Kabanata 21: Mga Pagdurusa ni Sisa

Sa narinig mula sa kusinero ay kumaripas ng takbo si Sisa pauwi sa kanilang bahay. Hindi
mawala sa kanyang isipan ang mga pangitain na dadamputin ng mga gwardiya sibil ang
kanyang mga anak at ang bintang na pagnanakaw ng salapi ng dalawang bata. Namataan
niya ang mga gwardya sibil na papalayo sa kanilang bahay, bagay na nakagaan sa
kanyang takot sapagkat hindi nito kasama ang kanyang mga anak. Nang magpang-abot
sila ng gwadiya sibil sa daan, pilit siyang pinaamin na ilabas ang dalawang onsang ninakaw
ng kanyang mga anak. Bingi ang mga gwardiya sibil sa kanyang pagmamakaawa at
pangangatwiran kung kaya't kinaladkad siya ng mga ito papuntang kwartel. Hiyang- hiya si
Sisa habang kinakaladkad ng mga gwardiya sibil sa harap ng taong-bayan, lalo na ng sa
oras na iyon ay natapat na tapos na ang misa at ang mga tao ay kasalukuyang lumalabas
ng simbahan. Lahat ay napapatigil sa nagaganap na eksena sa lansangan at walang
magawa si Sisa kundi panghinaan ng loob at mag-iiyak. Pagdating sa kwartel ay inihagis
siya ng mga ito at nagsumiksik na lamang siya sa isang sulok. Bingi ang lahat sa kanyang
pakiusap at pagmamakaawa. Tanghali na ng pakawalan siya ng Alperes. Umuwi si Sisa sa
kanilang bahay at muling hinanap ang kanyang mga anak. Ngunit ala ni anino o tinig ng
mga bata kahit sa bakuran. Pumanhik muli siya ng bahay at namataan niya ang punit na
damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Hindi niya matanggap ang nasilayan at nilamon ng
pighati ang kanyang katinuan. Nagpalaboy-laboy siya sa lansangan habang sinasambit ang
pangalan ng kanyang mga anak.

Kabanata 22: Mga Liwanag at Mga Anino
Ito ang araw ng pagdating ni Maria Clara at ni Tiya Isabel sa San Diego upang mamalagi
doon para sa pista ng bayan. Kumalat ang balita ng kanyang pagdating sapagkat
kinagigiliwan siya lahat ng mga tao doon. Kumalat din ang madalas na pagkikita nila ni
Ibarra, bagay na ikinagalit ni Padre Salvi. Napapansin naman ni Maria Clara ang
pagbabago ng kilos at mga titig nito tuwing siya ay kaharap. Plano ng magkatipan na
magkaroon ng piknik sa ilog kasama ang kanilang mga kaibigan. Iminungkahi ni Maria
Clara na huwag ng isama si Padre Salvi sapagkat siya ay nababahala kapag ito ay nasa
paligid niya. Hindi naman ito napagbigyan ni Ibarra dahil sa hindi ito magandang tingnan.
Habang nag-uusap ang dalawa ay dumating naman si Padre Salvi kung kaya't nagpaalam
na si Maria upang mamahinga. Inimbitahan ni Ibarra si Padre sa piknik at kaagad naman
itong sinang-ayunan ng kura. Pagkalipas ng ilang oras ay umuwi na rin si Ibarra. Sa
kanyang paglalakad ay nakasalubong niya ang isang lalaking humihingi ng tulong.
Pinaunlakan naman siya ni Ibarra.

Kabanata 23: Ang Pangingisda
Ito ang araw ng pagdating ni Maria Clara at ni Tiya Isabel sa San Diego upang mamalagi
doon para sa pista ng bayan. Kumalat ang balita ng kanyang pagdating sapagkat
kinagigiliwan siya lahat ng mga tao doon. Kumalat din ang madalas na pagkikita nila ni
Ibarra, bagay na ikinagalit ni Padre Salvi. Napapansin naman ni Maria Clara ang
pagbabago ng kilos at mga titig nito tuwing siya ay kaharap. Plano ng magkatipan na
magkaroon ng piknik sa ilog kasama ang kanilang mga kaibigan. Iminungkahi ni Maria
Clara na huwag ng isama si Padre Salvi sapagkat siya ay nababahala kapag ito ay nasa
paligid niya. Hindi naman ito napagbigyan ni Ibarra dahil sa hindi ito magandang tingnan.
Habang nag-uusap ang dalawa ay dumating naman si Padre Salvi kung kaya't nagpaalam
na si Maria upang mamahinga. Inimbitahan ni Ibarra si Padre sa piknik at kaagad naman
itong sinang-ayunan ng kura. Pagkalipas ng ilang oras ay umuwi na rin si Ibarra. Sa

At sa bisperas pa lamang ng Pista ay nakahanda na ang lahat. Kasi pag nandito siya matutulog mararamdaman niya na si Elias ang kasama niya sa “cottage”. kurtina at iba't-ibang dekorasyon at pati na mga minana at antigong kagamitan. nakita nga niya ang mga dalaga at masayang pinagmamasdan ang mga binti at sakong ng mga ito habang nagkakatuwaan. Sila ay Nagkakwentuhan at tanungan. Pumagitna na sa Ibarra sa dalawa upang hindi na umabot sa sakitan ang dalawa. Dumating naman si Padre Salvi at walang hudyat na pinunit nito ang aklat. Umiyak si Salome sa paglabas ni Elias sa bahay niya ngunit hindi na niya makikita ito. Pagkapananghalian ay nag- usap-usap ang mga nagpiknik. Lumayo si Ibarra at nakiumpok sa mga binata at dalagang naglalaro ng Gulong ng Kapalaran. Ikinatwiran ng una na higit pang pinahalagahan ang dalawang onsa kaysa sa pagkawala ng mga bata. Nabanggit ni Padre Salvi na may tumampalasan kay Padre Damaso kaya't nagkasakit ito. Siya ay isang attractibong tao kasi siya ay dalaga pa lamang. Nagagayakan ang mga bahay ng kanilang mga pinakagarbong palamuti. Pinaunlakan naman siya ni Ibarra. Kabanata 24: Sa Kagubatan Maagang nakapagmisa si Padre Salvi at kaagad na nag-almusal.kanyang paglalakad ay nakasalubong niya ang isang lalaking humihingi ng tulong. Kabanata 25: Elias at Salome Meron isang Bahay na gawa sa mga kahoy katabi sa lawa. bagay na sinalungat ni Ibarra at sinabing walang karapatang kwestyunin ninuman ang kanyang desisyon kung sino ang nais niyang imbitahin sa kanyang tahanan. Natapat naman ang dais sa sagot na pangarap lamang. Kinuwestyon din nila si Ibarra sa pagkupkop niya kay Elias. Hinalughog ng gwardya sibil ang kagubatan ngunit ala silang nakitang Elias. kung saan nagkaroon ng matinding pagtatalo sina Don Filipo at Padre Salvi. Aniya. Malayo pa ay pinahinto na niya ang karwahe upang sa gayon ay malayang makapanood ng lihim sa mga kadalagahan. Hindi ito sinang-ayunan ni Ibarra sapagkat mayroon na siyang katibayan at pahintulot sa pagpapatayo ng bahay-paaralan. Hinahanap nila si Elias kay Ibarra sapagkat ito ang nanakit kay Padre Damaso. Itinanong ni Ibarra sa Gulong kung may mga katuparan ang kanyang binabalak. Ikinainis naman ito ni Albino at isinagot sa kura na mas malaking kasalanan ang kanyang pakikialam sa pag-aari ng iba. Makalipas ang ilang sandali ay dumating naman ang mga gwardya sibil at sarhento. Ang hapag-kainan naman ng mga mayayaman ay punong-puno ng mga iba't-ibang masasarap na putahe. si Elias ay dapat titira sa Mindoro kaya siya ay aalis na. Nabanggit din ang pagkawala ng mga anak ni Sisa. panghimagas at mga inangkat at . Pagbukas ng pintuan may isang magandang babae na medyo dalaga pa na nakasuot ng magandang blouse/ damit. Pero may isang malaking problema lang. Hindi naman siya nabigo sa ninais na mangyari. kakanin. ngunit hindi na nito tinapos ang pagkain at nagpunta na ito sa lugar ng piknik sakay ng karwahe. Hinati ni Ibarra ang kasulatan at ibinigay kay Maria Clara at Sinang. Kabanata 26: Bisperas ng Pista Bisperas ng Pista ng San Diego tuwing ika-10 ng Nobyembre. Pinigil na lamang ng pari ang kanyang sarili na sundan pa ang mga ito kung kaya't hinanap na lamang niya ang mga kalalakihan. Lumayas naman kaagad ang kura at padabog na bumalik ng kumbento. Sabi naman ni Elias na wag na siyang umalis pero sabi ni Elias na dapat dito lang siya tumira. Nagkakilala naman si Elias at si Salome. Nagkataon na dumating si Sisa at nais ni Ibarra na siya ay pakainin ngunit dala ng pagkawala ng katinuan nito ay tumalilis itong papalayo sa pangkat. malaking kasalanan ang maniwala sa nilalaman nito.

Ang bawat sulok ng bahay ay malinis at makintab. sadyang pinaghandaan at iginayak para makita ng lahat. KABANATA 27: SA PAGATATAKIPSILIM Sadyang hinigitan ni Kapitan Tyago ang paghahanda sa kapistahan sapagkat ikinasisiya niya ang mabangong pagtanggap ng mga tao kay Ibarra na kanyang mamanugangin. lalo na at kahit sa Maynila ay tanyag na tanyag ang binata. pati na rin ang harapan ng simbahan na nilagyan ng tolda para sa prusisyon. Napag-isip isip ni Maria na marami pala ang mga mahihirap at kapus-palad at iyon ay naging lingid sa kanyang kaalaman. Kinabukasan ay nagkaroon ng prusisyon para sa mga santo at santa. na magalang namang tinanggihan ni Ibarra. Nahabag naman si Maria at binigay niya dito ang iniregalo ng kanyang ama sa kabila ng pagtataka ng kanyang mga kasama. Kabanata 28: Sulatan Ang pagsusulatan ay isang kaugaliang Pilipino at ang paraan ng ligawan noong kapanahunan ni Rizal. Marami ang humanga sa kanyang ginawa ngunit marami din naman ang palihim niyang naging kaaway. batingaw ng kampana at tugtugan ng mga banda ng musiko. May partisipasyon sa kasayahan ang mga mayayaman sa Sa Diego. Sa ganitong pagkakataon ay kasama siyang mapupuri sa mga pahayagan. tulad ni Kapitan Tiago at Kapitan Joaquin. Lumakad na ang magkatipan kasama ang mga kadalagahan. Hindi naman dumalo si Ibarra sa mga palabas na iyon.mamahaling mga alak mula pa sa Europa. sinalubong sila ng isang ketongin na pinandidirihan ng lahat. May tanghalan din na nakalaan para sa pagtatanghal ng komedya at iba pang palatuntunan. Ang plasa naman ng San Diego at mga matataong lugar ay pinalamutian ng arkong kawayan. at pagkasabi nito ay umalis ng pakanta-kanta. Pinasalubungan din niya si Maria ng mga kagamitang may mamahaling bato. Nagkaroon din ng misa na pinamunuan ni Padre . ang komedyang naganap at mga mahuhusay nitong artista. Sagot niyang lahat ang gastos dito. nalathala sa pahayagan sa Maynila ang mga naganap sa kapistahan ng San Diego. at iba pa. pati na rin ang mga musiko. may lugar para sa pagtatanim ng puno at gulay. Nang marating nila ang liwasang bayan. Ang mga magsasaka at mahihirap ay iginayak ang kanilang mga pinaka-mainam na ani upang ihandog sa mga may-ari ng kanilang bukirin. Inilalaan ang mga pagkaing ito para sa lahat. at magalang na tinanggihan ang alok na tulong ng mga mayayaman at ng pari. Kasalukuyan namang tinatapos ang bahay-paaralan na pinapagawa ni Ibarra malapit sa kanyang tahanan sa pamamatnubay ni Nol Juan. hiwalay ang mga babae sa lalaki. na tanging mga Kastila lamang ang nasiyahan sapagkat ang komedyang iyon ay idinaos sa wikang Kastila. at mga palatuntunang naganap. Katulad ng inaasahan. Si Padre Damaso naman ang nakalaang magmisa sa umaga. Lumisan na rin ang ketong na dala ang bigay sa kanya ni Maria. na pinaunlakan naman ng huli. kahit na taga-ibang bayan upang maging masaya ang kapistahan. Maya't maya rin ang pagpapaputok ng kwitis. Lumapit naman ang walang katinuan na si Sisa at kinausap ang ketongin. Ang bahay-paaralan na kanilang itinatayo ay katumbas ng mga paaralan sa Europa. Nagkita sina Ibarra at Kapitan Tyago ng bandang hapon. Itinuro nito ang kampanaryo at sinabing anduon ang kanyang mga anak. Napadaan sila sa kanilang kaibigan na si Simang at ito ay sumama rin sa kanila na mamasyal. at kinumbida ng mga ito si Ibarra. Nagpa-alam naman si Maria na mamasyal kasama ang mga kaibigan nitong dalaga. Kasama rin sa balita ang mga pari sa bayan. Inanyayahan ni Kapitan si Ibarra na duon na maghapunan sapagkat darating si Padre Damaso. Buod. Ang mga Pilipino naman ay nasiyahan sa komedyang Tagalog. Samu't saring pagkain at inumin na inangkat pa mula sa ibang bansa ang nasa kanyang tahanan. ang intsik na si Carlos. may bodega at mayroon ding silid pang-disiplina sa mga batang mag-aaral. Iniulat ang marangyang kapistahan at mga tanyag na tao sa San Diego.

nagsisisiksikan. Nagkaroon din ng sayawan na pinangunahan ni Kapitan Tyago at Maria. Tatanungin daw niya ama niya kung pwede daw niya bisitahin si Ibarra. May bata naman nawawala hinahanap niya ang kanyang Papa. Kabanata 31: Sa Loob Ng Simbahan Maraming tao sa simbahan ay nagtutulakan. Ikinayamot naman ito ng huli. Tumaas naman ang ranggo ng Alkalde sa tingin ng bayan. Lahat na mga alahas ay sinuot. Sabi naman ni Tandang Tasio ” Dalawang daan at limampung piso ukol sa isang sermon!” Nandun naman si Ibarra sa isang sulok nakita niya si Maria Clara nakaluhod doon malapit sa altar mayor. Wala si Padre Damaso . Ito ang araw ng “Our Lady of Peace”. sila ay pumunta sa kumbento." Sinimulan ni Padre Salvi ang pagbabasbas sa bahay- . Pagkatapos ng hapunan. Nagdadasal daw siya para sa kanya. Tutulungan sana ng kura pero hindi niya kilala kasi hindi siya taga rito.Manuel Martin. at iba pa. Nakita ni Ibarra palang sa isang kindat hindi niya makakalimutan yung kanyang mga panalangin. Si Padre Damaso ay nagka sipon kasi siya ay kumain ng 3 sorbetes. Ito na kasi ang huling araw ni Pista yung totoong kapistahan. Yung mga prusisyon naman ay mabagal lumakad at pahinto-hinto sa saliw ng bawat putok. May isang babae nagmumura kasi natapakan yung paa niya at patuloy parin ang tulakan. Ang mga liham nila ay may mga katumbas nang kanilang pangalan. yung mga espanyol at mga prayle na nasa kumbento na napupukaw ang kanilang mga musika. Si Padre Sibyla ay minamata kay Padre Martin yung nag sermon kahapon. Kabanata 32: Ang Panghugos Sa kabilang dako. Anuman ang kailangan ninyo ay aking ipagkakaloob o kaya'y iuutos ko sa aking tauhan. Maraming oumapasok sa simbahan at ilan lamang ang lumalabas. nagpapa-ay. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. mga pari at pinunong-bayan. awit. Dumating ang Alkalde. Nakalulan naman si San Diego de Alcala sa isang karong may repuhadong pilak sa tagiliran bilang palamuti. Hiniling ng dalaga na siya ay dalawin at nagpaimbita ito na imbitahan siya ni Ibarra sa pagpapasinaya ng binata ng bahay-paaralan. at maraming natatapakan. malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. Sinulatan ni Maria si Ibarra sapagkat ilang araw na niya itong hindi nakikita. Lahat ng mga tao na pumunta sa pista ay sumuot ng mga pinakamainam na damit nila. Si Maria Clara ay gumawa ng isang liham para kay Crisostomo Ibarra na may kinalalaman na kung kamusta na si Ibarra. Kabanata 29: Mga Liham Alas nueve ng gabi nang ika-sampu ng Nobyembre ang Bisperas ng Piesta. Inaasahan higit na mas malaki ito kaysa mga unang araw ng pista. Yung kinalalaman ng liham ay tungkol sa piesta na nanalo si Kapitan Tiago sa sugalan nila nung piesta. isa siyang pwesto na kung saan inuutusan ng mga kura yung mga sakristan. Diana yung kanilang tinugtog. Sabi ng alkalde: "Maaasahan ninyo ang aking tulng basta sa mabuting gawa. Sa araw na ito ay pinalabas ni Hermano Mayor lahat ng mga katulong niya upang makahanap sila ng daan ng maaaring anyayahan bilang paggaya sa isang nagbigay ng pista sang ayon sa Ebanghelyo. Dumating si Padre Damaso at yung tatlong saserdotw ay umupo. Kabanata 30: Kinaumagahan Tumugtog ang banda. Nung natapos na ang simba nila. Alas onse ng umaga may nakita na may napakasiglang kasiyahan. Gumawa ng liham si Kapitan Martin para sa kanyang kaibigan na si Luis Chiquito. Sila ay naguusap hanggang sabi niya Humanda ka.

Kabanata 33: Ang Malayang Kaisipan Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. hindi matukoy kung sino ang may katwiran sa dalawa. pero patuloy ang pari sa pagsasaring. mga prayle. namumutla at hindi maka-imik. Sinikap na ibahin nito ang usapan. nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi.Hindi nasasabi sa kable. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Pero.Inilagay ang mga mahahalagang kasulatan at relikya at iba pang mahahalagang bagay sa isang kahang bakal. ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao. Bumaba ang mga mahahalagang tao upang maglagay ng kutsarang palitada Inanyayahan ng alkalde na bumaba si CrisostomoSabi ni Crisostomo: " Matutulad ako kay juan palomo. Hawak naman ng taong dilaw ang lubid. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nol Juan. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. siya’y kaagad na umalis. na ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga. Ngunit walang ginawa ang pari at espanya sa pagpapatayo ng paaralan. Pero. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom.. kawani at kaibigang dalaga ni Maria. ang pinupuri niya rito ay ang kura at ang espanya hindi si Crisostomo. Walang kibo na lamang si Ibarra. Sa mga usapan. Nagbasa si Pari Salvi nang mahina ngunit nanginginig ang kanyang boses: KINAKABAHAN. kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak. Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Lahat bumati sa kanya.paaralan. kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay. Kabanata 34: Ang Pananghalian Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. maliban kay Ibarra. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. pinigilan siya ni Maria. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago. kapitan ng bayan. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Pero. Nagkagulo ang mga tao Si Pari Salvi at Maria Clara ay natulala. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. Si Elias ay nagbabantay at nakatingin sa madilaw na tao na may hawak ng lubid. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. na may hukay sa gitna kung saan ilalagay ang tingga. Pero. Nagkakaisa ang lahat na kung naging matinpi si Ibarra. Nagtalumpati ang Alperes sa wikang Kastila. ang hindi pagdating ni Padre Damaso. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago. Kabanata 35: Mga Usap-usapan Ang mga pangyayaring namagitan kina Crisostomo Ibarra at Padre Damaso ay madaling kumalat sa buong San Diego. hindi sana nangyari ang gayon. ikinatwiran ni Kapitan Martin na walang makapigil kay Crisostomo Ibarra . ako na ang naghanda ako pa rin ang kakain" Pero napilitan ding bumaba si Ibarra sa anyaya ng alkalde at siya ay binalaan na kung hindi bumaba ay hindi ipagpapatuloy ang panghugos Bumaba si Ibarra sa hukay at napag-isa May roong isang malakas na ingay at dito natanggal ang lubid na siyang pundasyon at napaligiran si Ibarra ng alikabok. Ang lubid ang nagko-kontrol sa bato. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra.

Sa kabilang dako. Sinusundo siya nito upang harapin ang Kapitan Heneral sapagkat ipinapatawag ito. Bumalik si Kapitan Tyago mula sa kumbento at isiniwalat nito Kay Maria Clara ang desisyon ni Padre Damaso na sirain ang nakatakdang pakikipag-isang dibdib nito kay Ibarra. Kaya. Ang mga bagay na ito ay hindi makayanang marinig ni Maria kung kaya't lalo itong naghinagpis. Tinapos na nito ang usapan at hinarap ang paghahanda sa bahay. Sumunod naman ang dalaga. ipinahanap niya kaagad si Ibarra. hindi niya itiniloy ang balak na kitlan hininga si Padre Damaso. Ang ganito. Hindi naman maintindihan ng mga magsasaka ang kahulugan ng Pilibustero. Sakmal naman ng matinding pagkatakot ang mga magsasaka na hindi matuloy ang pagpapatayo ng paaralan sapagkat bawa’t isa sa kanila ay naghahangad ng anak na makatapos ng pag- aaral. Iminungkahi ni Tiya Isabel na sulatan ng Kapitan ang Arsobispo ngunit sinalungat naman ito ng huli. anang Don Filipo ay nangyayari sapagkat hindi nagkakaisa at watak-watak ang mga taumbayan samantalang ang mga prayle at mayayaman ay nagkakabuklod-buklod. o ang kapalit nito ay kamatayan ng kaluluwa sa impyerno. Inalo naman ito ng ama at sinabing may inilalaan ang kanyang pangalawang ama na si Padre Damaso. Si Maria naman ay pumasok sa loob ng silid at taimtim na nananalangin ng pasukin ni Tiya Isabel. Tanging si Kapitana Maria lamang ang pumili kay Ibarra at sinabing karangalan niya ang magkaroon ng anak na magtatangol at mangangalaga sa sagradong alaala ng yumaong ama. Ipinapalagay naman ni Don Filipo na hinihintay daw ni Crisostomo Ibarra na tulungan siya sa taumbayan bilang pagtanaw ng utang na loob sa kabutihang nagawa niya at ng kanyang ama. Sinabi ng tiyahin na maari silang sumulat sa Papa aty magbigay ng malaking limos upang mapawalang bisa ang ipinataw sa binata. at ang utang ng kapitan na limampung libong piso ay hindi rin dapat bayaran. Si Maria Clara ay patuloy ang pagtangis dahil sa pagbabawal ng ama nito na makipagkita kay Ibarra hanggat hindi ito ekskomunikado. Ang paglabas ng binata sa simbahan ay ikinagalit ni Damaso. Namumutla at nginig ang buong katawan ng binata ng pumasok siyang kausapin ng Heneral. Si Andeng ay nagprisintang makagagawa ng paraan upang magkausap ang magkatipan. May nalalabi pang oras upang makapag-gayak at ito ay sinamantala ng lahat maliban kay Maria Clara. Naging walang silbi ang pang- aalo ni Tiya Isabel at Andeng sa dalumhati ng dalaga. karamihan naman sa mga babae ay takot na mawalay sa grasya ng simbahan. Nanindigan naman ang kapitan ng bayan na wala silang magagawa sapagkat laging nasa katwiran ang mga prayle. nakangiti na siya. Pagkalipas ng ilang oras ay dumating na nga ang Kapitan-Heneral at napuno na rin ang bahay ni Kapitan Tyago ng mga panauhin. Lalong nasindak ang dalaga at pati si Tiya Isabel ay nagalit sa kapitan at pinagsabihan ito na hindi parang damit na isinusuot ang magpalit ng katipan. Kabanata 37: Kapitan Heneral Pagkadating ng Kapitan-Heneral. May nagsabing hindi na matutuloy ang pagpapatayo ng simbahan sapagkat tinawag na pilibustero ng prayle si Crisostomo Ibarra. kinausap muna niya ang binatang Taga-Maynila na nagkamaling lumabas habang nagsesermon sa misa si Padre Damaso. Sinabi niyang hindi sila nito pakikinggan kundi ang desisyon lamang ng mga pari. Si Padre Sibyla ay nag-utos naman na bawal nang tanggapin sa kanilang tahanan ang binata. Ngunit. Samantala. Handa ang binata na dungisan ang kamay nito sa sinumang lumapastanganan sa kanyang ama.sapagkat wala itong kinatatakutang awtoridad. ng lumabas na ito.na isang binatang kamag-anak nito at manggagaling pa mula sa Europa. Ito ay tanda ng mabuting ugali ng . Dahil sa maagap na pagsansala ng kanyang itinanggi at minamahal na si Maria. Kabanata 36: Ang Unang Suliranin Walang abisong dumating ang Kapitan Heneral sa bayan nila Kapitan Tiyago kayat naging abala ang lahat sa paghahanda upang maibigay ang nararapat na pag-istima sa panauhin.

mas gusto ni Ibarra na manatili na lamang sa tahanan ni Kapitan Tiyago upang makasama niya si Maria. Mayroon din silang kasama na namimigay ng libreng kandila para gamiting pang-ilaw sa prusisyon. Ang mga agwasil at tinitini naman ay may dalang mga pamalo upang gamitin sa sinumang maniksik o humiwalay sa hanay.Kapitan-Heneral. Pagkalabas ng binata. Kabanata 39: Donya Consolacion Ang kabanatang ito ng Noli me Tangere ay inilaan sa paglalarawan kay Donya Consolacion. Napamaang ang mga reverencia at sabay sabay na nagpaalam. ipinapasok na ng kagawad ang mga reverencia na sina Pari Sibyla.Pari Salvi at iba pang mga prayle. Higit na nakadama ng kalungkutan si Ibarra. Buod Si Donya Consolacion ay asawa ng alperes at nagpipilit maging mukhang taga-Europa sa pamamagitan ng paglalagay ng kolorete sa mukha at pagsasalita sa wikang Kastila. Kaya sinabi niyang nais itong makaharap bago umaalis patungong Espanya. Ngunit hindi sila nagkakibuan.. Samantala. Sinabi nina Pari Sybila at Pari Salvi na may sakit ang hinahanap. Pero. Sumunod si San Francisco. Santa Maria Magdalena. Pinapurihan ng Heneral si Maria dahil sa ginawa nito sa pananghalian. Ang lahat ay natigilan sa magandang pag-awit ni Maria Claria ng Ave Maria ni Gounod sa saliw ng kanyang sariling piyano. Kung hindi dahil sa kanya . Nadarama niya ang mensahe ng tinig ng kasiphayuan ng kasintahan. Kastila at Tagalog ay pinagpatuloy ang prusisyon hanggang sa mapatapat sa bahay ni Kapitan Tiyago. Sinisimbulo ng kanyang personalidad ang mentalidad ng mga Pilipinong walang pagmamahal sa sariling kultura kung kayat binibihisan ang kanilang mga sarili ng ugaling dayuhan.hindi siya pinapansin nito at sa halip sinabi ng Heneral na ipaabot kay Padre Damaso ang pangangamusata na gumaling ito kaagad. Kasamang naglalakad ni Kapitan Heneral ang mga kagawad. Nangunguna sa prusisyon ang taltong sakristan na may hawak na mga seryales na pilak. maaring nautas na si Ibarra si Padre Damaso. ang alperes at si Ibarra at patungo sa bahay ng kapitan.Pari Martin. Nakasalubong nila ang pagpanaog ni Ibarra. ipinahayag ng kagawad na dumating na si Ibarra at nakahanda na siyang humarap sa Heneral. nakabotang pangabayo. mag-aaral at mga batang may dala-dalang parol na papel. Pagkatapos na bumigkas ng papuri ang bata sa wikang Latin. Ang mga santong pinuprusisyon ay pinangungunahan ni San Juan Bautista. Kung hindi lamang sa imbitasyon ng Kapitan Heneral. Mayroon siyang panahon basta sa katarungan. Sinabi ng Heneral na kailangang tumanggap ng gantimpala si Maria na kagyat namang tumutol. Yumuko ang mga ito at nagbigay galang sa Heneral…Dahil hindi kasama si Padre Damaso. San Diego De Alcala at ang pinakahuli ay ang Mahal na Birhen. Sinabi naman niya sa alkalde na samahan siya nito sa paglilibot.Inihinto ang mga karo at andas ng mga santo sa tapat ng kubol sa pagdadarausan ng loa. Kabanata 38: Ang Prusisyon Ang nakakatulig na paputok at sunod-sunod na pagdupikal ng mga batingaw ay nagbabadyang inilabas na ang prusisyon. si Kapitan Tiyago. nakabanda at may bigkis ang lumabas. Kasunod nila ang mga guro. Kung napatigil si Padre Salvi sa ganda ng tinig ni Maria Clara. Ang karo ni San Diego ay hinihila ng anim na Hermano Tercero. Saglot na naputol ang pagmuni-muni ni Ibarra nang palalahanan siya ng kapitan Heneral tungkol sa imbitasyon nitong makasalo sa pagkain upang pag-usapan ang pagkawala nina Basilio at Crispin. Ang mga binata na halos lahat ay mayroong dalang sinding parol. Mataas din ang pagtingin nito sa sarili at naniniwalang higit ang kanyang . Mula sa tabing may isang batang lalaking may pakpak. Hindi matiis ni Pari Salvi na ipaalala sa Heneral na si Ibarra ay excomulgado. Mata lamang ang nag-usap. Ang sumunod na nagbigay galang sa heneral ay sina kapitan tiyago at Maria. Napansin ng Heneral na medyo nabalisa si Maria. ang alkalde. hinanap siya ng heneral. Nagpatayo ang kapitan ng isang kubol sa harap ng kanyang bahay upang pagdausan ng pagbigas ng tulang papuri o loa sa pintakasi ng bayan.

Hinampas niya ito ng latigo at inutusang kumanta ang baliw. Sa kanyang pangitain ay nawalan ng malay tao si Maria at si Ibarra ang kumarga sa dalaga. at gamutin din ang mga sugat nito. Masama ang loob ng tinyente na hindi tinanggap ng Kapitan ang kanyang pagbibitiw. Kumapit naman kaagad ang sindak na dalaga sa mga bisig ni Ibarra habang si Tiya Isabel ay naglitanya ng panalangin. Nang hindi ito sumunod ay hinampas niya ito muli ng latigo at inutusang kumanta. iniutos ni Donya Consolacion na isara ang kanilang bahay sa kabila na alam nitong tatapat ang prusisyon. Kabanata 40: Ang Karapatan at Lakas Bandang ika-sampu ng gabi sinimulang sindihan ang mga kuwitis na hudyat ng pagsisimula ng dula. Sinisimulan na ang ikalawang bahagi ng dula nang dumating si Ibarra. Pinangasiwaan ni Don Filipo ang gabi ng pista. Nagalit ang Donya at dito niya ibinuhos ang galit na nararamdaman sa asawa sa kawawang si Sisa. Lahat ay nakatuon ang pansin sa dula samantalang si Padre Salvi ay lantaran ang pagkakatitig kay Maria Clara. Sa inis ay umalis ang mga pari sa kalagitnaan ng dula. Ang pangyayaring ito ay nadatnan ng alperes at nagalit ito sa nasaksihan. Nagsidatingan na ang mga malalaking tao sa bayan kung kaya't nagsimula na ang palabas na pinangunahan nina Chananay at Marianito ng ‘Crispino dela Comare’. Napasigaw man sa sakit ang babae ay hindi pa rin ito sumunod sa kapritso ng donya. Inutusan niya ang isang kawal na bihisan at pakainin si Sisa. Napansin naman ito ng Donya kung kaya't pinaalis niya ito. na dalawang araw ng nakakulong. Nang pagtangkaang patigilin ang mga musikero. bukod pa ang lantarang pag-alipusta at pagmura nito sa kanya. Hindi ito mapagbigyan ni Don Filipo kung kaya't nagkaroon ng gulo. Ng araw na iyon. Ng mga oras na iyon ay magkausap ang tinyente at si Pilosopo Tasyo tungkol sa pag-ayaw ng Don sa kanyang tungkulin. Hindi lingid sa kanyang kaalaman na ikinahihiya siya ng kanyang asawa. Walang nagawa ang donya kundi utusan ang gwardiya sibil na pakantahin ito. na sinunod naman ni Sisa at umawit ng Kundiman ng Gabi. Nakatawag pansin ito sa mga pari at hiniling kay Don Filipo na paalisin si Ibarra. kahit pa kay Maria Clara. Nagkataon na nakabalik na rin si Ibarra sa mga sandaling iyon at hinanap kaagad si Maria. na inabisuhan naman ni Ibarra sapagkat wala silang magagawa ni Don Filipo sa bagay na iyon. Nagdidili-dili ang Donya ng marinig nito ang pag-awit ni Sisa mula sa kulungan. Buong araw na siyang nagngingitngit dahil sa galit sa kanyang asawa sa hindi nito pagpayag na sila ay magsimba. Sa katunayan. Sa galit ng mga kalalakihan doon ay pinagbabato nila ang mga gwardya sibil na huminahon lamang sa pakiusap ni Elias. Ang pangyayari ay hindi nakaligtas sa pagmamanman ni Padre Salvi at ibinalita rin ito ng kanyang tauhan.kagandahan kaninuman. na ikinagulat naman ng gwardya sibil. Naantig naman ang damdamin ng donya kung kayat nawala sa isip nito na magsalita sa Tagalog. alagaan. hinuli ng mga kuwadrilyero sa tribunal ang dalawang gwardiya sibil. Tinutulan naman ito ni Don Filipo sapagkat malaki ang abuloy ni Ibarra at higit siyang takot na suwayin ang utos ng Kapitan Heneral kaysa sa utos nila. Napabuwal naman si Sisa at nahubaran ito ng damit kasabay ng pagdugo ng sugat. Sa kalagitnaan ng dula ay may lumapit na dalawang gwardya sibil kay Don Filipo at iniuutos na itigil ang dula dahil nabubulahaw sa pagtulog sina Donya Consolacion at alperes. bagay na hindi naman maintindihan ni Sisa. Ang pag-aalaga ng alperes ay dahil na rin sa nakatakdang ihatid si Sisa kay Ibarra kinabukasan. si Donya Consolacion ay dating labandera na nakapag-asawa ng isang kawal na naging alperes ngayon. Hinarap naman niya si Sisa at pinasayaw. kung kayat hindi ito sumunod. Nangako siya na babalik bago matapos ang dula. Ilang saglit pa ay nagpaalam na rin si Ibarra sa mga kadalagahan lalo na kay Maria Clara upang paroonann ang nalimutang tipanan. Sa ganoong pangitain ay nagmistula itong baliw at nagtatakbo papunta sa bahay ni Kapitan Tyago . Inutusan niya itong umakyat sa wikang Kastila. Salat din siya sa edukasyon na mababakas sa kanyang pag-uugali.

. Nakahinga lamang siya ng maluwag nang makita niya ang anino nina Maria Clara at Tiya Isabel mula sa labas ng bahay ng Kapitan.upang makasiguro na hindi totoo ang kanyang takot. Umuwi na ito ng masigurong hindi kasama ng dalaga si Ibarra.

Related Interests