenia czterech temperamentów: cholerycznego. nawiązując do motywów z wcześniejszych nagrobków wawelskich. prezentując najważniejszy temat zależności w sztuce nagrobnej i odwołując się do hermetycznych związków płci. W zasadzie. historii kultury i idei. myśl o eschatolo- gicznym porządku świata. wykonany przez Franciszka Florentczyka. strącenia upadłych anio- łów oraz przedstawienie Trójcy Świętej – pierwszy i drugi kapitel). melan- cholicznego. Ze względu na jego położenie tylko dwa boki tumby są opraco- wane rzeźbiarsko. Kolejna grupa kapiteli związana jest z relacją między Marią a Chrystusem w dziele zbawienia. Najważniejszym elementem kompozycyjnym jest dekoracyjna kapa. a Nowy – południowych. zaznaczając antyczne proweniencje takiej kompozycji. aby ocalić ludzkość przed wieczną śmiercią i szatanem (ukazuje to temat stworzenia świata. bliższa jest koncepcjom gotyku i wczesnego renesansu niderlandzkiego w duchu myśli Erazma z Rotterdamu o biblijnym humanizmie. Bóg zawiera przymierze z ludźmi sprawiedliwymi i docenia ich dobre uczynki (przedstawienie na czwartym kapitelu przymierza z Noem). religii. zaraz po śmierci władcy. także trzymające herby polskich ziem. Król Władysław Jagiełło ukazany został w zgodzie z ideologią świecką i polityczną (a nie. a także myśli filozoficznej. dotykający relacji pomiędzy życiem i śmiercią. a całe ciało oddane jest z niezwykłym weryzmem. jaką prezentuje nagrobek Kazimierza Jagielloń- czyka. Na baldachimie natomiast wyobrażona została w ośmiu rzeźbionych kapitelach. Szczególnie rys ścięgien szyi i forma dłoni. Postać króla flankują dwa lwy w hełmach trzymające herby – Korony i Habsburgów. ufundowanej przez władcę i jego małżonkę Elżbietę w latach 1467-1477. którą spina na piersi zapona z wyobrażeniem rodzącej kobiety w zawoju. z humerałem wokół szyi. rodu Elżbiety. Królewski nagrobek należy oglądać w kontekście historii. uka- zujących typologiczną relację pomiędzy Starym i Nowym Testamentem. nawiązując tym samym zdecydowanie do koncepcji vita contemplativa. to nagrobek Władysława Jagiełły sytuuje się w wyraźnym dialogu ze sztuką włoską i myślą Ficina.

Narodzenie do śmierci i przejście przez nią do zmartwychwstania20. zamkniętego w marmurowe intarsjowane tondo na posadzce. DWIE KAPLICE  91 narodzeniem Boga w scenie zwiastowania Joachimowi. Wobec tej silnej i wielowątkowej tradycji lokuje się nagrobek Zygmunta Starego wyko- nany przez Berrecciego albo przynajmniej przez niego zaprojektowany jako integralny element sensu symbolicznego kaplicy. Tego. zgodnie z chociażby ikonografią obrazu Rafaela z National Gallery w Londynie. Dlatego w niszach między pilastrami pod pendentywami umieszczone zostają postaci czterech proroków – rzeźby przewidziane w projekcie przez Rafaela. . 43-51. skupiają się figury czterech żywiołów oraz wyobrażenie całego kosmosu. reprezentujący postać życia aktywnego patrzy w oczy bratu Lorenzo Medici. pory roku. Matka pozostaje w ścisłym związku ze swoim Synem w scenie adoracji oraz Piety. dzieciństwo. dziele Michała Anioła. a szósty – czystość w momencie zwiastowania przez Archanioła Gabriela. M. odwołującego się do wieczności – ciała niebieskie. Death as Birth. Prorok jest osobą w wyjątkowy sposób naznaczoną świętością. W tym zestawieniu przedstawień. W kaplicy Chigich wokół wchodzącego widza wirują wszelkie dzieła stworzenia i czasu. Giulio Medici. który ma wybrać między Cnotą a Roz- koszą. cztery żywioły. skoncentrowanej na sławie i cnotach władcy. The Symbol of the Tomb of a King of Poland. Zygmunt I ułożony został w pozie Herkulesa śpiącego na rozdrożu. Ów dualizm nie jest oparty na separacji sfer sacrum i profanum. W Starej Zakrystii w San Lorenzo. Rafael dostrzega całkowitą ich łączliwość i wzajemną odpowiedniość. które wyobrażone zostały w tondach w pendentywach. Skubiszewska. jej udział w męce i zbawieniu. posiadającą bezpośrednią łączność z sacrum. tuż ponad ich głowami. Skubiszewska. Jest to wyobrażenie relacji maryjno-chrystologicznych w dziele zbawienia. znaki zodiaku. Czterech proroków odpowiada czterem okresom życia człowieka. który uosabia tryumf życia kontemplatywnego. Habakuk – wiosna. 3 Ser. moment zespolenia życia i śmierci oraz czas zwycięstwa nad nią21. Kapitel siódmy przedstawia scenę Bożego Naro- dzenia w typie zachodnioeuropejskim jako adorację Dzieciątka oraz obraz opłakiwania. a Bogiem – Stwórcą. obraz Compassio i Corredemptio Mariae. Program ikonograficzny nagrobka Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej. Wokół Zygmunta jako doskonałego wyobrażenia ficinańskiej teorii vita activa. w ich przekazie symbolicznym mieści się sens przekazu symbolicznego rzeźby nagrobnej. czterem żywiołom i czterem porom roku. Idea całego nagrobka wyraża się w tym połączeniu narodzin i śmierci. “Journal of the British Archaeological Association” 1973. a wykonane przez Berniniego i Lorenzetta. 20  M. „Studia do Dziejów Wawelu” 4(1978) s. 117-206. p. Istota ludzka stoi na osi między Śmiercią. 21  Por. sangwinik. 36. którego uniesione dłonie w geście kreacji i usta krzyczące „fiat” przedstawia mozaika w okulusie kopuły. wyrażoną przez uskrzydlonego kościotrupa. Kapitel ósmy przedstawia Sąd Boży – punkt dojścia ludzkiej egzystencji. czterem temperamen- tom.

L. Rzym 1986. sekretarz kancelarii królewskiej.. s. Także otoczenie króla pozostawało pod niesłabnącym oddziaływaniem myśli Platona. Proclusa. wydaną w Wenecji w 1500 r. choleryk. Nagrobki zostały zaprojektowane w kształcie piramid. Warszawa 1978. melancholik. wydawane w Wenecji w 1497 r. Dlatego oś poprzeczna wnętrza budowli rozpościera się między nagrobkami Agostina Chigi oraz jego córki. dysponował pracą Ficina De religijne Christiana. Adam z Bochynia. jego zainteresowanie myślą filozoficzną i religijną właśnie w duchu neoplatońskim. nadworny lekarz. Cosmological Patterns in Raphael’s Chigi Chapel in S. 25  Tamże. Z pism Ficina w roku 1505 sporządzał ekscerpty Biernat z Lublina. 23  K. Filozofia i myśl społeczna w XVI w. woda22. totus bonus”. śmierć. Szczucki. 133. znany historiograf – Maciej z Miechowa – posiadał w tłumaczeniu Ficina niektóre z dzieł neoplatończyków: Jamblicha. dojrzałość. wspomniano o jego tragicznej śmierci w 1537 r. pozostając w tym czasie na służbie u Kalli- macha24. w: Raffaello e Roma. stanowiącym ważne środowisko neoplatońskie w Europie Środkowowschodniej25.. s. Pod datą 1540 r. 43-81. który później przebywał na dworze swego brata Władysława Jagiellończyka w Budzie. Wszystkie noszą podpisy doktorów Uniwersytetu Jagiellońskiego23. a także jakieś niezidentyfikowane pisma samego Ficina. . ziemia i Jonasz – zima. w: 700 lat myśli polskiej.26 Znane też są inspiracje twórcy kaplicy − Bartłomieja Berrecciego. Maria del Popolo. W Roczniku świętokrzyskim pod datą 1530 r. Daniel – jesień. Porphyriusa. s. Samego Platona czytano niewątpliwie. 132. 142. p. 26  Tamże. Tematem kaplicy rodziny Chigich jest także idea różnorodności płci. ogień.92  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA powietrze.. wskazać kierunek ruchu ku sacrum. również rozu- miana jako coincidentia oppositorum. 3. s. 135. Weil-Garris Brandt. Targosz. dedykował władcy swój platonizujący traktat Dialogus de quatuor statuum ob assequendam immortalitatem contentione wydany w Krakowie w 1507 r. młodość. Inspiracje neoplatońskie W czasach Zygmunta I w środowisku krakowskim myśl neoplatońska uzyskała pogłę- bioną recepcję. szeroko wspomina się działalność architektoniczną Bartłomieja Berec- ciego. Kaplica. kiedy to został zasztyletowany na 22  K. czego świadectwem są zachowane inkunabuły w liczbie sześciu z jego dziełami w tłumaczeniu samego Ficina. Margherity. 24  Tamże. Także Piotr Tomicki. aby podkreślić ideę wznoszenia się duszy ku abso- lutowi. Uczniem Kallimacha był także w młodości sam Zygmunt I. Eliasz – lato. dodając uwagę. flegmatyk. Kolejny z lekarzy. iż jest on także: „vir philosophiae amator.

kiedy zestawimy kaplicę Chigich i kaplicę Zygmuntowską ze świątynią wszystkich bogów. 34  J. a ponad nią wzniesiona jest osobna budowla na planie centralnym. W podziemiu kaplic znajduje się krypta grobowa z sarko- fagiem. Warszawa 1951. Wraz z rosnącą popularnością idei platońskiej i pitagorejskiej. s. uznano właśnie koło i kwadrat oraz wieloboki od nich pochodne za figury doskonałe. XX). Kraków 1994. Ich najważniejszy punkt ukryty jest dla ludzkich oczu. 32  K. 27. Zur architektonischen Planung der Capella Chigi bei S. ale także jego zamiłowanie do nauki i filozofii. 136. czworościan – ogień. M. 306. Ray. Rzym 1986. które pozwalają na przeprowadzenie matematycznej interpretacji kosmosu i jego Stwórcy32. bazującym zarówno na formie idealnego koła. Platon. korzystając z elementów geometrycznych figur doskonałych – sześcianu. Sześcian oznacza Ziemię. . w: Raffaello e Roma. 31  S. tworzonych począwszy od połowy XV wieku29. Targosz. s. Dlatego też sztuka renesansu dążyła do konkretyzacji tej idei. Odnotowano także fragment niezachowanego napisu nagrobnego: multis virtutibus. s. Katedra. 30  A. 306-307. Architektura Obie kaplice posiadają podobną formę architektoniczną. ośmiościan – powietrze. s. Zur architektonischen. Kaplica Zygmuntowska jest pierwszym na ziemiach polskich przykła- dem tego typu budowli i stanowi przeniesienie włoskich wzorów budownictwa. nawiązując także do wielowiekowej tradycji postrzegania świątyni jako pars pro toto całej rzeczywistości kosmicznej34. Zresztą pochodził z okolic Florencji i zainspirowany myślą neoplatonizmu kręgu Wawrzyńca Wspaniałego. przeniósł te idee na grunt polski właśnie w formie języka architektury. Znaczenie świątyni chrześcijańskiej. Ponadto przypisano im powiązanie z określonymi żywiołami. 141.M. zgodnie z propozycją Kopernika. Od nawy kaplice są oddzielone wysoką arkadą. Maria del Popolo. Kaplica. s. 136-137. walca. Kaplica. 4. to właśnie formy kuli i koła urzeczywistniają się we wszechświecie. a kosmos stanowi najdosko- nalszy obraz świątyni. A zatem zarówno Rafael. a dwudziestościan – wodę33. jak i Berecci. 33  Por. s. 135. Niezwykle ciekawe jest właśnie owo podkreślanie nie tylko umiejętności Berecciego w zakresie wspomnianych w cytacie sztuk mechanicznych. litteris et variis artibus mechanicis ornatus27. koła. Natomiast. jak i kwadratu. 27  Cytat za: K. 29  K. Sam zarys architektoniczny nawiązuje do twórczości Bramantego28 a także licznych włoskich budowli od Giovanniego Battisty Albertiego po Andrea Palladia. Odenthals. Raffaello. 28  A. Timaios. Kritias. jak wyraził to Platon w Timaiosie (rozdz. DWIE KAPLICE  93 krakowskim Rynku. p. hemisfery – odwzorowują harmonię kos- mosu31. Targosz. Targosz. oraz do wyglądu Panteonu30. Odenthals. Hani.

klejnotów stworzenia. 132. Każdy. wznosząc się nad pomnikiem Margherity. Forma kopuły kaplicy Zygmun- towskiej swoim kształtem nawiązuje do rozwiązania Filippa Brunelleschiego zastosowa- nego w kopule katedry we Florencji35. zostało jakby nanizane na nić ludzkiego losu – między życiem a śmiercią. Cosmological. potęgę człowieka i potęgę sacrum. Wśród planet brakuje Ziemi. K. s. człowieka – także cechy Agostina Chigi. czuje się centrum dzieła Stwórcy dzięki geocentrycznemu ukazaniu kosmosu. Odenthal. ozdobioną pełną blasku mozaiką. a Księżyc kobiecie. s. 36  K. 37  Tamże. Zur architektonischen. Kopuła jeszcze wydaje się wyższa także za sprawą latarni. któremu patronuje. Przestrzeń podziemi uformowana została w postaci krypty. W kaplicy Zygmuntowskiej są to pojedyncze kwiatowe rozety – gwiazdy nieba. Dalej Merkury z gwiazdozbiorami Panny i Bliźniąt oraz Wenus z Wagą i Bykiem. Naprzeciw Jowisza ułożony został firmament gwiazd. W tondzie wyobrażony został sześcioskrzydły serafin jako reprezentacja Boga. Najważniejsze miejsce zajmuje Jowisz. Pomiędzy niebiańską kopułą. 131.94  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA Kaplica grobowa to właśnie obraz świata – mikrokosmos. 38  Tamże. z Rybami i Strzelcem. wraz z fragmentem Zodiaku. Także w kaplicy Zygmuntowskiej pojawia się wyobrażenie nieba na szczycie latarni kopuły. Targosz. stworzony przez czło- wieka. z jakimi miała się wiązać kaplica Chigich. 137. uniesiona jeszcze na wysokim tamburze i oparta na czterech pendentywach. W interesujący sposób została podkreślona łączność pomiędzy sferami w obrębie architektury kaplicy Chigich. s. Jowisz jest także odniesieniem do Agostina Chigi. który urodził się pod znakiem Strzelca37. Potęgę Boga – Stwórcy. Okulus to właściwie znana w wielu kulturach brama niebios. 39  A. optycznie powiększone za sprawą ścian cieńszych od wewnątrz39. znajdujący się naprzeciw wejścia. Dalej następują planety Saturna z Koziorożcem (brak Wodnika) oraz Marsa z Baranem i Skorpionem. 129-130. s. Kaplica. Natomiast w przypadku kaplicy Chigich zaprezentowane zostały konkretne ciała niebieskie. Jest to zatem także kosmos antropocentryczny. „Iovis omnia plena” Marsilia Ficina38 ożywa tu w pełnym blasku przedstawieniu. jako pogańska realizacja potęgi Boga. Wnętrze. pod którą mieści się krypta.M. Weil-Garris Brandt. albowiem cała kaplica jest jej przedstawieniem. dosko- nałego w swej istocie. 305. Układ planet nie odpowiada jednak ich rzeczywistemu układowi w kosmosie. Ich astrologiczna wykładnia to mądrość i męstwo – kolejne cechy. Przestrzeń Ziemi stanowi wnętrze kaplicy. Słońce odpowiada mężczyźnie. s. który ma nam dać zapowiedź kosmosu. Zostały tu ustawione przez Rafaela wedle hierarchii jasności36. oświetla nagrobek Agostina. . wyrażone figurą idealną – sześcianem. Potem Słońce jako Apollo z Lwem i Księżyc jako Diana z Rakiem. otoczony przez dzie- 35  Por. W personifika- cji Jowisza zamknął więc Rafael wszystkie najważniejsze treści dotyczące potęgi. a także jednego z symboli rodziny Chigich. kto do niej wchodzi. Przestrzeń nieba natomiast stanowi hemisferyczna kopuła z okulusem. wskazującym cztery strony świata. a podłogą. Dekoracja kopuł obu kaplic niesie też podobne znaczenie. oznaczona została wieczna i niezmienna axis mundi.

podobnie jak w przy- padku kaplicy Chigich. odwzorowanie rzeczywistości kosmicznej. natomiast latarnia przenosi nas do rzeczywistości nieba boskiego. Zadrożny. Pomiędzy nimi przedstawiony został czytelny napis BARTHOLO FLORENTINO OPIFICE. wskazujący w sposób bezpośredni na autora dzieła40. Kaplica. Sama bryła zasadnicza kaplicy zbliżona jest natomiast do sześcianu. Tambur kopuły natomiast przepruwa osiem okien i choć we wnętrzu jest kolisty. 9-10 . 41  K. kobiecości i męskości.tam szerzej kwestia znaczenia tego napisu i jego różnorakich odczytań. 5. s. jak i poszczegól- nych biblijnych wyobrażeń. dlatego można w tej figurze upatrywać odniesienie do platońskiej interpretacji jako żywiołu Ziemi. Starotestamentowa geneza. Kopuła jest także naśladowaniem natury. Jednak istnienie tego żywiołu bez wątpienia jest czytelne w przestrzeni wnętrza kaplicy – dekoracja ornamentalna przedstawia jego oddziaływanie. Obecność żywiołu wody pozostaje jedynie zasugerowana w przestrzeni ścian tarczowych. Latarnia. Czytelne jest to zwłaszcza w powtarzalnych wizerunkach trytonów i nereid. duchowości i cielesności. . ale jej sens jest czytelny. dlatego właśnie w latarni Berecci umieścił tondo z chórami anielskimi. być może interpretowanych jako dwadzieścia pół dwudziestościanu platońskiego. naśladowaniem sferyczności nieba. choć wiąże się z tradycyjną interpretacją stropu i sklepienia kościo- łów średniowiecznych41. 137. Zgodną niezgodność tworzą pary życia i śmierci. odwzorowaniem nieba. Targosz. antycznych. s. Centralny 40  T. zwana w rachunkach ciboro capelle. ale idee Ficina koncentrują się właśnie wokół prób pogodzenia „Platona i Mojżesza”. nie przybiera formy dwunastościanu pięciokątnego. Jak wskazuje Karolina Targosz – ta kanoniczna dla renesansu forma wydawała się właściwsza Florentyńczykowi do zaprezentowania boskiego ognia – żywiołu gwiazd. jak już to zostało wspomniane. to jego zewnętrzny kształt przybiera postać ośmioboku foremnego – stąd też nawiązanie do figury ośmiościanu. co w sumie daje liczbę dwudziestu pół. Każda z nich została podzielona na pięć części. a także recepcji w XVI wieku. DWIE KAPLICE  95 więć postaci anielskich – dziewięć chórów. powietrza w interpretacji platońskiego Timaiosa. świętości i codzienności. Zakończenie Kaplice grobowe formowane w duchu myśli neoplatońskiej pozostają w szczególnej sytuacji oddziaływania zarówno inspiracji pogańskich. Postawa Erazma wyraża prymat humanizmu biblijnego nad humanizmem antycznym. Owo coincidentia oppositorum staje się naczelną zasadą konstruującą takie właśnie kaplice. do empireum. jasności i ciem- ności. Kopuła ma być. niż platoński czworościan. Zresztą cała architektura kaplicy Zygmuntowskiej stanowi.

w: Raffaello e Roma. II. na jego funkcję scalającą.. Bibliografia Boczkowska A. “Journal of the British Archaeological Association” 1973.: Filozofia i myśl społeczna w XVI w. „Biuletyn Historii Sztuki” 1-2(2005).: Żywoty najsłynniejszych malarzy. Timaios. Odenthal A. rzeźbiarzy i architektów. królem i Bereccim. . Platon. Linguaggio artistico e ideologia nel Rinascimento romano. 3 Ser.: Death as Birth. w: 700 lat myśli polskiej. sacrum i profanum. wskazując szczególnie na wyjątkową rolę człowieka. Rzym 1986. Boczkowska A.: Raffaello architetto. Bromowicz J. Magiera J. 87-96. Śnieżyńska-Stolot E. do próby zmierzenia się z matematyką i symetria kosmosu. Rożek M. Kraków 1994.: Zur architektonischen Planung der Capella Chigi bei S.: Nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze wawelskiej. w: Raffaello e Roma.: Cosmological Patterns in Raphael’s Chigi Chapel in S. Kraków 2008. Targosz K.: Program ikonograficzny nagrobka Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej. Ich budowla stara się wyrazić w sposób pełny ową jedność – łączenie sfer przeciwnych.: Sarkofag Władysława II Jagiełły i Donatello. Warszawa 1978. nr 3 s.: Starotestamentowa geneza relacji między twórcami kaplicy Zygmuntowskiej. łączącą wszystkie elementy kosmiczne. „Studia do Dziejów Wawelu” 4(1978). 36. Gdańsk 2011. Rzym 1986. Zadrożny T. Początki odrodzenia w Krakowie. Roma 1974. „Biuletyn Historii Sztuki” 48(1986). Weil-Garris Brandt K. „Studia do Dziejów Wawelu” 4(1978). Skubiszewska M. Skubiszewska M.M. Sztuka – Polityka – Humanizm.96  ALEKSANDRA JAKÓBCZYK-GOLA plan kaplic grobowych oraz ich podziały architektoniczne świadczą o odwołaniach do koncepcji figur idealnych. Warszawa 1993. Kritias.: Herkules i Dawid z rodu Jagiellonów. Hani J. Ray S. The Symbol of the Tomb of a King of Poland.: Znaczenie świątyni chrześcijańskiej.: Identyfikacja marmuru użytego w sarkofagu Władysława Jagiełły w Katedrze Wawelskiej.. Warszawa 1951. Szczucki L. Maria del Popolo. Vasari G. Warszawa 1980. „Ochrona Zabytków” 2006.: Kaplica Zygmuntowska jako neoplatoński model świata.: Groby królewskie na Wawelu. Maria del Popolo. wyd.

DWIE KAPLICE  97 The two Chapels The comparative analysis of Neo-Platonism’s plots in Sigismund Chapel in the Wawel Royal Cathedral and in Chigi family Chapel in Santa Maria del Popolo in Rome This article is a comparative analysis of Neo-Platonism’s plots. the idea and symbolic meaning of decoration. in two burial chapels – Sigismund Chapel in the Wawel Royal Cathedral in Cracow and in Chigi family Chapel in Santa Maria del Popolo in Rome. such as astrological interpre- tation. The main categories of this comparison are: the architecture. . the gravestones and their tradition. esoteric and hermetic ideas of human life.

Andrzej Kasperek

Romantyzm a tradycja ezoteryczna
Obecność ezoterycznych wątków i inspiracji
w twórczości Augusta Cieszkowskiego i Zygmunta
Krasińskiego

Inspiracją do napisania niniejszego artykułu stało się dla mnie studium poświęcone
związkom między tradycją ezoteryczną a romantyzmem, opublikowane w 1998 r. przez
Woutera J. Hanegraaffa1. Holenderski historyk ezoteryzmu, podsumowując swoje roz-
ważania, uznaje za centralne dla romantyzmu trzy idee: 1) organicyzm, 2) imaginację,
3) temporalizm. W moim artykule próbuję pokazać funkcjonowanie tych idei w twór-
czości dwóch polskich romantyków: filozofa i poety, połączonych więziami przyjaźni,
ale i intelektualnej wspólnoty. Analiza musi jednak zostać poprzedzona komentarzem
poświęconym rozumieniu pojęć „ezoteryzm” i „romantyzm”.
Ezoteryzm traktuję nie jako marginalny element kultury, którego znaczenie ograni-
cza się do niewielkiej grupy pasjonatów wiedzy tajemnej. Odwołanie się do typologii
zaproponowanej przez Gillesa Quispela pozwala wręcz na to, by uznać zachodnią tradycję
ezoteryczną za trwały element kultury europejskiej, element, który wraz z nauką i religią
stanowi jeden z filarów kultury europejskiej. Jak pisał Quispel, trzy miasta – Jerozolima,
Ateny i Aleksandria – ukształtowały historię Zachodu2. Te miasta stają się metaforami
trzech sposobów poznania. Jerozolima – miejsce święte dla judaizmu i chrześcijaństwa
(ale przecież i dla islamu), Ateny z filozoficzną agorą i wreszcie Aleksandria, w której
rodzi się tradycja gnostycka. Wiara (której metaforą jest Jerozolima) dociera do prawdy
przez objawienie zewnętrznej rzeczywistości, rozum (Ateny) – przez zdolność do racjo-
nalnego myślenia, gnoza (Aleksandria) natomiast opiera się na przekonaniu, że prawda
może zostać odkryta wyłącznie na drodze wewnętrznego objawienia. W przypadku
gnozy – pisze Hanegraaff, komentując typologię Quispela – spotykamy się z prymatem
doświadczenia nad wiarą i rozumem, przy czym chodzi o doświadczenie Boga i jaźni3.

1  Zob. W.J. Hanegraaff, Romanticism and the Esoteric Connection, in: Eds. R. van den Broek, W.J. Hane-
graaff, Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times, Albany-New York 1998, p. 237-268.
2  G. Quispel, Gnosis and Culture, In: Ed. J. van Oort, Gnostica, Judaica, Catholica. Collected Essays
of Gilles Quispel, Leiden 2008, p. 143.
3  W.J. Hanegraaff, The New Age Movement and the Esoteric Tradition, In: Eds. R. van den Broek,
W.J. Hanegraaff, Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times, p. 373.

100  ANDRZEJ KASPEREK

Choć historycznie rzecz ujmując, gnozę należy traktować jako element tradycji ezo-
terycznej (a zatem pojęcie ezoteryzmu obejmuje zakresem pojęcie gnozy), to propozycję
Quispela należy rozumieć w sposób typologiczny, w którym pojęcie gnozy staje się po
prostu synonimem pojęcia ezoteryzmu. Gnoza w tym typologicznym ujęciu obejmuje
to, co brytyjski socjolog Colin Campbell określił mianem kulturowego undergroundu,
a Hanegraaff – mianem tradycyjnej zachodniej kontrkultury4. Obaj badacze ekspo-
nują znaczenie analityczne kategorii cultic milieu (środowiska kultowego), czyli owego
undergroundu, dla badania ezoteryzmu, przy czym kategorię tę do dyskursu naukowego
(głównie socjologicznego) wprowadził Campbell. Jak pisał, kulturowy underground
społeczeństwa obejmuje wszystkie dewiacyjne systemy wierzeń i praktyk. Mieszczą się
tutaj fenomeny okultyzmu i magii, spirytualizmu, mistycyzmu i nowej myśli, wiara
w cudowne właściwości naturalnej medycyny, instytucje, media i jednostki powiązane
z dewiacyjnymi systemami wierzeń i praktyk5. Pomimo wielkiego zróżnicowania ele-
mentów tworzących cultic milieu istnieją przesłanki, by traktować to podziemie kultu-
rowe jako całość. Przede wszystkim wspomniane aktywności łączy ich heterodoksyjność,
dewiacyjność w relacji do dominującej i ortodoksyjnej kultury. Zmusza to kultowe
środowiska do legitymizacji głoszonego światopoglądu w sytuacji jawnie okazywanej
grupie wrogości lub ośmieszania. Efektem staje się wspólny atak na ortodoksję oraz
obrona jednostkowej wolności wierzeń i praktyk6. Co istotne – pisze Campbell – ruchy
kultowe rzadko ostrze krytyki zwracają przeciwko sobie, wprost przeciwnie, akcentują
tolerancję wobec tych wszystkich wierzeń (stąd jedną z cech przypisywanych różnym
odmianom ezoteryzmu jest podzielanie przekonania o możliwości stworzenia filozofii
wieczystej), w których akcentuje się zainteresowanie wolnością wierzeń oraz oporem
przeciwko dogmatyzmowi a zarazem żywią się mistyczną tradycją. To z takiej tradycji
wypływa przekonanie, że jedność z tym, co boskie, można osiągnąć poprzez różnorodność
dróg, stąd tradycja mistyczna przyjmuje kształt ekumeniczny, pozakościelny, synkretyczny
i oparty na tolerancji. Cultic milieu łączy w końcu ideologia poszukiwania (seekership)
z wyróżnionymi poziomami poszukiwania. W tym momencie cultic milieu nabiera cech
wyraźnie gnostyckich, skoro podstawowe wierzenie poszukujących stanowi przekonanie,
że prawda (oświecenie) jest ezoterycznym towarem, możliwym do osiągnięcia tylko po
odpowiednim przygotowaniu7. Kilka słów komentarza wymaga jednak sposób, w jaki
Campbell rozumie związek między mistycyzmem a ezoteryczną tradycją.
Colin Campbell w swoim artykule poświęconym problematyce kultów i środowisk
kultowych nawiązuje do stworzonego przez Ernsta Troeltscha trójpodziału religijnych
zjawisk: na kościół, sektę oraz mistycyzm. Trzeci człon dodał Troeltsch do dwuczłonowej
typologii zaproponowanej przez Maxa Webera, który wyróżniał tylko dwa typy: kościół

4  Tamże.
5  C. Campbell, The Cult, the Cultic Milieu and Secularization, „A Sociological Yearbook of Religion
in Britain” 5 (1972), p. 122.
6  Tamże.
7  Tamże, p. 124.

Jego „[u]czestnicy wywodzą się […] z warstw wykształconych i cechuje ich większa obojętność w stosunku do zinstytucjonalizowanych wymogów dogmatycznych a także mniejsza tendencja do separowania się od innych dziedzin kultury takich jak nauka czy sztuka”11. reakcje społeczne. Innowacje religijne: ruchy.pl/e_gnosis/aurea_catena_gnosis/pro- kopiuk_gnoza_i_ja. jaki eksponował Troeltsch w charakterystyce wspomnianego powyżej drugiego typu mistycyzmu. co odnosi się do rozumu (nauki)12. 12. 120. wewnętrznego i aktualnego doświadczenia religijnego”8. idee pojawiały się w twórczości znanych artystów   8  E. uczestnicy. Poza tym. s. Romantyzm można potraktować jako próbę reinterpretacji oraz popularyzacji tradycyjnej zachodniej myśli ezoterycznej. Co istotne. Innowacje religijne: ruchy. należy zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. 10  C. co odnosi się do wiary (religii) i to. s. eGnosis [online]. s. W związku z tym. gnoza. że pomija zarazem kategorię sztuki. New York 1931. rozum. Troeltsch. Doktór. Gnoza i ja. uczestnicy. 11  T. o tyle wydaje się. uwaga ta jest szczególnie ważna w przypadku rozważań poświęconych związ- kom między tradycją ezoteryczną a romantyzmem. 12. 12. Przyjęte przeze mnie rozumienie pojęcia romantyzmu chciałbym umieścić w perspek- tywie historii idei. reakcje społeczne.htm> [dostęp: 25. dla których określenia stosuje się różne pojęcia (środowiska kultowe.art. „Kiedy używam przymiotnika transracjonalne w odniesieniu do poznawczego doświadczenia przez człowieka siebie itd. a zatem undergroundowe i kontrkultu- rowe w przyjętym tutaj rozumieniu. The Social Teachings of the Christian Church. że transformuje oba w transracjonalnej harmonii” (J. Uwaga ta zbiega się z rozumieniem gnozy jako „trzeciej drogi”.gnosis. jaką środowiska kul- towe zajmują wobec dominującej kultury10. p. reakcje społeczne. O ile typologia Quispela uwzględnia trzy elementy (wiara. . Troeltsch wyróżniał dwa typy mistycyzmu: związany ze zinstytucjonalizowanymi religiami oraz realizowany poza ramami zinstytucjonalizowanej religii9.   9  T. 12  W podobny sposób o gnozie pisze bodaj najsłynniejszy współczesny polski gnostyk Jerzy Pro- kopiuk. Prokopiuk. gnoza). Olsztyn 2002. uczestnicy. Gnoza bowiem zarówno wycho­dzi od racjonalnego aspektu poznawczych zdolności człowieka. Innowacje religijne: ruchy. a zarazem o akcentowanie dewiacyjnej bądź heterodoksyjnej (undergroundowej) pozycji. http://www. Doktór. the Cultic Milieu and Secularization. Mistycyzm w ujęciu tego pierwszego charakteryzował się daleko posuniętą indy- widualizacją życia religijnego a jednocześnie wiązał się z „dążeniem do bezpośredniego. jako próby wykroczenia poza ramy podziału na to. Campbell. To właśnie ten drugi typ mistycyzmu. jak i penetruje irracjo- nalny ich aspekt.. cyt.06. 730. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  101 i sektę. czyniąc to wszakże w taki sposób. Przyjrzenie się dziewiętnastowiecznemu środowisku romantycznemu poszerza naszą wiedzę o ezoteryzmie i jego artystycznych realizacjach. za: T. to chcę zwrócić uwagę na konieczność przezwyciężenia sprzeczności między racjonalnością a irracjonalnością. tradycja ezoteryczna). że ezoteryczne. The Cult. który współcześni socjologowie określają mianem kultu bądź środowiska kultowego (pojęcie cultic milieu jest pojęciem szerszym w stosunku do pojęcia kultu) koresponduje z ujęciem gnozy zaproponowanym przez Gillesa Quispela – w obu przypadkach chodzi bowiem o akcentowanie znaczenia wewnętrznego doświadczenia.2012]. Pisząc o undergroundowych środowiskach. umieszczając ją poza antynomią rozum – wiara. przy czym idee charakterystyczne dla romantyzmu – jak postaram się to pokazać – są jednocześnie ezoterycznymi par excellence ideami. p. Doktór.

 Lovejoy. podróżowaniu czy praktykowaniu medytacji.H. II. nie istniało. Spiritualities of Life. Romantyczna duchowość życia. przyjaciel i osobisty lekarz Goethego. Die Kunst das Men- schliche Leben zu Vertlangern. jak romantyzm. że nowe idee. można najwyżej mówić o romantycznym okresie bądź ruchach romantycznych. Lovejoya oraz René Welleka. wychowaniem i rolnictwem13. powiązana z transmisją ezoterycznych idei. Herdera czy Schillera. że skoro przymiotnik „romantyczny” znaczy tak wiele.O. Poza tym – jak sugerował Lovejoy – nie należy mówić o romantyzmie w liczbie pojedynczej. opublikował dzieło The Art of Prolonging Life oraz Das Makrobiotik. które pojawiły się w okresie romantyzmu. wymienić należy tutaj przede wszystkim niemiecki idealizm. w Polsce Adam Mickiewicz. Vol. lecz o romantyzmach16. Ezoteryczny wymiar romantyzmu miał także nieco bardziej prozaiczny charakter. 8. New Age Romanticism and Consumptive Capitalism. Lovejoy. kranioskopii. Hufeland położył podwaliny pod rozwój makrobiotyki. Tradycja ezoteryczna przenikała także do twórczości filozofów. Juliusz Słowacki czy Zygmunt Krasiński. Oxford 2008 p. Abrams. w 1941 r. Christoph Wilhelm Hufeland. „Journal of the History of Ideas” 3 (1941). pisał także o akupunkturze. M. przez którą rozumiał „naukę” przedłużającą życie dzięki stosowaniu odpowiedniej diety. związanych z romantyczną ideologią. 43. In: Ed. Lovejoy pisał. 261. 6. kąpieli słonecznych.102  ANDRZEJ KASPEREK i myślicieli. znający osobiście między innymi Hegla. były w dominującej mierze hete- rogeniczne. 15  A. który mocno zakorzenił się w mentalności ludzi żyjących w dziewiętnastym stuleciu. 17  A. Choć Lovejoy bardzo krytycznie odnosił się do możliwości zdefiniowania samego romantyzmu. Heelas. On the Discrimination of Romanticisms. Także w tym samym czasie Samuel Hahnemann opracował założenia homeopatii. Obaj autorzy romantyzm definiowali poprzez idee. pisał. Modern Essays in Criticism. The Meaning of Romanticism for the Historian of Ideas. 14  Tamże. z ezoteryczną tradycją wcho- dzili reprezentanci rodzącej się wtedy artystycznej bohemy. Choć nadal twierdził. to tym samym nie znaczy nic. Fichtego czy Schellinga. przy czym idee te mają ezoteryczną proweniencję. p. Dla przyjętego tutaj rozumienia romantyzmu szczególnie ważne są tezy przedstawione przez Arthura O. manifestujący się pod postacią „popularnego romantyzmu” („romantyzmu w praktyce”). głównie poeci tej miary co William Blake czy Ralph Waldo Emerson. New York 1975 p. a zatem przestaje pełnić funkcję znaku werbalnego15. Po niespełna dwudziestu latach. które romantyzm konstytuowały. mający swoje artystyczne konsekwencje. English Romantic Poets. hydroterapii czy homeopatii14. logicznie niezależne a nawet czasami wzajemnie wykluczające się w swoich implikacjach17. że coś takiego. s. . przenikała w tym czasie przede wszystkim sfery związane ze zdrowiem. przenikały one tym samym do głównego nurtu kultury dziewiętnastowiecz- nej. ćwiczeń. 16  Tamże. zwłaszcza twórczość Friedricha Wilhelma Schellinga czy amerykański trans- cendentalizm. W głośnym studium On the Discrimination of Romanticisms opublikowanym po raz pierwszy w 1924 r.O. w późniejszych pracach przedstawił wpływową koncepcję tego okresu. to w drugiej 13  P. W kontakt.

na co zwrócił uwagę między innymi Colin Campbell. której romantycy przeciwstawiali ideę zróżnicowania. Campbell. jednostkowej niepowtarzalności. 21  A. to romantycy eksponowali znaczenie procesualności. p. co wszyscy ludzie mają wspólnego. 272. The Meaning of Romanticism for the Historian of Ideas. polemizował z nominalistycznym stanowiskiem Lovejoya. Autor Wielkiego łańcucha bytu pisał o następujących ideach: 1) organicyzm lub holizm. 355. które według niego określały charakter romanty- 18  Tamże. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  103 części artykułu opublikowanego w „Journal of the History of Ideas” poddawał anali- zie trzy idee. 20  Tamże. co ich od siebie odróżnia. opubli- kowanym po raz pierwszy w 1949 r. to. należała do najbardziej rewolucyjnych idei głoszonych przez romantyków21. 2) woluntaryzm lub dynamizm. które jego zdaniem były „najbardziej zasadnicze i najbardziej ważne” dla okresu romantyzmu a ich skutki miały się w przyszłości manifestować w totalitarnych ideologiach. Jeśli natomiast chodzi o ideę woluntaryzmu lub dynamizmu. Ten drugi termin odsyła bowiem do romantycznej doktryny podkreślającej wyjątkowość jednostki. jak pisał Lovejoy. 3) zróżnicowanie18. 19  C. Jak zauważa Wouter J. indywidualizmu19. Roman- tyczna krytyka indywidualizmu była więc krytyką idei racjonalnego. To. Eksponował znaczenie trzech idei: imaginacji.J. symboli i mitów. zgodnie z którym najważniejsza jest jednostka. Zwrócenie uwagi na znaczenie idei organicyzmu w romantycznym światopoglądzie pozwala także inaczej spojrzeć na relacje między romantyzmem a ideą indywidualizmu. uznając za realne istnienie Społeczeństwa. Hanegraaff. dialektyki. Z kolei Wellek w artykule The Concept of Romanticism in Literary History. a zatem stanowił zaprzeczenie ideologii oświeceniowej uniformizacji. 355-356. dostrzegając w romantyzmie spójną całość. The Easternization of the West. . p. lecz przeciwnie. 275. Idea ta. Lovejoya charakterystykę romantyzmu sprowadzić można de facto do dwóch idei: zróżnicowanego holizmu i romantycznego ewolucjonizmu22. a indywidualizm stawał się samouzasadniającą ideologią. Jeśli chodzi o organicyzm.. Lovejoy. 242. lecz dalekiej zarazem od utylitarnego i uniformizującego.O. p. mającego oświeceniową proweniencję. 22  W. Romantyczny kult indywidualności wiązał się z apoteozą wyjątkowości. Teza ta wymaga jednak rewizji. a głoszenie tez o istnieniu bytów zbiorowych jest po prostu hipostazowa- niem. odróżniając od siebie individualism od individuality (indywidualność). zmiany. to nie to. Całość złożona z elementów była tutaj traktowana w sposób nominalistyczny: nie istnieje nic więcej niż jednostki. to romantycy zakwestionowali hasło głoszone przez żyją- cych w XVII i XVIII stuleciu protagonistów liberalizmu. Istnieje mocno zakorzeniony zwy- czaj charakteryzowania romantyzmu jako okresu zdominowanego przez skrajnie indy- widualistyczne nastawienie i bezgraniczny kult ego. A Thematic Account of Cultural Change in the Modern Era. Państwa czy Narodu. Boulder-London 2007. stanęli na stanowisku realizmu ontologicznego. Hanegraaff. samowystarczalnego i odizolowanego ego na rzecz holistycznego spojrzenia na związki jednostki ze wspólnotą20. p. Romantycy przeciwnie. co w człowieku najistotniejsze. p. natury. walki. Romanticism and the Esoteric Connection.

ze szczególnym wyeksponowaniem obecności w twórczości obu romantyków gnostyckich inspiracji. Gleckner.104  ANDRZEJ KASPEREK zmu (angielskiego. Co istotne. Renaissance Hermeticism and the Concept of Western Esotericism. G. 24  M. In: Eds. 27  A. różnorodności. wzrostu. 119-120. transmisji autentycznej wiedzy27. W. Romanticism: Points of View. obu autorów łączy wspólna metafora. G. Morse Peckham dokonał swoistej syntezy. został także opublikowany artykuł Antoine’a Faivre’a. R. p. idea. p. dodajmy. p. za centralne dla romantyzmu uznał natomiast trzy kategorie: 1) organicyzm. żyjącej natury. Enscoe. Lovejoya. R. van den Broek. 241. w którym analizował problematykę istnienia związków między romantyzmem i tradycją ezoteryczną. czy chodziło o filozofię. Hanegraaff. godząc stanowiska Lovejoya i Welleka. Enscoe. 3) temporalizm26. że bez względu na to. 238. R. w tym i najgłoś- niejszych. . twórczej wyobraźni. Hanegraaff we wspomnianym studium. romantyzm charakteryzowało odejście od mechanistycznej statyki w duchu Newtonowskim na rzecz myślenia w kategoriach dynamicznego organicyzmu. Cieszkowski i Krasiński a tradycja ezoteryczna Problematykę obecności wątków ezoterycznych w polskim romantyzmie można by przedstawić. René Welleka.F. że w poniższych rozważaniach analizuję twórczość Augusta Cieszkowskiego i Zygmunta Krasińskiego. Romanticism and the Esoteric Connection. Gleckner. In: Eds. Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times.E. w którym charakteryzuje on ezoteryzm poprzez najistotniejsze dla niego idee. Detroit-Michigan 1974. Romanticism: Points of View. W dalszej części arty- kułu podejmę próbę pokazania obecności tych ezoterycznych idei w twórczości Augusta Cieszkowskiego i Zygmunta Krasińskiego.J. Tę triadę idei wyróżnił Hanegraaff. p. nieświadomości25. analizując twórczość wielu przedstawicieli tej epoki. p. 256. 193. doświadczenia przemiany. Jak pisał. The Concept of Romanticism in Literary History. 25  Tamże.E. teologię czy estetykę. 1. Wellek. Peckham. praktyki zgodności (philosophia perennis). Główną przyczyną tego. Welleka. W 1951 r. Morse’a Peckhama. 2) imaginację. W tym samym tomie.F. Abramsa i Ernesta Lee Tuvesona.J. imaginacji i pośredniczenia (medium). w jakim znajduje się studium Hanegraaffa. Hanegraaff. gdzie znaczenia nabierały kategorie zmiany. In: Eds. Faivre. Peckham zauważył. opierając się na twórczości badaczy romantyzmu: Arthura O. jak Mickiewicza i Słowackiego. jest rozwijana przez obu idea epoki Ducha Świętego. 26  W. wymieniane przez Lovejoya. Peckhama czy Hanegraaffa idee uznane przez nich za centralne dla romantyzmu (okresu romantycznego u Lovejoya) okazują się jednocześnie centralne dla samego ezoteryzmu. Meyera H. francuskiego i niemieckiego)23. w niezwykle silny 23  R. Toward a Theory of Romanticism. którą określić można mianem dynamicznego organicyzmu24. Francuski badacz ezoteryzmu wymienia następujące idee: korespondencji (mikrokosmos odzwierciedla makrokosmos).

philo- sophia perennis itd. rządy. z którym korespondował i któremu zadedykował swoje dzieło Bóg i palingeneza. Nie bez znaczenia jest i to. pojawiając się między innymi w idei postępu rozwijanej przez Turgota i Condorceta. Ta interpretacja stała się niezwykle wpływową ideą. Hanegraaffaa czy Faivre’a idee (organicyzm. Cieszkowski. że to za jego pośrednictwem autor Ojcze nasz przejmował także elementy ezoterycznej tradycji. Jakkolwiek można Cieszkowskiego uznać za kontynu- atora heglowskiej filozofii. taka trynitarna symbolika przeniknęła do głównego nurtu kultury. O ile święty Augustyn odrzucił dosłowną interpretację tysiącletniego królestwa (którego nastanie głosił w Apokalipsie święty Jan). Voegelin. a spekulacja ta znalazła swój wyraz w ich filozoficznej. W poniższych rozważaniach rozwijam tezę. 104. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  105 sposób oddziałująca na historię europejskiego gnostycyzmu. s. z czasem jednak. że millenium oznacza po prostu rządy Chrystusa w Kościele. że Cieszkowski i Krasiński. że wymieniane przez Lovejoya. jaką głosił biskup z Hippony. zgodnie z którą zaczęto tworzyć koncepcje histo- riozoficzne. studiował jego filozofię u kontynuatorów i uczniów autora Fenomenologii ducha.) charakterystyczne dla romantyzmu (resp. znający się od dzieciństwa. a zatem można przypuszczać. jego trynitarna historiozofia miała odtąd silnie oddziaływać na undergroundowy nurt kultury europejskiej. powiązani więzami przyjaźni.). gdzie udał się w 1832 r. Choć sam Joachim za życia pozostawał „wiernym synem” Kościoła. 106-108. jak to pokazał Eric Voegelin. Innymi słowy: Joachim powracał do literalnej interpretacji passusu z Apokalipsy o nastaniu Tysiącletniego Królestwa. po jego śmierci symbolika nadejścia epoki Parakleta zaczęła nabierać heretyckiego charakteru. „[…] Cieszkowski daleko odszedł od heglizmu (traktującego 28  E. zwłasz- cza u Karola Ludwika Micheleta. 103. Ballanche’a czy Schellinga). w koncepcji trzech stadiów i religii ludzkości Comte’a czy w historiozofii Marksa28. 24. korespondując ze sobą. 30  Tamże. . wzajemnie się inspirowali w rozwijaniu idei epoki Parakleta. Jak pisał Andrzej Walicki. 31  J. o tyle Joachim proponował ponowne przebóstwie- nie sfery władzy w odróżnieniu od idei „odbóstwienia (de-divinization) ziemskiej sfery władania”30. Cieszkowski studiował Hegla podczas swojego pobytu w Berlinie. ezoteryzmu) zostają podpo- rządkowane idei głoszącej nadejście epoki Ducha Świętego. poetyckiej czy dramaturgicznej twórczości. nie można zarazem pomijać i innych intelektualnych inspiracji. ewolucjonizm. zgodnie z którą przyjmuję. które poprzedzą Paruzję i nastanie czasów pozaziemskiego królestwa Bożego29.31 Choć osobiście nie miał okazji. twierdząc. by słuchać samego Hegla (zmarł w 1831 r. Warszawa 1992. 29  Tamże. s. s. Trynitarna symbolika została wykorzystana do redefinicji relacji władzy świeckiej do boskiej. Choć ów mnich z Kalabrii żył w XII stuleciu naszej ery. studiujący te same lektury (np. Warszawa 1979. imaginacja. s. Idea ta wiąże się w szczególny sposób z osobą Joachima z Fiore i głoszoną przez niego millenarystyczną historiozofią. w tym i Joachimową koncepcję trzech epok. pod którego silnym wpływem pozostawał August Cieszkowski. Nowa nauka polityki. Hellwig. Welleka. Jedną z najsłynniejszych stworzył bez wątpienia Hegel.

to bez wątpienia sedno jego twórczości filozo- ficznej wyraża się w trynitarnej historiozofii. Epoka Parakleta miałaby być czymś w rodzaju instytucjonalizacji tego braterstwa. chrystianizm proklamował ideę ogólnoludzką. Skarga. s. Podobna symbolika pojawia się i u Cieszkowskiego. W saintsimonizmie spotykamy się z gnostycką symboliką: z trynitarną historiozo- fią. s. Walicki. W dziele Cieszkowskiego rzeczywiście widać bardzo wyraźne nawiązania do saintsimonizmu. 35  A.106  ANDRZEJ KASPEREK chrześcijaństwo jako ››religię absolutną‹‹). Podczas pobytu w Berlinie Cieszkowski intensywnie studiował także twórczość francuskich filozofów. B. Choć autor Ojcze nasz nie przypi- sywał sobie funkcji proroka epoki Ducha. zaniedbując materialną. Tom III. 84. to na świat w instytucjach społecznych 32  A. Warszawa 1983. s. pisarzy i działaczy społecznych (Honoriusza Balzaka. Hegla i Schellinga34 – to Andrzej Walicki twierdzi. z ideą braterstwa. Między filozofią. Choć Cieszkowskiemu były dobrze znane dzieła niemieckich filozofów – Voegelin pisał wręcz o „Joachimowym chrześcijaństwie” Fichtego. 36  A. ale pojął ją czysto spirytualistycznie. symbolem proroka. ziemską stronę życia. Ojcze-nasz. s. Hellwig. Cieszkowski pisał: „[…] co we wnętrzu ludzi jako słowo dopiero spoczywało. Borzym. Walicki. Część I: lata 1815-1863. Poznań 1923. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu. 34  E. Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918. Cieszkowski. Wydanie nowe zupełne. że autor Ojcze nasz millenarystyczny schemat interpretacji dziejów (epoka Boga. s. Voegelin. 37  A. Dla saintsimonizmu cha- rakterystyczna była również idea swoistej syntezy chrześcijaństwa z judaizmem: judaizm proklamował przymierze człowieka z Bogiem w sferze materialnej. Część I: lata 1815-1863. jak materialnym”36. nowa religia będzie objawieniem jedności ogólnoludzkiej oraz Królestwa Bożego w aspekcie zarówno duchowym. religią i polityką. Pojawia się także wątek miłości i braterstwa między wszystkimi ludźmi. Nowa nauka polityki. w: S. Syna i Ducha Świętego) przejął od saintsimonistów35. Szereg zbieżności między Cieszkowskim a Schellingiem tłumaczy się zresztą tym. który w swych antyheglowskich wykładach berlińskich rozwijał ewolucyjną ››filozo- fię objawienia‹‹. . któ- rego protagoniści głosili „nowe objawienie” rozumiane „jako zniesienie dualizmu ciała i duszy. zbliżył się natomiast do starego Schellinga. 70. a przy tym wyzwolenie jedynie duchowe. 108. Analogiczny wątek odnajdujemy u Fouriera […]. zaniedbując sferę duchową i nie wznosząc się do idei uniwersalnego braterstwa. 33  J. Walicki. Piotra Simona Ballanche’a czy w końcu Augusta Comte’a33). 57. Walicki. Prośby druga do siódmej i Amen. za którego uznano samego Saint-Simona. które na świat przyniósł Jezus37. Cieszkowski. misją Chrystusa było wyzwolenie człowieka jako jednostki. Karola Fouriera. że obaj myśliciele czerpali z jednego źródła: z neoplatońskiej tradycji myśli chrześcijańskiej”32. Roberta Lamennais. 26. s. Warszawa 1986. A. 69-70. rehabilitację zaniedbanego przez chrystianizm życia ziemskiego oraz rozciągnięcie etyki chrześcijańskiej na stosunki społeczne i polityczne. H. obecnie natomiast nadchodzi czas wyzwolenia społecznego i ustanowienia na ziemi materialnego dobrobytu ludzkości. Floryńska.

Studia. nie może zadowolić ludzkości właśnie ze względu na tę jednostronność i wykluczające się rozproszenie. że dzieje się jeszcze nie zakończyły. Będą to czasy utwierdzenia narodów w Społeczności Ducha Świętego. zawierającym koncepcję Epoki Ducha. to za najpełniejszy wykład kon- cepcji Epoki Ducha należy uznać jego poemat Przedświt. W wyżej przytoczonym cytacie spotykamy się z trzema centralnymi dla romantyzmu ideami: organicyzmem. które popychały go w stronę przyjęcia tezy o nieuchronności nadejścia epoki Parakleta. Autor Prolegomen do historiozofii uznał bowiem. Oświeceniowej idei historii-mechanizmu Cieszkowski prze- 38  Tamże. w: A. które dotąd się objawiły. Kleiner. które przeto wzniesie od stosunków mechanicznych i przeciwieństw chemicznych do zbieżności [concursus] i zgody [consensus] organicznej”42. Królestwo Boże na ziemi przybierze kształt narodu narodów. Najważniejszym źródłem inspiracji był jednak dla autora Nie-Boskiej Komedii Cieszkowski. włączając w nie. Fundamentalne znacze- nie dla autora Irydiona miało dokonane przez Cieszkowskiego przekroczenie dialektyki heglowskiej. s. wykład systematyczny filozofii. 42  A. Prolegomena do historiozofii. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  107 jako słowo wcielone. 19. także przyszłość. królestwa królestw. można je poznać. Jeśli chodzi natomiast o Krasińskiego. Bóg i palingeneza oraz mniejsze pisma filozoficzne z lat 1838-1842. która była wspólną własnością Cieszkowskiego i twórcy Psalmu wiary”40. a co więcej. który Kleiner określił mianem historiozoficzno-wizjonerskiego. Także w przypadku Zygmunta Krasińskiego można mówić o niemieckich i francu- skich inspiracjach. królestwa Bożego na ziemi. lecz przyjmuje historiozoficzne rozumienie. s. Pisał: „Ale ponieważ dzieje nie wysnuły jeszcze z siebie wszystkich elementów zawartych w ich pojęciu i przed nami leży jeszcze przyszłość. 41  Tamże. Ojcze nasz należy traktować jako „teorię nowej epoki. Poemat ten na wyraźną sugestię Cieszkowskiego Kra- siński poprzedził wstępem. Prolegomena do historiozofii. Raczej z owej rozłączności [Discre- tion] dążą one do wyższej łączności [Concretheit]. do apoteozy natury i życia we wszelkich jego postaciach. który koncepcję Trzeciej epoki. Stanie się ona właśnie prawdziwym stanowiskiem oraz koroną wszelkich poprzednich określeń. która zatrzymywała się na teraźniejszości. Ideę organizmu Cieszkowski wykorzystywał do opisu całości dziejów. 104-105. Warszawa 1989. w której zostaną one ze sobą religijnie powiązane39. 61. Według Juliusza Kleinera dzieło Cieszkowskiego Prolegomena do historiozofii (1833) stało się dla Krasińskiego „rozstrzygającym drogowskazem”41. że żaden z wykluczających się i jednostronnych elementów. naj- pełniej wyłożył w swoim opus magnum. s. s. 39  Tamże. Cieszkowski. Zarazem jednak. jakim było Ojcze nasz. Rzeczpospolitej rzeczpospolitych. Organicystyczna metaforyka odnosi się tutaj jednak nie jak w przypadku większości romantyków. 40  J. Zygmunt Krasiński. Cieszkowski. s. Warszawa 1972. przeto powiedzieć musimy. na co zwrócił uwagę Juliusz Kleiner. 70. 88-89. którą z przesłanek ubiegłych czasów wywnio- skować mamy. imaginacją i temporalizmem. jako Czyn występuje”38. w odróżnieniu od Hegla. .

w którym ciało i dusza. nie zaś samą myślą pojętą. lecz dlatego. Wezwanie i pierwsza prośba. Królestwo Boże na ziemi charakteryzował jako doskonały organizm. by dostąpić zbawienia”45. s. p. którym odznaczały się epoki Boga i Syna. Nastanie tej trzeciej epoki miało rozwiązać także epistemologiczne kontrowersje charakterystyczne dla „niepełnego” poznania. by wyróść i dostąpić kwiatu. Romanticism and the Esoteric Connection. Krasiński. a epokę Ducha. materia i duch mają zostać pogodzone44. p. Renaissance Hermeticism and the Concept of Western Esotericism. W opisie procesu nastawania epok Cieszkowski wykorzystywał organicystyczną metaforykę. której nadejście autor Ojcze nasz głosił. Pisma filozoficzne i polityczne. Imaginatio jest nie tylko jedną z najważniejszych romantycznych idei. stąd imaginacja nabiera cech gnostyckiego narzędzia poznania. Cieszkowski dokonuje swoistej syntezy wiary i wiedzy (równie dobrze moglibyśmy powiedzieć: wiary i rozumu). ale dlatego. ale stanowi także centralne pojęcie ezoteryzmu46. – To w co wierzę. 12-13. Tom II. – ale dopiero czuciem objętą. zakwitu i owocowania. nie dlatego. 44  Z przekroczeniem dualizmu ciało-dusza wiązała się Cieszkowskiego koncepcja ducha. O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów. utożsamiał z Wszechżyciem. dualizm wiary i wiedzy z drugiej.J. – ale wiem nie dlatego. s. Cieszkowski. 47  A. Faivre. umożliwiający dostęp do różnych poziomów rzeczywistości47. Warszawa 1979. Urbankowski. Wszechmyśli. w: Z. 259. Wydanie nowe zupełne. Pisał: „Otóż jako roślina przez światło koniecznie przejść musi. – to wiem. że pojmuję. że myślę. 46  W.108  ANDRZEJ KASPEREK ciwstawiał romantyczną ideę historii-organizmu43. Poznań 1922. Wszechżycia u Krasińskiego) stanowiła syntezę dwóch wcześniejszych: epoki Boga (Bytu u Cieszkowskiego. oznaczało zniesienie dualizmu między duchem i materią. metaforykę roślinną. s. że 43  B. Krasiński. że wiem. Dopiero na gruncie takiej holistycz- nej a nie mechanistycznej koncepcji dziejów pojawia się u autora Ojcze nasz typowo romantyczne wyobrażenie natury jako przenikniętej duchem. Warszawa 1999. i ludzkość zbiorowa cała przejść muszą przez Chrystusa prawo i uczynić je w sobie. Stosował organicystyczne porównania. docelowej epoce dziejów. usuwając „pozorną” sprzeczność między nimi: „Otóż Wiara jest niczem innym jedno Wiedzą. Myśl romantyczna. . której nadejście głosił. Także Zygmunt Krasiński przejmował holistyczne spojrzenie na relację ciała i duszy. który jest „żywotną jednią Duszy i Ciała” (A. między duszą i ciałem. 45  Z. że to wskroś czuję. tak samo koniecznie i każden człowiek. zwiastująca nastanie trzeciej epoki. W tradycji ezoterycznej imaginacja była traktowana jako organ duszy. Ojcze-nasz. Nastanie trzeciej epoki. Organicyzm Cieszkowskiego w tej trzeciej. stanowi przykład takiej gnostyckiej spekulacji. Epoka Ducha (Czynu u Cieszkowskiego. ale dlatego. filozofia Cieszkowskiego. 119-120. 412). Hanegraaff. wiązał się z przezwyciężeniem dualizmu – stanowił przykład holistycznego konceptu. pisząc o wiekach wzrostu. nie dlatego. – i wiem z jaknaj- większą niezachwialnością. Wszechbytu u Krasińskiego) i Syna (Myśli u Cieszkowskiego. że przyjmuję. 167. I w tym kontekście pojawić się musi pojęcie imaginacji jako przełamujące dualizm poznania zmysłowego i rozumowego z jednej strony. Jeśli przyjmiemy zapropono- wane przez Gillesa Quispela rozumienie gnozy jako „trzeciej drogi” poznania (między rozumem i wiarą). Logosu u Krasińskiego).

lecz jeszcze nie wiedzą przez świadomość świadomą. krytyczna. Mojżesz. złożone z tych wszystkich słów. s. W 1844 r. a na to tylko. Krasiński. który Cieszkowski rozumiał jako tkwiący w „czynnej intuicji”. Jakżeż dziwnie to słowo pneÚma przechodziło z rąk do rąk. Krasiński unika właściwie interpretacji streszczanej twórczości. Pierwsze krytyczne posłanie do Pana Profesora Micheleta z okazji jego wykładów o osobowości Boga i nieśmiertelności duszy. (niektórzy badacze twierdzą. Prolegomena do historiozofii. Kleiner. do gnozy rozumianej jako prymat doświad- czenia (Boga i jaźni) nad wiarą i rozumem. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  109 mi to jest udzielonem. jak definiował jako „objaw stanu duszy oderwanej od ciała” a zarazem uznawał za naukę. 14. Jaroszyńskiego. s. co Zoroaster. Platon i Filon powiedzieli. nagle się objawia? Straszna życia tajemnica i w naturze.  Warszawa 1988 s. O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów. że bezpośrednio jest. – uczutą i objawioną Wiedzą. Bóg i palingeneza oraz mniejsze pisma filozoficzne z lat 1838-1842. Studia. 52  Z. Tę rozprawkę należy traktować raczej jako zbiór notatek powstałych w trakcie lektury pism gnostyków (Saturnina. przeczuć. nowe ciało. Znane były jego zainteresowania magnetyzmem. nowe. Ojcze-nasz. – wiedzą przez pierwotne czucie Ducha przyjętą. coraz w innym znaczeniu. wizjami. Do ezoterycznej tradycji zbliża także Cieszkowskiego przekonanie o znaczeniu intuicji jako sposobu poznania. Marcjona. 152-153. s. Tom II. „która rozświeci nam świat umarłych”51. I tam. i jakimże cudem ojcowie kościoła je zatrzymali i ustalili dogmatem? Jakżeż te czasy podobne były do naszych? jakiż ocean z systematów. wiar. bez przewiewu pneÚma – nic!”52. Basylidesa. że już w 1842) Krasiński pisze krótką roz- prawkę zatytułowaną Gnosis. o czym informował swojego przyjaciela. Bóg i palingeneza. Cieszkowski. 50  J. który doń napisał (list z 28 lutego 1844): „Czytam teraz historię całej gnèsij i przebiegam dzieje tych. Cieszkowski. Wezwanie i pierwsza prośba. Walen- tyna). jakiż zgiełk wszystkich wieków cisnący się ku nowemu wiekowi? Wszystko. Listy do Cieszkowskiego. 155-156. potrzebnym [. łączące się razem. – dlatego.  Krasiński. by wyższe. w: A. stanami psychicznymi. .. Augu- sta Cieszkowskiego. Intuicja i mistycyzm. frapująca jest jednak puenta pierwszego akapitu rozprawki: „Gnèsij – wiedza 48  A. 51  Z. Trentowskiego. w których dusza wchodzi w kontakt z duchami50. co w pierwszych wiekach mowili o πat»r £gnwstoj. 465 [pisownia oryginalna]. gdy elektryczna wionie iskra. którą zaczął się interesować w latach 40.]. XIX wieku. Hermes. Potrzebnym mi to jest. dwie formy bezpośredniego poznania. zbliżają Cieszkowskiego do tradycji „trzeciej drogi”. 33. lecz jeszcze przez samą myśl nie udowodnioną”48. czyli w wyższej formie oglądu intelektualnego49. które. 49  A. Cieszkowski. Zygmunt Krasiński. tom I. że ja dowiodłem sobie tej pewności. Fascynacja Krasińskiego „alternatywnymi” sposobami poznania zwróciła jego uwagę w stronę gnozy. ale dopiero bezpośrednią. s. Filona z Aleksandrii czy Kabały. Imaginacja jako narzędzie poznania umożliwiające dostęp do różnych poziomów rze- czywistości wiązała się z kolei u Krasińskiego z jego fascynacją snami (w swojej twórczości podnosił znaczenie snu jako rodzaju jasnowidzenia). i tu trzeba pneÚma. i w ludzkości. Z intuicją natomiast wiązała się jego apoteoza mistycyzmu.. w liście. a jednak inne słowo wyjawiło się! Czyż i w chemii tak pierwiastków wiele nie składa się na jedno. Część pierwsza. nie zaś dlatego. – Wiara więc jest pewną Wiedzą.

Platon – oto jej źródła. zmieszane. Kraków 2012. w: red. – Był to zamęt.110  ANDRZEJ KASPEREK rzeczy bożych w najwyższym znaczeniu – powstała z zetknięcia się Hebreów z Persami. za J. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu. żydowskich i greckich. Dobkowski. widział w nich przecież wyraz tego pragnienia religii wyższej. rehabilitacją natury. – Może przyjść chwila. s. religijną prawdę. Idee o walce światła i ciemności – o tęsknocie i powrotnym dążeniu świata duchowego do Boga – odpowiadający trójcy ciała.]”55. Przez to piętno syntetyczne bliscy byli jego metodzie filozoficznej. Między filozofią. któremu i Cieszkowski nie był obcy łączyć musiał ze zbliżaniem się epoki trzeciej – i przypuszczał. Miała to być religia Parakleta. – Zend-Awesta Zoroastrowa. A. s. – Była to robota wieków. s. Zygmunt Krasiński. 54  A. by zespolić idee Wschodu i Hellady z chrześcijaństwem w wszechświatową religię. perskich. Walicki. by posiąść wyższą. brzemienne chrześcijaństwem i tak z nim często spojone. Krasiński. Dzieje myśli. Tom II. Kabbała. do Cieszkowskiego i we wstępie do Gnosis deklaruje wiarę w istnienie filozofii wieczystej (philosophia perennis). Sienkiewicz. Takie przekonanie o istnieniu „mądrości wszystkich epok” jest charakterystyczne dla ezoterycznej tradycji. religią i polityką. Toteż budzące się zainteresowanie dla gnostycyzmu. Krasiński. zlanie się wszystkich warstw umysłowych ludzkości.. Pierre Leroux. łączące Krasińskiego węzłem pokrewieństwa z gnozą [. Nowa religia.. Także Cieszkowski postulował istnienie uniwersalnej mądrości. w której odrzucone znów przysposobi sobie za swoje własne – bo stanowisko się odmieniło [podkr. psychicznych i pneumatycznych – marzenie o ostatecznym zwycięstwie pneumatyków nad śmiercią – nastrój podniosły Bardesanesa i Walentyna – oto były pierwiastki. miała być religią Ducha Świętego. że trudne do rozpoznania. 100-101. pełną. związana z powstaniem Kościoła Ludzkości. Jocz. Gnoza. Fiećko. 85. Gnosis. obietnicą „jednorodności człowieka z Bogiem”54. Krasiński o gnozie.. skąd światło Chrystusa wybłysło – a później ortodoksja wiele z tego zamętu odrzuciła jako mądra organizatorka na swój czas i chwilę. przy czym chodziło mu o powstanie religii. literatura. O obecności wątków gnostyckich w twórczości Krasińskiego pisał w następujący sposób Juliusz Kleiner: „Pociągać go mogło dążenie gnostyków.]”53. Krasiński w liście z 28 lutego 1844 r. które za cechę trzeciej epoki uważał. cyt.]. propozycja uniwersalnej syntezy łączącej duchowe tradycje wszystkich historycznych religii. by dzieje świata ująć w całość. w: Z. a chociaż ich fantastyczne poematy kosmogoniczne nie odpowia- dały jego logicznym postulatom. Powstanie takiej religii zapowiadali saintsimoniści. s. Lwów 1912. . Pisma filozoficzne i polityczne. – Garnęła się ku chrześcijaństwu przed Chrystusem – walczyła z nim i godziła się na przemian po Chrystusie – aż praktyczna ortodoksja Rzymu ją zwyciężyła. B. a później z Grekami i platonizmem w Aleksandrii. 55  J. A. łączącej elementy wszystkich wcześniejszych tradycji. M. gnostycyzm..K. będąca wcieleniem filozofii wieczystej. duszy i ducha podział ludzi na cielesnych. podań indyjskich. 66. egipskich. essenizm. 70. że może dalszy rozwój religii wróci do niektórych pomysłów gnostycznych [. 53  Z. Kleiner.

Jak pisał Lovejoy. kiedy to pojawiło się wiele sekt zorganizowanych wokół chiliastycznych nastrojów. pierwotnie przynależący do boskiej rzeczywi- stości. jednakże w perspektywie rozwoju (postępu) duchowego. [http://www. to przekonanie o niedoskonałości i niekompletności ludzkości. Hanegraaff. które można znaleźć w wierzeniach orfickich. którą millenarystyczni prorocy identyfikowali z proroctwem Daniela i Objawieniem. w tym i natura. Lovejoy uznał za najbardziej nowatorski wkład romantyzmu: chodzi o ideę temporalizmu. . Warszawa 1999. [dostęp 30.uk/files/ jasanas003. Wielki łańcuch bytu. upada (w grzech. którą w swojej twórczości realizowali. Romantycy wprowadzili jednak ideę ewolucji w nowy kontekst. jest starym ezoterycznym wierzeniem. materię). s. zachowany został biblijny schemat 56  J. Platoński łańcuch bytu wykluczał zmiany. której wielkim rzecznikiem był Franciszek Bacon. które odmieni losy świata. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  111 Do tradycji gnostyckiej zbliżała Krasińskiego i Cieszkowskiego także idea ewolucji.asanas. że w okresie romantyzmu religijne oczekiwanie wielkiego wydarzenia ulega procesowi sekularyzacji.03. p. „Journal of Alterna- tive Spiritualities and New Age Studies” (2007) vol. które w filozofii Cieszkowskiego i Krasińskiego przyjęło postać wiary w nadejście epoki Ducha Świętego. o tyle sama idea uczasowienia (temporalizmu) i świadomości historycznej była ideą nową57. Romantycy. inaczej niż Darwin. która daje prawdziwe rozumienie historii stworzenia i natury ludzkości. poddane romantycznej interpretacji. 58  A. Idea uczasowienia otworzyła podwoje dla rozwoju koncepcji ewolucji w darwinowskim rozumieniu. Millenarystyczny. przed- stawiały doskonale wykończone dzieło. Meyer H. ma pozwolić człowiekowi na powrót do tego pierwotnego boskiego stanu56. p. Lovejoy.org. co łączy te intelektualno-religijne tradycje. Abrams. jak w idei postępu. które odżyły w czasach romantyzmu. Idea ta. 57  W. w którym nie może się pojawić nic nowego. Iwersen. wiedza ezoteryczna (gnoza jako wiedza prawdziwa). ezoteryczne kategorie. Człowiek. w którym od początku nie pojawia się lub nie może się pojawić nic nowego. Studium z dziejów idei. 3. 14 [online]. klimat oczekiwania na wielkie wydarzenie.O. zwraca uwagę na to. gdzie pojawiała się w postaci mitu upadku (w takim kontekście został wykorzystany przez Platona w Faidrosie). a często i apokaliptyczny ton był charakterystyczny dla końcówki osiemnastego stulecia. przekształcając się w ideę postępu. który Arthur O. skoro cały wszechświat. Oprócz filozofii niemieckiej i francuskiej za jeszcze jedną ważną inspirację Cieszkow- skiego i Krasińskiego koncepcji epoki Parakleta należy uznać ogólny klimat epoki. ale i legitymizowała przekonanie o nadchodzącej przemianie świata.2012]. interpretowali ideę ewolucji jako polegającą na doskonaleniu się stworzeń. zdawała się całkowicie wystarczać”58. Romanticism and the Esoteric Connection.pdf. jeszcze w osiemnastym stuleciu wielu ludziom „koncepcja świata. The Epistemological Foundations of Esoteric Thought and Practice. autor słynnego studium poświęconego romantyzmowi. 286. Nie bez znaczenia dla wzrostu takich nastrojów pozostawał wybuch rewolucji francuskiej. O ile organicyzm i imaginację. uznać można za tradycyjne. w neoplatonizmie czy kabale. bardzo popularna w XIX wieku. 261. Mit upadku pojawia się w gnostycyzmie. a to.J. czyli uczasowienia łań- cucha bytu. Abrams pokazał.

Jak pisał Andrzej Walicki. zwracał uwagę na dwa aspekty upadku: moralny i poznawczy59. Herdera czy Lessinga a później głównie przez myślicieli francuskich (Charlesa Fouriera. Tak oto scjentystyczna utopia Bacona nabiera cech typowo gnostyckich i w taki sposób była interpretowana przez romantyków. 60. Na tym gruncie rodziła się także idea mesjanizmu. Wstęp poprzedzony traktatem O drogach ducha. religią i polityką. Oderwanie. w przypadku idei progresywnej palingenezy doszło do połączenia idei postępu z ideą reinkarnacji a zarazem idea palingenezy prowadziła „do przemiany eschatologii transcendentnej w ziemską”61. 69 . Słowackiego. Między filozofią. Cieszkowski A. 60  A. Campbell C. który cieszył się wielkim szacunkiem u Williama Wordswortha. p. Mickiewicza. Natural Supernaturalism: Tradition and Revolution in Romantic Literature. że także August Cieszkowski zsekularyzował ideę epoki Ducha. the Cultic Milieu and Secularization. Wydanie nowe zupełne. Poznań 1922.: Ojcze nasz. związana z przypisywaniem Polsce wyjątkowej roli w dziejach ludzkości. Samuela Taylora Coleridge’a czy Percy’ego Shelleya. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu.112  ANDRZEJ KASPEREK Eden-Upadek-Nowe Jeruzalem. obecna była w twórczości Augusta Cieszkowskiego. Ojcze nasz. jakiej podlegać ma także świat organiczny. rozwijana przez Leibniza.: The Easternization of the West. zakładająca nieustanne doskonalenie się jednostek i narodów. Pierre’a Leroux. sięgając po triadę pojęć charakteryzującą proces ewolucji dziejów: Pogrążenie. Campbell C. Upadek człowieka osłabił jego zdolno- ści poznawcze. Idea palingenezy indywidualnej i społecznej. Wydanie nowe zupełne. Tom I. Krasińskiego czy Towiańskiego. Bibliografia Abrams M. Jacquesa Bouchera de Perthes). pociągała za sobą millenarystyczną perspektywę. 59  M. 62  Tamże. rozwijana głównie przez Krasińskiego. s. Walicki. s.H. Warto także dodać. p. 68. 119-136. I to przez francu- ską tradycję intelektualną idea ta przeniknęła na polski grunt. rozwój nauki i sztuki stanowi obietnicę powrotu do tego pierwotnego stanu „pełnego” poznania. Julesa Micheleta. A Thematic Account of Cultural Change in the Modern Era. 38. 61  A. New York-London 1973. Bacon. Skojarzenie60.: The Cult. New York-London 1973. H. przy czym sama idea zbawienia i królestwa Bożego zostały poddane proce- sowi terrestrializacji (terre – ziemia)62. której jednym z wariantów stała się idea palin- genezy (także mająca ezoteryczne konotacje). sainsimoni- stów. przechodzących z jednego życia w drugie przy zachowaniu indywidualności. Boulder-London 2007. Poznań 1922. Wstęp poprzedzony traktatem O drogach ducha. klu- czowa stała się idea duchowego postępu. Abrams. Cieszkowski.: Natural Supernaturalism: Tradition and Revolution in Romantic Literature. s. Także romantyczny mesjanizm ma więc ezoteryczną proweniencję. Tom I. „A Sociological Yearbook of Religion in Britain” 5(1972). W tej duchowej koncepcji ewolucji.

Warszawa 1979. Kleiner J. Bóg i palingeneza oraz mniejsze pisma filozoficzne z lat 1838-1842.: Spiritualities of Life. Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times. Jocz. 237-268. p.: The Epistemological Foundations of Esoteric Thought and Practice.: The Meaning of Romanticism for the Historian of Ideas.2012].: The New Age Movement and the Esoteric Tradition. Prolegomena do historiozo- fii. Kraków 2012.J. „Journal of the History of Ideas” 3 (1941) vol.: Bóg i palingeneza. Warszawa 1972.2012]. w: A. Hanegraaff. w: Z. 109-123. p.O. van den Broek. Lovejoy A. Peckham M. Albany-New York 1998.: Listy do Cieszkowskiego. Część pierwsza. p. s. Albany-New York 1998. New Age Romanticism and Consumptive Capitalism. w: A.: Romanticism and the Esoteric Connection.03. 3-24. Trentowskiego. Detroit.J. Tom II. Fiećko J. Gleckner. Dobkowski. Cieszkowski A: Prolegomena do historiozofii. Iwersen J. Hellwig J.E. s. Doktór T. Tom III. Hanegraaff W. Oxford 2008. p.J. uczestnicy. Dzieje myśli. Krasiński Z. Cieszkowski. literatura.: Gnosis. In: eds. Lovejoy A.: Zygmunt Krasiński. Olsztyn 2002. Wezwanie i pierwsza prośba.J.: On the Discrimination of Romanticisms. 3. M.: Wielki łańcuch bytu. Warszawa 1972. Faivre A.: Innowacje religijne: ruchy. O.F. Studia.uk/files/jasanas003. Hanegraaff. Lwów 1912. Hanegraaff W. Jaroszyńskiego. II. Wydanie nowe zupełne. In: eds. http:// www. p.htm [dostęp: 25.: Ojcze-nasz. Cieszkowski A. In: ed. 5-65. R. reakcje społeczne. Krasiński Z. Prolegomena do historiozofii. Warszawa 1999. Lovejoy A. 66-73. English Roman- tic Poets.gnosis. 257-278. Studium z dziejów idei.: Krasiński o gnozie.: Toward a Theory of Romanticism. Roman- ticism: Points of View. R. In: eds. R.asanas. Pisma filozoficzne i polityczne. p. W. ROMANTYZM A TRADYCJA EZOTERYCZNA  113 Cieszkowski A.pdf [dostęp 30. Sienkiewicz.H.: Zygmunt Krasiński. s.pl/e_gnosis/aurea_ catena_gnosis/prokopiuk_gnoza_i_ja. Krasiński Z. Albany-New York 1998.: O stanowisku Polski z Bożych i ludzkich względów. Poznań 1923.: Gnoza i ja. Abrams.: Renaissance Hermeticism and the Concept of Western Esotericism. Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times. G.: Cieszkowski. Warszawa 1988. gnosty- cyzm.art.org. A. „Journal of Alternative Spiritualities and New Age Studies” (2007). tom II.O. Modern Essays in Criticism. tom I. 3-44. Warszawa 1989. Pierwsze krytyczne posłanie do Pana Profesora Micheleta z okazji jego wykładów o osobowości Boga i nieśmiertelności duszy. Gnosis and Hermeticism from Antiquity to Modern Times. R. Bóg i palingeneza oraz mniejsze pisma filozoficzne z lat 1838-1842. 61-71.J. w: Z. p. Gnoza. Prokopiuk J. Cieszkowski. van den Broek. In: eds. W. vol. Cieszkowski A. http://www. Prośby druga do siódmej i Amen. Krasiński. [online]. Heelas P. New York 1975. Hanegraaff. krytyczna. Warszawa 1999. Warszawa 1999. Krasiński. Wydanie nowe zupełne. W. w: red. B.: Ojcze-nasz. eGnosis [online]. van den Broek. Michigan 1974. Enscoe. M. 359-382. 231-257. Pisma filozoficzne i polityczne.06. Kleiner J. . Poznań 1922.

Warszawa 1979. Romanticism: Points of View.: Gnosis and Culture. 3) temporalism. Leiden 2008.: The Social Teachings of the Christian Church. Catholica. p. Wellek R. Collected Essays of Gilles Quispel. Warszawa 1986. Ciesz- kowski’s influence on Krasiński should be regarded as more transparent.: The Concept of Romanticism in Literary History. These categories (with certain modifications) can be also referred to as major features of esotericism according to August Faivre. Romanticism and esotericism tradition. Borzym. 9-133. Troeltsch E. s. which can be found in Cieszkowski and Krasiński’s works. Walicki A: Część I: lata 1815-1863. Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918. 181-206. H. p. In: ed. 2) imagination. Gleckner.E. R. Walicki. B. Both authors inspired each other – however. The presented study is an attempt to show the relations between the ideas of the Paraclete’s epoch. A. In: eds. 141-153.114  ANDRZEJ KASPEREK Quispel G. Presence of esoteric motifs and inspirations in the works of August Cieszkowski and Zygmunt Krasiński Wouter J. J. religią i polityką. G.: Między filozofią. Warszawa 1983. Hanegraaff suggests that three ideas should be applied as central for Romanticism: 1) organicism.: Nowa nauka polityki. Urbankowski B.: Myśl romantyczna. Gnostica. evolutionism or eternal return. Skarga. Warszawa 1992. Detroit-Michigan 1974. Enscoe. with esoteric inspirations of these ideas.F. Voegelin E. w: S. The thesis on esoteric inspirations of Romanticism and the presence of ideas mentioned by Hanegraaff will be exemplified here by analyzing the creative output of two Polish Romantics – August Cieszkowski and Zygmunt Krasiński. Judaica. van Oort. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu. . Floryńska. Walicki A. New York 1931.

że autorka Naszej szkapy stała się „nowelistką” w wieku lat czterdziestu. O nowelach Marii Konopnickiej. w: tenże. Obsulewicz Epitafium ofiarom przesądów. Cztery nowele [recenzja]. Warszawa 1969. Szypowska. t. Maria Konopnicka. s. Zacna. Choć krytycy literaccy nie odnoszą się z entuzjazmem do jej pierwszych prób w dziedzinie prozy3. Lustra i symptomy. 3  Maria Konopnicka. Jak wiadomo. Wrocław 1978. P. Skrót MD w nawiasach dotyczy noweli Michał Duniak. Pisarka.. W skład Czterech nowel wchodzą: Michał Duniak. I. Warszawa 1981. Cztery nowele. zanim zadebiutowała jako autorka małych próz. 5  Wykorzystane w niniejszych uwagach cytaty pochodzą z edycji: M. Kraków 2011. zakochana.. s. Maria Konopnicka. Śladami Konopnickiej. Zawialska. Ilość obowiązków i podejmowanych prac tłumaczy fakt późnego jej zainteresowania najpopularniejszym bodaj gatunkiem literackim II połowy XIX wieku. Konopnicka. po przecinku numer strony. 1: Nowele. w: tejże. L. Kraków 2000. Warszawa 1958. Wojciech Zapała. nowelą. 172-174. Węgrzyn. Konopnicka jakiej nie znamy. Maria Konopnicka – kłopoty z biografią. które poczyniła w czasie ziemiańskiego życia jako żona Jarosława Konopnickiego. 89 nn. Ultimus i Pod prawem5. nr 13. Warszawa 1965. Warszawa 1988. . Cztery nowele [recenzja].  Pierwszy zbiór opowiadań Marii Konopnickiej. M. Niełatwo być Konopnicką. 4  H. „Przegląd Literacki”(dodatek do „Kraju”) 1888. pisząc pierwsze swe nowele. t. wyko- rzystała te obserwacje. a nie społeczno-artystycznej trafności poruszonych w utworach problemów. Brodzkiej. A. Konopnicka. w: Czytanie Konopnickiej. zatytułowany Cztery nowele. 13-15. Sięgnęła również po te. Płaszczewskiej. które – będąc w separacji z mężem – wycho- wywała samodzielnie2. Pisma zebrane. tj. ukazał się drukiem w Warszawie w roku 1888. znana. opowiadania. Warneńska. pod red. Chmielowski. czyli o Michale Duniaku Marii Konopnickiej 1. 1. Maria Konopnicka. A. Grochola. Dotyczyły one życia polskiej prowincji4. Brodzka. ambitnie zaprojektowanego czasopisma dla kobiet1. Warto przypomnieć. szkice. które zdobyła w czasie pobytu w stolicy. 2  Zob. Zarys monograficzny tygodnika dla kobiet. „Świt” Marii Konopnickiej. Magnone. M. Gdańsk 2011. to zarzuty dotyczą przede wszystkim konstrukcji tekstów. T. obrazki. Brodzka. pod red. Wrażenia z podróży. krytyk literacki. Sławińska. 1  M. A. dała się poznać jako utalentowana poetka. Warszawa 1974. Ten niejako „spóźniony debiut” ma swoje atuty.Beata K. Warszawa 1963. „Ateneum” 1888. O. Nad biografiami Konopnickiej. Maria Konopnicka w Bronowie i Gusinie. była też odpowiedzialna za gromadkę dzieci. Szkice historycznoliterackie. reportażystka i redaktorka „Świtu”. W. Budrewicz. s. Konopnicka.

2. Konopnicka. eklektyczny zbiór literackich wypowiedzi. Autor nasz grupy owe zbliżył do siebie na odległość dogodną dla szybkiego orientowania się w stosunku przyczyn do skutków. XVI. 10  Zob. o czym świadczyć może zarówno studium socjologiczne O tłumie (z roku 1896)8. tom pierwszy. nr 850. związki człowieka i natury. Siedmiu Napoleonów Rzeckiego-seniora i rzeźba Wojciecha Zapały. Fałtynowicza. „Obrazki więzienne” i „Za kratą” Marii Konopnickiej. Konopnicka. pod red. D. Marchwińskiego. Opowiadanie Konopnic- kiej przypada na czas rozwoju pierwszych szkół antropologicznych i w ciekawy sposób podejmuje wątek interesujący ówczesnych etnologów i etnografów.A. Warszawa 1896- -1898. Cywilizacja pierwotna. też R. Osińskiego. w: M. P. Chodzi o problem przesądu. Lublin 2008. 223-226). np. s. przeł. 8  M. 136 nn. następnie w „Tygodniku Mód i Powieści” 1886. Zob.  Michał Duniak pierwodruk prasowy miał w „Reformie” w roku 1882 (nry 205- -207. ale jako rozłożoną na cztery głosy wypowiedź o zjawisku „krzywdy i pomsty”. Suwałki 2004. 6  B. A przecież warto mu się przyjrzeć uważniej nie tylko z powodu poruszenia w nim tematów charakterystycznych dla całej twórczości pisarki. traktowanego w antropologii także jako przeżytek kulturowy12. „Nieobałamucona wrażliwość”. Wrażenia z podróży. Zawiliński. Nota edytorska. G. E. s. Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane. takich jak: niedole dziecięce. Warszawa 2012. 12  Wzmianki na temat przesądów znaleźć można w  wielu publikacjach tłumaczonych wówczas na język polski. między pierwszym jego a ostatnim aktem pokolenia nieraz całe przechodzą. 219-220. w: tejże. Bordzoł. Konopnicka myślała o przedruku w „Kurierze Lwowskim” w roku 1883. co nieraz całe wieki od siebie rozdzielają: krzywdę i pomstę9”. Józef znad . O początku narodów. prawołomność11. 122. To zadziwiające. 214-216. Budrewicza i Z. Baculewski. Bartnicka. „Kłosy” 1881. 11  Zob. 9  M. Konopnicką te fenomeny życia jednostkowego i zbio- rowego intrygowały. że warto poświęcić mu osobne studium. T. Wydaje się wszakże. 210. pod red. J. Uwagę badaczy przykuwały jedynie niektóre utwory. a dotychczasowe uwagi raczej odmawiają mu wartości artystycznej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1892. s.116  BEATA K. 105-121. 525. dzieło to nie ma osobnej interpretacji. Publicystyka literacka i społeczna. Zob. s. s. 97-108. czyli „nie-milknące głosy”. Pisma Bolesława Prusa. w: Etnos i psyche w twórczości Marii Konopnickiej i Elizy Orzeszkowej. Warszawa 1875. jak i cytat z recenzji Powracającej fali Bolesława Prusa: „W życiu na wytworzenie takiego dramatu [jak ten opisany przez Prusa – BKO] składają się bardzo nieraz oddalone od siebie grupy społeczne: obdarowanych i wydziedziczonych.B. Jak wspomniano powy- żej.M. Tylor. Pisarze okresu pozytywizmu o filantropii i miłosierdziu. Warszawa 1968. 496-543. Odwrócone decorum. Bobrowska. nry 35-43. fakt sam wyosobnił z mnóstwa maskujących go zwykle zjawisk życiowych i w przeciągu błyskawicznej chwili istnienia jednostki zamknął to. trudną jest przeto każdorazowa jego obserwacja. grupy te wprawił w kolizję gwałtowną. Myśli o wpływie doboru naturalnego i dziedziczności na rozwój społeczności politycznej. O tłumie. t. Bagehot. I-II. ale ostatecznie realizacja tego zamiaru nie powiodła się10. oprac. Konopnicka. 7  B. J. W. przede wszystkim Wojciech Zapała6 i Pod prawem7. Kowerska. s. Obsulewicz-Niewińska. OBSULEWICZ Tom nie doczekał się dotąd całościowej interpretacji. Z. rozpatrując je nie jako przypadkowy. w: Ludzie – rzeczy – obrazy. t.

lecz ukazuje też zabobony społeczeństw nowoczesnych. w którym pisarka spędziła około dziesięciu lat. co pozwala na przybliżone wskazanie końca lat siedemdziesiątych lub lat osiemdziesiątych XIX wieku. Charakteryzuje dokładnie najpierw okolicę polsko-żydowskiego mia- steczka ***. passim. Pokazuje społeczne skutki ich działania. Dziewczynka odzyskuje wigor. 3. B. Sztachelska. gdy na świat przychodzi ich córka Kasia. Konopnicka – świadek i partner. Białystok 1997. Na tle szerokiej panoramy małomiasteczkowych relacji społecznych pojawia się małżeństwo Duniaków: ubogiego flisaka i jego młodej żony. które znamionują wszystkich ponownie przystawionych do piersi. s. „Reporteryje” i reportaże. Mieszkają oni nad rzeką. narratorka w gawędowej formie. w którym edytorzy dopatrzyli się Uniejowa. t. Ojciec popada w melancholię po śmierci małżonki. Należy również pamiętać o roli przesądów w życiu podświadomym człowieka. sta- nowiącej najważniejszą drogę kontaktu ze światem. Dokumentarne tradycje polskiej prozy w 2 połowie XIX wieku i na początku X wieku (Prus – Konopnicka – Dygasiński – Reymont). Kasia Wiszenki. że obserwacje społeczne Konopnickiej bez problemu dają się „uzgodnić” z uwagami Michaela Foucaulta13. i Gusina. Uroki. ulegania im. lecz obar- czona zostaje podejrzeniem o uroczne oczy. 61-85. Matka w trosce o jej życie. że jej śmierć jest skutkiem przeziębienia nad rzeką (gdy wypatrywała powrotu męża z drogi) lub rezultatem ogólnej słabości organizmu. Nieobałamucona. usytuowanego na prawym brzegu Warty. zwłaszcza te dotyczące przemocy (legitymizujące przemoc). tytułowym Michale Duniaku. VI. Dużo miejsca poświęca rzece. spławiającym Wartą swój towar. u zbiegu dróg z Łęczycy. Ale Konopnicka ma głęboką świadomość istoty problemu. sugerujących terapię paramedyczną (jeszcze do niej wypadnie powrócić). Miasteczko to leży w pobliżu Bronowa. choć pojawia się wzmianka o niemieckim kupcu drewna. na co zwracał uwagę bardzo ważny dla ludzi żyjących w II połowie XIX wieku Zygmunt Freud. Dramatyczne przykłady ich siły demonstruje opowiadanie Pod prawem. Obsulewicz-Niewińska. zamiast słuchać porad sąsiadek. . zamykające zbiór Czterech nowel. EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  117 że swoje obserwacje świata współczesnego Konopnicka-nowelistka zaczyna od pokazania siły reliktów kulturowych. zgodnie z poetyką wielu tekstów XIX-wiecznych opowiada (we wstępnej części utworu) o miejscu akcji. Zanim dochodzi do opowieści o jego narodzinach i śmierci. Należy przypomnieć. w: tejże. Magnone. passim. 13  J. czasu wzmożonego wykupu ziem polskich przez Niemców w zaborze pruskim i akcji osadniczej w zaborze rosyjskim. która jest dzieckiem słabowitym i po odstawieniu od piersi jest na granicy śmierci. w którym zamieszkiwała do 1877 r. „Lud” 1900. Maria Konopnicka. Matka Kasi umiera wkrótce po tym wydarzeniu. przestaje interesować się dzieckiem i zamyka się w sobie. narrator sugeruje. Turka i Koła.  Michał Duniak to opowiadanie o dziecku. Retrospekcja dziejów rodziny zaczyna się w chwili. ponownie przystawia ją do piersi. majątku rodziny Konopnickich. L. Wyprowadza tym samym z bardzo odległej (przedracjonal- nej?) przeszłości niektóre normy zachowania społecznego. Czas historyczny wydarzeń nie jest określony. jakim jest przesąd: nie poprzestaje na krytyce zabobonów dawnych. Oczywiście jej głos jest osądem zjawiska kierowania się przesądami.

że przyczyną niepłodności Hany jest przebywanie w jej domu małego goja. Podejrzenie o rzucanie uroków wzmaga się wskutek serii przedziwnych wydarzeń. Ta bezkarność. a właściwie doprowadza do okazania tego. dotąd zastraszone i zabiedzone. odnajduje go i przelewa na niego całą swoją miłość. Mnożą się plotki i domysły. by Michałek wyprowadził się od niego i pomagał staremu Herszowi w przeprawach przez rzekę. Ojciec oddaje dziecko – Michała – na wychowanie samotnej staruszce żyjącej w całkowitej izolacji i opuszcza swój dom. gdy manipulowany przez środowisko żydowskie rabin stwier- dza. dowiaduje się o synu. nawet kryminalnych. . Młodzi bohaterowie od dawna darzyli się sympatią. podtopienie rybaka). Ojciec Kasi czeka. Władze gminy żydowskiej próbują wymusić na Urielu. Dotyczy zabójstwa popełnionego na dziecku i ukazuje splot okoliczności. a potem topią chłopca w Warcie. Sprawa jego ojcostwa porusza wyobraźnię polskich i żydowskich mieszkańców ****. który obiecuje jej zemstę. by przejąć po ojcu farbiarnię. Pada propozycja.118  BEATA K. co od dawna ku sobie czuli. zaliczyć ją można do utworów o wąt- kach sensacyjnych. niezwykłej urody dziecko. Kasia umiera w połogu. w którym domyślić się można starego Duniaka. gdyż pojawia się starzec. pożar w kościele. Gdy po czterech latach przybywa. nie dopuszczając nikogo do jedynaczki. OBSULEWICZ rozwija się w izolacji od społeczności miasteczka. To jednak nie rozwiązuje sprawy. prowokowała do pytań o naturę ludzką oraz o powody. przejście do porządku dziennego nad eskalowaną przemocą i wielorako usprawiedliwianą obojętnością. gdyż na jego szyi wciąż jest mały krzyżyk. swej żony nie kocha. W czasie roztopów zostają odnalezione zdeformowane zwłoki topielca. niosąc w stronę lasu. lecz towarzyszy jej opinia osoby o „złych oczach”. Nocą zabiera szczątki dziecka i z modlitwą „Ojcze nasz” zabiera je. syn Żyda. by Michałek – ochrzczone dziecko – mógł mieszkać razem z nim. dla których tak dużą rolę w społecznościach odgrywają przesądy. Jego małżeństwo jest bezdzietne. Trudno jej zaakceptować chłopca. Kasia odrzuca zaloty parobka Franka. Tak się jednak nie staje. by miejscem jego pochówku były rozstajne drogi. Uriel odmawia i ostatecznie godzi się. Jak uzmysławia rekapitulacja treści noweli. gdy do farbiarni sprowadza się żona Uriela. Atak tłumu zbliża ich ku sobie. by wysłał syna na naukę do Wrocławia. jedynacy i półsieroty (obydwoje nie mają matek). przed czym (w czasie nieobecności ojca) broni dziewczyny Uriel. Gdy (co jest tylko sugerowane w utworze) poczyna się z tego związku dziecko. O fakcie posiadania syna nic nie wie Uriel. ojciec Uriela zmusza go do przeniesienia się do miasta i natychmiastowego poślubienia bogatej Żydówki. Społeczność zastanawia się. interesują się jego postacią. by nastąpiło rozwiązanie. za którą nikt nie ponosi kary. właściciela farbiarni Josia Goebla. Dochodzi do próby linczu. Jest wyjątkowo piękną dziewczyną. Wrażliwe. Sprawa komplikuje się z chwilą. które dzieją się w obecności Kasi (strące- nie jaskółczego gniazda przez silny wiatr. Znik- nięcie malca odnotowują mieszkańcy miasteczka. jako sąsie- dzi. Konflikt osiąga apogeum. Za wiedzą kahału Franek oraz Żyd-szmalcownik Mowsza najpierw zwabiają chłopca nad rzekę pod pozorem nocnego połowu ryb spod lodu. Konopnicka niewątpliwie uwypukliła motyw wyrządzonej krzywdy. gdzie go pochować. ale Uriel z determinacją walczy o to. które do tego faktu prowadziły. odwzajemnia mu ją.

Zob. Warszawa 2009. Słownik filozoficzny. Lindego definiuje przesąd jako: „1. gusła. Autorka musiała dobrze orientować się w zwyczajach ludowych.htm [dostęp 4 sierpnia 2012]. Karłowicz.  W opowiadaniu Marii Konopnickiej nie zostaje użyty termin: przesąd14 lub zabobon15. M.B. O trudnościach z  definicją terminu przesąd mówi G. Zob. że termin zabobon odsyła do nazwy nieznanego dziś demona „bubo” lub „bobo”. bałwan. druga radziła mierzyć je nicią dziewięcioraką na krzyż. 83. Szczubiałka. R. z czasów. Kryńskiego i Niedźwiedzkiego podaje następujące znaczenia leksemu zabobon: „1. Przesądy. kumoszki radzą jej: „Jedna radziła wyskrobać trzy niecki ciasta. jurysdykcja”.pl/HTML/ Bochenski_100-Zabobonow. Szaniawski. które znaleźć można w literaturze II połowy XIX wieku. przeł. Bocheński definiuje zabobon w następujący sposób: „wierzenie. Zwolińskiego Przesąd jako forma ezoteryzmu w niniejszym zbiorze studiów. J. A. Brűckner (Mitologia słowiańska i polska.  Angutek (Przesąd. 3. Kryński. Jahoda w książce Psychologia przesądu (przeł. 188. uprzedzenie. M. J. gdy funkcjonował światopogląd magiczny. 2. Orzeszkowa. prawo. W książce 100 zabobonów o. Linde. 2. w: Kultura ludowa Wielkopolski. pod red. Wróblewskiego (Demony i wierzenia demoniczne. Lwów 1860. t. Słownik języka polskiego. w przesadne sposoby oddalania kłopotów i klęski. Gdy matka Kasi niepokoi się stanem zdrowia córki. doradzała kąpać je w »hebdzie«. V. Karłowicz. guseł. uciekanie się do takich sposobów. ustalona w praktyce zasada. zgodnie z etymologią.”. Przesądy z różnych stron świata. IV. prejudykat. z ciasta tego ugotować trzy kluski i dać je na czczo dziecku. jurysdykcja (dotyczy procesu).F. Przesądy zostają jednak wnikliwie scharakteryzowane. K. Warszawa 1971).  Niedźwiedzki. 709. Przypomina. Lwów 1858.ojczyzna. prewencja”. Potter. 177-180) określa przesądy mianem aktów przekonaniowych. gusła. Lorie. gdyż ukazała najpierw zabiegi magii ludowej stosowane wobec słabowitych niemowląt. B. zabobon. Warszawa 1998. zakorzenione niedorzeczne pojecie. które to ziele ma taką własność. podaje. s. czary itd. Najbardziej bodaj znanym był przypadek siostry Antka. wiara w rzeczy nie godziwe do wierzenia. czary. W. którą 14  Słownik S. Wierzbicki. VI. Nisbet. Warszawa 1993.B. Niedźwiedzki. C. Inne (już nie bezpośrednio związane z leczeniem) przynosi Placówka. 24. D. . że dziecko słabe albo zaraz umrze. niewyrozumowane oznaki szczęścia lub nieszczęścia. straszydła dziecinnego. lub sprowadzanie pomyślności. t. Zob. 265) natomiast wiązał je z imieniem boba. Podlaska. usprawied- liwionych zabobonną wiarą wobec terapii medycznych. przesąd. jest przesądzaniem z góry o nieuchronnym następstwie zdarzeń wskutek pojętej symbolicznie akcji lub też nieuchronnych związkach między elementami otoczenia pozostającymi w związkach magicznych. W tym miejscu należy odnotować prace (również popularnonaukowe) poświęcone przesądom: P. Warszawa 1999. także rozumienie przesądu w artykule A. J. VIII. Warszawa 1912. J. opierając się na ustaleniach T. bożyszcze zabobonne”. Słownik języka polskiego. Krogulska. Warszawa 1985. Zob. a mimo to (2) uważane za na pewno prawdziwe”. W. A. Kryńskiego i Niedźwiedzkiego podaje następujące znaczenia leksemu przesąd: „1. tytuło- wego bohatera opowiadania Prusa. które jest (l) oczywiście w wysokim stopniu fałszywe. t. Pierwszym z nich jest przesąd o „urocznych oczach”. Słownik języka polskiego. A. niedorzeczna wiara w rzeczy niegodne wierzenia. s. t. D. s. http://biblio. I. Warszawa 1928. 15  Słownik S. inna. Słownik Karłowicza. 2 poprawione i pomnożone. przeł. wiara w gusła. trzymanej przez trzy zdrowaśki w rozgrzanym piecu. Słownik Karłowicza. s. 180). III. że oba zjawiska wywodzą się z wcześniejszych mitów i rytuałów kultury magicznej. J. wyd. Kryński. Przesądy. Angutek w artykule Przesąd i zabobon – odmienne zachowania kulturowe („Lud” 1999. EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  119 4. przeł. Burszty. zabobony zaś – aktów czynnościowych. To nie jedyny przypadek stosowania wobec chorego ryzykownych kuracji. t. wróżby. Bartkowicz. s. Linde. t. s. w uroki. A. wiara w urojenie. Słownik języka polskiego. 445). albo też wnet wyzdrowieje” (MD. bożek. s. s. Przesąd. 580. przedmowa K.B. Lindego definiuje zabobon jako: „po-wiara. S. Zob. 2. Przesądy. uprzedzenie. Poznań 1967. wróżb. S. ryzykow- niejsza. 206). Jedlicki.

oparte na rzetelnej kwerendzie materiałów etnograficznych i antropologiczno-archeologicznych21. Witort. że przesąd nie jest niewinnym mniemaniem o świecie. 9. Kasia jest niewinną ofiarą przesądów. t. 23  Tamże. Barthel de Weydenthal. pod Lwowem. Autorka nie polemizuje wprost z irracjonalnym przekonaniem o „urocznych oczach”.  . ale ma swój realny. Ludzie i kwiaty nad Niemnem. ich folklor oraz historia nazwisk. W zabobonnych zwyczajach. s. „Wisła” 1888. OBSULEWICZ ludowe przesądy bardzo interesowały i prowokowały do studiów etnologicznych16. t. 18  Konopnicka bezbłędnie. Omen. Ignacego Sewera Maciejowskiego. E. IV. ale też dostarczały materiału faktograficznego do tworzenia wypowiedzi literackich. też. Apelacja w sprawie „Dziurdziów”. „Wisła” 1898. Kultura magiczna. 17  E. 7-8. M. Przekonanie o występowaniu „urocz- nych oczu” było jednym z ważniejszych przesądów ludu wiejskiego na terenach dawnej Rzeczpospolitej. Żmudzi. passim. 527-597. poczesne miejsce zaj- mują magiczne przedmioty (nić). dziewięć)20. Władysława Stanisław Reymonta można doszukać się wielu informacji na temat prze- sądów i zabobonów wsi polskiej w XIX wieku. oprac. Najzupełniej racjonalizując przyczyny zachowania matki. t. odróżniła właściwości hebdu (Sambucus ebulus) i bzu (czarnego: Sambucus nigra oraz lilaka: Syringa vulgaris). czyli dziki bez czarny18). V. zgodnie z  ludowymi przekonaniami. w Lubelskiem. przed- stawiała np. Majewski. 20  Tamże. Kowalski. I. natomiast wskazuje przy- czyny słabowitości dziecka (brak odpowiedniego pożywienia spowodowany ubóstwem rodziny: „Krowy nie było kupić za co. Białorusi. Uroczne oczy. jak i Żydzi23. Jak dowodzą studia Marii Barthel de Weydenthal. „Wisła” 1887. Konopnicka zgodnie ze źródłami etnograficznymi pokazuje. Warszawa 1900. s. „Złe oczy” i „ciężka ręka”. 21  Zob. Przeworska. t. 443-456. Jędrzejowa. J. Budrewicz. T. t. t. E. na mleko też nie co dzień grosz jaki się znalazł. Czary i czarownice w Polsce. Warszawa 2007. Dziurdziowie. XVIII. 518nn. Karłowicz. w: Rok polski w życiu. Stąd prosty wniosek. Orzeszkowa. Uroczne oczy. M. wskazanych przez Konopnicką. pragmatyczny. znaczenie. 24  J. 150. II. ilości (trzy. Połów jacicy. s. „Ruch Literacki” 1994. Z. XII. na Wołyniu. Zob. s. że powrotne przystawienie dziecka do piersi jest przyczyną. 22  W świetle ustaleń etnograficznych taki przesąd spotkać można było w Poznańskiem. też R. Bez i hebd. Sieradzkiem. Oprócz wskazanych powyżej. podzielali je zarówno Słowianie22. Zob. Zob.  Lilienthalowa [Lilientalowa]. dla której później tacy ludzie traktowani są jako „urokliwi” i dyskryminowani. Łańcuta. „Wisła” 1900. Litwie. z. Orzeszkowa. 262-265. Gloger. s. również w pracach Adolfa Dygasińskiego. Osowiała dziecina żyć musiała kartoflami i przygrzewaną polewką” (MD 206)) i decy- zję matki wyjaśnia czystą macierzyńską miłością. rośliny (hebd – bzowina. 19  P. 5/6. Warszawa 1949. Wierzenia. Barthel de Weydenthal. w Dziurdziach sposoby „znachorskiego” leczenia17. Oczy obdarzone mocą szkodzenia innym charak- teryzowały czarownice (wiedźmy)24. przesąd. s. 16  Zob. Bochni. Łotwie. okolicach Olkusza. które odebrały jej możliwość normalnego życia. obnaża tym samym fałsz przesądnych przekonań i błędne próby radzenia sobie z zaistniałą sytuacją przez stosowanie zabiegów magicznych. tradycji i pieśni. 1891. s. przesądy i  praktyki ludu żydowskiego.120  BEATA K. s. Lwów 1921. często wyjątkowo niebezpieczny wymiar. „Wisła” 1904. t. gesty (wiązanie na krzyż19). 1890. 278-284. XIV.

 Konopnicka. II: Konopnicka-Orzeszkowa 1978-1910. . Za wszelką krzywdą gotowam przemówić zawsze”. że jeśli padają oni ofiarą niesprawiedliwości. cofało ją w procesie indywiduacji25. że Żydom należą się szczególne prawa w społeczności polskiej.  Konopnicka chciała być pisarką – realistką. Uriel Goebel przedstawiony jest jako istota marzycielska. obciążając dziecko skutkami „nieekonomicznych” społecznie decyzji. że literatura powinna podejmować tematy społecznie trudne i ważne. która karmiąc zbyt długo. Kultura magiczna. 54-55. Mężczyźni korzystają z przesądów wówczas. ale kiedy są prześladowani – po ich stronie staję. a w konsekwencji i życie. Z całą pewnością takim tematem była kwestia żydowska. ale podkreślała. One też stoją na straży funkcjo- nowania przesądów w społeczności. s. o niejasnym statusie tożsamoś- ciowym. 389-390. Gdy Duniaczka przystawia ponownie dziecko do piersi i przyznaje się do tego faktu przed kumoszkami. BKO] [. spragniona kontaktu z ludźmi. Korespondencja. M.]. BKO] powiadają. że przesądy rozpowszechniane są głównie przez kobiety. Zatem by zapobiegać szkodliwym skutkom karmienia w życiu matki- -karmicielki. Orzeszkowej w roku 1891 pisała: „Wielką zwolenniczką Żydów nie jestem. 245). 116. dlaczego tak jest [dlaczego Kasia ma złe oczy – BKO] ” (MD. 210). Paradoksem tego procederu jest fakt. ale nienawidzę ucisku i niesprawiedliwości. Ponowne przystawienie do piersi zakłócało drogę jednostki do pełnej dorosłości. zawsze będzie się za nimi.. 26  W liście do E. ujmować26. Kowalski. narażała na szwank swoje zdrowie. W obserwacjach Konopnickiej. Jankowski. Żydówka Hana skłonna jest wiązać swoją niepłodność z faktem istnienia Michała (MD. że fizyczne ratowanie życia potomka kończyło się jeszcze gorszymi dla niego skutkami społeczno-psychologicznymi. jak większość pisarzy doby pozytywizmu. Biografia izolowanej. E. bardzo prawdopodobnym dowodem. 207). przesądami i zabobonami tłumaczą przesąd „urocznych oczu” lękiem przed istotami hybrydycznymi. powołują się na słowa zasłyszane: „Matusia [podkreśl. Gdy dzieci zaczynają doku- czać Kasi po wypadku z jaskółką. więc tym samym potencjalnie zagrażała stabilności rodziny. stygmatyzowanej Kasi jest tego najlepszym. gdy jest im to na rękę. 206). gdy dziewczyna odrzuca jego zaloty. Wrocław 1972. Uważała przy tym. t. Autorka dwóch zna- komitych opowiadań o Żydach polskich: Mendla Gdańskiego i Joktona nie uważała.. Długotrwałe poświęcanie uwagi jednemu dziecku źle wpływało – jak wierzono – na płodność kobiety. EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  121 Współczesne badania nad omenami. s. W „złych oczach” Kasi widzi usprawiedliwienie swej zemsty parobek Franek. że ty masz złe oczy!” (MD. demonizowano zjawisko powtórnego przystawienia do piersi. jedna z nich diagnozuje z całą pewnością. oprac. 5. że dziewczynka będzie odmieńcem (MD. „Stara Mikulina wiedziała [podkreśl. poczynionych w Michale Duniaku. Dobrze to przekonanie ilustruje Michał Duniak. i jak można się domyślać. Chwalić ich – gdyby byli spokojni i szczęśliwi – może bym nie potrafiła. Cechuje go odwaga 25  P. łagodna. na zasadzie sprawiedliwości. by w trosce o płodność i szczęście żydowskiej rodziny doprowadzić do pozbycia się Michała. Jeszcze bardziej racjonalnym wyjaśnieniem tego prze- sądu jest troska o matkę. uderza fakt. Żydzi wykorzystują autorytet rabina.

występują zwykle w najbardziej szorstkich. OBSULEWICZ w chwilach przełomowych (np. Dramatycznie różne wymiary obcości i hybrydyczności spotykają się w osobie nieślubnego dziecka Kasi i Uriela. Stały się nawet tematem wielu utworów literackich. W nieszczęśliwym finale życia Kasi (śmierć) i Uriela (nieszczęśliwe małżeństwo. kahał). O problemie małżeństw polsko- -żydowskich mieszanych zob. ale i silna podległość swojej grupie narodowościowej (ślub na życzenie ojca. Rodzi się jako potomek chrześcijańskiej kobiety podejrzewanej o zdolności paranormalne (w naturalny sposób może je dziedziczyć29) i obcego wyznaniowo i narodowościowo 27  P. Kowalski. A. rzec można: w zbawiennej bliskości natury. Wiek XIX i XX. Żydowska narzeczona. kto by rozdmuchiwał w ich młodych piersiach te wstręty i nienawiści rasowe. Reymonta czy Małżeństwo Apfel K. Jest to świat czystych relacji personalnych. 320. Warszawa 1986. Kultura magiczna. Obyczajowość ujęta w ramy prawa. status obcego można określić jako hybrydyczny. Żarnowskiej i A. Pozycja i rola kobiety w małżeństwie na przykładzie burżuazji łódzkiej przełomu XIX i XX wieku (w świetle wspomnień Heleny Anny Geyer i Marii Eiger-Kamińskiej). przy odpowiednio wysokim poziomie refleksji. Z. Żarnowskiej i A. parobek nota bene pracujący w farbiarni starego Goebla). które w takich właśnie społecznych nizinach. Wyizolowanie relacji Kasi i Uriela pozwala zrekonstruować świat. w: Kobieta i małżeństwo. bo to Żyd. Z jednej strony. 28  Pisarka nie bez przyczyny zwraca uwagę na związek nasilenia uprzedzeń i stanu społecznego. gdzie ich nie łagodzi żadna wspólność pojęć. stosunek do władz kahału). Lilenthalowa [Lilientalowa]. żydowska żona. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Szwarca. z drugiej – ewidentne i prowokujące pozostaną różnice28. Związek miedzy „obcymi” nie jest aprobowany ani przez Polaków (szczególnie antysemickie nastawienie ma Franek. Zalewskiego. których są dziećmi. w: tenże.S. Uriel zakochuje się w Kasi. obrona Kasi przed samosądem). musi skon- frontować ich ze stanem obecnym społeczeństw. M. R. XIV. w którym nie ist- nieją przesądy. Morze łez i krwi. Borzymińska. dzielące ludy i rasy. s. pod red. do których starają się dążyć struktury społeczne27. w bezpiecznej odległości od większego skupiska ludzkiego. Warszawa 2004. Jak wiadomo. Warszawa 2004. Ot. 103-118. umożliwiając im krótkie chwile szczęścia na ziemi niczyjej – na brzegu rzeki. t. A. Odwołując się znów do współczesnych ustaleń. Zob też L. Wiek XIX i XX. „Wisła” 1900. dążeń i celów. Zob. bo to córka goja. Stomma. po prostu nie było pomiędzy nimi nikogo. by wspomnieć jedynie Ziemię obiecaną W. s.. nie istniało dla nich (MD. bo choć Konopnicka zdaje się chronić swych bohaterów. na co wyraźnie zwracała uwagę Konopnicka w cytowanym powyżej komentarzu. 360-367. gdyż zakłóca harmonię i ład. Przesądy żydowskie. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. w XIX wieku małżeństwa polsko-żydowskie nie były rzadkością w sferach bogatego mieszczaństwa i inteligencji. Szwarca. Obcy jest zagrożeniem. przyciągany ku niej jej niezwykłą urodą i własną samotnością. Wierzenia o obcych. Antropologia wsi polskiej XIX wieku. odpychających się wzajemnie przejawach. w: Kobieta i małżeństwo. s. pod red. że „najgorszy jest urok rzucony przez goja”. Sikorska-Kowalska.122  BEATA K. kto by im mówił: – Nie gadaj do niego. Komentarz narratora brzmi tak: „[. Oczywiście jest to nieziszczalne marzenie.] nie było nikogo. s. 29-54. tragiczne ojcostwo) splatają się przesądy od wieków wiążące się z podejściem do obcych. 29  W przesądach żydowskich znaleźć można przekonanie. nie patrz na nią. bez problemu odnaleźć można w obcym cechy pokrewne.. 212)”. ani przez Żydów (rodzina Goebla w mieście. .

Zjawia się w pewnym momencie znikąd. dawała kwalifikacje pewne (MD. społeczeństwa). jako człowiek bez własnej prahistorii. Tylora) w przesądach i zabobonach doszukiwało się przeżytków dawnych systemów kultury. niepotrzebne komplikowanie fabuły przez wprowadzanie kolejnych wątków. 6. EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  123 Żyda. Michałowi odebrały prawo przynależności do grupy (rodziny. spróbowało używać rozumu do oceny danej sytuacji.. że szabas odchodził.B. Ostatecznie plotka nazywa go panieńskim nazwiskiem matki: Duniak. Wydziedziczyły go nawet z prawa do godnej śmierci i spoczynku po niej. na kim w małżeńskim stadle Hany i Uriela Goe- tlów spoczywa odpowiedzialność za brak potomstwa. tragiczna. W arcydobitny sposób problem z niemożliwym do przeprowadzenia określeniem przynależności chłopca pojawia się wraz z decyzją o jego pochówku: „Wiedziano. krzyżyk [. 267)”.  Gdy autorka Dymu pisała swój tekst-epitafium Michałowi Duniakowi. większość akceptowała mogiłę na rozstajnych drogach. Przesądy. Bobrowska. wszystkie opierają się jedynie na domysłach i chętnie tworzonych plotkach. ergo – Bożego błogosławieństwa. że wszystkie realia przywołane w opowiadaniu nie naruszają bliskiej pozytywistom reguły prawdopodobieństwa życiowego). że dziecko ochrzczonym było. Warszawa 1997. Dochodzenie wymiaru sprawiedliwości nie pozwala nawet na ustalenie oko- liczności jego zaginięcia ani wskazanie sprawców jego śmierci. zabrany (prawdopodobnie) przez starego Duniaka do lasu. gdyby jego otoczenie zamiast kierować się przesądami i uprzedzeniami. które przyczyniły się do dramatu jego rodziców. tak i zniknął. Zdania się dzieliły. Ale żaden fakt z jego biografii nie ma potwierdzenia. choć należy pamiętać. że w widomy sposób zaświadcza. wreszcie do życia. Jego sytuację dodatkowo w późniejszym czasie komplikuje fakt. do której śmierć ta niezwykła. . Tak jak pojawił się.. 31  Być może czyni tu Konopnicka aluzję do obrzezania lub jeszcze wyraźniej akcentuje ojcostwo Uriela. Konopnicka na szlakach romantyków. Jego dzieje mogłyby ułożyć się inaczej (narratorka wielokrotnie pod- kreśla niezwykłą urodę i szczególną wrażliwość dziecka). kul- turoznawstwo wedle wskazań szkoły ewolucjonistycznej (zwłaszcza prac E. gdyż został ochrzczony tuż po narodzinach i jednocześnie mieszka z żydowską rodziną. że Michałek Żyda wychowańcem był. może być. trudności z wyborem strategii narracyjnej (narrator 30  Więcej na ten temat zob. że wiedziano coś jeszcze31. do normalnego roz- woju. jak bliska Konopnickiej była poetyka romantyczna30. Urodził się potajemnie.] jednakże wska- zywał. zwłaszcza w przedakcji. wychowywał w pierwszych latach w opuszczeniu i ukryciu u starej kobiety w domu na odludziu (ten motyw wskazuje. Nosi krzyżyk na szyi. Krytycy zarzucali pierwszemu z Czterech opowiadań nieporadności konstrukcyjne: dłużyzny opisów. Funkcjonowały one w aktualnie obowiązującej kulturze jako pozostałości po minionych tradycjach. B. Fatum ciążące na życiorysach jego ojca i matki w nieuchronny sposób prowadzi do śmierci chłopca.

jak mu się rozwijać dalej: czy przykupując rozległe grunta i sadowiąc się po włościańsku między zagonami warzywa i kartofli. Konopnicka napisała dużo teksów o znacznie większych walorach artystycznych niż Michał Duniak. Brodzka. „Ot. W języku pozytywistów. że pierwszą swoją wypowiedź pisarka poświęca nie tematowi krzywdzonego dziecka. rozbiegającymi się na prawo i lewo. Racjonalny przesąd i przesądny racjonalizm. . 35  Jak ważne było to słowo dla pozytywistów. wyd. Otóż cały świat przedstawiony tego opowiadania zbudowany jest na niechęci do uzyskania „dostatecznego uzasadnienia”. które zdawały się wyrzekać wszelkiej wspólności z uliczkami. Czy zatem można odmówić konstrukcji jej opowiadania celowości i „rozmysłu”? Może popełniamy wobec niego to samo nadużycie. zwyczajnie. Nie czas tu na polemikę z tymi spostrzeżeniami. Nie o rozwój urbanistyczny tu chodzi. w którym bohaterowie nie nadążają za tempem rozwoju przestrzeni. s. ni miasto. Psychologia przesądu. Warszawa 2002. O nowelach. Konopnicka włożyła dużo wysiłku (co musiało w rezultacie powiększyć rozmiary tekstu) w przekonujące ukazanie wpływu otoczenia na świadomość ludzi. Król. Przedmowa. Jest wszakże coś intrygującego i chyba poniekąd rehabilitującego to opowiadanie. które potrzebuje rozróżnień. Jedlickiego.124  BEATA K. że był to „błogosławiony zakątek. jeśli założymy. racjonalizm. zafascynowanych ideą postępu34. To przejście miało dokonać się na drodze wytyczonej przez scjentyzm. tym bardziej że w znacznej mierze i dziś nie budzą one sprzeciwu. ni wieś. mieszkanki miasta roznoszą plotki o „urocznych oczach” i pozamałżeńskich dzieciach. Szaniawski. czy cisnąć się na rynek i legitymując prawa do swej nazwy kilkoma murowanymi kamienicami. by potem zamartwiać się losem zganionego Michałka etc. 10. którzy oczekiwali od Prusa. dzielącą dwa pólka sąsiedzkie” (MD. nierzadko zakończonymi miedzą. Rozchwianie tożsamości miejsca. OBSULEWICZ trzecioosobowy czy personalny)32. w którym nagromadzenie jednych cech jest natych- miast podważone przez katalog cech przeciwstawnych. 204). rozwój oznaczał przejście ze stanu obskurantyzmu i zabobonu ku światłu rozumu i cywilizacji35. 33  Por. 34  Inspirujące uwagi na temat związków przesądu i postępu zob. „Res Publica Nowa” 1999. lecz problemowi przesądu. ale o świadomość mieszkańców. utylitaryzm. Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują? Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku. nr 1-2. gdzie umysł trafia na trudności w uzy- skaniu dostatecznego uzasadnienia33. uświadamia lektura pracy J. s. 48-55. 201). co samo nie wie. II. by pisał swe powieści „z wielkich pytań epoki” wedle prostszych reguł tworzenia? Narrator w pewnym momencie pozwala sobie na kąśliwą uwagę po adresem ***. by potem dokonać dokładnego opisu miasteczka. do: G. który nie miał nic wspólnego z teoriami rozwoju” (MD. „Rozwój” 32  A. Przesądy rozwijają się tam. które da się też bez prob- lemu opisać jako wieś. Nie umieją się też odnaleźć w galimatiasie swoich emocji i refleksji. stanowi doskonałą pożywkę do rozwoju „przeżytków”. M. Gardzący Żydami Franek potrafi stać się gorliwym wspólnikiem Mowszy. jak ci. s. uchwycenie owego momentu w procesie ewolucji kultury. K. Coś. Jahoda. Narrator rozwija przed czytelnikiem obraz nadrzecznej przestrzeni jako tła wydarzeń. 89 nn.

EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  125

miał zapobiegać bezsensownym, niepotrzebnym cierpieniom jednostek, nad którymi
społeczność sprawuje władzę poprzez moc przesądów.
Konopnicka w dalszej swej twórczości nieraz sięgała po tematy podsuwane przez
baśnie (choćby O krasnoludkach i o sierotce Marysi, Imagina), wierzenia ludowe (Dziady),
mitologiczne (Prometeusz i Syzyf). Nie lekceważyła więc bogactwa kultury duchowej
ludzkości, także tej niewyrażalnej w czysto rozumowych kategoriach.
Niezgodzie na dyktat przesądu pozostała wszakże wierna do końca swej drogi pisar-
skiej.

Bibliografia

Podmiotowa
Konopnicka Maria, Michał Duniak, w: tejże, Pisma zebrane, pod red. A. Brodzkiej, t. 1:
Nowele, opowiadania, szkice, obrazki, Warszawa 1974.

Przedmiotowa

Angutek Dorota, Przesąd i zabobon – odmienne zachowania kulturowe, „Lud” 1999, t. 83.
Bagehot Walter, O początku narodów. Myśli o wpływie doboru naturalnego i dziedziczności
na rozwój społeczności politycznej, Warszawa 1875.
Barthel de Weydenthal Maria, Uroczne oczy, Lwów 1921.
Bobrowska Barbara, Konopnicka na szlakach romantyków, Warszawa 1997.
Bobrowska Barbara, Siedmiu Napoleonów Rzeckiego-seniora i rzeźba Wojciecha Zapały, czyli
„nie-milknące głosy”, w: Ludzie – rzeczy – obrazy, pod red. T. Budrewicza i Z. Fałtyno-
wicza, Suwałki 2004.
Bocheński Józef F., 100 zabobonów, http://biblio.ojczyzna.pl/HTML/Bochenski_100-Zabo-
bonow.htm
Bordzoł Piotr, Odwrócone decorum. „Obrazki więzienne” i „Za kratą” Marii Konopnickiej,
w: Etnos i psyche w twórczości Marii Konopnickiej i Elizy Orzeszkowej, pod red. G. Mar-
chwińskiego, D.M. Osińskiego, Warszawa 2012
Borzymińska Zofia, Żydowska narzeczona, żydowska żona. Obyczajowość ujęta w ramy prawa,
w: Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, pod
red. Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, Warszawa 2004.
Brodzka Alina, Maria Konopnicka, Warszawa 1965.
Brodzka Alina, O nowelach Marii Konopnickiej, Warszawa 1958.
Brűckner Aleksander, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
Budrewicz Tadeusz, Apelacja w sprawie „Dziurdziów”, „Ruch Literacki” 1994, z. 5/6.
Budrewicz Tadeusz, Zacna, znana, zakochana... Nad biografiami Konopnickiej, w: tenże,
Konopnicka. Szkice historycznoliterackie, Kraków 2000.

126  BEATA K. OBSULEWICZ

Chmielowski Piotr, Maria Konopnicka, Cztery nowele [recenzja], „Ateneum” 1888, t. 1
Grochola Wiesława, Niełatwo być Konopnicką, Warszawa 1988.
Jahoda Gustav, Psychologia przesądu, przeł. J. Jedlicki, przedmowa K. Szaniawski, Warszawa
1971.
Jedlicki Jerzy, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują? Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku,
wyd. 2, Warszawa 2002.
Józef znad Wiszenki, Uroki, „Lud” 1900, t. 6.
Karłowicz Jan, Czary i czarownice w Polsce, „Wisła” 1887, t. 1.
Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, Słownik języka polskiego, Warszawa
1912.
Konopnicka Maria, Pisma Bolesława Prusa, tom pierwszy, „Kłosy” 1881, nr 850.
Konopnicka Maria, Korespondencja, t. II: Konopnicka-Orzeszkowa 1978-1910, oprac. E. Jan-
kowski, Wrocław 1972.
Konopnicka Maria, O tłumie, w: tejże, Publicystyka literacka i społeczna, oprac. J. Baculewski,
Warszawa 1968.
Kowalski Piotr, Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie, Warszawa 2007.
Król Marcin, Racjonalny przesąd i przesądny racjonalizm, „Res Publica Nowa” 1999, nr 1-2.
Lilenthalowa [Lilientalowa] Regina, Przesądy żydowskie, „Wisła” 1900, t. 14.
Lilienthalowa [Lilientalowa] Regina, Wierzenia, przesądy i praktyki ludu żydowskiego, „Wisła”
1904, t. XVIII.
Linde Samuel Bogumił, Słownik języka polskiego, wyd. II poprawione i pomnożone, Lwów
1858.
Lorie Peter, Przesądy, przeł. K. Wierzbicki, Warszawa 1993.
Magnone Lena, Maria Konopnicka. Lustra i symptomy, Gdańsk 2011.
Majewski Erazm, Bez i hebd, ich folklor oraz historia nazwisk, „Wisła” 1900, t. 14.
Maria Konopnicka, Cztery nowele [recenzja], „Przegląd Literacki” (dodatek do „Kraju”) 1888,
nr 13, s. 13-15.
Nisbet Robert, Przesądy. Słownik filozoficzny, przeł. M. Szczubiałka, Warszawa 1998.
Obsulewicz-Niewińska Beata, „Nieobałamucona wrażliwość”. Pisarze okresu pozytywizmu
o filantropii i miłosierdziu, Lublin 2008.
Orzeszkowa Eliza, Ludzie i kwiaty nad Niemnem, „Wisła” 1888, t. II; 1890, t. IV; 1891, t. V.
Orzeszkowa Eliza, Połów jacicy, w: Rok polski w życiu, tradycji i pieśni, oprac. Z. Gloger,
Warszawa 1900.
Orzeszkowa Eliza, Dziurdziowie, Warszawa 1949.
Podlaska Izabela, Krogulska Mirosława, Przesądy, Warszawa 2009.
Potter Carole, Przesądy z różnych stron świata, przeł. A. Bartkowicz, Warszawa 1999.
Sikorska-Kowalska Marta, Pozycja i rola kobiety w małżeństwie na przykładzie burżuazji łódz-
kiej przełomu XIX i XX wieku (w świetle wspomnień Heleny Anny Geyer i Marii Eiger-
-Kamińskiej), w: Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek
XIX i XX, pod red. Anny Żarnowskiej i Andrzeja Szwarca, Warszawa 2004.
Sławińska Halina, Maria Konopnicka w Bronowie i Gusinie, Warszawa 1981.
Stomma Ludwik, Wierzenia o obcych, w: tenże, Antropologia wsi polskiej XIX wieku, War-
szawa 1986.

EPITAFIUM OFIAROM PRZESĄDÓW  127

Sztachelska Jolanta, Konopnicka – świadek i partner, w: tejże, „Reporteryje” i reportaże. Doku-
mentarne tradycje polskiej prozy w 2 połowie XIX wieku i na początku X wieku (Prus
– Konopnicka – Dygasiński – Reymont), Białystok 1997.
Szypowska Maria, Konopnicka jakiej nie znamy, Warszawa 1963.
Tylor Edward Burnett, Cywilizacja pierwotna, przeł. Z.A. Kowerska, t. I-II, Warszawa 1896-
-1898.
Warneńska Monika, Śladami Konopnickiej, Warszawa 1969.
Węgrzyn Iwona, Maria Konopnicka – kłopoty z biografią, w: Czytanie Konopnickiej, pod red.
O. Płaszczewskiej, Kraków 201.
Witort Jan, „Złe oczy” i „ciężka ręka”, „Wisła” 1898, t. XII.
Wróblewski Tadeusz, Demony i wierzenia demoniczne, w: Kultura ludowa Wielkopolski, pod
red. Jerzego Burszty, t. III, Poznań 1967.
Zawialska Maria, „Świt” Marii Konopnickiej. Zarys monograficzny tygodnika dla kobiet,
Wrocław 1978.
Zawiliński Roman, Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane, „Zbiór
Wiadomości do Antropologii Krajowej” 1892, t. 16.

Epitaph for victims of superstitions – About Maria Konopnicka’s
“Michał Duniak”

The article is devoted problem of M. Konopnicka’s opinion on the role of superstitions
in social life and in individual human’s life. This question was not a topic of distinct analysis
of literary scholars or scholars of the history of culture. The basis was the early work “Michał
Duniak” from volume “Four Novels” (pol. „Cztery nowele”) (1888). Using the example
so-called “spelling eyes” superstition, connected with folklore, and superstitions concerning
relations culturally different persons (here: Jews) she exhibited the destructive influence of
superstition on individual human biography and social relation. This novel – with deliberate
composition – fits the trend of fight against superstitions with was propagated by Polish writers
of Positivism. “Michał Duniak” shows also author’s private conviction based on deep knowledge
about folk traditions and concept of anthropological included in M. Konopnicka’s works.

.

Część III EZOTERYZM W POLSCE .

.

zobaczyli w nich brakujące ogniwo. dające nadzieję na wykrystalizowanie jednolitej. które rozpętało się po przywiezieniu hermetyckich tekstów do Włoch. a dzieje zatoczyły koło. Ulotne druki i tanie książeczki. i o legendę. wszechogarniających teoriach. zdegenerowany. ale bardzo skutecznie kwestionują dotychczasowe pewniki.Ada Łobożewicz Od królewskich dworów po stragany. Swoje wici szeroko rozsyła władca Florencji Cosimo de’ Medici. Treść Corpus Hermeticum była wówczas tak samo zagadkowa. dla którego w 1460 r. filozoficzną. Od kiedy wiedza objawiona w Corpus Hermeticum została uznana za antycypację chrześcijańskich prawd wiary i od kiedy skojarzono ją z magią naturalną – rozumianą trochę jak podbudowane duchowością przyrodoznawstwo – hermetyzm mógł już regulować. sprowa- dzono zestaw greckich dialogów religijnych zwany Corpus Hermeticum. . Ale członkowie florenckiej Akademii Platońskiej. wyjaśniać i uprawdopodabniać każdą teorię religijną. Hermetyzm stał się zatem narzędziem. widać. powstały w różnym czasie między I a III wiekiem n. jaka zaczęła narastać wokół domniemanego autora tekstów – Hermesa Trismegistosa. Patrząc z perspek- tywy kilku wieków na to szaleństwo. z Marsilio Ficino na czele. Kręte ścieżki hermetyzmu renesansowego w kulturze staropolskiej Schyłkowy. Dziś jest już jasne. za pomocą którego uczeni rozmiłowani w absolutnych. jaką pozostaje dziś dla nas. W ten sposób nauki Trismegistosa stały się czymś w rodzaju uniwersalnej teorii naukowej i filozoficznej. Często nie wiadomo. stary zwój. Ale nie o treść tu chodziło – chodziło o miejsce i czas pochodzenia. niewywrotnej doktryny religijnej. zalały miejskie stragany. kto je pisze i na czym autor opiera wiedzę. i że są jednym z kilku świadectw synkretycznej religii pogańskiej epoki hellenistycznej. Oczy intelektualistów już od pewnego czasu zwrócone są w stronę dawnych wieków. Kaznodzieje biją na alarm: czas już się wypełnił. że w ich miejscu mógł znaleźć się jakikolwiek inny. „ostatecznej”. mają różnych autorów. porządkowali wszelką wiedzę o świecie. gorączkowo poszukuje się starych rękopisów w klasztornych bibliotekach na terytoriach upadającego cesarstwa bizantyńskiego. które przywieziono do Florencji z okolic Konstantynopola. przepojony strachem i podejrzliwością – oto prawdziwe oblicze XVI wieku w Europie.e. że teksty. upadły. które powoli. ale teksty są tak sugestywne i emocjonalne. że łatwo zdobywają sobie przychylność czytelnika.

ale znalazł swoich zwolenników również w gronie duchownych czy poetów. 4  Źródłem wiedzy o tym etapie rozwoju hermetyzmu jest poemat Asclepius. skąd mowa o kulturze arabskiej. że kosmogonia hermetyczna inspirowała poematy tzw. eli- tarności i tajemniczości – wąskie grono „wtajemniczonych” i trudny język tekstów. bóg czarów i czarodziejstwa. Wraz z rozkwitem politycznym Arkadii w V wieku p. 3  Stało się to za sprawą eposu Erastotenesa pod tytułem Hermes. ale też natrafia na czas swojego pełnego rozkwitu.n. choć tylko ledwie uchyloną. Wszystkie wymienione powyżej dziedziny przeżyły swój (mniej lub bardziej istotny) etap przygody z teoriami hermetycznymi.e. patron podróży i handlu oraz pan kruszców. dlaczego dzielimy hermetyzm na renesansowy i hellenistyczny oraz co wspólnego ma jego doktryna z chrześcijaństwem. choć fasadowo połączył się z religią egipską. czyli Grecji okresu przedklasycznego. wzbogacając się o nowe wątki – tym razem gnostyckie i judaistyczne.132  ADA ŁOBOŻEWICZ przyrodniczą. Zieliński. Hermetyzm renesansowy docierał do Polski z Włoch i pośrednio z Niemiec i Czech. Zamość 1921. należy krótko omówić wydarzenia sprzed roku 1460. a także każdy zabobon i każde kłamstwo rządnych sławy alchemików czy astrologów. Te dwa miasta łączyła zresztą stara więź sakralna. który przedostał się z Arkadii do Cyreny. hermetyzm – już jako amalgamat myśli greckiej – przedostaje się do Egiptu. wywo- dzi hermetyzm z kultury staroarkadyjskiej. Dopiero około III wieku p. 2  Hermes uchodził w Arkadii za protoplastę rodu ludzkiego. alchemików i astrologów. hojnie sponsorowanych przez królów i magnatów. wynalazca pisma i liczb. Studium z cyklu: współzawodnicy chrześcijaństwa. W zasadzie w tym punkcie możemy mówić już o dwóch hermetyzmach – tzw. przewodnik dusz. dla których furtką. nie omijając przy tym również Rzeczypospolitej. choć o ich istnieniu wiadomo między innymi z zaginionej tragedii Ajschylosa opowiadającej o kulcie Hermesa na górze Kyllene w Arkadii2. to niemiecki badacz Richard Reitzenstein udowodnił. były podręczniki astrologiczne i alchemiczne. cyklu epickiego oraz metafizykę miłości Sokratesa. elitarności i pewnej tajemniczości. Giovanniego Pico della Mirandoli czy Heinricha Corneliusa Agryppy. że hermetyzm ewoluował pod wpływem teorii Empedoklesa i stoicyzmu. wyższym i niższym. Tadeusza Zielińskiego1. Warto pamiętać.in. poprzez 1  T. . że przed pojawieniem się hermetyzmu renesansowego w Polsce ist- niały pewne relikty hermetyzmu hellenistycznego. Hermes został włą- czony do panteonu greckich bogów jako opiekun pasterzy. Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie: czym jest hermetyzm oraz kiedy i gdzie szukać jego początków. oparte na nauce arabskiej. „pierwszego renesansu”. Tadeusz Zieliński w badaniach nad hermetyzmem udowodnił. otoczony nimbem sławy. Nie zachowały się dokładne opisy kultów ani obrzędów hermetycznych tamtej epoki. z którym nieodłącz- nie wiązano go w okresie renesansu3. głównie wśród medyków. Sławy dodawały mu znakomite nazwiska Mar- silia Ficina. W Egipcie prąd ten nie tylko dalej pęcznieje.e. zapełniając lukę po upadłej tradycyjnej religii egipskiej4. który przypadł na II wiek n. Bardzo cenne studium polskiego badacza. i asymilacją ludności arkadyjskiej z mieszkańcami sąsiednich krain.e. Hermes Trismegistos.n. które odbijały się echem w Europie jeszcze do XVIII wieku. Z czasem wierzenia staroarkadyjskie zespoliły się z filozofią grecką i choć trudno odróżnić poszczególne ich komponenty.. m. Aby czytelnik zrozumiał. Ten pierwszy pozostał w swojej istocie grecki. Hermetyzm miał swoich rzeczników w wielu różnych środowiskach epoki staropolskiej.

Kto opanował te zdolności. hermetyczne i platońskie. Bugaj. IV. że w szczytowym momencie rozwoju religia ta współzawodniczyła z chrześcijaństwem. w mieście Nag-Hammadi w Egipcie. Rozumu-Demiurga i Logosu. zawierających teksty gnostyckie. Myszor: „Studia Theologica Var- saviensia” 1997 i 1998. syn Hermesa. magią i astrologią egipską oraz żydowską kabałą. Tertuliana i Laktancjusza. co wskazuje na wewnętrzny podział i ewolucję tego prądu. czyli zwaśnionych czterech żywiołów. jednak nie dostąpią zanurzenia w boskim kraterze. za nauczyciela Platona. któremu przypisywano autorstwo wielu pism. Pisma przypisywane Trismegistosowi dzieli się na dwa polemiczne względem siebie nurty: monistyczno-optymistyczny i  dualistyczno-pesymistyczny.in. Wrocław 1991. że podział ten został wymuszony w drodze godzenia kosmogonii staroarkadyjskiej z religią grecką (Hermes stał się wtórnym wobec Zeusa Rozumem-Demiurgiem. Proces ten opisywała sławna metafora gnozy jako chrztu poprzez zanurzenie w kraterze. a Pan. (co kilkadziesiąt lat później potwierdziły teksty z Nag-Hammadi5 mówiące o istnieniu licznych gmin hermetyckich i bogatej literatury religijnej). Poimandresa. choć cechował go niezwykle zawiły. może doświadczyć wyjścia z ciała i poznania Boga. a następnie. Roman Bugaj zaliczył do nich również Kore Kosmu Stobajosa oraz rozdział VIII De Mysteriis Jamblicha8. wymuszone prawdopodobnie przez konku- rencję z chrześcijaństwem. Gnostycyzm w tekstach Nag-Hammadi. jeśli nie będą pracować nad sobą. Następnie stworzył planety i niebo. ale też niebiańskie. VII i XIII ukazały się w: W. W polskim przekładzie ukazały się one w: W. Za pomocą umysłu ludzie mogą postrzegać nie tylko rzeczy ziemskie. VI. 8  R. . Myszor. Modlitwa hermetyczna i Asklepios. Rozum-Demiurg. „Studia Antiquitatis Christianae” 1977 t. m. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  133 utożsamienie Hermesa z bogiem Thotem. które odtąd miały rozmnażać się w miłości. jest samodoskonalenie człowieka przez ascezę i kontemplację.. poetycki język. Boga Hermesa-Thota uznano za postać histo- ryczną. na skutek wzmianek w pracach Galena. Do zachowanych pism hermetycznych należą wspomniane wcześniej teksty odnalezione w Nag-Hammadi6 oraz traktaty wchodzące w skład Corpus Hermeticum7. 7  Tłumaczenia traktatów I. hermetyzm stał się wówczas czymś przypominającym ruch naukowy. z. Logosem). Tadeusz Zieliński postawił tezę. Hermetyzm uznawał istnienie boskiej trójcy: Pierwszego Rozumu. W tym samym czasie powstała też kluczowa dla renesansowej recepcji legenda postaci Hermesa Trismegistosa – proroka religii hermetycznej. a inspiracje czerpali nie tylko z Platona i stoicyzmu. Hermetyzm. odnalezionych w 1945 r. 6  Chodzi o trzy teksty z VI kodeksu pt. ale również egipskiego gnostycyzmu i kultów misteryj- nych. 1. Jako teoretyczna podbudowa egipskich nauk empirycznych. Autorzy pism stanowiących kanon hermetyczny posługiwali się językiem greckim lub koptyjskim. Biblioteka z Nag-Hammadi to zbiór trzynastu starożytnych ksiąg spisanych w języku kop- tyjskim. Dokonuje się to poprzez dany przez niego umysł (nus). przewijającym się przez wszystkie wyżej wymienione teksty. czy w pierwotnej wersji Hermes. Zieliński udowodnił. 5  Tzw. O ogdoadzie i enneadzie. Drugi powstał w wyniku syntezy z alchemią. stworzył świat z „czwo- rojedynego zarodu”. 2. a na końcu człowieka. Centralnym motywem.

Hermetyzm. Warszawa 1994. Ruska. promienio- wała na wczesnośredniowieczną Europę przez hiszpańskie ośrodki naukowe. należy wspomnieć o jeszcze jednym fakcie: po zdobyciu Egiptu przez Arabów wpływ hermetyzmu uwidocznił się w nauce arabskiej. czyli przed latami sześćdziesiątymi XV wieku. za motywy stricte hermetyckie uważa ideę mikrokosmosu dynamicznego i koncepcję człowieka-maga. Badaczka tego tematu. Chalid Ibn Jazid Ibn Muawija. że podobne zespolenie magii i astrologii z neoplatonizmem i hermetyzmem istniało w nauce arabskiej. magia. zbieżności czy punkty wspólne. Bugaj. 11  Pisze o tym B. Heidelberg 1924. Suchodolski w książce Narodziny nowożytnej filozofii człowieka (Warszawa 1963. że przejęto je z nauki arabskiej albo dzięki wymianie kulturalnej z Konstantyno- polem. że jej znajomość okaże się za chwilę niezbędna przy identyfikowaniu różnych zapożyczeń i inspiracji. to znaczy. jaką starożytni mędrcy do niej dochodzili. Albert Wielki i Tomasz z Akwinu). Paola Zambelli. kabała i chrześcijaństwo prowadzić miały do poznania świata przyrody i umożliwić afirmację wolności człowieka. Hermetyzm pozwalał pogodzić magię naturalną z tradycyjną religijnością dzięki nadbudowie w postaci „filozofii naturalnej”. I. której sublimacją miała być magia naturalna12. popularny w Euro- pie (także w Polsce) podręcznik Picatrix. O powadze. jakoby w jednej z piramid w Gizie znajdował się jego grób. jak wiadomo. 10  Wyd. alchemia. cyt. Mit hermetyzmu i aktualna debata historiograficzna10.in. wobec niespotykanego wzajemnego wymieszania obu nurtów należy przyjąć pewien margines błędu i po prostu notować podobieństwa. jakie tkwią w rzeczach naturalnych i niebieskich i po rozważeniu z wnikliwą starannością ich uporządkowania – ujawnia ukryte i tajemne moce natury. 175-176). że czytali go Roger Bacon. Wkład nauki arabskiej (która. s. s. We wczesnym średniowieczu czytano na pewno Asklepiusa (wiemy. łącząc w pary rzeczy niższe . w której astrologia. czego dowodem jest m. Jeśli więc obserwujemy w kulturze Europy jakieś wątki hermetyckie przed pojawie- niem się tekstów Corpus Hermeticum. o których ten artykuł traktuje. takie jak Salamanka i Toledo) w przechowanie świadectw religii hermetyckiej jest zatem znaczący. gdzie w XI wieku rękopis Corpus Hermeticum był chętnie czytany i kopiowany. Ponieważ trudno jest oddzielić wątki neoplatońskie od hermetyckich.134  ADA ŁOBOŻEWICZ Przytoczyłam powyższą nie całkiem jasną antropologię i kosmogonię dlatego. 103 i n. czego dowiódł Julius Ruska9. autorka wiele wyjaśniającego studium pt. Arabische alchemisten. Sam Ficino wrzucił orfizm. jaką cieszyła się w tym kręgu kulturowym postać Hermesa Trismegistosa. Jednak zanim przejdziemy do właściwego tematu. Tak więc dla włoskich myślicieli neoplatonizm. świadczą liczne wzmianki arabskich geografów i historyków o tym. jednocześnie nie kłócąc się z chrześcijaństwem. i skąd doręczono go do rąk mecenasa Cosima de’ Medici. która – po kontemplacji sił. a także upowszechnił   9  J. platonizm. jej „piękną alegorią”11 i obrazowały drogę. neoplatonizm i hermetyzm do jednego worka – były one dla niego prefiguracją religii chrześcijańskiej. magia i filozofia hermetyczna stanowią już jednorodny światopogląd. Powstała wówczas ważna dla mojego studium bogata literatura. Zresztą uważa się. 12  Heinrich Cornelius Agryppa w ten sposób definiował magię naturalną: „Magia naturalna jest tą. za: R.

a swoim zami- łowaniem do całościowych teorii i magii naturalnej przyspieszyła rewolucję naukową. w jaki sposób „fałszywa nauka” mogła przyspieszyć rewolucję naukową pisze Lynn Thor- ndike (The true place of Astrology in the History of Science. Roma 1977 s. Cyt. passim. Jest to kluczowa dla kultury renesansu idea człowieka-mikrokosmosu. cyt. Garin. cyt. gdzie połączone zasadą sympatii substancje podksiężycowe istnieją w określonej hierarchii15. 19  P. między logiką a magią. której sztuka – gdy ta pierwsza sprawia te rzeczy – jest sługą”. hermetyzm renesansowy dotarł do Rzeczpospolitej. przekład włoski: Venezia 1547. Zambelli. Zambelli. Warszawa 1992. notatki z wyższymi i na odwrót – w sposób taki. co najmniej od XIV wieku. między matematyką a mitolo- gią. prowadzącą do mechanistycznej wizji świata17. wielu myślicieli w XVI. E. s. Dzięki ożywionym kontaktom naukowym z Włochami. które wyraża ona w wyżej przytoczonej pracy. o czym świadczą m. Della vanitá delle scienze. . 17  Ch.in. za: H. p. P. Dyskusja na temat magii i astrologii. Warszawa 1997. za: P. s. Individuum und Kosmos In der Philosophie der Renaissance. Zambelli. a zarazem do starcia między potrzebą racjonalnej systematyzacji. że powstają z tego zadziwiające nieraz cuda. Webster. Firenze 1966. Mit hermetyzmu. Astrologia w okresie Renesansu. 59. 13  Nawiązuję do stwierdzenia Aby Warburga: „Astrologia to miejsce. Człowiek hermetyczny jest bytem wolnym. bo jeszcze przed wydaniem łacińskiego przekładu Corpus Hermeticum drukiem. stojącym albo ponad demonami i inteligencjami niebieskimi.. zawdzięczamy je nie tyle sztuce. Warburg. bo astrologia była powszechną praktyką na wydziale lekarskim Akademii Krakowskiej oraz na dworach królewskich i magnackich. między Atenami a Aleksandrią”. że po części z powodu mody na hermetyzm. Jednak grunt pod przy- swojenie tego rodzaju przekonań przygotowany został o wiele wcześniej. Cyt. 58. Mit hermetyzmu. położyła podwaliny pod nowożytne nauki eksperymentalne16. Hermetyzm wiele wniósł również do renesansowej antropologii18. 273 i n. Zambelli. passim. XLVI. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  135 na wielką skalę alchemię i sztuki mantyczne. s. ile naturze.]. za: P. 159. „Isis” 1955. 14  Jest to zdanie Paoli Zambelli.C. XXXI. Rossi. Zodiak życia. passim. A. za: E. Dzięki tekstom hermetyckim pragnienie absolutnego panowania nad przyrodą i mieszkającymi w niej duchami (w tym również duchami zmarłych) i zrównania się z Bogiem oraz przekonanie o istnieniu uniwersalnego klucza do poznania całej wiedzy o świecie. 11. Wydaje się. Agrippa von Nettesheim. Mit hermetyzmu. a konkretnie do Krakowa. s. bardzo szybko. w  którym dochodzi do spotkania. XVII i nawet jeszcze XVIII wieku łączyło w swoim światopoglądzie zamiłowanie zarówno do „Aten”. a mitami i przesądami przejętymi ze Wschodu. Imagini della Scienza. 15  Sporo miejsca poświęca temu zagadnieniu Eugenio Garin. właściwą nauce greckiej. jak i „Aleksandrii”13. Cyt. 77. Garin. Od Paracelsusa do Newtona. Podsumowując raz jeszcze: hermetyzm renesansowy przypieczętował stanowisko astro- logii jako uniwersalnego prawa natury14 i rozbudził dyskusję na temat magii obecnej w animistycznym uniwersum. Cassirer. s. 18  E. 16  O tym. wydawały się bardziej realne i mniej grzeszne. La rinascità del paganesimo antico [. za: P. Mit hermetyzmu. Zodiak życia. jaką wywołał hermetyzm.). albo mogącym samemu sobie nadać naturę i identyfikować się z dowolnym stopniem na drabinie istnienia19..

Barycz. Birkenmajer. obejmujący dzieła klasycznych autorów arabskich. s. ukazał się w: M. Moraw.. Opisuje go J. Przyczynek do dziejów astronomii w Polsce w XVI wieku. Birkenmajer. Historia nauki.20. 474-482. Wiszniewski. Zathey. 24  „Kraków roi się od astrologów”. ale też zobowiązał profesora astronomii do sporządzania każdego roku iudiciów-almanachów. zanim wyda je w połowie września astrolog uniwersytecki. „Cracovia astrologis referta est”24 oraz zdanie z Kroniki świata Schedela (1493): „W Krakowie jest sławny uniwersytet. Marcinem Bylicą z Olkusza23. I w całych Niemczech nie ma sławniejszego [pod tym względem] uniwersytetu. że w latach 1470-1510 Kraków stanowił liczący się w całej Europie ośrodek studiów astrologicznych i astronomicznych. Sławę obu katedr potwierdza wzmianka w Kronice Węgier Bonfiniusa z 1491 r. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 53(2003). a ich prognozy obejmowały obszar Polski. 267. 22  E. 370. 4. 498. która już od połowy XIII wieku była czołowym ośrodkiem tych nauk. nr 8. 2. 23  A. bogaty w wielu znakomitych i bardzo uczonych mężów. .. Śnieżyńska-Stolot. w: Odrodzenie w Polsce. Uważa się. a w 1459 r. s. Rosińska. Kraków 1935. Czech. jak o tym wiem dokładnie z opowiadania wielu osób”25. Krakowskie tablice syzygijów dla r. Warszawa 1956. Wojciechem z Brudzewa. 21  L. szczycący się znakomitymi profesorami – Janem z Głogowa. 1). Historia literatury polskiej. Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego w epoce humanizmu. Horoskopy dziecka królowej Jadwigi. nr XXII (II. Uniwersytet Krakowski jako międzynarodowy ośrodek studiów astronomicznych na przełomie XV i XVI stulecia. Kraków 1842. Naj- wyżej jednak stoi tam nauka astronomii. cz. rektor Akademii Krakowskiej Jakób z Kleparza wydał przepis. Astrologia wróżebna była motorem ówczesnego rynku wydawniczego – krakowskie iudicia wydawano w wielu językach narodowych. w którym zakazał magistrom druku iudiciów. Węgier. jakie przyczyniły się do rozpowszechnienia astrologii i hermetyckiego światopoglądu wśród szerokich mas czytelników2628. s. Wydawanie prognostyków było tak opłacalnym zaję- ciem. tablice syzygijne obliczone dla Krakowa na 1379 i 1380 r. gdzie krzyżowały się dwie tradycje wiedzy hermetycznej: żydowska i hiszpańska. i skąd przejęto autorytet arabskich uczo- nych. powstał czarny rynek nielegalnie drukowanych książeczek. Birkenmajer. ugruntowany na Akademii Krakowskiej reformą Macieja Miechowity (1522). s. t. „Sprawozdania z Posiedzień PAU. Scientific writings and astronomical tables in Cracow : a census of manuscript sources (XIVth-XVth centuries). 25  Obydwa cytaty za: A. „Krzysztofory” 1981. A wśród samych astrologów istniała tak silna konkurencja. Drukarnie wydawały w tym okresie 20  Rękopis numer 803 w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej.21 czy horoskopy sporządzone dla dziecka królowej Jadwigi22. 268. s. W 1410 r. Austrii i północnych Niemiec27. Na owym etapie ważne były kontakty Krakowa z czeską Pragą.136  ADA ŁOBOŻEWICZ studenta medycyny z 1368 r. ufundowano na Akademii katedrę matematyki i astronomii. 26  Tekst jego Instrukcji dla profesora astrologii. 27  H. że gdy Maciej Scharffenberg w 1537 r. otrzymał od króla wyłączny przywilej na ich druk. G. Z historii środowiska magiczno-astrologicznego w Krakowie w XV wieku. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy” 1891. gdzie się wykłada liczne sztuki wyzwolone. który nie tylko wprowadził czteroletni kurs praktycznej astrologii. Wrocław 1984. opis widzenia komety w Krakowie w 1356 r. Uniwersytet.. 1379 i 1380. że w 1549 r. katedrę astrologii. Marcinem Królem.

Ogród zdrowia Stafana Falimirza. 29  L. Zamościu. dzienne sprawy. Hajdukiewicz. znalazło wyraz w kalendarzach i poradnikach31. Platona. almanach. practica. kolęda. 63. prognostyk. Mrugaczewski. najmisterniejsze i najzacniejsze. Biblioteki profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego w XV i początkach XVI wieku. cyt. uzależniając wszelkie działania od położenia gwiazd na niebie. w: Luciani Samostatensis Astrologia Erasmo Rotterdamo interprete. w: Kalendarz na rok 1754. za: B. a szczególnie polskim drukowanym kalendarzu książkowym. rozsąd przygód. które wedle zasady powszechnej sympatii (sympathia rerum) doradzały. Kalendarze polskie czasów saskich. Często miały format kieszonkowy. 32  M. 40-60 stron. 28  Z braku miejsca wymienię tylko kilka najważniejszych tytułów: podręcznik wróżbiarstwa astro- logicznego Lukiana z Samosaty z komentarzem Józefa Strusia. prognosticon. s. co tłu- maczono między innymi teorią humoralną i tzw. Rok. Szelińska. Mrugaczewskiego z 1754 (!) roku: „Nieroztropnie sądzą niektórzy. Lwowie. judycyje. Cyt. Aemilius Macer de herbarum virtutibus Szymona z Łowicza. Również duchowni nie unikali astrologii wróżebnej. Hermetyczne przekonanie o wpływie planet na wszystko. Wrocław 1985. jakoby niebieskie influencyje na ciała nie spływały ludzkie i w nim żadnych nie sprawowały skutków. strzyc włosy. koniektura astrologiczna. 54-59. Biskupi Piotr Tomicki i Samuel Maciejowski zatrudniali na stałe astrologa. Filozofia i myśl społeczna XVI wieku. Gdańsku. Informację o nakładach podaję za: Z.in. Wilnie. co dzieje się na ziemi. Sprzedawano je na straganach i w sprzedaży obwoźnej po niewy- górowanej cenie. oprac. Wrocławiu. czego dowodzi cytat z kalendarza M. przyrodą i ludzkim ciałem. a także żydowskiego astrologa Bethema30. Szczucki. Plotyna. Powyższe dzieła oparte były na założeniu. a w ich bibliote- kach – obok aforyzmów Hermesa Trismegistosa. Albumasara. a nakłady osiągały nawet 5000 sztuk. Wrocław 1996. dlatego. Apulejusza. Ciało zaś będąc z czterech złożone elementów i z pewnych humorów. podręcznik chiromancji Enchiridion chiromantiae oraz Dobrego zdrowia rządzenie Franciszka Mymera. W prywatnych bibliotekach profesorów Akade- mii Krakowskiej znajdujemy podobną tematykę: pisma Hermesa. pism Pica della Mirandoli i Ficina − znajdowały się astronomiczne dzieła Albumasara oraz tablice astrologiczne obliczone względem krakowskiego południka29. interfoliowanych czystymi kartkami na osobiste notatki.: iudicium. Alberta Wielkiego. Choć Kraków pozostał najważniejszym ośrodkiem druku kalendarzy. Bessariona. Koniektura astrologiczna uniwersalna. siać czy sadzić. złych lub dobrych do choroby lub zdrowia dysponujących”3234. liczyły ok. Ficina. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961. sposobne jest do przyjęcia pomienionych influencyi niebieskich. Czerwiński.. Cracoviae 1531. Warszawa 1978). Druki te utrwaliły wśród mieszczańskich i ziemiańskich czytelników światopogląd hermetycki. Poznań 2006. wybór czasów przez dni roku. za: 700 lat myśli polskiej. O ziołach tutecznych i zamorskich i mocy ich [.. m. Księgozbiór i zainteresowania bibliofilskie Piotra Tomickiego na tle jego działalności kulturalnej. s. drukowano je również w Toruniu. Regiomontana. że gwiazdy kierują życiem na ziemi. podawać lekarstwa. L. . że jest między rzeczami z elementów złożo- nych. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  137 na własną rękę wiele pism o tematyce astrologicznej i przyrodniczo-lekarskiej z domieszką teorii magii i alchemii28. Poskramiacze czasu: rzecz o kalendarzu. powszechną korespondencją. 31  Druki te pojawiały się pod wieloma różnymi tytułami. nadwornego lekarza Zygmunta Augusta (In Luciani astrologiam commentatorium libri duo.. 30  W. kiedy obcinać paznokcie..] Hieronima Spiczyńskiego.

za: tamże. Kalendarz na rok 1741. 84. Ziemianska generalna ekonomika.138  ADA ŁOBOŻEWICZ Takie teorie można znaleźć w każdym niemal kalendarzu od początku XVI wieku do połowy wieku XVIII. Inf. cyt za: tamże. seria IV. y każdego dnia. 2.. odpowiada temu. recepty alchemiczne („cała lisica ususzona. Haur. 37  J. W niedziele należy nosić złoty pierścień z wyrytym symbolem Słońca. kaszel i trąd. In compendium zebrane ludziom potrzebne y doświadczone. Skład albo skarbiec. Haur. niech ma śiedm pierśćieni z temi znakami z pomienionych metalow. która może być szkod- liwa lub dobroczynna i którą za pomocą odpowiedniej wiedzy można wykorzystać jako 33  J..K. Jak słusznie zauważyła Joanna Partyka36. Czy nie jest to ten sam animistyczny kosmos rządzony prawem astrologii. kalendaria. 40. przytym szanując się przy pomiernym życiu. przy jednoczesnej bezwzględnej krytyce horoskopów. co niższe. 93. utarta na proszek i pita w trunkach wskazana na choroby płuc”33) czy opisy właściwości kamieni (np. . o szmaragdach: „mają wielką sympatią z panieństwem tak dalece. co wyższe.. Boga przy dobrych y pobożnych cnotach o zdrowie prosic37. w: Jezuici Lubelscy. Partyka. dni tygodnia. że gdy prawdziwy szmaragd – podczas nierządnej akcji kruszyć się musi”34). jaki Paola Zambelli uznała za najważniejszy element światopoglądu hermetyckiego? Podobne treści znajdziemy w bardzo popularnych dziełach encyklopedycznych Jakuba Kazimierza Haura: Składzie albo skarbcu znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey (1675) czy Ekonomice ziemiańskiej generalnej (1693). wykłady sympatii i antypatii. we wtorek żelazny ze znakiem Marsa i tak dalej. w których zalecano: „Kalendarz albo Minucye mieć przy kazdey Maiętnośći tak dla obserwowania świąt.]”35. kruszce i ludzki organizm łączy relacja. 35  J. Obok tych obszernych opisów nieba znajdujemy tablice fizjono- miczne. W rozdziale Lekarstwa rozne. s. lecz raczej o mentalność. III. Niegowiecki. Groma- dzenie wiedzy przyrodniczej rozumie autor tych poradników jako poznawanie boskiego Stworzenia i potrafi pogodzić je z wiarą w dobroczynne działanie zakazanych przez Koś- ciół talizmanów. „Napis” 1998. w poniedziałek pierścień srebrny ze znakiem Księżyca. cyt. znaczney wieku swego doydzie y do stu lat liczby. któremu iaki należy. 34  Informacja astronomiczna o niebieskich luminarzach i ich niebiosach. Kraków 1699. Pisma Haura cechuje ambiwalentne podejście do astrologii i magii. gdzie to. Jakuba Kazimierza Haura: sylwa czy encyklopedia?. obok lekarstw na chore oczy. odmieniając na serdecznym palcu lewey ręki niech zażywa. w: Kalendarz na rok 1748. po jednym na każdy dzień tygodnia. Zatem planety. s. Ziemianska. wykonanych z kruszcu odpowiadającego patronującej dniu planecie: Aby człowiek długo żył.K. zaleca posiadanie siedmiu pierścieni. P. encyklopedyści często sięgali do symbo- liki kabalistycznej i hermetycznej z potrzeby stworzenia uniwersalnego przekazu ency- klopedycznego. s. iako też dla doskonałego w Gospodarstwie upatrowania czasu y dla rachunków [. 36  J. ale też niezachwiana wiara w powszechną sympatię. Jednak nie o metodę tutaj chodzi. s. Ciekawe naturalne opisanie różnych kamieni..

De sacrificio et magia). Chaldaeorum. 25. „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1981. że alchemia wykładana była na wyższych latach medycyny na Akademii Krakowskiej i być może stanowiła osobny przedmiot. osiągalnych zarówno dzięki pracy nad sobą. dzieła pt. „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1(1964).in. z. Bardzo duży wpływ na rozpowszechnienie poglądów hermetyckich w naukach przy- rodniczych miała myśl Filipa Teofrasta von Hohenheim zwanego Paracelsusem. obecna również w dziełach autorów arabskich (Al-Kindiego i Thabita ibn Qurrah oraz w Picatrix). którą spopularyzował Marsilio Ficino w dziele De vita. Niemiecki uczony odrzucał scho- lastycyzm w nauce i proponował całościowe podejście nie tylko do ludzkiego organizmu. Jest to teoria bliska renesansowej koncepcji wizerunków. Kuchta. Assyriorum).in Macieja Miechowity. Garin. Zodiak życia. który posiadał w swoim zbiorze zbiór neoplatońsko-neopitagorejskich źródeł do misteriów. który był w XV i XVI wieku miejscem rozkwitu przemysłu metalurgicznego i chemicznego. Proklosa (In Alcibiadem Platonis. Bardzo wiele komponentów hermetycznego światopoglądu znajdujemy również w pis- mach z dziedziny nauk przyrodniczych (medycyny. Porfiriusza. Poza tym posiadał on pisma Awicenny. która konkretyzuje się w szlachetnej nauce. . z. Alberta Wielkiego. która dotarła do Polski w latach dwudziestych XVI wieku. W Krakowie. Flores Hermetis. Bugaj. gdzie wymienia się szczegółowo elementy świata podksiężycowego połączone zasadą sympatii oraz literaturę chiromantyczną i geomantyczną. Hubicki (Alchemia i chemia w Polsce w XVI wieku. panował popyt na usługi uczonych biegłych w alchemii. seria C. jak i eksperymentom doświadczalnym). Hubicki. w myśl idei. a na zajęciach komentowano m. „Lud” 27(1928). traktujące o wytwa- rzaniu amuletów. Chemia i alchemia w Polsce doby Odrodzenia. Fuitne olim alchimia in academia cracoviensi lecta?. „Pitagorasa” oraz De voluptate Ficina. Włodzimierz Hubicki40 i Jan Kuchta41 wykazali. 39  R. a nawet istniały wyspecjali- zowane w tej literaturze księgarnie39. Hermes Trismegistus et Apuleius (prawdopodobnie Asclepius) oraz Kyranidy − dzieło w duchu wschodniej taumaturgii i doktryny neoplatońsko-neopitagorejskiej. że człowiek i kosmos są bytami analogicznymi i że nie da się zbadać człowieka bez zrozumienia jego roli w fizycznym i duchowym makro- 38  E. pisma Hermesa Trismegistosa. ale wręcz całego świata. Nauki tajemne w Polsce w XV i XVI wieku. Pisma przypisywane Hermesowi lub obficie czerpiące z jego nauk używane były jako podręczniki nauk przyrodniczych. którą definiowano jako dążenie do poznania tajemnic natury i chęć panowania nad przyrodą. Łączy ona magię z planetolatrią – według teorii wizerunków znak odpowia- dający planecie potrafi wchłonąć jej moc. a także górnictwa i hutnictwa. mistycyzmu i demonologii w przekładzie i opracowaniu Ficina. jaką jest obserwacja nieba38. 41  J. Zresztą pisma Hermesa przewijają się stale w spisach zawartości bibliotek profesorskich. O księgarniach wspomina W. alchemii i magii naturalnej. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  139 lekarstwo (przecież wzmianka ta pojawia się między receptami leczniczymi). Hermes in alchimia. s. 40  W. 1 seria B). 47. „Kosmos” 1960. Człowiek jest otwartą na wszystkie stopnie bytu potencjalnością. mi. Psellosa. zawierający dzieła Jamblicha (De mysteriis Aegyptio- rum.

Organ Towarzystwa Wiedzy Powszechnej” 1957.. dając się poznać jako radykalny wyznawca jego doktryny4749. 123-124. w: Renesans. do jakiego przyłączył się pod koniec XVI wieku w Krakowie Hannibal Rosseli46. Napisał on też poetycki traktat o kopalni soli w Wieliczce44. De preparationibus. „Barok” 1(1994). Więcej na ten temat w: R. będąc swoistym medium między sferami. J. Alchemia. Białostocki. Paracelsus wierzył w magię naturalną i profecje. s. Szczucki. że kosmos trwa w stanie dynamicznej zmienności. Warszawa 1978. 43  A. Warszawa 1976. którego założycielami byli Jerzy Joachim Retyk i Andrzej Dudycz. 160. że Bóg dał człowiekowi zdolność oparcia się wpływowi gwiazd. 44  Salinarium Vielicensium iucunda et vera Descriptio (1553). 45  E. Vita activa. bernardyn z zakonu Ordo Fratrum Minorum de Observantia w Lowanium (gdzie sprzyjano irenizmowi opartemu na żydowskiej Kabale) przybyły do Polski w 1581 r. red. red. s. Wojciecha Bazę i Aleksandra Zuchtę (W. które rzutują nie tylko na ludzkie zdrowie. Salomon i Trzej Królowie oraz na magu hermetycznym. Białostocki. Opublikował on wiele przepowiedni i wróżb z komet. Uważał on. powinien nauczyć się wykorzystywać siły z niebios na własny użytek (czyli uprawiać magię naturalną). ale też na historie ludzkości. cita contemplativa. także: J. Warszawa 1976. dzięki 42  Berthonea sive Chirurgia minor. Wierzył. w związku z reformą szkolnictwa w klasztorze Bernardynów w Krakowie. 1960). który otwiera kosmogonia bliźniaczo podobna do kosmogonii hermetyckiej. który miał symbolizować starożytną egipską mądrość. L. Opis salin wielickich przez Adama Schrötera uwieńczonego poetę (1564). Mosdorfowa.in. Sztuka i ideologia. Frankfurt 1575. w: Renesans. poety i alchemika. Ten pierwszy postawił w Balicach pod Krakowem szesnastometrowy egipski obelisk. Sztuka i ideo- logia. . 631 i n. rządzony falami zmian. a ten. Hubicki. Bugaj. Wieliczka 1902. który prowadził wykłady na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Krakowskiego. miał trzech polskich uczniów42 oraz wpływowych zwolenników – m. Pie- strak. Kopalnia soli w Wieliczce w XVI wieku w świetle relacji Adama Schrötera. Wizerunek tego obelisku został później wykorzystany jako znak Drukarni Łazarzowej i był wielokrotnie reprodukowany na kartach tytułowych wielu książek45. Miziołek. Filozofia i myśl społeczna XVI wieku. 47  J. Renesansowa myśl o sztuce i naukowe dzieło Kopernika. Obeliski Rzymu i Krakowa w 2 połowie XVI wieku. które uważał za najwyższą formę magii. J. w: 700 lat myśli polskiej. Polski przekład ukazał się w: F. tłumaczyła J. takich jak Mojżesz. W latach 1584-1590 wydawał on w Krakowie kolejne tomy literalnego i problemowego komen- tarza do pism Hermesa Trismegistosa. 98 i n. a która wzorowana była na magach biblijnych. Czerkawski. Uczniów tych Włodzimierz Hubicki ziden- tyfikował jako Joachima Retyka. Dla Paracelsusa bardzo ważna była postać maga. Pierwszy z nich pub- likował rozprawy filozoficzno-alchemiczne w duchu hermetyzmu. o treści zbliżonej do przekonań hermetyckich. którego został wkrótce komisarzem generalnym. Paracelsus przebywał w Polsce około 1520 r.140  ADA ŁOBOŻEWICZ kosmosie. 46  Włoski zakonnik. Na koniec warto wspomnieć również o dialogu chrześcijaństwa z hermetyzmem. oprac. z którą utożsamiał się jako lekarz. s. nr 12 (141). „Problemy. drugi był autorem polskich przekładów i przedmów do dzieł Paracelsusa43. Cravoviae 1569. Rosselego wspierał arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski. dworzan Zyg- munta Augusta: Aleksandra Zuchtę (Setona) i Adama Schrötera. s. W Krakowie w latach 1554-1574 działało koło literacko-naukowe skupiające zwo- lenników Paracelsusa. Schröter. Orientacje ideologiczne w Polsce w XVI wieku. Chojecka.

48  H. w tekście pt. a do której zaliczają się m.: Krakowskie tablice syzygijów dla r. s. Dla Hannibala Włocha i wielu innych myślicieli chrześcijańskich hermetyzm nie miał związku z praktykami magicznymi. 49  Pisze o tym J. Barycz H. Miziołek (Obeliski. powiązanego z Włochami środowiska katolickich zwolenników hermetyzmu. Marka w Rzymie polemikę z jednym z kardynałów na temat znaczenia egipskich obelisków49. „Sprawozdania z Posiedzień PAU.: Uniwersytet Krakowski jako międzynarodowy ośrodek studiów astronomicz- nych na przełomie XV i XVI stulecia. Christologiae seu sermonum de Christo pars prior (Kraków 1602). Ten pierwszy wydał dzieło pt. co można wywnioskować z faktu. Hannibal Rosseli uważał chrześcijaństwo za konty- nuację poglądów Hermesa i prisca theologia. który doszedł do poznania niektórych prawd chrześcijańskich. Natomiast idea poszukiwania communis opinio − jedności we wszystkich doktrynach filozoficznych i religijnych − pochodzi od Pica della Mirandoli. veritas hermetica i veritas christiana. w: Odrodzenie w Polsce. Pierwsza polemika religijna Jakuba Górskiego. 1379 i 1380.in. którą to koncepcję zaczerpnął z myśli Ficina. wiedzę rozumiał jako cel życia ludzkiego. którzy zabiegali o fundusze na wydanie Komentarza − Hieronima Powo- dowskiego i Krzysztofa Warszewickiego. Z kolei Warszewicki wychwalał wielkość człowieka w inspirowanym myślą Rosselego dziele De cognitione sui ipsus. tym samym rehabilitując Hermesa jako pogańskiego proroka. Przychylny Włochowi rektor Akademii Krakowskiej Jakub Górski. wygłosił w 1586 roku na placu św. Warszawa 1956. Kraków 1935. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  141 któremu wydrukowano trzy tomy Komentarza. Jego poglądy wywarły duży wpływ na dwóch polskich teologów katolickich. Wydział Matematyczno- -Przyrodniczy” 1891 nr XXII (II. Ci trzej uczeni byli zapewne częścią jakiegoś większego. cz. opisywanej w Pymandrze i Asclepiusie jako tajemnica trzech osób bożych połączonych jedną substancją48. magicznego fragmentu Asclepiusa Apulejuszowi z Madaury. Bibliogafia Barycz H. 162). Mercurius sive de Trinitate contra Gregorium Bresinensem (1563) posłużył się słowami Hermesa Trismegistosa. gdzie uznał Hermesa za „księcia wiedzy naturalnej”. . Barycz. Historia nauki. aby udo- wodnić w polemice z antytrynitarzami istnienie Trójcy Świętej. Birkenmajer L. pod którą fundamenty położył Mikołaj z Kuzy. „Reformacja w Polsce” 6(1934). „Reformacja w Polsce” 6(1934).: Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego w epoce humanizmu. Stanisław Reszka. że przyjaciel Powodowskiego. Rosseli kładł nacisk na poznawczy wymiar religijności. Istniała długa tradycja udowadniania zgodności między tzw. Birkenmajer A. 1). Przyczynek do dziejów astro- nomii w Polsce w XVI wieku. Ficino i Lefèbvre d’Etaples. 2. mędrca. Tę niewygodną kwestię omijano poprzez atrybucję bluźnierczego.: Pierwsza polemika religijna Jakuba Górskiego. wysoko cenił przyrodoznawstwo. libri tres (Kraków 1600).

Zambelli P.: Z historii środowiska magiczno-astrologicznego w Krakowie w XV wieku. 2.: Orientacje ideologiczne w Polsce w XVI wieku. poety i alchemika. Webster Ch. Mosdorfowa J. 4.: Nauki tajemne w Polsce w XV i XVI wieku. w: Renesans. Zieliński T.K.: Od Paracelsusa do Newtona.. Thorndike L. Bugaj R.: The true place of Astrology in the History of Science. z.: W  700 lat myśli polskiej. Białostocki. Szczucki. Astrologia w okresie Renesansu. Myszor W. Rok B.: Kopalnia soli w Wieliczce w XVI wieku w świetle relacji Adama Schrötera. L. Rosińska G.: Fuitne olim alchimia in academia cracoviensi lecta? „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1(1964). „Barok” 1(1994). Warszawa 1994.. Warszawa 1992.: Chemia i alchemia w Polsce doby Odrodzenia. Kuchta J. 25. Zamość 1921. . 1. Vita activa.: Księgozbiór i zainteresowania bibliofilskie Piotra Tomickiego na tle jego działalności kulturalnej. Hubicki W.: Opis salin wielickich przez Adama Schrötera uwieńczonego poetę (1564). Filozofia i  myśl społeczna XVI wieku. Suchodolski B. Wrocław 1985. „Napis” 1998 seria IV. Warszawa 1997.: Mit hermetyzmu i aktualna debata historiograficzna.: Kalendarze polskie czasów saskich. Warszawa 1976. Śnieżyńska-Stolot E. Wiszniewski M. red. „Lud” 27(1928). red. „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej” 53(2003). Partyka J. Garin E. Warszawa 1978.: Renesansowa myśl o sztuce i naukowe dzieło Kopernika. Wieli- czka 1902. Sztuka i ideologia. Sztuka i ideologia.: Hermes Trismegistos.: Alchemia i chemia w Polsce w XVI wieku. Warszawa 1963.: Narodziny nowożytnej filozofii człowieka. J. 1. Organ Towarzystwa Wiedzy Powszechnej” 12(1957) (141).: Ziemianska generalna ekonomika. „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1981.: Zodiak życia.: Skład albo skarbiec. Chojecka E. XLVI.: Scientific writings and astronomical tables in Cracow: a census of manuscript sources (XIVth-XVth centuries).: Gnostycyzm w tekstach Nag-Hammadi. Warszawa 1976 Hajdukiewicz L. J.: Biblioteki profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego w XV i początkach XVI wieku. seria B. Miziołek J. Wrocław 1991.: Historia literatury polskiej. Zathey J. „Krzysz- tofory” 8(1981). „Studia Antiquitatis Christianae” 1977. Kraków 1842. „Problemy.: Horoskopy dziecka królowej Jadwigi. Białostocki.: „Studia Theologica Varsaviensia” 1997 i 1998. Wrocław 1996. Haur J. seria C. t. Myszor W. z. Szelińska W. t. Studium z cyklu: współzawodnicy chrześcijaństwa. z.142  ADA ŁOBOŻEWICZ Bugaj R. Kraków 1699. Wrocław 1984. oprac. Wrocław-Warszawa-Kraków 1961. Piestrak F. Hubicki W. „Kosmos” 1960. Czerkawski J. w: Renesans. “Isis” 1955. Bugaj R.: Obeliski Rzymu i Krakowa w 2 połowie XVI wieku. vita contemplativa. Jakuba Kazimierza Haura: sylwa czy encyklopedia?.: Hermetyzm.

I also give a brief history of The Hermetic Tradition since the pre-classical Greece. . astrology. astronomy. I also mention the role of the printed almanachs and agronomic handbooks in propagating Hermetic beliefs. The winding paths of The Western Hermetic Tradition in Old Polish Culture In this paper I investigate the channels and mediums which transmitted from the Western Hermetic Tradition to Old Polish Culture. OD KRÓLEWSKICH DWORÓW PO STRAGANY  143 From royal courts to market stalls. until the Arabic conquest. In the second part I name several representative examples which prove the presence of extensive Hermetic inspirations among Old Polish scientific and clerical elites in such fields as divination crafts. In the first part I explain what can be considered as the Hermetic mindset and what are the most characteristic Hermetic beliefs. alchemy. across the Hellenistic Egypt. medicine and theology.

.

 Ifrah. 2  G. Słownik obrazów i symboli biblijnych. a także nieparzystość jako jedna z cech je opi- sujących. uświadamiał sobie dualizm kondycji ludzkiej wpisanej w podstawową opozycję życie – śmierć.  Hartman. 3  P. Lurker. rozpoznawał trzy etapy życia. W artykule zostaną przedstawione funkcje magiczne liczby trzy oraz jej wielokrotności (dziewięć. jak pismo. gdyż celem było dotarcie do tradycyjnych sposobów konceptualizacji świata. opartych na myśleniu mityczno- -magicznym. Celem artykułu jest prezentacja magicznych funkcji liczb w kulturze tradycyjnej na podstawie relacji z badań terenowych. Kultura magiczna: omen. . przekł. stano- wią więc one narzędzie oswajania świata. Za pomocą liczb człowiek odróżniał siebie od grupy.Magdalena Wójtowicz Magiczne funkcje wybranych liczb w kulturze tradycyjnej Semantyka wartości liczbowych pojawia się w wielu aspektach polskiej kultury tradycyjnej. Manfred Lurker pisze: „Liczby i figury mogą wyrażać obraz świata. przeczącymi sobie nawza- 1  Wywiady prowadzono w latach 2007-2011. Georges Ifrah twierdzi. 279. przez liczby człowiek stara się sortować skomplikowaną rzeczywistość z jej niezliczonymi. Stanowią one także element siatki taksonomicznej. dwanaście). za pomocą której człowiek interpretował i ciągle interpretuje otaczającą go rzeczywistość. Kowalski. czyli historia wielkiego wynalazku. że liczby i liczenie są wielkim wynalazkiem ludzkości. cztery strony świata3. prowadzonych1 przez autorkę na terenie Lubelszczyzny. Romaniuk. Za pomocą liczb człowiek opisuje i przenika wielość i różnorodność rzeczy. przesąd. S. czyli jedność od wielości. Poznań 1989. W końcowej części tekstu. 113. 4  M. s. Wywiady przeprowadzono z najstarszymi mieszkańcami wsi. pojawi się nawiązanie do magii liczb we współczesnej kulturze. znaczenie. Warszawa 2007. Nie służą one wyłącznie do liczenia i inwentaryzacji. poprzez prezentację magicznych funkcji liczby trzynaście. przekł. K. Wrocław-Warszawa- Kraków 1990. s. Dzieje liczby. a chronologicznie nawet starszym2. Poznanie wartości liczb wiodło do zrozumienia wewnętrznej złożoności rze- czywistości oraz zachodzących między poszczególnymi składnikami relacji4. niemal tak doniosłym.

13  D. Świat. Stała się ona podstawowym schematem rozumienia świata oraz podłożem systemów porządkujących12. Prokopiuk. Z kolei Jan Adamowski pisze: „W kulturze ludowej magia jest jednym z najistotniejszych sposobów kreowania świata rzeczywistego poprzez odwołanie się do sił i mocy nadnaturalnych. Poznań 1986. Powstawał on na skutek złego spojrzenia. szerzej M. uznawany za przyczynę chorób i nieszczęść. M. Świat symboliki chrześcijańskiej. 10  M. s. Manfred Lurker. Lubelskie przekazy o zachowaniach magicznych. Natomiast trójka w tradycyjnym światopoglądzie wiąże się ze strefą sakralną. 11  D.Wojnakowski. Lurker.201. Termin „magia” używany w artykule nawiązuje do definicji tego zagadnienia zapro- ponowanej przez dwóch badaczy.   8  M. człowieka. 43-44. Warszawa 1990. Buchowski. 216-218. J. Przesłanie symboli. red. Cechą zachowań magicznych jest też wiara w swoistą real- ność tego typu działań. Magiczne funkcje liczby trzy w medycynie ludowej. uporczywy płacz dzieci. symbolizuje pierwotną jedność. Pierwszy z nich Michał Buchowski w zakres pojęcia magii włącza zarówno rodzaj praktyk. i oprac. które może być przeżywane zarówno jako przeciwstawień- stwo. że jedynka jest praźródłem wszystkiego8. R. Magia. Forstner. omawiając symbolikę poszczególnych liczb w kulturach świata. Terminy ogólne. s. W. Turzyński.   5  M. Wójtowicz. Trójca bóstw była znana w wielu religiach. przekł. „Acta Humna ” 3(2012). które w przekonaniu sprawu- jących je osób mają wywoływać skutki w świecie realnym. . 165-166. 201. Warszawa-Poznań 1987.   6  Zob. dostosowanej do ludzkiego rozumu uporządkowanej struktury”5. jak i rodzaj świadomości. Warszawa 1990. „Etnolingwistyka” 13(2001). [hasło] w: Słownik etnologiczny. przedł. działań i technik. jak i negatywne”7. 12  S. pełnię. W pierwotnej konceptualizacji świata była ona liczbą komplementarnej rodziny.   9  Tamże. Oesterreicher-Mollwo. R. jak i uzupełnienie”9. Forstner. w którym operuje się inną niż ma to miejsce w przypadku społeczeństw cywilizowanych logiką myślenia6. Jednym z przykładów w przekazach z Lubelszczyzny jest urok. Kopaliński. jest sumą nieparzystej jedynki i parzystej dwójki.146  MAGDALENA WÓJTOWICZ jem zjawiskami szczegółowymi oraz unaocznić ją i uzmysłowić w postaci uproszczonej. utrata apetytu u trzody. natomiast „od dwójki zaczyna się przenikające całe stworzenie bipolarne napięcie. s. Idem. s. Dorothea Forstner pisze: „Jeżeli jakakolwiek liczba może sobie rościć prawo do świętości i znaczenia symbolicznego. P. Pachciarek. s. znosi więc sprzeczności i w kulturze wielu ludów jest uznawana za szczególnie wybraną. Lurker. s. 43. mogących mieć zarówno skutki pozytywne. Warszawa 1992. stanowi symbol zasady obejmującej wszystko10. jak wynika z prowadzonych przez Autorkę badań terenowych. spełnie- nia mężczyzny i kobiety w dziecku. 433-435. kulturach i religiach. Adamowski. W polskiej kulturze tradycyjnej. 14  Zob. 247. s. Słownik symboli. trójka pełni wiele magicznych funkcji w lecznictwie ludowym14. s. Z. Konsekwencjami zauroczenia były choroby ludzi. napisał. Zakrzewska. to bez wątpienia jest nią trójka”11. na przykład w hinduizmie i katolicyzmie13. Przesłanie symboli w mitach. Magia – jej funkcje i struktura. wyrazem najwyższego bytu.   7  J. Leksykon symboli. Staszczak. 111-122. a mleka u krów. s. przekł. Warszawa 1997.

oraz miejsce i datę nagrania. Kotula. to te uroki odczynia. 18  Zob. i to się nożem. za Bożą pomocą. a potrójne splunięcie jest wydaleniem jej z organizmu. 97-105. J. inicjuje przekształcenie. Tak mówili stare. 204-218. i tak trzy razy. kości nie łamali. Istotną rolę odgrywały wskazania ilościowe w odniesieniu do formułek słownych. w którym wykorzystywano także rekwizyty. który to był. Lublin 1969. Gest trzykrotnego splunięcia można interpretować jako symboliczne pozby- cie się tego. 2010]15. Spluwanie do dołu jest gestem negatywnie wartościo- wanym.. Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. „Język a Kultura” 6(1991). które mi odradzano. W kulturze ludowej słowa mają magiczną moc oddziaływania na rzeczywistość. Wrocław 2000. co złe – ślina zostaje utożsamiona z chorobą.S. trzy razy. na przykład: „Ale uroki. w: Tenże. 2011]. Stomma. Rzeszowiaków i Podgórzan. Tematy. stąd wypowiedziane w odpowiedni sposób i/lub w określonym czasie i/lub miejscu mogą mieć realne skutki18. aut. Warszawa 1986. nogi. według Ludwika Stommy. kto się urodzi. a oplucie jest we wszystkich kulturach kręgu indoeuropejskiego uznawane za zniewagę17. wraz z innymi elementami sta- nowi magiczny sposób walki z chorobą. kine- tycznym oraz werbalnym. żeby sie strachy nie szerzyli. dlatego też należało znać spo- soby leczenia.W. które zostaną rozwinięte na końcu artykułu.  Takie zauroczenia w świecie interpretowanym przez pryzmat myślenia magicznego zdarzały się często. Leszek. jak to dziecko miało na imie. Ludowa znachorka przekazała informacje o sposobie leczenia przestraszonego chłopca: „Na progu wyjściowych drzwi [ustawia się pacjenta przyp. Engelking. czy Waldek. które wiedzie do przezwyciężenia choroby. które polegało na wykonaniu pewnej liczby krótkich skondensowanych czynności i symbolicznych gestów oraz wypowiedzeniu odpowied- niej formuły. 17  Tamże. są substancjami granicznymi. „są one intrygujące przez swoją dwuznaczność. Folklor słowny osobliwy Laskowiaków. Bystroń. 153.G. Klątwa – rzecz o ludowej magii słowa. . łączą się bowiem realnie z desygnatami. Przeżytki wiary w magiczną moc słowa. tam sobie hulajcie. s. Warszawa 1980. Przechodzili przez niego i tak spluwali trzy razy. dawniej” [K. trza było przez to przejść dziecko i te uroki odeszły. Liczba trzy w powyższej relacji odnosi się do gestu spluwania. Multiplikacja magicznych sensów prowadzi do performatywności aktu leczenia. Wydzieliny ludzkie. Dlatego w trakcie takich działań nakładają się na siebie różne plany wyrażania i kumuluje symbolika. życie – śmierć”16. szerzej F. na białą brzezinę. Adamowski. ja wiem.]. I pani 15  W nawiasie podaję inicjały informatora. czerwone rozganiali. przykładowo Grzegorzowi spokój dali. s. lasy twardą dębinę. czy tam jak. Ludowe sposoby składania życzeń (słowo w kontekście kultury). Grzegorzowi spokój dajcie!« To taka [śmiech]. Odczynianie uroków stanowi skomplikowany zabieg o charakterze gestycznym. mogą urzec dziecko. Wólka Kątna.. 16  L. jak miał te uroki. pośrednie usytuowanie w opozycjach człowiek – nie człowiek. s. bierze noża i tak: »Bede wycinała rogi. Trójka to symbol zmiany. to jak pierwszy. twardą dębine. MAGICZNE FUNKCJE WYBRANYCH LICZB  147 a także gradobicia: „Mogą urzec człowieka. J.. Językowym sposobem leczenia było zamawianie. ich ambiwalentny charakter prowadzi do tabuizacji. które zazwyczaj były powtarzane trzykrotnie. Wólka Kątna. A. mogą urzec zwierzęta. żeby na bory. to mój teścio. krowe” [E. Nie są arbitralne.

Antropologia.. Trójka jako liczba mediacyjna oraz inicjująca zmiany idealnie wkomponowuje się w akt leczenia. sensownego działania na uznanym wzorcu. s. żeby mi spaliły róże no i spalili mi. że trójka jest symbolem zmiany fragmentarycznej i częś- ciowej. […] bo mnie ząby bolały nie daj Boże jak mnie ząby bolały. a tak na początku się bał” [B. Lublin 2006. Podobnie jak odczynianie uroków również akt leczenia jest działaniem złożonym. s. przyszłam do dumu. Według Stanisławy Niebrzegowskiej- -Bartmińskiej formuła słowna stanowi tzw. Kowalski. Tak więc to. W powyższych relacjach także została wykorzystana liczba dziewięć. w jakim dokonuje się kreacja nowego porządku rzeczy. Stomma. który jest uobecniany przez naśladownictwo i reprodukcję”20. który leczy się za pomocą magicznej czynności zwanej „spalaniem róży”. kumulację mocy: „Znaczenie dziewiątki polega przede wszystkim na trzykrotności liczby trzy. w celu przywrócenia zdrowia. w którym zostaje skumulowana symbolika i magiczne sensy. . 176. 22  L.. to i ten chłopok taki już wesoły. Magiczne właściwości dziewiątki wynikają z mno- żenia trójki. Wrocław-Warszawa-Kraków 1990. jakie dają się wyraźnie zlo- kalizować. Relacje na temat lecznictwa przekazane przez najstarszych mieszkańców Lubelszczyzny potwierdzają tezę. w którym głównym medykamentem jest magia słowa. 2011]. Powtarzanie ma w sobie moc powrotu do początku. 19  Zob. Niebrzegowska-Bartmińska. a jak nie było lnu to i z waty można było robić. jak lon wkeidyś był taki ładny i ze lnu. było dziewić gałeczek po trzy. może być zintensyfikowane przez tę prostą multiplikację”21.148  MAGDALENA WÓJTOWICZ pomogło dziecku. Takie powtarzanie to „oparcie skutecznego. w którym nie ma miejsca dla choroby. Dzięki temu można jeszcze mocniej wpływać na wyroki losu. stąd jest wykorzystywana w leczeniu przypadłości. Trzykrotne powtarzanie formuł ma na celu wzmoc- nienie efektu prelokucyjnego. 21  P. tak jak ból zębów22. robiło się dziewińć gałeczek takich ze lnu. s. Posłam do Pietrusiowy i mówie. pogańskie jądro. W przytoczonej powyżej relacji leczenie odbywa się w mediacyjnej przestrzeni – na progu. co odnosi się do trójki. tak na talerzu się położyło. stąd ma właściwo- ści apotropeiczne. trzy po trzy stanowi zwiększenie. 119. 284. ale więcy ze lnu. Jednak zasadniczą częścią aktu jest trzykrotnie powtarzane zaklęcie. czyli atrybut. odsyłające chorobę w miejsca odległe człowiekowi. które z czasem może obrastać komponentami chrześcijańskimi19. czyli realizację zasadniczej funkcji w leczeniu. a groźnym światem zewnętrznym. Ludwik Stomma twierdzi. który stanowi granicę między bezpieczną strefą domową. zostają wzmocnione poprzez pomnożone. tak jak rąku odjun widzisz. Pómogła. wykorzystując jednak iloczyn liczby trzy: „A jak się robiło. Stary Majdan. domeną jego jest ostrość. Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej. Bartmiński. Wólka Kątna. coś uno było” [C.P. Folklor – języyk – poetyka. Kultura. wiąże się także z koncepcją czasu nawrotowego.W. s. Niekiedy pojawia się jej multiplikacja. S. 20  J. 2011]. w jego trakcie zostaje wykorzystany nóż. w której magiczne moce trójki – mediowania i uruchamiania zmian. 196. przyjechali później już trzeci raz z dzieckiem. że trójka jest najczęściej wykorzystywaną liczbę w medycynie ludowej.

rozpuszczanie. to leciało w góre. Dwunastka ma rozbudowaną symbolikę. 24  M. człowiek na dziąśle spuchł. a jak nie potrzebne. 25  L. Oesterreicher-Mollwo. Z tego lnu robiło sie dwanaście takich łebków. to przestał bolić. otwieranie ułatwia kontynuację rytu. Świat. to spadały i nie spaliły sie. dzięki połączeniu z liczbą inicjującą zmiany i mediacyjną. 174. Antynomia otwarte-zamknięte jest wykorzy- stywana w obrzędach w celu ich ułatwienia lub utrudnienia. Obrzędy przejścia26.. słyszy pani. a dwanaście lnianych gałek. s. separacji. 2010]. 51. pani. Zmiana – otwarte – nieparzyste25. Wzorce. Jak renku odjął!” [Z. W opozycjach binar- nych. to już taka była wyczołgana od tych rąk. W powyższej relacji pojawia się więc nie dziewięć. natomiast zawiązywanie 23  Zob. stąd liczby zyskują swoje znaczenie także ze względu na cechy: nieparzyste określają sytuacje otwarte. i una tą kością przeżegnała. trzysta razy ta kość była święcona. Bobowiska. to jakoś ta choroba. włączenia. Jeśli to było potrzebne. doskonałą. D. Wszelkie rozwiązywanie. jak zęby bolały. pod- palało sie. Sto w myśleniu zależnym od systemu dziesiątkowego jest interpretowane jako pełnia. W relacji o święconej kości setka zostaje potrojona. pani. którym odpowiadają w  polskiej tradycji ludowej obrzędy rodzinne. Forstner. ale także ze względu na jej związek z jednym z członów opozycji binarnej – parzystość-nieparzystość. mają więc pozytywne konotacje. podobne znaczenie ma liczba tysiąc24. To mnie to Źlotowo spalała. Antropologia.[…] Bierze sie taku czerwunu chusteczke. MAGICZNE FUNKCJE WYBRANYCH LICZB  149 Cechą folkloru jest wariantywność. bateria sie zrobiła. że jest iloczynem trójki – symbolu nieba i czwórki – symbolu ziemi. ona miała taką kość. zamknięte. Stomma. czy brzuch czy coś” [K. gdyż życzenia sto lat są synonimem szczęścia i dłu- giego życia. Przytoczona wyżej opowieść o „spalaniu róży” funkcjonuje także w innej wersji: „Abo kiedyś. W relacjach na temat ludowego lecznictwa pojawił się jeszcze inny przekaz związany z mnożnikami liczby trzy: „To mówili takie to chodziła taka jedna pani. 2011]. zarysowują się ciągi semantyczne: Całość – zamknięte – parzyste. które w rzeczywistości mitycznej były pryzmatem do postrzegania rzeczywistości. Liczba trzy pełni funkcje magiczne ze względu na rozbudowaną symbolikę. żeby była jak to kiedyś pani. Zabłocie. W literaturze chrześcijańskiej niejednokrotnie spotykamy setkę jako symbol niebiańskiej szczęśliwości. także uwzględniają tę opozycję. 26  Obrzędy przejścia składają się z trzech faz: wyłączenia.. niejako wymagające zmiany. 151. czyli zmianę. I to sie kładło na policzku tą szmatke i te gałeczki sie kładło pojedyńczo. Jedną z cech światopoglądu ludowego jest dualizm. s. stanowiącą idealną jedność23. parzyste natomiast sytuacje ustabilizowane. stąd liczba ta jest uznawana za pełną. która wynika z faktu. s. więc jej magiczna moc przynoszenia szczęścia zostaje zintensyfikowana. że ona trzysta razy święcona. czy jakaś ścierka czerwuna. . W polskiej kulturze powszechne jest kojarzenie setki z długą egzystencją. stąd w tym kontekście ta liczba także staje się symboliczna i magiczna.C. to mówiła.B.

W. jest więc usytuowany między stanami – nie jest już wśród żywych. Wólka Kątna. 2009]. a także kufrów i skrzyń: „Kiedyś były te kuferki. żeby te panny też wychodziły za mąż” [E.C. które dzięki magicznej mocy trzykrotnego odwracania mogą zmienić swój status społeczny. Wólka Kątna. pozytywnie zmienia niekorzystny stan. Powyższa relacja związana jest z wiarą w magiczną moc słowa – trzykrotnie powtórzona formuła ma sprawczą moc. już się wtedy odwiedza te nogi. że jest zawieszony między światami – ziemskim i pozaziemskim. No i zelżało wszystko. żeby się panna młoda oglądała do tyłu kilka razy. pohuśtaju te trumne do trzeciego razu i już odchodzi człowiek. to Hanka mi powiedziała Reszkowa. co stąpały przez te progi. Ciągle bardzo żywotny zwyczaj trzykrotnego stukania o próg w trakcie wyprowa- dzania nieboszczyka z domu również wiąże się z opozycją otwarte-zamkniete: „O próg stukane. zaraz jak zmarł. Zwyczaj ten jest interpretowany przez informatorów jako sposób pożegnania się zmar- łego z całym domostwem. aby dokonała się właściwa celebracja obrzędu. Helu pozwól na podusi się dobrze położyć. tak jak żywe. [I coś się wtedy mówi podczas tego stukania?] Nie tylko do widzenia. żeby przemówić do niego. do trzech razy. a późni taki wiotki się zrobi. wykraczającą poza.. bo był ubrany. Zamiast szafy. Trójka jako liczba nieparzysta związana jest z otwieraniem. dlatego pojawia się w obrzędowości rodzinnej: „Ważne też było. Tak jest. a to przecież tak sztywny jak drut człowiek jest. nie tylko starsi ale wszystkie pary jakie były to szły i wtedy pani młoda powinna się oglądać. . Ja to nie mówiłam do swojego. już się pożegna i do krzyża” [J. ułatwianiem zmian. bo kiedyś to orszak starszych drużbów szedł za panią młodą. ale nie przeszedł jeszcze do grona zmarłych przodków. żebyś miała prosto głowe«. przynajmniej trzy razy powinna się obejrzeć w kościele. 56. W porządku etapów obrzędu pogrzebowego trzykrotne stukanie o próg sąsiaduje z czynnością otwierania drzwi od domu i budynków w obejściu. 2010]. Bobowiska. środkowy etap obrzędu sprawia także. W takim momencie muszą zostać uła- twione otwarcie i zmiana. jeszcze był wiotki. Opozycja otwarte-zamknięte jest podstawą działania „magii Alkmeny”27. tak to jest prawda” [J. żeby druhny. 2009].150  MAGDALENA WÓJTOWICZ i zamykanie działa odwrotnie.. Ale późni jak Mazurkowo umarła.W. 2010]. Panna młoda dzięki swo- jemu szczególnemu statusowi może mieć wpływ na przyszłe losy innych dziewczyn. ciało takie wiotkie się zrobi. s.W. Stomma. Zostają one ułatwione dzięki liczbie nieparzystej. wrót od stodoły. zawić chustkę chciałam i szarfe założyć i tak na bok miała głowe. który znajduje się w środkowym etapie obrzędu przejścia. Mówi: »Powiedz Helu. Potwierdza to liminalne miejsce wykonywania tej czynno- ści. To ja nie wiem.. To sie roztwirało ten kufer” [Z. Antropologia. Także w trakcie obrzędu pogrzebowego pojawia się trójka. która pełni magiczną moc: „A to mówi się po imieniu: »Pozwól się ubrać – po imieniu – pozwól!« I wtedy ciało się… [Ile razy tak się mówi?] Trzy razy.. Wólka Kątna. co sugeruje ich semantykę związaną z otwieraniem i ułatwia- niem zmian zmarłemu. 27  L. czy słyszy człowiek.

W. gmina Wojsławice. Buchowski M. powiat puławski. 13 współbiesiadnikach ostatniej wieczerzy. gdyż w systemie dwunastkowym. Symbolikę tę odnajdujemy w tradycji judeochrześcijańskiej w 13 rozdziałach Apokalipsy.W. Terminy ogólne. gmina Markuszów. że magiczne funkcje przypisywane liczbom nie są charakterystyczne tylko dla kultury tradycyjnej.C. 1935 r. powiat puławski. funk- cjonował już w starożytności. Adamowski J. gmina Markuszów. Stary Majdan. Bibliografia Adamowski J. w Konstantynówce. Bronisława Polak [B.: Ludowe sposoby składania życzeń (słowo w kontekście kultury). „Język a Kul- tura” 6(1991). 1924 r.B. W świecie zachodnim symbolika tej liczby jest głęboko naznaczona faktem. 1923 r.].]. Informatorzy: Elżbieta Wójtowicz [E. zam. Zofia Chołaj [Z. w: Słownik etnologiczny. dotyczący tej liczby. ur.: Magia. 1925 r. gmina Markuszów.: Folklor – język – poetyka. 1949 w Wólce Kątnej. powiat puławski). jednak pojawiają się one w takich elementach. że jego statuę jako trzynastą umieszczono wśród 12 posągów bogów Olimpu.] – ur.]. co wiąże się z otwarciem na zmiany. w Wólce Kątnej. Może nie do końca uświadamiane. Z. Janina Woch [J. który może spotkać tego dnia. ur. Kazimierz Błaszczak [K. gdyż kwiaty zazwyczaj wręczane są w sytuacjach przejścia i przełomów. . Kazimiera Gawron [K. Warszawa- -Poznań 1987. gmina Abramów. charakterystycznym na przykład dla starożytnych Babilończyków następowała po szczęśliwej dwunastce. Świadczy to o tym. oraz uznanie 13 za liczbę feralną i przynoszącą pecha. Greckie legendy zawierają podobną ideę.] – ur. Buchowski M. Taki pogląd. powiat puławski. w Bobowiskach. istnieje powszechne przekonanie o wyjątkowym pechu.G. gmina Markuszów. a dodatkowo jest to piątek.P.: Lubelskie przekazy o zachowaniach magicznych. kojarząc śmierć Filipa Macedońskiego z faktem.: Magia – jej funkcje i struktura. gmina Markuszów. w Zabłociu. w Wólce Kątnej. Bartmiński J. Poznań 1986. powiat puławski. od 1943 r. „Etnolingwistyka” 13(2001). 1931 r. ur. powiat puławski. a są powszechne także we współczesnej kulturze popularnej.] – ur. że trzynaście jest sumą jedności i dwunastki (symboli doskonałości i całości). powiat lubartowski. stąd była pojmowana jako liczba zniszczenia tego. Staszczak. a kiedy nadchodzi trzynasty dzień miesiąca. „Przejście” z dwunastki do 13 narusza doskonały zbiór i jest przyczyną licznych nieszczęść. 1937 r. MAGICZNE FUNKCJE WYBRANYCH LICZB  151 Na koniec warto zwrócić uwagę na ciągłą obecność magicznych funkcji liczb w kul- turze współczesnej. ur. red.W. W dzisiejszym świecie natomiast niektóre hotele nie mają 13 piętra lub pokoju nr 13. Wrocław-Warszawa-Kraków 1990. co jest charakterystyczne tylko dla polskiej kultury. jak trzykrotne całowanie się na powitanie. w Wólce Kątnej (gmina Markuszów.]. czy nieparzysta liczba kwiatów w bukiecie. zam. w Abramowie. powiat chełmski. co doskonałe. Cecylia Wójtowicz [C.

 Zakrzewska. Pachciarek. . Rzeszowiaków i Podgórzan.: Przeżytki wiary w magiczną moc słowa.: Folklor słowny osobliwy Laskowiaków. 1980. Lublin 1969. so it reflecting the news of our topic. W.152  MAGDALENA WÓJTOWICZ Bystroń J. przekł. treatment scared boy).: Świat symboliki chrześcijańskiej. Kowalski P. Tematy. Lurker M. Turzyński. Kotula F. Prokopiuk.: Dzieje liczby.: Kultura magiczna: omen. S.: Słownik symboli. Superstition about this number is popular in modern culture. The article based on questionnaire surveyed on inhabitants of rural com- munities of Lublin Voivodeship. and also odd.: Słownik obrazów i symboli biblijnych. twelve). Lurker M. presented magical function of the number thirteen. i oprac. The paper presents magical function of number three and its multiples (nine. J. w: Tenże. Warszawa 1992. R.. Wrocław- -Warszawa-Kraków 1990.: Klątwa – rzecz o ludowej magii słowa. Stomma L. przekł. Magical functions of numbers are presented in the following areas of traditional culture: folk medicine (treatment called incineration rose. Warszawa 1986. kulturach i religiach.  Hartman. War- szawa 1990. które mi odradzano. Kopaliński S. Poznań 1989. czyli historia wielkiego wynalazku.: Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Wojnakowski.: Leksykon symboli.: Wzorce tekstów ustnych w perspektywie etnolingwistycznej. Magical functions of selected numbers in traditional culture The aim of this article is the reconstruction of magical function of numbers in Polish traditional culture.: Przesłanie symboli w mitach.S. Warszawa. Romaniuk. przekł. Wrocław 2000. In the end of the text author presents a brief description of informants. Warszawa 1990. Oesterreicher-Mollwo M. P. Niebrzegowska-Bartmińska S. Engelking A. przekł. Ifrah G. K. Forstner D. Another area of folk ​​ culture are rites of passage: wedding and funeral. Warszawa 1997. Warszawa 2007. znaczenie. przedł. In the final part of the text it is. Lublin 2006. przesąd. as one of the characteristics that describe numbers. charms reaction. R.

łożyska należącego do czarnej kotki4. 5  Tamże. s. Już od czasów średniowiecznych zalecano kobietom niepłodnym „picie lub spożywanie części płciowych wieprza. chcąca mieć dziecko. zająca. U Mazurów natomiast kobieta. Najczęściej używana do tego typu praktyk była krew menstrualna1. Od wieków kobiety stosowały różnego typu praktyki magiczne. powinna się postarać. z drugiej zaś strony wierzono. Biegeleisen. W zajściu w ciążę miało podobno pomóc wypicie odrobiny krwi z pępowiny noworodka5. 2  Tamże. jak i kobiet ciężarnych sprawiła. s. s. Wereńko.Magdalena Syguda Wierzenia i rytuały magiczne ludu polskiego związane z ciążą. zalecane im przez baby. 11. s. mających na celu zabezpieczenie obu stron przed złymi siłami. w celu zajścia w ciążę. iż okres od momentu poczęcia dziecka aż do jego narodzin pełen był określonych rytuałów magicznych. wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. porodem i połogiem w XIX i na początku XX wieku Duża śmiertelność zarówno wśród niemowląt. Lwów 1927. s. czyli wiejskie znachorki. co pierwszy raz odbywa połóg. że sama ciężarna czy położnica może oddziaływać na innych w ujemny sposób. „Kobieta zamężna – pisze Wła- dysław Siarkowski – nie mając dzieci. Krew tę powinno się zmieszać z wódką 1  H. 117. będącej przy takiej położnicy. Lud polski wierzył. uprzednio usu- szonego i startego. Zalecano także zjedzenie. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 1 (1896). jak i dziecka jako najbardziej narażonych w tym czasie na działanie złych mocy. 4  F. potrzebowała wody „spływającej z pyska ogiera podczas pojenia”3. iż poprzez czary można zaszkodzić zarówno matce. aby od babki. koguta i innych zwierząt”2. Dlatego też powstało wiele rytuałów. mających chronić życie oraz zdrowie zarówno matki. jak i dziecku. a pragnąc je mieć. 3  Tamże. . Przyczynek do lecznictwa ludowego. Matka i dziecko w obrzędach. dostać bryłkę krwi. co związane jest bezpośrednio z izolacją kobiety ciężarnej i położnicy. Artukuł ma na celu przybliżenie poszczególnych praktyk magicznych. 117. która odchodzi z matki po narodzeniu dziecięcia. 10. 10.

Innym sposobem. s. Biegeleisen. zastępująca istotę ludzką.] bryłkę odchodzącej po ostatnim połogu krwi na wodę bieżącą. chcąca się pozbyć dziecka. przeskakiwała przez ławy czy też „przewieszała się” przez płoty i skrzynie9. Matka i dziecko. Do czarów używane były również części jego ubioru czy też fragmenty ciała. s. 21. według jakiego. . I tak „kobieta.   8  Tamże. s. 22. dosyć często praktykowanym. Są w ciągu roku takie dni. była kobieta. iż akt ten dokonuje się poprzez zjedzenie owocu czy też wypicie napoju. płeć dziecka zależała od tego..   9  Tamże.154  MAGDALENA SYGUDA i niepłodnej kobiecie dać wypić (Suków)”6. jeśli natomiast był to mężczyzna – urodzić się miał chłopiec13. W Polsce powszechny był również przesąd. Trzeba było jednak być ostrożnym w tej kwestii. Takie samo działanie miała ponoć kąpiel w wodzie święconej8. Matka i dziecko. Biegeleisen. s. 13  H.   7  H. urodzi chłopca. W wielu regionach Polski kobiety w różny sposób starały się nie mieć więcej dzieci. w pierwszej kolejności wykonywała najcięższe prace fizyczne. Płeć swojego przyszłego rodzeństwa mogło także przekazać dziecko w chwili wypowiadania swojego pierwszego słowa. wyglądająca dobrze. wówczas miała urodzić się dziewczynka. s. 15  Tamże. Jeśli zdarzyło się tak. 11  Tamże. Siarkowski. Siarkowski. gdyż czary te mogły doprowadzić nawet do śmierci ciężarnej10. w Kieleckiem „rzuca kobieta [. Materyjały. 45. było użycie czarów. 17. że kobieta powinna przekazać tą krew babie. s. 21-22. które z rodziców było bardziej dominujące w czasie współżycia. Ludność wiejska znała również wiele sposobów mogących się przyczynić do poronie- nia. s. jeśli ojciec – chłopiec15. wówczas następnym dzieckiem miał być chłopiec. mająca żółte   6  W. jeśli matka – miała być dziewczynka. tak i jej płodność zaniknie”11. s. Kiedy chciano sprawić. 14  Tamże. gdzie przebywała ciężarna. w czasie których ludzie próbują przepowiadać przyszłość. 45. 12  W. zniknie w nurtach rzeki. że w tym dniu jesteśmy w stanie określić płeć mającego się urodzić dziecka. I tak jeśli w wigilię pierwszą osobą. aby kobieta poroniła. to lud nasz uważał. Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Ludność żyjąca w Wielkopolsce wierzyła. że jak krew ta. która weszła do domu. wystarczyło podłożyć jej pod łóżko fragment trumny umarłego. zdrowo. Kobieta mogła także zajść w ciąże poprzez dotknięcie jej przez wiatr albo promienie słoneczne7. Należy do nich np. 15. Jeśli chodzi o samo poczęcie dziecka. iż było to słowo tata. jeśli było to słowo mama. kolej- nym dzieckiem miała być dziewczynka14. s. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 3 (1879). s. Kobieta. Nasz lud potrafił również już od najdawniejszych czasów wskazać płeć dziecka na podstawie wyglądu matki. 17. U Władysława Siarkowskiego czytamy. aby ta „ją puściła na bieżącą wodę”12. wigilia Bożego Narodzenia. 20. 10  Tamże. w tem przekonaniu.. I tak np. 15.

Baranowski. 22  J. 17  H. dlatego też ze względu na bezpieczeństwo swoje i innych podlegała izolacji. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 9 (1907). ale również kobieta ciężarna i jej dziecko24. Warszawa 1994. Bohdan Baranowski podaje. Dodatkowo starano się jak najdłużej utrzymać w tajemnicy wiadomość o ciąży. że niespełnić kobiecie w stanie odmiennym tego. Życie codzienne wsi między Watrą a Pilicą w XIX wieku. że w razie odmowy miał ucierpieć nie tylko odmawiający. 27. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie” 11 (1905). Udziela. Dlatego też zarówno matka.. s. Zob. miała być córka19. Matka i dziecko. Biegeleisen. Zwyczaje i obrzędy rodzinne. gdyż to miało sprowadzić nieszczęście na osobę pożyczającą. bok lewy wskazywał natomiast córkę18. Przyczynek.S. Bystroń. 21  J. ubieranie go dla niepoznaki”21. 108. Baranowski. „Lud nasz [. a także przynoszącą nieszczęście. 31. Etnografia polski. K. te w krzyżu świadczyły o tym. te po bokach brzucha – dziewczynka20. 161. Biernacka i in. II. niewymawianie imienia dziecka. nie gromadzono wcześniej bielizny dla noworodka22. Monografia etnograficzna. Dzieje obyczajów w dawnej Polsce: wiek XVI – XVIII. wiele z rytuałów miało na celu ich zmylenie poprzez „utrzymanie w tajemnicy terminu porodu. red. B. 120. że jeśli ruchy odczuwane przez kobietę były mocne. Kwaśniewicz. Płeć dziecka można było również poznać na podstawie kształtu brzucha ciężarnej kobiety. nie wolno jej było tego odmówić. Jeśli był to bok prawy. 23  H. że brązowe plamy u kobiet świadczyły o tym. że kobieta urodzi córkę. s. że będzie chłopiec. 28.. Nie wolno było jej w tym czasie niczego pożyczać. 31. Ponadto taką samą informację można było uzyskać na pod- stawie tego. s. M. że według ludu kobieta w stanie błogosławionym miała również magiczną moc. 20  M. Biegeleisen. s. Oprócz tego trzeba wspomnieć o tym. Przyczynki do medycyny ludowej. Okres ciąży był zawsze okresem najtrudniejszym i zarazem najniebezpieczniejszym dla kobiety. t. Ciężarna uważana była za niezwykle nie- bezpieczną. s. było „rzucenie śmieciem. s. Matka i dziecko. 18  Tamże. Kantor. a co za tym idzie. Jako że ludność wiejska wierzyła w różnego typu demony. 24  H. 234. 108. II. węglami. też: J. t. Trzeba jednak zaznaczyć. s. Płeć dziecka rozpoznawano także po bólach porodowych. „że brzuch okrągły zapowiada chłopca. czego »zabagnie«. s. Dodać należy. spłaszczony dziewczynę”17. 28. że urodzi syna. . ale jeśli już ciężarna chciała coś pożyczyć. Matka i dziecko. Wrocław 1981. wtedy kobieta miała urodzić syna. 69-70. Wereńko. s. „Lud. Złe warunki higieniczne.] – pisze Henryk Biegeleisen – jest tego przekonania. jak i jej najbliżsi starali się wszelkimi sposobami o utrzymanie ciąży i szczęśliwy poród. pociąga 16  Tamże. 19  B. F. Warszawa 1947. oznaczało to. Warszawa 1969. przy słabych. czy też w trakcie porodu. s. Czarny Dunajec.S. Bystroń. brak szeroko dostępnej w dzisiejszych czasach pomocy lekarskiej czy też sprzętu medycznego doprowadzały w wielu wypadkach do śmierci kobiety czy to w czasie ciąży. słomą”23. s. s. z której strony brzucha kobieta czuła ruchy dziecka. Jedynym sposobem ustrzeżenia się przed złem z jej strony w razie odmowy. 394. Uważano. w: Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej. 104. s.. dziewczynę”16. Życie. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  155 plamy na twarzy. Biegeleisen.

Wieś Mysłaków. 33. Biegeleisen. aby jedzenie jej było czyste. s. 2. Wiele uwagi poświęcano także „zapatrzeniu” kobiety ciężarnej. Taki sam przesąd panował również w Lubelskiem26. Kolberg. I tak np. 108. cz. najlepsze ubranie”27. Lud. Według ludu kieleckiego nie powinna jeść odgrzewanych potraw. Nadrabianie twierdzili. toby bardzo za chłopcami latało”30. s. jeśli to dziewczę. 36  Z. pić ciężarnej z wyszczerbionego kubka. s. Matka i dziecko. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 16 (1892). już od momentu poczęcia. t. s. 32. Biegeleisen. bo nie dość. H. Biegeleisen. Kobieta ciężarna. że nie wolno dawać ryb kobietom ciężarnym. Wierzchowski. Wierzono bowiem. mowa. U Maryana Wawrzenieckiego czytamy. s. że jeżeli ciężarna zapatrzy się na wiewiórkę bądź lisa. Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane. bo inaczej »pociąłby robak chusty od kościoła«. inaczej będzie jej dziecko paskudne”28. środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w powiecie brzeskim. że: „Gdy kobieta w ciąży [. 34. że zapatrzenie może spowodować. Matka i dziecko. 26  O. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 14 (1890). ażeby dziecko po porodzie nie miało „zajęczej gęby”33. 234. to wyrzucą za nią miotłę. Inny przesąd głosił. przysłowia. Jako że narodziny bliźniąt uważane były wśród ludu polskiego za nie- szczęście. 29  W. s. 100.] przyjdzie do chaty czego pożyczyć. U tego samego autora czytamy dalej. 190. 32. W całej Europie nie wolno było np. Materyjały etnograficzne z powiatu Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicyi. 32  Tamże. w przeciwnym razie dziecko jej byłoby suche jak szczypa. Jego zwyczaje. s. nie wolno było kobietom w stanie błogosławionym jeść zrośniętych ze sobą owoców. obrzędy. „Materyały Antropologiczno- -Archeologiczne i Etnograficzne” 9 (1907). 33  Tamże. wyrażający się najczęściej w pogryzieniu przez myszy odzieży odmawiającemu”25. muzyka i tańce. Baranowski. istniała możliwość. „boby dziecko bardzo »pływało« (prowadziłoby lekkie życie). że „kobieta w ciąży powinna wiele jadać. Życie. Serya XVII. a tego jej nie dadzą (z powodu braku). ma uważać. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 11 (1910). . wyśmiewać kalek. to jeszcze zrośnięte ze sobą32.. 27  M. Materyjały. s. powinna przestrzegać pewnych zasad związanych z odpowiednim odżywianiem. s. bo będzie miała dziec- ko ułomne”36. 33. „Kobieta ciężarna – pisze Zygmunt Wierzchowski – nie powinna nigdy mówić o ułom- nych.. którą matka była zainteresowana34.156  MAGDALENA SYGUDA za sobą nieszczęście albo jakiś przypadek. sposób życia. 263. 33. Notaty ludoznawcze. zabobony. kłębek nici albo gorące zarzewie (popiół). gusła. dziecko będzie miało rude włosy35. Lubelskie. Gawełek. Ciężarnej nie wolno było także jeść ryb. Zawiliński. 28  H. Matka i dziecko. iż dziecko po urodzeniu będzie podobne do przed- miotu czy też osoby. s. 122. podania. Siarkowski. bo ich dzieci po porodzie będą głuche31. żeby dziecko nie urodziło się z krzy- wymi nogami29. ani zapatrywać się na ludzi ułomnych. 31  H. zabawy. 30  R.j. Wawrzeniecki. 45. Przesądy. 35  B. s. 34  F. pieśni. że „kobieta ciężarna nie powinna 25  Tamże. Kraków 1884. że urodziłyby się bliźnięta. s. s.

jakiego ptaka i t. w. s. w jakim znajduje się matka. pieśni. Matka i dziecko. Od najdawniejszych czasów ludność wierzyła. Bystroń. s. W szlacheckim. 164-165. Kwaśniewicz. Gawełek. 84-85. s. 217. 40  J. miewało po przyjściu na świat tak zwaną »w i el g ą niem oc«” 4 0 . 145. zabawy. wtedy dziecko miało znak („myszkę”) w tym samym miejscu46. 217. trapić ani 37  Tamże. od tego bowiem dziecię jej będzie sonambulistą”39.M. Kolberg. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne” i Etnograficzne 7 (1904). Zwyczaje. Etnografia. 44  S. Zwyczaje.S. Przesądy. Serya VII. Warszawa 1993. zwierzętom rozpłatanym. jak jaki zwierz zdycha. 3. O przesądach lekarskich ludu naszego. powinna natychmiast iść z moczem”47. 449. s. 36. przysłowia. To samo tyczyło się myszy. 39  „Somnambulizm – stan rozkojarzonego snu i chodzenia częsty u dzieci. Lud. Cz. Udziela. Kantor. Youngson. 39. Biegeleisen. 47  O. 38. 46  Tamże. s. albo chodzić w noc księżycową. s. psa. Aby plamka zniknęła. podania. w czasie których dziecko wychodzi z łóżka i przechadza się”. Borowa. s. które nosi w swem łonie. kalekom. s. wówczas jej dziecko może często chorować i być blade43. 38. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  157 zanadto zapatrywać się na kota. 41  T. i dotknęła wtedy jakiejś części swojego ciała. Jego zwyczaje. Kraków 1845. Biegeleisen. p. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 10 (1886). F. dlatego też starano się ją ochraniać przed pewnymi widokami. b. Matka i dziecko. że jeśli kobieta w stanie błogosławionym będzie chodzić na cmentarz albo spoglądać na umarłego. s. W jednej z prac czytamy: „Kobieta w ciąży nie powinna patrzeć. 104. . J. Kobiecie ciężarnej na Śląsku zabraniano natomiast „patrzeć na księżyc. dlatego też nie wolno jej było się kłócić. 104. K. muzyka i tańce. s. Czarny Dunajec. m. R. Krawczyk. boby dziecię. drobiazgi etnograficzne. s. Brzemiennej nie wolno było także „przypatrywać się rzeczom obrzydłym. 35-36. Zieleniewski. należało to miejsce potrzeć łożyskiem zaraz po porodzie45. 43  K. Wierzchowski. wpływa na dziecko. s. boby mogła porodzić jakiegoś dziwoląga”37. że stan psychiczny. obrzędy. aby i jej dziecko nie umarło41. W tym stanie kobieta nie powinna oglądać brzydkich rzeczy. s. mowa. F. 23. szczególnie u chłopców. Matka i dziecko. wówczas dziecko miało w tym miejscu płomień czyli czerwoną plamę44. Kobieta ciężarna nie powinna patrzeć i dotykać umar- łego. T. sposób życia. s. ani tem bardziej pieścić ich. Z. Przyczynek. Wierzono także. Wereńko. H. s. tak samo przykre konsekwencje może mieć udział brzemiennej w pogrzebie42. gusła. jeśli kobieta brzemienna się jej przestraszyła i dotknęła swego ciała. 112. 99. Krakowskie. „żeby nie poroniła. s. H. Świętek. 148-149. s. Biegeleisen. Krawczyk. aby jej dziecko nie było również brzydkie. Materyjały. bo dziecię potworem stać się może”38.. iż strach matki może spowodować jakiś uszczerbek na zdrowiu dziecka. 38  M. s. s. s. Kwaśniewicz. Od najdawniejszych czasów lud wierzył. Trwa on zwykle kilka minut. 118. Słownik encyklopedyczny: medycyna. patrząc na ogień. Tak więc jeśli kobieta ciężarna przestraszyła się. 42  J. W szlacheckim zaścianku. Materyjały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy. Matka i dziecko. Gdyby kobieta w stanie błogosławionym się wystraszyła. H. Warszawa 1874. 190. 190 45  H. Biegeleisen. 1997.

Matka i dziecko. Kolberg. Reinfuss. gdyż dziecko przejmuje po niej wszystkie złe nawyki49. a także stawać na siekierze. 3. co robi. Nie wolno ciężarnej także nosić w zapasce owoców gruszy czy jabłoni.”56. Udziela. Przyczynek. obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków. 61  B. 53  T. bo dziecko będzie niewidome52 [.158  MAGDALENA SYGUDA krzyczeć. Wereńko. s. s. to jej dziecko też będzie złodziejem50. Olsztyn 1968. Cz. 55  B. Lud…. 118. dziecię dostanie w głowie śmieci (wszy). 49  Z. s. Przyczynek. prząść. Materyjały. które własnoręcznie wyciągnęła ze studni. Krawczyk.. Baranowski. Życie. W pracy Tadeusza Krawczyka czytamy. s. z nosa będzie mu wciąż płynąć itd. O. że kobieta ciężarna nie powinna również „patrzeć przez dziurkę od klucza. 104. 118. I tak nie wolno jej „imać się ciężkiej pracy. Życie. dziecię będzie skłonne do wymiotów”60.. że jeśli brzemienna nie chciała. Zwyczaje rodzinne Pogórzan. Jeśli kobieta w stanie brzemiennym kradnie. 60  Tamże. W okresie ciąży nie wolno było kobiecie wykonywać także niektórych czynności domowych i gospodarskich. 145. s. s. s. Anna Szyfer dodaje także. aby dzie- cko się nie śliniło”53. Wójcik. Wierzchowski. Zajęczą wargę spowodować miało także wyrywanie zębów55. prać. 58  M. odlewać wody z wiadra. s. s. 108. 84. Zieleniewski. aby dziecko po urodzeniu było brzydkie. aby jej dziecko miało w przyszłości nienaturalnie dużą głowę62. że zeza mogło spowodować „patrzenie zza węgła domu”. patrzeć przez szkło na słońce. Kraków 1965. s. gdy ciężarna zaglądała do butelki czy też zerkała przez dziurę w płocie. Biegeleisen. s. 56  F. aby jej dziecko było zezowate. 48  H.. 50  S. 190. 34.].. s. 41. Kobieta ciężarna nie powinna również przestępować. nosić na ramieniu jednocześnie dwóch motyk. Z. nie wolno jej było jeść mięsa z zająca ani nawet na niego spojrzeć57. Baranowski.. gdyż dziecko będzie zezowate51 [. 54  S. 108. gdyż urodzą się bliźnięta [. Baranowski. Krakowskie. Ciężarna nie powinna także myć się „wodą spływającą z dachu podczas deszczu i nie chronić się od deszczu pod okapem. w: Nad rzeką Ropą: zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego. 229. 62  A. 35. Zwyczaje. jeżeli nie chciała. 57  Tamże.. s. s. s. (Lud nadrabski)”59. 119.. Ponadto „Jeśli nosiła w zapasce śmieci. F. R. Szyfer. O przesądach..]. Zwyczaje. gdyż mogło na tym ucierpieć dziecko48. Matka i dziecko..]. 51  Dziecko mogło dostać zeza również wtedy.]. s. 217. W szlacheckim. red. A. Wierzchowski. s. Udziela. Przyszła matka nie powinna także siadać na pniaku. 190.] zatykać nosa w reak- cji na niezbyt przyjemny zapach. s. 52  K. gdyż w przeciwnym razie dziecko będzie się mokrzyć pod siebie. 108. płakać. żeby dziecku język nie przyrósł58. Życie. Serya VII. s. U tego samego autora czytamy. Biegeleisen. Wereńko.. Kwaśniewicz. Materyjały. jeżeli wylewała wodę pozostałą w naczyniu. 23. ażeby jej dziecko nie dostało zajęczej wargi54. 79. gdyż dziecko będzie płaczliwe [. 59  H. 84. Matka powinna także uważać na to. gdyż »dziecku będzie brzydko pachnieć z ust« [. B. „bo jej dziecko będzie miało bolączki. nie wolno było matce przeglądać się w lustrze w czasie ciąży61. Zabronione było również noszenie surowego mięsa. Nie chcąc. . Materyjały. Materyjały.

będzie bardzo hałaśliwe71. Nie wolno też ciężarnej „wylewać wody (pomyji) przez próg. 108. zaszywać na sobie ubrania itp. W szlacheckim. 118. bo dziecko miałoby krzywe nogi. 68  J. wówczas dziecku nie będą rosły włosy75. 217. że jeśli kobieta w ciąży usiądzie na progu. Tak samo mogło się zdarzyć. wtedy dziecko miałoby przyrośnięty język68. Przechodzenie przez sznury miało spowodować ciężki poród. Biegeleisen. może dostać „krzączki”70. 69  H. s. O przesądach. s. 119-120. s. Biegeleisen. s. Matka i dziecko. Rady dla matek czyli sposób utrzymania zdrowia kobiety. Wśród ludu panował przesąd. s. 23. Brzemiennej nie wolno było także przechodzić przez powrozy. Wereńko. Serya VII. Lud. s. s. Moszyński. że jeśli brzemienna nadepnie na odchody końskie. spowo- duje to.. tego nieszczęście spotka”77. ażeby dziecko w przyszłości nie wyrosło na oszusta65. boby dziecko wymiotowało”64. Biegeleisen. s.. s.. Przesądy. s. 77  S. Rady. Matka i dziecko. 74  A. cz. Matka i dziecko. że poród będzie bardzo trudny. gdyż dziecko jak dorośnie nigdy nie dorobi się majątku [. Wilno 1858. Baranowski. Życie. 3. s. którego matka kopnęła psa. 83. że dziecko będzie miało na całym ciele włosy72. Przyczynek. 86. W Moszczenicy natomiast uważano. 303. „Nie dobrze też było – pisze Adam Wójcik – w poważnym stanie przechodzić przez włóki od pługa. wierzono także. dostaje rany”63. Szyfer. przypięła daną rzecz do kolana. że może to doprowadzić do okręcenia się pępowiny wokół szyi i uduszenia dziecka. Wereńko. Wierzchowski. którego matka w czasie ciąży kopnęła świnię. by przyszła matka przeszła przez łańcuch. Biegeleisen.. Z. a także zakładanie pierścionków67. 76  A. s. 82. 67  J. Wierzono. Matka i dziecko. bo wówczas dziecko będzie zwinne”74. s. H. 257. ani ucinać włosów – boby dziecku jej nie urosły”69. s. 83. Mogłoby się również zdarzyć. Okręcenie pępowiny mogło spowodować także nawijanie nici. H. bo to sprowadza na dziecko nieszczęścia. 72  J. że dobrze. ono staje się niemem. 64  Tamże. 75  F. 71  Zob. H. s.]. Z jednej z prac dowiadujemy się. 118. 303. Gdyby ciężarna. Materyjały. Jeśli ktoś spotka ją 63  H. Ciężarna miała również zakaz „siadania na furze tyłem do konia. 66  H. s. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  159 nosić drwa. ani wyrzucać śmieci. aby nie zrobić krzywdy żadnemu zwierzęciu. noszenie ich na szyi. s. Ciszewski. s. wtedy dziecko będzie nieporządne73. Matka i dziecko. Matka i dziecko. Wierzono również. H.. Udziela. gdy kobieta wykręcała pranie66. s. 84. 70  R. O. Rady. 65  S. Krakowskie. Moszyński. Matka i dziecko. s. . na którym prowadzi krowę. 229. ani nosić trzasek w podołku. Zwyczaje. Zwyczaje. T. B. Przyczynek. s. s. 85-86. Dziecko. bo dziecko się źle urodzi (Ełckie)”76. Zawiliński. Materyjały. 32. natomiast to. 83. Przyczynek. s. Krawczyk. Biegeleisen. 303. 145. 73  F. że jeśli „ciężarna kobieta komu drogę przejdzie. s. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 11 (1887). jeśli natomiast usiądzie na kamieniu. M. Kolberg. Moszyński. Wójcik. że „Na Śląsku [. Zieleniewski. Biegeleisen. Kobieta ciężarna powinna również pamiętać o tym. 84. 80. – boby uprzędła swemu dziecku stryczek. Biegeleisen. szyjąc. Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie Olkuskim. Wereńko. 190. F. 84.] nie wolno brzemiennej prząść.

H. czy to poprzez czary czy poprzez ofiary. s. 145. Biegeleisen. s. Biegeleisen. W jednej z prac czytamy. p. że kobieta ciężarna uważana była za nieczystą. Gawełek. Matka i dziecko. 83  H. boby »młoda para miała ciężkie pożycie. 82  J. s. wierzono. zazwyczaj starsze kobiety. W Krakowskiem zamiast ugotowanego koguta poda- wano kobiecie polewkę z kury84. kobieta starała się jak najdłużej utrzymać swą ciążę w tajemnicy. zawieszonem na żerdzi i t. Na Pomorzu przechował się między ludem zwyczaj. 81  F. zjednać sobie złe siły. zakazujący ciężarnej skła- dania przysięgi. również przed porodem kobiety starały się. 61. s. Zieleniewski. Kobiety te odznaczały się zwykle wielką mądrością. (Radłów). H. Rady. że poród będzie łatwiejszy. aby na rodzącą nie rzucono uroku81. 304. Serya VII. pełniące rolę akuszerki. bo albo to które w sobie nosi. Rady. a wydane na świat dziecko miało być zdrowe. 104-105. zasłania łóżko prześcieradłem. Warto podkreślić. Matka i dziecko. Tak samo starano się postępować w przypadku porodu. . 88  K. M. wtedy przez cały dzień nie będzie miał szczęścia78. aby oddalić od siebie wpływy złych mocy. Matka i dziecko. rozwiązywano wszystkie rzeczy. Kolberg. 47. 47-48. którego kobieta ciężarna jadła przed porodem. Zwyczaje. s. że „brzemienna nie powinna trzymać do chrztu dziecka. opuszcza świetlicę. W związku z tym „nie wolno jej n. Biegeleisen. to idą do księdza i proszą o pożyczenie pasa (pojas). s.160  MAGDALENA SYGUDA rano. że niektóre ich cechy przejmują dzieci87. Biegeleisen. 84  Tamże. mająca rodzić. 3. Wereńko. s. Matka i dziecko. 80  J. nad Rabą trzymać do chrztu dziecka. że może on tylko zaszkodzić matce i dziecku85. że „Gdy ciężki poród. skrzynie. 24. O przesądach. s. Ludzie przywiązywali bardzo duże znaczenie do wszelkiego rodzaju węzłów. Biegeleisen. W pracy Juliana Moszyńskiego czy- tamy. 86-87. Wiara w demony była głęboko zakorzeniona wśród naszego ludu. 85  H. obawiano się. Przesądy. gdyż uważali. Matka i dziecko. Lud. Porody odbierały baby (babki).”83. 49. 122. Przyczynek. d. 45. s. Krakowskie. 48. 79  H. Wereńko. nasza wieśniaczka. Dzięki temu miał on przebiegać bez większych problemów. Dlatego też jako ofiarę składano ugotowanego koguta. 87  H. były przez wszystkich poważane. Matka i dziecko. Moszyński. Dlatego też w czasie porodu otwierano wszystkie zamki. Jak już to było wcześniej wspomniane. pod groźbą śmierci noworodka”79. s. Cz. Moszyński. W jednej z prac czytamy. 122. Biegeleisen. Wierzono. albo ochrzczone przez nią umrzeć musi”80. O. Przyczynek. s. kiedy nikt nie będzie o nim wiedział82. w przeciwnym bowiem razie poród miał być niezwykle ciężki88. 369. Zabobonni chłopi nigdy nie posyłali po lekarza. W niektórych miejscach taka kobieta nazywana była Mądrą86. s. Kwaśniewicz. s. a chrześniak zmarniał«. 86  F. którym się 78  F. s. że „Aby się uchronić przed uroczemi oczyma. 100. s. w innych stronach Polski zabraniają jej być starościną lub druchną na weselu.

s. podtrzymywanej 89  O. Biegeleisen. Przykładano także na żołądek i piersi kobiety wygrzebaną pod progiem ziemię97. że płód leży w łonie matki odwrócony. Biegeleisen. s. w mniemaniu. do której naskrobią trochę brudu z brzegu stołu (zastępującego miejsce ołtarza) z rogu pieca (ogniska duchów domowych). Wrocław- Poznań 1973. s. 80. które to należało przyłożyć rodzącej do żołądka. Niezwykle pomocne było również dla naszych wieśniaczek kobyle łajno. 93  M. s. LI. Szyfer. co miało pomóc dziecku w przyjściu na świat. co miało spowodować wypadnięcie dziecka. albo śmieci z progu (również siedliska bóstwa domowego) co ułatwiać ma przyjście na świat noworodka”98. 3. Skulina. 90  H. wtedy matkę zaczepiają za nogi postronkiem i podnoszą do góry. przysłowia. Fedorowski. Biegeleisen. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  161 ksiądz opasuje do mszy i tym pasem opasują położnicę. łatwiej przybiera prawidłowe położenie«. 51. że „Ciężko rodzącym kobietom zadają wróżki z mlekiem lub wodą proszek ex pene ogiera. obrzędy. t. 91  A. Dzieła wszystkie. podania. aby lekki miała poród”89. Poród ułatwić miało także położenie pod łóżkiem siekiery91. pieśni. miałko na proszek utartego”96. Matka i dziecko. że mąż pomagał żonie w trakcie porodu. „W okolicy nad Rabą – pisze Henryk Biegeleisen – dla przyspieszenia porodu. oprac. Kolberg. T. 57. Biegeleisen. 54. Siewierza i Pilicy. zabobony. Lud okolic Żarek. jego zwyczaje. Innym sposobem na urodzenie dziecka było np. 98  Tamże. t. uciskając jej brzuch kolanem94. s. t. Niezwykle częstym zabiegiem. pod lewą przy płci żeńskiej”92. gusła. Sanockie-Krośnieńskie. Chcąc przyśpieszyć i ułatwić poród. babka zapala nieco spirytusu na misce i podkadza części rodne położnicy. 47. Równie okrutny jest zwyczaj podnoszenia rodzącej za nogi w górę i potrząsania całem ciałem. 269. ale i w całej Europie. zagadki i właściwości mowy. strzałki. 52. przeprowadzanym nie tylko w naszym kraju. „Gdy znachorka z okolic Tykocina – pisze Henryk Biegeleisen – oświadczy. okładają jej ciało po bokach trzaskami drewna. i to pod prawą nogę. było podkurzanie. 18. Warszawa 1888. s. s. Matka i dziecko. 95  Tamże. skakanie przez i ze sprzętów domowych. 96  M. w Krakowskiem rodząca dęła z całych sił w butelkę93. Biegeleisen. Michał Fedorowski pisał w swej pracy. H. mającym pomóc szybko zakończyć poród. że „W cięż- kim porodzie podają chorej w okolicy Tykocina wódkę. s. że ziemia ma magiczną moc90. rozszczypanego od pioruna. H. Matka i dziecko. Kładą też położnicy pod kolano kamień piorunowy. Matka i dziecko. sposób życia. 24. II. s. Aby przyśpieszyć poród. s. s. 94  H. stosowano także różnego typu zabiegi. zabawy. Biegeleisen. Innym sposobem na ulżenie kobiecie rodzącej było położenie jej na ziemi. że to dziecię »przyrośnięte« oderwie się od łona matki i poród przyspieszy”95. 53. Jednym z nich było smarowanie dróg rodnych kobiety rodzącej tłuszczem. W jednej z pracy czytamy. 53-54. gdy płód ma być płci męskiej. Często zdarzało się również. Zwyczaje. 56-57. z. O przesądach. Matka i dziecko. a środek ten sprawiać ma. s. wierzono bowiem. a następnie silnie go ugniatano. W Polsce niezwykle często smarowano brzuch tłuszczem zmieszanym z wódką. Podobno zabieg ten zmniejszał bóle porodowe. że »dziecko usunąwszy się. 92  H. że „Gdy kobieta w Skawie nie może porodzić. 97  H. Cz. U jednego z autorów czytamy. Zieleniewski. Matka i dziecko. .

Rady. Zwyczaje. Na Śląsku kobieta rodząca. W tym celu »mąż zaprasza niekiedy kilku chłopów. 107  H. przysłowia. 29. s. Warszawa 1888. obrzędy. Szczególnie przy bardzo ciężkim porodzie był wzywany przez babę.z.162  MAGDALENA SYGUDA przez męża”99. s. oraz bieliznę położnicy110. cebuli i innych ziół. Matka i dziecko. s. Serya III. Wierzono również. t. powinny zostać odizolowane. że cebula i czosnek mają w sobie moc odpychającą złe siły. sposób życia. 106  S. aby stanęła swą nogą na ciele chorego. Fedorowski. sposób życia. Warszawa 1867. Jak wiadomo. gusła. Cz. Lud okolic Żarek. jego zwyczaje. Okazuje się. pieśni. Może czynią to z obawy. 110  K. „Aby dziecko nowonarodzone – pisze Henryk Biegeleisen – chowało się zdrowo. s. 363. t. mające rozdzielić ten ból na dwoje i ulżyć kobiecie104. s. Biegeleisen. wystarczyło. Lwów 1929. Matka i dziecko. 59. czasem rozcierano również czosnek pod nosem101. że kobieta ciężarna ma moc uzdrawiania chorych. Zaraz po porodzie w okolicach Żarek do położnicy przychodziły sąsiadki. zakopują w Rybnie nieczystości z położ- nicy o północku. U kolebki. Ten sam autor podaje. 62. 109  O. przykładano do pępka cebulę. 58-59. aby wyzdrowiał103. I. które w całej Polsce uważane był za rzecz nieczystą. podania. zabawy. a każda z nich przynosiła ze sobą jakiś prezent. 111  H. miejsce. 247. 104  Tamże. matka po porodzie aż do momentu wywodu uważana była za nieczystą i pozostawała w izolacji. w zależności od jej stanu majątkowego108. Biegeleisen. 1. 221. s. Życie. w przeciwnym bowiem razie kobieta nie miałaby już więcej dzieci111. dlatego też chcąc przyśpieszyć poród. że również wszelkie przedmioty i rzeczy. s. . W okolicy »Gdowa odeszłe łożysko. W czasie trudnego porodu mąż brał na kolana rodzącą żonę. Przede wszystkim wymienić tutaj należy łożysko. Moszyński. że „Używają też do okadzenia dziewanny. Siewierza i Pilicy. s. Przy trudnym porodzie w Andrychowie baby wiejskie brały stare spodnie męża rodzącej i kładły jej pod krzyż. „Lud. zabobony. s. Baranowski. 58. z którymi położnica miała styczność. Na Kujawach odwiedziny takie nazywano Popielinami109. 105  B. Kolberg. mowa. 105. s. chcąc ulżyć swym cierpieniom. aby pozostawione na widoku nie wywoływały zgubnego wpływu na ludzi. Biegeleisen. 108  M. a jej nakazywano przekroczyć je kilkakrotnie107. przysłowia. powinna nakarmić konia z podołka102. wierząc. Warto w tym miejscu zaznaczyć. Przed ołtarzem. 103  H. Gonet. Tak samo na Polesiu rozkładano na podłodze spodnie męża rodzącej. Kwaśniewicz. 102  J. gusła. Matka i dziecko. aby silnie palili tytoń z fajek przy chorej żonie«”100. zagadki i właściwości mowy. s. Kujawy. podania. 324. Jego zwyczaje. zakopuje 99  H. co miało zmniejszyć jej bóle105. muzyka i tańce. 101  Tamże. Nad mogiłą. Biegeleisen. s. 110. 114. s. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie” 2 (1896). 100  Tenże. dodatkowo też dawano kobiecie rodzącej cebulę lub czosnek do żucia. 60. że to przyśpieszy poród i złagodzi bóle106. pieśni. Lud. Często w czasie porodu pomagał rodzącej jej mąż. która wypowiadała słowa: „Cierpcie oboje”. zabawy. Matka i dziecko. obrzędy. że Ślązacy uwa- żali. Po porodzie trzeba było zakopać „pępowinę do wierzchu”. Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa.

s. Materyały etnograficzne. Przy podwiązaniu pępowiny zwra- cają uwagę. gdyby bowiem była z płoskonek. ma nad nim władzę116. s. 113  Tamże. położnica straciłaby swą płodność«”112. sznurkiem do góry. pochodziła z włókien konopi-głowatek (nasien- nych). Położnicy tak jak i ciężarnej nie wolno było wykonywać pewnych prac. które szło po raz pierwszy do szkoły. Często zdarzało się także. Saloni. będąca w posiadaniu pępowiny danego dziecka. 66. w sieni. W Polsce pępowinę podwią- zywano dopiero po urodzeniu przez kobietę łożyska114. s. albo 112  Tamże. nie byłoby to ze zdrowiem matki. że osoba. Biegeleisen. a mianowicie chcąc. 118  H. Saloni. 115  Tamże. 3. . 14. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 6” (1907). 123  W. 68. Matka i dziecko. 251. Wierzono. Matka i dziecko. I tak położ- nica nie powinna czerpać wody ze studni. 120  Tamże. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  163 babka w ziemię. albo też przechowuje je do 7 roku dziecka”117. s. W jednej z prac dowiadujemy się o jeszcze jednym ciekawym rytuale. s. s. 31. podwiązuje babka (położna) pępowinę na cal długości. sam nie uschnie i nie odpadnie. Lud. ile dzieci będzie miała jeszcze dana kobieta. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 10 (1908). lecz zostawia go nienaruszonym. 116  Tamże. końca jej atoli nie odcina. lub komorze. s. U kolebki. Matka i dziecko. 14. Kolberg. wierzono bowiem. 65. Serya VII. że „po wywodzie wtyka matka pępkowie w ołtarz. 66. Tenże. U Łemków kobiety przechowywały pępowinę przez siedem lat. a wtedy podają mu ją do rozwiązania w tem przeświadczeniu. Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Pinczowa. 117  A. 62. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej 9 (1885). Gdyby je porzuciła. „gdyż w niéj zalęgłyby się robaki”123. U jednego z autorów czytamy: „przechowują wieśniaczki z nad Raby pępowinę (wraz z podwiązaniem) aż dziecko nie przyjdzie do rozumu. 65. Materiały etnograficzne. Biegeleisen. s. H. po czym dawały ją dziecku do rozwiązania. Liczba węzłów rów- nała się liczbie dzieci121. 121  O. Krakowskie. 119  Tenże. U kolebki. s. Zarówno łożysko. jak i pępowina uważane były za posiadające magiczną moc. 66. Biegeleisen. 65. s. Miało to spowodować. bo „przez to rozwiązuje ono sobie świat na całe życie”119. a dokładniej dzięki węzłom naczyniowym na pępowinie można było określić. Polskie kobiety dawały także pępowinę dziecku. bardzo często ludzie przechowywali je w formie talizmanu. 64. 145. należało przeciąć pępowinę na książce. 134. Ponadto na terenie Bochni „po urodzeniu dziecka. A. gdyby zaś je zakopała sznurkiem na dół. że teraźniejsze czynności związane z pępowiną mają związek z przyszłością dziecka122. pod chyżem domu. aby nitka do tego użyta. s. że dziecko będzie prymusem120. s. dziecko w epoce dojrzałości utraciłoby swą płodność”115. Oprócz tego dzięki pępowinie. Lud łańcucki. Cz. aby dziecko w przyszłości było mądre. Siarkowski. s. aby dziecko nie było dychawiczne. który miał im przynosić szczęście i ochraniać przed złem113. 114  Tamże. że przez to rozwiąże sobie i pamięć”118. s. póki uważnie chowany. 122  H. s. Lud rzeszowski.

s. „Pod względem towarzyskim – pisze Henryk Biegeleisen – odcięta jest położnica od swego otoczenia. zwyczaje. 376. podania. 134  H. 161. nie tylko nasze wieśniaczki. Geografja Polski. Biegeleisen. że dziecko. 110. . Henryk Biegeleisen pisze. red. Matka i dziecko. s. nie obcuje nawet z mężem. 92. jak i też religijnej. gdy niewiasta odbierająca nie użyje środków zaradczych. zwłaszcza mietlica (godło czarownicy)”128. 128  H. podania. Etnografia. Dr Nadmorski. Bystroń. s. nie powinna także wychodzić z chaty po zmierzchu132. 225. zabijają go i wyjmują serce. wraz z tańcami i melodyami.S. zachowuje milczenie. Matka i dziecko. Matka nie powinna też szyć. Etnografia. „gdyż w takiém polu nicby się nie urodziło”125. s. s. z. 31. Siarkowski. J. J. żeby dziecko „nie dostało kolek”127. Lud. chude i blade”130. zabobony. ani granicy wsi. Położnica. tłuste. nie wolno nawet spojrzeć na nie”134. Położnicy nie wolno było także. Kwaśniewicz. S. Gołębiowski.. odmienia dziecię. Kilka. s. w: Wiedza o Polsce. s. zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego. Biegeleisen. Kraków 1965. Pieśni. 131  M. Warszawa 1869. J. Etnografia. Położnica podlegała zarówno izolacji towarzyskiej. Zwyczaje rodzinne Łemków. Była to oznaka obawy przed rzuceniem uroku na 124  S. oprac. przesądy. w przyszłości zamieni się właśnie w strzygę (upiora)129. aby w tym czasie boginka (strzyga) nie podmieniła jej dziecka131. Na terenie naszego kraju matka nie mogła opuścić swojego domu ani na krok.164  MAGDALENA SYGUDA też woda w studni wyschłaby124. s. że położnica zachorowała. mogłoby to także sprowadzić grad126. 133  Kaszuby i Kociewie. Tak np. że „Nie wolno jej przecho- dzić niczyjej miedzy. 126  M. będąc narażona na działanie złych sił. 105. baśnie. a przynosi krzykliwe. wtedy „szukają potajemnie czarnego kota. Jeśli zdarzyło się tak. tak zacznie czarownica. boby się nie rodziło zboże na polu. oprac. Etnografia. s. Etnografja Polski. Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościennych porwincyach.S. R. 53. w niektórych częściach naszego kraju.S. która chorobę zadała. 89. 91-92. inteligencji nie pokazują dziecka obcym. s. Kozłowski. s. s. Baranowski. Reinfuss. zwłaszcza od mężczyzn zasłoną. 155-156. S. s. Matka i dziecko. 28. 129  K. w: Nad rzeką Ropą: zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego. Izolacja kobiety po porodzie była tak rygorystyczna. Lud polski: jego zwyczaje. Warszawa 1860. które urodziło się z zębami. Język. 130  Ł. że strzyga „w chwilach przyjścia na świat niemowlęcia. okien itp. zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich. 49. Gonet. Zieleniewski. H. 324. Ponadto wierzono. piękne. 127  W. Madzik. Warszawa [1932]. B. S. T. Matka i dziecko. Wiejskie kobiety obawiały się strzyg. nie odwiedza nikogo. aż do wywodu. powinna się przed nimi chronić poprzez zamykanie drzwi. Dmochowski. s. s. i S. 161. s. 125  W. Jak to serce powoli schnie. Życie. Zwyczaje. 132  H. s. 31. Bystroń. J. J. s. przekroczyć nawet progu własnego domu. O przesądach. Bystroń. K. Twierdzono. schnąć i umrzeć musi”133. tylko chwasty. Poznań 1892. III. doić krów. w swojej pracy. Bystroń. Siarkowski. s. Materyjały […] z okolic Pinczowa. Materyjały […] z okolic Pinczowa. Brylak.249. t. Biegeleisen. zalepiają gliną i powieszą w kominie. Poniatowski. F. Bardziej jeszcze przestrzeganą jest izolacja niemowlęcia. s. Warszawa 1830. nie wita się z nikim. że nie wolno jej było. bierze niepłaczliwe. zajmować się inwentarzem czy też pracować w polu. Biegeleisen. 161. 93. 161. kładą w gliniany garnek. które podobno dokuczały kobietom. ale także matki z t. będącym w ciąży. Radlińscy.

Wierzchowski. Biegeleisen. jak wałek”144. Była to uroczystość skromna i cicha. Kolberg. W. 109. Warto wspomnieć. 161. zabraniał natomiast tego zwyczaj ludowy. Etnografia. Okres izolacji położnicy kończył rytuał wywodu. W Mikluszowicach kobieta. s. Baranowski. przysłowia. s. W jednej z prac Oskara Kolberga można znaleźć informację. 142  O. muzyka i tańce. s. Trzeba zwrócić jeszcze uwagę na fakt. 136  H. gusła. Przesądy. gusła. gdyż obawiano się. to sprowadzi suszę na całą okolicę”143. Kolberg. położnicy nie wolno było „kumować. Kaliskie. s. muzyka i tańce. 80. pieśni. 69. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  165 matkę i dziecko. Krawczyk. gdy dziecko położnicy zmarło141. Lud. 135  B. Jak o tym pisze Wierzchowski: „Połóg odbywa się w izbie bez żadnej osłony wobec dzieci a nawet dorosłych dziewcząt i do położnicy schodzą się sąsiadki. „kładzie do kolebki wałek od ciasta. s. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 11 (1910). 259. idąc na wywód. 139  T. 156. s. B. S. Lud. przysłowia. mający miejsce zazwyczaj w 40 dni po porodzie. 144  R. W niektórych natomiast okolicach szła sama położnica z dzieckiem. Bystroń. s. 190. „Na wywód do kościoła – pisze Bohdan Baranowski – udawała się matka z dzieckiem w otoczeniu najbliższych członków rodziny. 93. s. 7. 110. Cz. Jego zwyczaje. Często chronić przed tym miała czerwona wstążka zawiązywana na ręce dziecka bądź przypinana do jego ubranka135. Tak samo jak kobiecie ciężarnej. Religia katoli- cka nie zabraniała wprawdzie w czasie wywodu wejść położnicy do kościoła. 93. pieśni. 123. w czasie której ksiądz błogosławił matkę i dziecko”140. J. obrzędy. Życie. 116. ani składać świadectwa. że „Gdy położnica wychodzi do wywodu ze swachą. szczęśliwy ojciec z tej okazji wydawał zazwyczaj przyjęcie139. Dlatego też dopiero po pokropieniu przez duchownego wodą święconą wchodziła kobieta. S.”137. s. obrzędy. ani być swachą. Jednym z nich było żelazo. s. Życie. 140  B. Materyjały.S. nie pozwalają jej przysięgać. częstując ją i siebie wódką i kaszą jaglaną z serem”138. że w ten sposób można narazić się na spotkanie z nieczystymi siłami136. J. Zdarzało się. s. Zwyczaje. aby dziecko było takie tłuste. zabawy. Matka i dziecko. s. Serya XXIII. sposób życia. Poznańskie. że wywód odbywał się nawet wtedy. W szlacheckim. cz. aż do wywodu chodzić do kościoła itp. Kolberg. Udziela. Biegeleisen. Serya XV. s. zabawy. 137  Tamże. że położnicę odwiedzano. O. 143  O. Ponadto „Jeśliby niewiasta zaniedbała w sześć tygodni po słabości pójść na wywód do kościoła. 112. mowa. Matka i dziecko. podania. przynosząc jej liczne prezenty. Zawiliński. Wyd. Biegeleisen. mowa. niosącą niemowlę. W okresie połogu kobiecie nie wolno było także niczego wypożyczać ani też przynosić. Dzieje. do kościoła. 168. znajdująca się dotychczas w drzwiach kościoła albo w babińcu. Bystroń. s. Tarnów-Rzeszów: Materyały etnograficzne. Jego zwyczaje. przeważnie tylko płci żeńskiej. 138  Z. 121. 110. sposób życia. . Ks. A. s. 141  H. s. Życie. Kraków 1890. 1. podania. Baranowski. że nie wszędzie położnica była izolowana od reszty społeczeństwa. że „Tylko matki nieprawych dzieci zwolnione od niego”142. Matka i dziecko. Szyfer. Baranowski. a niemowlęciu do kołyski145. Kraków 1882. W jednej z prac czytamy. W czasie połogu zwracano szcze- gólną uwagę na środki mogące chronić przed złem i urokami. 145  H. które kładzione było położnicy pod łóżkiem.

Gonet S. Poznań 1892. 1-129. Warszawa 1888.: Lud polski: jego zwyczaje. zabawy. gusła. środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w powiecie brze- skim. Siewierza i Pilicy. Matka idziecko. Brylak M. . „Materyały Antropologiczno-Archeo- logiczne i Etnograficzne” 9 (1907).: Dawne obyczaje i zwyczaje szlachty i ludu wiejskiego w Polsce i w ościen- nych porwincyach.. które miały pomóc kobiecie w przejściu tego jakże trudnego czasu odizolowania od społeczeństwa.S. Bibliografia Baranowski B.: Matka i dziecko w obrzędach.: Lud okolic Żarek. Biegeleisen H. sposób życia. zagadki i właściwości mowy. przesądy. red. zabobony. Reinfuss. 116. Przed ołtarzem. zwyczaje. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie” 2 (1896).: Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie Olkuskim. zagadki i pieśni ludowe w północnej części Prus Zachodnich. zabobony. jego zwyczaje. 247-258. Przeżytki tych pradawnych zwyczajów przetrwały jeszcze do naszych czasów. Biegeleisen. Warszawa 1947. 17-229. „Zbiór Wia- domości do Antropologii Krajowej” 11 (1887). Dmochowski F. podania. Siewierza i Pilicy. Warszawa 1830. pieśni. Monografia etnograficzna. t. Na Śląsku można było znaleźć u położnicy na piersi grzebień. pieśni. Warszawa 1994. t. 147  Tamże.: Kilka szczegółów z wierzeń ludu z okolicy Andrychowa. Madzik J. II. Fedorowski M. s. s.: Zwyczaje rodzinne Łemków. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 11 (1910). Kantor J. obrzędy.: U kolebki. 221-235. Warszawa 1860. Więk- szość wierzeń wywodziła się jeszcze z czasów pogańskich i na przestrzeni wieków uległa jedynie niewielkim modyfikacjom. podania.: Lud okolic Żarek. 48-106. Bystroń J. Biegeleisen H. zabobony. zabawy. Lwów 1927. Fedorowski M. Ciszewski S. 117.: Czarny Dunajec. ten sam przedmiot wraz z kłódką kładziono w Krakowskiem dziecku pod główkę147. Bystroń J. wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego.: Dzieje obyczajów w dawnej Polsce: wiek XVI – XVIII. Nad mogiłą. w: Nad rzeką Ropą: zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego. przysłowia. obrzędy. Język. I. Dr Nadmorski. 62-63. przysłowia. S.166  MAGDALENA SYGUDA »kładzie się na progu siekierę i ziele oświęcone na Matkę Boską Zielną w worku. s. s. jeśli urodził się chłopiec – w malowance (płótnie z deseniem).: Życie codzienne wsi między Watrą a Pilicą w XIX wieku. s. 331-334.: Etnografia polski. jeśli dziewczyna«”146. sposób życia. 146  H. II. podania. Warszawa 1969. Kraków 1965. R.: Przesądy.S. Lwów 1929. zabobony. „Lud. Gołębiowski Ł. s. Kaszuby i Kociewie. oprac. jego zwyczaje. Okresowi ciąży i połogu towarzyszyło wiele obrzędów i rytuałów. Warszawa 1888. gusła. zagadki i właściwości mowy. s. t. Gawełek F.

oprac. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 14 (1890). t. Krakowskie. 3-72. WIERZENIA I RYTUAŁY MAGICZNE LUDU POLSKIEGO  167 Kolberg O.: Lud. Kolberg O. Krawczyk T. pieśni. muzyka i tańce. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 7 (1904). Materiały etnograficzne. muzyka i tańce. Geografja Polski. Kraków 1890.: Lud. przysłowia. s. zabawy. s. 1. podania.: Przyczynek do lecznictwa ludowego. 145-251. Kraków 1882. s. „Lud. oprac. s. 3-61.: Wieś Mysłaków.: W szlacheckim zaścianku. w: Etnografia Polski: przemiany kultury ludowej. Red. Skulina. 1. Serya XV. s.: Lud rzeszowski. sposób życia. 3. mowa. Radlińscy.: Zwyczaje. obrzędy. Wawrzeniecki M. Wereńko F. Udziela. Szyfer A. Siarkowski W. obrzędy. Świętek J.: Lud łańcucki.: Borowa. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 10 (1886). „Materyały Antropologiczno-Archeolo- giczne i Etnograficzne” 10 (1908). mowa. zabawy. podania. 75-156. mowa. gusła. cz. III. zabawy.: Etnografja Polski. obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 6 (1907). Kaliskie. pieśni. baśnie.: Lud. s. podania. M.: Lud. Siarkowski W. Wilno 1858. w: Wiedza o Polsce. drobiazgi etnograficzne. gusła. sposób życia. s. 187-721.: Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Pinczowa. T. podania. Kolberg O. t.: Przyczynki do medycyny ludowej. Jego zwyczaje. gusła. s. pieśni. Kolberg O. II. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie” 11 (1905). Warszawa 1869. „Materyały Antropologiczno-Arche- ologiczne i Etnograficzne” 9 (1907). Wrocław 1981. 2. podania. Wierzchowski Z. pieśni. Udziela M. Moszyński J. przysłowia. Kwaśniewicz K. Kujawy. . Biernacka i in. sposób życia. pieśni. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 3 (1879). S. obrzędy. T. cz. obrzędy. przysłowia. 394-401. muzyka i tańce. cz. Kolberg O. 87-121. 116-323. „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 1 (1896). Saloni A.: Materyjały etnograficzne z powiatu Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicyi. 50-334. Olsztyn 1968. Wyd. Notaty ludoznawcze. muzyka i tańce. s. 230-239.: Lud. Serya III. przysłowia. Kraków 1884. Wrocław- -Poznań 1973. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 9 (1885). Jego zwyczaje. Udziela S.: Rady dla matek czyli sposób utrzymania zdrowia kobiety. mowa. obrzędy. Kolberg O. muzyka i tańce. s. 7.: Zwyczaje i obrzędy rodzinne. Kozłowski K. Jego zwyczaje. Lubelskie. Sanockie-Krośnieńskie. Serya VII. i S. Kolberg O. gusła. 89-126. 3. LI. s.. przysłowia. Warszawa 1867.: Tarnów-Rzeszów: Materyały etnograficzne. Saloni A. sposób życia. 191-334.: Lud. Materyały etnograficzne. zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego. sposób życia. Serya XXIII. cz. Warszawa 1874. wraz z tańcami i melodyami. Poniatowski S.: Materyjały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc. Warszawa [1932].: Dzieła wszystkie. zabawy. zabawy. Poznańskie. mowa. Warszawa 1993. W. „Materyały Antro- pologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” 11 (1910). s. Jego zwyczaje. podania. gusła. cz.: Materyjały etnograficzne zebrane z miasta Ropczyc i okolicy. Serya XVII. Pieśni. Jego zwyczaje. t. cz. Ks.

229-246. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” 16 (1892). R. s.: Słownik encyklopedyczny: medycyna. s. Zawiliński R.: Zwyczaje rodzinne Pogórzan. Kraków 1965.: O przesądach lekarskich ludu naszego.168  MAGDALENA SYGUDA Wójcik A. w: Nad rzeką Ropą: zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego. childbirth and postpartum in 19th century and in the early 20th century High mortality rate among infants and pregnant women has caused that the period from the moment of child’s conception to its birth was full of specific magic rituals. m. b. while on the other hand it was believed that pregnant woman or woman in postpartum period could have a negative influence on other people. Polish people believed that dark magic could harm both mother and her child. red. 252-267. . w.M. Due to that a variety of customs was created in order to protect both sides from evil forces. Reinfuss. Polish beliefs and magic rituals related to pregnancy. Zieleniewski M.: Przesądy i zabobony z ust ludu w różnych okolicach zebrane. 1997. Youngson R. Kraków 1845.

W niniejszym tekście chciałbym przedstawić kilka najważniejszych wniosków z tych badań. Ustaliła. Himmelweit wyróżniła trzy rodzaje oddziaływania mediów: 1) wpływ bezpośredni. 2  S. Kielce- Piotrków Trybunalski 1993. które mogą znacznie wpływać na obraz rzeczywistości i poczucie własnej wartości widzów2. który przejawia się w wielu bardzo trudno dostrzegalnych zmianach w różnych sferach osobowości. 2) kumulatywny. Szczególną rolę odgrywają tu seriale i telenowele. 3) podświadomy1.in. s. Warszawa 2001. że „wpływ” oznacza długotrwały proces. Media masowe. władza.Dariusz Hryciuk Rola filmu i innych mass mediów w kształtowaniu przekonań młodzieży lubelskiej na temat ideologii ezoterycznych. 372-374. Frycie. J. W celu uściślenia naukowego niezbędne jest krótkie wyjaśnienie określenia „oddziały- wanie”. H. który polega na stopniowym i systematycznym „bombardowaniu” odbiorcy określonymi treściami. akceptację lub odrzu- canie jakichś wartości oraz kreowanie obrazu rzeczywistości i poczucia własnej wartości. 28. s. Edukacja audiowizualna młodzieży szkolnej w Polsce i na świecie. . Prezentacja wyników badań empirycznych Czy media masowe a zwłaszcza film mogą skutecznie kształtować postawy i przekona- nia młodzieży na tematy związane z religią? Odpowiedzi na to pytanie szukałem podczas badań w ramach pracy doktorskiej. Kluczowym elementem tego oddziaływania jest wielokrotne powtarzanie określonych treści w celu wywołania odpowiednich zmian. m. Zmiany te mogą pójść jeszcze dalej i objąć normy oraz oceny moralne i estetyczne. 1  M. co w dalszej per- spektywie doprowadzi do zmian w głębszych i ważniejszych sferach osobowości człowieka. poglądach i postawach odbiorcy. Koblewska. Morozowski. Mnie najbardziej interesował wpływ kumulatywny. W niniejszym przedłożeniu używane jest zamiennie ze słowem „wpływ”. W 1962 r. Centralne miejsce w zagadnieniu relacji młodego odbiorcy do współczesnych mediów zajmuje kwestia oddziaływania. psycholog społeczny z Wielkiej Brytanii Hilda Himmelweit wyróżniła trzy rodzaje wpływu filmu i przekazów telewizyjnych na młodzież. rozrywka i biznes. Medioznawcy od lat obserwują mechanizmy wpływu medialnego oraz próbują zmierzyć rzeczywistą siłę tego odziaływania na odbiorców.

New Age i sekt? 2.  Czy istnieje związek między wiarą w Boga i uznaniem istnienia szatana a stopniem oddziaływania filmu na młodzież w zakresie okultyzmu. Składają się na to następujące pytania i problemy badawcze: 1. Jakie emocje wywołują u młodzieży filmy z gatunku horror (horror sataniczny)? 6. Poniższe badania prowadzone były metodą sondażową. 1. Sytuacja ta dotyczyła wielu dziedzin życia. 3.  Czy młodzież ogląda filmy podejmujące motyw okultyzmu. po pracy i śnie pozycję w hierarchii zajęć. a narzędziem badań była ankieta pt: Oddziaływanie filmu na widzów. że film należy do mediów niezwykle sugestywnych. Tab. Próba badawcza obejmowała 250 ankietowanych. Oni jednak byli zupełnie przekonani. pochodzi z filmów i nie odpowiada faktom. co wyraża się w poglądach odbiega- jących od stereotypowego myślenia na ten temat. Odbyły się one w 2010 r. Badacze są zdania.  Środowisko rodzinne (rodzice) stanowi barierę ochronną przed negatywnym oddziaływaniem filmu w zakresie New Age. i objęły cztery szkoły w Lublinie. że filmy w większym stopniu oddziałują na innych ludzi. kiedy uczniowie nie byli świadomi. Celem badań było stwierdzenie. okultyzmu i sekt. New Age i sekt? 3.  Filmy w sposób wyraźny wpływają na przekonania i upowszechnianie stereotypów wśród młodzieży na temat New Age. Pozwoliły one na stwierdzenie. w niemałym stopniu również teologii i aspektów niniejszej pracy. czy filmy oddziałują na młodzież w zakresie okul- tyzmu. New Age i sekt? W badaniach przyjęto następujące hipotezy: 1. że informacje zaczerpnięte z filmów są prawdą. którą prezentują na lekcji.  Czy filmy wzbudzają zainteresowanie młodzieży okultyzmem. New Age i sekt.  Młodzież wykazuje przekonanie. Bywały sytuacje. Powodem zajęcia się niniejszą problematyką były własne obserwacje lubelskiego śro- dowiska młodzieży szkół ponadgimnazjalnych z perspektywy nauczyciela. że każdy kontakt z mediami pozostawia w odbiorcy jakiś „ślad”. Rozkład próby badawczej ze względu na płeć Płeć Liczba Procent Kobieta 79 31.  Czy takie filmy pełnią funkcję informacyjno-poznawczą oraz instruktażową wśród młodzieży? 4.  W jakim stopniu młodzież asymiluje stereotypy płynące z filmów na temat okul- tyzmu. co stanowi trzecią. praktykami New Age i sektami? 5. że wiedza.6% Mężczyzna 171 68.170  DARIUSZ HRYCIUK Statystyczny obywatel rozwiniętego kraju poświęca mediom od 3 do 5 godzin dzien- nie.4% Ogółem 250 100% . 2. przy czym oni sami uważają się za odpornych na ten wpływ.

Ich poglądy dopiero się kształtują.2% mieszkańców Wieś 70 28% W jednym z pytań poproszono młodzież o opinię na temat tego. Wynika z tego niepokojący wniosek. Wykres 1. Berlinger. seria filmów Harry Potter. biała magia jest całkowicie bezpieczna. Może to być efektem banalizowania spirytyzmu i okultyzmu w filmach. Analiza treści wielu z nich ujawniła. reż. reż. Rozkład próby badawczej ze względu na miejsce zamieszkania Miejsce zamieszkania Liczba Procent Miasto powyżej 100 tys. Królestwo. że niemal 34% badanych nie ma zdania na ten temat. Dunne. L. że jedna z dziedzin okultyzmu. że łączna liczba zwo- lenników i obojętnych wobec okultyzmu i spirytyzmu jest większa niż grupa przeciwników. Osoby te wyrażają przez to swoją obojętność wobec tego zagadnienia. Dla 40% respondentów spirytyzm i okultyzm jest zagrożeniem dla życia i może doprowadzić do opętania. von Trier. natomiast z małych miejscowości do 100 tys. a nawet pomocne3. bezpieczne. Ponad 16% badanych uznało. Biorąc pod uwagę obiektywne niebezpieczeństwo płynące ze strony tych praktyk. reż. A. Szkoła czarownic. wynik ten świadczy o niewystarczającej świadomości młodzieży na ten temat. Jest to wynik tylko pozornie wysoki. .8% mieszkańców Miasto do 100 tys. Natomiast następne 10% ankietowanych uważa. G. tzw. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  171 Pod względem miejsca zamieszkania przeważali uczniowie z Lublina (57%). jakie mogą być kon- sekwencje zajmowania się okultyzmem i spirytyzmem. reż. Blair Witch Project 2. tereny wiejskie zamieszkiwało 28%. Tabela 2. J. Jakie mogą być konsekwencje zajmowania się okultyzmem lub spirytyzmem? 3  Przykłady takich filmów to: Totalna magia. Niepokojące jest. że okultyzm i spirytyzm w całości nie stanowi żadnego zagrożenia dla człowieka. mieszkańców pochodziło 15% ankietowanych. 38 15. 142 56. że ukazuje się te zjawiska jako niewinne. Fleming.

z zastrzeżeniem.6% w rzeczywistości zbrodnie z filmów Tak. Pwt 18.9-12. że jest to niemożliwe. Czy uważasz. ale robią to tylko ludzie z poważnymi 66 26. Kpł 20. Poglądy mło- dzieży na ten temat nie pozostawiają wątpliwości. np. że jest to niemożliwe 19 7. którzy dopuszczają możliwość kontaktowania 4  Katechizm Kościoła Katolickiego. że filmy pokazujące „czarną mszę” satanistów mogą zainspirować widzów do popełnienia w rzeczywistości ukazanych tam zbrodni. ale jedynie za pomocą praktyk okultystycznych lub spirytystycznych. Jr 29.8-9. że możliwe jest naśladowanie w rzeczywistości filmowych zbrodni. że film może być inspiracją dla czynów kryminalnych.31.27. Uznają tym samym. że zdarza się to rzadko.172  DARIUSZ HRYCIUK Pojawia się pytanie. pkt 2116. morderstwa? Odpowiedzi Liczba Procent Tak. że wszelkie praktyki magiczne. Kolejne 18% badanych było zdania. którzy mogliby naśladować 89 35. Łączna grupa tych. Pytanie ankiety brzmiało następująco: „Czy uważasz. . ale takie rzeczy zdarzają się rzadko 40 16. Poznań 1984.0% Nie. Niemal 33% badanych uznało. Wśród ankietowanych przeważyli zwolennicy poglądu. czy wierzą w możliwość nawiązania kontaktu ze zmarłymi. czy rzeczywiście filmy z gatunku horror sataniczny.4% W innym pytaniu ankietowani odpowiadali. morderstwa?” Tylko 8% respondentów uznało. Biorąc pod uwagę argumenty teologiczne.5-6. stoją w poważnej sprzeczności z wiarą4. Wniosek zatem z tego. Prawie 36% ankietowanych odpowiedziało.6% Nie mam zdania 36 14. uważam. że filmy pokazujące »czarną mszę« satanistów mogą zainspirować widzów do popełnienia w rzeczywistości ukazanych tam zbrodni. mające na celu nawiązanie kontaktu ze zmarłymi. Kpł 20.4% zaburzeniami psychicznymi Tak. że tylko ludzie z zaburzeniami psychicznymi mogą popełnić zbrodnie pod wpływem filmów. Kolejne 16% badanych dopuszcza taką możliwość. że kontaktowanie się ze świa- tem zmarłych jest możliwe. np. w którym najczęściej zawarte są treści okultystyczne. Katechizm Kościoła Katolickiego jednoznacznie podaje. Nieco ponad 26% uznało. Tabela 3. A 9% badanych stwierdziło. jest to niemożliwe. że zmarli przebywają między żyjącymi. mogą wpływać na widzów. 2117. że młodzież dostrzega dużą siłę oddziaływania filmu w odniesieniu do ludzi innych niż oni sami. Kpł 19. Czyny te uznane są przez Boga za jedne z najpoważniejszych przewinień wobec wiary a w Starym Testamencie karane z największą surowością5. są ludzie. W Piśmie Świętym istnieje wyraźny zakaz odwoływania się do zmarłych oraz wywoły- wania duchów. że inicjatywa takiego kontaktu leży po stronie zmarłych i czasem oni sami ukazują się żyjącym. że nawiązanie takiego kontaktu jest możliwe. 5  Por.

zadeklarowało jednocześnie. że 20% ankietowanych. Czy wierzysz w możliwość nawiązania kontaktu ze zmarłymi? Powyższe pytanie badało opinię. W związku z tym kolejne pytanie brzmiało: „Czy kiedykolwiek brałaś/brałeś udział w seansie spirytystycznym?” Pozytywnie odpowiedziało 23% respondentów. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  173 się ze zmarłymi. aby zbadać również. obejmujących po pierwsze – sferę przekonań. która leży w sferze przekonań. Ważne. Przeciwnicy tego poglądu stanowili 20% ogółu. Wykres 3. którzy przyznali się do uczestnictwa w seansach spirytystycznych. Niemających zdania na ten temat było 20% respondentów. w jakim stopniu pogląd ten przekłada się na działanie. że są osobami wierzącymi. Osoby te wykazują daleko idącą niekonsekwencję i niezrozumienie doktryny wiary katolickiej. W tym pytaniu zaobserwowano. Wykres 2. Czy kiedykolwiek brałaś/brałeś udział w seansie spirytystycznym? Analiza dwóch powyższych pytań. Przewaga zwolenników porozumiewania się ze zmarłymi jest wyraźna. pozostali nie uczestniczyli w takich prak- tykach. obejmuje 60% ogółu. ukazała stopień znajomości . po drugie – sferę działania w zakresie zaangażowania w spirytyzm.

co młodzież wie o spirytyzmie. Używano w nich tych samych przedmiotów. Trzeba teraz zastanowić się. W scenografii takiego rytuału dominują liczne świece. Innym filmem. pt: Królestwo (reż.8% . Jakie przedmioty są używane podczas seansów spirytystycznych? Przedmiot Liczba Procent Biblia 14 5. aż 53% badanych wskazało świecę. którzy podali jakąkolwiek odpowiedź.4% Nic 102 40. że ankietowani wymienią te przedmioty. która pragnie nawiązać kontakt ze swoim zmarłym mężem. Fleming). natomiast 23% spośród badanych próbowało tego dokonać podczas seansu spi- rytystycznego. W bardzo popularnym dramacie Uwierz w ducha (reż. dość charakterystyczny. Powodem zadania tego pytania było założenie badawcze.6% Inne 16 6. Zucker) zaprezentowana jest scena takiego obrzędu.6% Krzyż 9 3. W małym pomieszczeniu bohaterka-spirytystka przyjmuje klientkę. jaką rolę w tej kwestii odgry- wają filmy. W kolejnym pytaniu respondenci zostali poproszeni o wypisanie znanych im przedmiotów używanych podczas seansu spirytystycznego.8% Świeca 132 52. Przejawia się to w poglądach i wyobrażeniach. A.4% Rzeczy należące do zmarłego 11 4. co wyrażono w kilku scenach seansów spirytystycznych. jest Szkoła czarownic (reż. Dostrzegalna jest wyraźna zbieżność tego.4% Pentagram 4 1. Podobnych filmów jest dużo więcej. który w podobny sposób prezentuje seans spiry- tystyczny. L.2% Stolik 37 14. Wszystkie te przedmioty używane są podczas seansów spirytystycznych prezentowanych w filmach. gdzie ponownie widać świece.174  DARIUSZ HRYCIUK i akceptacji tej dziedziny New Age. stolik na środku pokoju i krzyż. Tabela 4. które najczęściej poja- wiają się w filmach. von Triera).8% Woda święcona 13 5. Drugim najczęściej podawanym przedmiotem był stolik (15%). jakie ankietowani mają na ten temat.6% Klucz 12 4. Przypomnę.4% Talerz 31 12. Wśród tych. który niemal w całości poświęcony jest tematyce kontaktowania się ze zmarłymi. Ponad 40% respondentów nie potrafiło wskazać żadnego przedmiotu. co prezentują filmy. J. z tym. stolik i pentagram. Ankietowani wymieniali również: talerz (12%) i tabliczkę ouija (8%). warto wymienić jeszcze jeden.8% Tabliczka ouija 21 8. Pierwsza scena tej produkcji przedstawia obrzęd przywołania duchów. że 60% ankietowanych dopuszcza możliwość kontaktowania się ze zmarłymi.

6% reguły Tak. W tym przedłożeniu przedstawię tylko dwa. Składa się ono z czterech stwierdzeń. Nawet wśród osób deklarujących się jako głęboko wierzące znalazła się grupa obejmująca 33%. wszystko zależy od sumienia poszczególnego człowieka. Mały Budda. Ward. reż. będąc częścią kultury hinduskiej. które jest centralnym punktem doktryny Kościoła katolickiego. której celem jest uwolnienie adepta z nieustannego cyklu wielokrotnych wcieleń i doprowadzenie go do nirwany – rozpłynięcia się w energii Absolutu.4% wykluczają się wzajemnie Tak. że najwięcej wskazań otrzymał relatywny pogląd. Glazer. 6  Przykładami takich filmów są: Narodziny. nie da się pogodzić jogi 40 16% z katolicyzmem To zależy od sumienia człowieka. Z odpowiedzi ankietowanych jednoznacznie wynika. Joga. jak również buddyjskiej. nie ma 64 25. Scorsese. Kundun – życie Dalajlamy. Tylko 16% ogółu uznało. że joga i wiara katolicka nie wykluczają się wzajemnie (29%). którzy reprezentują relatywny pogląd na temat jogi. Pogląd ten można określić jako skrajnie relatywistyczny. . joga i katolicka wiara w Boga nie 71 28. Byli i tacy. że jogi i katolicyzmu nie da się pogodzić. reż. Tabela 5. że w tej kwestii istnieje poważny brak świadomości i znajomości doktryny wiary katolickiej. musi zakładać jednocześnie wiarę w reinkarnację. stanowi 65%. Wynik ten pokazuje. joga w pewnych przypadkach może być 30 12% nawet pomocna w pogłębianiu wiary Nie mam zdania 45 18% Kolejne pytanie powiązane jest z zagadnieniem jogi oraz poglądami Ery Wodnika i dotyczy reinkarnacji. Czy można być wierzącym katolikiem i jednocześnie zajmować się uprawianiem jogi? Odpowieź Liczba Procent Absolutnie nie. Uznanie teorii reinkarnacji za prawdziwą wyklucza wiarę w zmartwychwstanie. Jest to pytanie wprowadzające do kolej- nego pytania na temat reinkarnacji. B. którzy stwierdzili. że nie ma reguły w tej kwestii. reż. Bertolucci. co jest zgodne z prawdą. Okazało się. V. które wyrażają stereotypy na te tematy upowszechnianie w filmach6. iż joga może być praktyką pomocną w pogłę- bianiu wiary (12%). Joga jest rodzajem medytacji. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  175 W następnym pytaniu poproszono ankietowanych o opinię. Zatem łączna grupa osób deklarujących się jako wierzące. Kolejne 26% bada- nych uznało. Między piekłem a niebem. czy można być wierzą- cym katolikiem i jednocześnie zajmować się uprawianiem jogi? Chodziło tu o zbadanie poziomu relatywizmu respondentów oznaczającego łączenie elementów pochodzących z tradycji religijnej chrześcijaństwa i New Age. reż. że nie rozumieją oni tej rzeczywistości. J. które reprezentują relatywne poglądy na temat jogi. M.

obecnym w religiach Dalekiego Wschodu”. 30%. Chodziło tu o uzyskanie większego stopnia pewności odnośnie do poglądów ankietowanych na ten temat. w tym aż 36%. Niezdecydowanych było 15%. że z tak postawioną tezą nie zgodziło się 54% badanych. do którego odnosili się ankietowani. omówionego wyżej. Można zatem uznać. największa różnica jest w przypadku osób niemających zdania – ok. Widać zatem. że grupa wierzących w rein- karnację stanowi ok. Niezdecy- dowanych było 30% (przy stwierdzeniu pierwszym grupa ta stanowiła 15%). Okazało się. że niemal wszyscy badani są wyznania katolickiego. Po śmierci każdy człowiek będzie miał nowe wcielenie Stwierdzenie drugie zbudowane jest na zasadzie antytezy do pierwszego. Ponad 46% ankieto- wanych zgodziło się z takim stwierdzeniem. Jednak grupa 30% ankietowanych. Wykres 4. Widać zatem. nie jest mała zwłaszcza. przez co wyrazili swoją dezaprobatę wobec reinkarnacji (przy stwierdzeniu pierwszym przeciwnicy stanowili 54% ogółu). Teza miała następujące brzmienie: „Reinkarnacja jest fał- szywym wymysłem. brzmiało: „Po śmierci każdy czło- wiek będzie miał nowe wcielenie”. 15%. Natomiast przeciwnicy tak postawionej tezy. którzy wierzą w reinkarnację. że wyniki porównawcze obu stwierdzeń są zbliżone. Zwolennicy reinkarnacji stanowili 30%. .176  DARIUSZ HRYCIUK Pierwsze zdanie. stanowili 25% (przy stwierdzeniu pierwszym było 30%). co jednocześnie ustawia ich w gronie zwolenników reinkarnacji. którzy absolutnie się nie zgadzają. że sceptyków wędrówki dusz było więcej niż uznających tę teorię.

Czy oglądałeś choć jedną część filmu o przygodach Harry’ego Pottera? Odpowiedzi Liczba Procent Tak (bez określenia części) 23 9. Okazało się. Tak duży odsetek tych osób nie dziwi. Dane z całego świata ukazują. Czy reinkarnacja jest fałszywym wymysłem.2% Tak (5 części) 2 1% Tak (wszystkie części) 83 33. Zdania były podzielone. Tab.2% Tak (1 część) 55 22% Tak (2 części) 21 8. że ta adaptacja filmowa cieszy się ogromną popularnością widzów w każdym wieku. W dwóch następnych pytaniach badano oglądalność i opinię respondentów o tej produkcji filmowej.8% Tak (4 części) 3 1. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  177 Wyk.4% Tak (3 części) 7 2. że większość ankietowanych (aż 78% ogółu) przyznało się do oglądania przynajmniej jednej części filmu o Harrym Potterze.K. 5. 6. czy – ich zdaniem – w filmach o Harrym . obecnym w religiach Dalekiego Wschodu? Jednym ze sztandarowych przykładów prezentowania treści magicznych i okultystycz- nych w filmie jest Harry Potter.4% Po premierze pierwszego filmu o przygodach Harry’ego Pottera w środowisku polskich intelektualistów odbywała się debata na temat propagowania treści okultystycznych przez ten rodzaj twórczości. Rowling zarzu- cała jej demoralizowanie i oswajanie młodych odbiorców z okultyzmem i spirytyzmem. W niniejszych badaniach zapytano młodzież. grupa przeciwników J.2% Nie 56 22.

A. Widać zatem. Pozostali ankietowani (30%) nie posiadają zdania na ten temat.K. Twoim zdaniem. G. . filmy o Harrym Potterze prezentują treści okultystyczne lub spirytystyczne? Ostatni już element filozofii New Age wielokrotnie wykorzystywany w filmach to motyw czarownicy. Rowling. czasem tylko używa magii do rozwiązywania trudniejszych problemów7. Czarownice z Salem. atrakcyjna i dynamiczna kobieta sukcesu. Blair Witch Project II. Tylko 15% respondentów dostrzega niepokojące treści w twórczości J. D. Analiza odpowiedzi wykazała. Współczesna czarownica to młoda. Hytner. Dunne. reż.K.K. reż. Po drugie. a ich argumenty nieprzekonywające. Mogą być dwa wytłumaczenia tego stanu rzeczy. G. do których w szczególności skierowany jest Harry Potter – nie podziela obaw ks. Jednocześnie nie obdarzają zaufaniem tych osób. J. Posackiego i innych przeciwników J. młodzi nie potrafią dokonać prawidłowej oceny treści. że ponad połowa badanych (54%) nie dostrzega żadnych wątków okultystycznych i spirytystycz- nych w omawianych filmach. Rowling. Mrick. Fleming. reż. Berlinger. Czy. Miller.178  DARIUSZ HRYCIUK Potterze prezentowane są owe niepokojące treści. apele i przestrogi przeciwników J. Wykres 6. Rowling były przesadzone. zmierzające do wyparcia starych i negatywnych konotacji związanych z czarownicą i zastąpienie ich nowymi zdecydowanie pozytywnymi. Po pierwsze. reż. reż. Blair Witch Project. Dostrzegalne jest tu wyraźne działanie twórców filmowych. N. które przestrzegają przed wątkami okultystycznymi w Harrym Potterze. A. Totalna magia. Czarownice z Eastwick. reż. dobrze radząca sobie w tym świecie. Wiedzie życie zwyczajne. które do nich docierają z ekranu. że młodzież – czyli ci. 7  Filmy podejmujące ten motyw to np. Szkoła czarownic.

Badacze ruchu WICCA widzą w nim tendencje do neopogaństwa i okultyzmu. który można określić jako WICCA. D. Magia i dzieci. nr 31.4% Czarodziejki – serial TV 156 62. Dunne 42 16. że młodzież chętnie sięga po filmy podejmujące ten temat. Tylko 20% badanych skojarzyło ruch WICCA z białą magią.8% Blair Witch Project II. s. czym zaj- mują się członkowie ruchu WICCA.6% Satanizmem 7 2.6% Nic 9 3. Tab. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  179 Tabela 7. Wyniki wskazują. Czym według Ciebie zajmują się członkowie ruchu WICCA? Odpowiedź Liczba Procent Brak odpowiedzi 181 72.8% Rozwijaniem osobowości 11 4. J. Myrick 62 24. że 72% ogółu nie wiedziało. Jest to zorganizowana grupa ludzi zainteresowanych prowadzeniem życia w harmonii z przyrodą oraz wykorzysty- waniem magii i pogańskich rytuałów. 8. Inne odpowiedzi nie uzyskały znaczących wskazań. reż. „Cywilizacja” 2009. nastoletnia czarownica – serial TV 186 74.8% Blair Witch Project. W ostatnim pytaniu tego działu poproszono ankietowanych o podanie. . Zaznacz tytuł oglądalnego przez Ciebie filmu lub serialu prezentującego postać czarownicy Tytuł Częstość Procent Sabrina. czy zjawisko to jest znane respondentom. Berlinger 59 23. Fleming 70 28% Totalna magia.4% Szkoła czarownic. reż. H. Członkinie WICCA bez wahania określają się mianem współczesnych czarownic8. G.4% Pogańskimi rytuałami 15 6% Inne 2 1% 8  Zob. jednak nie mają one większego wpływu na widzów. Chodziło tu o zbadanie. A. 117-121. Można więc wysunąć wniosek.4% Białą magią 49 19. reż. jak odpowiedzieć na to pytanie. Karp. reż.6% Celem niektórych filmów podejmujących motyw czarownicy jest propagowanie okre- ślonego stylu życia.

. Młodzież dostrzega dużą siłę oddzia- ływania filmu w odniesieniu do ludzi innych niż oni sami. Zaobserwowano również znaczący odsetek osób. W przekonaniu respondentów oddziaływanie filmu nie jest procesem przypadkowym. to jednak nie wpływają na młodzież w znaczącym stopniu. a nawet pomocne. morderstwa. Podejście do tych treści w rzeczywistości można określić jako naiwne i nieostrożne. którzy wykazują tendencję do poważnego relatywizmu religijnego. bezpieczne. Analiza odpowiedzi respondentów nie ujawniła żadnych zależności w obrę- bie takich zmiennych.K. Produkcje filmowe podejmujące temat reinkarnacji wpłynęły na przekonania ok. że osławiona seria filmów o Harrym Potterze nie oddziałuje na młodzież w takim stopniu. Okazało się również. Ponad połowa respondentów jest zdania. jak: płeć. Może to być efektem oddziaływania filmów. Dla 65% osób deklarujących się jako wierzące joga nie stoi w sprzeczności z wiarą katolicką. choć cieszą się dużą oglądalnością. że tylko 8% ankietowanych uznało za niemożliwe. Świadczy o tym fakt. bo aż 60% dopuszcza możliwość kontaktowania się ze zmarłymi. że filmy podejmujące motyw współczesnej czarownicy. okazało się bowiem. W części badań obejmujących elementy New Age zaobserwowano. 20% ogółu. że Stolica Apostolska ukrywa przed wiernymi jakąś ważną tajemnicę. np. Badania ujawniły. Analiza odpowiedzi ujawniała istnienie grupy ok. Duży odsetek badanych. że łączna liczba zwolenników i obojętnych wobec okultyzmu i spirytyzmu jest większa niż grupa przeciwników.180  DARIUSZ HRYCIUK Wnioski Filmy podejmujące treści okultyzmu i satanizmu bardzo silnie oddziałują na mło- dzież w sferze emocji. Stosunkowo duża grupa badanych zaznaczała. 30% badanych. Przykłady takich tajemnic dokładnie pokrywają się z prowokacjami. że nie ma zdania podczas odpowiedzi na pytania dotyczące tego obrzędu. że osoby te deklarują się jako osoby wierzące i jednocześnie uznają tezy z pogranicza spi- rytyzmu. ale świadomym działaniem reżyserów kierujących się określonymi motywacjami. Polega on na tym. w jakim spodziewali się przeciwnicy twórczości J. które prezentują poglądy zbieżne ze stereotypami upowszech- nianymi w filmach. Ukazuje się te zjawiska jako niewinne. jakie pokazywane są w niektórych filmach. które cieszą się popularnością w gronie młodzieży. miejsce zamieszkania i typ szkoły. Dużo większy stopień relatywizmu religijnego zaobserwowano przy temacie jogi. Może to być efektem banalizowania spirytyzmu i okultyzmu w filmach. aby filmy pokazujące „czarną mszę” satanistów mogły zainspirować widzów do popełnienia w rzeczywistości podobnych zbrodni. Row- ling. że ponad połowa ankietowanych nie potrafi z niczym skojarzyć pojęcia „New Age”. Wiedza ankietowanych na temat egzorcyzmów była niewystarczająca.

In the questionnaire the students were asked about their opinions and attitudes to New Age. Karp H. nr 31. The impact of film and other mass media on developing attitudes of the youth of Lublin on the esoteric ideology. The author is interested in this problem because his work as the catechist he noticed that the knowledge which students present on lessons in large part corresponds with the films and they are not conscious of this. rozrywka i biznes. Morozowski M. According to M. s. and if they believe in the reincarnation? The analysis shows that about 30% of the youth assumes that information from films are authentic and they believe them. 117-121. It was proved that each contact with media has a big impact on the viewers. Katechizm Kościoła Katolickiego. Presentation of the results of empirical research In the article Dariusz Hryciuk has written about research which shows influence of the media. Poznań 1984.: Media masowe. Koblewska J. „Cywilizacja” 2009.. Warszawa 2001.: Edukacja audiowizualna młodzieży szkolnej w Polsce i na świecie. władza. .: Magia i dzieci. They were asked also if they believe in the possibility of any communication between living and dead people. This article presents the results of research which were done in the schools in Lublin. the average Pole watches TV about 3-5 hours per day. Kielce-Piotrków Trybunalski 1993. Morozowski. ROLA FILMU I INNYCH MASS MEDIÓW W KSZTAŁTOWANIU PRZEKONAŃ MŁODZIEŻY  181 Bibliografia Frycie S. especially a film.

.

Absolwentka pedagogiki ze specjalnościami edukacja filozoficzno- -społeczna i praca socjalna i opiekuńczo-wychowawcza oraz etnologii i antropologii kultu- rowej. doktor. Karolina Kotkowska. doktorantka filozofii na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Studiował w uniwersytetach w Krakowie i Tuluzie. sekretarz Komisji ds. Aleksandra Jakóbczyk-Gola. Zainteresowania naukowe: antropologia filozoficzna i kulturowa. Stosunków Polsko-Czeskich i Polsko-Słowackich PAN/Oddział w Katowicach. mecha- nizmów manipulacji oraz mass mediów. Od 2007 r. Autor publikacji i artykułów na temat nowych ruchów religijnych. doktor nauk teologicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego na kierunku edukacja medialna. członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Wydział Etnologii i Nauk o Edu- kacji. sekretarz serii wydawniczej Transcarpathica. doktorant Katedry Teorii Literatury Wydziału Polonistyki UJ. Członek międzyna- rodowych stowarzyszeń skupiających badaczy ezoteryzmu i magii – European Society for the Study of Western Esotericism (Student Member) i Societas Magica a także Fundacji Badań Mniejszości Religijnych Atena. esoteric studies. adiunkt Uniwersytetu Śląskiego. adiunkt Akademii Humanistycznej w Pułtusku. Jego zainte- resowania badawcze koncentrują się wokół problematyki związków muzyki z literaturą oraz hermetycznych inklinacji w literaturze współczesnej. Od 2009 r. . jest koordynatorem Centrum Przeciwdziała- nia Psychomanipulacji w Lublinie.in. filozofia religii. Noty o autorach Tomasz Górny. ośrodka zajmującego się pomocą ofiarom sekt i grup destrukcyjnych. Publikował m. Dariusz Hryciuk. w „Ruchu Literackim”. „Pamiętniku Literackim” i „Kontekstach Kultury”. Andrzej Kasperek. pracuje jako asystent w Zakładzie Edukacji Filozoficzno-Społecznej na Wydziale Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego.

Agata Sowińska. KUL. dr hab. . Adama Mickiewicza w Poznaniu. dr. doktorant w Zakładzie Komparatystyki Literackiej i Kulturowej na Uniwesytecie im. absolwentka filologii włoskiej Uniwersytetu im. kulturoznawczyni. żona. doktorant. doktorant Instytutu Filozofii Uniwersytetu Łódzkiego. Zajmuje się przede wszystkim myślą Erazma z Rotterdamu oraz szeroko rozumianą kulturą intelek- tualną renesansu i reformacji. Uniwersytet Śląski. Od kilku lat prowadzi badania terenowe na Lubelszczyźnie. Magdalena Wójtowicz. zagadnień społecznych. historyk literatury polskiej. panna. Autorka książki: Kobieta: matka. Publikował m. Tomasz Sójka. absolwentka filologii polskiej i kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. magia w ujęciu antropologicznym. synowa i wdowa w przysłowiach polskich i włoskich (Łódź 2010). Zainteresowania badawcze dotyczą historii literatury XIX i XX wieku. poetyka tekstów folkloru. prof. doktorantka w Zakładzie Historii Kultury w Instytucie Kultury Polskiej UW. adiunkt Katedry Italianistyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. językoznawstwem kontrastywnym a także frazeo- logią i paremiologią włoską. Magdalena Syguda. Beata K.184  NOTY O AUTORACH Ada Łobożewicz. teściowa. w „Twórczości” i w „Folia Philosophica”. córka. Kierownik Katedry Literatury Modernizmu KUL. Sylwia Skuza. Wydział Filologiczny.in. Doktorantka w Zakładzie Kultury Polskiej Instytut Kulturoznawstwa UMCS. symbolika liczb. Jana Długosza w Często- chowie. etycznych i religijnych w sztuce oraz problematyki antropologicznej. Katedra Filologii Kla- sycznej: Pracownia Kultury i Tradycji Antycznej. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Dawid Nowakowski. doktorantka Instytutu Gistorii Akademii im. Obsulewicz. językoznawca. Zainteresowania badawcze: polska kultura tradycyjna. Zajmuje się semantyką.