Moñepyrũ

Ko tembiapo aichakata pe’ême mitos rehegua ha Pukarã,Ñe'ênga,
Maravichu ,Kujererã ha heta mba’e. aha’ãro ko tembiapo oikũmby
pe’ême.

1
Pombero
Pombéroje peteĩ karai karape hete haguepáva, pyhare osẽva
omondýi haguã ija’e’ỹvape ha oñangareko haguã ohayhúvare.

Oñemoĩje chupe tatakuápe ka'a, petỹ, eíra ha guaripóla jajehayhuka
haguã hese.

Ñañemoirũ ramo karai pyharére ikatúntema ñasẽ jaguata tape pytũ
ivaivévare, kuñataĩ porã, ñande kichiha, róga rekávo.

2
Teju Jagua
Hete ojogua umi teju tuichávape, ha oguereko pokõi jagua
akã. Kóva ha’e Tau ha Kerana memby ypykue. Hete tuichágui
ndaikatúi oipuru mbarete oguerekóva. Okaru yvakuéra, eirete
oguerúva chupe ipehẽngue Jasy Jatere.

Mbói Tu’ĩ
Kóva ha’e Tau ha Kerana memby mokõiha, hete mbói ha
iñaka tu’ĩ. Oje’émi hese
Ha’eha mba’e he’õ rerekuára. Avei ha’e pira, mbusu, ysapy ha yvoty
ñangarekohára.

Moñái
Kóva hina Tau ha Kerana memby mbohapyha. Ñu ha yvytu
jára, ipokovívare ha mondaháre oñangareko ha oipytyvõ.
Omondáva omono’õ Cerro Yyytykuápe, ko’ağa hérava Cerro Kavaju
Atyrápe. Avare Tume ohapyva’ekue itakuápe ha upe guive opyta
héra Moñaikuare.

Jasy Jatere
Kóva hina Tau ha Kerana memby irundyha. Ko mitã’i
yvágaicha hesa hovy asy ha kuarahy mimbícha iñakãrague sa’yju.
Oğuahẽvo asajepyte ndaje osẽ omosarambi mborayhu ha tetia’e.
Oje’e hese opívo oguataha ha oguerekoha ipópe ka’a rakã
pehẽngue ome’ẽva ichupe mba’ekuaaita. Oipurúva oguerokañy
hağua mitã oguaraháva ipehẽngue Ao-Ao.

3
Kurupi
Kóva hina Tau ha Kerana memby poha. Karia’y karape oikóva
asajepyte ka’aguýre
ñemiháme. Oikóje ohapera’arõ mitãkuña osẽva asajerei hógagui,
Kurupi ojuráne katuete ha ogueraha
ka’aguy hesakãhápe kapi’ipe rovyũ ha hyakuãvureíva ári orairõ
ombotarova térã ojuka peve.

Ao Ao
Kóva hina Tau ha Kerana memby poteĩha. Oje’e Ao Ao oikoha
kure ka’aguýramo ha ijatýha hendivekuéra; oiko hağua oñondive
kuimba’e ro’o rapykuéri. Ndaje kuimba’ekuéra ojehekýi hağua
Ao Aógui, ojupí yvyra raka rehe; ha upéicha jave Ao Ao ojo’o yvy ha
oity yvyra, ho’u hağua kuimba’e.

Luisõ
kóva hina Tau ha Kerana memby pokõiha. Ojogua peteĩ
jaguápe; ivai, hesa vera ha iñakãguasu. Pyharepyte vove oho
ojapajeréi te’ongue ári, upévare hesa’yju ha ine. Oĩramo kuña
imembýva pokõi kuimba’e, pe ipahaguéva ha’eva’erã katuete Luisõ.
Pyhare reñandúramo oñarõva ha opoko nde py ipo ro’ysãme, ha’e
Luisõ nemomarandúva nde ára paha

4
Pukarã
3 LEONES

Kachíke og̃uahë peteï ógape. Oñembo’y, omaña kyhyje ápe ha
pépe, ha upéi ojepopete. Osë óga jára ha Kachíke he’i chupe:
“Ndererekóipiko tres leones”.

Óga jára ombohovái Kachíkepe: “Hëe, areko tres leones”. Kachíke osë
he’i chupe: “Ndaikatuichénepiko eñapytimi mbohapyvépe, tahasa nde
korapy rupi ha upéi epoijey chuguikuéra”

OKA’ÚVA

Oka’úva oike ñemuháme ha he’i: “Aipota 10 lítro guari”. “Moöpa oï
hyrurä”, he’i chupe ñemuha jára. Ha pe oka’úva he’i: “Hendivevoi
reñe’ëreína”.

ADIVINADOR

Kachíke ojupi oikytï hag̃ua yvyra rakä. Upe jave ohasa upérupi Kalo
ha he’i chupe “Re’áta upégui reikytïrö yvyra nde py jokoha”. Añetehápe,
Kalo he’ipávo péango, Kachíke ho’a ha oúmakatu heseve yvýpe.

Upérö, Kachíke -ojehúvo hese Kalo he’iva’ekue chupe ojehutaha hese-
osë he’i Kalópe: “Ndéngo adivinador-ra’e”

OVETÄ APU’A

Tani oho gua’i retäme ha heta omaña rire, ojuhu ovetä oïmíva
guive ijapu’aha. Oporandu mba’érepa ovetä oïmiva guive ijapu’a ha peteï
gua’i ombohovái chupe kóicha: “Kuarahy ija porä hag̃ua ore rógape”

GUA’A

Peteï gua’i oike ka’aguýpe ha upeichaháguinte peteï guyra vaicha
oñe’ëva chupe ha osapukáiva: “¡gua’a!”. Nimbora’e gua’i ndoikuaaivavoi
pe guyra hérava gua’a ha ohendúvo gua’a ñe’ë, gua’i osë he’i chupe,
pochy reheve: “Erérire gua’i ne akäitépe rojapimo’ä”

5
Ñe'ênga (Dichos)
 Mberu ha mirón tapiáre
 Jagua ha mirón ndofaltái carrerahápe.
 A más que ivai, iporã ãgui.
 Che la y amboaku, ha otro okay'u.
 Mboriahu ha mbokajárente ho'áva rayo.

Maravichu (Adivinanzas)
 Maravichu, maravichu, mba’émotepa…

Ñapo’êramo hesápe okaru

 Maravichu, maravichu, mba’émotepa…

Peteî karai po’i oike ka’aguýpe ha osê iñakâ rehe ysypo

 Maravichu, maravichu, mba’émotepa…

Ikûre mante oguatáva

 Maravichu, maravichu, mba’émotepa…

Peteî kuña sa’yju oike kotýpe ha osê hova pytâ

 Maravichu, maravichu, mba’émotepa…

Ipoty itaju ha hi’a kuarepotî

6
Kujererã (Trabalenguas)
 Apyka puku kupépe apyta apuka puku.
 ype operere ype ype operere
 Kapi’i pororó pirukue opiriri opororo opururũ
 Lekaja ojoka mbokaja mbokaja ojoka lekaja
 Ava ovava ova ova ha ho’a

7
MOHU’Ã
Ko tembiapope ahecha ha aikuaa heta mba’e, aha’aro pe nde
momarandu ha pe heicha ñande mba’eteva.

8
Ndaijaiva

9
Arandukapurupyre
 www.wikipwdia.com
 www.abc.com
 www.wikipeta.com

10