VIŠER – Beograd

Audio i video tehnologije
Audioelektronika

Vežba 1
Osnovni merni instrumenti i oprema za vežbe iz audioelektronike

Generator signala
Osciloskop

Digitalni multimetar

Digitalni multimetar Sanwa 500a predviđen je za merenje: napona, struje, otpornosti,
frekvencije, temperature, kapaciteta i testiranje poluprovodnika.

Slika 1. Izgled multimetra Sanwa 500a

Osnovni elementi
Na slici 1 je prikazan izgled multimetra. Njegovi glavni elementi, značajni za merenja koja ćemo
raditi u okviru narednog ciklusa većbi su:

struje. Kod merenja napona. kapaciteta i testiranje poluprovodnika koriste se dva krajnja priključka sa desne strane. Za merenje struje koristi se jedan od dva priključka sa leve strane (označeni sa A i µA-mA) i negativni priključak COM. indikacija kratkog spoja i td) u okviru režima rada za merenje date veličine (napona. A. naizmenična vrednost. Merenje otpornosti Kod merenja otpornosti koriste se takođe dva krajnja priključka sa desne strane kao i kod merenja napona. Tasterom SELECT se odabere merna veličina „otpornost“ u kom slučaju je na displeju oznaka merne veličine u omima (Ω). indikacija ispražnjenosti baterija. Kada se radi o većim strujama onda treba odabrati priključak označen sa A a kad su u pitanju manje jačine struje (mA ili µA) onda treba koristiti priključak označen sa µA-mA. Selektor merne veličine (preklopnik 2) se postavi u položaj . Provera kontinuiteta Provera kontinuiteta ili kratkog spoja se obavlja na sličan način kao i merenje otpornosti. Jedina je razlika što tasterom SELECT treba umesto otpornosti odabrati znak . Preklopnik za izbor merne veličine i isključivanje i uključivanje instrumenta ima 11 položaja. Kada se nalazi u krajnjim položajima levo ili desno instrument je isključen. frekvencije. Taster za izbor režima rada za merenje frekvencije (označen brojem 3 na slici 1) može se akativirati kada je preklopnik 2 u položajima za merenje napona ili struje. Tasterom SELECT se potom odabere merenje jednosmerne (=) ili naizmenične (∼) vrednosti. Pozitivni priključak je desno i označen je crvenom bojom. Taster SELECT (označen sa brojem 7 na slici 1) sluši za izbor odgovarajuće merne vrednosti (jednosmerna vrednost. Negativni priključak ili masa (COM) je u tamnoj boji a odgovarajući priključni kabl je crne boje.1 – Priključci 2 – Preklopnik za izbor merne veličine i uključivanje i isključivanje instrumenta 3 – Taster za aktiviranje režima rada za merenje frekvencije 4 – Objekt merenja 5 – Displej 6 – Test kontakti 7 – Taster za izbor merne vrednosti Priključci se nalaze uz donju ivicu instrumenta. oznaka min-max vrednosti. Hz). oznak ajednosmerne i naizmenične veličine i td. Kada se radi o naponima male vrednosti (do 500 mV) onda se preklopnik postavlja u položaj označen sa mV. Kada postoji . ukupna vrednost. otpornosti. Pre početka merenja potrebno je selektorom funkcije (preklopnik 2) odabrati položaj za merenje jednosmernog ili naizmeničnog napona. Displej prikazuje vrednost merne veličine u digitalnom obliku i ima veliki broj pomoćnih funkcija kao što su: oznaka merne jedinice (V. Merenje napona Prilikom merenja napona koriste se krajnja dva priključka desno. U istoj boji je i priključni kabl. otpornosti). Pomeranjem preklopnika u bilo koji drugi položaj instrument se uključuje i vrši se izbor merne veličine. otpornost. Ω.

kontinuitet odabranog provodnima ili dela kola ili kada se radi o kratkom spoju između tačaka u koje su postavljeni test kontakti na priključnim provodnicima čuje se zvuk „bipera“. Paralelno osciloskopu povezati digitalni multimetar. pravougaoni). naizmenična. Pročitati maksimalne i efektivne vrednosti signala (sinusni. Kada se radi o većim vrednostima struje (do 10 A) treba koristiti prvi priključak sa leve strane označen sa „A“. Tabela 1. . Izmeriti multimetrom otpornost 10 otpornika iste zazivne vrednosti. Ako se radi o manjim vrednsotima struje (do 400 mA) onda treba koristiti drugi priključak sa leve strane označen sa µA-mA. Karaktersitčne vrednosti nekih signala 3. Merenje struje Prilikom merenja struje koristi se jedan od dva priključka na levoj strani i zajednički (COM) proključak. Selektor merne veličine treba postaviti u položaj „A“ ili „µA-mA“. Izmeriti otpornost dva otpornika R1 i R2. a brzina reakcije zvučnog indikatora manja od 100 µs. Povezati generator signala sa osciloskopom. Vrednost otpornosti istih otpornika izmeriti multimetrom i uporediti dobijene rezultate. Pročitati vrednost amplituda i frekvencija pojedinih signala. a tasterom SELECT odabrati tip merne veličine (jednosmerna. toleranciju i temperaturni koeficijent očitavanjem vrednosti njihovog „kolor koda“. Odrediti srednju vrednost dobijenih rezultata. pravougaoni). Za grupu od 10 različitih otpornika odrediti otpornost. Izračunati i izmeriti vrednsot otpornosti njihove paralelene i redne veze. trougaoni. ukupna). Rad na vežbi 1. 2. Proveriti dobijene vrednosti prema podacima datim u tabeli 1. Podesiti pojačanje kanala osciloskopa i vremensku bazu da se na displeju vide pojedini signali (sinusni. Prag indikacije kontinuiteta je između 20 Ω i 120 Ω. Koliko je minimalno imaksimalno odstupanje od ove vrednosti? Koliko je odstupanje srednje od nazivne vrednosti? 5. 4. trougaoni.

Nominalna snaga. Nominalna snaga otpornika. Ne treba zaboraviti da je nominalna snaga određena pod uslovom da temperatura ni jedne tačke otpornika ne pređe određenu vrednost (obično 70 oC). otpornici se sastoje od para priključnih provodnika i otpornog elementa.Otpornici Otpornici su neizbežni elementi kako u aktivnim tako i u pasivnim audio uređajima. Treba imati u vidu da se otpornost otpornika menja pri promeni temperature. Otpornost otpornika se takođe menja i usled delovanja skin efekta i uticaja sopstvene induktivnosti i kapacitivnosti (parazitni efekti). Relativni pad otpornosti je veći što je veća njena vrednost. zbog čega je njihov pravilan izbor od posebne važnosti. Stoga će u narednim glavama biti nešto više reči o karakteristikama pojedinih tipova otpornika koji se danas koriste. U osnovi. Nominalni radni napon otpornika zavisi od vrednosti njegove otpornosti R i nominalne snage P. Iznad ove temperature snaga otpornika opada.2) Za otpornike velikih otpornosti ovaj napon je ograničen dielektričnom čvrstoćom materijala u otporniku kao i veličinom i konstrukcijom otpornika i manji je od vrednosti dobijene iz izraza (1.specifična otpornost materijala otpornog elementa l. .Prilog 1 . Ovo je jedna od najvažnijih karakteristika svakog otpornika. respektivno. kao što su filtri u audiotehnici.1) S gde je: ρ . radnog napona. Za određene specifične primene. Otpornost otpornika opada na višim frekvencijama. Korišćenjem materijala različitih specifičnih otpornosti i formiranjem otpornih elemenata različitih oblika i dimenzija dobijaju se otpornici željenih karakteristika. Međutim. Otpornost se takođe menja i sa vremenom.2). Zavisnost otpornosti otpornika od temperature izražava se temperaturnim koeficijentom otpornosti  koji predstavl ja relativnu promenu otpornosti pri promeni temperature za 1oC i daje se u milionitim delovima po oC (ppm/ oC). vlažnosti i frekvencije. Radi postizanja visoke pouzdanosti. potrebno je raspolagati preciznim. data u vatima. i dat je relacijom U = P⋅R (1. poželjno je da snaga koju otpornik disipira pri radu ne prelazi polovinu njegove nominalne snage. S – dužina i površina poprečnog preseka otpornog elementa. Sopstvena induktivnost i kapacitivnost otpornika mogu biti od značaja na audio frekvencijama samo kod žičanih otpornika. dok uticaj skin efekta nije posebno izražen na ovim frekvencijama. Nominalni radni napon. stabilnim i malošumnim otpornicima. u opsegu audio frekvencija ovaj nedostatak otpornika može se zanemariti. predstavlja količinu toplote koju otpornik može bezbedno da disipira pri normalnim uslovima okoline. Osnovni parametri otpornika Otpornost otpornika je data relacijom: l R=ρ⋅ (1.

2b). Prema tipu otpornog sloja razlikujemo ugljen-slojne. Žičani otpornici. Johnson-ov šum je nezavisan od vrste materijala od kojeg je izrađen otpornik. Tipovi otpornika i osnovni elementi njihove konstrukcije Prema tipu otpornog elementa otpornike možemo podeliti u sledeće osnovne grupe: otpornici od mase (ugljeni). sl. Slojni otpornici se sastoje od otpornog sloja nanesenog u obliku spirale na izolacioni nosač (obično keramička cevčica). Ovi otpornici su većih dimenzija od ostalih i skuplji su. Kad se govoti o otpornicima velike snage misli se na snage od 1 W i veće. metalni. Šum kod otpornika nastaje usled dva uzroka i to usled termičkog kretanja molekula (Johnson-ov šum) i usled proticanja struje kroz otpornik ("strujni šum"). Otporni sloj kod cermetnih otpornika je od mešavine čestica metala i stakla ili keramike. slika 1. 1.1. Žičani otpornici velike preciznosti retko se primenjuju u audiotehnici. i cermetni) i žičani otpornici. Slojni otpornici. Pored toga otpornike delimo na stalne i promenljive. a razvrstavamo ih i prema tolerancijama i vrednostima nominalne snage.1a. Ovako izrađeni otpornici štite se lakom. Kod ugljenslojnih otpornika otporni sloj je od pirolitičkog ugljena a kod metal-slojnih od legure hrom nikla ili od nekog od plemenitih metala. Ovaj šum se povećava sa povećanjem otpornosti otpornika i povećanjem struje kroz njega a najveći je na niskim frekvencijama. . vezivnog sredstva i neorganske ispune (azbest ili liskun u prahu). Ovako formiran otpornik zaliva se u keramičko telo (sl. nutal-slojne i cermet-slojne otpornike. Otporni elemenat kod ovih otpornika. slojni otpornici (ugljeni. Provodna žica koja se izrađuje od nikl-hroma ili manganina namotava se na cilindrični nosač od staklenih vlakana. Kontaktni provodnici se zavaruju na krajeve provodne žice. Na krajevima su slojni otpornici završeni metalnim kapama za koje su zalemljeni priključni provodnici. Šum. sastoji se od ugljenog praha. Izrađuju se u tolerancijama od 1 – 20 % i imaju malu promenu otpornosti sa vremenom. od kalajisane bakarne žice. 1.2. Postoje dve kategorije žičanih otpornika. Priključni provodnici. Temperaturni koeficijent ovih otpornika je najčešće u granicama od ± 50 .1b. dok je "strujni šum" naročito karakterističan kod otpornika od ugljene mase. jedno su otpornici velike snage a drugo otpornici velike preciznosti. sl.± 100 ppm.1. Maseni otpornici. Njihova konstrukcija je izvedena tako. Detalji konstrukcije otpornika od mase(a) i slojnih otpornika (b) Promenom odnosa ugljenog praha i ispune dobijaju se različite vrednosti otpornosti.2a) ili u mineralni izolacioni sloj preko koga se postavlja aluminijumski hladnjak (sl.1. Na telo ovako formiranog otpornika nanosi se termo-tvrdi izolacioni sloj. a) b) Slika 1. utiskuju se u otporno telo otpornika na povišenom pritisku i temperaturi. da mogu da disipiraju toplotu.

2. Na većini audio uređaja se koriste rotacioni potenciometri. Imaju mali šum. naročito kod trimer potrnciometara. To su elementi sa tri izvoda od kojih su dva vezana za krajeve otpornog sloja a treći za klizač. Klizni audio potenciometar . slika 1. U promenljive otpornike ubrajamo potenciometre i trimer potenciometre ili trimere. Slika 1. visoku stabilnost otpornosti. veličini i prečniku osovine na kojoj se nalazi klizač.4.3. Oni se razlikuju po obliku priključaka. Razlikujemo ugljene.3. Ugao rotacije je najčešće 270°. Cermetni potenciometri su visokog kvaliteta ali im je ograničen vek trajanja. Potenciometri se dele na rotacione i klizne. Pomeranjem klizača po otpornom sloju menja se vrednost otpornosti između klizača i krajeva otpornog sloja. Potenciometri sa otpornim slojem od provodne plastike su izuzetnog kvaliteta. Različite izvedbe rotacionih potenciometara Ugljeni potenciometri su najnižeg kvaliteta i nalaze se uglavnom na jeftinijim uređajima. dug vek trajanja i dobre mehaničke karakteristike. cermetne i žičane promenljive otpornike kao i promenljive otpornike od provodne plastike.a) b) Slika 1. zalivenih u keramičko telo (a) i sa metalnim hladnjakom (b) Promenljivi otpornici. Detalji konstrukcije žičanih otpornikavelike snage. Slika 1.

Označavanje potenciometara na elektirčnim šemama Trimer potenciometre delimo i na jedno-obrtne i više-obrtne. Trimer potenciometri: a) i b) višeobrtni.5. Zbog ove činjenice višeobrtni trimer potenciometri imaju mogućnost finijeg podešavanja. c) i d) jednoobrtni Klizni potenciometri. Jedno-obrtni promene ukupnu otpornost za jedan obrt klizača (tačnije 270°) dok je kod višeobrtnih za istu promenu otpornosti obično potrebno deset obrtaja klizača. kada se nazivaju „regleri“ ili „faderi“.7. Zakoni promene otpornosti potenciometara Pošto se radi o elementima promenljive otpornosti ukupne tolerancije potenciometara nisu kritične i obično su 10 ili 20%.4. slika 1.a) b) c) d) Slika 1. se uglavnom koriste kao glavni regulatori nivoa signala na audio mikserima. Slika 1. Iz istog razloga ne moraju imati čitav spektar vrednosti koji . Otporni sloj je uglavnom izrađen od provodne plastike.5. Prave se u različitim dužinama od 30 do 120 mm hoda. Slika 1.

Zakon promene otpornosti potenciometara može biti linearni i logaritamski. 50 Ω.6.01. 100 Ω. 48. Potenciometri se na električnim šemama označavaju elementima prikazanim na slici 1. 20 Ω .46. 1k Ω. Vrednosti otpornika u jednoj dekadi za redove od E6 do E96 Označavanje otpornika Fiksni otpornici se označavaju kolor kodom. Tabela 1. Množilac. Vrednosti otpornika Vrednosti otpornika u okviru jedne dekade se dobijaju povećavajući prethodnu vrenost za isti procenat. Tako imamo redove E6. E12. Konačne vrednosti se dobijaju zaokruživanjem. koji označava broj nula koje se dodaju brojnoj vrednosti. 12. i td. od kojih svaka boja ima svoju brojnu vrednost. E48=1. Peti prsten označava . E48. tabela 1. 500 Ω. gde n predstavlja numeričku vrednost u nazivu reda (n = 6. 96. Podešavanje nivoa signala u audio uređajima obavlja se potenciometrima sa logaritamskim zakonom promene optornosti. Vrednosti promenljivih otpornika su date karakterističnom cifrom koja može biti 1. E12=1. E24=1. slika 1.1. 2k Ω.1. 24. E24. Prva tri prstena označavaju prve tri cifre u vrednosti otpornosti otpornika. Tako na primer u redu E24 imamo 24 vrednosti otpornosti u jednoj dekadi. E96 i E192. kako je prikazano u tabeli 1.7.02 i E192=1.). 10 Ω .1.05. odnosno faktor povećanja otpornosti se dobija iz izraza n 10 . Oznaka je nanesena na telu otpornika u obliku prstenova različite boje. Tako su faktori povećanja redom: E6=1.21.2. Broj vrednosti u jednoj dekadi može biti različit i ovaj broj nazivamo redom.imaju fiksni otpornici. 200 Ω. Što su tolerancije otpornika uže to je potreban broj vrednosti u jednoj dekadi veći. E96=1. 2 ili 5 u opsegu od 10 Ω do 10 MΩ (npr. 192). Četvrti prsten je množilac.

Prva dva broja označavaju vednost otpornosti a treći je decimalni množilac koji označava broj nula. Kod se sastoji od tri broja za oznaku vrednosti kapaciteta i slovne oznake za tolerancija.toleranciju a šesti temperaturni koeficijent otpornika.3.5% Blue 6 1M 0.25% Violet 7 10M Gray 8 White 9 Gold 5% Silver 10% Slika 1. Pored toga njihova .4. Tabela 1. Ocena kvaliteta otpornika Najvažnije karakteristike fiksnih otpornika sumirane su u tabeli 1. Označavanje tolerancija otpornika slovima Slovo B C D F G J K M Tolerancija (%) 0.7 kΩ. označava toleranciju od +/. U praksi se često pojavljuju oznake sa četiri i pet prstenova.5 1 2 5 10 20 Trimer potenciometri se najčešće označavaju brojno-slovnim kodnim sistemom.8. Tolerancije se tada označavaju slovima prema tabeli 1.1 0. 4k7=4.5%.39 Ω. Slovo J iza broja. kada su izostavljeni podaci o temperaturnom koeficijentu. slika 1. k (kΩ) i M (MΩ) da označe njen položaj i težinski faktor broja. Vidi se da otpornici od ugljene mase imaju visok temperaturni koeficijent i široke tolerancije. 5 i 6 prstenova Vrednosti otpornika mogu biti označavane i alfanumeričkim karakterima.3.8. Umesto decimalne tačke uobičajeno je da se koriste slova R (Ω).25 0.2. kod 473J = 47x1000 (tri nule) Ω = 47000 Ω = 47 kΩ. Kolor kod za označavanje fiksnih otpornika Color Digits [1-3] Multiplier [4] Tolerance [5] TC [6] Black 0 1 Brown 1 10 1% 100ppm Red 2 100 2% 50ppm Orange 3 1k 15ppm Yellow 4 10k 25ppm Green 5 100k 0.3. Na primer R39=0. Tabela 1. 22M=22 MΩ i td. prema tabeli 1. Označavanje otpornika kolor kodom sa 4. 47k=47 kΩ. Na primer.

Iz klase slojnih otpornika ugljen-slojni otpornici su najlošijeg kvaliteta. i ovde izbor pada na žičane promenljive otpornike.5. 10 ± 100 Sa prov plastikom ?? Kod ugljenih i cermetnih promenljivih otpornika moguće je kontinualno menjati otpornost a kod žičanih samo u diskretnim skokovima jer se klizač pomera sa zavojka na zavojak. 10. Slojni otpornici imaju uže tolerancije. imaju izvanrednu otpornost na klimatske stresove. 1/4. Međutim. koef. kao i kod fiksnih otpornika.otpornost se menja sa vremenom a imaju i značajan šum. kao što je recimo kod pasivnih zvučničkih skretnica. 20 0.± 50 ppm/oC. 0. Cermetni ili žičani promenljivi otpornici su stabilniji i pouzdaniji od ugljenih. kretnica visokog nivoa. ili kako ih još nazivamo. ugljen-slojni otpornici su mnogo bolje rešenje nego otpornici od ugljene mase. 0.1.5. stabilnost i pouzdanost. 1/2 ± 200 Metal-slojni 0. a izrađuju se i sa tačnošću od 0. 20 ± 50 .5. . 1/2. koef. 10. Njihov temperaturni koeficijent je oko 200 ppm/oC.5. 2 ± 1000 Ugljen-slojni 1 – 10 MΩ 2. Temperaturni koeficijent im je samo ± 25 . Stabilnost otpornosti im je lošija nego kod cermet. mada se ovi otpornici izrađuju i sa tolerancijama od 1%. 5. 5 1/8. Ipak. 10. 1/2 ± 25. Njihov temperaturni koeficijent je veći (tipična vrednost oko 100 ppm/oC). 5.5. minimalne parazitne efekte i visoku pouzdanost. 20 1. 1.25. 1. 2 ± 1000 Cermetni 100 – 1 MΩ 5. Tabela 1. 1 1/8.5. Ovi otpornici su bez konkurencije kada se radi o primenama gde je potrebna velika preciznost. 1/4. 1. Standardne tolerancije su 5%. 1. 1 ± 100 Žičani 10 – 100 MΩ 5.1 – 1 MΩ 0. 10. Tabela 1. Standardne tolerancije su 1%. 1 1/4. 1/2.± 100 Cermet-slojni otpornici su nešto lošijih karakteristika od metal-slojnih. Osnovne karakteristike promenljivih otpornika prikazane su u tabeli 1.4. a tačnost otpornosti ide čak do 0. Osnovne karakteritike fiksnih otpornika Tip otpornika Opseg otpornosti Standardne Nominalna snaga Temper. 20 1/8. Iako su im cena i dimenzije veći nego kod metal-slojnih ovi otpornici su nezamenljivi u slučajevima gde se radi o većim snagama. 3. 1/4.i metal-slojnih.1%.5.5%.± 50 Cermet-slojni 10 – 22 MΩ 0. manji temperaturni koeficijent i opšte uzev veću stabilnost. 10 0. 20 0. 2 ± 100 Žičani (velike snage) 1 – 100 kΩ 1. (Ω) tolerancije (%) (W) (ppm/oC) Ugljeni 110 – 10 MΩ 10. Na prvom mestu među njima su metal-slojni otpornici koji su robustne konstrukcije. ovo su najjeftiniji otpornici i upotrebljavaju se u električnim kolima gde stabilnost nije kritična. 5. (Ω) tolerancije (%) (W) (ppm/oC) Maseni (ugljeni) 1 – 100 MΩ 5. Kada se radi o većim snagama. Osnovne karakteritike promenljivih otpornika Tip Opseg otpornosti Standardne Nominalna snaga Temper. Žičani otpornici su takođe pouzdano rešenje. najmanji šum od svih vrsta otpornika.