Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 3

4 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 5

Arben P. LLALLA

Titulli: GJURMË TË LETËRSISË SË VJETËR TË SHQIPTARËVE
TË GREQISË 1860-1889
GJURMË TË LETËRSISË SË VJETËR TË Autori: Arben P. LLALLA, email: arbllalla@hotmail.com
SHQIPTARËVE TË GREQISË Redaktore: Teuta LLALLA
Copyright © Autori
1860-1889 Radhitja kompjuterike: Petrit Mënaj
Botues: Tringa Design, Prill 2006.
Ballina: Hartë e Epirit dhe detit Jon. E punuar nga Jan Jannsson dhe
I. Laurenber, botuar më 1650, gravurë. Gjendet në Bibliotekën e
Athinës.

Ndalohet ribotimi, riprodhimi, i plotë ose i pjesshëm, në mënyrë të
përmbledhur ose të perifrazuar i përmbajtjes së librit me çdo lloj
mënyre, mekanike, elektronike, fotokopjimi etj., pa marrë më parë
lejen me shkrim nga autori. Ligji 2121/1993 dhe rregullat e të Drejtës
Ndërkombëtare.

TRINGA DESIDN
Tetovë, 2006 Tirazhi: 500 copë

6 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 7

Libri u kushtohet përpjekjeve të shqiptarëve të
Greqisë që punuan dhe luftuan për ruajtjen dhe
pasurimin e historisë dhe gjuhës shqipe, ndër ta
veçojmë: Anastas Kulluriotin, Panajot Kupitorin,
Jorgo Maruga, Aristidh Kola etj.

8 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 9

shqipe, të botuar deri tani janë shumë të vegjël, për ta përfshirë
gjithë vokabularin e gjuhës së gjerë shqipe. Për arsye sepse në
këto fjalorë nuk janë përfshirë mendimet e gjuhëtarëve
shqiptarë nga trojet e vjetra shqiptare që janë banuar dhe
banohen ende nga njerëz të cilët vetëm ne mesin familjarë
arritën ta ruajnë gjuhën shqipe. Kështu, nuk janë përfshirë në
PARATHËNIE Fjalorët e Gjuhës së Sotme Shqipe fjalët shqipe që flasin
arbëreshët e Italisë, Zarës në Kroaci, arvanitasit e Greqisë,
Bullgarisë, Ukrainës, arnautët e Turqisë etj. Nuk janë përfshirë
as fjalët shqipe të vjetra origjinale që flasin shqiptarët e
Viteve të fundit janë botuar shumë shkrime rreth Maqedonisë e të Malit të Zi. Pra, duke qenë i vogël fjalori i
dokumenteve historike, për vjetërsinë e shkrimit shqip nga gjuhës së sotme standarde shqipe, pata vështirësi të mëdha për
studiues shqiptarë dhe të huaj. Por, deri më sot zyrtarisht të transkriptuar shkrimet e gjuhës shqipe me shkronjat greke të
mbetet “Meshari” i Gjon Buzukut, si libri më i vjetër i shkruar botuara në gazetat dhe revistat greke të shekullit XIX.
në gjuhën shqipe, me shkronja latine i vitit 1555. Studiuesit e Duke jetuar vitet e fundit në Tetovë, në ndihmë për
ndryshëm i mbeten mendimit, që dokumentet e shkrimit në transkriptim më erdhi e folmja e Malësisë së Tetovës dhe e
gjuhën shqipe duhet të jenë me shkronja latine. Mendimi im Rekës së Epërme, për shumë fjalë shqipe që përdorin
është se duhet vazhduar kërkimet e mëtejshme të shkrimeve të arvanitasit e Greqisë dhe unë nuk i njihja. Në të folmen e këtyre
vjetra në gjuhën shqipe të shkruara edhe me shkronja të zonave, gjeta ngjashmëri me të folmen e gjuhës shqipe që flasin
grekëve. Këtë mendim, unë e mbështes në lidhjet e vjetra që arvanitasit e Greqisë. Kjo lidhje e të folmeve mbetet një temë
populli shqiptar kishte me Greqinë e lashtë. më vete, që duhet studiuar në të ardhmen.
Duke pasur parasysh këto fakte, fillova të kërkoja nëpër Materialet e gjetura, këto shkrime me vlera historike u
arkiva të ndryshme gjatë kohës kur jetoja në Greqi. Nëpër përpoqa t’i përshat sa me mirë. Kushtet e mia për punë speciale
institucionet greke vështirësitë ishin të mëdha, kur bëhej fjalë në këtë periudhë kanë qenë tepër të vështira, por them se
për dokumente historike që i përkisnin të kaluarës dhe transkriptimi dhe përshtatja në gjuhën letrare ndoshta nuk është
lashtësisë së popullit shqiptar. Shkrime të vjetra të gjuhës e përsosur, mirëpo mendoj që sadopak do të vlejë në pasurimin
shqipe, me shkronja greke gjeta në arkivin e “Lidhjes së e gjuhës shqipe. Tek-tuk ka ndonjë pjesëz me shkurtime ose me
Arvanitasve të Greqisë”. Këto shkrime ishin botuar në gazetat ndonjë shkronjë jo të drejtë të parëndësishme, ndonjë shprehje
greke të shekullit XIX në gjuhën shqipe me disa fjalë greke dhe a fjalë që mund të mos jetë transkriptuar aq mirë, nga
italiane. Dhe, besoj se është e rëndësishme që këto shkrime moskuptimi. Duhej të këshillohesha më shumë me studiuesit
duhet të dalin në dritë që të studiohen nga studiuesit e arvanitas për disa fjalë dialektore, por besoj se në tërësi, për
ndryshëm, për pasurimin e historisë së kombit shqiptar. Për qëllimin e mirë të pasurimit me dokumente të reja letrare për
transkriptimin e këtyre shkrimeve ndesha vështirësi të mëdha, gjuhën shqipe kam arritur diçka me vlerë të nxjerrë në dritë.
për disa arsye: njëra ndër to është sepse nuk kemi të botuar deri Gjatë vështrimit më thelbësor të teksteve në këtë libër
më sot një fjalor të mirëfilltë të gjuhës shqipe. Fjalorët e gjuhës vërehet se nuk dominon vetëm njëri dialekt (ai i toskërishtes),

10 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 11

siç vërejnë disa nga studiuesit e deritashëm për të folmen e fjalën arvanitasi e përkthen në gjuhën shqipe shqiptar i vogël,
arvanitasve, por vërehet përfshirje e madhe e fjalëve që edhe fjalën arvanitika e përkthen në shqip gjuha shqipe, dhe fjalën
sot përdoren në dialektin gegë, që mund të mungojnë në fjalorin arvaniti e përkthen shqiptar1.
e gjuhës së sotme shqipe, mirëpo nuk është e thënë që të jenë Ndërsa, autori tjetër grek Kostandinos Papafili, që ka bërë
harruar. dy fjalorë Greqisht-Shqip dhe Shqip-Greqisht, fjalën arvanitas
Mendoj që mbi pasionin të dalë vlerësimi objektiv, shkencor e përkthen në gjuhën shqipe arbëresh2. Kurse, në fjalorin
i dukurive dhe fakteve që parashtroj dhe analizoj. Po botoj në Shqip-Greqisht, fjalën shqiptar e përkthen në greqisht
libër faksimilet e të gjitha materialeve historike që kam arvanitas3.
shfrytëzuar, me qëllimin e mirë, që t’i shfrytëzojë çdo Në gjuhën zyrtare të shtetit italian, fjalën arbëresh italianët
shkencëtar që do të merret me studimet historike-gjuhësore nuk e njohin, por arbëreshët që kanë emigruar në Itali nga
shqiptare. Me kalimin e kohës, e folmja arvanitase mbeti shumë Greqia dhe Shqipëria rreth shekullit XV i quajnë me të drejtë
larg dhe prapa gjuhës letrare-zyrtare të shqipes së sotme, por albanesi, që do të thotë në gjuhën shqipe shqiptar.
ajo, mbeti origjinale. Gjuha shqipe dhe folklori i tyre është një Pra, mendoj se gabimi trashanik që është bërë deri më sot
vlerë kulturore shqiptare që ka pasuruar mjedisin grek, por, në nga studiuesit dhe shkrimtarët e ndryshëm, që arvanitasit në
radhë të parë përmban diçka që u shërben drejtpërdrejt atyre, gjuhën shqipe i thërrasim arvanitasit ose arbërorët duhet të
kryesisht brezit të vjetër arvanitas. Dialekti dhe folklori ndreqet dhe të zëvendësohet me emrin që u takon shqiptarët
arvanitas, janë degëzime të kulturës shqiptare, të sjellë dhe gjuha shqipe.
kryesisht nga bartës fizikë që kohë pas kohe sillnin freski të Edhe unë, në këtë libër, për qëllimin e mirë, po i emërtoj
ambientit shqiptar nga vise të ndryshme në Greqi. shqiptarët e Greqisë me emrin që njihen nga grekët arvanitas,
Për transkriptimin e materialeve kam konsultuar alfabete të por, siç u tha më lart bëhet fjalë për një degë të popullsisë së
ndryshme, që përdorin arvanitasit, për të shkruar në gjuhën sotme shqiptare që jeton ndër shekuj në Greqinë e lashtë dhe
standarde shqipe. Por, në disa raste kam bërë edhe përkthimin flet në rrethin familjar gjuhën shqipe.
nga gjuha greke, për të gjetur sa më mirë fjalën e sotme shqipe.
Gjatë leximit të teksteve dhe librave të ndryshme nga autorë
të huaj dhe ata shqiptarë, kam vërejtur se shqiptarët e Greqisë i Autori
quajnë arvanitas ose arbërorë. Mendimi im është se këtu hasim
në kundërshtim me fjalorët e lartpërmendur, kur botohen librat
në gjuhën shqipe, fjala arvanit dhe gjuha arvanitase përkthehen
në gjuhën standarde shqipe, shqiptar dhe gjuha shqipe.
Ndoshta dikujt do t’i duket kjo e gabueshme! Por, mendimi
im është i bazuar në fjalorët shkencorë Greqisht-Shqip, dhe
Shqip-Greqisht të autorëve grekë. Kështu, çdokush që do të 1
Niko Gjini, “FJALOR GREQISHT-SHQIP”, Janinë, 1993, fq. 14.
lexojë fjalorët në fjalë do të vërejë që fjala arvanitas përkthehet 2
. , Fjalori “GREQISHT-SHQIP”,
shqiptar. Në fjalorin më të madh Greqisht-Shqip që e ka bërë Athinë, fq. 65.
3
profesori i gjuhës greke në Universitetin e Tiranës Niko Gjini, . , Fjalori “SHQIP-GREQISHT”,
Athinë, fq. 741.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 13 ALBANA2. Po aty. pra. Shqipëri. dallimi qëndron se si na thërrasin popujt e dhe fe. nuk është më i vjetër se rreth shekullit XV dhe kështu. arvanitas dhe perandorit bizantin. mirëpo. arbëreshët e Greqisë. fq. Bota perëndimore vazhdoi të përdorte emërtimin ALBANIA. kurse arvanitasit ortodoks të “Arbanez”1. afër arave. arbëreshë. e quanin krahinën nga Durrësi në Vlorë të vërteta si p. kurse atdheun e tyre e quajtën Arbëri. e bija e shkronjën B të alfabetit latin e lexojnë V. e cila. ato janë shqiptarë. dhe Azisë së Vogël. Arvanitasit. Aleksi I. Në fillim të shekullit XII. pra. Mbase. në historinë e saj të njohur. që ndodhet pas Durrësit. arbanë. Fjalë që emërton njerëzit të cilët punonin tokën. përmendi popullin “alban” dhe kryeqytetin e tij Albanopolis. duke qenë afër tokave pjellore. . ndërsa fjala arbana zyrtarisht nga shteti italian njihen me emrin albanesi. emërtimi arban. janë pjesë e kombit shqiptar të cilët ndër shekuj Ndërsa arbëreshët që u larguan për në Itali nga Greqia dhe jetojnë në Greqi. 1995. nga njerëzit që u morën me letërsi. në këngën e Rolandit në Që arbëreshët janë quajtur edhe me fjalën “greci” kemi fakte gjuhën frënge. historinë dhe letërsinë me shkronja që njihen si të helenëve. për herë të parë arbërës.12 Arben P. Të pakët janë njerëzit të cilët e njohin historinë e vërtetë të gjithmonë janë quajtur “arvanitas” nga njerëzit që shkruanin shqiptarëve të Greqisë. e ndërtuar pranë lumenjve. atdheu i tyre Arvanitias në gjuhën greke. rrjedh nga fjala ar+ban=arbanës. gjatë periudhës 150 vjeçare të kryqëzatave 1096- 1208. atëherë pse shqiptarët e Greqisë e quajnë veten e tyre arbëreshë deri në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit HYRJE XX. ku Durrësi u bë porti kryesor dhe rruga Egnatia u bë shtegu kryesor përmes Shqipërisë Qendrore. quheshin ilirë dhe më vonë albanë. dituri alban. arbanët. që të nxirrte në Kostandinopojë dhe më tutje në Lindje. Tiranë. Po të shohim qytetet e vjetra pellazge dhe ilire.sh. sepse grekët vendosur prapa Durrësit. të Në gjuhën greke. Kostandinopojës dhe të Egjiptit i quajnë “greci”. thirren arvanitas. kurrë nuk e quajtën atdheun e tyre Iliri dhe Albani. ndryshëm. kurse Emri arvanitas rrjedh nga fjala arbana. normanët. Arbëria e quajnë veten e tyre deri më sot arbëresh. 183. arvanitasit i shkruante se popullsia. e quante veten quajnë “arnaut” ose “arnavud”. duhet të jetë i vjetër njëlloj me emërtimin Shqiptarët e lashtë. që njihen me emrin arvanitas. edhe më tej njihen me emrin arvanitas?! Emri shqiptar. Ilirët dhe albanët vetëquhen: arbër. Por. Ana Komnena (1083-1146). Turqit. qyteza Hora e arbëreshëve në Palermo na e 1 2 Edwin Jacques “SHQIPTARËT”. njeri që punon tokën. Gjeografi i lashtë Klaud Ptolemeu (90-160).

14 Arben P. 3 “EKSKLUZIVE”. por më vonë u shënua me të drejtë “Piana Degli Albanesi”. Më tej këta shqiptarë të quajtur “greci” u vendosën përgjithmonë në Contessa Entella rreth vitit 1450”3. Një dëshmi tjetër rreth këtij emërimi na sjell gjeografi Siçilian Thommaso Fazello (1498-1570). gusht 2002. Prishtinë. shumë vite më parë. Kjo qytezë. fq. dhe një qytezë tjetër e banuar me arbëreshë në Avello të Italisë njihet sot me emrin Greci.71. shkruan se: “Shqiptarët që erdhën në fillim në Bisiri u quajtën “greci”. nëpër librat zyrtarë të shtetit italian shënohej “Piana Dei Greci”. . Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 15 dëshmon këtë.

nuk janë veçse. 2 “EKSKLUZIVE”. na romei. sikur të ishin grekë dhe jo arvanitas2. . Këtë gjë e besonin dhe Arbërisë nga pushtuesit sllavë dhe më vonë nga pushtuesit turq. Valë të tjera të mëdha të arvanitasit myslimanë sikur të ishin turq dhe jo arvanitas. kurse shqiptarët me emrin arvanitis. që në janë shumë të kufizuara ose mungojnë plotësisht. kulturore. politike dhe kulturore arvanitase na i ndihmesës së arvanitasve në krijimin e shtetit grek. dhe bullgarët. NGA HISTORIKU I SHQIPTARËVE TË GREQISË Vetë elenasit. në poemën e Rigas Fereos. Sot. evropianë dhe shqiptarë shumë figura që kanë ndihmuar për krijimin e shtetit grek. që i njohim nga disa historianë. në mënyrë të barabartë. mbizotëronte pikëpamja se jugut për arsye të pushtimeve të tokave të tyre në veri të arvanitasit në Greqi janë një racë e ulët. Strukturat shqip do të thotë: bullgarë edhe shqiptarë. tetor 2002. Kështu. pas krijimit të mbretërisë dhe më vonë të shtetit grek. morën emrin e përbashkët politik- kombëtar grek. nuk janë as minoritet. ideologu dhe Studimet për shqiptarët e Greqisë. Për mohimin e të ndritura heroike. mungojnë shumë dokumente me vlera të mëdha historike për Është e vërtetë. ”. i luftonin arvanitasit ortodoksë XIV. “GAZETA e Athinës”. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 17 Kryengritjen e vitit 1821. . parapëlqenin të quheshin romei dhe gjuhën e tyre romaikis. pra. Pra. për të mos thënë aspak. Pra. përplasën me arvanitasit myslimanë dhe luftuan kundër njeri- Arvanitasit e Greqisë nuk janë ardhës. fillimisht u paraqesin si minoritarë grekë ose si u pëlqen grekëve mohua raca. fuqitë e mëdha evropiane e shfrytëzuan duke i pagëzuar kryengritësit me emrin e përbashkët grekë për të realizuar Greqinë politike të sotme. arbërve në drejtim të Greqisë ka pasur në shekullin IV-VII dhe ndërsa arvanitasit myslimanë. në poemën e tij “Këngë arvanitas. për të mos dalë më Termi grek në shekullin XIX ka pasur domethënie politike 1 dhe jo atë kombëtare dhe gjuhësore siç e ka sot. Athinë. njiheshin dhe letrare arvanitase të mos dalin në dritë. fq. Kushtrimi” në një rresht të saj shkruan në gjuhën greke: burimet historike. Kështu. shtetërore greke janë kujdesur që burimet historike. që shumë herë arvanitasit ortodoksë u kombin e arbërit. arvanitasit. tjetrit. kulturore arabë. vetë arvanitasit. në shekullin XVIII dhe në fillim të shekullit XIX. janë shumë të pakta. elenasit. 78. fq. . vllehët. pasi nuk e njihnin historinë e të parëve të tyre. Disa historianë grekë. gjuhësore. 7 shkurt 2003. të gjithë kryengritësit e vitit 1821. ishin dhe janë ende në Greqi. Arvanitasit ortodoksë i luftonin Ata. . shpërngulje e disa principatave të arbërve të veriut në drejtim të Shumë dekada më parë. grekët e sotëm. Rigas Fereos (1757-1798). gjuha shqipe dhe çdo dorëshkrim i vjetër shqip i “vorioepiriotë”. ishte një luftë fetare. 13. Prishtinë.16 Arben P. shkruar me shkronja greke u konservua. që njihen me emrin frymëzuesi i Kryengritjes së vitit 1821. armenë edhe grekë. Kështu. letrare dhe muzikore 1 .

heronjtë e Kryengritjes së Adhami3. pjesërisht ishte fshehur që 90 ndër 100 heronjtë e Kryengritjes Në vitin 18506. fq. përveç që shkëputur përgjithmonë nga varësia e Fanarit të Stambollit. Dhimitër Plaputa. Hasan Bellushi. pra. vitit 1821. ishte kryeministër i Greqisë kryengritjes. Teodor Griva. arvanitasi Andoni Kryeziu. janë qenë tre arvanitas nga fshati Arvanitohori pranë Tirnovas. ata Kryezoti.18 Arben P. Ata ishin: Pano Joani. ”. të zakoneve të lashta. U Teodor Kollokotroni. shpalli Kishën Autoqefale Greke. ishin arvanitë4. Arvanitasit janë një realitet në shtetin Grek. Myrto Çali. “LUFTA E POPULLIT GREK PËR PAVARËSI-kontributi Dhimitër Grillo. Kështu. botim. Nikol Kristianika. duke i burgosur dhe shumë prej tyre u vranë Andrea Miauli. . mbështeti poshtërimet e skllavërisë. 1984. duke i Kostandin Kanari. 2003. Arvanitasit e quajnë veten e Më 1674. Marko Boçari. Gjeko Bei. të gjithë arvanitë”5. Zhan Zhiroj. politike dhe kulturore greke nuk ka kuptim Arvanitasit janë krijuesit e çetave të komitëve nën pushtimin pa qenien e racës shqiptare në Greqi. politikanë dhe historianë grekë. që hodhën baltë mbi disa figura Ago Myhyrdani. turk. mund të shpjegohet edhe nga fakti që arvanitasit nga vitet 1855-1875. këta luftëtarë trima. 1983. botim. në Kryengritjen e vitit 1821 bashkë me grekët kundër osmanëve turq. duke e kryesore të luftës Nacionalçlirimtare të 1821-shit. Ago të shquara arvanitase të 1821. 4 6 Kalendari i vitit 1984 “ ”. por ishin kryetarët e parë të shtetit grek të posalindur. Që arvanitasit mbajtën peshën kryeministër. Bullgari. 3 5 Koli Xoxi. Hartuesit e statusit të shoqërisë greke se: “Kleftët e fushës si këtu (në Atikë) ashtu edhe në More. Noti Boçari. Athinë. që ruajtën jo vetëm të vërtetën e mosnënshtrimit dhe liridashjes. Nikolao në pabesi mbas themelimit të mbretërisë greke. Athinë. Athanasio Shkurtanioti. Ata kanë luftuar valleve dhe këngëve popullore të tyre. quajtur tradhtarë. u bë i mundur bashkimi i Shtatë Ishujve ishin një popull luftarak. Vasiari. Është fakt. Kiço Boçari. hodh baltë mbi disa figura të shquara heroike të Kryengritjes Laskarina Bubulina. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 19 kurrë dhe për t’i mbuluar përgjithmonë pluhuri i harresës. ÇLIRIMTARE TË POPULLIT GREK” Tiranë. kërkonin që t’i prisnin rrënjët arvanitase në Greqi. ishin pjesa dërmuese e popullsisë në Greqi në periudhat e Kur arvanitasi Dhimitër Vulgari. Kryeministri Dhimitër Vulgari. Anastas Gjirokastriti. fuqishëm kryengritjen e ishullit të Kretës për t’u bashkuar me Disa nga arvanitasit heronj të Kryengritjes të vitit 1821 të. që ishin arvanitas. 115. Janaq Arvanitasit. por edhe të kulturës. “ARVANITËT DHE SHQIPTARËT NË LUFTËN shqiptar” Tiranë. 1991. Andoni Kryezi. fq. “Lidhja e Arvanitasve të Greqisë”. Kiço Xhavella. Konsulli anglez në Athinë. Tahir Abazi. shqiptarë. Gjeorgjio Karaiskaqi. tashmë nuk mund të diskutohet edhe pse deri tani që drejtuan Greqinë drejt ndërtimit të jetës evropiane. jo vetëm me armët e tyre luftuan për pavarësinë e Greqisë. 51. dhe shumë e shumë shqiptarë të tjerë. Por. për formimin e shtetit grek. greke të vitit 1821. Sulejman Meto. kur ishte së vitit 1821-it. nuk ia arritën këtij qëllimi dashakeq. Dhimitër Vulgari. thoshte tyre zotër të Greqisë. krenaria e të cilit nuk mund të lejonte me Greqinë. “Lidhja e Kalendari i vitit 1983 “ Arvanitasve të Greqisë”. Odise Andruço. muzikës. sepse jeta historike. ishin: Gjeorgjio Kundurioti.

Piktorë të huaj. pasi u zgjodh Kryetar i shtetit Mënyra e jetesës dhe veshja arvanitase ka tërhequr grek (1925-1926). Diomidh Qiriako. Nga kryetarët dhe kryeministrat e Greqisë që dolën nga frymëzuar nga lloj i mënyrës së jetesës dhe veshjes arvanitase. Gizi. më 18857. Spiridon Doda. Teofil Vorea etj. akademikë. nuk ishin vetëm piktorët e huaj që u i Ri Kollokotroni. Niko Engonopulos. Nga gjiri i familjeve arvanitase dolën shumë intelektualë të Niko (Gjika) Haxhiqiriako. Maksim Miçopulos. Thanasi Çinko. shumicë dërrmuese arvanitase si ishulli i Hidrës. Jani vizitorëve të shumtë por. duke ndërtuar godinën e Akademisë Piu II. Gjergj Sotiriu. që janë zemra e Greqisë së lashtë. i cili i bëri një dhe Epirit. shpërnguljet me dhunë para. piktorë etj. politikanë. Bukura. dolën shumë piktorë. 1985. veshja dhe figura e luftëtarit Për krijimin e shtetit grek. disa prej tyre me profesorët e parë që themeluan Akademinë e Athinës ndërsa famë botërore. Më 1859 filluan punimet e shekullore e kombit të arbërit për liri. mbret i Albanisë dhe i Maqedonisë më 1458. e vazhdoi dhe e mbaroi veprën gruaja e tij. etj. Andoni Kryeziu. Andrea Kryeziu. duke lënë trashëgimtare vetëm dy vajza dhe. Disa nga këta piktorë arvanitas vdes. Athinë. Jorgos Papadhopulos etj. në bazë të me famë janë: Polikron Lebeshi. Kiço Xhavella. 1986. Ifigjenia Sina. për ndërtimin e Akademisë më 15 prill 1876. “Lidhja e Arvanitasve të Greqisë”. Gjeorgji mbushën tablotë e tyre me këto tema. botim. Taso Haxhi. Emanuil Repili. Sotiri Shqipi. që nga gjiri i tij kanë dalë heronj.20 Arben P. Stamati Lazeru. Vasil Malamo. 7 8 Kalendari i vitit 1985 “ ”. Kështu. Eubea. një popull me shpirtin luftarak dhe artistik. Niko Voko. Vasil Egjiniti. Kaburoglu. fara arvanitase veçojmë: Joani Kapodistria. Dhimitri dhe banohen edhe sot nga arvanitasit. Petro Vulgari. Kostandin Horemi. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 21 Gjenerali Teodoros Pangallos. Buzani. frymëzuan nga mënyra e jetesës. Simon Sina nga trojet e tyre shekullore etj. si dhe lufta së Athinës e cila është edhe sot. gjitha drejtimet për përparimin e Greqisë. Pavlo Kundurioti. Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. ”. Biskini etj. Aleksandër Diomidhi. Aleksandër Zaimi. Kundurioti. Angjelo Gjini. të vite. Eleni Bukura. arvanitasit kanë ndihmuar në të arvanitas ose shqiptar. muzetë e mëdha të Evropës dhe kanë tërhequr vëmendjen e Aleksandër Koriziu. u arritën shumë marrëveshje të rëndësishme vëmendjen e shumë studiuesve të huaj që kanë vizituar në fushën e politikës dhe kulturës me shtetin shqiptar në ato Ballkanin në shekujt e mëparshëm. Athinë. Temat frymëzuese të këtyre piktorëve të investuesi i ndërtesës së Akademisë së Athinës ishte shqiptari i mëdhenj arvanitas ishin betejat fitimtare të princit të Arbërisë pasur nga Voskopoja e Korçës Simon Sina. dhe janë banuar Diomidhi. Jani Kuçi. Athanas Shumë tablo me portretin e luftëtarit arvanitas gjenden nëpër Miauli. “Lidhja e Kalendari i vitit 1986 “ Arvanitasve të Greqisë”. Alqi Gjini. Arvanitasit ishin Nga fara arvanitase. . Jani Altamura testamentit të tij. Të gjithë këta piktorë të mëdhenj me famë kanë prejardhje shqiptare shquar që u bënë akademikë të Akademisë së Athinës si: ngase kanë deklaruar vetë që janë nga zonat e banuara me Dhimitër Egjiniti. Aleksandër Atikia8. i njohur edhe nga papa dhuratë të madh Greqisë. botim.

botuar në vitin 1878 në Aleksandri. e cila kaloi tek brezat e Qipro. 1988. baza e saj. tërën. është fryti i një pune gjerë të popullatës arvanitase. . Dhe kjo është një nga punët me anë të së cilës duhet Një dëshmi që kemi nga P. dhe në librin “Arvanitët dhe prejardhja e grekëve” të kaçake”10. këngët popullore greke. fq. fq. Dy këngë që këndoheshin nga arvanitasit dhe nëpër bibliotekat private të disa intelektualëve arvanitas. Joti që shkroi “Historinë e Shtatë të mbërrijmë dhe të zgjerojmë horizontet tona edhe më tej por. gjuhën në kujtesën e vet. sepse. 9 Fjala e Aristidh Kolës në Biografinë e CD “ARVANITIC SONGS”. Në këngët arvanitase të Suliotëve nuk kishte Nga kërkimet e mia tetëvjeçare nëpër arkivat historike greke asnjë fjalë greke. . nuk e lanë të tjerët që gjuha shumëvjeçare të mundimshme dhe të lodhshme e cila përmban shqipe të shkruhej! Kështu. Athinë. Disa strofa të poemës. Poema e shkruar. heronjtë e tyre. autorit Aristidh Kola. Bëhet fjalë për një vepër e përkasin teksteve të këngëve dhe poezisë së lirikave të vjetra cila vjen të mbushë një boshllëk të madh. kur pastronin armët. përmenden Kështu u bë greqizmi gjuhësor. por me shumë me titull “Attika und seine Heutigen” ndër të tjera shkruan: greqizma. populli arvanitas zgjodhi rrugën e në vete jo vetëm një njohje të thellë të antologjisë së gjuhës. por mbi të gjitha është hedhur popullore. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 23 është e natyrshme të shprehej edhe në vargje poetike letrare. 210. pra të poezia muzikore popullore arvanitase është e regjistruar dhe kjo njeriut të lirë prej një shpirti të pathyeshëm dhe të ndjenjës më e pakta e asaj që ekziston. u janë përshtatur librin e Kostandinos Biris ”Arvanitasit Dorjenët dhe Grekët e këngëve të vjetra arvanitase të dashurisë. Suliot. ”. 1996. Në Në tetor të vitit 2002. gjenden në librin me titull “Bleta Shqiptare” të autorit gjeta disa tekste poetike. por të kënduarit për të ruajtur gjuhën e tij. Kjo antologji. ku u flijua në këtë mënyrë luftëtarët arvanitas që morën pjesë në luftë kundër turqve në kënga e vjetër epiko-lirike arvanitase. Por. shekujt e kaluar. . ka mbi 41 strofa. me vlera të mëdha historike dhe kulturore shqipe është interesante për faktin se nuk shkruhej në masën e për kombin e arbërit. këndonin këngët arvanitase për ka të botuar e as nuk është zbuluar deri më sot. në veprën e tij luftëtar. fq. dashurinë dhe të tipit kaçak. 11 THANASSIS MORAITIS. Athinë. gjermani Arthur Milchkofer. Në vargjet e poemës. Manoli Blesi në gjuhën italiane. na vërteton se Suliotët që ishin në përmbledhje të letërsisë arvanitase në një antologji letrare nuk Korfuz9. për herë të parë i gjejmë në “Nga ç’di unë. gjuhës shqipe. përveç strofave të botuara në librin e Kostandin Birit dhe Aristidh Kolës. më në fund kënga dhe arvanitase. 4. Mënyra se si është ruajtur gjuha një libër shkencor. edhe ky qëllim botoi antologjinë e parë të teksteve të këngëve arvanitase të dashakeqës nuk u arrit. në italisht nga arvanitasi Manoli Blesi rinj në variantin grek dhe kështu u njoh duke humbur identitetin më 1571. Këngët arvanitase u edhe të njohjes së thellë muzikore. por deri më sot nuk e kam gjetur të e saj të vërtetë shqiptar. lirisë dhe atyre rinj“. kërshëndella dhe vjersha satirike. Thimi Mitko. 3. Ishujve” të vitit 1866. këngë për lirinë. populli arvanitas diti ta ruajë Greqisë me titull “Antologjia e këngëve arvanitase të Greqisë”. “ 10 Po aty. Njëra nga këto poema është shkruar në vitin 157111 nga poeti Në vitin 1891. i bëhej një luftë e ashpër për ta muzikologu dhe këngëtari i njohur arvanitas Thanasi Moraiti zhdukur nga kujtesa e popullit të saj.22 Arben P. pas një pune 17 vjeçare kërkimesh.

24 Arben P.. 41 Dhe hymë në dimër do të rikthehemi në verë me këtë shoqëri kaq të mirë të Kalorësve dhe të Qitësve trima dhe luftëtarë të zotë siç bënin dhe me të vjetrit tanë O të varfër Luftëtarë12. . Petro Bua dhe Stamatë që së bashku porsi Maçok shkonin të gjithë në grackë. 5 Ku është Shtini dhe Kanaqi.. 12 . Lopësi dhe Barbati me Andruço mustaqelliun. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 25 O të varfër Luftëtarë. O të varfër Luftëtarë..... 211. . fq. si do t’ia bëjmë nga këtu dhe mot të shkojmë me këmbë gjer në Qipro të luftojmë tok O të varfër Luftëtarë 4 Ku është tani Kelmendi madhështor Kapedan i Ushtrisë dhe ai i Gërbeshi burrëror që i bëri turqit me u dridhë bashkë me Gjinin e Frasqisë Mbushur shpirt e fshehtësi. thinë. 1996. “ ”.. Meksi.

masa e gjerë e popullit të saj. shumëvjeçar në Greqi. Gjuha shqipe. është kënga. Gjuha jonë vetëm thuhet mund të rrezikonte të humbiste gjatë shekujve. të cilën edhe e mësoi gjatë qëndrimit të tij Meqë nuk dimë të shkruajmë. shërbeu në flotën detare mjaftohemi me të folur. këngët e kreshnikëve që të mos harrohet gjuha. një gjerman. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 27 kujtesa jonë kështu ruhet Askush nesh nuk dinte të shkruante. Një tjetër këngë është: GJUHA SHQIPE NËPËR SHEKUJ Arvanitasit këndojnë. Në një tjetër thonë: Kështu. bëmë këngë këshillat e urta stërgjyshërit tanë arbër krijuan ninullat. Një nga mënyrat e rruajtjes së gjuhës. i quajtur Karl Teodor Reinhold. vargjet e mëposhtme: Në vitet e para të krijimit të shtetit grek. këtë gjuhë e flisnin njerëzit e pashkolluar. Pra. greke. flasim brenda në rrethin familjar. Vargjet e këtyre këngëve tregojnë qartë dhembjen e Kështu. Aty. prandaj arriti të përcillej nga brezi në brez. duke mos u shkruar. është gjuha shqipe. mik i Greqisë. Gojë më gojë ruhet jeta Deri në shekujt e mëparshëm gjuha shqipe nuk shkruhej nga me këngët e vërteta. përditshme. ishte gjuhë e jetës së por me këngë di ti ruajë. që në atë kohë ishte gjuha e kuvendeve në flotën . por i bëmë këngë dhe u ruajtën goja-goja deri më sot kujtesa jonë e gjallë mbet. gjuha shqipe ishte gjuhë popullore dhe jo gjuhë letrare e fetare. dhe vajet. Rainhold. të humbiste nuk e lanë që të shkruhet origjinalitetin e saj dhe emocionet shpirtërore. e mësoi me këngët dhe me vajet gjuhën shqipe. nuk përbënte gjuhën e shkollimit. ku arriti deri në gradën e kryemjekut. shumë ngjarje të përditshme dhe ngjarje historike u arvanitasve për gjuhën e tyre. por edhe mënyrën e ruajtjes së përcollën brez pas brezi nëpërmjet këngës popullore si në gjuhës. ai. njerëzit e diturisë dhe të letërsisë e quanin gjuhën shqipe gjuhë “barbare”.26 Arben P. që ata edhe gjaku si i qarkullon. u mor me studimin e gjuhës shqipe. gjuhën e tyre mos harrojnë Elementi kryesor i cili dallon arvanitasit nga popujt e tjerë shiko atë plakun si këndon që përbëjnë shtetin e sotëm grek. pra. Prandaj. Arvanitasi nuk di të shkruajë.

Deri katolikë të Shqipërisë së Veriut dhe të Italisë. gjatë shekullit XVIII. greqisht-arumanisht-shqip i Teodor Kavaliotit më Greqisë. ashtu siç bënë Kundurioti dhe Ali Pashë Tepelena. ai u kryengritjes së vitit 1821. Peshkopi Porfirio. që ishte i pranishëm. të cilit i janë referuar thuajse gjithë gjuhëtarët evropianë Kryetar i Republikës së Greqisë në vitin 1923. që u Mihal Voskopojarit në fillim të shekullit XIX me gjuhë të botua në Athinë më 1855. Disa vite më vonë kemi dhe fjalorin katërgjuhësh të Daniel Në veprën e tij “Pellazgjishtja” (Nocetes Pelasgicae).28 Arben P. kishte rreth 1200 fjalë. u çudit dhe u zbeh. shkurt 2002. hartoi Me rastin e ngritjes së monumentit të heroit Marko Boçari “Fjalorin e romeishtes (greqishtes) dhe arbëreshe (shqipes) së në Misollogji. fq. Tiranë. arvanitase. që shumica e grekëve nuk duan ta besojnë greqishtes. 52. “HISTORIA E LETËRSISË SHQIPTARE”. mbajtësi i fjalimit të rastit falënderoi shqiptarët e thjeshtë”3. Prishtinë. ishin botuar: fjalori tyre në fitoren e Revolucionit të vitit 1821 dhe të pavarësisë së trigjuhësh. u pagëzua kryeqytet i Greqisë në vitin 1834. Prishtinë. duhej të përdornin alfabetin e shqipe. Lordi Bajron atëherë kryeqytet i Greqisë të pas kryengritjes së vitit 1821 përdori alfabetin anglez për të shkruar tri këngët shqipe në ishte ishulli i Nafplios që banohej me shumicë popullsi veprën e tij “Childe Harold’s”. i cili ka qenë dhe vogël. siç ndodhte me tekstet e klerikëve Athina. 9-10. Greqisë e të Shqipërisë për ndihmën e madhe dhe sakrificat e Para këtij fjalori. 2 4 . Debatet në Asamblenë Kombëtare në Nafplio Në periudhën para kryengritjes së 1821-shit. e tij të ngushtë. Fjalori i Danil Voskopojarit. 1991. në shoqërinë që u morën me gjuhën shqipe. por rregullorja e parë e Flotës Detare Greke është shkruar në gjuhën arvanitasit që donin të shkruajnë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 29 detare greke. ”. fq. 1 Koli Xoxi. Rainhold e emërton gjuhën shqipe katërt bullgarishten. “EKSKLUZIVE”. “Mjerë kombi! Mbreti i tij nuk e njeh historinë”1. kishte mbi “gjuha e flotës” dhe këtë titull mban kapitulli i parë i librit të 1000 fjalë dhe u botua për herë të parë më 1802 në Venedik dhe tij2. i cili me nxitjen zemërua keqas me njerëzit që e rrethonin. ndoshta të Pukëvilit Konsullit francez në Janinë. kur dëgjoi fjalët e vitin 1770.“ Rilindja. këtë të vërtetë. Ai. “LUFTA E POPULLIT GREK PËR PAVARËSI-kontributi 3 shqiptar-”. 1996. fq. Mbreti Oton. 1989. Dhe Gjuha shqipe nuk kishte alfabetin e saj të veçantë. apo me shkronjat latine. Fjalori i Teodor Kavaliotit. u ribotua tre herë brenda 8 viteve. Natyrisht. fq. iu përgjigj mbretit të hutuar me fjalët: Voskopojë më 1760 dhe më 1770 në Venedik4. rëndësishmja ndër këto përpjekje ishte ajo e heroit të vuri re se populli i tij nuk fliste greqisht. por shqip. Athinë. mira për shqiptarët. kemi disa bëheshin në gjuhën shqipe ndërsa rendi i ditës hartohej në përpjekje për të bërë leksikografinë e gjuhës shqipe si më e gjuhën greke. që Ky fjalor u quajt “Protopirinë” i cili u botua në fillim në kryesonte ceremoninë. . fliste vetëm në gjuhën e mëmës shqipe. 71. Teodor “Po! Madhëri! Shqipëria lindi themeluesit e kombit tënd!” Dhe Kavalioti (1718-1787) ishte drejtor i një shkolle të mesme të pastaj me guxim u kthye nga populli dhe si i tërbuar thirri: quajtur “Akademia e Re”. deri në kohën e admiralit të madh të luftërave Në veprën e sipërpërmendur përmblidhet edhe fjalori i ballkanike. arvanitasit Pavlo Kunduriotit. Në vitin 1833 kur mbreti Oton vjen në Greqi. 504. Marko Boçarit.

30. ende nuk Vlerësimet e teoricienëve të revolucionit dhe të evropianëve është botuar. përbën një Në shekullin XIX. . Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 31 Këta fjalorë mund të kenë shërbyer për kuvendimet ndërmjet 1899. një tjetër shkencëtar. studimeve punoi mësues i letërsisë në gjimnaz në Athinë ku më Përfundimisht. Në atë periudhë themelohet 5 . mirëfilltë. Një tjetër fjalor i të folmes së gjuhës shqipe të Atikisë që Naum Veqilharxhi. Panajot Kupitori. kishte mbi letërsinë shqipe dhe kërcënoi me shkishërim të gjithë ata hartuar një fjalor të gjuhës shqipe. të cilin në vitin 1882 e bleu konsulli francez në Janinë Aug. Athinë. fq. Pas vdekjes së Nerukos. (Një vepër së cilës i referoheshin shpesh ishte punimi trivëllimësh i gjermanit G. Një fjalor i gjuhës shqipe.Hahn “Albanesichce Studien”. Nismëtarë janë intelektualët: Thimi Mitko. Panajot Kupitori. “ edhe “Lidhja e Arvanitasve” dhe shkruhet “THIRRJA” e vitit ”.Meyer Botasi dhe grupi i shoqatës “Helenismos” me në krye Neokli Kazazin. tjetër arsye. për krijimin e një mbretërie të përbashkët greko- popujve të Ballkanit që bashkëjetonin në shumë krahina të shqiptare. Në këtë fjalor popullit si gjuhë e aristokracisë. Në vitin 1860 Kupitori botoi brenda Greqisë. 6 . Më të rëndësishme rreth gjuhës shqipe dhe kulturës që pasqyrohej tej fati i fjalorit të Panajot Kupitorit nuk dihet. vepër që për më shumë se besimtarë që do të guxonin të mësonin dhe lexonin në gjuhën një shekull mbeti si dorëshkrim në bodrumet e Akademisë së shqipe. 1993. domethënë pasqyrimit të gjuhës shqipe që flasin shqip në vitet para kryengritjes së 1821-shit. fq. Birbili. 1996. arvanitasit. 9. Kullurioti. pas kryengritjes së vitit 1821. Atë kohë u shkruan dhe veprat më e ribleu Ndërrmjarja Historike dhe Etnologjike të Greqis. Kjo është arsyeja e parë që Shqipërinë e Veriut. Pas shqipja do të zëvendësohej krejtësisht nga greqishtja.“ ” Athinë. me gjithë përpjekjet zyrtare dhe jozyrtare të “Abetare të gjuhës shqipe” dhe më vonë fjalorin greqisht-shqip shtetit grek për zhdukjen e saj. e përdorimit të përditshëm. Rreth viteve 1860-1890 vërehet fenomeni i revolucionit të Dozan6. do të mbetet i vëllezërit Frashëri. për shkaqe të panjohura. tij ia dha dorëshkrimin gjuhëtarit të madh gjerman. G. Kostandin Kristoforidhi. Greqisë së Veriut. negative. nuk ishte e Vepra më e rëndësishme nga pikëpamja gjuhësore është nevojshme përderisa këtu greqishtja quhej nga shumica e fjalori greqisht-shqip i Kostandin Kristoforidhit. kurse në Greqinë e Jugut. të ndarë nga feja. që është botuar më 1854 në Vjenë). edhe shqiptarët e Greqisë që njihen panjohur dhe i pakapshëm. gjuha shqipe po reziston deri në ditët tona vonë u bë drejtor i kësaj shkolle. për të zëvendësuar gjuhën shqipe me greqishten. Hidrës. vejusha e me emrin arvanitasit si: Kupitori. Shkencave të Athinës dhe. në kuptimin e nuk kemi asnjë përpjekje për hartimin e një fjalori greqisht. Jani Vreto. ishte arvanitas nga ishulli i ishin se. ndërsa shqipja si gjuhë e pasqyrohen vetëm idiomat gjuhësore nga Epiri deri në popullit. përpjekjet e shtetit zyrtar grek kohën antike. Dhriva. Ai mbaroi studimet në Universitetin e Athinës. Në vitin 1926 fjalori greqisht-shqip i Panajot Kupitorit zhvillimit për gjuhën shqipe. Patriarku ortodoks grek lëshoi mallkime veç veprës së njohur “Studime shqiptare” (1878)5. ishte hartuar nga Taso Nerukos (1826-1892). banorë që jetojnë masovikisht në Greqinë që në Pas kryengritjes së 1821-shit.30 Arben P. mungon edhe sot e kësaj dite. nëpërmjet saj. në brezin e ardhshëm. etj. Por.

32 Arben P. organizatat e Bashkimit Evropian. Pedagogu Viktor A. 1996. 8 11 Grup autorësh. nën arbërishte ndodh që të ruajë historikisht. “SHQIPTARËT” Tiranë. fq. Brian D. dhe Greqia është po aq me fat që ka këtë burim të para. 1 nëntor 2002. anglishtja ime. Veprimtaria e këtij arvanitasi të shquar u ndërpre Në këtë Simpozium. një shumicë dërrmuese me arvanitas. si shqip-gjermanisht7. Dhe u botua më 1968. Athinë. në ligjëratën e tij shqiptar i Shkupit Gjon N. dhe më në fund disa anë të qytetërimit qoftë latinishten dhe mundësitë e gjetjes së dëshmive të tjera të humanitar në tërësinë e Euro-Azisë”10. greqishtja. janë jashtëzakonisht të pakta. Kazazi. fq. fq. 1887 Anastas Kullurioti vdiq i helmuar në burgun e Athinës. gjitha rrokjeve që janë në fjalorin e shqipes 1500 vjet më parë. 312. Athinë. Libri ka pasur 220 faqe dhe sot mungojnë 32 faqet e rëndësishme. pedagog në Universitetin e Kalabrisë. Eqrem Çabej. Viktor A. nga koha shqipe në tërësi. “ 10 ”. me temë “Shqipja dhe Arvanitasi nga ishulli i Salaminës. 11. kështu që të kuptojmë familjen e madhe që intelektualët njohës të shqipes.“ Prishtinë. Pedagogu i gjuhësisë vetme ekzistuese u zbulua në vitin 1740 nga arqipeshkvi në Universitetin e Çikagos. Ukrainë. Kopja e pedagog në Universitetin e Çikagos etj. “Meshari”. Bashkia e Livadhjas në Greqi. Ai. . me saktësi më të përkujdesjen e gjuhëtarit të madh shqiptar. në vitet 1879-1880 themeloi gazetën “ shumëkulturore” ( ” (Zëri i Shqipërisë)8. kanë nxjerrë përfundimin se gjithsesi. 1989. Gjuha dhe pesë shkronja të tjera9. 11. shkruara. Ai botoi më 1882 dy libra në - gjuhën greke “Ankimet shqiptare” dhe “Klumësht për ). çështje të bashkësive shumëgjuhësore dhe 1887). mbajtën kumtesa rreth gjuhës shqipe mbasi qeveria greke e arrestoi dhe e burgosi në Athinë. Në vitin shumë studiues grekë dhe të huaj. . Ky libër. fq. “GAZETA e Athinës”. 9 Edwin Jacques. rrjedhimisht “barbare”. 1998.Friedman11 bëri krahasimet e shumë Në vitin 1998. “HISTORIA E LETËRSISË SHQIPTARE”.Friedman. Eric Pratt Hamp. 7 . ka arbërishtja ka rëndësi unike dhe të pakrahasueshme për gjuhën pasur shkrime më të vjetra të gjuhës shqipe mirëpo. ku u rizbulua më 1909 nga arbëreshi kontribut unik me pasuri të veçantë në shumë drejtime të Pal Skiroi. organizuan një Simpozium 94. tingujt e saktë të të gjuhën e sotme letrare shqipe. u përfundua dhe u shtyp më 1555. përdornin qoftë greqishten. në bashkëpunim me Madrica (Bullgari) që banohen nga popullata që flasin gjuhën popullore shqipe me shqipen e sotme letrare. Më vonë “Meshari” shkoi për rëndësinë e gjuhës shqipe tha: “Gjuha shqipe ka një në Bibliotekën e Vatikanit. Nga kërkimet arkeologjike dhe historike të studiuesve të Kjo përbën vetëm një shembull të mënyrës me të cilën huaj dhe shqiptarë. fq. ” Livadhia. ndër ta: Francesco Altimari. 223. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 33 dhe ai e botoi në veprën e vet “Albanesich Studien V” faqe 67. Shkencor nga data 6-7 nëntor 1998. Anastas Kullurioti (1822. e cila quhej si gjuhë indoevropiane në të cilën bëjnë pjesë po ashtu greqishtja dhe popullore. pedagog Libri më i vjetër është vepra e Gjon Buzukut titulluar në Universitetin shtetëror të Ohaios. 245.Joseph. pjesën nga A-ja deri tek L-ja. që banohet nga fjalëve të mbledhura në fshatrat Arkadia (Greqi). foshnjat”. në madhe se çdo trajtë tjetër e gjuhës shqipe. ishte shkruar me shkronja latine ku ishin shtuar pasur në tokën e vet dhe ndërmjet qytetarëve të saj. Rilindja. 1995.

shqipja e pastër e Çili cil’i çili cili shekullit XIV dhe këtë na e vërtetojnë edhe emigrantët e sotëm Ni n’i ni një shqiptarë që ndodhen në Mesogjia dhe na thonë: “Ju flisni Likurë l’ikurën lëkurë lëkurë shqipen e vjetër”. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 35 Arkadia Ukraina Madrica Gjuha standarde “Për ne që u lindëm në shtëpi ku gjyshja jonë fliste arbërisht. Ljutë l’ot lot lot kryeministra. Arkadia (Greqi). ishin gjeneralë. vërehet qartë Një vlerësim të rëndësishëm për gjuhën shqipe ka thënë në dhe saktë që arvanitasit janë bij të mëmës Shqipëri dhe flasin të paraqitjen e librit të këngëtarit. dhe ajo që erdhi deri në ditët tona ishte idioma e Minges minues mëngjes mëngjes vjetër e shqipes. në veprën e tij PASOK-ut arvanitasi Teodoros Pangallos. Thanasi Moraitis më 30 tetor 2002. 1 nëntor 2002. panë gjuhën e tyre të evoluojë në Pjesi pjy pjosë pyesë greqishten. doket. jo në Fortë hortë hortë fortë kushtet e një shtypjeje. tatë kushtet e një shtypjeje. sepse përndryshe. Fridman. edhe deputeti i Ndërsa. . lavdi zotit. Tani. do të jetë vërtetë një atdhe i humbur”12. fq. të cilën askush nuk e flet sot. Dhe kjo është shumë e logjikshme nga Çupejtë shpejt shpejt shpejt pikëpamja gjuhësore. dhe me ndihmën edhe të mësuesve arritën ta zhdukin Vshatë vshatë fshat fshat gjuhën arbërishte. sepse përmban një kulturë të cilën jo në Baba tati tate baba. ministër i kulturës në Greqi. pasi gjuha e shqiptarëve që u vendosën Pëshkëj pël’qen pëlqyen pëlqej këtu në shekullin XIV. sepse arvanitasit nuk mund t’i shtypte Ljupë l’opë lopë lopë kush në Greqi. Djelë d’il djellë diell greqisht me ca fjalë të tjera. por është shqip. gjuha.34 Arben P. 11. Madrica (Bullgari) dhe gjuha letrare kultura. Teodoros Pangallos. por vetë ata e “gëlltitën” të Krie kry kruve krye shkuarën e tyre. Aristidh Kola. Për ne humbja e gjuhës arbërishte është si të Moi mui muoj muaj kemi humbur atdheun. na kanë mbetur ende ca gjyshër e gjyshe që e flasin. gjuha që flasin arvanitasit në fshatin arbërishtja një atdhe i humbur. po mbeti në errësirë e sotme shqipe rrënjën dhe kuptimësinë e kanë të njëjtë. Mirëpo është gjynah që kjo gjuhë të humbasë dhe besoj se Siç shihet edhe nga fjalët e lartpërmbledhura nga pedagogu puna që ka bërë Thanas Moraiti ndihmon që të mos jetë Viktor A. ata udhëhiqnin Greqinë. mbi bazën e idiomës së prezantimin e librit “Antologjia e këngës Arvanitase të Atiko-Beotisë” shkruan: Greqisë” dhe tha për gjuhën arvanitase: 12 “GAZETA e Athinës”. Athinë. arvanitas. sepse në mënyrë fanatike qenë bindur se ishin Bje bi bje bie grekë. studiuesi arvanitas. pra. i cili përshëndeti në “Fjalori krahasues i gjuhës arvanitase. muzikologut dhe shkrimtarit njëjtën gjuhë që flasin shqiptarët e sotëm. Duhet të dalin në dritë. të paktën nga Ga ga nga nga mosha ime e poshtë. zakonet. presidentë dhe pronarë të kryeqytetit. pavarësisht se kanë kaluar qindra vjet që janë ndarë në pjesë të Siç del edhe nga deklarata e ish-ministrit të jashtëm dhe ish- ndryshme të botës nga trungu mëmë i familjes. këtë gjuhë që nuk është siç dëgjojmë të thonë sot ca karafilë. Ukrainë.

fq. Arvanitasve të shekullit të 20-të u faturohet nga historia humbja e gjuhës së tyre dhe fajtorët më të mëdhenj janë intelektualët arvanitas. që i dhanë lavdi Greqisë së Re”13. . Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 37 “Gjuha arbërishte në Greqi kishte 50 vitet e fundit një fat krejt të kundërt nga vlerat historike dhe gjuhësore të saj. 13 .“ ”.36 Arben P. Shumë prej tyre përfshihen në listën e emrave më të shndritshëm. që përndryshe nuk qenë dhe të pakët në numër. 9. 1996. Athinë.

7. gjendet i botuar për herë të parë (ish-Leningrad). i cili mbetet i panjohur deri më sot dhe. shkronja latine dhe përshtatur në gjuhën e sotme standarde që foli admiral Miauli shqipe. zgjati vetëm dy vite. fq. të dytë në gjuhën greke me komente nga studiuesi arvanitas Jani shprehë poetikisht ndjenjat e tija duke e filluar poemën me P. 2 Po aty. e shkruar në Pire nga një arvanitas i mbretëreshës Ollga.Sakelaropulos në Pire të Më 1889 erdhi Pavli në Greqi për të marrë nusen e tij. bashkëpunonin shkrimtarë dhe princeshën Aleksandra. Kjo dijetarë të asaj kohe në Greqi. në Rusi. në moshën 21 vjeçare. Varri i saj gjendet në faltoren Petro dhe Pavel në Petërburg Ky krijim i madh vjershëtor. se gjuha që ia kushton fejesës së princeshës Aleksandra të Greqisë me flitnin shumica e heronjve të Kryengritjes greke të vitit 1821. me pjesëtarë të tjerë të familjes perandorake në numrin e muajit maj të vitit 1889 në revistën “ ” ruse. nëntor 1995. Pavlo Aleksandroviç. 1 3 “BESA”. veçantë për letërsinë e vjetër shqipe. të martohen. ka titullin origjinal “NTE EPARA VASILOPOVA GIONE LEKSANDRA” (PËR TË PARËN PRINCIPESHËN TONË LEKSANDRA). Drejtori”2. Po aty. Poema është ribotuar për herë të ngjarje i jep shkas një arvanitasi. Martesa e princeshës Aleksandra me dukën e madh të deri më sot nga studiues të ndryshëm nuk është botuar ndonjë Rusisë. për ta transkriptuar me në gjuhën heroike. Pavlon. djali i perandorit të Rusisë Aleksandrit të Dytë dhe vëlla i perandorit Aleksandër i Tretë. poeti na tregon. Vendosa t’i rrekem studimit të kësaj poeme me rëndësi të Të këndoj në shqip3. Vëllimi dhe numri i revistës në të cilin është botuar poema i dedikohet D. që e botonte D. Gjeorgjit të parë dhe Poema e vitit 1889. (APOLLON).38 Arben P. Athinës1. këtë poemë Me fillimin e këtyre rreshtave. që mbetet i panjohur për ne. Në këtë revistë. 8.Gjika në vitin 1995 në revistën “ ” (BESA). që e vargjet e njohura: botonte “Lidhja e Arvanitasve të Greqisë”. Mesallës me shënimin: POEMË E VITIT 1889 NË GJUHËN SHQIPE “Mbrojtësin tepër fisnik të letrave dhe muzëdashës me respekt OTUAR NË REVISTËN GREKE “ “ të thellë dhe mirënjohje i kushtojmë vëllimin e pestë të Apolonit. Boçari dhe gjithë Suli. . Poema. me emrin arvanitas. sepse princesha studim për letërsinë e vjetër të shqiptarëve të Greqisë që njihen Aleksandra vdiq në vitin 1891. për shumë arsye duhet të cilësohet e rëndësishme se 1889. të shkojnë në Rusi. Athinë. Poema është shkruar më 26 mars të vitit 1889 nga një arvanitas. Vajza e mbretit të Greqisë.K. princesha Aleksandra u martua në vitin Greqisë. fq. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 39 dukën e madh të Rusisë.

të cilët kishin ardhur në Sul të Janinës pas vdekjes së Gjergj Kastrioti Skënderbeut. Athinë 1984 5 7 Po aty. Duhet thënë se greqishtes dhe shqipes së thjeshtë” më 1809. trim. Jorgji dhe kapedani i madh i është shkruar në vitin 1899 dhe parashtrohen arsyet për Revolucionit grek të vitit 1821. përpjekje të mësojnë suljotët shqiptarë greqisht dhe të e anijes Miauli ku ai punonte me vite të tëra. fq. Po aty.40 Arben P. është ruajtur në një kuti argjendi në Ministrin Detare Greke. Miauli ishte një njeri i thjeshtë dhe shqip. me të drejtë.000 franga mund të quhet si realizuesi i fjalorit të thjeshtë të parë greqisht- floriri dhe tri anije luftarake. vdiq më 21. studiuesi arvanitas. Andrea Miauli. ishte Marko Boçari. Një stërgjysh i Andreas e ndërroi nxitjes së konsullit francez Pukëvil. Zemra e tij paqenë dhe krijimin e një mbretërie greko-shqiptare. ka Në vargun e mëposhtëm. Kosta. Kështu nuk pranoi dekoratën “Kryqi i në Greqi ishin në fazën e lulëzimit. më 17906. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 41 ishte shqipja. Kiço Boçari (1754.1835. Ai. fakt është se kemi lindi më 20. bashkimin e grekëve me shqiptarët në një mbretëri të vetme. për këtë bashkim. i ndjeri Aristidh Kola.1769 në ishullin e Hidrës4. “ 1821” botim. si rrjedhim. Në Greqi.7. Në vitin 1822 Andrea. i fali 250. vepër kulturore dhe. Ky dokument historik Boçari. Ai nuk pranoi shumë Në kohën kur është shkruar poema. Noti Boçari. “BESA”. Andrea Miauli i cili ishte biri i Dhimitër Bokut ose Voku me Kristaq Kallogjeri nga Preveza7. me rreth 200 luftëtarë arbër dhe familjet e tyre. nëntor 1995. Revolucionit të 1821 Andrea Miauli. Dinte të fliste gjuhën e mëmës shqipen dhe anglishten. nis poemën e tij kushtuar Gjuhën greke nuk e dinte dhe mësoi të shkruante greqisht princeshës Aleksandra që ai në poemë e quan Leksandra. përmendet Boçari dhe bëhet fjalë botuar në vitin 1996 dokumentin historik me titull “H për fisin e madh trim të Boçarëve të Sulit. shkrimit shqip. Sido që të jetë puna. . mbretëresha e Greqisë. siç pretendonte francezi mbiemrin nga Boku në Miauli. Athinë. me këto rreshta. merren vesh me grekët. mësoi Poema e vitit 1889. dhe u varros në Pire. që e shkroi në shekullin XIX. 6 8 Po aty. “Lidhja e Arvanitëve të Greqisë”. Duke marrë për mbiemër emrin vetë. që mbeti në histori si luftëtar trim dhe njeri i kulturës së Pikërisht. vetëm emrin e tij kur u bë Admiral. “ (Thirrje e Lidhjes Arvanitase të Athinës Nga kjo familje e dëgjuar. më i njohuri. Kjo vepër ishte përfundimi i prejardhje nga Eubeja. flitej më shumë për bashkimin e Greqisë me shtetin shqiptar të Miauli. në fund të shekullit XIX. Marko Boçari. Pra. 8. Por. që krijoi një u zgjodh komandant i flotës detare të ishullit Hidra.5. për këtë bashkim. xhaxhait Noti Boçari (1759-1841) dhe vjehrrit të tij. Ballkan. Ollga. studimet albanologjike dekorata dhe privilegje. gjuha shqipe flitej nga pjesa më e madhe e popullatës e deri brenda në oborrin 4 Kalendari i vitit 1984. Pikërisht. Dhimitri. i lindur në Sul të Janinës dëshironte të mësonte gjuhën shqipe8. gjuha shqipe kishte një shtrirje të gjerë në Markoja vetë me ndihmën e babait të tij. poeti. kur gjendej i internuar në Korfuz. Në fund të shekullit XIX Legjionit të Nderit” të dhënë nga mbreti i Francës Karli X5. Në këto vargje përmendet admirali i madh 1813). dolën shumë burra trima si: Kiço drejtuar Vëllezërve arbër të Arbërisë). të bëjmë me një hero që ka shqetësime kulturore. është shkruar në gjuhën shqipe apo greqishten dhe bëri të famshmin “Fjalorin dygjuhësh të arbërishte si e quajnë në Greqi gjuhën shqipe.

RR autori në mungesë të një alfabeti të njësuar të gjuhës shqipe. plotësimin e alfabetit TH shqip me 36 shkronja. Bile në flotën detare.i Ç +e. K L Ll M N Nj i O P . në S ato vite ka përdorur shkronja greke dhe mendoj se mund të ketë Sh përdorur alfabetin e mëposhtëm që unë e kam ndërtuar në bazë T të fjalëve të shprehura në vargje. V Shkronjat që janë përdorur në poemë janë 38: X Xh +e. k+i+ flitej shqip.oi. J . Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 43 mbretëror. ushtarake dhe tregtare greke Q x+i+ .o.i KS D Shpeshherë ka kuptimin nd dhe nt. R Për të shkruar poemën në gjuhën shqipe ose arbërishte. PS Dh E Ë e F G Gj +i H .u I i. Për.u.ë. .ë. i.ui.ui+a. .ë. i.i A a Y i B Kjo shkronjë shpesh përdoret edhe në kuptimin mb Z C t ZH +e.42 Arben P. poeti duhet të ketë përdorur disa lidhje U u midis 24 shkronjave të alfabetit grek.

Të këndojmë në shqip. I ----- Duav diev ndë mal. Lulea e lulevet me fletë Lule e luleve me fletë bërdha ndë pallat jë vetë. e ka marudhia e hovë. duke hedhur sytë e të pa. Doli dielli në mal. brenda në sy tënd që luan? edi vetëm’ aj çë ruan. NDE PËR TË PARËN vendetë ka merudhi. çel e shqep ndë një perlandë. u fsheh brenda në re. Ç’ ishtë gluhë trimmërishte. * Mal në Atikë. që e fliste admiral Miauli. nga gjithë lulet ti zbardh. vasillopuv nëk’ uvjet.44 Arben P. ndrito për mua ti të tha. të ndriçohesh ti në dhe. Ç’ eflit nafarhu Miauli. Drita je që s’perëndon. për ty shkon në gisht unazë. TONË ----- LEKSANDRA LEKSANDRA Parnithi një krino nxuar. Ketu e tri milë vjet. brenda në pallat je vetë. Boçari. * * Mal në Atikë Mal në Atikë. kur hyn brenda në një gardh. dhe e çoi në Petërburg. të ndritonjësh ti ndë dhe. ufsheh bërdha ndë në re. dhe gjithë Suli. Drita luan në diamant. . Këtu e tremijë vjet. EPARA VASILLOPUVA JONE PRINCIPESHËN kado vete e kado rri. si të pa sipër në kalë. e ekev ndë Peterhovë. Të këndonnë ndë arbërishte. Kur ti vinje ka Tatojë. si të pa siprë ndë kal. Kur ti vije nga Tatoi. që është gjuhë trimërie. e nga aroma e hollë.* Hëna dil ka Jmitojë. ndriço për mua ty të tha. erdh një Dhuk’ e na emuar. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 45 ----- Drita je çë sperëndon. ka gjithë luletë ti sbardh. dhe gjithë Suli. ------ të sglidh më të mirën’ vajzë të zgjedhë më të mirën vajzë për ti shkon ndë glisht’ unazë.* ----- tuke shtif sit’ e te pa. bërdha ndë si tënd çë luan. nga do vete e nga do rrish. Parnis* një zambak nxori. kur hin bërdha ndë një gardh. Drita luan ndë diamant. lulea e lulevet çë mblon lulja e luleve që mbulon. princeshë nuk u gjet. ----- Bocari. erdhi një duk dhe na e mori. E di vetëm ai që ruan. çel e shqep në një perlandë. vendet nga kundërmimi. Hëna dilte nga Imitos.

ka pallati. engjëll dy zbritën e ndenjën. që të ndjek. çë të ndjek. e të mblonmë me uratë. prap’ asaij ecën ndë qiell. me të tëmë me të tatë. prapa asaj ecën në qiell. Lenënë çë njer pastaij Lenën që njeh pastaj e ebën Dhukeshë ruse. Lenës. frimënë të mirëzisë. ‘Athinjote gafarlinë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 47 të mos ngjitej ati lart. sipër djepit e të fryejtën. . të sajuara t’ ëmblë shiumë ndë të parë të ëmbël shumë në të parë. ----- ndë t’ ecurë ndë bukuri. erën të bukurisë. Ti Leksandra je Hëna. një çë dh’ asajë i pëlqev një që asaj i pëlqeu ----- vasillopuv e rrëmbev. si të dreknë llotrëtarë. në trup. Ndai menate del një ifth.46 Arben P. ----. Hënëzën e ndjek ga natë. ditën kur del si diell. një yll i madh që bën për shtatë. për poshtë dheut e sjell ditë. Ndaj me natë del një yll. e të mbulojmë me uratë. të shihnin Lenën** në Spartë. deri te prifti. e unazat’ tu ndërronjë. e të vunë gaz ndë buzë. pra ja thonë ‘Afrëditë. në të ecur në bukuri. ditënë kur del si diell. që të flasësh si thëllëzë. ka dritta e diellit e bëna. ----. në qytet. nga drita e diellit e bërë. e të vunë gaz në buzë. duar. ndë kurm ndë si. njerë sa të dalë diell. Që atë ditë që u linde. frymën të mirësisë. çë strros natën’ e embif. vashëza e para jonë. pra ja thonë Afërditë. e na zbret siprë kunjës’ e të frijnë. dhe e bën Dukeshë ruse. gishtat si llambada. të mos ngjitej atje lart. për posh dheft’ e sjell ditë. sy të gjallëruara. Pas tremijë vjetësh. që shtron natën e mbyll. e në trup këmishë veshe. nga të bukurit e saj. Ti je aij ifthi çë na sjell Ti je ai yll që na sjell e ndë kurm këmishë veshe. Dhuka Pavgoa isht’ ifthi. duar glishtëra vambadha. me të tëmë me të tatë. erënë të bukurisë. Athinjote karafile. ----. ----- ----- Ç’ atë ditë çë uleshe. si një nuse. egjull di u rrusnë e ndijnë. që dërgon Greqia nuse. ----- të shih Lenënë ndë Spart. na uleshe ti ç’ i glet na uleshe ti që i ngjan Lenesë. në sy. Duka Pavlo ishte yll. me kurorë t’u bashkojë. e unazat t’u ndërrojë. ndë në horë. n’ ifth imadh çë bën për shtatë. për të flasësh si thulluzë. Ti Leksandhrëzo je Hëna. njerë sa prifti. e na rruse nga pallati. me kurorë tu bashkonjë. deri sa të dalë diell. si një nuse. Pastaij ka tri milë vjet. ka të bukurit’ e saij. çë dërgon ‘Elladha nuse. ** Bëhet fjalë për Elenën e Trojës. princi e rrëmbeu. vashëza e para jinë. Hënëzën e ndjek nga natë.

dhe Ishullore. andaj s’u mbyt. Pireote. dhe prej steresë se do bënesh një Dhukeshë. bënetë. vjen në zajet i pushton. dhe ka duarzët’ të zunë. kur frin erëza më shumë. e shiohën’ faqetë të mira. me të tëmë me të tatë. . duken’ illzit e dhe Hëna. qasetë e puth shiurenë. me të tëmë me të tatë. më e bukura shkëlqimore. nani duav të vërteta. çë këmba nëk i shkeli bar. tërhiqet e i rrëkëllen. shih. ishe ti bij Leksandra. një trimopuv detit fundë një trimosh detit fund të vesh gjetëh të martonesh. për ti bjerë me fushnje ata kshilletë ahera. trandafillesë bumbuqe trëndafil. se m’ ebukura kopile. andaj s’ umbit. bënetë. ty të shihnin gjithë donin. pora ulurë mbë hundë. Në një nga ato net verore. ka sa ishnë ‘Athinjote. ditë njerë mnjesënatë ditë deri në mesnatë për të spardhenë ndë diell. priret’ e i rrëkuon. dhe mërmërisnin e thanë. më ebukura shkëlltore. Pireote. Ndë një k’ ato net verore. qaset e puth rërën. di kupizë një buljar. ----. bëhet. herë piqet në gur. dielit. se në varkë peshkimi u rrit. me prind bashkë të gëzonesh me prind bashkë të gëzohesh. e sa ntanë juvet shkojnë. e i sjell. se do bëhesh një dukeshë. se më e bukura kopile. htillqetë e qesh me dhenë i tërhequr e qesh me dhenë. meta qaset’ e i sjell. Poshtë atje në Faliro. për të zbardhen në diell. një pasqyrë. e dhe. këshillën tënde në gojë kishin. dhe përtipurë e thanë. diellit. ti të shihnë gjithë dojnë. se pak kohë të ndanë. brenda ndër ajo pasqyra. një pasqirë. jeshe ti. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 49 çë ndë gra të jenë rrava që në gratë janë të rralla ----- dhe një faqe bardhë kuqe. i Faliresë rro të thanë Principeshë. dhe sa të gjithë juve shkoni. vjen ndë votshaill i pushtron. II bërdha nd’ ajo pasqira. dhe një faqe e bardhë e kuqe. e dhashe.48 Arben P. deti gjith’ i Faliresë deti gjithë. mbulon rërën gjithë shkumë. Posht’ ati ndë Falire. burbuqe ‘E ndaij mbrëma mbë të hirë E ndaj mbrëma në të hyrë të hrusaftë lesh të vunë. tani dolën të vërteta. jeshe ti billjo Leksandhrë. dy rrema një bujar. rro të thanë principesh. e anës qelq bregut e ndë theatro sa ishnë. s’ ishnë k’ ata çë merr era nuk ishin nga ata që i merr era. kur fryn erëza më shumë. trëmbu den’. veshur fustan me rruaza. që këmba nuk i shkeli bar. se ndë psaropuvë u rrit. e në teatër sa ishin. mos shkon ndonjë lavrakë. edhe këshillën tënd. një trëndafile. veshurë fustan me handhrë. bashi ulur nën hundë e dhe kshivë tënd. dhe nga duart të zunë. mos shkon ndonjë llavraikë. me një Dhukë ravoniase. dhe Nisiote. për ti bjerë me kamajkë. ata këshillat atëherë. mblon shjurenë gjithë shkumë. pastaj qaset. çë ka rgënd’ janë të bëna. të florinjtë lesh të vunë. dhe preij steresë. një trandafille. herë fle sipër në rërë. nga sa ishin Athinjote. trembi detin. shih. duken yjet edhe hëna. të vesh kurorë të martohesh. herë fle siprë ndë shiur.* luan deti me stere luan deti me stere ----- herë piqetë ndë gur. që nga argjendi janë të bëra. e anës heillk bëhet. me një Dukë do të fejohesh. kshivë tënd ndë golië kishnë. se me pak kairo e ndanë. Ndai menate deti qellk Ndaj menatë deti qelq jeshe ti. * Rrethinë bregdetare e Athinës. Dhe shohin faqetë të mira.

që kujtuan çobanë. çë njeh illzitë ndë qiell. nani u duk se ku do vejie. dhe unazën në dorë. III çë ga natë ncjer dhentë që nga natë nxjerr dhentë e kuosnjën’ (ndane qentë) e kullotin (ndan qentë) Çë ka vaiza ndër mend të saij. dhe nga trupi u vërviteshe. sa ti vërë prift kurorë. Mal në Thesali. ----- ‘At’ u tha plaku xhopani. njerë sa të dalë diell. tani u duk se ku do veje. për të pjejnë xhopanë. e dhe kshivë tënd’ e dhashe. kur jotëmë ty të pruri. n’ ifh’ iri ndë qiell duav një yll i ri në qiell doli Nani më çë ti urritshe. nga Oza* edhe nga stani. e do bënenë një pulië. sipr’ ‘Athinësë do jetë. “ifthin’ çë patë. ----- Kur jotëmë ti të puav. plaku i ‘Ozaijt ‘Raholi. ka ‘Ozajë e dhe ka stani. plaku i Ozait. deri sa të dalë diell. shkuan e pyetën çoban. kur ravniaset’ e pastaij. illz do dalliënë për jashtë. sipër Athinës do jetë. e aij rri e sheh ndë qiell. se që ditën që uleshe. se për ty ai ylli doli. ndjejti ato x’ u foli. dhe ka kurmi uvërvitshe. nëkë shkuanë tre muajë. që kujtohen gjithë vinë. tetëmetë vjet ga natë tetëmbëdhjetë vjet çdo natë e me muajë ca ndë dorë. po ndonjë nga ata sa shkuan. tani ndejtën e thanë. se çë burrë do të kejie se cilin burrë do të kishe tate mëmë. shkuan e i mori era. do te htilqë jatr’ ifth ntanë. edhe këshillën tënde e dhe. ve unazë edhe kurorë. sa ti vërë prifti kurorë. çë përgjegjen ‘me t’ ënëzonë. me uratë Shirmërisë. por pastaj në veri. Atë u tha plaku çobani. ifthin ata sa epanë. sepse i shkroi edhe fleta. që njeh yjet në qiell. se ndonjë nuk harron. po pastaij ndë tramundanë. çë kuilltuanë xhopanë. dhe unazënë ndë dorë. u duk çëla do të jeshe. kur ska diell kur s’ka hënë. mëmë. do të tërheqi të tjerë yje të tërë. u dëgjua fejesa tuaj. kur s’ka diell ndë një Dhukë të ‘Rusisë. gjegm ravonazëtë tuajë. çë kuiltonen’ gjithë vinë. ka ven’ illzitë çë thonë. vetëm’ mëmatë e dinë. . nani më xh’ uravoniashe.50 Arben P. e ai rri e sheh në qiell. në një Dukë të Rusisë. yjet do dalin përjashta. se për ti aij ifthi duav. tatë. dierm fudullë”. do dritonjë sa për tetë do të ndriçojë sa për tetë nani ndjejtin’ e thanë. ve unazë dhe kurorë. se çë ditëne ç’ uleshe. po do një k’ ata xë vanë. Tani më që ti u rrite. van’ e piejtin’ xhopanë. Ç’ka vajza ndër mend të saj. III vanë e i muar era. torrë nd’ ata di psa gjashtë turmë në ato dy sa gjashtë kur jiotëmë ti të puav. ajë u tha. me uratë Shën Mërisë. Kur jotëmë ty të pruri. u duk cila do të jeshe. nuk shkuan tre muaj. për të pyetur çobanin. e do bëhen një yllësi. djem fudullë. * se ndonjë nëkë harron. yllin ata sa e panë. kur ska hënë. e me muaj ca në dorë. kur fejohet e pastaj. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 51 pse i shkruan e dhe fleta. vetëm mëmat e dinë. ai u tha: “yllin që patë. që përgjigjen me të në Zotin. kuptuan ato që u foli. tani më që u fejove. se ato xh’ u tha ahera se ato që u tha atëhere. nga ven yjet që thonë. Raholi.

kryet nga zjarri digjen fort. ti je mjaltëza e këshillës. male. e gëzuar natë e ditë. lule u vesh pasadoish. Ti je mjallcëza e Privit. vreshta. që në lule brenda rron. për të mjerë. driza të egra dhe të mbjella. çë do një s’ itha një nëmë. atto çë të xu jotëmë. vajza thotë se do të jetë. se do ndihmosh varfërinë. lule u vesh pastaj do jetë. kuqëlim e zbardh nga do rrish. që kur shkeli vendin tonë. ara. një kshiv t’ emblë për ti thetë një këshill të ëmbël për ty thotë: muaji i dashurisë. çë kur shkeli vendë tënë. dual mjalëza e dyllëse. vreshta. maj muaj më i miri. Po ti bijë mbreti. çë ndë lule bërdha rron. Trandafille u garkua. e pasura e parë. burrë të saj kur do të marrë duav mjallcëza e divit. të sëmurmitë ftoqinë. që ndonjë si tha një nëm. kur na flet e na shijon. ndë ‘Rushi kur do vesh nuse. nga zgjoja e sajë. pse me aqë djerm çë puav. për të lënët.52 Arben P. me perandor të vëllanë. lule mbi lule flatron. në Rusi kur do vesh nuse. Ti Leksandrë për ‘Elladhë Ti Leksandrë për Greqinë kur do jesh’. shpeva. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 53 dit’ të miratë sa shkon. Ti je mjaltëza e Prillit. çë ‘Rushia ane mbanë. Të them bij mbreti. shpella. Prilli shkojë e dheu u mbulua. po i falemi si mëmë. mendi jit çë jiatrë thotë. nëkë shkoj ditë çë sduav. që brenda dimri e mbajti. të thërresin se hyri. driza t’ egra ‘dhe të mbjeva. se do ndihnjësh varfërinë. mjaltë gojën sa mbulon. kur na flet e na shjon. e do të falen të afërmit. për të lënë. e bën mjaltë në petë. Ti thom bilië vasilesë. Po ti bilë vasilesë. Privi shkojë e dhev u mvlua. po i falemi si mëmë. priretë pastaij ndë bletë kthehet pastaj në bletë çë pret danë një martesë. trandafile u ngarkua. po me zemër të plotë. vete shpeit mbi glu ti bjerë. ----- si jotëmë ekështerë. e do të falenë gjeritë. vete shpejt mbi gju ti bjerë. IV e sa do ftoqi të ketë. Duavë lulezët’ e Privit. ka kofinea e saijë. ti je mjalltëtë e kshivit. çë bërdha dimëri e mbaijë. ato që të mësojë jotëmë. të sëmurmit ç’ ivjen torrë të sëmurët që i vijn turrmë krietë ka sjarmi gorë. çë do bënesh një Dhukeshë. mjalltë golënë sa mblon. ara. e be mjaltëtë ndë petë. Dualën lulëzat e Prillit. që pret tani një martesë. që do bëhesh një Dukeshë. për të mjerët. dhe sa do skamje të ketë. dhe me farmirë. ----- me një sivet’ të përgjerë. Ti me Dhukënë të madhë Ti me Dukën të madh gjithë monë do jesh mirë. . të sëmurët e vobektë. ngun e sbardh kado të rris. gjithmonë do jesh mirë. Mai muaji m’ imiri. e pasura e parë. që Rusia ane mbanë. kur do jesh dhe me far mirë. nuk shkoj ditë që s’doli. lule mbi lule lëftëron. m’ eftakratorit’ të vjanë. muaj i dashurisë. egëzuarë natë e ditë. me një sy të përgjerë. muaj i kundërmimit. zonnjë. ----. si jotëmë e krishterë. zonjë. pse me aq djem që pruri. ndë spitalja të vej vetë në spital të vej vetë muaji i merudhisë. male. vaiza thotë se do jietë. ditë të mirat sa shkon. mendja jote që tjetër thotë? ----- po me zëmërë të plotë. të thërresënë se hiri. burr isaij kur do të marrë.

i pushtron e i ngroh vetë. ka limnjona e Piresë. majë do jesh për gjithë kur vijnë. Ashtu edhe ti Leksandrë. ejani atëherë në Athinë. vete. shiumë herë e të nihnë shumë herë e të njihnin le folenë e ikën milë le folenë e ikën larg me të tëmë me të tatë. ve ga zok të lëftëronjë. eni rrusuni nd’ ‘Athinë. një par nxë bërdha foleza një palë nxë brenda foleza ps’ eshkund’ era e eshtje. netë bënenë të gljata netët bëhen të gjata do të thenë se të shihnë. * gjithë sa ka Salamina gjithë sa nga Salamina Bëhet fjalë për Afrikën. kur të shohësh se ftoh era. kur do shohësh se ftoh era. Dallandyshet kudo venë. që vështrojnë me tejqyrë. tatë e mëmë kur do jeni. sa të rriten i ruan. pse e shkund era e shtyn.54 Arben P. V sa të rritenë i ruan. dhe me gjithë vllezërit. vete. çë ka dimëri mbatanë. si kur jesh’ e dhe nd’ ‘Athinë. retë. i pushton e i ngroh vetë. si kur ishe edhe në Athinë me ca zoiq të lëftëruam me ca zoq që flatërojnë ‘dhe ka gjithë të bekuam. me të tëmë me të tatë. për të shikuar edhe malet. . që të shihnin në ai kep. prirenë preij Barbarisë kthehen prej Barbarisë* çë vëzdonjëtë me qalë. tagji sjell. tagji sjev. nga limani i Pireut. barkëbardha krehëzeza barkë bardha krye zeza se ka driza fleta bie. mbulon folenë zogj pa pendë. dit e natë me ata luan. të na njohnë ‘e ti shohmë. e tagjis ata çë pjev. dara ndë Lipsokutalë. e ebëri gardh i tatë. e ga natë flënë bashkë. për ti bilë vasilesë për ty vajzë e mbretëris prihu dimëri të vinjë përpara dimri të vijë do të thenë ka karavi. ze e ftohet e dhe nata. se nga driza fleta bie. vjen e ftohet edhe nata. retë. Bë të hirë bë të dalë. majë qiellit kudo vanë. Për të hyrë për të dalë. dallandyshja me fëmijë. Davandushet’ kudo venë. dit’ e natë m’ ata luan. gjithë monë ka një fjalë gjithmonë nga një fjalë vëzdon diemt’ esaij të rrinjë vështron djemtë e saj të rrijnë. Majë qevë kudo vanë. që nga dimri mbas tanë. se kur del muaji Gushti. vjen nd’ ata ka mendë. folen’ tuaj ndë musandrë folen tuaj në dhomë bashkëshortore Majë do jesh’ për gjithë vinë. vjen në ata ka mëndjen. miza gjuan. davandushea me fëmilë. e gjakun sdel diell. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 55 par do veni davanndushe. të na shohën ‘e ti njohmë. rëjedh mushti. që e njomën një gurë të thatë. dhe e bëri gardh ytatë. e sa zoiq vanë ‘Rusisë e sa zoq vanë Rusisë ‘dhe me gjithë vjezëratë. do të thonë se të shihnin. e ka vresta. për të shohën ‘e dhe male. ----. çë të shihnë ndë aij kavi. ditën ecin jashtë. askund s’del diell. e se drashenë ndë qiell e se dendësohen në qiell atje ndrenjënë folenë. dhe nga gjithë të bekuam. e nga vreshta rrjedh mushti. çë enjohm një gur të thatë. kur me Pavgonë do ndreni kur me Pavlon do ndreqni. të parë do veni dallandyshe. do të thonë nga anija. të na njohin e ti shohim. përtej në Psitaleas. atje ngrejnë folenë. exë vetë të largonjë. për të shkoni gjimsë vinë për të kaluar gjysmë viti themëra çë pjev vetë femra që pjell vetë. e tagji ata që pjell. tatë e mëmë kur do jeni. ditën’ ecënjënë jashtë. se shkoij vjeshta skoij dhe vera. se shkoj vjeshta shkoj dhe vera. të na shohin e ti njohim. djemtë tend ‘e dale dale djemtë tënd e dal ngadalë mblon folenë zoiks pa pendë. miza gjuan. e mëson vetë të largohet. e nga nata flenë bashkë. ve çdo zog të fluturojë. ‘Ashtu edhe Ti Leksandrë. se kur del muaj Gusht.

----- Peaiza zë të nxintë. preij Piresë vinjën ‘prrima. një Fregatë që tym nxjerr. Kur fregata u qas e nguli. sa dhe veshëtë të grisnë. Kur fërgadha u qas e nguli. arbërortë sa ku jemi. Pejsazhi zë të nxinte. shokët e nd’ aradhë hinë shokët e në rradhë hynë të të vërë një unazë. me pëlhura të kuqe. bati qasetë të frinjë. prej Piresë vijnë të parët. ka karavë trehandina. si një e hapët gërshërë. ndër i madh nga flamuri. je epara çë dha fati. nga armata që shtijnë. se i shtin e batit frima. sytë hedhin anembanë. të të shihnin. ----. Megarite. dhe e para të gëzohesh. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 57 vijnë prrima trehandina. kulluriotetë me mbolë. në direktë lart u ngjitën. se ti bijë zunë topëtë e bijnë. xunë bollinë se shtie. çë ndë krie. sa të thuash “Zoti ynë”. e kamar të madh e kemi. dhe nga të gjithë të të njihnin. ndreqeshinë. qaset. ndë prim sarturë një jatrë në pas bashit të tjerët me një kriqë çë bën për katrë. me plëhurëzë të kuqe. se ti bila ndreqeshin. kavi Flevëvet u mblua. urra gjithë thërrisnin. një fergadhë çë fon ncjer. kulluriotet me festet. të fejohesh. se e mësoji gjuhën shqipe. karafila me burbuqe. të martohesh. shkumon puari përpara shkumbon bashi përpara e eflet si flet shklerishte. njer sa je akoma vaizë. ‘dhe ka thom limniona umblua. Kulluriote. Megarite. zunë topët e bijnë. shqiptarë sa ku jemi. k’ armamentotë çë shtijnë. si nj’ ehapëtë grësherë. puarin’ ntanë ndë kav. e krenari të madh e kemi. Kulluriote. mësuan vaksinën si bëhet. të të shihnë. thonë nafarhu Miauli. urra gjithë i thërrisnë. dukenë dhe ka ‘Athina. duken dhe nga Athina. dhe nga thom limani u mbulua. se xu gluhën arbërishte. të të vërë një unazë. si një nuse Elefsine. duketë si jastr’ e mbjevë. sitë shtijnë ane mbanë. sa dhe veshët të grisnin. ----- Ti Leksandrë. kshivë tënd’ kejnë ndë golë. se i shtyn batica fryma. kepi Flevon u mbulua. me të tëmë që në krye. Dit’ u qasnë çë fëmila Ditët u qasën që familja sa të thesh paterimonë. Preij san Xhorxhit shumë thevë.56 Arben P. vijnë të parët me të shpejtë. që e sheh mbrënda në flamur. me të tëmë. Ty Leksandra. dhe epara të gëzonesh. të ravnjashesh të martonesh. nde imadhi ka panderë. bashin të tërë në kep erëza zu e u shtrua. këshillën tënde kanë në gojë. garrfalina me bubuqe. erdh përjashta në liman. era zu e u shtrua. çë me nj’ orë nëk u shiua. Prej Shën Gjergjit shumë thellë. me një kryq që bën për katër. isht’ e vjen për ti Leksandrë. me një shqipje me di krerë. e flet si flet greqishten. u duk nga përtej. thonë admiral Miauli . edhe pallati mbretëria edhe pallati erdh përjashta ndë limnionë. që me një orë nuk u shua. me një shqipe me dy krerë. her’ esheh e her erbjer. VI ç’ esheh bërdha ndë panterë. dhe kur qaseshin të gjithë. je e para që dha fati. deri sa je akoma vajzë. qasetë u duk ka dara. e kur qaseshinë ntanë. her e sheh e her erë bie. vasiles’. ‘dhe ka ntanë të të nihnë. Dhuka imadh ndë ‘Aleksandrë Duka i madh në Aleksandri ndë antene lart ungjinë. duket si fushë e mbjell. batica qaset të fryjë. si një nuse Lepsiniote. nga anija e shpejt. ishte e vjen për ty Leksandër.

erdhi e solli në liman. Nikoqirët’ të Nisivet! Zotët e Ishujve! Fomn’ e bullperit e muar Tymin e barutit e mori ngruni shihni se çë sivet! Ngrehuni. dhe anijet u dukën. turk’ indotë se ishtijnë. dhe pa savan të mbështjellë. e Turqisë. Kostandini i Gjermanisë. nafarhu këur gjeg’ s’ ‘Elladha admirali kur dëgjoi se Greqia poqi këmbët’ e salltari. ka senjallotë çë nguijnë nga sinjalet që ndriçojnë Kostandinoa Gjermanisë. dhe pa savan të pështjevë!. çë bëtë juve kombi që bëtë juve pruar kurmin’ e pa ntanë kthyer trupin e pa të tanë rrënjë shtif e ncier lule. rrënjë hodhi dhe nxjerrë lule. e gjeg’ copëtë çë bijnë. . u hodhë jashtë nga varri. mbulon detin vetëtima. përpoqi këmbët e kërceu. e dëgjoi topët që bijnë. e pyeti që ç’po ndodh çë vuja ndë varr ndihej. erdh e u tha admirali erdhi e u tha ethnosit. që thërrisnin kaq burra. e ndë tre katarte tundej. Pavlon dukën të madh. ‘dhe karavëte udukne. atto tha e dhromnë muar. djemtë e mbretërisë tonë. që të dy kanë një besë. shihni se ç’ndodh! era ka limniona enxuar. vola ndë kuvertë qima. për të japë arravonë për të dhënë fejesë çë thërrisnë kaqë burra. 26 Mars 1889 në Pire. ai i tha se një fregatë. si shtif sitë e i pa si hodhi sytë e i pa e gëzonuni se throni e gëzohuni se Fronti nafarhu. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 59 se ndë varr të tij ungjav. e them tymin si e pa. mbloni denë astropeleqe. ndë e bila e vasilesë me të bijën e mbretit. “bini turive o trima. era nga limani e nxori. duar lidhurë vardhianë duar lidhur rojen e epiejti çe sivej. ‘Aleksandra e ‘Rusisë Aleksandra e Rusisë ‘Rusea panterë e shkundej Rusisë flamuri i shkundej gruni gjithë e uroni. turitë ndë det’ të thevë turitë në det të thellë “binu Turivet vre trima. nuse dhe dhëndër bënë. e u binë vu një thirrmë k’ atti la. se në varr të tij u ngjall. kur gjeg’ thirrmëtë ka urra.. çë të di kanë një besë. në varr hyri e u mbulua. ndë varr hiri e urbuar. plumba në kuvertë dallgë. na një djalë vin ka dara ja një djalë vjen nga tej i ndinnë nafarhut përpara i del admiralit përpara aij i tha. nuse ‘dhe gabre u bënë. Pavgonë dhukën’ të madhë. nani tha u dogjë armadha tani tha: u dogj armata e thom bullberit si pa. ‘dhe Kaptandë të Steresë dhe kapedanë të Steres. barut brenda në fishekë. ngrihuni të gjithë e uroni.58 Arben P. që zhurma në varr ndihej po vardhiani zu e dridheij por roja zu e dridhej Shkruajta ndë 26 E shkruajta në gluha u lidh e nëkë sglidheij gjuha ju lidh e nuk zgjidhej Marsit 1889 ndë Pire. VII të shiohmë ditë lefterisë”! të shohim ditë të lirisë”! Ju të parëtë e Moresë Ju të parët e Moresë ----. djemt e Basilesë tënë. e në tre direkë tundej. se një fergadhë. vu një thirrmë nga aty lart. turk i ndotur se i shtijnë. digjni armatën e Turqisë. erdh e suav ndë limnionë. e u binë e Turqis. Ato tha e udhën mori bumber bërdha ndë fusheqe. dijni armadhën’ e Turqisë. kur dëgjoi thirrjet nga urra. krushqi bëri me ‘Rusinë krushqi bëri me Rusinë u pëtaks jashtë ka varri.

palët bënin edhe 2 “EKSKLUZIVE”. janë marrë kryesisht me dhe hulumtues i gjuhës. Oton. sipas se një pjesë e madhe e popullatës që jetonte në Athinë dhe në dokumenteve historike. ka një rëndësi të madhe një gazete greke e vitit 1860. u rrit Atikisë dhe të Beotisë. dhe numri 161 u titullua “ ” (E ardhmja e Greqisë) deri kur u mbyll në vitin 18633. ishin konservatorë. Përpjekjet për të thithur në anët e tyre. deri në mars të vitit 18611. fq. Athinë. me kryeredaktor Odisea Jamelon dhe vijoi të ME “ NË VITIN 1860 botohej me këtë titull deri nga mesi i vitit 1861. i historisë dhe i folklorit arvanitas. të qëndrueshëm në bë adjutant i mbretit Oton dhe ministër i Marinës në vitin 1855. fq. meqenëse është një nga dëshmitë e pakta të shkrimeve në është botuar në revistën “BESA”. Në mbledhjen e këngëve dhe të përrallave gojore të folklorit këtë dokument. nëntor 1993. Në revistën “BESA” të vitit 1993. fitoi grupimi qeveritar pro mbretit. 139. periudhën e mbajtjes së zgjedhjeve në Greqi nga dhjetori i vitit Nga teksti i fjalimit parazgjedhor. fq. ”TO ME “ (E ARDHMJA E ATDHEUT). është botuar faqja e parë e Zbulimi i këtij dokumenti historik. U historia e asaj kohe. në faqen e parë të gazetës greke. Athinë. “BESA”. Fjalimi parazgjedhor i vitit 1860. i kryesuar nga arvanitasi Nga teksti parazgjedhor. . e përkohshme. i cili në vitin shpëtuar deri më sot. që drejtonte Greqinë në vitin 1860 bënte Athanas Miauli ka lindur në ishullin e Hidrës. Vdiq në Paris të Francës në vitin 18672. duket qartë se grupi i politikanëve Athanas Miauli. njerëz që. Ai. tetor 2001. më 1815 dhe përpjekje të mëdha për të marrë në anën e tyre arvanitasit e ishte djali i arvanitasit të lavdishëm Andrea Miaulit. 1993 ishte Kryetar i Bashkisë së Kalivias të Atikisë. 144. organ i “Lidhjes së gjuhën shqipe me shkronja greke në shekullin XIX që ka Arvanitasve të Greqisë” nga Petro Filipi-Angjeli. dalin qartë fakte historike 1860. Numri i parë i kësaj gazete politike dhe filologjike e Athinës u botua më 4 NJË FJALIM PARAZGJEDHOR I BOTUAR NË nëntor të vitit 1859 me titull ”TO ME GJUHËN SHQIPE NË GAZETËN GREKE ”TO “. nga ajo që kemi mësuar nga pranë babait në det dhe mësoi gjuhën greke nga Filip Joanu. Prishtinë. Dokumenti historik i vitit 1860. bëhet fjalë për një fjalim parazgjedhor në arvanitas. mbizotëronte një klimë frikësimi dhe rrethinat e saj ishin arvanitas. 81. pasi kërkuesit e shkrimit të gjuhës shqipe. nëntor 1993. 1 3 “BESA”. është botuar për herë të parë më 29 dhjetor të të njëjtit vitit në gjuhën greke dhe gjuhën shqipe. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 61 Kryeministër u zgjodh disa herë që nga viti 1857 e deri në vitin 1862. bindjet e tyre besnikërie ndaj mbretit të atëhershëm.60 Arben P. njëherësh siç e kemi thënë në përgjithësi. në shekullin XIX arvanitasit burgimesh politike në Greqi. Në atë periudhë. i cili u zgjodh Kryeministër i Greqisë në atë kundërshtarë të oborrit të mbretit Oton dhe qeveria kryengritëse kohë. Zgjedhjet e vitit 1861 në Greqi i kishin ndikim të madh në zhvillimin e jetës politike në Greqi.

. j ndoshta ta kenë më të lehtë edha ata kandidatë për deputetë që O-----.i. Aty ku ka V------ pikëpresje ka kuptimin e pikëpyetjes.. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 63 publikimin e propagandës parazgjedhore dygjuhëshe. ka përdorur shumë SH---- fjalë greke. TH---- Për transkriptimin e fjalimit parazgjedhor të vitit 1860. në M----- greqisht dhe në gjuhën shqipe. P------ Tekstin po e paraqes ashtu siç është botuar në gazetën “E Q-----. u ( ). Po i njëjti fjalim është botuar në gazetën e kohës T------ edhe në gjuhën greke.+i. j KS---- D-----. . +i. NJ---. X------ XH---. yi. j L-----. . +i. .. j A-----. . y. nga ana tjetër. Y------- B-----. por grekë. informohet më mirë popullsia arvanitase dhe.u I------..+ . j Ç-----. nuk ishin arvanitas. .. J------i..+i. . . Shpeshherë merr kuptimin nt PS---- DH---- E------ Ë------è F------ G-----..62 Arben P. Gjatë transkriptimit vërejta se S------ shkruesi i fjalimit parazgjedhor të vitit 1860. Shpeshherë merr kuptimin mb Z------ C-----. . ARDHMJA E ATDHEUT” në gjuhën shqipe. të shkruar me R------ shkronja greke dhe me disa kombinime për të plotësuar RR---- alfabetin e gjuhës shqipe. ZH---. kam U------ përdorur alfabetin e mëposhtëm me 38 shkronja. me synimin që.. .. i. .+i LL---. nga njëra anë të N----. . GJ---. . .u H-----. j -----..+i.

taksën antiprosopë ëdhë ata thujenë vuleftai. do të bënenë kuvernisinë pr’ të petiqjënjë papsën dhimarhotë ëdhe dhiorisën vuleftai ata çë nuk do frondisnjënë pr’ të mirë tuai.. duanë dhoksënë e patridhesë do t’ ekleksenni ata çë do të Do thetë çë gjithë polit ka to dhikioma të frondisnjë vetëmë ruanjënë të miratë tuai. Astu do sjum’ e madhe lipon vllastimi ndë kai gjaku të mos jemi ikano ndreqenë punetë edhe nuk do bënenë adhiqi. ëdhe pastai i haron tuti.. to bënjë kljanni paraponnitë tuai edhe të këqatë çë pësonni ga eksusia. bëinë politë ndë mblidhesinë. Ata bënjënë atë çë do të skolinje. me vurdhulë ëdhe të tjeratë. pse jjanë alargu njeri ga njatri dhiorisnjënë mira u taksën kuvernnisi çë do bënjë ndë githë dhimo. nuk’ pitta edhe do tu bjerë edhe jjakanje ahera do binjë ispraktori tu istë pune e sajja.. Nanni katalavënni mirë çë an frondisnni të dhjorisënni të Skufo. taksën irinodhiqie. pr’ ellefteri. të mos ibjerë korofilaqi ata do t’ iperaspisnjënë dhikiomatatë tuai..64 Arben P. apoktismë elleftherinë. të mos ketë të rëndë foro. vëzdoni sa të politë të mblidhenë. alla do të edhe Nomarqisë pr’ tu pllanepsënjënë i tu foverisënjënë. arën të daljënë vuleftai njerëz çë mirë njërës ata çë do vëzndonjënë simferonë tuai. ëdhe një e vogëlojë paraponni do të jjetë një e madhe prosvoli ndë politi. alla pr’ dhimarho të tretën paredhro. edhe dinni çë pëson ipurgi.. eklogjia iste dhikioma i lait. të mos ibenjënë konaqe. kseresetë pr’ aniliko ëdhe sakat. të mire nome. ahera do vinjë apospasmai edhe do tu kërkonjë kotta anakatosetë me dhinami të sajja edhe ëpirroi nd’ ëklogi.. E sihnni fort mirë sjesë kudhë edhe do tu marë ndë filaqi ëno i forti lje të ketë ndë . njerës çë nuk nuk dinë kamotë edhe vashannitë ç’ ipoferën spirti jjuai ga borës ndonjë ti planepsënjë mos ti helqjë ga meros i tia do të metavatikotë edhe ispraktoritë.. ëdhe çë do bënjënë ata ist i mirë arën të jipnni psifonë tuai ndë ipurgi Simo edhe ndë dhimarqi bënë. Çë do thetë jipnni gnomnë tuai edhe t’ ekleksenni ata çë duanë patridhënë. ipolipsinë tuai ndë ata do venni të të dhiokisetë mirë patridha. ëdhe ndonjë njatrë ukesënjë iti me foverë ite me Donni të sihnni çë vëljen dhikiomai jjuai. edhe të tjeratë tu dinni ëno an dhiorisënni njerës tuai çë dinë vashannitë tuai edhe një baçë horofilaqit. pse politi ahera do ve ndë Pr’ polit të katundevet t’ ‘Athinësë vërteti antiprosopi i tia edhe nuk do ti thetë “ennia su do frondisën. ëdhe i biri i ftoqit do ve Polit! Sindagmai thotë çë istë paranomi Kuvernnisi t’ vetëmë. u taksën tuti të miratë. vëzdonni simfero ahera nuk do të dhioqisenni astu çë donni. Ahera i biri i fortit nuk do ve tahtiko. ist me vulinë. Na çë kemi sindagmë. u garkonjënë me të tjerë foro! mirë vetëm. Epedhi çë nuk boresnjënë tuti Donni të sihnni sa i math istë dhikjomai juai.” alla do Vllezer! të ve ndë vuli të thotë edhe vuleftaitë do theresënë ipurgonë t’ epienjënë çë u bë do ti kërkonjënë ikanopjis edhe do të Dheu ist i ljagëtë akoma ga gjakëratë të tatrevet edhe gjëkonetë ai çë fteksi ndë mos gjëkonetë ahera i halasën ipurgi vllezrevet tuai progjismë tiragnonë. taksën ure.çë piraksën pr’ një baçë. astu ist’ qeroi. Ata nuk dinë me çë kamo edhe jenni ëleftero si u do sindagmai an nuk frondiznni të skepsenni djersë ndziri bukënë. papsetë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 65 tirë miljera dhrahme nuk do të gasënë. fjalja e ka. sindagmë. ëno nomi thotë çë preps të simfero tirevet. ëdhe pastai nuk do jenni eleftero si u do dhiopisetë i pari paredhro tërgon psalidhoqerëtë e dhimarqisë sindagmai. patridha. Tuti ata sitëtë çë ranë ndë ljuftë do të na jjapënë Politi! Një herë ndë tre vjjet u thëret mëma jjuai. të nemë edhe mallëkime.

edhe i biri i të varfërit do vejë vetëm? Atëherë do vijë patrulla edhe do t’u kërkojë pula. Vëzdonni mirë lipon pr’ një ist’ inë zot! pr’ vllazri! pr’ gjaku ç’ u derth pr’ elefteri! Gnomi jjuai. si do Vëllezër! stronni astu do fljenni. atëherë nuk do të caktoni ashtu përfaqësues atë që doni. madhe. të bëhen të mira ligje. Dheu është i lagët akoma nga gjakrat të tatëve edhe “Kërkonni edhe do të çjonni. edhe ndonjë tjetër të kërcënon ty me frikësime e të këtilla. Nëse kuptuat mirë që po të kujdeseni të caktoni të mirë njerëz ata që do vështrojnë interesin tuaj. pse do ti kenni tauljetë. njerëz që nuk mund t’i mashtrojë.66 Arben P. të qeverisë mirë atdheu. vëllazërimi ndaj këtij gjaku të mos jemi të denjë për lirinë. Nëse nuk kujdeseni të mendoni mirë vetëm. mos t’i tërheqë nga vetja e tij. Atëherë i biri i të fortit nuk do të vejë ushtar. edhe çfarë do bëjnë ata është e mirë të bëhet. Është shumë e pse kus kërkon çjon edhe kuz pjeh i hapënjënë” si tu thoi. Ç’do thotë kushtetutë? Do thotë që gjithë qytetarët kanë të drejtë të përkujdesen vetëm. të mos ketë të rënda taksa. pra. caktojnë përfaqësues edhe ata quhen deputetë. fituam lirinë. të mos i bëjnë konak. por për interesat e tyre. atëherë do të vijë taksidari t’u shesë shtambën edhe do t’u marrë në burg. Meqenëse që nuk mundin të gjithë qytetarët të mblidhen. Ne që kemi kushtetutë. binni derën edhe do tu hapënjënë. nuk preps lipon të stinni psifo ndë ata çë u protinën. Gjegjiunni edhe filit i Kristit rjendit çë thotë ndë vagjel. istë vji. dëbuam tiranin. por do të përjashtohet për i parritur edhe sakat. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 67 Kuvernisi pr’ simfero të sajja anakatosetë. sepse janë larg njeri nga tjetri. të mos bjerë xhandarin me kërbaç edhe të tjera. do të bëhen deputetë ata që nuk do kujdesen për të mirën tuaj. Ata bëjnë atë që do të bënin qytetarët në mbledhje. kurse i . pita edhe do t’u bjerë edhe zverkut. Të gjithë ata syt që ranë në luftë do të na japin nam dhe mallkime. edhe pastaj nuk do të jeni të lirë si ju do Kushtetuta. do të jeni të lirë si ju do Kushtetuta. psifojja jjuai istë elefteria Për qytetarët të katundeve të Athinës jjuai. ipolipsi edhe proodhi jjuai mos e stinni ku t’ arëni alla sillogisunni mirë pse do të skonni tre vjjet mirë i keqi. vëllezërve tuaj.

atëherë prishet juaj. të jepni votën tuaj ministrit Simo edhe në kryebashktiakut Skufo. në mos gjykohet. nderin tuaj. edhe pastaj i harron të gjitha. arën**. çfarë pra të shtini votën në ata që propozon. sepse do të shkojë tre vjet mirë Pushohet. atdhe. premton gjyqe paqësore. do të kujdesem . edhe Qytetarë! Kushtetuta thotë që është shkelje ligjore të një e vogël shkelje do të jetë një e madhe fyerje për qytetarin. pse kush kërkon jepni mendimin tuaj edhe të zgjidhni ata që duan atdhenë. Dëgjoni edhe fjalët e Krishtit që thotë në vangjel: “Kërkoni Qytetarë! Një herë në tre vjet u thërret mëma juaj. është jeta. ju premton të gjitha të mirat. . ata do të mbrojnë të drejtat tuaja.. vota juaj është liria gjykohet ai që është fajtor.. Kuvend të thotë edhe deputetët do të thërrasin ministrin të Vështroni mirë pra. dinë vuajtjet tuaja edhe një e rrahur e xhandarit. arën. le të ketë në borxh mijëra dhrahme* nuk do ta ngasën. bënin përshtypje të keqe.. bini derës edhe do t’u hapet. ju ngarkojnë me të tjera taksa! Doni të shihni sa vlen e drejta juaj? Vështroni qeverinë për të arritur qëllimin pushon kryebakëtiakët edhe emëron kryebashtjak të tretë zëvendës. duan çon edhe kush pyet i hapet” si t‘u thom. dhe ligji thotë që duhet të *** Për të prerin me gërshëra bëhet fjalë për nëpunësit e asaj kohe që * Dhrahmia ka qenë monedha greke.68 Arben P.. Ata nuk dinë me ç’punë edhe djersë nxirrni bukën. ndërhyjë me forcat e saj. zgjedhja është e drejta e popullit. E sepse qytetari atëherë do vejë në të vërtetin përfaqësues të tij shihni fort mirë Qeveria për interesat e saj ndërhyn. caktojë i pari zëvendës dërgon të prerin me gërshërë*** të edhe të tjera që nuk i dini. në ata do të veni të qani padrejtësitë tuaja edhe të këqijat që pësoni nga pushteti. Njerëzit me këtë lloj veshje tek arvanitasit ** Për Arën duhet të bëhet fjalë për mjetin e votimin. të edhe do të çoni. lavdinë e atdheut do të zgjidhni ata që do të ruajnë të mirat tuaja. nëse caktoni njerëz tuaj që i Bashkisë edhe të Prefekturës për t’u mashtruar ose t’u frikësojë. por do të vejë në njëjtat gjëra. edhe e dini çfarë pëson ministri? harrini përpara mendohuni mirë. padrejtësi. premton ura. për një është yni Zot! Për vëllazëri! Për pyesin çfarë u bë do t’i kërkojnë pakënaqësinë edhe do të gjakun që u derdh për lirinë! Mendimi juaj. të dalin deputetë njerëz që nuk dinë nga mot edhe brengat që vuan shpirti juaj nga kalimtarët edhe konduktorët. ashtu ishte koha. nuk duhet edhe nuk do t’i thotë “mos ki merak. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 69 forti. visheshin me kostum dhe kravatë. fjala vjen. Por. premton shkolla. si do të shtroni ashtu do të fleni... nderimi edhe përparimi juaj mos e shtini kur të ministri me Kuvendin. Doni të shihni sa i madh është e drejta juaj? Vështroni sa të mira premton qeveria që do të bëjë në gjithë bashkitë. sepse do t’i keni të bëhet për një të rrahur . Ashtu do të ndreqen punët edhe nuk do të bëhen i keqi.”.

70 Arben P. por të cilin Poezia satirike-politike “Ministrat Arvanitas” është ribotuar Karidhis e kundërshtonte me penën e mprehtë satirike sa herë në vitin 1866 nga intelektuali arbëresh i Italisë Dhimitër gjente rastin. por antipushtetare të Sofoklis Karidhis ishin përpjekjet e përsëritura nuk mungon edhe polemika ndaj ndjekësit të përhershëm të kundër gazetës së tij. shkruan për një gazetë satirike-politike që Sofoklis Karidhis. sepse në ato vite bëhej gjithçka që të harrohej historia dhe gjuha e vërtetë e popullit shqiptar në Greqi. Athinë. Pasojë e polemikës Poezia fshikullon paaftësinë e pushtetit përgjithësisht. Finlei: 1860 “Historia e Revolucionit Grek”. 2 Po aty. 86-883. sot duket e çuditshme. sepse shumë lexues të gazetës ishin arvanitas. Jerus. që vjen tek ne demokratike. njeriu dëgjon gjuhën shqipe nga fëmijë që SHQIPE NË GAZETËN GREKE “ ” NË VITIN lozin rrugicave në Thisio dhe në Portën e Adrianit”2. vërejmë se nuk përmend autorin e tyre. Po aty. Ndjekje të egër ndaj Karidhit dhe gazetës së tij dhe gazetën e tij. Kamarda dhe gjendet në “Gramatologjia Komparata Sulla Në dokumentet historike të arkivës së “Lidhjes së lingua albaneze per Memetrio Kamarda. Finlei shkruante: “Megjithëse për më se një çerekshekulli është kryeqytet i SATIRA ARVANITASE TË BOTUARA NË GJUHËN mbretërisë (Athina). Muxuridhi. Arvanitasve të Greqisë” nuk gjejmë prejardhjen e Sofokli Poezitë satirike-politike. për letërsinë e gjuhës shqipe Karidhi pushtetit të atëhershëm në Greqi. që vazhdon të ndjekë Karidhin vitit 1861. fq. në Karidhit dhe sot na bën përshtypje se të gjitha vjershat satirike kalendarin e përvitshëm që boton “Lidhja e arvanitasve të shqipe që u botuan në gazetën “ ”. Në revistën “BESA” të vitit 1989. . që e shkruante pothuaj të Speca dhe në tjetër rast vjen nga ishulli i Hidrës. Në u botua në fillim të vitit 1860 në Athinë.28). Historiani i huaj i atyre viteve. e vëren në të njëjtën periudhë që qarkullon edhe gazeta “DRITA”. 1 3 “BESA”. me ide është botuar në faqen e 41 të gazetës “ ”. Kjo gjë. ndërmori prokurori i atëhershëm penal Muxuridhis. u ribotuan përsëri në vitin 2003. 528. e cila historike. Emri i gazetës satirike. Prato 1866”. f. por i botonte në gjuhën shqipe. studiuesi arvanitas. ai nuk i përkthente Greqisë” në kujdesin e Jorgo K. cilësohej se ishte një gazetar shumë i zgjuar. tërën Sofoklis Karidhis 1. që do të thotë se nuk ishte nevoja. e cila përfundimisht u mbyll në nëntor të gazetës “DRITA”. Sofoklis Karidhis. qershor 1989. botim “Atlas” XX. (G. disa raste thotë se vjersha e botuar vjen nga ujdhesa e ishullit politike ishte “ ” (DRITA). prokurorin dhe mbretin. 527. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 71 në gjuhën greke. i Duke lexuar dokumentet historike për satirat që botoi ndjeri Aristidh Kola. xhandarin. G. f. një pushtet që shprehej me nuk e përmend krijuesin e saj. që luftonte shkeljet e shpeshta flagrante të si një dokument historik. fq. Këtë historiani Finlei. sipas dokumenteve Edhe në vjershën e mëposhtme “Ministrat Arvanitas”.

. e u bë dru. nuk vlejnë një-dy. ti bëjmë prifti ksul. Edhe ipurgi bën mir Edhe ministri bën mirë t’ë dërgonj ndë Sirë të dërgojë në Zyrë të ikënj edhe ga këtu të na iki edhe nga këtu pse u tha. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 73 Bera lja te çjonj nj hije Bëra lart të shoh një hije çjova nj vajz me ca qe gjeta një vajzë me ca qe. Këto thom. Sepse në burg më vë. Sa ai cjapi me ato dhitë. Kuja je moi vaizezo Kuja je moj vajzë? Jam i Mitro-Kaptanit Jam e Mitro Kapedanit Ministrat Arvanitas çj fsin bithen te tigani që fshin bythën të tiganit. sa ai cjapi me’ ato dhit. edhe s’thomë më Pse ndë filaqi më vë. do na përlyejë sytë. pse u tha. TË LIDHURA* Nani te kresmat te bedha Tani të kreshmë te bytha prifti breke nuku ka prifti brekë nuk ka ti japem ter ga nj qep ti japim të tërë nga një qep ti bejm priftit brek ti bëjmë priftit brekë.72 Arben P. * Të Lidhura quhen nga arvanitasit këngët satirike që këndohen ditët e karnavaleve. Kemi edhe një Muxuridh Kemi edhe një Muxuridh do na muxurisnj sit. Moi moz jemi sigjeni Moj mos jemi kushërinj? Kemi gjasht Ipurgo Kemi gjashtë ministra Jemi kusiri te dit Jemi kushëri të dytë nuk vëlenjën një lepto. Muxuridh. e u bën dru. nuk vlejnë një qindarkë. Nani te kresmat te bedha Tani të kreshmë te bytha prfiti ksule nuku ka prifti ksul nuk ka ti japem ter ga nj pule ti japim të tërë nga një pulë ti bejm priftit ksule. Mir bën edhe Karidhi Mirë bën edhe Karidhi çë thëret vre Muxuridhi që thërret: bre. Kemi sum vulefti Kemi shumë deputetë nuk vëlenjën po një-di. edhe s’thom më Këto i thomë.

që këndohen në prag të ardhjes së Vitit të Ri. historike dhe derë për të treguar ardhjen e Vitit të Ri. këndohen nga grup fëmijësh që trokasin derë më kërshëndella që kanë vlera të larta gjuhësore. Në kërshëndellat e zonës së Menidhit mbledhësi Dhimitër KËRSHËNDELLAT ARVANITASE Jota shënon: “Me rëndësi në kërshëndellat e Menidhit është miti i njohur i lëshimit të bisqeve të reja nga druri i thatë”1. Vjetër. që njihen në histori e deri më sot Vitit të Ri dhe shpërndarjes së dhuratave nga plaku i Vitit të si zona të banuara me popullsi shumicë arvanitase.74 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 75 Sipas kërshëndellave. këngës fëmijëve u dhurohet nga të zotët e shtëpisë nga një lek ose dhuratë tjetër simbolike. 1 “BESA”. thirret si pasues në kërkimin e fatit. Me kalimin e viteve shumë pak kërshëndella mbetën në kujtesën e arvanitasve në fund të shekullit XX. organ i “Lidhjes së Arvanitasve të Greqisë” në vitet 1983-1995. ose siç njihet në fenë Ortodokse. i cili cilësohet “njeri” që vjen nga “toka e premtuar”. Disa nga këto këngë gëzimi arvanitase janë botuar në revistën “BESA”. që tashmë nuk qarkullon. Kështu. me shumë të mira dhe sjell mbarësi. Ata kujtojnë që kërshëndellat i këndonin në gjuhën shqipe. mars 1989. këtë mit e ndeshim edhe në vise të ndryshme të Greqisë jugore Kërshëndellat janë këngë gëzimi. Shën Vasili. Populli shqiptar. . Shën Vasili ose plaku i Vitit të Ri. Këto Nga arkivi i revistës arvanitase “BESA”. pendese për mëkatarët. fq. 497. Pra. që u këndohen ardhjes së nga Rumelia e deri në More. kishte dhe ka kërshëndellat e veta. Ditët e Krishtlindjeve janë ditë ndjeshmërie. Mbas këndimit të folklorike. por me kalimin e kohës këto këngë gëzimi kanë filluar të harrohen. Edhe pjesa e popullit shqiptar që jeton në territorin e Greqisë ka kërshëndellat e veta të cilat në masën e gjerë të tyre njihen me emrin Kalanda. Të moshuarit e fundshekullit XX. Por. përzemërsie e mirësie. janë shpëtuar duke u shkruar nga mbledhës të ndryshëm arvanitas në faqet e revistës “BESA”. ndërimi i viteve shoqërohej me kërkimin e fatit. një pjesë e kërshëndellave që këndonte populli arvanitas me rastin e Krishtlindjeve. Athinë. kam shkëputur disa këngë gëzimi. kujtojnë që këndonin kërshëndella kur vinin Krishtlindjet ose Vitit i Ri.

dhe të tjera zakone lidhur me fatin e mirë. Si sot-Thojnë të vjetrëtë. vëllezër. . “Motë më shum” “Nga mot më shumë”. Si sot thoshin të vjetrit Këtë mit e ndeshim në shekullin XIX edhe në vise të jia të Ser-Vasilitë. Athinë. Tcëli të protovinjë cili të vijë i pari Gjigjuni vllezër. mblodhi kërshëndella nga Menidhi i Atikisë3. 496. Një dukim u jepnin. fq. 3 “BESA”. Athinë. gjigjuni Dëgjoni. t’ua themi edhe për të kënduara edhe për të kënduar. Duhet thënë se këmbimit të vitit i ka mbijetuar edhe paragjykimi i pites ose byrekut me monedhë Kryetari i Shoqërisë historike dhe folklorike “Aharnon”. mirë se të na pëlqejë. ndë derë t’ avlloportësë në derë të oborrit gjigjuni edhe gjitone: dëgjoni edhe fqinjë: ga një dupie u jijpni nga një dupje u jepni. që nuk mundet të vijë. Këtë kërshëndellë e ka mbledhur Vagjelis Aganaqis nga Qurka e Atikisë2. Për kërshëndellat e Menidhit Dhimitër Jota thotë: “Me rëndësi në kërshëndellat e Menidhit është miti i njohur i lëshimit të Mirë se na erdhi vit i riu Mirë se na erdhi viti i ri. që vjen nga e mira çjë vjen ga kallomira. Kërshëndella të zonës së Atikisë Veriore dhe edhe Krishti do na vinj edhe Krishti do na vijë Perëndimore bashkë me vitin e ri. Në derë t’ avlloportësë Në derë të oborrit E’ se na erdhi viti i ri Na erdhi viti i ri du zojqë çjë këndoinë dy zogj që këndojnë mir se të na pelqenjë mirë se të na pëlqejë çjë kanë sitë ga dhiamante që kanë sytë si diamante gjegjuni vllezër gjegjuni dëgjoni vëllezër dëgjoni edhe për Krishtin u ndisën edhe për Krishtin u ndezën po doni t’u ta themi po doni. Mos ja ndonjë i varfërë Mos është ndonjë i varfër. janë të Shën Vasilit. mos ja ndonjë sëmurmë mos është ndonjë i sëmurë. Dhimitër Jota. njëri çjë vjen ga e mira. tregonj gjë të ëmbla dërgoni gjëra të ëmbla. mars 1989. 494. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 77 mos ja ndonjë i vërbuar mos është ndonjë i verbuar. Dhespoti ish ksakusupë Dhespoti ishte i dëgjuar mos ja ndonjë i shkretë mos është ndonjë i shkretë e tuti kosmi e thoin dhe gjithë bota e thoshte mos ja ndonjë i shklepurë mos është ndonjë ulok dhiakopulit e vesjenë dhjakë të rinj e vishnin. bisqeve nga druri i thatë”4. 2 4 “BESA”. çjë nuk na sheh i ziu. që nuk na sheh i ziu. Trëgonj ndonjë pjatë fai Dërgoni ndonjë pjatë gjellë. mars 1989. që vjen nga fati i mirë. të liturisndë klish të mbajë meshë në kishë. dëgjoni. ndryshme të Greqisë jugore nga Rumelia e deri në More. çjë nuk mundon të vinjë. Po aty. pse do stolisi dhe do vi sepse do zbukurohet dhe do të vijë Mos ja ndonjë çjë sgjigjetë Mos është ndonjë që nuk dëgjon. mirë se të na pëlqenj. fq. Si sonte thonë moçmit Si sonte thonë të moçmit një Dukim e u jipin. bashkë me vitin e ri.76 Arben P.

ashtu si ia kishte edhe vlastari bi palë edhe bisqet e tija të njoma mësuar halla e tij që banonte në Markopullo të Atikisë6. thon palia. kein sizët si diamant kishte sytë si diamant e të krisaf shtëpizën dhe të florinjtë shtëpizën Mirë se t vini viti i ri Mirë se të vini viti i ri. bastun për tu mbështetur. edhe nd Klish t veni. pse nestr Klisha panigjiriz sepse nesër Kisha feston tahmt i shirvasilit dhurata të Shën Vasilit. të shtroni edhe tryezën. u lëm kalinihtënë u themi natën e mirë mir se mir t na plqeni mirë se të na pëlqeni. Gjika nga Magula. bastun pr t kumbisei. janar 1984. 108. të artë si flutura. Nd mali nde ai i that dru Në majë të atij i thati dru di zoqe qeladhisn dy zogj këndonin ç kin sit si dhiamant që kishin sytë si diamant. Të thatë dru kishte për bastun. ç ish njeri me areti që ishte njeri me virtyte e shum glikomolit. dhe shumë gojëmbël. të that dru baj për bastun Të thatë dru mbante për bastun e ki për t’ akubisi e kishte për tu mbështetur e sjoh e g’ ai i thati dru dhe shoh nga ai i thati dru Kërshëndellën në vazhdim e ka sjellë për revistën arvanitase vlastari njomë husi bisqe të njomë të lëshojë “BESA” Jorgo Mel. zogjëzë qelidhisën zogj me zë këndojnë.78 Arben P. vi dukiume t jipni një dukat ti jepni. t hani edhe t pini. Si nesër thonë të vjetrit. fq. . T that dru kei pr bastun. e mot të jemi mir dhe mot të jemi mirë Si nestr. ga Klisha t mos lipseni nga Kisha të mos mungoni e nd shtpi t veni dhe në shtëpi të veni t shtroni edhe trapezin. 6 “BESA”. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 79 Tër popoli e priftërat Tërë populli e priftërinjtë vin dhe proskinisën vijnë dhe përfaleshin pse ish njëri me areti sepse ishte njeri me vyrtyte ish shjumë i glikomilit ishte shumë gojëmbël tërë ftohot i elis tërë të varfërit i mëshironte Kërshëndella nga fshatrat e Atikisë jugore ë nëkë i perilipët dhe nuk i brengoste. vëllezër. edhe në Kishë të veni. kriso si futuraka. Athinë. nd nder t vllaports në derë të oborrit Mote sjum. me gojë edhe me lirë. të hani edhe të pini. Mot më shumë. Vishuni vllezr vishuni Vishuni. të thomi ser Vasilin të thomi Shën Vasilin kuz do t protovini kush do të vijë i pari me gojë edhe me lir. vishuni.

Mot e shum kazand i mir Mot e shumë mbarësi i mirë. Ç’na bënë zotëri. ç na bn zot o. me urime. mot ga mot t jemi mir mot nga mot të jemi mirë. And t t z’ r dora shum Në të zëntë dora shumë. 107. me urat me urime. Këtë kërshëndellë ia ka mësuar Melet Niko Poga nga Mandra gjyshi i tij7. janar 1984. t’ia shpini ushqimin atje. fq. ‘And isht ndoni i shkrepur Nëse është ndonjë i sëmurë e nuk borez t vini dhe nuk mundet të vijë. jeni mirë? Mir jam si do zoti in Mirë jam si do Zoti ynë. Ia ashtu si vjen ai fili eja ashtu si vjen ai filli. në vit. tia kialni fain atje. Ni her nd mot nd mot Një herë në vit. Kundurjotika Kërshëndella Thoni t thomi tr Thoni të thomi të tërë. jepua trimave jepua trimoshave me urat. ia zoni Eja zotëri. eja zonjë. thoni t thomi me hare. je mir. 7 “BESA”. Athinë. thoni të thomi me gëzim. flisni atie t vini. . ashtu t t roni i biri Kështu të rroftë biri edhe spitonikoqiri edhe i zoti i shtëpisë Me sakulen t krisat me trastën e florinjtë. ni flori e ni dukat një flori e një dukat. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 81 ‘And isht edhe ndoni ftoho Nëse është edhe ndonjë i varfër. me grik edhe lir. Ia zot o. t pagues rusoliot të paguash flokëverdhë. me gryk edhe lirë. i flisni atij të vijë. me gaitan t krisostaft me gajtan të florinjtë.80 Arben P.

E shihni këtë thatinë sskop E shihni këtë thatin shkop? vlastar të njomë hjusi Bisqe të njoma dolën 8 “BESA”. E shihni këtë shkopinë E shihni këtë shkop? e kej për të kumbisej E kishte për mbështetje. mirë se të na pëlqejë. vissuni Vishuni vëllezër. me shumë gojëmbël ishte. Si nestër thonjë i palei Si nesër thonë të vjetrit kush proto të na vinjë kush i pari të vijë nga dera e avlloportësë nga dera e oborrit një dokume të jimni një dupje të jepni Nestrë klisha panijiris Nesër kisha feston tamënë e ssër-Vasilit blatimin e Shën Vasilit çë ish një njeri me areti që ishte një njeri me vyrtyte ma shumë ghlikomil ish. Vishuni vllezër. 9 Po aty. Athinë. .1947”. 172. fq. Mot nga mot më mirë. një dokume të jipni një dupje të jepni Kërshëndella në gazetën “ ” është botuar në tuaj të jetë që e juaja të jetë gjuhën shqipe me shkronja greke dhe nuk është botuar në Mot nga mot më mirë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 83 edhe siprë në vlastarëzë edhe sipër bisqeve di zojgje qelajdhisin dy zogj këndonin. Kjo kërshëndellë është botuar për herë të parë në gazetën Efthis sofranë sstruarë fill sofrën shtruar greke “TA ”8 në faqen 9 të muajt nëntor-dhjetor të edhe bukëzë të hani. edhe në shtëpi të veni. Mi’ se të vinjë vit’ i ri Mirë se të vijë viti i ri. dhjetor 1992. gjuhën greke9.82 Arben P.1. mi’ se të na pëlqenjë. Kjo tregon që banorët e Lefktras e flisni mirë gjuhën shqipe në vitin 1991. vitit 1991. edhe bukë të hani. sipas gazetës lokale. vishuni bukur nester menate bukur nesër me natë Kërshëndella nga qyteza e Lefktras nga klissa të mos lipseni nga kisha të mos mungoni në klissëzë të veni në kishë të veni nga klissa çë të ikënë nga kisha kur të ikni edhe në sstëpi të veni. Kërshëndella ka si autor të botimit një emër An të artë nonjë njeri Në të ardhtë ndonjë njeri pseudonim “I Vjetri” dhe shkruan: “Kështu këndonte nonjë ftoho i sskretë ndonjë i varfër i shkretë kërshëndellat Spiro Dhumanis më 7.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 85 FAKSIMILE (Faksimilet e materialeve të shfrytëzuara) .84 Arben P.

ku është botuar poema në gjuhën shqipe në vitin 1889. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 87 Faksimile të revistës ”APOLLON”. .86 Arben P.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 89 .88 Arben P.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 91 .90 Arben P.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 93 .92 Arben P.

94 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 95 .

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 97 .96 Arben P.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 99 .98 Arben P.

. ku është botuar fjalimi parazgjedhor i vitit 1860. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 101 Faksimile të gazetës “E ARDHMJA E ATDHEUT”.100 Arben P.

Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 103 .102 Arben P.

104 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 105 .

Paris. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 107 Faksimile të librit të konsullit francez Augusto Dozon ”Manual i gjuhës Shqipe”.106 Arben P. . 1879.

.108 Arben P. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 109 Faksimile të librit të Panajot Kupitorit “Studime për Shqiptarët. Historike dhe gjuhësore”. Athinë. 1879.

. Ahtinë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 111 Faksimile të librit te Panajot Kupitori “Studime për shqiptarët e Greqisë. 1879.110 Arben P. si dhe të ishullit të Hidrës”.

EKSKLUZIVE. Niko GJINI. Qytetërimi. 1965. 1980-2004. 1988. Robert d’Angely. Athinë. SHQIPTARËT. . 2004.112 Arben P. Prishtinë. Athinë. ARVANITIC SONGS. Lidhja. Tiranë. Lidhja e Arvanitasve të Greqisë. Tekste të Antonio Bellushi. . 1989. PROBLEMI I NDËRGJEGJIES TË Revista. Tiranë. Tiranë. Stamboll. Abeceja Shqip. 1910. Athinë. DHIMITËR GRILLO. . Athinë. HISTORIA E LETËRSISË SHQIPTARE. Janinë. . . Bizanti dhe Bizantinizmi. 1998. Athinë. Tiranë. ARBERORI DELL. 2004. HOMERI. . IRAKLI KOÇOLLARI. Netët Pellazgjike të Karl Reinholdit. Athinë. Kozencë. 1994. SAJ. Koli Xoxi. MARKO BOÇARI. 1996. . Tiranë. 2004. 2002. STILIAN ADHAMI. Athinë. 1998. ARVANITËT. RICERCHE E STUDI TRA GLI shkrimin e vjetër Pellazgjit. Prishtinë. 1967. Kalendarët. Athinë. SHQIP. 1983. 2005. Frashineto. Fjalori GREQISHT- . Kozencë. HISTORIA E SHENJTË E ARVANITËVE. 2000-2003. Tiranë. KLOSI. (BESA). Athinë. 1993. transkriptuar e shpjeguar nga Ardian INVISIBLE. . Athinë. . ILIADA. GAZETA e Athinës. 1983-1995. . Athinë. Revista. Tiranë. LUFTA E POPULLIT GREK PËR PAVARËSI – u u. u u . Tiranë. ZHAN KLOD FAVEIRIAL. Tiranë. Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 113 Rilindja. FERRDINAND SCHEVILL. 2002. 2004. 1996. 1993. Fjalori GREQISHT-SHQIP. ELLADE. ARVANITËVE. 2003. Shënime përmi Antonio Bellushi. VOSKOPOJA DHE MONUMENTET E Gazeta. BALLKANI Historia dhe . 1991. Revista. ARVANITËT DHE SHQIPTARËT NË BIBLIOGRAFI LUFTËN ÇLIRIMTARE TË POPULLIT GREK. kontributi shqiptar-. 1994. 1999-2004. GREQISHT. NIKO STYLO. Enigma. . Biografia shoqëruese e CD. Athinë. Edwin Jacques. Johann Georg Von HAHN. THANASSIS MORAITIS. 1996. Biografia shoqëruese e CD. Historia më e vjetër e Shqipërisë. 1996. GLI ARBERORI-ARVANITIUN POPOLO vjetra shqipe të Greqisë. Fjalori SHQIP- u. Prishtinë. Tiranë. Athinë. 2001. Romilly JENKINS. . 1998. Tolkë Xhillari. Karl Reinhold. Tiranë.

111 ........................ ”..................... Llalla Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të Greqisë 1860-1889 115 PASQYRA E LËNDËS PARATHËNIE.......... SHQIPE NË GAZETËN GREKE “ ” Gjurmë të letërsisë së vjetër të shqiptarëve të greqisë : NË VITIN 1860 ..................114 Arben P................................... 21 KËRSHËNDELLAT ARVANITASE........... 15 GJUHA SHQIPE NËPËR SHEKUJ.............. ” NË VITIN 1860...................18 (495)......................................................... 73 ISBN 9989-9591-5-3 ) ..............MK-ID 65235722 BIBLIOGRAFIA............ Llalla.................. 59 821............................................ 69 1860-1889 / Arben P.. - FAKSIMILE.......... .........1860-1889 .. 83 1990-2001 COBISS.................. ....................................... 7 HYRJE..........Tetovë : Tringa design............... 2006.09”1860/89” SATIRA ARVANITASE TË BOTUARA NË GJUHËN LLALLA........... - 110 ............. Arben P.... 11 NGA HISTORIKU I SHQIPTARËVE TË GREQISË..................... 25 POEMË E VITIT 1889 NË GJUHËN SHQIPE E BOTUAR NË REVISTËN GREKE ”……… 37 NJË FJALIM PARAZGJEDHOR I BOTUAR NË CIP - GJUHËN SHQIPE NË GAZETËN GREKE “ “ ........

116 Arben P. 2006 Tirazhi: 500 copë . Llalla Arben P. LLALLA GJURMË TË LETËRSISË SË VJETËR TË SHQIPTARËVE TË GREQISË 1860-1889 BOTOI TRINGA DESIDN Tetovë.

Related Interests