You are on page 1of 302

PJESA III

EDREJTA
286
1. E DREJTA- NOCIONI, THELBI, PARIME DHE FUNKSIONE

1.1. NOCIONI, TIPARET DHE THELBI I SË DREJTËS
Shfaqja e së drejtës është mjaft e ndërlikuar, e degëzuar, e pasur me
shprehje terminologjike. E drejta është sistem i veçantë normash, që del
në një periudhë të njohur të stadeve të hershme të zhvillimit të shoqërisë,
duke marrë forcë të kalojë në një rregull të përgjithshëm të aktiviteteve
prodhuese, shpërndarjes dhe shkëmbimit, dhe punë konstante me qëllim
që çdo individ t’i nënshtrohet atij rregulli të përgjithshëm. E drejta del dhe
zhvillohet paralelisht me shfaqen dhe zhvillimin e shtetit. E lidhur
pazgjidhshmërisht me të, del si rezultat i aktivitetit të tij gjatë procedurës
për bashkëveprim të kushteve ekonomike dhe politike. Dmth, me vetë
shfaqen e shtetit shfaqen dhe rregullat e para për sjelljen.
Termi i së drejtës176 formohet mbi bazën e termit të së drejtës në
njërën apo tjetrën shoqëri, në njerin apo tjetrin stad të zhvillimit të tyre.
Por, kudo e drejta njihet sipas dinamikës së saj, dhe të gjithë “dizajnet”
konkrete-historike e dinë dinamikën e shprehjes të mjeteve të saj dhe të
sistematikës së saj. Për këtë, diapazoni i përcaktimit terminologjik të së
drejtës, në shumë vepra shkencore monografi, tekste shkollore dhe libra
paraqitet krejtësisht në mënyrë ekstensive. Në këtë rast, në teorinë e së
drejtës, dukshëm dhe qartë formulohen dy qasje kryesore ndaj termit të
së drejtës:
1. E drejta në kuptimin më të ngushtë kuptohet si sistem rregullash
të sjelljes (kuptim monist);
2. E drejta kuptohet si masë për lirinë e individit (liri e shprehjes së
vullnetit, liri e zgjedhjes, sjellje e lirë, interesa të lira etj. (kuptim
pluralist)).
Por, çfarë, në thelb,do të thotë përcaktim i së drejtës? Së pari,
përcaktimi të së drejtës do të thotë term i tillë i së drejtës, i cili sipas
përmbajtjes dhe vëllimit dallohet dhe kufizohet nga nocionet e tjerë. Së
dyti, përcaktimi i së drejtës do të thotë kufizim i së drejtës nga regullatorët
e tjerë socialë të ngjashëm, gjatë kësaj duke futur në nocionin e së drejtës
tipare specifike dhe esenciale, që nuk janë karakteristike të asnjë nocioni,
siç janë karakteristike të së drejtës dhe fenomenit të saj.

176 Shih edhe te A. Perenic dhe të tjerë, 1, f. 6.
287
Megjithatë në Hyrjen në të drejtën shfaqet domosdoshmëria rreth
shqyrtimit të së drejtës nga dy aspekte:
1. Aspekti mbarëshoqëror- kur flitet për të drejtën, atëherë mendo-
het për etikën e saj, politikën, estetikën e tj.;
î 2. Aspekti special-juridiksional – e drejta shqyrtohet si instrument
juridiksional, i cili është i lidhur direkt me shtetin. E drejta në
kuptimin juridiksional, përfaqëson një sistem normash juridike
përgjithësisht të detyrueshme, formalisht të përcaktuara, të cilat
e shprehin vullnetin shoqëror, përkatësisht vullnetin klasor
(interesat konkretë të shoqërisë, të klasave etj), që i ngre dhe i
siguron shteti dhe të cilat luajnë rol të “ rregullatorëve” në
raportet shoqërore.
E drejta, si sistem, i ka këto tipare:
î natyrë e vullnetshme- e drejta është fenomen i vullnetshëm por
nuk del si rezultat i çdo lloj vullneti, por, para se gjithash, vullnet i
një klase të caktuar, të një grupimi social, të një elite, të
shumicës në shoqëri;
î detyrim i përgjithshëm- sipas këtij tipari, e drejta luan rolin e
sovranitetit shtetëror, duke treguar pushtetin superior, deri
edhe më superior nga vetë pushteti shtetëror, kurse këtë nuk e
realizon aspak ndryshe, por nëpërmjet të normave juridike që
shtrihen dhe janë detyruese për të gjithë subjektet (ka veprim
ndaj të gjithëve- “erga omnes” veprim);
î normativitet – ky tipar tregon që e drejta, para se gjithash,
përbëhet nga norma, rregulla të përgjithshme për sjelljen, që i
rregullojnë raportet e shumllojshme shoqërore;
î lidhje me shtetin- pikërisht, në fillim, përmendëm që e drejta
dhe shteti zhvillohen paralelisht dhe me të njëjtën dinamikë. Për
këtë arsye, shteti (pushteti shtetëror) është ai që kujdeset, e
aplikon dhe e siguron të drejtën;
î përcaktueshmëri formale – do të thotë që e drejta ka formë të
jashtme të shprehur me shkrim, dhe me këtë dhe shprehje e
objektivitetit të saj. Kështu për shembull, Kodi i lashtë i
Hamurabit ishte i shkruar me shkrim kunjash në shtyllat prej
bazoliti në qëndrën e Babilonisë;
î sistematik- ky tipar tregon që e drejta përfaqëson një sistem,
përkatësisht shumë mekanike të normave juridike, që qarkullon
si rezultat i harmonisë së brendshme dhe moskundërshtive të
organizmit të vetëm juridik, ku secili element zë vendin e vet dhe
luan ndonjë rol të tij.

288
Duke e ditur thelbin e së drejtës formohet një qarkulllim i lirë i
veprimtarisë praktike për përcaktimin e disa sistemeve regullative, si
juridiket dhe vetive të tyre kompatibile, kështu dhe karakteristikave të
atyre regullatorëve, që kanë perspektivë të jashtme të përkryer, dije dhe
përmbajtje. Në këtë mënyrë, për shëmbull, mundësia e një norme juridike:
mund të jetë e siguruar dhe e mbrojtur nëpërmjet aparatit shtetëror për
detyrim fizik, duhet të jetë e drejtuar drejt një adrese të caktuar e tj.
Gjatë shqyrtimit të thelbit të së drejtës, kryesisht vërrehen dy
aspekte:
1. Çdo e drejtë, para se gjithash, është rregullator (ana formale);
2. Rregullatori i tillë rregullon interesa të caktuara ( ana materiale).
Për sa i përket anës formale, ose në se gjatë analizës, e drejta
mbështetet mbi aspektin formal, atëherë lirisht mund të vërtetohet dhe
afirmohet pikpamja që dhe e drejta e dikurshme dhe e tanishme, sipas
thelbit të saj janë krejtësisht të barabartë ( E drejta e Romës së Vjetër dhe E
drejta bashkëkohore italiane). Por mes tyre gjithnjë ekzistojnë dallime të
rëndësishme dhe afatgjata dhe ndryshime relative, sepse si aspekt
motorik gjatë përcaktimit të së drejtës përdoret ana e saj e përmbajtjes.
Problemi gjatë përcaktimit të përmbajtjes së të drejtës, përkatësisht
aspekti material, gjithashtu, ka disa aspekte teorike. Njëri prej tyre është
aspekti gnosologjik ( njohës), i cili është thelluar në problemet filozofike
gjatë përcaktimit të thelbit të së drejtës. Provon t’i përgjigjet pyetjes: A
nuk jep thelbi i së drejtës një ndërhyrje empirike ndaj dukurisë së saj,
procesit të saj, realitetit të saj, dije e mjaftueshme për objektin e studjuar
dhe të analizuar, ose kjo ndërhyrje është e nevojshme të jetë e plotësuar
me dije logjike, që e formulojnë nocionin e saj, kategorinë e saj, që i
spjegojnë shkaqet për shfaqjen e saj? Me kalimin e kohës, Platoni dha një
përgjigje të thellë të kësaj pyetjeje, duke i dhënë në këtë rast prioritet dijes
logjike, përkatësisht dijes kuptimore.
Gjatë përcaktimit të thelbit të së drejtës, nisemi nga dy piknisje:
î Piknisja klasore, në kuadrin e së cilës e drejta përcaktohet si
sistem të normave të garantuara shtetërore- juridike, të cilat e
shprehin (më shpesh nëpërmjet të ligjeve) vullnetin shtetëror të
klasës dominuese ekonomikisht, përkatësisht e drejta përdoret
si instrument për realizimin e qëllimeve dhe interesave të klasës
sunduese në shtet;177

177 Si përfaqësues të kësaj piknisjeje dalin marksistët, përkatësisht pasuesit e koncep-
timit të Marksit. Pikërisht, në formulën e njohur të “Manifestit të Partive komu-
niste”, autori i drejtohet rivalëve klasorë, me këto fjalë: “Idetë tuaja, në vetvete dalin
si produkt i marradhënieve borgjeze në prodhim dhe marradhënieve borgjeze ndaj
pronës, pikërisht kështu, në të drejtën tonë është futur, me ligj dhe në mënyrë
289
î Piknisja mbarëshoqërore, në kuadrin e së cilës, e drejta traj-
tohet si kompromis mes klasave, grupeve dhe shtresave të
ndryshme shoqërore, përkatësisht e drejta përdoret si instru-
ment për sigurimin e qëllimeve më të gjera, dhe si mjet për
garanci të plotë të të drejtave dhe lirive të njeriut dhe qytetarit,
liberalizmit ekonomik, demokracisë, pluralizmit politik e tj.
Krahas këtyre piknisjeve, që lirisht mund të quhen kryesore,
ekzistojnë edhe piknisje të tjera: fetare, kombëtare, dhe raciste. etj. në
kuadrin e të cilëve, përkatësisht të piknisjes fetare, kombëtare dhe racore,
interesat do të dominojnë në ligjet dhe aktet nënligjore, në zakonet
juridike dhe marrëveshjet normative.
Por, debati rreth thelbit të së drejtës ka disa aspekte. Kjo nuk
përqëndrohet vetëm në klanet dhe parimet e përgjithshme shoqërore.
Prandaj në thelbin e së drejtës, në varësi të kushteve historike, në plan të
parë mund të dalë çdo parim multidimensional.

1.2. E DREJTA NË KUPTIMIN OBJEKTIV DHE SUBJEKTIV

Në shkëncat juridike dhe në praktikë, tradicionalisht dallohen:
î e drejta në kuptimin objektiv;
î e drejta në kuptimin subjektiv.
E drejta objektive përfaqëson një sistem normash juridike e obliguar
për të gjithë dhe formalisht të përcaktuara, të cilat i vendos dhe i siguron
shteti dhe të cilat janë krijuar, kryesisht, për rregullimin e raporteve shoqë-
rore. Në të drejtën objektive, në një periudhë të dhënë të një shteti
konkret, hyjnë:
î ligjshmëria;
î zakonet juridike;
î precedentet juridike;
î marrëveshjet normative.
Kjo e drejtë quhet objektive, duke qënë se nuk varet drejtpërdrejt
nga vullneti dhe ndërgjegja e një personi të veçantë dhe nuk varet nga
nevojat e tij. Dmth, me të drejtën objektive siguroheshin interesat e gjithë
shoqërisë, kurse në rradhë të parë establishmentit të rendit juridik dhe
stabilitetit, e thënë më thjeshtë: “Punë për forcimin dhe përparimin e
shtetit”.

legjitime, vullneti i paprekshëm klasor, vullneti që i përcakton kushtet materiale të
jetës së klasës suaj”.
290
Por, jo gjithnjë, e drejta është përcaktuar në mënyrë objektive. Në
shumë raste, e drejta përcaktohet dhe subjektivisht, nën ndikimin e inte-
resave prodhuese, të cilët nganjëherë kalojnë në proces kriminalizimi të së
drejtës. E drejta subjektive është masë që sjelljet juridikisht të mundshme
që janë marrë t’i plotësojnë interesat subjektive të individëve. Në të
drejtën subjektive dalin të drejta konkrete dhe liri të personit ( e drejta e
jetës, e drejta e lirisë, e drejta e punes, e drejta e arsimit, e drejta e besimit
e tj.). Kjo e drejtë quhet subjektive, duke qënë se është e lidhur me
subjektet, përkatësisht del dhe varet nga vullneti dhe ndërgjegja e tyre.
Në se e drejta objektive është sistem i normave juridike, të shpre-
hura në çfarëdo lloj forme, atëherë e drejta subjektive është mundësi
konkrete juridike që del mbi bazën e së drejtës objektive. E drejta
subjektive është mundësi e garantuar juridikisht e subjektit të së drejtës, ai
të ndërmarrë veprime konkrete që të realizojë ndonjë interes të tijin.
Garancia në këtë rast është përmbajtur dhe mbështetur në normat
objektive juridike. Dmth, kjo është lidhja e vetme, por e rëndësishme mes
të drejtës objektive dhe subjektive.
Edhe se shteti nuk i krijon dhe nuk i presupozon të drejtat e personit,
gjithsesi ato i përkasin personit që nga lindja e tij dhe shteti është i
detyruar t’i njohë, t’i garantojë dhe t’i mbrojë këto të drejta.
Ndarja e së drejtës në kuptimin objektiv dhe subjektiv është ngulitur
thelle në vetë jetën shoqërore. Dhe prandaj, gjithnjë e kudo do të dihet kur
bëhët fjalë për të drejtën në kuptimin e sistemit nga norma juridike apo
kur bëhet fjalë për të drejtë në kuptimin e pranisë së të drejtave të
pjesmarrësve në raportet shoqërore.

1.3. TEORITË KRYESORE TË NOCIONIT JURIDIK

1.3.1. Teoria natyrore-juridike

E drejta178 është fenomen ideal dhe kur kuptohet natyrshëm, objek-
tivisht dhe si fushë ekzistuese. E përcaktuar kështu, e drejta i kundërvihet
të drejtës artificiale të ahtuquajtur e drejta pozitive e cila është e vlefshme
dhe efektivë në tërësi në një shtet në periudhë të caktuar.
Shfaqja dhe tiparet e së drejtës natyrore janë përcaktuar në mënyra
të ndryshme. Mendohet që bile dhe sofistët e vendosën themelin e
shkollës moderne të të drejtës natyrore. Sipas sofistëve, ekzistenca e
institucioneve shoqërore, ligjeve dhe zakoneve janë jo të përkryera, duke
178 Për kuptimet për të drejtën, shih dhe te: R. Vasiq dhe K. Cavoshki, 1, f. 10-14
291
qënë se janë krijuar nga dora e njeriut. Kurse çdo gjë që është njerëzore,
gjithnjë mund të jetë më e mirë. Dhe prandaj, mes realitetit dhe idesë
ekziston divergjencë, e kështu, divergjencë ekziston dhe mes të drejtës
pozitive (homos) dhe të drejtës natyrore (physis). Gjithnjë e drejta
natyrore ka rëndësi të qëndrueshme dhe të vlefshme në pikpamjen e
rregullave të ndryshueshme dhe relative të njeriut.179
Në filozofinë e Sokratit dhe Platonit nuk ekziston kolizion mes të
drejtës pozitive dhe natyrore, përderi sa e drejta pozitive është mbë-
shtetur në mënyrë racionale. Për Aristotelin, e drejta natyrore përfaqëson
të drejtë e cila kudo ka të njëjtën rëndësi, e nuk varet nga ajo në se është
përvetësuar apo jo, ndërsa e drejta pozitive përfaqëson të drejtë për të
cilën në fillim është e krahasueshme në se diçka theksonte këtë apo atë,
por kjo nuk është më, qëkur çështja është vendosur me ligj.180
Në të drejtën romake, e drejta pozitive dhe natyrore nuk janë kon-
stante dhe kategori të kundërvëna njëra kundër tjetrës. E drejta natyrore
nuk është ideal i së drejtës, por është formë e të drejtës pozitive.181
Por, megjithatë teoria natyrore-juridike merr një përhapje të madhe
në periudhën e revolucionit borgjez i shekullit XVII deri në shekullin XVIII.
Nga kjo periudhë, si përfaqësues më të shquar të kësaj teorie numërohen:
Tomas Hobs, Xhon Lok, A.N. Radishev, Hegeli, Hygo Grocius e tj.
E marrë në përgjithësi, kjo teori bazohet mbi këto ide:
î dallim mes të drejtës dhe ligjit – mbi të drejtën pozitive, dmth
ligjeve të paraqitur me represionin e shtetit, qëndron e drejta
më e lartë, origjinale, “natyrore”, që është përvetësuar nga
njeriu që në lindjen e tij. Në thelb, fjala është për të drejtë të pa
shkruar, në të cilën hyn tërësia e të drejtave natyrore dhe të
padiskutueshme të njeriut dhe në të cilën dalin në pah kriteret e
të drejtës pozitive;
î identifikimi i së drejtës dhe moralit- sipas përfaqësuesve të
kësaj teorie, vlera të tilla abstrakte morale, siç janë: drejtësia,
liria dhe barazia e konstruktojnë bërthamën kryesore të së drej-
tës dhe i përcaktojnë proceset e tyre normative dhe zbatuese të
së drejtës;
î burimi i të drejtave të njeriut nuk gjendet në ligjshmëri, por në
vetë “natyrën njerëzore”, ato janë karakteristike për njeriun
qoftë që në lindje, qoftë të dhëna nga Perëndia.182

179 Shih: M. Gjuriq,1.
180 Aristoteli, 1, 1134 b.
181 Shih: L. Taliq, 1, f. 42-46
182 Më gjerë për këtë shih: A.V. Malko,1,f.103-104.
292
Në veçoritë e kësaj teorie futen këto:
î revolucionar, progresiv – kjo teori është teori nën brendin e së cilës
zhvillohej revolucioni borgjez, duke i ndërruar raportet e
deriathershme feudale me të reja, më tepër liberale;
î qëndrimi i ashpër ndaj padrejtësisë së ligjeve – ligjet mund të
jenë shpjeguar dhe të diktuar nga e drejta, dmth, nga e drejta
natyrore, me një dozë të caktuar vlerash morale: drejtësi, barazi,
dhe liri;
î proklamim natyror ose prej perëndisë të burimeve të të
drejtave të njeriut – me këtë veti, të drejtat e njeriut “bëhen”
bazë teorik në arbitraritetin e administratës dhe strukturës
shtetërore.
Si edhe çdo teori ose tezë, kështu edhe kjo ka të metat e saj:
î mënyra e tillë e përkufizimit të së drejtës ( si vlerë abstrakte mo-
rale) i pakëson cilësitë formal-juridike dhe, si frut i kësaj, zhvillo-
hen kriteret e ligjshmërisë dhe antiligjshmërisë;
î shpjegimi i së drejtës në këtë teori nuk është e lidhur aq me të
drejtën, sa është e lidhur me njohjen juridike, që mund të jetë e
ndryshme te njerëz të ndryshëm.
Teoria për të drejtën natyrore, nëpër histori dhe sot, është mjaft e
shumllojshme.Kryesisht, teoria natyrore-juridike dallon ekzistencën të një
të drejte pozitive dhe artificiale, dhe tjetra e lartësuar hierarkisht dhe e
drejta natyrore, që sipas përmbajtjes së saj është e drejtë, kurse nga
rëndësia e saj është objektive. Baza e objektivitetit te teoria natyrore-
juridike ndodhet në vullnetin e Zotit, në natyrën e dukurisë ose në përvojës
(empirike) racio universale e njeriut, kurse rëndësia kuptohet si universale
dhe e përjetshme ose si historike, ose artificiale. Raporti hierarkik i të
drejtës natyrore dhe pozitive, gjithashtu, përcaktohet në mënyra të ndry-
shme. Sipas një mendimi rregullat pozitive që janë të pa harmonizuara me
parimet e të drejtës natyrore, nuk janë të detyrueshme juridikisht, kurse
sipas një tjetre, edhe se këto rregulla janë të padrejta dhe jomorale, ato
nuk e humbasin karakterin e tyre juridik.

1.3.2. Shkolla historike juridike

Bëhet fjalë për një teori rrënjët e së cilës datojnë që nga mesjeta,
edhe që në kohën e lashtë. Por shkolla historike juridike kulmin e saj
logjikisht e arrin nga fundi i shekullit XVIII dhe fillimin e shekullit XIX. Mes
përfaqësuesve të kësaj teorie futen: G. Gugo, F. Savinji, G. Puhta e tj.
293
Rreth kësaj teorie do të qëndrojmë shkurt dhe do t’i sqarojmë idetë
e saj kryesore:
î e drejta është dukuri historike, e cila, si dhe gjuha dhe e folura,
nuk janë vendosur më marrëveshje, nuk udhëhiqet dhe nuk
varet nga interesat e dikujt, por del dhe zhvillohet gradualisht,
pa u vënë re, spontanisht;
î e drejta është traditë juridike, përkatësisht e parë historikisht,
rregullat e ndërlikuara për sjellje (zakone), me vete tërheqin dhe
konsekuenca juridike. Edhe ligjet dalin si prodhim i së drejtës
zakonore;
î mohim i mbështetjes natyrore të të drejtave të njeriut.
Në karakteristikat e kësaj teorie hyjnë këto:
î veçoria kulturore-historike dhe kombëtare të së drejtës- pje-
sëmarrja e historisë është e nevojshme në proceset normative;
î zhvillim i natyrshëm i së drejtës –kjo karakteristikë është fakt i
paprekshëm me të cilin atij që e sjell ligjin i eshtë bërë e
pamundur të sjellë ligje sipas pikpamjeve të veta. Nëpërmjet të
kësaj karakteristike vërehet ngjashmëria mes shkollës historike
dhe natyrore-juridike.
î supremacia e zakoneve juridike –zakonet janë përcjellës të kohës
dhe si të tillë, janë rregulla të stabilizuara për sjellje.
Duke e parë në global ose në mënyrë konceptuale, nga postulateti i
kësaj teorie mund të nxjerrim dy mungesa:
1. Bëhet fjalë për teori e cila shfaqet si reaksion i doktrinës naty-
rore-juridike, si ideologji e feudalizmit, nga koha e ndarjes së
shtresës të njerëzve;
2. Mbivlerësim i rolit të zakoneve juridike në dëm të ligjshmërisë. Për
këtë arsye, në kushtet bashkëkohore ekonomike, zakonet akoma
nuk janë përballur dhe nuk e zgjidhën çeshtjen rreth vlefshmërisë
së plotë të raporteve tregëtare.

1.3.3. Teoria normativiste për të drejtën

Deri sa e drejta do të përcaktohet si shumë normash, atëherë arrihet
te theksimi i natyrës së saj normative. Norma është rregull për sjellje të
njerëzve (sjellje juridike), krijim logjiko-juridik që përbëhet nga nocione
me të cilët shprehet mendimi. Me fjalë të tjera, norma përbëhet nga
kuptime intelektuale. Sipas thelbit të saj, norma, është fenomen ideal dhe
294
logjik.183 Këto dukuri ekzistojnë në një mënyrë të njohur, jashtë kohes dhe
hapsirës. Për to nuk mund të pyesim, as të dimë kur dolën dhe ku
ekzistojnë. Në ndryshim prej tyre, sendet reale ekzistojnë në kohë dhe në
hapsirë ose ekzistojnë vetëm në kohë. Dhe në se e drejta do të nënkup-
tohet si fenomen real dhe objektiv, atëherë ndriçohet dhe ana e tij ideale.
Rrënjët e kësaj teorie datojnë nga fillimi ishekullit XX. Mes shumë
përfaqësuesve (R. Shtamler, P. I. Novgradçev etj.) veçohet Georg Hans
Kelzen, i cili në veprën e tij “Teoria e përgjithshme e së drejtës dhe shtetit”,
normativizmin veçanërisht e nënvizon dhe e quan me një shprehje per-
fekte “Teoria e pastër e së drejtës”. Sipas Kelzen, e drejta është hierarki
dhe përfaqëson një sistem dinamik normash me të cilin urdhërohet si
duhet të jetë sjellja e subjekteve, kurse për sjelljen të kundërt (deliktin)
parashikohet përgjegjësi dhe sanksione. Në të njëjtën kohë, norma për-
cakton si duhet të jetë sjellja e subjekteve dhe është kompetente për
përdorimin e sanksionit. Ai thotë:”Norma është krijuar nga pushteti juridik
për rregullimin e sjelljes njerëzore, ajo është urdhër, por nuk përmban
vullnet në kuptimin psikologjik.”184
Nga veprat e Kelzenit mund të veçohen disa ide kryesore të teorisë
normativiste:
î e drejta nënkuptohet si sistem (piramidë) normash- në majë
ndodhet “norma sovrane” e pranuar pozitivisht nga ana e ligj-
vënësit, dhe çdo normë më e ulët e nxjer ligjshmërinë e saj nga
forca e rëndësishme juridike të normës më të lartë;
î qënia e së drejtës hyn në sferën e obligimit, por jo në sferën e
vërtetësisë- me shëmbullin e tillë, e drejta nuk ka mbështetje
jashtë sferës së detyrimit normativ dhe forca e saj varet nga
logjika dhe statusi i sistemit të rregullave juridike për sjelljen.
Prandaj kelzeni ka theksuar që shkenca juridike është e
detyrueshme të studjohet nga “ana e pastër”, e palidhur me
politikën, vlerave social-ekonomike e të tjera vlera ekzistuese;
î në bazën e piramidës normative ndodhen dhe akte të veçanta
juridike- në rradhën e akteve individuale hyjnë: vendime gjyq-
sore, aktvendime, urdhëresa administrative e tj. Të gjitha këto
janë përfshirë në përkufizimin e së drejtës dhe të gjitha këto akte
janë të detyrueshme .
Nga cilësitë e shumta të kësaj teorie bien në sy këto: bashkëveprojnë
në normën kryesore (para se gjithash, kushtetuese).185
183 Shih:R. Llukiq, 1; R.Vasiq dhe K.Cavoshki,1. f. 10-11.
184 N. Kelzen, 1, f. 61
185 Shih: A. V. Malko, 1, f. 105-106.
295
î normativitet i së drejtës dhe hierarki të normave juridike sipas
shkallës së forcës juridike;
î normativiteti është i lidhur në mënyrë të kufizuar me
përcaktimin formal të se drejtës;
î mundësi të gjerë të shtetit të ndikojë mbi zhvillimin shoqëror
(në këtë rast si bazë merret fakti që shteti e vendos dhe e siguron
normën themelore).
Teoria normativiste është formuar nga disa keqkuptime dhe man-
gësi, mes të cilëve hyjnë këto:
î ekzistencë e një afiniteti të fortë ndaj anës formale të së
drejtës, që më shpesh tërheq me vete dhe injorim të anës së
përmbajtjes të së drejtës (të drejtat e individit, parimet morale
të normave juridike, përkatësia me nevojat objektive të
zhvillimit shoqëror e tj.). Në kontekst të kësaj mungese hyn edhe
e pathëna rreth lidhjes mes së drejtës dhe faktorëve social-
ekonomike, politike dhe shpirtërore, dmth përfaqësuesit e kësaj
teorie, e “pastruan” tepër të drejtën prej tyre;
î fakti që norma kryesore gjithnjë e përvetëson ligjvënësi, dmth
Kelzen e zmadhoi rolin e shtetit në ngritjen e efektivitetit të
normave juridike.

1.3.4. Teoria psikologjike ose teoria juridike psikologjike

Përcaktimi i anës reale të së drejtës si fenomen psikik, nëpërmjet të
theksimit të thelbit të tij normativ (ideal), e nevojshme për gjithë këtë
është njohja e së drejtës. Në të njëjtën kohë, kjo është e nevojshme për
vendosjen e ndryshimit mes të drejtës ideale artificiale dhe të drejtës
ideale natyrore, në se ajo do të kuptohet si mbipërvojse (empirike).
Përjetimi individual-psikik është përfaqësuar në teorinë e së drejtës
dhe konsiderohet si parim themelor në shpjegimin e fenomenit juridik.Kjo
teori formën e saj përfundimtare ose duke e ndjekur logikisht nëpër
histori, e arrin në shekullin e XX. Pikërisht, si përfaqësues më i shquar i
kësaj teorie veçohet Leon I.Petrazhicki. Sipas tij, e drejta është shumë e
përjetimeve imperative- atributive. Sipas tij, e drejta mbi bazën e për-
bërjes intelektuale, mund të ndahet në intuitive dhe pozitive.186 E drejtë
intuitive ose e drejta e vërtetë përcaktohet si përjetim imperativo-atri-
butiv pa u mbështetur në faktet autoritative-normative dhe pavarësisht
prej tyre. E drejta pozitive përfaqëson të njëjtin lloj përjetimi, vetëm se ky
186 Shih: T. Podgorac, 1, f. 66.
296
lloj të drejte mbështetet në faktet autoritative- normative si bazë për çdo
obligim. Në kuadrin e së drejtës pozitive dallohen: fakte normative, lloje të
caktuara përjetimi dhe norma përgjegjëse si fantazi emocionale të shkak-
tuara nga përjetimet e dhëna. Megjithatë, Petrazhicki thotë: ”përjetimi
psikik nuk është normë në vetvete”. Norma vjen nëpërmjet të procesit
psikik dhe si e tillë ekziston, ekziston në ndërgjegjen (aktualisht) ose
ekziston në kujtimet (virtualisht), dhe në këtë mënyrë, e drejta fiton
kualitet të formës psikike. Por ekzistenca juridike e normës, përkatësisht
vlera e saj, është e pavarur nga dinamika psikike e njeriut.
Në idetë kryesore të teorisë psikologjike hyjnë këto:
î psikika e njerëzve është faktor kryesor, që e përcakton zhvi-
llimin shoqëror, kurse me këtë e përsos moralin e vet, të drejtën
e vet dhe shtetin e vet;
î përcaktimi dhe thelbi i së drejtës çon te varësia e tij nga ligjësitë
psikologjike - në rradhë të parë, emocionet juridike të njerëzve
që mbartin karakter atributivo-normativ, dmth, në vetvete
përfaqësojnë përjetime të ndjenjave të diçkahit së plotfuqishme
(norma attributive) dhe senzorët (ndjenjat) që janë të detyruar
ta kryejnë urdhërin e diçkahit (norma imperative).
Këtu, është e pashmangshme të përmenden dhe tre karakteristikat
kryesore të kësaj teorie, që e kurorëzojnë kontributin e saj në teorinë për
të drejtën:
î shprehje e vemendshme e proceseve psikologjike;
î rol i zmadhuar i ndërgjegjes juridike në rregullimin juridik dhe në
sistemin juridik të shoqërisë;
î burimi i të drejtave të njeriut nuk del nga ligjeslativi, por nga
psikika e vetë njeriut.
Në anët e dobëta ose në mangësitë e kësaj teorie hyjnë këto:
î tejshprehje e faktorëve psikologjikë në raport me faktorët (so-
cial-ekonomikë, politikë, edukativ etj), nga të cilët varet dhe vetë
natyra juridike;
î e drejta intuitive praktikisht është larguar nga shteti dhe nuk ka
karakter formalisht të përcaktuar, mungojnë kriteret ligjshmëri
dhe joligjshmëri, e ligjshme dhe e paligjshme.

1.3.5 Shkolla juridike materialiste (marksiste)

Shkolla juridike materialiste del si fryt i shfaqjes së marksizmit në
periudhën nga shekulli XIX deri në shekullin XX. Prandaj, si përfaqësues më
297
të shquar të kësaj shkolle juridike konsiderohen përfaqësuesit e marksi-
zmit, në rradhë të parë, themeluesit e saj: Karl Marks dhe Fridrih Engels,
por edhe të gjithë deri te: V. I. lenin, Roza Luksemburg, Gjergj Llukaç, Anto-
nio Gramshi, Teodor Adorno, Herbert Markus e tj.
Kontributi i marksizmit si ideologji, për zhvillimin e ndërgjegjes
shkencore për të drejtën, del, para se gjithash, nga zbulimi kryesor i
Marksit për natyrën dhe strukturën e shoqërisë dhe ligjësitë e lëvizjes
shoqërore. Bëhet fjalë për ato rezultate të studimit të Marksit, të cilët
përfshihen me nocionin e kuptimit materialist të historisë ose materializmi
historik. Shpjegimi i natyrës së shoqërisë si sferë e realitetit objektiv tregon
në llojet e shumta dhe mënyrat e lidhjes reciproke të të gjitha fenomeneve
shoqërore, për shkak të të cilave shoqëria përfaqëson një tërësi shoqë-
rore, përkatësisht totale. Sipas kuptimit marksist e drejta në fund të fundit
është si të gjitha mbistrukturat e tjera, e determinuar në proceset dhe
raportet në bazën shoqërore-ekonomike, por ajo nuk koncentrohet te ato
por në këtë bazë përfaqëson një fushë të formuar dhe relativisht të
pavarur.
Idetë kryesore të shkollës juridike materialiste janë këto:
î e drejat është shprehje e vullnetit të klasës sunduese (të feno-
meneve klasore) e përfaqësuar nëpërmjet të ligjit;
î përmbajtja e shprehur në të drejtën si vullnet klasor, në fund të
fundit, përcaktohet nga natyra e maradhënieve prodhuese ma-
teriale, mbartës të të cilëve janë trustet klasore dhe pronarët e
mjeteve kryesore të prodhimit, gjatë kësaj, duke e mbajtur pa u
lëkundur pushtetin në duart e tyre;
î e drejta, në vetvete, përfaqëson fenomen shoqëror, në të cilin
vullneti klasor fiton formë të shprehjes shtetërore-normative. E
drejta është sistem normash që janë ngritur dhe janë të sigu-
ruara nga ana e shtetit.
Duke e analizuar zhvillimin e shkallëzuar me faza të marksizmit
mund t’i përcaktojmë disa nga veçoritë e shkollës juridike materialiste:187
187 Mendohet që në marksizëm ekzistojnë pesë faza të zhvillimit dhe tri faza krizash. Faza
e parë e ngritjes së marksizmit është koha kur janë krijuar tekstet fundamentale të
Karl Marksit në të cilët do t’i numërojmë: ”Kritika e filozofisë Hegeliane të së drejtës
shtetërore” e shkruar në vitet 1842/43, “dorëshkrime ekonomike filozofike” (1844),
“Ideologjia gjermane” (1845), “Manifesti i Partisë Komuniste”, në vitin 1848, “Tezat e
Foerbahut”, “Kapitali” etj. Krijimi i këtyre veprave do të thoshte jo vetëm fenomen,
por edhe thellim dhe zhvillim i mendimit të ri, përkatësisht vendosje e themeleve dhe
shfaqje e thelbit të bërthamës të mendimit të Marksit dhe të marksizmit si teori
revolucionare që kërkonte ndryshimin e botës. Faza e dytë e ngritjes së marksizmit
përket në kohë me dekadën e fundit të shekullit të XX në erën e krijimit të gjerë të
partive politike qytetare, kurse më vonë edhe të partive politike punëtore, në kuadrin
298
î Përkufizimi i së drejtës si ligj (si akt normativ formalisht të
përcaktuar);
î indikatorë të faktuar të varësisë së të drejtës nga faktorët
shoqëror-ekonomik;
î lidhje e ngushtë mes së drejtës dhe shtetit.
Por, dhe shkolla juridike materiale nuk është krejtësisht ideale dhe e
përsosur, dhe në konceptin e saj dhe konotacion mund të hasen mjaft
mangësi, mes të cilave edhe:
î rol i madh i parimeve klasore në të drejtën, i cili çon te dëmi dhe
humbja shoqërore, deri limitizim i jetës me të drejtën;
î lidhje tepër e madhe të së drejtës me botën materiale, me faktorët
material. Si determinante e së drejtës paraqitet ekonomia.

e të cilave atëherë u zhvillua marksizmi. Në atë kohë ndjehej dhe marrja pjesë në
masë të madhe të inteligjencës në lëvizjen punëtore, e llogjikisht me të edhe
angazhim më i rëndësishëm i saj në zhvillimin dhe propagandimin e ideve marksiste.
Faza e tretë e rritjes e kap kohën gjatë dhe direkt në Luftën e parë botërore deri në
fillim të viteve 30 të shekullit të XX. Në atë periudhë për ngritjen dhe zgjerimin e
marksizmit të rëndësishme janë ngjarjet, si për shembull: a) gjendja revolucionare
me luftën punëtore në vendet e zhvilluara të Evropës perëndimore, b) fillimi dhe
rezultatet e Revolucionit të tetorit, c) shfaqja e diferencimit brenda në marksizëm, që
çon te formimi i dy blloqeve të mëdhenj kundërshtarë teorikë të orientuara te
marksizmi. Blloku i parë teorik marksizmi i Internacionales së III dhe “marksizmi
perëndimor” i ashtuquajtur i dytë. Faza e katërt në zgjerimin e marksizimit është
periudha drejtpërdrejt e Luftës së dytë botërore. Në këtë periudhë, i stimuluar nga
ngjarjet revolucionare të mëparshme, marksizmi rrufeshëm filloi të zgjerohet dhe të
zhvillohet. Në fillim u zhvillua faza e kapërcimit të marksizmit të Internacionales së III,
kurse pastaj filloi procesi i rinovimit dhe zhvillimit të marksizmit. Ky proces është
karakteristik në të gjitha vendet në të cilat pushteti politik ishte në duart e klasës
punëtore, megjithatë i përket edhe atyre vendeve perëndimore ku ishte e fortë dhe
me ndikim partia komuniste. Faza e pestë në ngritjen e marksizmit është më e gjerë
nga përmbajtja. Kjo fazë e përfshin periudhën nga vitet 60 dhe 70 të shekullit të XX
dhe shpreh një tërësi të menduar të pasurisë së mendimeve të Marksit dhe bën një
kritikë të ashpër marksizmit dogmatik stalinian. Këtu hasim riafirmimin dhe
vazhdimin e të ashtuquajturit marksizëm perëndimor. Marksizmi bën hapa të rinj
duke zhvilluar orientimin humanitar dhe mendimet revolucionare në bazën e
praktikës konkrete historike. Gjatë kësaj, pothuaj se i pushton gjithë kontinentet dhe
bëhen lëndë mesimore të shumë universiteteve në perëndim.
Në historinë e marksizmit janë shënuar tre kriza: e para, lidhet me fundin e shekullit
XIX ose më afër periudhës së Internacionales II, e dyta përfshin periudhën e viteve
tridhjetë të shekullit XX dhe një pjesë të punës të Internacionales III, kurse periudha e
tretë e krizës në një formë të butë, koindicionon në kohë me dy dekadat e fundit të
shekullit XX, përkatësisht nga viti 1972 e këtej.
299
1.3.5. Teoria sociologjike për të drejtën

Një lloj tjetër real i së drejtës ndodhet në strukturën shoqërore dhe
proceset që e kushtëzojnë normën e vendosur ose krijohen me rastin e
kësaj norme. Shkolla juridike sociologjike me formën e saj të zhvilluar
daton nga shekulli XX. Është fjala për shkollë juridike, e cila ka vënë para
vehtes detyrë për studimin dhe përkufizimin e së drejtës si rezultat i
veprimit të faktorëve të ndryshëm social të sistemit normativ rregullativ,
dhe anasjellta, veprimin e atij sistemi mbi satisfaksionin e nevojave
konkrete, reale dhe sociale të njerëzve të gjallë. Bëhet fjalë për një lloj të
veçantë shkolle juridike, e cila ka diapazon të rëndësishëm të koncepteve
dhe konstrukteve të ndryshme teorike, por në bazën e tyre në përcaktimin
e së drejtës, kjo shkollë juridike i jep karakter social dhe aktivizim
raporteve shoqërore dhe përparimit shoqëror.188
Duke qënë se bëhet fjalë për një teori juridike mjaft voluminoze,
atëherë i madh është dhe numri i përfaqësuesve të saj: Emil Dirkem, Eugen
Erlih, Xhorxh Gurviç, Leon Digij, Gjorgje Taciq, P.I. Stuçko, S.A. Muromcev,
E. B. Pashukanis, dhe shumë të tjerë.
Tani do të përmendim përkufizime të rëndësishme të së drejtës të
dhëna nga përfaqësuesit e kësaj shkolle juridike:
1. Emil Dirkem- të drejtën e lidh pas solidaritetit social nga njëra anë,
dhe sanksionin e organizuar, nga ana tjetër;
2. Eugen Erlih –e vërteton ekzistencën e rendit juridik direkt, të
drejtpërdrejtë si bashkësi e përbërë nga një numër i madh
rendesh juridik të pavarur
3. Xhorxh Gurviç- e drejta është njohje kolektive e fakteve norma-
tive me të cilët realizohet një nga llojet e shumta të së drejtës në
kuadrin e dhënë shoqëror, që duhet të jetë e mbrojtur;189
4. Leon Digij – e drejta është rregull shoqëror që përpunohet në në
një normë juridike, dhe kjo kur mendimi publik shpreh pajtue-
shmëri që cilado qoftë shkelja e saj do të sanksionohet nëpërmjet
të përdorimit shoqëror të organizuar të represionit;190
5. Gjeorgje Tasiq- e drejta është ide sociale që e bashkon kolektivin,
ndërgjegjen e përbashkët, sensibilitetin juridik, të drejtën naty-

188 Shih:V.A. Borisoviç,1,f.389.
189 Shih: Xh. Gjurviç, 1, f. 201.
190 Shih: Ll. Dugij, 1, f. 76.
300
rore, të vërtetën, moralin, të drejtën intuitive, instiktin për soli-
darizim e tj;191
6. Petar Ivanoviç Stuçko- e drejta është formë objektive treanëshe;
njëra është konkrete, kurse dy janë të abstraguara. Forma kon-
krete koincidon me marradhëniet ekonomike, forma e parë e
abstraguar është proklamuar në ligjin dhe i kundërvihet marrë-
dhënieve ekonomike, dhe forma e dytë e abstraguar është formë
intuitive, si përjetim i brendshëm psikik që ëhtë shkaktuar si
reaksion i raporteve sociale;192
7. Evgenij branisllavoviç Pashukanis- e drejta është formë e kushtëzuar
historike të marradhënieve mes prodhimit dhe shkëmbimit.193
Nga të gjitha këto përkufizime dhe teza mund të nxirren dhe idetë
konkrete te të cilat synon kjo teori, dhe këmbëngul t’i realizojë dhe
implemintojë në marrëdhëniet shoqërore- juridike;
î Dallim mes të drejtës dhe ligjit - e drejta nuk është ringjallur në
të drejtën natyrore as në ligjet, por në realizimin e ligjeve. Në se
ligji ndodhet në sferën e obligatives, atëherë e drejta ndodhet
në sferën e thelbësores;
î E drejta është veprim juridik, praktikë juridike, rend juridik,
përdorim i ligjit e tj. E drejta është sjellje reale e subjekteve të
raporteve juridike –persona fizikë dhe juridikë.Që atëherë fillon
epoka e doktrinës së re – teoria e së drejtës “së gjallë”;
î E drejta “e gjallë” është gjykata e lartë në proceset e kompe-
tencës juridike. Ajo e “plotëson” ligjin me të drejtën sjell ven-
dimet përkatëse dhe objektive dhe në atë rast del si subjekt i
normimit;

Pasqyrë e përgjithshme e teorive të përkufizimit juridik

Teoria natyrore-juridike; E drejta është tërësia e të drejtave natyrore të
njeriut
Shkolla historiko-juridike; E drejta është sistem i zakoneve juridike
Teoria normativisto-juridike; E drejta është piramidë e normave juridike
Teoria materialisto - E drejta është shprehje e vullnetit të klasës
juridike; sunduese nëpërmjet të ligjit
Teoria psikologjike-juridike; E drejta është shumë e emocioneve juridike të
personit
Teoria sociologjike-juridike; E drejta është realizim i ligjeve (e drejta është
veprim juridik)
191 Shih: Gj. Tasiq,1, f. 41.
192 Shih: P. I. Stuçko, 1, f. 172.
193 Shih: E. B. Pashukanis, 1, f. 202-203.
301
Nga karakteristikat e kësaj teorie, më të dallueshme janë këto:
î orientim tërësor përkufizues drejt realizimit të së drejtës në
raportet sociale;
î prioritet i dukshëm i raporteve sociale;
î ndërhyrje e kufizuar e shtetit në ekonomi, në decentralizimin e
administratës.

1.4. PARIME TË SË DREJTËS - NOCIONI DHE LLOJET

Parimet e së drejtës janë parime kryesore , dispozita, ide, thelbi i
shprehur i së drejtës si rregullator social specifik. Ato tregojnë ligjshmë-
ritë e së drejtës, natyrën e saj dhe rëndësinë shoqërore. Ato, në vetvete,
përfaqësojnë rregulla të përgjithshme për sjelljen, të cilat ose janë
formuluar për herë të parë në ligje, ose ndodhen jashtë tyre.
Mendohet që nëpërmjet të parimeve të së drejtës zbulohen dhe
vlerat kryesore, drejt të cilave orientohet e drejta.
Në varësi nga sfera e përhapjes, parimet ndahen në:
î parime të përgjithshme juridike;
î parime të ndërmjetme juridike karakteristike për degë të
caktuara juridike;
î parime të degëve juridike.
Në parimet e përgjithshme juridike hyjnë këto parime:
î drejtësi- tregon bashkëpërgjegjësi mes rolit të individëve në
shoqëri dhe gjendjes së saj social-juridke. Drejtësia është për-
masë mes shpërblimit dhe dënimit, mes sjelljes të merituar dhe
nxitjes, mes deliktit dhe sanksionimit etj.;
î barazi juridike mes qytetarëve para ligjit dhe gjykatës;
î humanizëm- tregon që Kushtetuta dhe ligjet duhet t’i garan-
tojnë të drejtat dhe liritë e njeriut dhe qytetarit, duke kërcënuar
me sanksione të shumllojshme dhe duke ndaluar çdo cënim të
dinjitetit të njeriut;
î demokratizëm- tregon që në normat juridike duhet të jenë të
pranishëm dhe mekanizma të caktuar dhe institute të qeverisjes
përfaqësuese dhe direkte të popullit, me ndihmën e të cilit
qytetarët mundin të marrin pjesë në administratën shtetërore
dhe veprimtaritë shoqërore, me ndihmën e të cilave mundin t’i
sigurojnë të drejtat dhe liritë e veta;

302
î unitet (korelativitet) mes të drejtave dhe detyrave- tregon që
nuk ka dhe nuk mund të ketë të drejta pa detyrime dhe detyrime
pa të drejta;
î federalizëm - është prezent në sistemet juridike në të cilat
ekziston forma federale e rregullimit shtetëror dhe tregon që në
shoqërinë e dhënë veprojnë dy sisteme të ligjeslative;
î ligjshmëri – tregon një sistem kërkesash të shoqërisë dhe
shtetit, i cili paraqitet në realizimin ecaktuar saktë të normave
juridike, në tërësi dhe në mënyrë gjithpërfshirëse;
î konglomerat mes bindjes dhe detyrimit etj.
Me rëndësi të veçantë në të drejtën veçohet dhe drejtësia. Prandaj,
jo më kot është teza që “e drejta” dhe “drejtësia” paraqiten si të njëjta dhe
që një numër i madh mendimtarësh, teoricienësh dhe juristësh, nga-
njëherë e përcaktojnë të drejtën si “pohime normative” të drejtësisë.
Kështu, sipas fjalëve të Celzius: “ E drejta është shkencë për të mirën dhe
drejtësinë”. G. Grocius shkroi: “E drejta nuk është asgjë tjetër, por
drejtësi”. Në Kodin e Hamurabit qëndron: “Ligjet, ekskluzivisht, botohen
që të mbjellin drejtësinë nëpër gjithë botën”.

303
Parimet e përmendura veprojnë kudo, me përjashtim në degët juri-
dike. Nëse disa parime karakterizohen nga shumë veçori ekzistuese nga
shumë degë juridike, atëherë bëhet fjalë për parime të ndërmjetme
juridike.
Në rradhën e këtyre parimeve të ndërmjetme hyjnë:
î parimi i përgjegjësisë së paevitueshme;
î parimi i garimit dhe i opinionit në gjyqsi etj.
Parimet, të cilët dalin në degë të caktuara juridike, quhen parime të
atyre degëve. Për shembull në të drejtën civile del parimi i barazisë së
palëve në raportet pronësore, në të drejtën penale del parimi i pafajsisë
supozuar, në të drejtën e punës del parimi i liberalizmit të punës etj.
Parimet e së drejtës marrin pjesë në rregullimin e marradhënieve
shoqërore, edhe se ato në një masë të tillë nuk i përcaktojnë dispozitat e
përgjithshme të veprimit juridik, ato, gjithsesi, mund të jënë bazë për
formimin e vendimeve në një pjesë juridike konkrete (shembull, në
analogjinë e së drejtës).

1.5. FUNKSIONE TË SË DREJTËS - NOCIONI DHE KLASIFIKIMI

E drejta si institucion social funksionon paralelisht me aparatin
shtetëror, moralin dhe me rregullatorë të tjerë social. Rëndësia e së
drejtës dhe rolit të saj në jetën shoqërore, në shumë raste, i përcaktojnë
dhe funksionet e së drejetës, të cilat kryhen nëpërmjet procesit të veprimit
në raportet shoqërore.
Funksionet e së drejtës janë mjete kryesore të veprimit juridik dhe e
shprehin rolin e së drejtës në plotësimin e maradhënieve shoqërore. Me
ndihmën e tyre, është e mundur të njihet rëndësia e së drejtës në shoqëri,
dinamikës së saj, veprimit të saj. Nëpërmjet funksioneve të së drejtës
gjithnjë hulumtohet thelbi i së drejtës, natyrës së saj, domosdoshmërisë së
saj në veprimin si regullator social. Gjithashtu, funksionet e së drejtës janë
shkak për fenomenin e daljes së vlerës shoqërore. Me ndihmën e fun-
ksioneve juridike përcaktohet: rregulli juridik, stabiliteti juridik, pajtue-
shmëria, organizimi, masa e liberalizmit etj. Funksionet e së drejtës vëre-
hen nga dy aspekte: nga aspekti më i ngushtë të kuadrit special-juridik dhe
nga aspekti më i gjerë të kuadrit të përgjithshëm shoqëror.
Në varësi nga aspekti më i gjerë, funksionet e së drejtës mund të
ndahen në: ekonomike (e drejta i rregullon maradhëniet në prodhim, e
mban formën e pronës etj.), politike (e drejta i rregullon raportet politike, i
rregullon veprimtaritë e subjekteve në sistemin politik etj.), edukative (e
304
drejta indukton ideologji të caktuar, tregon veprime specifike pedagogjike
mbi personat, e drejta është e lidhur me formimin e motiveve te subjektet
nëpërmjet sjelljes juridike etj.), komunikative ( e drejta del në rolin e
ndërmjetësit mes subjekteve dhe objekteve të drejtimit).
Në varësi nga aspekti më i ngushtë, përkatësisht aspekti special-
juridik, dallohen dy funksione të së drejtës: rregullator (zhvillim i
marradhënieve shoqërore) dhe funksioni realizues.
Funksioni rregullator i së drejtës ka rëndësi parësore, mban karak-
ter krijues, ose e drejta me ndihmën e funksionit rregullativ vepron mbi
krijimin e vlerave më të mira në shoqëri dhe aleancat shtetërore sociale.
Funksioni rregullativ, si rregull e realizojnë stimuluesit juridikë: ngritje
juridik, autorizuesit juridik, lejet juridike, direktivat juridike etj. Të gjitha
këto mjete juridike mundësojnë plotësimin e interesave të personave, i
hapin hapsirat e aktiviteteve të tyre, iniciativa, sipërmarrje etj.
Funksioni realizues realizohet me ndihmën e kufizimeve juridike
(obligimeve, kërcënimeve, sanksioneve e tj.) dhe gjithnjë ka karakter
dytsor. Ky funksion është prodhim i funksionit rregullativ dhe është thirrur,
kryesisht, që ta sigurojë realizimin e tyre, ose del në rolin e siguruesit dhe
protektorit, kur është prishur procesi të disa raporteve sociale ,
përkatësisht kur në fushën e tij të veprimit dalin ngatërresa dhe intriga
konkrete.
E drejta, sipas thelbit të saj, është krijuar për eliminimin e anëve të
caktuara negative në jetën e njerëzve: arbitraritet, moskontroll, afinitet
me anarkizmin e tj. Në kushtet bashkëkohore, e drejta është “kutia e
Pandorës” në të cilën mbetet vetëm shpresa, për të cilën ëndërrojnë të
gjithë njerëzit, shpresa për garanci nga pushteti arbitrar, strukturat
korporative dhe deliktet turbulente.

305
1.6. RAPORTI MES SË DREJTËS DHE SHTETIT

Si institut social, e drejta del dhe zhvillohet paralelisht me shtetin,
ose siç thuhet: “ E drejta është thirrur të sigurojë efektivitetin e aparatit
shtetëror”. E pamundur është ekzistenca e shtetit pa të drejtën (në fund të
fundit, e drejta e organizon pushtetin politik, e drejta është mjeti themelor
për realizimin e politikës së një shteti konkret), as e drejta nuk mund të
ekzistojë pa shtetin (shteti i realizon normat juridike, i përdor dhe e
garanton realizimin e tyre). Pikërisht, organet shtetërore si struktura të
veçanta shtetërore, e kontrollojnë dhe e komandojnë implementimin e
dispozitave juridike dhe normave, si dhe realizimin e tyre, në se është e
nevojshme (në rast të shkeljes juridike, përdoret sanksioni përkatës).
E drejta,e parë në histori, del si dukuri klasore dhe shpreh, para se
gjithash, vullnetin dhe interest e klasës që qeveris ekonomikisht. Edhe se
zakonet janë ruajtur në ndërgjegje dhe vërehet në sjelljen e njerëzve,
megjithatë, normat juridike janë ato që me shkrim e formojnë sjelljen e
përgjithshme.
E drejta, si rregullator kompleks për sjelljen, përdor mjete kom-
plekse për veprimin e se drejtës, siç janë lëjimet dhe urdhërat, dhe krijon
mundësi të gjera për veprimin e mjeteve të specializuara për realizimin e
raporteve shoqërore. Dalja e së drejtës në vetvete është dinamikë e
ndërlikuar sociale, e cila për kundërshtitë e mprehta në shoqëri i ka
qetësuar në mënyrën më të lehtë e me të suksesshme, nëpërmjet të
krijimit të normave prioritare.
Normat juridike kanë fituar vetinë e ngritjes në tri mënyra kryesore:
1. Ngritja dhe ndërtimi i mononormës ( zakonet primitive) në norma
të së drejtës së zakonshme, si dhe sanksionimi nga ana e shtetit;
2. Roli normative i shtetit- vërrehet në lëshimin e dokumenteve
speciale, të normave juridike thelbësore, të akteve normative,
ligjeve akteve nënligjore e tj.;
3. Precedenti juridik- përbëhet nga vendime konkrete (të sjella nga
ana e organeve gjyqsore dhe administrative, në rolin e fituar të
formularëve bazë dhe vlerësimin në zgjidhjen e pjesës analoge
konkrete).
Raporti mes të drejtës dhe shtetit mund të vërehet edhe nga
pozicioni i unitetit të tyre dhe formës. Uniteti i tyre qëndron në atë që
shteti dhe e drejta:
î lindin dhe zhvillohen paralelisht;
î kanë qasje të njëjtë ndaj thelbit dhe tipologjisë së tyre;
306
î dalin në rolin e mjeteve të drejtimit dhe instrumenteve të
pushtetit;
î janë thirrur të bashkojnë dhe të sigurojnë interesat shoqërore ,
të grupit dhe personale;
î janë themeluar mbi një bazë të njëjtë;
î përcaktojnë faktorët social-ekonomikë dhe shpirtëror etj,
Ndryshimet mes shtetit dhe së drejtës vërehen në atë që:
î shteti është organizim i veçantë i pushtetit politik, kurse e drejta
është rregullator social;
î shteti përfaqëson dhe përdor forcën, kurse e drejta përfaqëson
vullnetin;
î si element parësor te shteti del organi shtetëror, kurse te e
drejta- norma juridike;
î shteti dhe e drejta nuk përputhen në ndërtimin e tyre, në formë,
në funksione, në parime etj.

Shteti dhe e drejta, veprojnë reciprokisht mes tyre:
î nga njëra anë, shteti i formon, ndryshon, plotëson normat juri-
dike (normim), kurse, gjithashtu, i realizon dhe i siguron këto
(zbaton);
î nga ana tjetër, e drejta e rregullon veprimtarinë e aparatit shte-
tëror, e përcakton kompetencën e organeve të tij.

307
Kryesisht, ekzistojnë dy tipa kryesore të veprimit reciprok të shtetit
dhe të drejtës):
1. Sundimi i shtetit mbi të drejtën – është karakteristike për shtetet
jodemokratike;
2. Sundimi i së drejtës mbi shtetin – është karakteristike për shtetet
ligjore (demokratike).194

1.7. RAPORTI MES BINDJES DHE DETYRIMIT NË TE DREJTËN

Në pjesën për parimet e së drejtës si parim të fundit shoqëror juridik
përmendëm parimin e konglomeratit mes bindjes dhe detyrimit në të
drejtën. Por, në thelb çfarë përfaqësojnë këto dy koncepte, të përkufizuar
juridikisht? Bindja dhe detyrimi janë metoda universale të administrimit
social-juridik të cilat, në vetvehte, përfaqësojnë rregullatorë juridikë
kryesorë në shoqëri.
Bindja do të thotë të drejtuarit e subjekteve drejt kryerjes së një
veprimtarie të caktuar dhe arritje e qëllimit të dhënë, por në varësi nga
vullneti subjektiv, pa sforcime, pretendime dhe detyrime, përkatësisht
nëpërmjet të parimit “liri zgjedhjeje”.Bindja mund të realizohet në sferën
juridike, nëpërmjet të mjeteve të tilla juridike pozitive, siç janë: të drejtat
subjektive, interesat ligjore, autorizimet etj. Shteti dhe shoqëria, para se
gjithash, janë të detyruar maksimalisht t’i përdorin metodat e bindjes në
rregullimin juridik, si mjete themelore, përkatësisht mjete kryesore. Bindja
bazohet mbi interesimin, faktimin e ligjshmërisë dhe sjelljes së ndër-
gjegjshme të qëllimshme, e cila i përgjigjet normave juridike.
Në format e vlefshme të bindjes hyjnë:
î Edukimi juridik dhe edukata juridike;
î Shqyrtimi i projekteve ligjore.
î Detyrimi do të thotë të drejtuarit e subjekteve drejt një veprim-
tarie të caktuar nëpërmjet të përdorimit të forcës (vullneti i
drejtuesve), përkatësisht nëpërmjet të parimit të “ lirisë së
kufizuar të zgjedhjes”. Detyrimi realizohet në sferën juridike,
nëpërmjet mjeteve të tilla juridike, siç janë: masë për zënie
fryme, dënime, sanksione etj. E përcaktuar në mënyrë më të
përgjithshme, detyrimi është metoda më e rreptë e veprimit të
së drejtës mbi subjektet. Veçoritë e detyrimit janë nxjerrë nga
ajo që:

194 Shih: S. A. Komarov, 1, f. 57-58.
308
î detyrimi del si i shkallës së dytë, përkatësisht përdoret pas
bindjes;
î detyrimi realizohet nëpërmjet të formës procesuale, e vendosur
në të drejtën;
î detyrimi nuk shfaqet si qëllim më vehte, por si mjet për riparimin
dhe riedukimin, në vetvete përfshin edhe premisë të bindjes.
Nga e gjithë kjo del që ai që sjell ligjin është i detyruar të investojë
forca optimale dhe të përdorë masa maksimale për detyrimin dhe bindjen
në sistemin juridik.
Në shumë raste, bindja dhe detyrimi realizohen në drejtësi
nëpërmjet dy metodave përkatëse:
î metoda dispozitive ( e disponimit);
î metoda imperative (urdhëruese).

1.8. E DREJTA, EKONOMIA DHE POLITIKA

Nuk do të ishte disiplinë shkencore Hyrja në të drejtën në se ajo nuk
do të krahësohej me disiplina të tjera shkëncore dhe nuk do të zbulohen
pikat koinciduese reciproke të tyre. Pikërisht këtu do të kryejmë krahasim,
me ndihmën e metodës krahasuese, nëpërmjet të drejtës si shkencë ,
ekonomisë dhe politikës, gjithashtu, si disiplina shkencore.
Ekonomia, e përcaktuar në kuptimin më të ngushtë, përfaqëson
shkencë për tërësinë e marradhënieve prodhuese, si dhe mjeteve të pro-
dhimit në një shoqëri konkrete, kurse në kuptimin më të gjerë, ekonomia
është shkencë për alokimin e rezervave të rralla dhe të kufizuara deri te
pikat e përdorimit më alternative dhe më racional të tyre.
Politika si shkencë përfshin gjithë format dhe llojet e aksioneve
shoqërore të ndërgjegjshme me të cilët sigurohet zgjidhje e kundërshtive
shoqërore dhe kryerje të funksioneve shoqërore të përgjithshme të li-
dhura me integrimin e pjesëve të individualizuara (të individëve dhe
grupeve), në tërësi funksionale-organizative të shoqërisë globale, e bazuar
mbi një formë të caktuar të prodhimit material dhe riprodhimin e jetës
shoqërore.195
E drejta është shkencë sistematike e normave juridike formalisht të
përcaktuara,përgjithësisht detyruese që e shprehin vullnetin shoqëror,
përkatësisht vullnetin klasor (interesat konkretë të shoqërisë, të klasës

195 Shih: N. Pashiq, 1, f. 52.
309
etj.), që jane vendosur dhe për implementimin e të cilave kujdeset shteti,
dhe të cilat janë krijuar, kryesisht, për rregullimin e raporteve shoqërore.
Kryesisht, ekzistojnë dy qasje te raportet mes këtyre nocioneve,
përkatësisht te nocionet e këtyre disiplinve shkencore dhe këto janë: kur
mes tyre nuk ekziston ndonjë lloj prioriteti dhe determinimi nga
ekonomia.
1. Mes këtyre nocioneve nuk ekziston ndonjë lloj prioriteti. Si
faktorë parësor të zhvillimit dhe funksionimit të raporteve sho-
qërore (në këtë rast: ekonomike, politike dhe juridike) paraqiten
interesat e njerëzve. Në raste të veçanta, ndodh që interesat të
realizohen kryesisht në të drejtën, dhe në këtë mënyrë transfor-
mohen dhe kalojnë në sfera të ndryshme në bashkësinë
shoqërore. Dmth, në rastin konkret, bëhet fjalë për prioritet të së
drejtës në raport me ekonominë (për shembull, në epokën e
revolucionit borgjez në Evropën Perëndimore, në fillim dilnin li-
gjet, kurse më vonë, mbi bazën e tyre filluan të formohen marrë-
dhënie ekonomike të sapoformuara). Por, mund të ndodhë edhe e
kundërta, kur interesat së pari transformohen në maradhënie të
reja në prodhim, kurse më vonë të ankorohen te e drejta. Edhe në
këtë rast, bëhet fjalë për prioritet të ekonomisë mbi të drejtën.
Ndërsa politika e qetë e vëzhgon këtë “ndeshje” mes këtyre
koncepteve dhe, kryesisht merr rolin e “arbitrit” mes tyre.
2. Ekonomia është përcaktuese e së drejtës dhe politikës. E drejta
dhe politika janë kategori që varen nga baza (nga mjetet e pro-
dhimit). Megjithatë, rolin dominues të ekonomisë dhe mbështetja
e politikës dhe të drejtës te ekonomia, mund të çojnë edhe te
veprimi i kundërt, përkatësisht veprim të politikës dhe të drejtës
mbi ekonominë, veçanërisht nëpërmjet të stimulimit të zhvillimit
të maradhënieve në prodhim (ky ndikim i anasjelltë i politikës dhe
i së drejtës mbi ekonominë ishte inicuar në teorinë dhe praktikën
e kohës i cili me planin e hartuar paraprakisht- ligjet, i rregullon
maradhëniet ekonomike.).
Politika, ashtu si përmendëm në qasjen e parë, del si ndërmjetës
mes ekonomisë dhe të drejtës. Gjithë ajo që e diskutuam në këtë pjesë, i
përkiste raportit mes të drejtës dhe ekonomisë. Por nuk duhet të lihet
mënjanë dhe raporti mes të drejtës dhe politikës, i cili, kryesisht, del në dy
forma:

310
î kur politika del si faktor vendimtar që e përcakton drejtimin dhe
qëllimin;
î kur e drejta del si faktor vendimtar që e përcakton drejtimin dhe
qëllimin e shoqërisë.
Dmth, me siguri, bëhet fjalë për marradhënie të paprekshme mes të
drejtës dhe politikës. E drejta i rregullon të gjitha maradhëniet në shoqë-
rinë politike (shtetin, partitë dhe organizatat) ndërsa politika ndikimin e saj
mbi të drejtën e realizon mbi bazën e parimit të ndarjes së pushtetit,
përkatësisht përmes tre pushteteve: ligjvënës (i sjell normat juridike),
ekzekutiv (kujdeset për plotësimin e tyre) dhe gjyqsor (i zbaton normat
juridike dhe autenticitetin e tyre në aktivitetin e vet).

311
2. E DREJTA, NORMAT SHOQËRORE, VETËDIJA JURIDIKE DHE
KULTURA JURIDIKE

2.1. NORMAT SHOQËRORE, LIGJET E NATYRËS DHE NORMAT
TEKNIKE
Shoqëria përfaqëson një bashkësi të organizuar njerëzish thelbin e
së cilës e formojnë raporte nga më të ndryshmet mes njerëzve ( raporte
materiale dhe ideologjike). Shoqëria nuk mund të egzistojë pa egzistencën
e rregullativës, me te cilën nënkuptohet rregullim i sjelljeve njerëzore në
të gjitha sferat e jetës. Rregullativa, më shpesh del nga vetëdija dhe nga
vullneti i njerëzve. Nga njëra anë, rregullativa tregon ligjshmëri objektive
që veprojnë në natyrë, kurse nga ana tjetër, përmban karakter të qëllim-
shëm, i cili është ndërtuar për plotësimin e interesave dhe nevojave të
individëve ose të grupeve, të shtetit ose të shoqërisë.
Regullativa mund të jetë: individuale dhe normative. Rregullativa
individuale tregon që një subjekt i konkretizuar vepron mbi një tjetër duke
i vendosur rregulla nga më të ndryshmet dhe prospekte për veprimtari të
caktuar. Rregullativa mormative në shoqëri realizohet nëpërmjet nor-
mave, rregulla të përgjithshme për sjelljen, që janë krijuar dhe janë sjellë
nga një rreth i madh subjektesh dhe janë kalkuluar për shumë përdorime
(për shembull: ligje, rregullore për orar të brendshëm të punës etj.).
Normat mund të ndahen në:
î ligje natyrore;
î norma teknike;
î norma shoqërore.
Ligjet natyrore,196 në ndryshim nga normat e tjera, përfaqësojnë
rregulla sipas të cilëve ndodhin fenomenet në natyrë dhe ato veprojnë
pavarësisht nga vullneti i njerëzve, shpesh edhe kundër vullnetit të tyre.
Duke vepruar me forcën e natyrës, ligjet e natyrës janë shumë më të forta
dhe më efikasë nga normat e tjera. Ligjet e natyrës nuk kanë në përgjithësi
qëllim, veprojnë edhe pa qëllim, përkundrejt normave të tjera që i krijojnë
njerëzit për të realizuar ndonjë qëllim. Ato i nënshtrohen sanksioneve
natyrore dhe jo juridike, ndërsa normat shoqërore zakonisht kanë san-
ksione që mund të shfaqen në formën morale, politike, juridike etj., në
196 Për ndryshimet mes normave dhe ligjeve të natyrës, shih: R.D. Llukiq, B.P. Koshutiq,
dhe D. M. Mitroviq, 1, f. 113-115.
312
varësi nga lloji i normës shoqërore e cila shkelet (morale, zakonore, poli-
tike, juridike etj.).
Normat teknike përfaqësojnë rregulla të sjelljes racionale të
njerëzve ndaj mjeteve të punës dhe të mirat e natyrës. Në kohën e sotme,
normat teknike janë shumë të përhapura dhe ekzistojnë një numër i madh
shembujsh, mes të cilëve : kryerje e punëve të caktuara ndërtimore,
norma të konsumit të lëndëve të para, rregulla të punës në kompjuter,
standarde shtetërore, kushte teknike etj.
Karakteristika kryesore të normave teknike janë:
î objekti që e rregullojnë nuk është krejtësisht social;
î “përbërja subjektive”, që nuk është e lidhur me njerëzit, por
është e lidhur me botën e jashtme, me natyrën, me teknikën.
Në kushtet bashkëkohore, normat teknike kanë rëndësi të veçantë
duke qënë se e rregullojnë shfrytëzimin e kontrolluar dhe racional të
rezervave të natyrës, si dhe shfrytëzimin e objekteve të teknikës së lartë,
të cilat deri sa nuk janë teknikisht të rregulluar, më shpesh shkaktojnë
katastrofa të mëdha ekologjike dhe teknogjene.
Normat shoqërore197 janë rregulla që e rregullojnë sjelljen e nje-
rëzve në maradhëniet e tyre reciproke. Këto norma i sjell dhe i parashtron
shoqëria (në mënyrë të organizuar ose difuzive) dhe këto i drejtohen
vullnetit të ndërgjegjes së njeriut. Normat dalin dhe ekzistojnë që nga
shfaqja dhe ekzistenca e jetës së organizuar të njeriut. Se çfarë norma do
të ketë në një shoqëri varet, para se gjithash, nga shkalla e zhvillimit të
shoqërisë.
Normat shoqërore janë më të ndërlikuara dhe më të shumta në
numër, në se jeta shoqërore është më e ndërlikuar dhe më e komplikuar.
Karakteristika kryesore të normave shoqërore janë:
î objekt i rregullimit të tyre janë marradhëniet sociale (shoqë-
rore);
î përbërja e tyre subjektive është e lidhur me njerëzit, si për-
faqësues të jetës shoqërore.
Gjithashtu, në pjesën e veçorivë të normave shoqërore hyjnë dhe:
î objektiviteti - do të thotë që normat shoqërore janë të kom-
ponuara si historike dhe ligjore nën ndikimin e paevitueshmë-
risë, e cila paraqitet si produkt i gjeneralizimit të akteve të
veprimit reciprok të njerëzve;

197 Më gjerë për nomat shoqërore, shih: M.V. Dimitrijeviç,1, f. 147-155.
313
î proceduraliteti - tregon që veprimi i normave shoqërore është
rregulluar në mënyrë të detajuar, përkatësisht krijohet rend i ri i
realizimit;
î sistematizimi – normat shoqërore, duke i mbajtur në distancë të
gjitha sferat e jetës shoqërore, kanë hierarki të caktuar; çdo
nënsistem i saj luan rol konkret në rregullimin e marradhënieve
shoqërore.
Çdo njeri në jetën e tij has një pyetje të mundimshme: si të veproj
drejt në situata të ndryshme në punë, në shtëpi, mes famijes, ose, e thënë
ndryshe, si t’i përshat veprimet e mia me interesat shoqërore, me inte-
resat e shtetit dhe me interesat e njerëzve të tjerë ? Por, edhe për këtë
pyetje si për çdo pyetje tjetër ka një përgjigje, mundet jo e plotë, por
gjithsesi e pjesshme. Në thelb, përgjigja e kësaj pyetje ndodhet në fund të
kompleksitetit të normave shoqërore, në të cilën, pa dyshim, janë aku-
muluar të gjitha përvojat e brezave të shumtë para nesh.
Që këtu del që normat shoqërore përfaqësojnë paradigmë të cak-
tuara dhe shembuj për sjelljen e njerëzve, të pjesëmarësve në marrë-
dhëniet shoqërore, nëprmjet të cilëve formohet edhe udhëheqja kryesore
nëpër procesin e të drejtuarit. Duke dalë në një etapë konkrete historike,
normat shoqërore u bënë indikator i vetëedukimit të kulturës dhe bonton
në shoqëri, u bënë pasqyrim i një etape të përkryer të civilizimit, meritë e
rrugës së jetës të një populli ose të një tjetër, të një kombi apo të një kombi
tjetër.
Dalja e normave shoqërore dhe zhvillimi i tyre, shpreh një tendencë
të rëndësishëm të shoqërisë drejt vetmbrojtjes dhe imitim të rregullit në
fushën e shkëmbimit të të mirave shpirtërore dhe të materializuara. Të
mirat shoqërore janë, në fakt, dhe objekte të shkëmbimit, përkatësisht
vlera të shkëmbimit, për të cilat njeriu vazhdimisht ëndërron t’i rrëmbejë,
t’i përvetësojë, dhe prandaj raportet e shkëmbimit fitojnë karakter
normativo-i vlefshëm, nga i cili ngadalë, por i sigurtë vjen te formulimi i
bazë të ri të vlerësimit të drejtës të sjelljes shoqërore, e rregulluar me
normë shoqërore.
Prandaj, normat shoqërore kanë rëndësi të trefishtë:
î imperative – norma shoqërore është rregull si duhet të sillen
njerëzit kur do të ndodhen në një situatë të caktuar (rëndësi nor-
mative, imperative);
î indikative - norma shoqërore e rregullon gjithë atë që ndodh;
î objektive - normat shoqërore dalin si rezultat i nevojave shoqë-
rore në vetrregullimin dhe mbajtjen e stabilitetit të rendit

314
shoqëror, dalin si rezultat i veprimtarive procesuale të njeriut, të
kushtëzuara nga mjetet e prodhimit, normat shoqërore janë të
pandashme nga raportet e shkëmbimit dhe prandaj karakteri i
tyre gjithnjë është i përcaktuar nga mjetet e prodhimit dhe
shpërndarjen e tyre.
Rëndësia normative dhe indikative të normës janë të lidhura
ngushtë mes tyre. Gjithmonë ngulet këmbë si normë të sanksionohet ajo
që është e zakonshme, ajo sjellje të cilën njerëzit mund ta realizojnë. Në se
nuk është kështu, normat e sanksionuara do të mbeteshin të pazbatuara
në pjesën më të madhe të rasteve.
Edhe se njeriu e krijon normën i lirë, megjithatë ajo nuk varet
plotësisht nga arbitrariteti i krijuesit të saj. Ai mund të llogarisë realitetin
objektiv. Dmth, normat duhet të jenë shprehje e raporteve shoqërore
reale, kjo do të thotë që duhet të ekzistojë pajtueshmëri mes atij që është
realiteti shoqëror dhe ajo që duhet të jetë norma shoqërore.
Njeriu, si qënie shoqërore aktive dhe e ndërgjegjshme, duke krijuar
norma shoqërore ndikon mbi zhvillimin shoqëror. Duke parë atë në se me
normat shpejtohet ose frenohet zhvillimi shoqëror, dallojmë norma
shoqërore progresive dhe reaksionare. Normat progresive e nxitin, kurse
normat reaksionare e frenojnë zhvillimin shoqëror.

2.1.1. Lloje normash shoqërore

Në shoqëri ekzistojnë norma shoqërore të shumllojshme që shfaqen
në zona të ndryshme ku jetojnë njerëzit. Ndarja e tyre kryhet sipas
kritereve të ndryshme.
Kështu, normat shoqërore mund të renditen sipas përmbajtjes dhe
formës së tyre. Sipas përmbajtjes mund të jenë: morale, zakonore,
ekonomike, fetare etj. Sipas formës mund të ndahen në: norma shoqërore
të varura nga kush i sjell, norma shoqërore të varura nga procedura nëpër
të cilën sillen, norma shoqërore të varura nga mjetet me të cilat normat
realizohen, norma shoqërore të varura nga forma e jashtme në të cilën
shfaqen normat.
Më tej, sipas kriterit kush e sjell normën, ndahen në:
î norma që i sjell shoqëria e paorganizuar (difuzive) (norma mo-
rale dhe zakonore);
î norma që i sjellin organizata shoqërore të caktuara;
î norma juridike që i sjell ose sanksionon shteti.

315
Më tej, normat ndahen në: norma teknike dhe shoqërore në
kuptimin më të ngushtë. Normat teknike i përmendëm në fillim si pjesë
nga gjithë normat që shfaqen në shoqëri, dhe prandaj me norma teknike
nënkuptohen rregulla të tilla shoqërore që përcaktojnë sjelljen e njeriut
sipas natyrës. Gjatë kësaj, vendosja e normave teknike ka për qëllim të
realizohet një qëllim i caktuar teknik një ndryshim i caktuar i natyrës.
Normat teknike, si rregull, nuk kanë sanksion nga pikpamja e asaj që
përmbajnë rregulla që janë të dobishme për njerëzit.

Në shoqëri ekzistojnë dhe norma shoqërore të shumta në kuptimin
më të ngushtë. Ato, gjithashtu, mund të ndahen në lloje të ndryshme sipas
disa kritereve: sipas përmbajtjes, sipas mënyrës së krijimit, sanksionit,
zbatuesit të sanksionit e tj. Kështu, për shembull, sipas mënyrës së krijimit
ekzistojnë: norma shoqërore që lindin spontanisht ( moral, zakon) dhe
norma shoqërore që krijohen me ndërgjegje, me plan, për realizimin e
qëllimeve të caktuara (normat juridike).
Sipas sanksionit, normat shoqërore mund të jenë:
î norma shoqërore pas të cilave qëndron sanksion i imponimit
fizik;
î norma shoqërore pa sanksion të tillë.
Sipas kriterit i cili e zbaton sanksionin i ndajmë në:
î norma shoqërore sanksionin e të cilave e zbaton shoqëria
difuzive;
î norma shoqërore sanksionin e të cilave e përdor shoqëria e
organizuar (shteti).

316
2.2. Normat morale - nocioni, karakteristikat dhe raporti mes së
drejtës dhe moralit

Morali përfaqëson një sistem pikpamjesh, shfaqjesh, perceptimesh
dhe rregullash, që dalin si refleks i drejtpërdrejt i kushteve në jetën
shoqërore, në ndërgjegjen e njerëzve, në llojin e kategorisë së drejtësisë
apo padrejtësisë, të të mirës apo të keqes, të të lavdatës dhe të kritikës, të
shpwrblimit dhe qortimit, të nderit ose të ndërgjegjes, të borxhit ose të
dinjitetit etj.198
Morali hyn në rradhën e vlerave mbarënjerëzore. Morali është ideal,
simbol dhe shembull. Njeriu është qënie morale, dhe prandaj të gjitha
nevojat e tij dhe veprimet i orienton dhe i realizon mbi bazën e ligjeve mo-
rale. Shkenca që i ngre dhe i arsyeton ligjet dhe fenomenet morale quhet
etikë.
Normat morale janë lloj i veçantë të normave shoqërore, që
ndikimin e tyre e shtrijnë të të gjithë dhe te secili, dhe në vetvete e mbajnë
thënien e “Vlera të larta njerëzore”. Mes këtyre vlerave të larta më të
rëndësishme janë : nderi, sjellja e mirë, dinjiteti, korektësia, detyrimet etj.
Normat morale formohen mbi bazën e kushteve shoqërore dhe
rrethanave të dhëna. Me zhvillimin dhe ndryshimet në shoqëri zhvillohet
dhe ndryshon morali. Mbartës i normave morale është shoqëria në tërësi
dhe ajo e përcakton dhe e kryen sanksionin për shkelësit e rregullave të
saj. Cdo individ ose grup shoqëror ka moralin e vet. Si produkt i realitetit
objektiv, normat morale janë autonome, kurse që këtu del edhe sanksioni i
tij moral- dënimi publik, brejtje ndërgjegjeje, etj.
Normat morale mund të jenë përvetsuar nga individi, por mund të
jenë imponuar (normat morale të grupit qeverisës).
Krahas brejtjes së ndërgjegjes, te normat morale ekzistojnë dhe
sanksione të tjera, si përbuzja morale dhe neveria morale ndaj shkelësit.
Edhe normat morale mund të fitojnë sanksion të organizuar dhe deri
shtetëror ku e mbajnë vetinë e tyre të normës morale, megjithatë
transformohen në lloj tjetër norme, normë juridike.
E drejta dhe morali hyjnë në sferën shpirtërore të njeriut, nëpërmjet
të vetë fenomenit të parimit të ndërgjegjes. Nëpërmjet të pohimeve dhe
tezave për to, shpesh herë vihet kufi i vërtetë, dhe kjo kryesisht nga
përfaqësuesit e shkollës juridike pozitiviste. Në raste të tjera, e drejta
identifikohet tërësisht ose jotërësisht me moralin, nëpërmjet të tezave të
përfaqësuesve të shkollës juridike dhe etike. Por, që të zgjidhet ky prob-
lem, duhet që të merren parasysh pikat e përgjithshme të kontaktit mes të
198 Shih: S. A. Komarov, 1, f. 75
317
drejtës dhe moralit, si dhe dallimet e tyre, që shfaqen mbi bazën e së
drejtës ose, në përgjithësi, mbi bazën e të drejtës pozitive.
Logjika e njeriut është ajo që i bashkon dhe të dy fenomenet, nga ajo,
ato, në përgjithësi e marrin dhe metafizicitetin e tyre. Që këtu, si dy
shkenca, e drejta dhe morali, janë dy rrathë koncentrikë, nga të cilët më i
vogël është i së drejtës, kurse më i madh është rrethi i moralit.199 Emanuel
Kanti, përfaqëson pikpamjen që e drejta është e lidhur me moralin, për-
katësisht ligjshmëria juridike duhet të përshtatet me ligjshmërine etike.200
Uniteti mes të drejtës dhe moralit duket në këto disa pika:
î në sistemin e normave shoqërore ato hyjnë në mënyrë uni-
versale dhe shtrihen në gjithë shoqërinë;
î kanë të njejtin objekt të rregullimit-raportet shoqërore;
î kanë qëllim të përgjithshëm-rregullim të sjelljes së njerëzve,
formimin e shoqërisë qytetare dhe shtetit të së drejtës;
î e përcaktojnë kufirin e liberalizmit njerëzor;
î dalin si arritje qëndrore të qytetërimit dhe kulturës;
î bazohen në raporte të njëjtë social-ekonomike dhe shpirtërore.
E drejta dhe morali ndryshojnë sipas këtyre parimeve:
î koha e krijimit- morali shfaqet jo njëherësh me shoqërinë, kurse
e drejta shfaqet paralelisht me shtetin;
î forma e shprehjes- morali shprehet në formë të pashkruar
nëpër ndërgjegjen shoqërore, kurse e drejta shprehet në formë
të shkruar, nëpërmjet të akteve speciale normative;
î sfera e veprimit - morali praktikisht i rregullon të gjitha raportet
shoqërore, kurse e drejta vazhdimisht ngul këmbë t’i rregullojë
këto, prandaj e drejta nuk ka mundësi t’i rregullojë: shijet,
trendin e modës, dashurinë, shoqërimin etj.;
î koha e hyrjes në fuqi- normat e moralit hyjnë në fuqi dhe varen
nga masa e ndërgjegjes shoqërore, kurse e drejta hyn në fuqi në
një afat të përcaktuar konkretisht;
î mjetet për realizimin e tyre- normat e moralit realizohen
nëpërmjet të mjeteve të shoqërisë, kurse normat e së drejtës
realizohen nëpërmjet mjeteve të shtetit;
î kriteri “vlerësim”- normat e moralit i rregullojnë raportet
shoqërore nga pozicioni i së mirës ose së keqes, i së vërtetës dhe
i së pavërtetës, kurse normat e së drejtës i regullojnë raportet

199 Shih:m.Popoviliev,1,f.61
200 Shih: E. Kant,1, f.144-147.
318
shoqërore nga pozicioni i ligjshmërisë ose joligjshmërisë, i
drejtësisë ose i padrejtësisë;
î karakteri i homogjenitetit- në shoqëri të caktuara ekziston një
sistem juridik, por mund të ekzistojnë shumë sisteme moralë.
E drejta dhe morali veprojnë reciprokisht edhe në procesin e
koncentrimit dhe rregullimit. Nevoja për to në shumë raste përputhet; e
drejta dënon dhe ndalon, morali, gjithashtu, dënon dhe ndalon. Shumë
norma juridike kanë edhe theksim etik: “Mos vidh.”, “Mos vrit”, etj.
Në procesin e rregullimit të marradhënieve shoqërore, e drejta dhe
morali përkrahin njeri tjetrin. Prandaj, jo rastësisht Herakliti, në kohën e tij
ka thënë: “ligjet janë lidhur me forcën e moralit”, kjo është kështu duke
qënë se vetëm nxitjet morale veprojnë mbi ndërgjegjen njerëzore dhe
krijojnë një sfond të përshtatshëm në realizimin e predispozitave juridike.
Krahas kësaj, mes këtyre dy kategorive ekziston dhe mundësia për
kundërshti, kur njera apo tjetra gjëndje mund të rregullohet nga anë të
ndryshme- nga ana e së drejtës ose nga ana e moralit.
E drejta ndryshon nga morali, sipas vlerësimit të këtyre apo atyre
fenomeneve, kjo është kështu, duke qënë se e drejta nuk e ashpërson
pozitën e moralit në shoqëri, nuk e forcon ndikimin mbi ndërgjegjen e
njerëzve.
Shkaqet për kundërshtim mes së drejtës dhe moralit mund të jenë:
î objektive - ndryshime esenciale mes së drejtës dhe moralit;
î subjektive - e drejta ndryshon në mënyrë më dinamike nga mo-
rali, dhe në disa situata nuk pajtohet me momentet konjuktive
(rrethanat) të përcaktuara ideologjikisht.
Në këtë rast, është e rëndësishme të kujtohet që mbi bazën e së
drejtës dhe moralit, ekzistojnë: vlerësimi juridik dhe vlerësimi moral. E
para mbështetet mbi vëllimin e së drejtës, kurse e dyta mbi vëllimin e
moralit. Vlerësimi moral është i lidhur me normat e së drejtës pozitive, e
cila në të gjitha rastet është e shkruar dhe e institucionalizuar, kurse
vlerësimi moral mbështetet mbi rregulla morale të pashkruara dhe të
painstitucionalizuara për sjellje. Por, nga pikpamja e filozofisë juridike, nuk
ekziston ndryshim mes dy vlerësimeve duke qënë se gjatë funksionimit të
normave të të drejtës pozitive dalin dhe vlerësime të tilla, që në vetvete,
përkatësisht faktikisht, dallohen nga vlerësimet që përmbahen në rregu-
llat morale të sjelljes njerëzore. Duke e parë logjikisht, edhe dy llojet e
vlerësimit nuk ndryshojnë dhe nuk varen nga njëri tjetri, sepse mbë-
shtetjet e tyre nuk janë të ndryshme-nuk ka parime të moralit, që janë të
ndryshme nga parimet e të drejtës.201
201 Shih: C. Torbov,1,f. 214-215.
319
2.3. NORMAT ZAKONORE- KUPTIMI DHE RAPORTI I TYRE ME TË
DREJTËN

Në teorinë për të drejtën është i domosdoshme dhe barazimi mes
përcaktimit të së drejtës dhe përcaktimit të zakonit. Pikërisht, zakoni, siç
theksojnë një numër i madh autorësh, është “despot mes njerëzve”.
Zakoni del dhe zhvillohet spontanisht, rrufeshëm edhe nga shoqëria e
paorganizuar, difuzive. Parulla e zakonit është “Gjithshka dhe çdo gjë
vepron kështu”, mendohet që gjithshka që ekziston duhet të veprojë në
bazën e urdhrave të zakonit.
Në mesjetë (V-IX në Evropë) zakonet ishin rregullator motorik i
raporteve të trashëgimisë dhe familjare-martesore, të varësisë reciproke
të njerëzve, sigurisë së tyre, të konflikteve ushtarake, mosmarrëveshjeve
teritoriale, sundimeve supermatike etj. Që atëherë, zakonet fituan
karakter të së drejtës duke qënë se ishin shkruar në kode të ndryshme,
për të cilët mendohej që janë dokumente të stabilizuara dhe legjitime, dhe
mbi to vendosej zgjidhja e përgjithshme e mosmarrëveshjeve, kurse për
implementimin e tyre dhe përcjelljen kujdeseshin kishat dhe gjykatat
mbretërore. Pikërisht, kishat dhe gjykatat mbretërore, si institucione të
rinj në etatizmin evropian në Mesjetë, u jepnin zakoneve karakter juridik, i
riformonin në formë të re të së drejtës të quajtur zakon juridik. Shteti dhe
mbretëria në atë periudhë, me ndihmën e një organi të specializuar
shtetëror (gjykata mbretërore), i legjitimonte zakonet si mbarëlegjitime
dhe elemente juridike të përcaktuara formalisht, që mund të ishin të
realizuara vetëm nëpërmjet masave represive të shtetit. Në këtë mënyrë,
vetë zakoni kalonte në zakon juridik, kurse tërësia e zakoneve juridike në
të drejtën zakonore. Për shembull, në Francën feudale ishin shënuar rreth
300 të drejta zakonore vendore të quajtura kotjume.202
Zakoni përfaqëson normë shoqërore të pashkruar që e krijon dhe e
zbaton shoqëria e paorganizuar dhe si rezultat i kësaj ai reziston gjatë dhe
vazhdimisht përsëritet në një mjedis shoqëror të caktuar. Si normë shoqë-
rore, zakoni, përkatësisht shfaqja e tij është proces i cili mbaron vetëm
atëherë kur në ndërgjegjen e njerëzve shfaqet ndjenja e obligimit ndaj një
shoqërie të caktuar. Zakonin e ka çdo shoqëri, por dominonte në shoqë-
rinë e vjetër.
Për daljen e tij është e nevojshme të ekzistojnë raporte të stabi-
lizuara dhe të qëndrueshme shoqërore. Ato shoqëri ku ka ndryshim të
shpejtë dhe dinamizëm në normat shoqërore, nuk janë të përshtatshmë
për shfaqen e zakoneve. Vetë zakonet dallohen nga vendi në vend, në
202 Shiko V. Borisoviq, 1, fq. 383-384
320
varësi nga kushtet për jetesë. Zakonet, si norma shoqërore, në jetën e
njerëzve mund të shfaqen si pengesë e caktuar në zhvillimin e raporteve
shoqërore, mbi to të mbështeten forca të caktuara konservative dhe
reaksionare, aksionet e të cilëve janë drejtuar te pengimi i progresit shoqë-
ror. Megjithatë, me zhvillimin dhe stabilizimin e raporteve të reja shoqë-
rore pakësohen normat e vjetra zakonore dhe krijohen të reja, të cilat janë
adekuate për ato raporte shoqërore.
Zakonet rregullojnë një numër të madh marradhëniesh të shumë-
llojshme. Prandaj shkelja e një rregulli zakonor të caktuar nga ana e
njerëzve të cilët jetojnë në bashkësi të caktuar, tërheq dhe sanksionin e
caktuar. Sanksionet, si rregull dalin spontanisht. Për çdo lloj shkelje të
ndonjë rregulli të zakonshëm sanksionet mund të ndahen në dy grupe
kryesore:
î sanksione të buta (përqeshje, përbuzje);
î sanksione të rënda (vrasje-hakmarrje, gjakmarrje).
Zakonet mund të jenë marrë nga organizata të ndryshme që në
mënyrë të organizuar i zbatojnë. Shteti, me aktin e tij, nga normë zakonore
mund ta transformojë në normë juridike, dhe anasjelltas.
Zakonet janë të lidhura ngushtë me të drejtën, njëlloj si dhe morali.
Lidhja mes të drejtës dhe zakoneve shikohet në disa nga këto pika:
1. E drejta e dikurshme shfaqej nëpër zakonet, për implementimin e
të cilëve kujdesej shteti, përkatësisht për çdo lloj shkelje të vetë
zakoneve zbatonte sanksion të caktuar, në këtë mënyrë, zakonet
fituan karakter juridik;
2. Normat juridike mund ta mbështetin vlerën shoqërore të zako-
neve, dhe këtë më shpesh nëpërmjet të krijimit të një regjimi të
volitshëm , përkatësisht stimulimit të realizimit të tyre;
3. Normat juridike mund ta ndalojnë vlerën shoqërore të zakoneve,
përkatësisht të përmbajtjes te zakonet të shtojnë ndonjë kun-
dërshti e cila gjen pasqyrim në shabllonin e ndërlikuar të jetës
shoqërore në një shoqëri konkrete, dhe këtë mënyrë, e drejta
vepron në rolin e kufizuesit të ndikimit të zakoneve;
4. Normat juridike mund të sillen neutralisht te zakonet duke qënë
se zakonet nuk kanë mbivlerësim social të shprehur ashpër, por
kanë vetëm karakter social (për shembull, rregjistrim dasmash,
festim ditlindjesh etj.).

321
2.3.1. Normat-fetare- ndërthurja me të drejtën

Duke i përcaktuar pikpamjet e përgjithshme metodologjike të të
drejtës mundet të vërrehet dhe ndryshimi, përkatësisht afërsia e së
drejtës me fenë. Karakteri i shenjtë i përcaktimit të së drejtës, që ishte
propozuar shumë herë ( shfaqje dhe forcim i normave të së drejtës nga ana
e shtetit), shpesh herë tregonte vetitë e ndryshme rregullative mes të
drejtës dhe fesë. Por, siç kalonte koha, kjo tezë filloi të ndërlikohej, kështu
që në etapa të caktuara historike, e drejta, veçanërisht, filloi të shprehet
nëpërmjet të dogmave fetare.
Shembulli më i mirë për ndërthurjen mes të drejtës dhe fesë është
periudha e shenjtërimit të një numri të madh rregullash juridike në epokën
e shoqërive të hershme klasore, por dhe shfaqja e kufijve nga periudha e
shekujve XI-XIII, të fenomenit të të drejtës kanonike. Në shekullin XII në
Evropë, ishte kryer edhe kodifikimi i parë i të drejtës kanonike nëpërmjet
dokumentit historik të krijuar rishtas Corpus Juris Canonica. Zhvillimi i të
drejtës kanonike çoi te dy konstatime:
î parimet e të drejtës kanonike ( profane dhe të shenjta) gjithnjë e
më shumë fshiheshin nën “çatinë” e shtetit;
î e drejta kishëtare fokusohet në rregullimin e raporteve brenda-
kishëtare.
Vendosja e karakterit të shenjtë në kushtetutat e shumë shteteve,
ndarja e kishës nga shteti (sekularizmi), ndarja e shkollës nga kisha dhe
situata të tjera, çoi te një shkallë gjithnjë e më të lartë transformimi të
raporteve shoqërore kishëtare-shtetërore në objekt të rregulluar me të
drejtën e shenjtë. Dhe propozimi i shumë përcaktimeve të së drejtës e
shpejtonte tendenciozitetin dhe dinamikën e asaj që përmëndëm më
parë.
Me një fjalë, përcaktimi i së drejtës dhe përcaktimi i fesë lejon të
vendoset mes tyre një linjë e hollë, dhe në këtë mënyrë, të arrihet te
formulimi përfundimtar dhe i drejtë i përcaktimit të së drejtës.

2.3.2. Norma korporatave- nocioni dhe raporti me të drejtën

Normat korporatave përfaqësojnë rregulla për sjellje, të dala si
rezultat të organizimeve shoqërore, që janë inkorporuar në aktet e tyre
dhe të cilët në funksionimin e tyre përdorin parametra social. Normat
korporatave janë lloj i veçantë i normave shoqërore që i rregullojnë marrë-
dhëniet mes anëtarëve të organizimit shoqëror (organizatë shoqërore,
322
fonde, shoqëri aksionere, kompani etj.). Normat korporatave asnjëherë
nuk i kundërvihen normave juridike.
Normat korporatave, para se gjithash, drejtohen te rregullimi i
raporteve të brendshme të bashkimit shoqëror:
î e shprehin vullnetin e pjesëmarrësve (antarëve) të organizimit
shoqëror;
î i japin qëllimet kryesore, detyrat dhe funksionet të lidhura me
vetë konfiguracionin e atij organizimi;
î vendosin parim të kompetencës dhe subordinimit hierarkik;
î i rregjistrojnë të gjitha të drejtat dhe detyrimet të antarëve të
organizatës;
î e liberalizojnë hyrjen dhe largimin nga organizimi i dhënë;
î garantojnë mbështetje te rregulla të caktuara etj.
Normat korporatave dhe normat juridike i kanë këto ngjashmëri:
î përcaktohen njëlloj si dhe normat juridike, nëpërmjet të akteve
me shkrim, përkatësisht dokumente (për shembull, në kushte-
tuta, vendime, etj) dhe sillen në kuvende legjitime, në konfe-
renca ose aleanca;
î kanë karakter detyrues ndaj anëtarëve të organizatës;
î kanë nevojë për kontroll të jashtëm që t’i realizojnë funksionet e
tyre;
î disponojnë një strukturë të fiksuar të mjeteve për sigurimin e
realizimit të dispozitave të veta;
î në vetvete, përfaqësojnë sistem normash, tërësi rregullash për
sjelljen.
Krahas kësaj, mes normave juridike dhe korporatave ekzistojnë dhe
ndryshime:
î normat juridike i implementon shteti, kurse ato korporatave
vetë struktura organizative;
î normat juridike realizohen me ndihmën e masave shtetërore
për të vepruar, kurse ato korporatave me ndihmën e forcës të
mendimit shoqëror të organizatës së dhënë;
î normat juridike janë obligative për të gjithë, kurse ato korpora-
tave janë detyruese vetëm për antarët e organizatës përkatëse,
î normat juridike rregullojnë një rreth ekstensiv të raporteve
shoqërore, kurse ato korporatave i rregullojnë vetëm raportet
organizative të brendshme.

323
Normat juridike dhe korporative reciprokisht veprojnë në sferën e
vendosjes së aftësisë juridike të organizatave shoqërore (kooperim,
bashkimet profesionale etj.), dhe kjo në vlerësimin e legjitimitetit për
sjelljen e vendimeve rreth strukturës konkrete shoqërore.
Normat korporatave mund të përmbahen në aktet të cilët dalin
paralelisht me aktet e organeve shtetërore. Në atë rast, normat korpo-
ratave fitojnë karakter të aktit normativo-juridik. Të gjitha organizatat
joqeveritare mund të marrin pjesë në hartimin juridik, pa dallim të formës
dhe mënyrës në të cilën e kryejnë atë funksion dhe pavarësisht nga vëllimi
i tij.

324
3. NORMAT JURIDIKE

3.1. ASPEKTE HYRËSE
Një numër i madh përkufizimesh për të drejtën, veçanërisht pozi-
tivistet fillojnë me thënien që e drejta është sistem normash. Duket sikur
normat e përbëjnë korpusin e së drejtës. Elementi normativ i së drejtës
është mjaft i dukshëm dhe prandaj konsiderohet si kryesor, qëndror apo
themelor. Prandaj, nuk duhet të çuditemi përse normat juridike kanë një
vend të privilegjuar në shkencat juridike.
Termi “normë” ka përdorim të gjerë jo vetëm në teorinë juridike por
edhe në sociologji, linguistikë, filozofinë e moralit dhe logjikës, por megji-
thatë nuk ekziston pajtueshmëri e përgjithshme për kuptimin e saj.
Normat, gjithashtu, klasifikohen edhe në grupe, përkatësisht përcaktohen
llojet e tyre të ndryshme. Kështu, për shembull, Alf Ros dhe Xhorxh Henrih
fon Rajt mendojnë që ekzistojnë vetëm gjashtë lloje normash: rregulla
loje, dispozita, rregulla juridike, norma teknike, zakone, parime morale
dhe rregulla të idealeve.203
Nga shembulli i dhënë, ose nga cilido klasifikim, del qartë që bëhët
fjalë për tipe të ndryshme normash të cilat e përfaqësojnë normën në të
njëjtin kuptim,por ai kuptim nuk është i dukshëm. Por edhe mund të
konkludojmë që klasifikimi nuk mund ta ndryshojë përcaktimin e normës,
me të nuk mund të zgjidhet problem kuptimor i normës, por përkundrazi,
ky problem mbetet dhe komplikohet. Diskursi teoretik i problemit të
vendosur niset nga pikpamja e ndjenjës së disiplinës në të cilën hyn ky
problem. Ç’është më e keqja, nuk ekziston mundësi që në kuadrin e të
njëjtës disiplinë, të gjëndet shkalla e mirkuptimit, e cila në nocionin e
përkufizuar do t’i jepte bindje të nevojshme dhe do të kushtëzonte
theksim të qëtë. Si shkak për këtë del mohimi i ndryshëm i kushteve të cilët
vendosen gjatë përkufizimit. Duke qënë se shpjegimi i mëtejshëm do të
kërkojë përpjekje më të madhe nga sa i pari, i cili mund të jetë vetëm si
shembull, ne do të kënaqemi me atë që me të gjitha kushtet e përmendura
më parë, që në vetvete, hyjnë në zonën e domosdoshmërisë, do të jenë
tregues kryesor drejt dobisë dhe produktivitetit të nocionit “normë
juridike”.

203 Shih: A. Ros, 1, f. 78.
325
Përfshirja e shkëncave juridike rreth elementeve përbërëse dhe
shtesë normative të së drejtës është krejtësisht e dukshme dhe e
kuptueshme. Edhe se ekziston problem famoz i përkufizimit të normës
juridike, megjithatë edhe përfshirja edhe më tej zgjerohet, paralelisht me
zgjerimin dhe integrimin e fenomeneve juridike në normimin, qoftë t’i
paraprijnë asaj, qoftë të burojnë prej saj.
Elementi normativ tregohet edhe si element teknik. Megjithatë, kjo
shprehje nuk është e plotë duke qënë se në se e drejta duhet ta theksojë
idenë e të drejtave, vlerave morale dhe të vërtetën ideale, gjatë vetë
krijimit të së drejtës, nuk mund të flitet për konstruim të thjeshtë
normativ. Nga ana tjetër, qëndron rregulli statik që përmbajtja juridike
duhet të jetë e formuluar, e plotësuar dhe e garantuar.
Të drejtën e formulojnë organet shtetërore dhe subjekte te tjera
shoqërore (persona ose grupe personash), duke sjellë akte juridike me të
cilët përshkruhen dhe normat juridike. Që këtu del që elemente kryesorë
të përmbajtjes normative të së drejtës janë:
î normat juridike;
î aktet juridike.

3.2. NOCIONI DHE TIPARET E NORMËS JURIDIKE

Siç thamë, e drejta, në vetvete, paraqet sistem të përzier të ndër-
likuar të normave juridike. Dmth, e drejta, para se gjithash, përbëhet nga
norma juridike të cilat të përcaktuara në mënyrë më të përgjithshme
përfaqësojnë një pjesë të normave shoqërore të cilat i sanksionon shteti,
përkatësisht ato përfaqësojnë rregulla për sjelljen e njerëzve që janë të
mbrojtur me aparatin shtetëror të detyrimit. Vetë fjala normë është me
prejardhje latine që do të thotë masë ose rregull.204
Po ta analizojmë përkufizimin e përmendur më lart për normën
juridike, së pari do të konstatojmë që te ai bëhet fjalë për rregull të
detyrueshëm për sjellje., zbatimi i saj garantohet nga shteti i cili, në atë
qëllim, mundet mbi subjektet e së drejtës të përdorë edhe forcë fizike. Më
tej, për të thuhet që është rregull shoqëror.205 Që aty del se me normën
juridike rregullohet sjellja e njerëzve në shoqëri në raporte të caktuara.
Pohimi i tretë i shprehur në përkufizim i përket pjesës në të cilën
thuhet që normën juridike e sjell, përkatësisht e mbron shteti me
204 Për normën juridike si urdhër dhe urdhëresë të detyrueshme, shih: K. Cavoshki dhe R.
Vasiq, 2, f. 277-282.
205 Më gjerë shih: R. D. Llukiq, B. P. Koshutiq dhe D. M. Mitroviq, 1, f. 336
326
aparatin e tij për detyrim fizik.Kjo tregon mënyrat e ndryshme të daljes së
normës juridike: mënyra e parë është kur shteti nëpërmjet të organit të tij
kompetent të pushtetit sjell, përkatësisht krijon, normë juridike; me
mënyrën e dytë shteti sanksionon një normë ekzistuese shoqërore, dhe në
këtë mënyrë, një normë e zakonshme shoqërore transformohet në normë
juridike. Pjesa e fundit e përkufizimit të shpie te konstatimi që pas çdo
norme juridike qëndron një aparat për detyrim fizik, përkatësisht për
sanksionim në kushtet e mosplotësimit të dispozitave të normave juridike.
Veçoria kryesore e përmbajtjes së normës juridike qëndron në atë
që ajo i pasqyron cilësitë më të rëndësishme, më kryesore dhe më
esenciale, që në mënyrë të domosdoshme përsëriten dhe marrin pjesë në
çdo raport konkret juridik, dhe në këtë mënyrë, ndërtohen në vetë bazën e
normës juridike. Si shembull do të marrim parasysh raportin më të
përhapur mes qytetarëve – shitblerjen. Në këtë raport, çdo ditë hyjnë
miliona qytetarë, organizata, shoqata, firma, ndërmarrje, me qëllim t’i
plotësojnë nevojat e tyre me prodhimet.Në këtë mënyrë realizohet edhe
shumllojshmëria e këtij raporti juridik (shitblerja, për shembull, në
tregëtinë e lirë). Norma juridike është qelizë primare e së drejtës, dhe
elementi më i rëndësishëm i sistemit të tij. Dhe prandaj, është i natyrshëm
fenomeni i tipareve të veçanta vehtiake të së drejtës si rregullator special
shoqëror. Dhe që këtu nuk del vetëm kompabiliteti mes nocionit “e drejtë”
dhe nocionit “normë juridike” por edhe raporti i tyre dhe lidhja reciproke si
një e tërë dhe sistem.
Në rradhën e tipareve të normës juridike hyjnë:
î obligimi i përgjithshëm;
î normimi;
î përcaktueshmëria formale;
î të qënit sistematike;
î të qënit e shumfishtë;
î lidhja me aparatin shtetëror dhe detyrimin fizik.
Parimi i obligimit të përgjithshëm, në vetvete, përfaqëson të drejtë
personale të shtetit të japë urdhëra që të sigurojë sjellje konkrete të
njerëzve. Në rradhë të parë nga urdhërat që i jep shteti është sjellja e
ligjeve. Ligjet i sjell organi ligjvënës i shtetit, në formë të përgjithshme, të
shkruar dhe formale, kurse qytetarët janë të detyruar t’i përmbahen
parimeve të tij dhe dispozitave. Në këtë rast, është e rëndësishme të
përmendet që parimi i obligimit të përgjithshëm mundëson pjesëmarrjen
e forcës juridike, që është përkatëse e kuadrit të normës juridike, dmth
gjendja e saj në sistem, në hierarkinë e akteve. Forca juridike që fitoi fushë
327
të lirë të zhvillimit, mund të kalojë edhe në forcë madhore juridike të aktit
normativ-juridik. Si shembull për forcë madhore juridike të ndonjë akti
normativo-juridik merret forca juridike e kushtetutës (ligji themelor) e një
shteti.
Tipari tjetër i normës juridike është normativiteti, që do të thotë se
norma juridike ka karakter të përgjithshëm, por jo karakter konkret dhe
shtrihet pothuaj se në të gjitha situatat jetësore të gjithë njerëzve.
Një nga tiparet më kryesore të normës juridike është përcaktue-
shmëria formale, që i shpreh normat juridike në formë të shkruar, në
dokumente zyrtare, me ndihmën e të cilëvë përcaktohen kornizat e
veprimtarisë dhe lëvizjes së subjekteve. Përcaktueshmëria formale e
përcakton strukturën e normës juridike, e distancon këtë nga normat mo-
rale, e vendos në raport reciprok me situatën konkrete për të cilën është
destinuar norma juridike, me pjesëmarrësit në atë situatë, ose thënë me
një fjalë, norma juridike është rregull i cili është drejtuar te një lloj konkret
të marradhënieve shoqërore.
Të qënit sistematike është edhe një tipar tjetër i normës juridike që
e thekson vetinë e normës juridike të jetë e lidhur me normat e tjera
juridike, të ndodhet në harmoni me normat e tjera juridike, me institutet
juridike, me degët e së drejtës. Për shembull, normat e së drejtës mate-
riale, dmth rregullat konkrete për sjellje, krahas asaj që ndodhen në lidhje
me normat materiale të së drejtës, ato ndodhen edhe në lidhje edhe me
normat proceduriale dhe procesive të së drejtës. Të qënët sistematike
mundëson dhe të qënën hierarkike të normave juridike, qënien të shkallës
së parë apo të shkallës së dytë. Për shembull, disa norma të Kushtetutës
karakterizohen në ligjet, por edhe në aktet e tyre nënligjore, rregulloret,
instruksionet etj. Dmth, me parimin e të qënit sistematike ndërtohet një
formë piramidale të normave juridike dhe sipas tij zhvillohet zbatimi tërë-
sor i normave juridike. Norma juridike më e lartë është ajo kushtetuese,
pastaj vjen ajo ligjore, aktet nënligjore, rregulloret dhe instruksionet e
ministrive etj.
Parimi i shumfishtë tregon që norma juridike është krijuar për
zbatimin dhe përdorimin e vazhdueshëm. Kështu, për shembull ligji për
zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e R. Maqedonisë nuk vlen për një
hërë apo për dy herë, por mbi bazën e tij janë zgjedhur dhe zgjidhen të
gjithë deputetët.
Tipari fundit i normës juridike është lidhja me aparatin shtetëror për
detyrim, me çfarë ajo dallohet nga llojet e tjera të normave shoqërore,
deri dhe nga normat e shoqërisë primitive. Pikërisht, bëhet fjalë për
mundësi të detyrimit shtetëror, për potencialin shtetëror të stimulimit,
328
por nuk bëhet fjalë për karakter detyrues të normës juridike. Dmth, norma
juridike, në vetvete, nuk është represive, por plotësimin e saj të repre-
sionin e shton aparati shtetëror për detyrimin fizik. Megjithatë, krahas asaj
që shteti del si detyrues i normave juridike, shteti e forcon rolin e tij si
krijues normash, përkatësisht shteti është ai që i vendos normat juridike
dhe e rregullon sistemin juridik.
Roli i normave juridike sot është mjaft vital dhe vendimtar. Pikërisht,
paralelisht me shfaqjen dhe zhvillimin e raporteve ekonomike globale ,
revolucionit tekniko-shkencor, shfaqjen e rrezikut ndaj njerëzimit,
luftrave, dëmeve kolaterale, katastrofave ekologjike, diktaturës informa-
tive etj., forcohet dhe roli i normave juridike, të cilat këtë herë janë thirrur
t’i rregullojnë raportet globale mbarëshoqërore.

3.3. STRUKTURA E NORMËS JURIDIKE

Si qelizë kryesore e së drejtës, norma juridike në çdo kohë përfa-
qëson një lloj të tillë krijimi, i cili, në vetvete, dallohet me strukturën e
brendshme specifike dhe organizimin e përgjithshëm. Struktura e nor-
mave juridike përfaqëson unitet të elementeve të domosdoshme, të cilët
e sigurojnë direkt autonominë e saj funksionale. Struktura e normës
juridike jep pamje të ndërtimit të përgjithshëm të normës juridike,
përkatësisht i pretendon elementet nga të cilat është përbërë norma
juridike, si dhe lidhja e tyre reciproke.
Çdo normë juridike përbëhet nga këto tre elemente:
î hipoteza;
î dispozita;
î sanksioni

329
3.3.1. Hipoteza – nocioni dhe llojet

Hipoteza në vetvete nuk është normë dhe nuk ka karakter juridik,
por kjo është element në të cilin përmbahet përshkrimi i fakteve,
ndodhive, ngjarjeve, përkatësisht kushteve, të cilët nëse ndodhin do të
mundet të kryhet elementi kryesor i normës juridike- dispozita.
Hipotezat (presupozimet) mund të jenë:
î hipoteza e dispozitës (çdokush që ka pronë duhet të paguajë
taksë);
î hipoteza e sanksionit (çdokush që do te vjedhë do të dënohet).
Hipotezat sipas përcaktimit të tyre mund të jenë:
î plotësisht të përcaktuara;
î pjesërisht të përcaktuara;
î plotësisht të papërcaktuara.

3.1.1. Hipoteza e dispozitës
Hipoteza e dispozitës është ajo pjesë e normës juridike, faktin që
përcakton, ose rrethana që mund të ekzistojë, që të mund të zbatohet
dispozita. Në të përshkruhet një situatë abstrakte ose ekzistuese dhe deri
sa subjekti do të jetë i përfshirë në të, për të është e detyrueshme të
veprojë sipas rregullave të cilët përmbahen në dispozitë. Në të njëjtën
kohë, subjektit i krijohet mundësia t’i realizojë nevojat e veta.

330
Egziston një mendim që të gjitha normat juridike nuk kanë hipotezë
të dispozitës. Megjithatë, shpjegimi i normës juridike nga ana e karakterit
të saj hipotetiko-ndarës, e sjell mendimin e kundërt dhe konkluzion, e ky
është që të gjitha normat juridike, megjithatë, kanë hipotezë të dispozitës,
qoftë kjo e formuluar në mënyrë urdhërore, qoftë në mënyrë të
padetyruar linguistike. Kështu, për shembull në nenin 12 të Kushtetutës së
Republikës së Maqedonisë thuhet: “Liria e njeriut është e paprekshme.
Askujt nuk mund t’i kufizohet liria, përveç me vendim gjykate dhe në raste
e procedurë të parcaktuar me ligj.” Norma juridike si teknikë e drejton
sjelljen e subjekteve drejt një qëllimi aspirativ, përkatësisht nënkupton që
sjellja duhet të jetë e lidhur me një situatë të caktuar e cila i vendos kushtet
e saj. Në këtë mënyrë, nëpërmjet të vendosjes të lidhjes logjike-kupti-
more, hipoteza e dispozitës fiton karakter të një elementi konstruktiv
logjikisht të domosdoshëm të normës juridike.

3.3.1.2. Hipoteza e sanksionit
Hipoteza e sanksionit përmban përshkrim të fakteve ose të
rrethanave të cilët përfaqësojnë kusht për zbatimin e rregullave që
përmbahen në sanksion.Kusht për zbatimin e sanksionit është sjellja që
është e kundërt me atë që kërkon dispozita. Sjellja e tillë është e dëmshme
për bashkësinë e shoqërisë, prandaj dhe kërkohet shmangie prej saj. Në
këtë mënyrë, në hipotezën e sanksionit paraqitet dëmtimi ose shkelja e
dispozitës, si kusht për të cilin rendi juridik, vendos qartë zbatimin e
sanksionit si kusht të kësaj.

3.3.2. Dispozita – nocioni dhe llojet.

Fjala dispozitë buron nga fjala latine “disponim” që do të thotë
“gatishmëri”, duke qënë se me disponim përcaktohet sjellja e subjekteve
të së drejtës. Dispozita e normës juridike përmban urdhër me të cilin nga
subjekti i obliguar kërkohet në situatë të caktuar ta kryejë detyrimin e saj
ndaj një subjekti tjetër të autorizuar.206
Dispozita është pjesë e rëndësishme e normës juridike,ku theksohet,
në një masë të caktuar barazohet me veprimin e ndaluar e tj. Duke qënë se
norma juridike është përcaktuar paraprakisht, atëherë përkufizimi i tillë i
dispozitës, që është plotësisht e vendosur mbi fakte, nuk do të duhej të
shkaktonte në esencë shqetësime dhe polemika. Megjithatë, replikat dhe
kundërshtimet ndaj kuptimit dhe përmbajtjes së saj janë të paevitueshme.
206 Shih: K. Cavoshki dhe R. Vasiq, 1, f. 43.
331
Termi dispozicion vihet në diskutim duke qënë se me të tregohet një
nevojë primare ose interes si element universal i normës juridike, si dhe
lloj i veçantë i nevojave që përmbahen në të ashtuquajturën dispozicione
dispozitive.
Dispozitat, sipas asaj se si drejtohen ndaj subjekteve, mund të jenë:
î urdhëruese- me këto dispozita subjekteve u jepet urdhër të
sillen në mënyrë të caktuar, përkatësiht urdhërohen të bëjnë
diçka (për shembull, prindërit janë të detyruar t’i edukojnë dhe
t’i rrisin fëmijët e tyre);
î ndaluese- këto dispozita subjekteve u ndalojnë një sjellje të
caktuar (për shembull, ndalohet vrasja, dëmtimi, mashtrimi,
vjedhja e tj.);
î autorizuese - me këto dispozita subjekte të caktuara autorizo-
hen për një sjellje të caktuar, përkatësisht u jepen autorizime207
me të cilët ata mundin, por nuk duhet të shërbehen (për
shembull, qytetarët kanë të drejtë të lutjes (kërkesës), padisë,
peticioneve e tj.)
Sipas shkallës së përcaktueshmërisë, dispozitat mund të ndahen në
dy lloje:
î dispozita absolutisht të përcaktuara-këto dispozita përmbajnë
të ashtuquajturat norma kategorike. Ato përfaqësojnë rregulla
për sjelljen e subjekteve kërkesa e të cilëve është përcaktuar
saktë (për shembull, dispozita me të cilat përcaktohen afate e
tj);
î dispozita relativisht të përcaktuara - këto dispozita u
mundësojnë subjekteve të cilëve u përkasin të kryejnë zgjedhje
të sjelljes dhe marrjes së vendimit me qëllim që të përshtaten
me gjendjen reale, përkatësisht me qëllim të përshtaten në
zgjidhjen e raporteve juridike të rasteve përkatëse, pavarësisht
nga tiparet e veçanta të tyre.
Dispozitat e përcaktuara relativisht 206 mund të ndahen në disa
lloje:
î dispozita alternative;
î dispozita që përmbajnë standarte juridike;
î dispozita që japin të drejtë diskrecionale;
î dispozita dispozitive.

207 Shih te: S. Saviq, 1, f. 130-132
332
Dispozitat alternative
Dispozita alternative janë ato dispozita te të cilat ka dy ose më
shumë sjellje në dispozitë, me atë që subjektit, të cilit i përkasin, i
mundësojnë të përcaktohet për një nga ato sjellje plotësisht të caktuara.
Dispozita alternative kërkon nga subjekti ndonjë aktivitet (veprim) ose
mosaktivitet (mosveprim), përkatësisht subjekti mund të zgjedhë nëse do
ta bëjë atë që është sanksionuar në dispozitë ose do ta refuzojë.
Dispozita që përmbajnë standarde juridike
Me dispozitë e cila përmban standart juridik nënkuptojmë nocion
me të cilin nuk jepet përmbajtje konkrete, por subjektit të cilit i përket i
lejohet që ai ta përcaktojë përmbajtjen.
Dispozita që japin të drejtë diskrecionale
Dispozita të cilat japin pushtet diskrecional (e drejtë, autorizim) janë
ato dispozita të cilat i autorizojnë organet shtetërore ose subjektet e tjera
që kryejnë autorizime publike të akteve konkrete, të veçanta të zgjedhin
mes shumë alternativave të mundshme.
Dispozita dispozitive
Dispozita dispozitive janë ato dispozita te të cilat subjektet e
autorizuara vetë mund të krijojnë dispozita me të cilat rregullojnë sjelljen e
tyre ose sjelljen e subjekteve të tjerë. Dispozitat dispozitive (dispozita në
dispozicion) u japin subjekteve mundësi vetë t’i rregullojnë raportet në
mënyrë tjetër nga ajo e propozuara, përkatësisht dispozitën ekzistuese
(rezervë) ta zëvendësojnë me një tjetër. Dispozita e zëvendësuar e ruan
vetinë e urdhërit, si dhe çdo dispozitë tjetër.

333
3.3.3. Sanksioni (përgjegjësia juridike) – nocioni, rëndësia dhe
llojet

Normat juridike që e rregullojnë sjelljen e njerëzve në marradhëniet
shoqërore, dallohen mes tyre në pika dhe elemente të ndryshme, nga të
cilët, më shpesh, vetëm një, mbi të cilin mbështetet shkenca juridike,
veçohet si kryesor dhe jetik. Ajo që për shumë lloje normash është e
përbashkët është ajo që të gjitha kanë sanksion, që e siguron efikasitetin e
saj. Sanksionet shkallëzohen sipas intensitetit të tyre, duke filluar nga
përqeshja, përbuzja, bojkoti, e gjithshka deri te përdorimi i detyrimit fizik,
duke e përfshirë dhe ekzekutimin (marrja e jetës). Këtu, jo çdo sanksion ka
rëndësi juridike
Sanksioni juridik me përkufizim përfaqëson atë pjesë të normës
juridike me të cilën këmbëngulet të sigurohet kryerje të dispozicionit dhe
në të janë sanksionuar pasojat juridike që vijnë në rast të shkeljes të
dispozitës të normës juridike.
Sanksionet juridike i kryen dhe i përcakton shteti me monopolin e tij
të paprekshëm për detyrim fizik. Cilësia dhe sasia e sanksioneve i për-
gjigjen përmbajtjes së kundravajtjes- deliktit ( sa më e madhe të jetë
kundravajtja, aq më i madh është sanksioni juridik).
Sanksioni, në varësi të përparësisë së tij si element përbërës të
normës juridike dhe si ekzekutues të një varg punësh materiale, mund të
ketë dy kuptime: normativ dhe material.
Sipas rëndësisë normative, sanksioni është pjesë e strukturës onto-
logjike të normës juridike, dispozitë me të cilin nga shkelësi i dispozitës si
urdhër primar, kërkohet një veprim apo sjellje e caktuar , dhe urdhëron
organin shtetëror kompetent t’i hetojë kushtet dhe ta shqiptojë san-
ksionin, si dhe, po të jetë e nevojshme, me forcë të marrë masa të dhunës,
që janë përcaktuar me normën juridike ose me dënimin e shqiptuar.
Detyrimin për kryerjen e detyrueshme të sanksionit, organi shtetëror
mund ta realizojë, në varësi nga vetë natyra e sanksionit, i cili nganjëherë
mund të jetë me prioritet, kurse nganjëherë dhe me rëndësi dytsore.
Aspekti material i sanksionit theksohet nëpërmjet të shqiptimit të
sanksionit abstrakt të parashikuar për një rast konkret të shkeljes së
dispozitës, dhe në vetë zbatimin e sanksionit zbatohet dhe masa e shqip-
tuar (veprim apo sjellje konkrete) të cilat subjektet-shkelës ose organe
shtetërore të autorizuar janë të detyruar t’i kryejnë këto.
Përsa i përket efikasitetit të normës juridike – atë, pa dyshim, e
siguron zbatimi i sanksionit. E drejta e realizon qëllimin e vet fillestar ose fi-
nal vetëm atëherë kur urdhërat e tyre zbatohen. Por, e drejta së pari
334
llogarit respektimin autonom dhe personal, pastaj me kërcënim efikas për
t’i sjellë një të keqe, që e vë në dukje dispozita që përmbahet në sanksion
dhe, së fundmi, te zbatimi me sukses i sanksionit shton edhe forcë
materiale në se kjo është e domosdoshme. E drejta apo sistemi i normave
juridike është më efikas atëherë kur parimet e tij ekzekutohen plotësisht
dhe me themel.

Sipas llojit të deliktit, sanksionet ndahen në:
î sanksione penale-juridike- përbëhen nga dënime që kanë për
qëllim të kryejnë hakmarrje ndaj shkelësit të normës juridike
dhe në këtë mënyrë të pengojnë kryerjen e mëtejshme të
veprave penale. Këto sanksione përmbahen në ligjin penal dhe
ligje të tjera ( dënim me vdekje, burgim, dënim në të holla,
konfiskim pasurie etj. );
î sanksione civile juridike - qëndrojnë në kompensimin e
dëmtimit, me të cilin subjektit të dëmtuar i kompensohet dëmi
që është bërë me shkelje të normës civile-juridike dhe kryerje e
deliktit civil-juridik;
î sanksione administrative juridike- zbatohen kur ka shkelje të
normave administrative juridike. Egzistojnë edhe sanksione të
veçanta, të quajtura dënime administrative, që janë të ngjashme
me sanksionet penale (dënim në të holla, privim nga liria etj.);
î sanksione disiplinore- qëndrojnë në marrjen e të drejtave të
caktuara, që dalin nga shërbimi i caktuar ( dënim për shkelje të
detyrës së punës);

335
Sipas kriterit të të mirës që merret prej tyre, ndahen në:
î fizike;
î materiale;
î morale.
Sipas kriterit qëllimi i sanksionit, ndahen në:
î retributive;
î restitutive (kthim në gjendjen e mëparshme).
Sipas shkallës së përcaktimit të sanksionit, ndahen në:
î absolutisht të përcaktuara;
î relativisht të përcaktuara;
î të papërcaktuara.

3.4. DELIKTI (KRIMI) – SHKELJE E SË DREJTËS

Krimi (delikti) do të thotë sjellje e caktuar e njeriut me të cilin
dëmtohet dispozita e normës juridike dhe paraqitet si supozim për
zbatimin e sanksionit. Delikti duhet të jetë veprim njerëzor, e kjo do të
thotë sipas rregullit, veprim i vetëdijshëm dhe i vullnetshëm. Në këtë rast,
veprimi me të cilin kryhet shkelja mund të qëndrojë në veprimin ose
mosveprim, kryerje ose moskryerje.
Sipas llojit të vlerave juridike te moszbatimi i të cilave janë drejtuar
deliktet ndahen në:
î delikte penale-juridike-deliktet më të rënda përfaqësojnë sulmi
mbi vlerat më të rëndësishme shoqërore dhe mbi rendin sho-
qëror;
î delikte civile-juridike- delikte të natyrës pronësore me të cilët
bëhet një dëmtim i caktuar i subjekteve në të drejtën;
î delikte administrative-juridike – përfaqësojnë një shkelje të
caktuar të dispozitës të normës administrative-juridike me të
cilën mbrohen vlera më të vogla shoqërore;
î delikte disiplinore etj.
Deliktet penale- juridike janë veprat penale. Normat e së drejtës
penale kanë strukturë specifike që në vetvete përfshin vetëm dy ele-
mente: hipotezë e sanksionit dhe sanksioni. Dispozita te normat penale,
që përfaqëson kusht themelor për zbatimin e sanksionit, e përcakton ose
ndonjë tjetër dispozitë juridike ose me procedurë korrekte nxirret nga
përmbajtja e hipotezës së sanksionit si raport i kundërt.

336
Vepra penale përfshin veprimin, pasojat e atij veprimi dhe rrethanat
e tjera të cilat nga më afër e përcaktojnë atë veprim si të rrezikshëm dhe
sjellje represive ndaj shoqërisë. Por, këtu është e rëndësishme të
theksohet që vepra penale duhet të jetë e paraparë me ligj, përkatësisht
vetë ajo sjellje shoqërore e rrezikshme që është përcaktuar me ligjin
përfaqëson krim penal juridik.
Krimi penal-juridik mund të kryhet me veprim (delikt komisiv) ose
me mosveprim (delikt omisiv). Në çdo rast, çdo veprim i ndërmarrë nga
ana e subjektit mund të jetë e karakterit të vullnetshëm, që do të thotë që
vullneti mund të jetë e drejtuar te shkaktimi i pasojave208, e jo drejt
respektimit të domosdoshëm të normës juridike.
Delikti civil-juridik përfaqëson veprim me të cilin një subjekti tjetër i
bëhet dëm. Nuk llogaritet si delikt sjellja që përfaqëson shkelje të disa
detyrimeve konkrete (përgjegjësi e kontraktuar). Veprimi i kryerjes ose
moskryerjes mund të kalojë edhe në veprim antiligjor, që përfaqëson
mosrespektim të kërkesave që përmbahen në dispozitat të çdo dege
qofshin të së drejtës (e drejta administrative, penale, civile e tj.).
Deliktet, gjithashtu, mund të ndahen edhe në:
î publike-juridike;
î private-juridike.

208 Më gjerë për këtë, shih: S.Buxhakoski,1,f.132-134.
337
3.5. PËRGJEGJËSIA JURIDIKE

Shkelja e dispozitës, përkatësisht moskryerja e detyrimeve dhe ur-
dhërave të sanksionuara në dispozitë parashikon dhe kërkon përgjegjësi.
Që këtu, nocioni përgjegjësi është ilidhur ngushtë me nocionin detyrim.
Në pushtet debatohet përgjegjësia juridike përkufizohet si nën-
shtrim i shkelësit te dispozita, sanksionit i cili duhet të zbatohet.209
Në fushën e polemikës, përgjegjësia juridike vihet si pyetje kryesore,
e formuluar në këtë mënyrë: Cili dhe në ç’kushte duhet të përgjigjet për
sjelljen me të cilën nuk realizohet detyrimi juridik? Me procedurë të
individualizimit të idealit juridik, arrihet te një përgjigje e thjeshtë: vetëm
subjekti i detyrimit, i cili në atë rast nuk e zbaton (shkelës i detyrimit,
subjekti i deliktit, delikuenti), mund të jetë përgjegjës për veprën e kryer.
Nga kjo mund të konkludohet që në një person shoqëron tre të
drejta subjektive:
î subjekti i detyrimit;
î subjekti i përgjegjësisë;
î “objekti” i sanksionit.

3.5.1. Përgjegjësia individuale e bazuar në faj

Shkelësi (individ) i normave juridike në të drejtën penale mund të
jetë kryes i veprimit të kryer ose të ngel në tentativë, akt penal, si dhe
bashkëpunëtorëve në rolin e nxitësit dhe ndihmësit. Veprat civile nënkup-
tojnë kryerje të një veprimi me të cilën shkaktohet dëm material ose
jomaterial. Kur bëhet fjalë për çështjen e bashkëpunëtorëve atëherë dhe
nxitësi dhe ndihmësi në mënyrë solidare përgjigjen për dëmin të cilin e
shkaktoi kryesi i veprës penale.
Kjo gjë është e ngjashme edhe në fushën e të drejtës civile për
përgjegjësinë subjektive për dëmin e shkaktuar. Nëse ka shumicë në anën
e kryesit të veprimit të deliktit, përkatësisht sjelljes, për dëmin e kryer
përgjigjen të gjithë personat, dhe secili në mënyrë proporcionale në pje-
sën e vet në shkaktimin e dëmit, që përcaktohet mbi bazën e fajit.
Dmth, mund të konkludohet që krahas sjelljes e cila direkt shkakton
pasoja të ndaluara, ekziston, siç është përmendur, edhe sjellje që është e
lidhur së pari me aktin e nxitjes ose ndihmës, kontribon bashkëpunëtorëve
në shkaktimin e pasojave të dëmshme. Kështu, bashkëpunëtorët bëhen
objekte të sanksionit mbi bazën e përgjegjësisë individuale, përkatësisht si
subjekte të detyrimit ata nuk e kryen detyrimin e tyre.
209 Shih: R. Llukiq,1,f. 218 dhe N. Kelzen,1, f.74.
338
Në të drejtën penale, bazë për përgjegjësi është ekzistenca e fajit.
Hipoteza e fajit është, siç thuhet zakonisht përgjegjësia ose kushte më të
volitshme për përgjehjësi. Faji është nocion krejtësisht i ndryshëm nga
kundërligjshmëria. Faji e shpreh raportin psikik të një cilësie të caktuar të
subjektit të së drejtës sipas veprimit te tij të kundraligjshëm dhe pasojave
të tij. Faji përkufizohet si shumë e raporteve psikike të cilët delikuenti
duhet t’i mbart me vehte me vetë kryerjen e aktit. Faji është kod i një
vepre penale apo i një vepre tjetër penale, me te cilën zbulohet fajtori.
Faji është në masën më të madhe nocion juridik.210

3.5.2. Përgjegjësia subjektive dhe objektive

Në sistemet juridike moderne ekzistojnë paralelisht edhe për-
gjegjësia objektive edhe përgjegjësia subjektive, e secila ka fushën e vet të
zbatimit. E përbashkët mes këtyre përgjegjësive është ajo që të dyja
kërkojnë kompensim për dëmin që është shkaktuar. Në shumë pika të
tjera, këto dy lloje përgjegjësish dallohen, ku kushtet e përgjegjësisë edhe
sipas masës objektive dhe sipas masës subjektive, i përshkruan e drejta
pozitive.
Përgjegjësia subjektive historikisht del më vonë dhe përfaqëson
rrjedhë civilizuese duke qënë se mundëson çlirimin nga përgjegjësia e
rastësishme, në të cilat sipas pikpamjes së pasojave, nuk ekzistonte
dashje, ose kur, edhe krahas gjithë masave të ndërmara në rrethana
normale, pasojat nuk mund të parashikoheshin ose të pengohen.
Kur sanksionit i nënshtrohen persona që nuk kanë kryer krim, por
duke i përkitur të njëjtës bashkësie juridike, me shkelësin e detyrimit
qëndrojnë në raport të rregulluar juridik, atëherë përgjegjësia e tillë për
deliktin që ka kryer një tjetër, gjithmonë është absolute dhe quhet
përgjegjësi objektive.

3.6. KLASIFIKIMI I NORMAVE JURIDIKE

Klasifikimi i normave juridike mundëson përshkrimin më précis të
vendit dhe rolit të tyre në sistemin e rregullimit juridik dhe e zbulon më
thellë natyrën dhe rëndësinë e tyre.
Normat juridike mund të ndahen sipas këtyre kritereve: shkalla e
normimit, objekti i rregullimit juridik, metodat që përdoren në rregullimin
210 Shih: Gj. Tasiq, 2,f. 158-159
339
juridik, karakteri, koha e veprimit, funksionet që i kryejnë, numri i
personave mbi të cilët shtrihet veprimi juridik, mënyra e përcaktimit të
subjektit që i përket urdhëri, forma e formulimit të urdhërit, mënyra e
ngritjes, forma e shfaqjes dhe mjetet e shprehjes, nga ajo nëse me to
vendoset kusht ose jo, shkalla e përcaktueshmërisë e elementeve të tyre,
sfera e veprimit dhe subjektet e normimit.
1. Në varësi nga shkalla e normimit, normat juridike ndahen në:
fillestare, të përgjithshme dhe speciale.
Fillestare janë ato norma juridike që i përcaktojnë bazat e
rregullimit juridik të raporteve shoqërore, si dhe qëllimin e tyre,
detyrat, kornizat dhe mjetet (për shembull normat deklarative i
proklamojnë parimet; normat përkufizuese e japin përmbajtjen e
nocioneve juridike konkrete, etj.).
Të përgjithshme janë ato norma juridike që janë të pranishme si
kategori e përgjithshme në njërën apo tjetrën degë juridike dhe
janë shtrirë në të gjitha institucionet ose në një pjesë të madhe të
instituteve përkatëse të degëve juridike;
Speciale janë ato norma juridike që i përkasin institucioneve të
veçanta ose degëvë të së drejtës dhe rregullojnë çdo lloj raportesh
të caktuara të trashëgimisë shoqërore me pjesëmarrjen e gjithë
veçorive të tyre e tj. Normat juridike speciale i detalizojnë të
përgjithshmet, i korigjojnë kushtet kohore dhe territoriale për
realizimin e tyre, si dhe mjetet për të vepruar e drejta mbi sjelljen
e personit.
2. Në varësi nga objekti i rregullimit juridik ( sipas kompetencave të
degëve juridike), normat juridike ndahen në: kushtetuese, civile,
administrative, agrare e tj.
3. Në varësi nga karakteri, normat juridike ndahen në:
– materiale (penale, ekologjike e tj.);
– procesuale (penale-procesuale, civile-procesuale e tj.);
4. Në varësi nga metodat që përdoren gjatë rregullimit juridik,
normat juridike ndahen në:
– imperative-norma juridike që përmbajnë dispozita urdhëruese;
– dispozitive-norma juridike që përmbajnë liri për të vendosur;
– nxitëse- norma juridike që e stimulojnë sjelljen e dobishme
shoqërore;
- ekomanduese- norma juridike që e propozojnë kuptimin më të
mirë të shtetit dhe shoqërisë, si dhe sjelljen;

340
5. Në varësi nga koha e veprimit, normat juridike ndahen në:
- të përhershme- norma juridike që përmbahen në ligjet;
- të përkohshme (relative)- norma juridike që përmbahen në
dekretet, rregulloret, vendimet, ligjet e tj.
6. Në varësi nga funksionet që kryejnë, normat juridike ndahen në:
- rregulluese- norma juridike që përmbajnë dispozita me të cilat
rregullohet ngritja e së drejtës dhe detyrimit të pjesëtarëve në
raportet juridike. Për shembull, normat e Kushtetutës, i vendosin
të drejtat dhe detyrimet e qytetarëve, presidentit, qeverisë etj.;
- mbrojtëse- norma juridike që e mbrojnë shkeljen e të drejtave
subjektive. Për shembull, normat e së drejtës civile procesive janë
thirrur ta mënjanojnë çdo lloj shkelje të të drejtave civile me
ndihmën e mjeteve përkatëse për mbrojtje e tj.
7. Në varësi nga numëri i personave mbi të cilët shtrihet veprimi i së
drejtës, normat juridike ndahen në:
- të përgjithshme- norma juridke që përdoren në të gjitha raportet
civile. Për shembull, normat kushtetuese;
- të veçanta norma juridike që veprojnë në raportet e kategorive
të veçanta të personave. Për shembull, norma për rregullimin e
raporteve të daljes në pension, norma për rregullimin e raporteve
të veteranëve e tj.
8. Në varësi nga mënyra e përcaktimit të subjektit të cilit i përket
urdhëri, normat juridike ndahen në:
- abstrakte (të përgjithshme)- norma juridike që i përkasin një
vargu rastesh identike, përkatësisht një numri të papërcaktuar
rastesh ato janë pavetore, abstrakte. Norma juridike e përgjith-
shme gjithnjë sillet para shfaqjes së gjëndjes që me të para-
shikohet.
- konkrete (të veçanta)- norma që i përkasin një rasti të veçantë të
një ngjarjeje të caktuar konkrete. Ato si rregull dalin nga abstrak-
tet, sillen mbi bazën e tyre, siç thamë më lart, ekzistojnë edhe
përjashtime.
9. Në varësi nga forma e formulimit të urdhërit, normat juridike
ndahen në: urdhëruese, ndaluese, autorizuese dhe indikative (tre-
guese).
10. Në varësi nga mënyra e daljes, formës së shfaqjes dhe mjeteve
të shprehjes, normat juridike ndahen në: zakonore, të shkruara
dhe të pashkruara.

341
11. Në varësi nga ajo nëse me to vendoset kusht apo jo, normat
juridike ndahen në:
- të kushtëzuara - norma juridike për daljen e të cilëve është i
nevojshëm veprimi i një kushti të caktuar. Kushti ndodhet në
hipoteza e dispozitës dhe mund të jetë i natyrës së ndryshme.
Dmth, normat juridike të kushtëzuara sillen për gjëndje të cilat
akoma nuk kanë ndodhur, por të cilat pritet të ndodhin;
- të pakushtëzuara - norma juridike të cilat për zbatimin e tyre nuk
parashikojnë daljen e asnjë kushti. Ato nuk përmbajnë hipotezë
sepse tek ato nuk ka çfarë të supozohet. Si rregull, norma e
pakushtëzuar përfaqëson përdorimin e normës së kushtëzuar në
një rast konkret.
12. Në varësi nga shkalla e përcaktueshmërisë të elementeve të
tyre, normat juridike ndahen në:
- absolutisht të përcaktuara- norma juridike që në mënyrë
decizive i përcaktojnë të drejtat dhe detyrimet e pjesëmarrësve në
raportet juridike, si dhe kushtet e veprimit të tyre,
- relativisht të përcaktuara - norma juridike që mundësojnë
shumë mundësi të sjelljes,
- alternative- norma juridike që proklamojnë numër të caktuar
mundësi të veprimit, nga të cilët është e domosdoshme të
zgjidhet vetëm njëri.
13. Në varësi nga sfera e veprimit, normat juridike ndahen në: të të
gjithë territorit, rajonale dhe lokale.
14. Në varësi nga fuqia juridike, normat juridike ndahen në: norma
juridike të ligjeve dhe norma juridike të akteve nënligjore.
15. Në varësi nga subjektet e normimit, normat juridike ndahen në:
– norma juridike të formuluara nga organet shtetërore (ligjvënëse,
ekzekutive dhe gjyqsore);
– norma juridike të formuluara nga strukturat joshtetërore- norma
juridike që më shpesh i formulon populli në referendum ose nga
popullsia e bashkësisë lokale.

342
3.7. RËNDËSIA E VEPRIMIT TË NORMAVE JURIDIKE

Termi “rëndësi e normave juridike” në teorinë juridike ka tre
kuptime kryesore:
î sistematik - e tregon varësinë juridike të normës juridike në
sistemin e së drejtës, përkatësisht ekzistencën e saj juridike;
î kohor - i përket veprimit kohor të normës juridike;
î territorial - e jep kufizimin territorial të normës juridike.
Kuptimi i parë duhet t’i përgjigjet pyetjes si është norma, kurse dy
kuptimet e tjera, duke pasur parasysh që të dyja e rregullojnë sjelljen e
njerëzve, duhet t’i përgjigjen pyetjeve kur dhe ku subjektet e së drejtës
duhet të sillen në mënyrë konkrete. Nuk ka dilemë që ka kuptim të flitet
për veprimin kohor dhe kufizimin territorial të normës juridike, deri sa të
dyja janë të vlefshme nga pikpamja formale dhe materiale, përkatësisht
deri sa të dyja janë juridikisht ekzistuese.
Kelzeni në veprat e tij dallon edhe kuptim material dhe personal të
normave juridike. Sipas tij, e drejta përcaktohet me përgjigjen e pyetjes
çfarë duhet të bëhet sipas kërkesave normative ose nga se duhet të
përmbahemi që të shmangim sanksionin, kurse kuptimi i dytë, përcak-
tohet në përgjigjen e pyetjes kush janë subjektet të cilëve u drejtohet
norma juridike.211

3.7.1. Veprimi i normave juridike

Duke e ditur se rendi juridik, nga njëra anë, përbëhet nga një
shumicë normash juridike, nga ana tjetër, ato norma juridike veprojnë në
të njëjtin drejtim, duke e realizuar qëllimin shoqëror të së drejtës, vihet
pyetja: Çfarë nga këto elemente normative të shumta dhe të shum-
llojshme të së drejtës, e bën të drejtën unitet sistematik, përkatësisht rend
normative? Me fjalë të tjera, në ç’mënyrë nevojat e veçanta lidhen në një
“duhet”, si nevojë shoqërore që e drejta nëpërmjet të funksioneve të saj e
plotëson? Përgjigja mund të merret vetëm nëpërmjet gjurmim pas bazës
së kuptimit të çdo norme veçanërisht dhe hartimit të një konkluzioni për
rëndësinë si moment të bashkimit të normave gjithformëshe në një sistem
apo rend.
Baza e kuptimit dhe vlefshmërisë të një norme është ndonjë normë
tjetër. Norma më e lartë “e jep” bazën e veprimit të normës më të ulët, ose
siç thuhet në teorinë e së drejtës: e kalon pushtetin nëpërmjet krijimit të
211 Shih: N. Kelzen, 1, f. 54.
343
normave, përkatësisht e përcakton krijuesin e saj nëpërmjet autorizimit të
krijimit, ose thënë shkurt, e përcakton përmbajtjen e saj. Norma më e
ulët,”fiton” bazë të veprimit, nëse është nxjerrë nga më e larta,
përkatësisht nëse nuk i kundërvihet më të lartës në pikpamjen e nevojave,
të cilat i vendos më e larta, mënyrës së krijimit dhe objektit të rregullimit.
Kjo lidhje vertikale të normave juridike, përkatësisht harmonizimi reciprok
të normave juridike të ulëta me të lartat, quhet koherencë ose ligjshmëri
(legalitet) e normave juridike.

3.7.2. Veprimi kohor i normave juridike

Kur norma juridike që rregullon një fushë të parashikuar të jetës
shoqërore është sjellë në mënyrë legale (norma pozitivo-juridike), atëherë
ajo është e detyruar për subjektet që janë të caktuara në të. Momenti
kohor, kur detyrimi si manifestim i vlefshmërisë fillon, është i ndryshëm te
lloje të ndryshme normash juridike. Për shembull, norma e përgjithshme
juridike fillon të detyrojë kur hyn në fuqi akti me të cilin ajo është sjellë.
Hyrja në fuqi ose fillimi abstrakt i momentit të detyrimit duhet të
dallohet nga plotfuqishmëria juridike, i plotfuqishëm mund të jetë vetëm
akti ligjor, kurse kjo mund të fillojë para ose pas nyrjes në fuqi të aktit. Në
raste ekstreme, hyrja në fuqi e një akti dhe plotfuqshmëria mund të hasen
në të njëjtin moment.
Siç përcaktohet momenti i hyrjes në fuqi të normës juridike nëpër-
mjet të aktit juridik, kështu përcaktohet dhe ndërprerja e vlefshmërisë së
saj. Më e qartë është situata kur norma juridike vetë e përcakton ndër-
prerjen e vlefshmërisë së saj ose atë e përcakton në mënyrë hierarkike
norma më e lartë juridike. Prandaj, norma juridike ndërpritet së qëni e
vlefshme kur është hequr rregullisht.
Gjatë heqjes së normave juridike dallohen dy situata:
î një normë pushon së qëni e vlefshme kur do të sillet një normë
tjetër me të njëjtën forcë juridike ose me forcë më të madhe
juridike dhe me përmbajtje të kundërt ( rregulli lex postriori der-
ogate lege priori);
î norma e veçantë gjithnje e heq të përgjithshmen, edhe po të
jetë në kohë më e vjetër prej saj (lex specialis derogate lege
generalis).

344
3.7.3. Veprimi territorial i normave juridike

Parimi territorial i zbatimit të së drejtës do të thotë, çdo normë
juridike të vepron në sferë të caktuar ose territor të caktuar. Kryesisht
kihet parasysh territor i një shteti, në të cilin vlejnë në mënyrë universale
normat e përgjithshme, por edhe në njësitë më të ulta të organizuara
territoriale, veçanërisht në shtetet e përbëra, vlejnë dhe normat
partikulare. Normat që zbatohen në një territor të caktuar, veçanërisht,
vlejnë vetëm për subjektet e së drejtës (personat fizikë dhe juridikë) që në
shumë mënyra janë të lidhura me atë territor (juridiksion).
Veprimi territoriale nuk është parim absolut. Edhe në parimin terri-
torial ekzistojnë përjashtime të caktuara, mes të cilëve për më i
rëndësishëm konsiderohet gjëndja e autorizuar të disa personave të huaj
në raport me detyrimin dhe aktet e detyrimit, të cilët rendi i brendshëm
normalisht i kërkon ose i bën ndaj shtetasve të vet, eksteritorialiteti, etj.

345
4. AKTET JURIDIKE

4.1. NOCIONI DHE LLOJET E BURIMEVE JURIDIKE (BURIME TË SË
DREJTËS)
Një nga tiparet e së drejtës është dhe përcaktueshmëria e saj
formale. E dimë se normat juridike duhet të jenë objektivisht- obligatore,
përkatësisht të përmbahen në një ose në një formë tjetër, që del si mjet
kryesor për realizimin e tyre, ekzistencën e tyre në jetë. Pa këtë, normat
juridike nuk mund t’i plotësojnë detyrat e tyre të cilat janë drejtuar te
rregullimi i raporteve shoqërore.
Sipas kësaj del që burimet juridike (burimet e së drejtës)
përfaqësojnë mjete kryesore për shprehjen e vullnetit shtetëror dhe
rregullave juridike (normave) për sjellje.
Para se t’i analizojmë format e ndryshme të së drejtës, duhet ta
shqyrtojmë raportin mes nocionit “formë e së drejtës” dhe “burim juridik”.
Duke qënë se vjen nga kuptimi shoqëror i nocionit “burim”, si “çdo
parim ose bazë, rrënjë apo shkak, pika fillimi”, me nocionin burim juridik
në teorinë juridike nënkuptohet kjo:
î burim i kuptimit material (kushte materiale të jetës shoqërore,
forma të pronësisë, interesa dhe nevoja të njerëzve etj.);
î burim në kuptimin ideologjik ( teori të ndryshme juridike dhe
doktrina etj.);
î burim në kuptimin formal-juridik ( në fakt, bëhet fjalë për formë
origjinale të së drejtës).
Në teorinë juridike ekzistojnë, kryesisht, katër burime kryesore të së
drejtës:
î akti juridik është akt normativ i cili e përmban normën juridike
dhe ndërtohet për të rregulluar raporte të caktuara shoqërore (
këtu hyjnë: kushtetuta, ligje, akte nënligjore e tj.);
î zakoni juridik është rregull historik dhe i ndërlikuar për sjellje,
që përmbahet në ndërgjegjen e njerëzve;
î precedenca juridike përfaqëson vendim gjyqsor ose admini-
strativ për një vepër konkrete juridike, të cilit i jepet fuqia e një
norme juridike dhe i cili përdoret në zgjidhjen e veprave të
ngjashme;

346
î marrëveshja juridike përfaqëson pajtueshmëri të vullneteve mes
subjekteve ligjvënëse dhe si rezultat i kësaj del një normë e re
juridike (për shembull: marrëveshje kolektive, marrëveshje fe-
derale, marrëveshje ndërkombëtare, marrëveshje kuadër etj.).

BURIME KRYESORE TË SË DREJTËS

Akt juridik Zakon juridik Precedencë juridike Marrëveshje juridike

Në kushte bashkëkohore, roli i marrëveshjeve juridike rritet mjaft.
Marrëveshjet juridike në mënyrë mjaft ekstensive shtrihen në degët juri-
dike kushtetuese, të punës, civile, administrative dhe të tjera.
Sipas kësaj, që të mundemi të afrohemi më afër thelbit të marrë-
veshjeve juridike, është e nevojshme, nga njëra anë, t’i dallojë nga ma-
rrëveshjet e zakonshme, kurse nga ana tjetër, t’i distancojmë nga akti
normativ-juridik.
Nga marrëveshjet e zakonshme, ato juridike dallohen nga ajo që në
vetvete nuk kanë
karakter individual-zhvillimi. Nëse dy ose më shumë kompani lidhin
një ose më shumë kontrata afariste, ato nuk krijojnë norma të reja juridike.
Në ndryshim prej tyre, pjesëmarrësit në marrëveshjen normative- juridike
krijojnë ndonjë rregull për sjellje- normë të re juridike dhe në këtë mënyrë
hyjnë në rolin e subjekteve ligjvënëse.
Në ndryshim nga aktet juridike, që janë sjellë nga aparati shtetëror,
marrëveshjet juridike lindin si fryt i harmonisë mes subjekteve të bara-
bartë, me shkakun e ndonjë veprimtarie e cila e përfaqëson interesin e
përgjithshëm.

4.2. AKTI JURIDIK- NOCIONI

Tradicionalisht, tema rreth formave të së drejtës fillon me për-
caktimin e aktit juridik. Në thelb, bëhet fjalë për më të përhapurin në
kohën e sotme, burim i së drejtës, në të cilin përmbahen normat juridike
(rregullat për sjelljen), të vendosura dhe të legjitimuara nga ana e aparatit
shtetëror për detyrim fizik.
Këtu është e rëndësishme t’i kushtohet vemendje dhe kuptimit të
dyfishtë të aktit juridik. Së pari, akti juridik kuptohet si veprim, dhe së dyti,
si mbartës material (me shkrim ose elektronik) të informacionit,
përkatësisht si dokument.
347
Akti juridik në rendin e së drejtës del si mjet për krijimin dhe zbatimin
e së drejtës. Me të krijohen normat juridike, dmth, e drejta. Akti juridik
është shprehje e vullnetit, shprehje e vetëdijes në të cilën përmbahet
norma juridike ose përfaqëson kusht për përdorimin të ndonjë norme
tjetër juridike.
Aktin juridik e shpallin organet shtetërore të cilët disponojnë
kompetencë normative, dhe këtë në korniza të përcaktuara rreptë. Akti
juridik shfaqet si dokument zyrtar dhe si mbartës të kuptimit juridik të
informacionit. Kuptimi i aktit juridik si burim i së drejtës përfshin një sferë
të madhe të shumllojshmërisë së normave juridike duke qënë, siç thamë,
burim original i normave juridike është vetë akti juridik.
Akti juridik mund të përcaktohet edhe si proces psikik i krijimit të
produkteve relevante juridike, kurse akti juridik i përcaktuar në këtë
mënyrë i kundërvihet nevojave materiale. Megjithatë, psikikja dhe
materialja, në këtë kuptim, nuk mund të ndahen lehtë. Ato sipas bazës dhe
kuptimit të tyre mund të dallohen, kurse në botën reale të jetës juridike,
çështjet materiale janë tregues kryesorë të anës së jashtme të aktit juridik,
dhe prandaj çështjet materiale janë juridikisht relevante vetëm nëse janë
bazuar mbi aktet juridike. Mund të konkludohet që akti juridik është diçka
më shumë nga procesi psikik, ose thënë më thjeshtë, akti juridik është i
përzierë dhe proces i ndërlikuar psiko-fizik, i përbërë njëkohësisht nga një
shumicë veprimesh: mendime, ndjenja, vullnet e tj.212

4.2.1. Elemente të aktit juridik
Çdo akt juridik, domosdoshmërisht përbëhet nga dy elemente: i
brendshëm, psikik, përkatësisht shprehje e vullnetit, dhe i jashtëm,
materializim i aktit të tillë psikik.213
Elementi i brendshëm ëhtë krijuar në psikikën e njeriut dhe si i tillë
në momentin e krijimit është i panjohur për njerëzit e tjerë. Së dyti, ai
është afatshkurtër duke qënë se përjetimet psikike janë afatshkurtëra dhe
të ndryshueshme, përkatësisht vijnë disa, pastaj të tjera- ndërrohen
shpejt.
Elementi i jashtëm i aktit juridik, përkatësisht akti juridik i
materializuar, është ai akt me të cilin çdo ditë takohemi në jetë, i cili
realisht vepron në të drejtën, prandaj, me shprehjen akt juridik, si rregull,
nënkuptojmë atë shprehje të jashtme të aktit psikik, por jo vetë aktin
psikik.

212 Shih: N. Viskoviq, 1, f. 101.
213 Për elementet, shih: K.Cavoshki dhe R. Vasiq,2,f.343-349.
348
Thelbin e aktit juridik e përbën përmbajtja e tij e jashtme-normë ose
vendim, me të cilën një apo më shumë norma juridike fitojnë dinamikë të
vetën. Kjo përmbajtje shpirtërore, mendimi apo kuptimi preskriptiv, ka
përbërje të dyfishtë. I pari vjen nga krijuesi, përkatësisht nga synimi i tij,
kurse i dyti nga vëzhguesi, përkatësisht nga kuptimi i tij.
Si elemente kryesore të aktit juridik dallohen këto dy: përmbajtja
dhe forma e aktit juridik.

4.2.2. Përmbajtja dhe forma e aktit juridik

Akti juridik në vetvete përmban normë juridike, ose një nga
elementet e saj (dispozitë ose sanksion), ose ndonjë shprehje vullneti për
të cilën e drejta pozitive lidh përdorim të një ose një numër të caktuar
normash juridike. Kjo praktikisht do të thotë që çdo normë juridike është
në lidhje të drejtpërdrejtë me aktin juridik, si mënyrë e krijimit të tij ose
vendi i veprimit, por çdo akt juridik, edhe se është në lidhje me normën
juridike, nuk përfaqëson akt të krijimit as ekzistencë materiale të normës
juridike. Në këtë mënyrë përcaktohet përmbajtja e aktit juridik.
Forma e aktit juridik përkufizohet si shuma e mjeteve materiale dhe
procedurave nëpërmjet të të cilave krijohet dhe shprehet akti juridik, ose,
që është në thelb e njëjtë, akti juridik përfaqëson formë të vendosjes dhe
ekzistencës të normës juridike ose të çdo lloj përmbajtjeje juridike të
përfshirë me vetë nocionin e aktit juridik.214
Formën e aktit juridik e përcakton kompetenca e sjellsit, përka-
tësisht e përcakton në mënyrë decizive procedura e përgjithshme të
sjelljes të aktit juridik dhe materializimin e tij.
Në jetën juridike të një vendi ekzistojnë akte të ndryshme juridike
dhe të gjitha ato janë pjesë të rendit të vetëm juridik. Ato mund të vijnë te
ne në formën e ligjit, rregullores apo aktgjykimit. Në analizën e regullit
juridik vijmë te konstatimi që ekzistojnë akte të ndryshme juridike
nëpërmjet të cilëve realizohet e drejta.
Sjellja e akteve juridikë është rregulluar me vetë aktet që i sjellin
organet shtetërore, të cilët janë autorizuar për këtë aktivitet.
Në aktin më të lartë juridik është rregulluar procedura për sjelljen e
aktit më të ulët juridik. Dmth, në aktin më të lartë juridik përcaktohet
kompetenca, si dhe përmbajtja e aktit më të ulët juridik. Megjithatë,
kompetenca më të gjera në pikpamjen e sjelljes së akteve juridike kanë
organet sovrane të shtetit, siç janë Kuvendi, Parlamenti etj.
214 Në këtë mënyrë formën e aktit juridik e përkufizon R.Llukiq,1,f.225.
349
4.3. LLOJE AKTESH JURIDIKË

Studimi i deritanishëm i akteve juridike tregonte për atë që
klasifikimi i tyre, në kuptimin praktik dhe teorik, më së miri është të kryhet
sipas elementit të tij të brendshëm e të jashtëm. Në rendin juridik të një
vendi ekzistojnë akte të ndryshme juridike që dalin njëri nga tjetri,
bazohen njëri te tjetri, që përfaqësojnë harmonizim të caktuar i cili është i
nevojshëm për sigurimin e funksionimit të zakonshëm dhe realizimin e
rendit juridik.
Në Hyrjen në të drejtën, duke u nisur nga kritere të caktuara, dalin
ndarje të ndryshme të akteve juridike.
Ekzistojnë ndarje, klasifikime të akteve juridike të cilët nisen nga ajo:
î cili subjekt e sjell aktin juridik;
î lloji i raportit shoqëror që rregullohet.
Sipas asaj se cili subjekt e sjell aktin juridik ndahen në: akte të cilët i
sjellin organet shtetërore , personat privatë dhe organizata të caktuara.
Sipas llojit të raportit shoqëror ekzistojnë: akte të cilët rregullojnë raportet
penalo-juridike; pronësie-juridike; familjare-juridike, etj. Në varësi nga ajo
nëse aktin në vetvete e përmban dispozita dhe sanksioni, aktet juridike
ndahen në: akte të plota dhe akte të paplota.215
Akte të plota ose akte juridike tërësore janë ato akte të cilët krijojnë
normë juridike të plotë, përkatësisht rregull për sjellje: në to përmbahen
të dy elementet të normës-hipotezë, dispozicioni dhe sanksion.
Akte jo të plota ose akte juridike jotërësore janë ato që krijojnë
vetëm një element të normës juridike, qoftë të jetë e përmbajtur vetëm
dispozicioni ose vetëm sanksioni.
Sipas përmbajtjes kryesore të aktit juridik, aktet juridike mund të
ndahen në:
î akte me të cilët krijohen normat juridike ose akte-norma;
î akte me të cilët krijohen dhe realizohen kushtet e përcaktuara,
të parashikuara për zbatimin e dispozicionit të disa normave
juridike ose akteve të shprehjes jonormative të vullnetit.
Në varësi nga ndarja e dytë, përkatësisht me aktet me të cilët
krijohen normat juridike, mund të fitohet dhe ndarja më kryesore e akteve
juridike në teorinë juridike, përkatësisht ndarja e akteve juridike në: akte
të përgjithshme juridike dhe të veçanta.
Akte juridike të përgjithshme janë ato që përmbajnë normë të
përgjithshme juridike. Ato njëkohësisht shërbejnë si kornizë dhe bazë për

215 Për llojet e burimeve të së drejtës, shih: V.Kutleshiq,1,f. 74-82.
350
sjelljen e normave juridike të veçanta, përkatësisht akteve.Format krye-
sore të ekzistencës së të drejtës, përkatësisht të ekzistencës të normave
juridike të përgjithshme janë: kushtetuta, ligjet, aktet nënligjore, aktet e
organizatave shoqërore etj.
Aktet e veçanta juridike janë ato që përmbajne normë juridike të
veçantë dhe me të cilët krijohen akte të veçanta, përkatësisht akte juridike
konkrete.

4.3.1. Lloje aktesh të përgjithshme juridike

Aktet e përgjithshme juridike si burime formale të së drejtës mundin
të jenë të shumllojshme dhe të shumtë. Cdo shtet në të drejtën e vet
pozitive përcakton cilët lloje aktesh të përgjithshme juridike do të
ekzistojnë në sistemin e vet juridik.

4.3.1.1. Kushtetuta si akt juridik i përgjithshëm më i lartë
Kushtetuta është akti më i lartë konstituiv, i përgjithshëm në
sistemin e akteve të përgjithshme juridike në një shtet bashkëkohor. Ai
përfaqëson bazë mbi të cilën ndërtohen dhe mbi të cilën qëndrojnë shteti
dhe e drejta. Në kuptimin formal, Kushtetuta është akt që sillet nga ana e
organit më të lartë të shtetit, në procedurë të veçantë dhe në formë të
shkruar. Mund ta sjell një organ i veçantë kushtetues (Kuvendi i hartimit të
kushtetutës ose konstituanta).
Në kuptimin material, Kushtetuta përmban parime të përgjithshme
dhe norma përmbajtja e të cilave, përkatësisht raportet shoqërore që janë
rregulluar me të, por nuk janë dhënë në mënyrë krejtësisht precize në
raport me ligjin në kuptimin material.
Organi ligjvënës e sjell kushtetutën në procedurë të veçantë, të
ndryshme nga ajo në të cilën sillen ligjet. Në raste të veçanta kushtetutë
mund të sjellë
Dhe një person i caktuar për shembull monarku, presidenti-diktator
ose një grup personash. Kjo është e ashtuquajtura kushtetutë e dhuruar që
e imponon shefi i shtetit me pretekstin që me të “shpëtohet shteti” edhe
se në fakt bëhet fjalë për mënyrë me të cilën kërkohet të mbulohet
karakteri i vërtetë antidemokratik i regjimit politik.
Në botë ekzistojnë vende që nuk njohin kushtetutë në kuptimin for-
mal të fjalës. Si për shembull:Anglia e cila nuk ka akt të shkruar të vetëm në

351
formën e kushtetutës dmth, nuk ka kushtetutë të kodifikuar, flitet që është
vend i cili ka Kushtetutë vetëm në kuptimin material.
Me Kushtetutën përcaktohen:
î rregullimi shoqëror-ekonomik i vendit;
î organizimi i pushtetit shtetëror;
î funksionimi i organeve më të larta në shtet;
î raportet mes organeve më të larta dhe më të ulta në shtet;
î funksionimi i organeve të veçanta;
î të drejtat dhe liritë personale të qytetarëve e tj.
Në mënyrë identike si dhe normat, edhe aktet juridike, përkatësisht
burimet juridike në rendin juridik hierarkisht janë renditur në akte më të
larta dhe më të ulta, në varësi nga të drejtat e organit shtetëror që i ka
sjellë.
Në lidhje me hierarkinë e burimeve juridike çeshtja më e rëndë-
sishme i përket raportit mes të ashtuquajturat: kushtetuta të shkruara dhe
të pashkruara; të forta e të buta. Kushtetutat e shkruara shprehen në një
dokument të shkruar, dmth në formë të shkruar. Kushtetutat e
pashkruara, krahas asaj që shprehen në akte të shkruara, shprehen edhe
në zakone dhe praktikë.
Te kushtetutat e forta është karakteristike ajo që ato me vështirësi
ndërrohen, kurse të butat ndërrohen lehtë.
Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë
Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë është akti më i lartë juridik
në Republikë, të cilin e sjell dhe e ndryshon Kuvendi i Republikës së
Maqedonisë (organ ligjvënës njëdhomësh). Bëhet fjalë për kushtetutë të
shkruar, që përbëhet nga preambula dhe 134 nene (plus 17 nene të Ligjit
kushtetues), të shpërndara në 9 kapituj sipas kësaj rradhe:216
1. Dispozita të përgjithshme;
2. Liritë dhe të drejtat kryesore të njeriut dhe qytetarit;
3. Organizimi i pushtetit shtetëror;
4. Gjykata kushtetuese e Republikës së Maqedonisë;
5. Vetëqeverisja lokale;
6. Marradhëniet ndërkombëtare;
7. Armata e Republikës. Gjëndja e luftës dhe gjëndja e jashtëza-
konshme;
8. Ndryshimi i Kushtetutës;
9. Dispozita kalimtare dhe përfundimtare.

216 Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë që në sjelljen e saj në nëntor 1991, deri tani
(deri në vitin 2005) ishte plotësuar vetëm me 19 amandamente.
352
Vlerat themelore të rendit kushtetues të Republikës së Maqedonisë
janë:
î liritë dhe të drejtat kryesore të njeriut dhe qytetarit të njohura
me të drejtën ndërkombëtare dhe të përcaktuara me
Kushtetutë;
î shprehja e lirë e përkatësisë kombëtare;
î sundimi i së drejtës;
î ndarja e pushtetit shtetëror në ligjeslativ, ekzekutiv dhe gjyqsor;
î pluralizmi politik dhe zgjedhjet e lira direkte dhe demokratike;
î mbrojtja juridike e pronës;
î liria e tregut dhe sipërmarrja;
î humanizmi, drejtësia sociale dhe solidariteti;
î vetqeverisja lokale;
î rregullimi dhe humanizimi i mjedisit dhe mbrojtja e përparimi i
mjedisit jetësor dhe të natyrës;
î respektimi i normave të pranuara nga të gjithë dhe të të drejtës
ndërkombëtare.
Në republikën e Maqedonisë është e lirë çdo gjë që me Kushtetutë
dhe me ligj nuk është e ndaluar.217 Prioritet kryesor, si dhe te shumë
kushtetuta të tjera, ashtu edhe te Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë,
i jepet garancisë së lirive dhe të drejtave themelore të njeriut dhe
qytetarit. Prandaj dhe vetë kapitulli i titulluar në këtë mënyrë, fillon me
këto paragrafe: “Qytetarët e Republikës së Maqedonisë janë të barabartë
në liritë dhe të drejtat pavarësisht nga gjinia, raca, ngjyra e lëkurës, prej-
ardhja kombëtare dhe sociale, bindjet politike dhe fetar; gjëndja pronë-
sore dhe shoqërore. Qytetarët para Kushtetutës dhe ligjeve janë të bara-
bartë”.
Me Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë vendoset dhe parimi
klasik i ndarjes së pushtetit në: ligjeslativ (Kuvendi), ekzekutiv ( Presidenti
dhe qeveria) dhe gjyqsor (gjykatat e Lartë, e Apelit dhe Themelore).

4.3.1.2. Ligji - nocioni, tiparet dhe llojet
Ligji218 është akt juridik i përgjithshëm i tillë që në shkallën hierarkike
të akteve juridike vjen menjëherë pas Kushtetutës, e sjell organi ligjeslativ i
shtetit (Parlamenti, Kuvendi) në procedurë të caktuar. Kuptimi i tij
qëndron në atë që me të më shpesh krijohet e drejta, rregullohen raportet

217 Shih: Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë, neni 8.
218 Shih: S. Pizhevski, 1, f. 19-22.
353
shoqërore më të rëndësishme dhe ai shfaqet si akt juridik me forcë juridike
më të madhe.
Në të drejtën dallohen tre kuptime kryesore të nocionit “ligj”.
1. Rasti i parë është kur mendohet për të gjithë dispozitat juridike
ekzistuese në një shtet. Me ligj në këtë kuptim nënkuptohen të
gjitha rregullat, përkatësisht dhe aktet juridike të përgjithshme
dhe të veçanta, por edhe zakoni si rregull i pashkruar, përkatësisht
burim juridik ndihmës i veçantë, sepse të gjitha këto rregulla për
të gjithë njerëzit ose për qytetarët si individë njëlloj janë të
detyrueshëm. Në këtë më shpesh thuhet:”Ky është ligji dhe pa
tjetër duhet kështu të veprohet”.
2. Rasti i dytë është kur mendohet për ndonjë normë juridike që
është dhënë në formë të shkruar. Dmth, mendohet për të gjithë
aktet e përgjithshme juridike, por edhe për të gjithë aktet juridike
(pa përfshirë aktet juridike të veçanta, përkatësisht norma),
mendohet vetëm për aktet juridike të përgjithshme, si burime
juridike, të sjella nga ana e organeve të pushtetit shtetëror. Për
shembull: thuhet “Kështu është shkruar në ligj”, ku mendohet për
çdo akt juridik të përgjithshëm të sjellë nga shteti.
3. Rasti i tretë është kur për ligjin flitet në mënyrë precize, speciale si
jurist dhe, njëkohësisht, në kuptimin më të ngushtë dhe të vërtetë
të shprehjes ligji kufizohet te kuptimi i tij si te një lloj burimi juridik
të shkruar dhe së bashku me Kushtetutën, përkatësisht me
burimin kryesor juridik në shtet me forcë juridike më të madhe i
lëshuar nga një organ ligjvënës i veçantë i shtetit, sipas një proce-
dure të veçantë njëkohësisht i emërtuar në këtë shprehje. Me
këtë kuptim të tretë të shqiptimit ligj ne, njëkohësisht, e
përcaktojmë dhe nocionin ligj në kuptimin formal.
Në teorinë juridike ekzistojnë dy nocione që janë:
î ligj në kuptimin material;
î ligj në kuptimin formal.
Me ligj në kuptimin material nënkuptohet çdo akt juridik që
përmban normë të përgjithshme juridike, por jo edhe të veçantë,
përkatësisht çdo akt juridik i përgjithshëm, pavarësisht nga forma e tij e
ligjit, në çdo lloj forme të aktit juridik nënligjor.
Te ligji në kuptimin formal bëhet fjalë për formë e cila në shkallën
më të lartë e shpreh vullnetin e popullit për zgjidhjen e çeshtjeve vitale.

354
Nga sa u tha më lart mund të nxirren këto elemente themelore të
vetë përcaktimit të nocionit “ligj”, që përfaqësojnë dhe tipare kryesore të
ligjit:
î ligji është akt juridik;
î ligji është sjellë nga ana e organit shtetëror ose nga ana e
popullit nëpërmjet të referendumit;
î ligji është shprehje e vullnetit të popullit;
î ligji disponon forcë të lartë juridike;
î Ligji i rregullon raportet më të rëndësishme shoqërore.
Pikërisht, mund të shikohet që tiparet e përmendura të ligjit, jo
vetëm që e përcaktojnë vetë nocionin dhe thelbin e ligjit, por ato e ndajnë
nga aktet e tjera juridike dhe i japin një kuptim të veçantë dhe suprem.
Ligjin mund ta ndryshojë ose ta sjellë, siç përmendëm në fillim të kësaj
pjese, vetëm organi ligjvënës i shtetit.
Llojet më të njohura të ligjeve janë këto:
î Ligje federale dhe republikane - karakteristike për shtetet e për-
bëra, përkatësisht shtetet federative ku ekzistojnë dy
kushtetuta;
î Ligje kryesore (sistemore) dhe të zakonshme (sistemore) lloga-
riten ato ligje që me rregulll, përpunojnë veçanërisht problem të
rëndësishme shoqërore dhe këtë në kuptimin kompleks. Në
ndryshim prej tyre, ligjet e zakonshme janë ato ligje që sillen me
shumicë të zakonshme: absolute apo relative.;
î Ligjet (kodifikimi) nga vëllimi, përkatësisht sipas raporteve sho-
qërore që i rregullojnë, përfaqësojnë ligje të një lloji të veçantë.
Ky lloj ligjesh quhet kod, kurse sjellja e llojit të tillë të aktit juridik
quhet kodifikim.
î Ad-hoc-ligjet janë ligje të tilla që zbatohen vetëm në raste të
jashtëzakonshme. Për shembull, ligji për mobilizim, ligj për
fatkeqsi natyrore etj.
Ligjet mund të klasifikohen sipas kritereve nga më të ndryshmet:
î sipas subjektit ligjet ndahen në ligje të sjella nga ana e popullit si
rezultat i referendumit dhe ligje të sjella nga ana e organit
ligjeslativ në përputhje me procedurën e sanksionuar;
î sipas objektit të rregullimit juridik ligjet ndahen në: kushtetues,
administrativ, civilë, penal e tj.;
î sipas vlefshmërisë kohore të veprimit ligjet ndahen: të
përhershëm dhe të përkohshëm;
î sipas karakterit ligjet ndahen në: të rregullt dhe jashtëzakonshme;
355
î sipas sferës së veprimit ligjet ndahen në: mbarështetrore,
lokale, rajonale e tj.;
î sipas përmbajtjes ligjet ndahen në: ekonomikë, buxhetorë,
socialë, politikë etj.;
î sipas shkallës së sistemimit ligjet ndahen në: organikë dhe
joorganikë;
î sipas vëllimit së rregullimit ligjet ndahen në: të përgjithshëm
dhe special etj.

TIPARE TË LIGJIT
Ligji është akt juridik
E sjell organi ligjvënës ose populli nëpërmjet të referendumit
Ligji është shprehje e vullnetit të popullit
Ligji disponon forcë juridike
Ligji i rregullon raportet më të rëndësishme shoqërore

Procedura e sjelljes së ligjeve dhe akteve të tjera juridike në dhomën
ligjeslative (Kuvendi) i Republikës së Maqedonisë
Procedura e sjelljes së ligjeve dhe akteve të tjera juridike në
Kuvendin e Republikës së Maqedonisë është mjaft e ndërlikuar dhe kalon
nëpër disa faza: inisiativa, propozimi, projekti, diskutim i projektit dhe
miratimi i projekt ligjit
1. Inisiativa për sjellje ligji mund të marrë çdo qytetar, grup
qytetarësh, institucione dhe shoqata . Ata inisiativën e tyre ia
sjellin te propozuesit të autorizuar.
2. Propozim për sjellje ligji sjellin propozuesit e autorizuar (çdo
deputet në Kuvend, Qeveria e Republikës së Maqedonisë ose së
paku 10 000 zgjedhës) dhe duhet të përmbajë bazë kushtetuese
për sjelljen e ligjit, shkaqe për sjelljen e ligjit, parimet themelore
mbi të cilët duhet të bazohet ligji dhe nevoja e sigurimit të mjeteve
financiare për realizimin e ligjit. Propozimi për sjelljen e ligjit duhet
të përmbajë dhe arsyetimin.
3. Projektligji merr formën pasi propozimi i ligjit do të elaborohet
dhe do të kalojë nëpër të gjitha seancat e parashikuara të grupeve
të punës në Kuvend që janë caktuar për atë funksion, dhe pasi
projekt-ligji do të jetë i miratuar nga Kuvendi, përkatësisht pasi
Kuvendi do të vendosë që duhet të sillet ligji i propozuar. Pro-
jekt-ligjin e përpilon propozuesi në formën në të cilën formulohen
ligjet dhe duhet të jetë i arsyetuar.
356
4. Shqyrtimi i projektligjit është procedurë që fillon pas paraqitjes së
projektligjit, si procedurë e re kur ligji vihet në rendin e ditës të
seancave në Kuvend. Shqyrtimi i projektligjit në seancat e
Kuvendit është i vetëm- jepen mendimet rreth projektligjit.
5. Miratimi i projektligjit pas përfundimit të shqyrtimit.Kuvendi i
merr parasysh të gjitha vërejtjet dhe replikat, kurse projektligjin e
miraton me shumicë votash të deputetëve të pranishëm për ligjet
e përgjithshme, kurse së paku me një të tretën e numrit të
përgjithshëm të deputetëve për ligjet sistemore.
Në raste të veçanta, nëse bëhet fjalë për ligj i cili nuk është i
ndërlikuar, ligji mund të jetë i miratuar me procedurë të shkurtuar.
Propozim për miratimin e ligjit me procedurë të shkurtuar mund të sjellin:
propozuesi i autorizuar, kryetari Kuvendit, grupi i punës i kuvendit dhe
qeveria.
Me përjashtime, ligji mund të miratohet dhe me procedurë
urgjente. Te ajo kalohet në rast kur kjo është e domosdoshme për
dekontaminimin apo pengimin e dëmtimeve të mëdha në ekonomi, kur
këtë e kërkojnë interesat e mbrojtjes ose të sigurisë së vendit, fatkeqësi të
mëdha natyrore ose nevoja të tjera të jashtzakonshme dhe urgjente.
Propozuesi me propozim për miratimin e ligjit duhet të sjellë dhe propozim
për ligj, si dhe ta arsyetojë nevojën e procedurës urgjente. Nëse propozimi
për miratimin e ligjit me procedurë urgjente do të pranohet, atëherë
propozimi i ligjit vihet në shqyrtim në të njëjtën seancë.
Pas miratimit dhe nënshkrimit nga ana e Presidentit të Republikës,
ligji botohet në gazetën zyrtare të Republikës së Maqedonisë, kurse në
fuqi hyn më së shpejti ditën e tetë pas shpalljes. Kjo periudhë nga shpallja e
ligjit, deri sa hyn në fuqi quhet vacation legis (ndryshim ligji). Me për-
jashtim,që e përcakton Kuvendi, ligji mund të hyjë në fuqi ditën e shpalljes.

4.3.1.3. Akte nënligjore- nocioni dhe llojet
Aktet juridike nënligjore i sjellin gjithashtu organet shtetërore, por
më të ulta se organi ligjvënës. Në se këto akte përmbajnë norma juridike të
përgjithshme përfaqësojnë burim të së drejtës, por mbajnë norma të
veçanta juridike, bëhet fjalë për akte juridike të veçanta. Ato mund të
përmbajnë një ose më shumë norma juridike dhe kanë karakter të
përgjithshëm detyrues dhe, si akte të përgjithshme, janë burim juridik që
me një përdorim nuk shteren. Karakteristika e përgjithshme e gjithë këtyre
akteve qëndron në atë që ato janë hierarkisht më të ulta nga ligji, që do të
thotë që nuk mund t’i kundërvihen ligjit.
357
Praktika dhe teoria e deritanishme kushtetuese-ligjvënëse në
kuptimin më të përgjithshëm flet për dy lloje aktesh të përgjithshme
juridike nënligjore:
1. Akte që hyjnë direkt në funksion për sigurimin e zbatimit të ligjit;
2. Akte të cilësuara si akte nënligjore qëllimi i të cilëve është t’i
rregullojnë ato çeshtje që me ligj nuk janë rregulluar, që
përfaqësojnë një lloj shprazëtire në rregullimin ligjor.
Kategoria e parë e akteve përfaqëson akte juridike nënligjore në
kuptimin e vërtetë të fjalës.
Këto akte pushojnë së ekzistuari kur pushojnë edhe vetë ligjet për të
cilët janë sjellë. Ato patjetër, gjithnjë duhet të jenë në harmoni me ligjin.
Lloji i dytë i akteve nënligjore juridike vetëm sipa formës së tyre llogariten
për nënligjore, por jo edhe nga përmbajtja e vet, përkatësisht jo edhe sipas
kuptimit të raporteve që rregullojnë dhe mënyrën në të cilën e bëjnë këtë
rregullim, autorizimin për miratimin e akteve juridike nënligjore të
përgjithshme të llojeve të veçanta të organeve shtetërore.
Egzistojnë këto akte juridike nënligjore:
î dekretligj;
î urdhëresë;
î rregullore;
î udhëzim;
î vendim;
î dekret e tj.

Dekretligji
Dekretligji është akti juridik nënligjor më i rëndësishëm. Në
ndryshim nga ligji dekretligjin e sjellin organet ekzekutive ose administra-
tive të shtetit. Si rregull sillet në séance të Qeverisë, kurse po të jetë e
nevojshme menjëherë zbatohet. Me dekretligjin përpunohen normat e
ligjit dhe në këtë mënyrë rregullohen raportet shoqërore.
Si akt ekzekutiv, dekretligji është në funksion të ekzekutimit të ligjit.
Mënyra në të cilën dekretligji e zbaton ligjin është specifike, duke parë
edhe atë që dhe vetë dekretligji përmban norma juridike të përgjithshme.
Në teorinë juridike dekretligjet ndahen në dekretligje për ekzekutim
të ligjit dhe dekretligj me forcë ligjore.
Dekretligjet janë në funksion të zbatimit të ligjit. Bazë për sjelljen e
këtij lloji dekretligji është e ashtuquajtura klauzolë ekzekutive sipas së
cilës trupi ligjvënës e autorizon qeverinë, deri dhe në mënyrë strikte e
358
urdhëron të sjellë dekretligj më të cilin do të sigurojë mekanizmat për
realizimin e ndonjë ligji. Këto dekretligje egzistojnë deri sa egziston dhe
ligji. Në ligjin për Qeveri të Republikës së Maqedonisë me dekretligj
Qeveria urdhëron ekzekutimin e ligjeve; përcakton parime për organizimin
e brendshëm të ministrive dhe organeve të tjera të administratës
shtetërore dhe urdhëron raporte të tjera në përputhje me Kushtetutën
dhe me ligjet.
Dekretligjet me forcë ligjore janë akte të organeve administrative,
përkatësisht organeve ekzekutive (Qeveria) të cilët nga forma janë
dekretligje kurse nga përmbajtja ligj. Ato sillen në rast të nevojës, ose mbi
bazën e vendimit të trupit përfaqësues. Sipas Kushtetutës të Republikës së
Maqedonisë (neni 126) dekretligje me forcë ligjore sjell Qeveria. Në ligjin
për Qeveri të Republikës së Maqedonisë me dekretligj me forcë ligji
Qeveria dekreton çeshtje të kompetencës së Kuvendit në rast gjendje lufte
ose të jashtzakonshme nëse nuk ekziston mundësi për thirrjen e
Kuvendit.219

Urdhëresë
Urdhëresa është akt juridik nënligjor i përgjithshëm që sillet nga
organet e administratës shtetërore, përkatësisht nga ministritë me
protofol. Me ndihmën e këtij akti rregullohet një situatë e caktuar që ka
rëndësi të përgjithshme. Urdhëresa kuptohet si akt me të cilin urdhërohet
një sjellje e caktuar. Urdhëresa i drejtohet një numri të pacaktuar
personash që ndodhen në situatë të caktuar. Me të përpunohen dhe
shpjegohen pjesë të veçanta nga një akt më i lartë nga ajo (për
shembull:dekretligji). Sipas ligjit të organizimit dhe punës së organeve të
administratës shtetërore me urdhëresë urdhërohet ose ndalohet hyrja në
një situatë të caktuar që ka kuptim të përgjithshëm për ekzekutimin e
ligjeve dhe dispozitave të tjera.220

Rregullore
Rregullorja është akt juridik i përgjithshëm nënligjor të cilin e sjellin
organet e administratës. Del si akt normativ i rëndësishëm me të cilin
219 Ligji për Qeverinë e Republikës së Maqedonisë (neni 36,pr.1 dhe 2) Gazeta zyrtare e
R. Maqedonisë nr. 59/2000. Ligji për ndryshime dhe plotësime të ligjit për Qeverinë e
R. Maqedonisë nr. 12/03;55/05;37/06 dhe 115/07.
220 Ligj për organizimin dhe punën e organeve të administratës shtetërore (neni 56 pr.2)
Gazeta zyrtare e R. Maqedonisë, 58/00; dhe ligj për ndryshime dhe plotësime të ligjit
për organizimin dhe punën e organeve të administratës shtetërore nr.44/02.
359
kryhet ose përpunohet një ligj i veçantë ose një akt i përgjithshëm juridik.
Tek ne, rregulloret sillen për t’i realizuar dhe përpunuar ligjet, dispozita të
tjera dhe akte të Kuvendit të Republikës, si dhe aktet e Qeverisë.
Ashtu si dhe aktet e tjera nënligjore, edhe rregullorja sillet mbi bazën
e një autorizimi të parashikuar, përkatësisht të përcaktuar, në një akt
konkret.
Te ne këto akte i sjellin funksionarët e lartë të administratës
(ministrat).
Sipas ligjit për organizimin e punës të organeve të administartës
shtetërore me rregullore përcaktohen dhe përpunohen dispozita të
veçanta të ligjeve dhe akte të tjera për ekzekutimin e tyre.221220

Udhëzimi
Udhëzimi është akt juridik nënligjor të cilin si rregull e sjellin organet
e administratës dhe me të cilin përcaktohet si do të zbatohet ndonjë akt
tjetër i përgjithshëm juridik më i lartë. Sipas vendit në hierarkinë juridike të
akteve të përgjithshme ky ka forcë më të ulët juridike duke qënë se
përmban norma të karakterit teknik.
Me udhëzimin mund të përcaktohen dhe norma të përgjithshme të
caktuara që i përkasin realizimit të të drejtave dhe detyrave të qytetarëve
dhe subjekteve të tjerë juridikë. Udhëzimet kanë forcë detyruese,
përkatësisht karakter detyrues për organet të cilëve u përket. Në Ligjin për
Qeverinë e Republikës së Maqedonisë me udhëzim Qeveria e sanksionon
mënyrën e punës së ministrive dhe dhe të administratës shtetërore, kurse
sipas ligjit për organizimin dhe punën e organeve të administratës
shtetërore me udhëzim sanksionohet mënyra e veprimit në realizimin e
dispozitave të veçanta të ligjeve dhe akteve të tjera.222221

Vendimi
Aktet e përgjithshme juridike që më shpesh sillen në nivel bashkie si
njësi e vetqeverisjes lokale quhen vendime. Për to shpesh thuhet se janë
“ligje” bashkie për sjelljen e të cilëve këshilli bashkiak është i autorizuar me
ligj. Me vendimet, si akte juridike të përgjithshme, rregullohen çeshtje dhe
raporte të rëndësisë lokale. Në teori bëhet dallimi mes vendimeve “të
pavaruara” dhe “plotësuese”.

221 Ligji për organizimin dhe punën e organeve të administartës shtetërore (neni 56.pr.1)
222 Ligji për Qeverinë e Republikës së Maqedonisë (neni 36.pr.4). Ligji për organizimin e
punën e organeve të administratës shtetërore (neni 56.pr.3).
360
Të parat janë vendime me të cilët plotesohen të ashtuquajturat
shprazëtirat juridike (ligjore) që sillen për çeshtje që nuk janë rregulluar me
ligj.
Të dytat janë vendime me të cilët përpunohet norma juridike e
caktuar e përgjithshme dhe ajo i përshtatet kushteve speciale të bashkisë
si bashkësi vetqeverisëse lokale. Në ligjin për Qeverinë e Republikës së
Maqedonisë me vendim Qeveria për çeshtje të veçanta dhe masa për
realizimin e ligjeve; themelon shërbime speciale e të tjera për nevojat e
veta dhe shërbime të përbashkëta për nevojat e Qeverisë dhe të ministrive
dhe organeve të tjera të administratës shtetërore.223

Dekreti
Dekreti është akt nënligjor që e sjell shefi i shtetit. Ky është një nga
ato akte që nga forca e vet, si rregull, vjen menjëherë pas ligjit. Mund të
jetë i përgjithshëm ose akt i veçantë. Kështu, dekreti me të cilin shefi i
shtetit emëron përfaqësues diplomatikë ose persona të lartë ushtarakë,
përmban normë të veçantë që rregullon një situatë konkrete, e prandaj
dhe dekreti shfaqet si akt juridik i veçantë.
Te ne dekreti është akti të cilin e sjell presidenti i Republikës. Me
dekret, te ne, shpallen edhe ligjet, përkatësisht dekreti pas vetë sjelljes së
ligjit, së pari e nënshkruan Kryetari i Kuvendit, kurse pastaj i njëjti dekret
sillet nga presidenti i shtetit.224

4.4. LLOJE AKTESH JURIDIKE TË VECANTË

Thamë që akte juridike të veçanta janë ato akte që përmbajnë
normë të veçantë juridike. Burim i akteve juridike të veçanta janë aktet e
përgjithshme juridike, përkatësisht normat e përgjithshme juridike. Me to
arrihet te pika e fundit e konkretizimit të normave të përgjithshme
juridike, përkatësisht kryhet materializimi i së drejtës.

223 Ligji për Qeverinë e Republikës së Maqedonisë, neni 36 par.3.
224 Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë, Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë
52/91, neni 75: “ Ligjet shpallen me dekret. Dekretin për shpalljen e ligjeve e nën-
shkruajnë presidenti i Republikës dhe presidenti i Kuvendit. Presidenti i Republikës
mund të vendosë të mos e nenshkruajë dekretin për shpalljen e ligjit. Kuvendi përsëri
e shqyrton ligjin dhe nëse e miraton me shumicë votash nga numri i përgjithshëm i
deputetëve, presidenti i Republikës është i detyruar ta nënshkruajë dekretin.
Presidenti është i detyruar ta nënshkruajë dekretin, nëse sipas kushtetutës, ligji sillet
me shumicën dy të tretat e votave të numrit të përgjithshëm të deputetëve.”.
361
Realizimi i normave të përgjithshme juridike përfaqëson një proces
konkretizimi që vjen nga sjellja e një norme më të ulët të përgjithshme, e
deri te realizimi i normës juridike të veçantë (konkrete).
Aktet juridike të veçanta mund të ndahen sipas dy kritereve:
î sipas sjellësit të aktit;
î sipas përmbajtjes së normës juridike.
Sipas kriterit të parë, aktet juridike të veçanta mund të jenë:
î akte juridike të cilët i sjellin organet shtetërore ( akte juridike ad-
ministrative dhe gjyqsore);
î akte juridike që i sjellin personat juridike (veprimtaritë, veprimet
juridike etj.).
Kurse, sipas kriterit të dytë, mund të jenë:të plota dhe jo të plota.

4.4.1. Akti administrativ

Akti administrativ është akt juridik i veçantë të cilin e sjell organi
administrativ gjatë kryerjes së veprimtarisë së tij. Akti administrativ mund
të përkufizohet në kuptimin formal dhe material.
Në kuptimin formal akti administrativ është akt juridik i veçantë të
cilin e sjell organi administrativ në procedurë të përcaktuar veçanërisht.
Në ndryshim nga nocioni akt juridik në kuptimin formal, akti admi-
nistrativ në kuptimin material është akti që e sjell një organ administrativ
dhe me të krijohet normë e veçantë me të cilën realizohet norma e
përgjithshme në rastet konkrete. Ajo normë mund të jetë e ndryshme nëse
do t’i marrim parasysh dispozitën dhe sanksionin e normës juridike, atë-
herë akti administrativ, si rregull, më shpesh e përmban vetëm dispozita.
Në rastin e tillë, thuhet që ekziston akt administrativ jo i plotë. Në
kuptimin material aktin administrativ e sjellin organet ligjvënëse dhe
gjyqësore.
Aktet administarative më shpesh dalin në formën e vendimit dhe lejes.

4.4.2. Akti gjyqsor

Akti gjyqsor si akt juridik i veçantë është ai i cili sillet nga gjykata,
duke i zgjidhur çeshtjet e kompetencës së vet. Akti gjyqsor, gjithashtu,
mund të përkufizohet dhe në kuptimin material dhe formal.

362
Në kuptimin formal, akti gjyqsor është çdo akt juridik i veçantë të
cilin e sjell gjykata sipas një procedure gjyqsore të caktuar. Në sisteme të
ndryshme juridike ekzistojnë lloje të ndryshme gjykatash:
î gjykata të kompetencës së përgjithshme;
î gjykata ushtarake;
î gjykata të specializuara e tj.
Këto gjykata si rregull janë organe shtetërore, megjithatë akte
gjyqsore mund të sjellin dhe organe të tjera joshtetërore. Kështu, akte
gjyqsore mund të sjellin dhe arbitrazhe të ndryshme, gjykatat miqësore,
gjykatat e nderit, këshillat paqsore e tj.
Në kuptimin material, akti gjyqsor është çdo akt juridik i veçantë me
të cilin vërtetohet sanksioni ose përcaktohet raporti juridik.
Veçori të aktit gjyqsor janë këto:
î procedura gjyqsore është e ndërlikuar;
î akti gjyqsor ka për qëllim të vendosë raporte normale;
î siguron funksionim të drejtë të rendit juridik;
î karakterizohet me pandryshueshmëri, parevokueshëm;
î zgjidh një konflikt që ka ndodhur në të kaluarën dhe kur njëherë
përfundimisht do të përcaktohet nuk mundet më të ndryshohet,
duke qënë se në të kundërtën do të vihej në pikpyetje siguria
juridike e subjekteve në të drejtën;
î mund të ndryshohet vetëm kur për të ekzistojnë kushte të caktuara;
î aktet gjyqsore dalin në formën e: aktgjykimit, vendimit
(aktvendimit).

4.5. LIGJSHMËRI DHE KUNDRALIGJSHMËRIA

Ligjshmëria si nocion në teori përcaktohet në mënyra të ndryshme.
Ligjshmëria ka kuptimin e pajtueshmërisë së të gjithë akteve juridike dhe
materiale (sjellja njerëzore), më të ulta se ligji me ligj në kuptimin formal.
Ligjshmëria kuptohet si harmonizim vetëm i akteve juridike të veçanta me
ligjin.
Egziston kuptimi i termit ligjshmëri në kuptimin në përputhje i çdo
akti juridik më i ulët me të gjithë aktet juridike më të larta që i përkasin atij,
si dhe pajtueshmëri e akteve materiale me të gjithë aktet juridike që i
përkasin atyre. Ligjshmëria në rendin juridik siguron gjithë pjesët e saj të
jenë të lidhura në një tërësi të vetme. Pjesët e rendit janë akte juridike që
ndodhen në hierarki.
363
Fuqia juridike e aktit juridik është masë e ndikimit të një akti juridik
mbi një akt tjetër juridik, masë e cila përcakton cili është më i larti, dhe cili
akt juridik më i ulët.
Në krye të shkallës hierarkike të akteve juridike është kushtetuta,
ligjet, dekretligjet, urdhëresat etj., kurse në fund shkalla përfundon me
vendimin dhe aktgjykimin.
Ligjshmëria manifestohet si: ligjshmëri e akteve materiale juridike.
Egzistojnë dy lloje kontradiktash të akteve juridike:
î antikushtetueshmëri- përfaqëson papajtueshmëri të akteve juridike
më të ulta (të përgjithshme dhe të veçanta) me kushtetutën;
î kundraligjshmëria – kundërshti e akteve juridike më të ulta në
raport me më të lartat.
Papajtueshmëria, përkatësisht, kontradikta e aktit juridik më të ulët
në raport me më të lartin çon te kundërthëniet në dy drejtime: kundra-
ligjshmëri formale-juridike dhe materiale.

4.6. FUQIA JURIDIKE, PLOTFUQSHMËRIA DHE PËRMBARIMI

Fuqia juridike është masë e ndikimit të një akti juridik mbi një akt
juridik tjetër, masë e cila përcakton cili akt juridik është më i lartë, dhe cili
më i ulët. Aktet juridike më të larta kanë fuqi më të madhe juridike, kurse
më të ultat më të vogël. Deri sa organi shtetror që e sjell aktin juridik është
në vend më të lartë në hierarkinë e organeve shtetërore, ashtu edhe akti
juridik do të ketë fuqi më të madhe juridike. Në një situatë të caktuar, që të
përcaktohet fqiaa juridike e aktit, nuk është e mjaftueshme të dihet cili or-
gan e solli aktin, por duhet të shihet dhe procedura në të cilën është sjellë
akti.
Aktet konkrete kanë fuqi më të vogël juridike nga aktet e
përgjithshme. Ndikimi i akteve juridike me fuqi më të madhe juridike mbi
aktet juridike me fuqi më të vogël juridike mund të çojë te:
î akti më i ulët të shfuqizohet;
î akti më i ulët të ndryshohet ose në vend të tij të sillet një akt
tjetër juridik.
Plotfuqshmëria si veti e aktit juridik është e lidhur me vlerësimin e
ligjshmërisë së aktit. Në rendin juridik parashikohet afat në të cilin mund të
përcaktohet ligjshmëria. Me kalimin e afatit llogaritet që akti është i
ligjshëm, dmth, i plotfuqishëm. Plotfuqshmëria është veti e aktit juridik që
qëndron në atë që akti juridik të mos anulohet me kërkesën e mjeteve të
rregullta juridike.
364
Plotfuqshmëria vjen në dy forma, që janë:
î me skadimin e një afati të caktuar që përcaktohet për shkak të
përdorimit të ndonjë mjeti juridik (ankesë), kurse kjo nuk
përdoret;
î kur mjeti (ankesa) është përdorur nga ana e subjektit për për-
caktimin e ligjshmërisë të aktit, kurse organi sipas tij e vlerësoi
ligjshmërinë (mjet të rregullt juridik);
î mjetet e jashtëzakonshme juridike.
Akti i plotfuqishëm për të cilin është deklaruar përfundimisht organi i
shkallës së dytë është akti i përmbarimit, kurse veçoritë e tij janë:
î subjektet janë të detyruar të sillen sipas tij;
î akti bëhet ekzekutiv nga plotfuqshmëria e tij (përjashtim është
akti i burgimit dhe akti i pagesës së tatimeve).
î Plotfuqshmëria dhe përmbarimi janë të lidhur me afate të
caktuara në kuadrin e të cilëve mund të lëvizë drejt vërtetimi ose
refuzimi i tyre.
Në këtë kontekst është e rëndësishme të përmenden hierarkia
juridike dhe rangu juridik i akteve juridike. Mes akteve juridike gjithnjë
vendoset raport hierarkik në të cilin, siç është përmendur më lart, vlen
rregulli që aktet e përgjithshme juridike janë më të larta se aktet e veçanta,
njëlloj dhe si raporti hierarkik mes normave juridike. Por, dhe mes akteve
të përgjithshme juridike vendoset raport hierarkik, përkatësisht vendoset
raporti i subordimit. Gjëndja e sistemit vertikal, e një akti juridik
përcaktohet sipas fuqisë së tij juridike. Prandaj, e përcaktuar në mënyrën
më të përgjithshme hierarkia juridike përfaqëson parim të varësisë dhe
rangimit të akteve juridike në sistemin të cilin ato vetë e krijojnë, dhe
tregues i lidhjeve mes akteve juridike të bazuara mbi fuqinë e tyre
juridike. Parimi i hierarkisë i akteve juridike është një nga themelet më të
rëndësishme të rendit juridik.
Rangu juridik është vendndodhja që zë çdo akt juridik në sistemin
hierarkik në varësi të fuqisë së tij juridike. Dmth, fuqia juridike është ajo
që e përcakton pozitën e aktit juridik në sistemin e përgjithshëm që ato e
formojnë.225

225 Shih: D. Millkova, 1, f. 71-77.
365
5. RAPORTET JURIDIKE

5.1. NOCIONI DHE TIPARET E RAPORTEVE JURIDIKE
Raporti juridik është raport shoqëror i rregulluar me normë juridike
të subjekteve që në të drejtën janë mbartës të të drejtave subjektive dhe
detyrimeve, si dhe nga subjektet të cilët, në emër të shtetit dhe mbi bazën
e së drejtës, disponojnë autorizime të caktuara dhe detyrime.
E dimë që norma juridike është status statik për rregullimin juridik,
atëherë, raporti juridik ka status dinamik. Raporti juridik si kategori zë një
vend qëndror në teorinë e përgjithshme të së drejtës dhe e jep shpjegimin
unikal për atë si dhe me cilat mjete e drejta ndikon mbi sjelljen e njerëzve.
Ato mundësojnë nxierjen dhe transformim të normave abstrakte juridike
në fushën e personifikimit, dmth, e çojnë nivelin e të drejtave dhe
detyrimeve subjektive, autorizime juridike të përcaktuara dhe nga shteti
dhe, detyrime juridike të subjekteve konkrete.
Raporti juridik është raport shoqëror i rregulluar me normë juridike,
mbi bazën e të cilit subjektet e së drejtës janë mbartës të të drejtave
subjektive të garantuara juridikisht dhe korelative (bashkëveprim)me to.
Dmth, raportet juridike janë hallkë e nevojshme në procesin e
realizimit të normave juridike, parakusht i nevojshëm dhe thelb në
konceptimin e elementit normativ të rendit juridik. Raporti juridik në
ndryshim nga lloje të tjera raportesh shoqërore është i garantuar dhe i
siguruar nga ana e shtetit. Duke qënë se ekzistojnë lloje të ndryshme
raportesh shoqërore domosdoshmërisht hasim edhe lloje të ndryshme
raporte juridike.

366
Raportet juridike karakterizohen me këto tipare:
1. Raporti juridik është raport shoqëror i cili, në vetvete përfaqëson
një korelacion të dyanshëm mes subjekteve konkrete shoqërore
dhe ka kuptim të caktuar shoqëror.
2. Raporti juridik lind mbi bazën e normës juridike dhe përcakton që
nevojat e përgjithshme të normave juridike janë të individua-
lizuara drejt subjekteve dhe situatave reale, në të cilat ato ndo-
dhen;
3. Raporti juridik mes individëve me ndërmjetësinë e të drejtave
subjektive dhe detyrimeve juridike, që do të thotë pa të drejta
dhe detyrime reciproke nuk do të mundte të ekzistonte dhe vetë
raporti juridik. Për shembull, studenti ndodhet në raport juridik
me fakultetin në të cilin studjon, me vetë prezencën në atë raport
juridik, studenti ka të drejta të caktuara ( të fitojë dije, të marrë
leksione plotësuese, ta përdorë bibliotekën e fakultetit, të japë
sugjestione e tj.), kurse fakulteti është i detyruar t’ia realizojë këto
të drejta;
4. Raporti juridik është raport volitiv, përkatësisht për shfaqjen e tij
është i nevojshëm vullneti i pjesëmarrësve;
5. Raporti juridik janë vlerat reale në korelacion, u mundëson sub-
jekteve t’i realizojnë të drejtat e veta subjektive dhe detyrimet
juridike;
6. Raporti juridik është i garantuar dhe i siguruar nga ana e shtetit,
që në raste të caktuara është i mundur zbatimi i represionit
shtetëror.

TIPARE TË RAPORTEVE JURIDIKE
î Raporti juridik është raport shoqëror
î Raporti juridik lind mbi bazën e normës juridike
î Raporti juridik është konglomerat i të drejtave dhe detyrimeve
subjektive
î Raporti juridik është raport i vullnetshëm
î Raporti juridik si shkas merr vlerat reale
Raporti juridik është i garantuar dhe i siguruar nga ana e shtetit

367
5.2. KLASIFIKIMI I RAPORTEVE JURIDIKE

Raportet juridike mund të klasifikohen sipas bazave nga më të
ndryshmet, dhe kjo sipas: objektit të rregullimit juridik, karakterit, rolit
funksional, natyrës së detyrimit juridik, përbërjes së pjesëmarrësve,
vazhdimit të veprimit dhe shkallës së përcaktueshmërisë së palëve.
1. Në varësi nga objekti i rregullimit juridik, raportet juridike ndahen
në: kushtetuese, administrative, penale, civile etj.
2. Në varësi nga karakteri raportet juridike ndahen në materiale
(financiare, të punës, pronësore etj.) dhe procesuale (penale-
procesuale, civile- procesiuale etj.).
3. Në varësi nga roli funksional, raportet juridike ndahen në:
î rregullative (parimore)- dalin mbi bazën e normave juridike ose
marrëveshjeve juridike;
î realizuese – të lidhur me represivitetin e shtetit dhe realizimin e
përgjegjësisë juridike.
4. Në varësi nga natyra e detyrimit juridik, raportet juridike ndahen në:
î pasive – realizohen nëpërmjet ndalesave (për shembull, ra-
portet juridike rreth pronësisë),
î aktive – realizohen nëpërmjet veprimeve të caktuara pozitive (
për shembull, raportet juridike rreth borxhit).
5. Në varësi nga përbërja e pjesëmarrësve, raportet juridike ndahen
në :
î të thjeshta – krijohen si raport mes dy subjekteve (për shembull,
raporti juridik i shitblerjes),
î të ndërlikuara- krijohen mes shumë subjektesh (për shembull,
raport juridik rreth shpërndarjes së trashëgimisë).
6. Në varësi nga vazhdimi i veprimit, raportet juridike ndahen në:
afatshkurtëra dhe afatgjata.
7. Në varësi nga shkalla e përcaktueshmërisë së palëve, raportet
juridike ndahen në:
î relative – karakterizohen me përcaktueshmëri konkrete të
gjithë pjesëmarrësve, pa dallim nëse bëhet fjalë për subjekte
drejtuese apo të drejtuara. Për shembull, raporti mes shitësit
dhe blerësit, raporti mes paditësit dhe të akuzuarit etj.
î absolute – karakterizohen me përcaktueshmëri absolute të
palës që ka pushtet mbi gjithë palën subjektive, e cila është

368
thirrur, veçanërisht të mos i prishë interesat e palës drejtuese.
Për shembull, raportet në regjimin autoritar;
î të përgjithshme – raportet juridike të përgjithshme-rregullative,
çeshtja e të cilëve është e diskutueshme dhe akoma konkretisht
e papërcaktuar.

5.3. ELEMENTE TË RAPORTIT JURIDIK

Kur flitet për elementet e çfarëdo lloji, por edhe të raportit juridik,
atëherë mendimi automatikisht drejtohet te ato vepra pa të cilët dukuria
(në këtë rast e drejta) nuk do ishte kuptuar, përderisa nuk është dhënë
nëpërmjet të elementeve strukturore të disponuara, nëpërmjet të
tërësisë së të cilëve, veçanërisht mund të shpjegohet dukuria lëndore.
Në teorinë juridike ekziston mospajtueshmëri mes teoricienëve
juristë për atë nga cilët elemente226 është i përbërë raporti juridik.
Sipas disave bëhet fjalë për dy elemente:
î e drejta subjektive;
î detyrimi juridik.

Sipas të tjerëve, raporti juridik është i përbërë nga këto katër
elemente:
î e drejta subjektive;
î detyrimi juridik;
î subjekti i raportit juridik;
î objekt i raportit juridik.

226 Për elementet e raportit juridik, shih: Zh. Kuliq,1, f. 178-184.
369
5.3.1. E drejta subjektive dhe detyrimi juridik - nocioni, struktura,
lidhja reciproke dhe ndryshimet

1. E drejta subjektive përfaqëson mundësi për sjellje të caktuar të
subjektit të së drejtës në raport me një subjekt tjetër, mbështetur
në dispozitat juridike, mbi këtë bazë subjekti i autorizimit juridik
mundet nga dikush të kërkojë diçka. Me fjalë të tjera, subjekti i të
drejtës subjektive ose thënë thjesht, subjekti i së drejtës, ndaj
subjektit të detyrimit juridik ka të drejtë t’i ndërmarrë të gjitha
veprimet e lejuara me të drejtën, dhe në këtë rast të mos jetë i
penguar prej tij. Pengimi në veprimtarinë e tij do të thotë veprim i
kundraligjshëm. Kjo do të thotë që subjekti i detyrimit është i
detyruar të sillet në mënyrën e përcaktuar nga subjekti i të drejtës
subjektive.227
Struktura e së drejtës subjektive përbëhet nga këto mundësi:
î sjellja e përcaktuar e subjektit mbartës i të drejtave subjektive;
î nevoja e sjelljes përkatëse të subjektit të detyrimit;
î shpallja e mbrojtjes së sovranitetit të organeve shtetërore (para
se gjithash, të gjykatave);
î shfrytëzimi i të mirave dhe vlerave shoqërore të caktuara .
2. Detyrimi juridik është situatë e tillë me të cilën një subjekt i
caktuar, mbi bazën e dispozitave juridike, është i detyruar të
durojë diçka, të japë ose të bëjë në interesat ë ndonjë subjekti
tjetër.
Subjekti i detyrimit detyrimin e tij, siç thamë më lart mund ta kryejë
qoftë me veprim (veprim aktiv), qoftë me mosveprim, durim (sjellje
pasive). Edhe në njërin rast edhe në tjetrin, ai është i detyruar detyrimin e
tij të bazuar juridikisht deri në fund dhe ta kryejë plotësisht . Me fjalë të
tjera, në të drejtën nuk ka refuzim të padënushëm nga detyrimet e
thermelura juridikisht, për atë që në një rast të tillë do të sundonte një
pasiguri dhe anarki e përgjithshme.
Struktura e detyrimit juridik, si ana e kundërt e të drejtës subjektive,
përbëhet nga këto domosdoshmëri:
î kryerje e veprimeve të caktuara ose të përmbajturit prej tyre;
î reagim ndaj impulseve (të cilat për subjektin e detyrimit juridik
janë ligjore) të dërguara nga ana e subjektit të autorizimit juridik;
î marrja e përgjegjësisë juridike për mosplotësimin e nevojave të
kërkuara;
227 Shih: E. Zllatarev dhe të tjerë, 1, f. 61-66.
370
î ekuilibër kur jepet një e mirë e caktuar subjektit të autorizimit
juridik, i cili ka të drejtë për të.
E drejta subjektive dhe detyrimi juridik si elemente të raportit
juridik, të izoluar dhe të veçuar njëri nga tjetri, nuk mund të ekzistojnë. Më
shpesh në të drejtën ato janë të lidhur aq ngushtë, që subjektet e tyre
njëkohësisht i venë në situatë të bartësve të të drejtave subjektive dhe
detyrimeve juridike. Rast të tillë kemi, për shembull, te marrëveshja për
shitblerje. Këtu dhe të dy palët janë bartës të drejtash dhe detyrimesh. Më
saktë, ajo që është e drejtë subjektive për shitësin, është detyrim për
blerësin dhe anasjelltas. Në rastet e tilla në të drejtën thuhet që mes të
drejtës subjektive dhe detyrimit juridik ekziston raport komutativ,
përkatësisht korelativ.
STRUKTURA

E drejta subjektive Detyrimi juridik
-mundësi e garantuar juridikisht -detyrim i garantuar juridikisht për
për të drejtë të caktuar kryerjen e veprimeve të caktuara ose të
përmbajturit
-mundësi e garantuar juridikisht -detyrim i garantuar juridikisht nga
për nevojën e një sjelljeje reagimet e impulseve që për subjektin e
përkatëse të subjektit të së drejtës që janë të detyrueshme dhe të
detyrimit juridik. nevojshme, të dhëna nga ana e subjektit
admin.-i fuqishëm
-mundësi e garantuar juridikisht -detyrim i garantuar juridikisht nga kalimi
për shpalljen e mbrojtjes së i përgjegjësisë juridike për mosplotësim
sovranitetit të sub.shtetërore të nevojave të kërkuara

-mundësi e garantuar juridikisht Detyrim i garantuar juridikisht për
për shfrytëzimin e të mirave dhe dhënien e një të mire të caktuar të
vlerave të caktuara shoqërore subjektit i cili ka të drejtë për të.

Kryesisht, ekzistojnë dy ndryshime mes të drejtës subjektive dhe
detyrimit juridik:
1. E drejta subjektive është thirrur t’i plotësojë interesat e veta të
subjekteve, kurse subjekti i detyrimit është thirrur t’i plotësojë
interesat “e të tjerëve”, përkatësisht interesat e subjektit të
autorizimit juridik;
2. E drejta subjektive është kriter për sjellje të mundshme realizimi i
së cilës varet nga kapriçoja e subjektit drejtues të autorizimit,
kurse detyrimi juridik është kriter për sjellje të nevojshme nga e
cila subjekti i detyrimit juridik nuk mund të çlitohet.

371
5.4. SUBJEKTI I RAPORTIT JURIDIK

Subjekti i raportit juridik është person fizik (individ) ose person
juridik, i cili me të drejtën është autorizuar të jetë mbartës i autorizimeve
juridike dhe detyrimeve juridike. Më gjerë rreth subjektit të raportit
juridik, llojet dhe karakteristikat e tij do të flasim në kapitullin më tej.

5.5. OBJEKTI I RAPORTIT JURIDIK

Objekti i raportit juridik është sendi (res) që është pjesë e botës së
jashtme materiale, me të cilën njeriu mund të sundojë, përkatësisht diçka
e tillë (punë, veprimtari, cilësi,veti njerëzore) në lidhje me çfarë dhe
mbështetet raporti juridik.
Në shkencë ekzistojnë ndarje të ndryshme të objektit të raportit
juridik. Në atë kuptim bëhet dallim mes objektit material dhe jomaterial.
Objektet materiale nga ana e tyre ndahen në mënyra të ndryshme: në të
luajtshme dhe të paluajtshme, në konsumuese dhe jokonsumuese,, të
ndashme dhe të pandashme etj. Objektet jomateriale ndahen në: veprime
njerëzore (të realizuar me veprim ose mosveprim), të mira jomateriale ( siç
janë nderi, pamja, edukimi, arsimimi etj) dhe të drejta subjektive specifike
njerëzore (e drejta e autorit, patenta e tj.).
Objektet e raportit juridik ndahen në pesë grupe:
î objekt fizik (sendet);
î veprim njerëzor;
î mosveprim njerëzor;
î mirëbërësi njerëzore (vlerat personale);
î produktet e shpirtit njerëzor.
Objekti fizik si pjesë e mjedisit njerëzor, i cili nëpërmjet ndihmës së
njeriut përfaqëson send material me formë, i cili i shërben për plotësimin e
nevojave të tij primare ose sekondare, është objekti më i shpeshtë i
raportit juridik. Këtu hyjnë sendet të cilët njeriu i merr nga natyra
(pasuritë minerare e pasuri të tjera, llojet e ndryshme të energjisë etj.), por
dhe sende që ai personalisht i formon ose u jep vlerë më të gjerë përdorimi
(mall për konsumin e gjerë).
Veprimi njerëzor si objekt i raportit juridik përfaqëson aktivitet të
caktuar njerëzor (punë) e cila në lidhje me njëra anë e kërkon, kurse tjetra
për kundra kompensim e jep. Për shembull: blerja e biletës së trenit dhe

372
veprime të tjera njerëzore kur si objekt të raportit juridik kemi veprim aktiv
njerëzor.
Te mosveprimi njerëzor kemi një situatë krejtësisht të kundërt.
Pikërisht, këtu insistohet subjekti të heqë dorë ose të përmbahet nga
veprimi ose kryerja e diçkaje që në raste normale ai rregullisht e realizon.
Në këtë të përmbajtur, subjekti mundet të fitojë një kundra kompensim të
caktuar.
Mirëbërësia e njeriut (vlerat personale) si objekt i raportit juridik del
si veprim bashkëkohor, që në hap e ndjek humanizmin dhe emancipimin
gjithnjë e më të madh të njeriut në shoqëri dhe vlerat e tij individuale,
emër të mirë.
Në grupin objekte të përcaktuar si subjekte specifike njerëzore
(produktet e shpirtit njerëzor) i futim, para se gjithash, aftësitë krijuese
specifike intelektuale të shprehura nëpërmjet mbrojtjes së të drejtës së
autorit, të të drejtës së patentës dhe të licencës. Kjo do të thotë që çdo
autor, krijues, novator i diçkaje të re, që është me vlerë për njerëzimin, ka
të drejtë të mbrojë krijimin e vet mendor.

5.6. INTERESA LIGJORE (JURIDIKE) - NOCIONI, STRUKTURA DHE
LLOJET

Civilizimi, në historinë e tij, gjithnjë ka krijuar mjete të ndryshme
juridike për realizimin dhe rregullimin e nevojave (interesave) dhe
kërkesat e qytetarëve. Mes atyre mjeteve, vend të veçantë zenë dhe
interesat ligjore, të cilët “primare kanë punën” që t’i kënaqin nevojat dhe
synimet e qytetarëve, grupeve shoqërore ose, e marrë në përgjithësi,
shoqëria në tërësi.
Interesat ligjore të ligjvënësit ia përcaktojnë drejtimet te objektet e
mbrojtjes juridike. Në këtë mënyrë, çdo qytetar të cilit i është prekur
ndonjë e drejtë, ka të drejtë të padiskutueshme t’i drejtohet institucioneve
shtetërore (më shpesh gjykatave), që janë të detyruara për mbrojtjen e të
drejtave të njeriut dhe qytetarit, me qëllim ta zgjidhë padrejtësinë që i
është bërë. Prandaj, e drejta subjektive dhe interesat ligjore janë të lidhur
mes tyre dhe ndodhen në raport reciprok, dhe në këtë mënyrë e
përcaktojnë shkallën e mbrojtjes juridike të çdo synimi të personave. Të
përkufizuar në mënyrë më të përgjithshme, ato janë instrumente të
ndryshme juridike, në të cilët “de jure” e tyre ndryshon nga “de facto” e
tyre.

373
Në kushte bashkëkohore, këtij problemi i jepet rëndësi e madhe dhe
praktike duke qënë se krahas shfaqjes së interesave ligjore, që janë
kryesisht të drejtuara te satisfaksioni dhe mbrojtja e rendit juridik-legjitim,
dalin edhe interesa më të rinj, që në rradhë të parë nuk janë kordinuar me
parimet e të drejtës subjektive ( për shembull, interesat ligjore të refu-
gjatëve, interesat ligjore të sipërmarrësve, interesat ligjore të
biznesmenëve, teknokratëve etj.).
Interesi ligjor, me përkufizim përfaqëson shkallë të caktuar të
mundësisë juridike të garantuar nga ana e shtetit, e cila përmbahet në të
drejtën objektive ose del nga kuptimi i saj i përgjithshëm, dhe e shpreh
synimin e subjekteve të mundin të shfrytëzojnë të mira konkrete
shoqërore. Në disa raste, interesi ligjor është mënyrë me të cilën mbrohet
sovraniteti i organeve shtetërore me qëllim të plotësohen interesat e tyre,
që në ndonjë rast nuk janë kontradiktore me interesat e shoqërisë në
tërësi.
Struktura e interesave ligjore përbëhet nga dy elemente, të cilët, në
vetvete, janë futur në përkufizimin përfundimtar të interesave ligjore:
î synimi i subjekteve të përdoren me të mira konkrete shoqërore;
î mundësia për formimin e mënyrës për mbrojtjen e sovranitetit
të organeve shtetërore.
Interesat ligjore janë mjaft të shumllojshme. Ato mund të
klasifikohen sipas kritereve të ndryshme. Ne, në këtë kontekst do të
përmendim vetëm disa nga kriteret më të rëndësishme për klasifikimin e
interesave ligjore.
1. Në varësi nga subjektet, interesat ligjore ndahen në:
î interesa ligjore civile;
î interesa ligjore shtetërore;
î interesa ligjore shoqërore;
î interesa lokale ligjore;
î interesa ligjore komerciale etj.
2. Në varësi nga shtrirja në degët juridike, interesat ligjore ndahen
në: material- juridikë (kushtetues, civilë etj.) dhe procesiv-
juridikë ( penal-procesivë, civilë-procesivë etj.).
3. Në varësi nga shkalla e sjelljes, interesat ligjore ndahen në: të
përgjithshëm dhe të veçantë.
4. Në varësi nga karakteri, interesat ligjore ndahen në: interesa
ligjorë të pushtetmbajtësve dhe të jopushtetmbajtësve.

374
5.6.1. Raporti mes interesave ligjorë dhe të drejtave subjektive

Pikat e kontaktit mes të drejtave subjektive dhe interesave ligjorë,
shprehen në atë që të dyja :
î janë të kushtëzuara nga kushtet materiale dhe shpirtërore të
jetës shoqërore;
î ndikojnë mbi zhvillimin dhe perfeksionimin e bashkësive
shoqërore, ku, duke fiksuar në vetvete bashkim të caktuar mes
interesave personalë dhe shoqërorë;
î mbartin me vete një ngarkesë rregullative të caktuar, përka-
tësisht dalin si nënmjete të llojit të vet të rregullimit juridik;
î propagandojnë plotësim të interesave të veta të personit,
përkatësisht dalin si mjete juridike të llojit të vet (instrumente)
për realizimin e interesave të dhëna ose, të quajtura në mënyrë
klasike, dalin si mjete të arbitrimit juridik;
î kanë karakter dispozitiv;
î dalin si kategori të elementeve të pavarura të statusit juridik të
personit;
î përfaqësojnë, në vetvete, të drejta të lejueshme;
î realizimi i tyre, në themel lidhet me të tillë lloje të realizimit të së
drejtës, siç është përdorimi;
î dalin si objekte të sigurimit juridik dhe mbrojtjes, përkatësisht
janë të garantuara nga ana e shtetit;
î e përcaktojnë masën e vet për sjelljen, përkatësisht
përfaqësojnë një kriter specifik për veprimin ligjor.
Megjithatë, me raportin e këtyre dy fenomeneve, nuk qëndrojnë
vetëm pikat e tyre të kontaktit dhe ngjashmëritë, në raportin e tyre në
mënyrë të pashmangshme dalin dhe ndryshime të caktuara dhe shmangie
reciproke, mes të cilave më të rëndësishme janë këto:
î të dy kanë thelb të ngjashëm, përkatësisht interesi ligjor në
ndryshim nga e drejta subjektive është leje më e thjeshtë
juridike, e cila, më shpesh, ka karakter të synimit dhe nuk është
mbështetur me detyrim konkret juridik;
î në interesat ligjore hyjnë çeshtje nëpërmjet të cilëve nuk është e
mundur të realizohet pjesa materiale, përkatësisht pjesa finan-
ciare, në mënyrë që këtë mund ta realizojë e drejta subjektive;
î në interesat ligjore ekzistojnë synime, të cilët e drejta nuk mundi
t’i përcaktojë si të drejta subjektive, përkatësisht t’i kalojë në
rrethin e raporteve shoqërore dinamike progresive dhe të cilat
375
nuk mund t’i tipizojë dhe t’i vendosë në rrethin e individualitetit,
rrallësisë, incidentetit etj;
î në interesat ligjorë janë inkorpuruar nevoja më pak të rëndë-
sishme dhe më pak esenciale, kurse në të drejtën subjektive kjo
nuk ekziston;
î interesat ligjore me shumicë rastesh nuk kanë sistem të
dukshëm, përkatësish janë më pak të konkretizuar dhe të
përcaktuar, në ndryshim nga të drejtat subjektive;
î interesat ligjorë janë më pak të garantuar, përkatësisht dalin si
formë më e vogël e kryer të ekzistencës interesa të subjekteve,
në ndryshim nga të drejtat subjektive, etj.

5.7. PARAKUSHTE THEMELORE PËR SHFAQJEN E RAPORTIT
JURIDIK

Me nocionin parakushte themelore zakonisht nënkuptohet kushte,
përkatësisht faktorë, për shkak të të cilëve del raporti juridik. Në teorinë
për të drejtën ekzistojnë dy lloje parakushtesh për shfaqjem e raportit
juridik: materiale (të përgjithshme) dhe juridike (të veçanta).
Në rradhën e parakushteve materiale hyjnë të gjithë nevojat
jetësore dhe interesat e njerëzve, që në vetvete, nëpërmjet të ndikimit të
vet, kalojnë në raporte përkatëse juridike. Në kuptimin më të gjerë, me
parakushte materiale nënkuptohet një sistem i rasteve social-ekonomike,
kulturore, edukative dhe të tjera, të cilat e kushtëzojnë pashmangshmë-
rinë objektive të rregullimit juridik të raporteve të ndryshme shoqërore.

376
Në parakushtet materiale mund të futen: situata të objektit të raportit
juridik (siç është shkaku prej të cilit, njerëzit hyjnë në raport konkret
juridik), së paku dy subjekte (një subjekt nuk mund, vetë me veten, të hyjë
në raport juridik) dhe sjellje përkatëse e pjesëmarrësve në atë raport
juridik.
Në rradhën e parakushteve juridike hyjnë :
î norma juridike;
î subjektiviteti juridik;
î fakti juridik.228
Pa këto parakushte, shfaqja e raportit juridik është e pamundur.

5.8. RAPORTI RECIPROK MES NORMËS JURIDIKE DHE RAPORTIT
JURIDIK

Raporti reciprok mes normës juridike dhe raportit juridik mund të
shikohet si më poshtë:
î norma juridike dhe raporti juridik dalin si elemente kryesore të
mekanizmit të rregullimit juridik;
î norma juridike, siç e përmendëm në pjesën e parë, është bazë
për lindjen e raportit juridik;
î norma juridike e vendos rrethin e subjekteve në raportin juridik;
î norma juridike në hipotezën e saj i presupozon kushtet për
shfaqjen e cilitdo qoftë raporti juridik;
î norma juridike në dispozitën e saj i përcakton të drejtat
subjektive dhe detyrimet juridike të pjesëmarrësve në raportin
juridik;
î norma juridike në sanksionin e saj përmban udhëzim për pasojat
e mundshme gjatë mosplotësimit të dispozitës, dhe në këtë
mënyrë, nëpërmjet të sanksionit norma juridike ndikon indirekt
mbi raportin juridik.
Duke i marrë parasysh të gjitha këto procedura të reciprocitetit mes
normës juridike dhe raportit juridik, mund të konkludojmë që raporti
juridik është formë e realizimit të normës juridike. Dmth, norma juridike
dhe raporti juridik mes tyre sillen mbi bazën e parimit të kauzalitetit,
përkatësisht norma juridike është shkak, kurse pasojë është raporti juridik.
Në teorinë juridike ekzistojnë dy pika të shikimit të karakterit të
raportit mes normës juridike dhe raportit juridik. Sipas pikës së parë,
228 Më gjerë për këto shih: A.V. Malko,1,f.209-210.
377
raporti juridik del si rezultat i veprimit të normës juridike në raportet
shoqërore.

Kurse sipas pikës së dytë, raporti juridik është mjet i normës juridike
për rregullimin e raporteve shoqërore.

5.9. FAKTE JURIDIKE – NOCIONI DHE KARAKTERISTIKAT

Faktet juridike janë situata të ndryshme (ngjarje, veprime njerëzore
e tj.) në jetën e njerëzve, nën veprimin e drejtpërdrej të të cilit dalin,
ndryshohen ose nuk vlejnë më raportet juridike ekzistuese.
Sipas përkufizimit, faktet juridike229 gjithnjë kanë karakter shoqëror,
të cilët, në vetvete, kanë kuptim ta caktuar për të drejtën. Që këtu del që
faktet juridike që kanë ndikim dhe kuptim të caktuar për të drejtën, quhen
fakte relevante, fakte që kanë ndonjë raport me të drejtën, kurse këto
fakte që nuk kanë asnjë kuptim për të drejtën quhen fakte irelevante.
Dmth, nga bollëku i fakteve në jetën shoqërore të njerëzve,vetëm
një numër i vogël janë fakte me kuptim për të drejtën. Zakonisht këto fakte
janë parashikuar në hipotezën e normës juridike (i tillë është rasti me
normën për shërbimin ushtarak). Edhe kur ato fakte do të fillojnë të
veprojnë, atëherë realizohen pasojat juridike, që janë parashikuar në
dispozitën e normës juridike. Që këtu del që çdo fakt juridik ka shfaqje të
dyfishtë: shfaqje në formë abstrakte dhe objektive.
Derisa është vendosur harmoni mes faktit juridik objektiv dhe
abstrakt, atëherë realizohen dhe reperkusionet aspirative juridike, që janë
të lidhura edhe me vetë faktin juridik.
Shpesh herë vihet pyetja: Kush i vlerëson faktet, që me veprimin e
vet kanë kuptim për të drejtën, dmth, që përcakton, cilat fakte do të jenë
229 E. Zllatarev dhe të tjerë, 1, f. 45-54.
378
juridike? Në kuptimin special-juridik, si krijues i fakteve juridike del ligj-
vënësi. Ai mbi bazën e vlerësimit të pasojave juridike nga faktet, përcakton
cilat fakte janë relevante për të drejtën. Ose, parë nga një qasje më të
përgjithshme filozofike, si krijues i fakteve juridike del arsyeja njerëzore
duke qënë se vetëm ai lëviz drejt dhe në drejtimin e duhur, parë nga
parimet metafizike të së drejtës. Që këtu kuptohet që faktet juridike janë
pjesë nga e drejta objektive dhe janë më përcaktime objektive juridike që
janë vendosur në një rrugë pozitive.Por pas çdo zgjidhje të të drejtës
pozitive qëndron natyra e sendeve, logjika e brendshme e pjesëmarrësve
në veprimtarinë juridike.
Por gjithnjë vihet pyetja: Cilët fakte mund të llogariten si juridiko-rel-
evante? Në faktet juridikë-relevantë mund të futen të gjithë faktet e jetës
së përditshme, deri dhe faktet natyrore (tërmet, zjarr, përmbytje etj.), por
me një kusht - nëse nga të gjithë ata do të dalin kundërthënie të caktuara
juridike. Për shembull, si pasojë e një tërmeti, mund të shfaqen raporte
juridike frikësuese, dhe në këtë mënyrë, tërmeti si një fakt natyror tran-
sformohet në një fakt relevant për të drejtën.
Për fakte juridike mund të shpallen dhe faktet e njohjes. Për shem-
bull, faji në të drejtën penale, si raport subjektiv i delikuentit ndaj deliktit
të kryer, mund të shpallet për një fakt juridik-relevant, i cili së bashku me
faktet e tjera shkakton pasoja të caktuara juridike.
Në global mund të konstatojmë që gjithshka që ndodh në të drejtën
pozitive janë fakte juridike. Përditësia juridike tërësore përfaqëson tërësi
të fakteve juridike. Ajo tërësi e fakteve juridike është subordinuar në një
mënyrë të caktuar që përfaqëson bazë për çdo sistem juridik. Por, ajo
pozitë funksionalisht është më shumë e sanksionuar në sferën e zbatimit,
se sa në sferën e normimit, duke qënë se asnjë normë juridike nuk mund të
hyjë në fuqi në se për të nuk është lidhur fakt i caktuar juridik, i cili në
mënyrë spontane i tërheq në vetvete dhe pasojat juridike të asaj norme
juridike. Parë nga aspekti juridik-logjik, faktet juridike hyjnë në rradhën e
normimit duke qënë se përmbahen në normën juridike, përkatësisht të
parashikuara nga ligjvënësi.
Prandaj, të gjitha faktet juridike janë pjesë e praktikës juridike, që
më shpesh haset me nocionin jurisprudencë. Edhe si pjesë e përditshmë-
risë juridike, në varësi nga zhvillimi i raporteve juridike, faktet juridike janë
vazhdimisht dinamike dhe jokaotike, dhe vazhdimisht dalin të reja dhe
humbin, përkatësisht krijohen fakte juridike më të reja.
Faktet juridike karakterizohen nga ajo që:
î me vete mbajnë informacion për përbërjen e raporteve juridike
e cila më tej përdoret si objekt të rregullimit juridik ( faktet
379
juridike mund të dalin edhe në rrethanë të tillë, e cila i prek,
indirekt apo direkt, të drejtat apo interesat e shoqërisë në tërësi,
shtetit, kolektivit, individit etj.);
î duhet të jenë të përcaktuar objektivisht sipas ndonjë shembulli;
î karakterizohen me parime ose përjashtime të fenomeneve të
caktuara nga bota materiale (parimi i shkeljes së të drejtës:
parimi i meritës, përjashtim nga varësia e shërbimit etj.);
î indirekt apo direkt, janë parashikuar me norma juridike (që
konkretizohen në varësi nga shkalla e zbatimit të së drejtës);
î janë përcaktuar dhe të shënuar në legjislacion si formë pro-
ceduriale - procesuale (shumë fakte juridike më shpesh janë
formuluar dhe të vërtetuar në formën e: dokumentit, shëni-
meve gazetareske, vërtetimeve, legjitimimeve etj.);
î shkaktojnë prezumime nëpërmjet akteve juridike të pasajave
juridike.

5.9.1. Lloje faktesh juridike

Me vetë klasifikimin e fakteve juridike zbulohet dhe shumllojshmëria
dhe ana shumdimensionale e tyre, ekzistojnë një numër i madh kriteresh
për klasifikimin e fakteve juridike.Por, ne, këtu do të përmendim vetëm
kriteret më të rëndësishëm për ndarjen e fakteve juridike.
1. Varësia nga pasojat të cilat i shkaktojnë, faktet juridike ndahen në
ligjformuese, ligjndryshuese, ligjshkurtuese, ligjmbështetëse.230
Ligjformuese (e drejta e edukimit) janë ato fakte juridike që çojnë
te formimi i të drejtave dhe detyrave. Këto më së shumti janë
fakte juridike të të drejtës obligative duke qënë se çdo marrë-
veshje e re çon te krijimi i një raporti të ri juridik të një të drejte
subjektive përkatësisht të përcaktuar dhe detyrim juridik (shem-
bull, përsëri do ta marrim marrëveshjen e shit-blerjes). Shembuj
për fakte ligjformuese nuk jep vetëm e drejta obligative, por dhe
shkelja e së drejtës, duke qënë se ajo shkakton përgjegjësi juri-
dike, e cila më vonë çon deri vendosjen e një raporti të ri juridik.
Ligjndryshuese (e drejta e ndryshimit) janë ato fakte juridike që
çojnë te ndryshimi i raporteve tashmë të vendosura. Më shpesh,
ky lloj faktesh juridike prekin vetë përmbajtjen e raportit juridik
ose subjektet e tij. Si shëmbull për faktet ligjndryshuese mund të
merret dhe vetë rritja e vëllimit e të drejtës subjektive ose, si
230 Për këtë ndarje shih: D. Radev, 1, f. 179-181.
380
shembull, gjithashtu mund të merret dhe ndryshimi i përmendur
të palëve në raportin juridik.
Ligjshkurtuese (e drejta e shuarjes) janë ato fakte juridike pasojat
juridike të të cilëve çojnë në shkurtimin e një raporti ekzistues
juridik. Faktikisht, faktet ligjshkurtuese çojnë deri ndërprerje të
plota të një raporti juridik, i shkaktuar nga shkaqe të ndryshme
(vdekje, vendim gjyqsor për ndarje të bashkëshortëve etj.).
Ligjmbështetëse (e drejta e ndryshimit) janë ato fakte juridike
pasojat juridike të të cilëve shpien në shikimin e një raporti juridik
ekzistues dhe veprimi i të cilit e shpërblen domethënien e fakteve
të tjera juridike që ishin ndërmarrë në atë raport juridik.
2. Në varësi nga përmbajtja e objektit, faktet juridike ndahen në të
thjeshtë dhe të përbërë.
Të thjeshtë janë ato fakte juridike që përmbajnë vetëm një fakt të
vetëm juridik, kurse të përbërë janë ato fakte juridike që
përmbajnë së paku dy ose më shumë fakte juridike, që quhen
përbërje faktike. Pikërisht, përbërja faktike përfaqëson tërësinë e
shumë fakteve të veçantë, të cilët janë nënvendosur në një
mënyrë paraprakisht të përcaktuar dhe që formojnë një unitet.Që
të funksionojnë, përkatësisht të krijohen pasojat e dëshiruara
juridike, duhet të realizohen të gjithë faktet e veçantë, gradualisht
ose njëherësh.
Përbërjet faktike mund të ndahen në: të plota dhe jo të plota. Të
plota janë ato përbërje faktike që mundësojnë realizimin e gjithë
fakteve të tyre të veçanta, prandaj ato quhen edhe dhe përbërje
faktike perfekte. Jo të plota janë ato përbërje faktike që
mundësojnë realizim të pjesëshëm të fakteve të tyre të veçanta
dhe shkaktojnë pasoja juridike të sipërfaqshme. Në raste të
veçanta, në përbërjen faktike mund të futen dhe fakte të veçanta
juridike nga degë të ndryshme të së drejtës, atëherë bëhet fjalë
për përbërje faktike të përzierë.
3. Në varësi nga pjesëmarrja e vullnetit njerëzor, faktet juridike
ndahen në: veprime juridike dhe ndodhi juridike.
Në veprimet juridike merr pjesë vullneti njerëzor dhe ato
përfaqësojnë një akt të ndërgjegjshëm njerëzor. Për shembull,
marrëveshje të shumllojshme në fushën e të drejtës penale rreth
deliktit, nxjerrja e akteve juridike të veçanta, në fushën e së
drejtës administrative etj. Parë në këtë aspekt, veprimet juridike
ndahen në: të rregullta dhe jo të rregullta. Të rregullta janë ato
veprime juridike që janë të formuara me ndihmën e normës
381
juridike, kurse të parregulltat janë veprimet e kundërta juridike,
që janë formuar me shkeljen e e të drejtës së punës. Nga ana e vet,
faktet juridike jo të rregullta ndahen në: shkelje, shkelje civile
juridike, shkelje administrative të së drejtës dhe shkelje në punë
të së drejtës. Veprimet juridike të rregullta ndahen në: akte
juridike dhe procedura juridike.
Ndodhitë (ngjarjet) e rastësishme juridike janë lloj i tillë faktesh
juridike që realizohen pa pjesëmarrjen e vullnetit njerëzor
(tërmete, përmbytje, erozione e tj). Ndodhitë juridike dalin si
pasojë e ndonjë fuqie madhore, të mbinatyrshme (metafizike),
dhe gjithnjë janë të pavarura nga vullneti i njeriut.
4. Në varësi nga pyetja: a shkaktohet sjellje aktive apo jo, faktet
juridike ndahen në: veprime dhe mosveprime. Veprimet
shkaktojnë shfaqjen e një aktiviteti fizik nga ana e njeriut, kurse
mosveprimet shkaktojnë përmbajtje (pasivitet) të njeriut nga një
aktivitet i caktuar.

5.9.2. Supozimet dhe fiksionet

Supozimi (presupozimet) dhe fiksionet janë kategori të veçanta të
fakteve juridike. Ato janë shfaqje e veçantë e fakteve të caktuar ose, thënë
në mënyrë më precize, të atyre fakteve që realisht mund edhe të mos
zbatohen ose në përgjithësi nuk janë të zbatueshëm, por ligjvënësi, sipas
një shkaku ose një tjetër, u ka dhënë njëlloj vlerësimi juridik, dhe prandaj
këto kategori të fakteve futen në rradhën e fakteve juridike. Shkak tjetër
për legjitimimin e supozimeve dhe fiksioneve si kategori e veçantë e
fakteve juridike është dhe vetë mbrojtja e interesit juridik të subjekteve
juridikë ose zgjidhja e një dileme të caktuar juridike. Në këtë mënyrë,
supozimet dhe fiksionet futen në të drejtën pozitive dhe shërbejnë si
mjete për krijimin e pasojave juridike. Supozimet dhe fiksionet janë të
pranueshme vazhdimisht në praktikën e përditshme juridike.
Supozimi është një hipotezë që më shpesh ngrihet dhe jepet si
kuriozitet i faktit juridik, kurse fiksimi është një gënjeshtër (e pavërtetë) të
cilit, gjithashtu, i jepet emërtim i faktit juridik. Karakteristike për të dy
është ajo që,në dukje, realizohet një largim i ndërgjegjshëm nga realiteti i
përditshëm dhe, më shpesh me to arrihen qëllimet e dëshiruara të
ligjvënësit. Në këtë kuptim, edhe supozimi, edhe fiksioni, futen në rradhën
e normave juridike, përkatësisht ato bëhen komponente të normave
juridike.
382
Supozimet zëvendësohen me fakt juridik dhe me ndërmjetësinë e tij
arrihen pasoja të caktuara juridike dhe me praninë e fakteve të tjerë
juridikë. Supozimi presupozon diçka që ka ndodhur në përditshmërinë
juridike, ashtu siç deshi ligjvënësi, dhe që llogjikisht bazohet mbi bazën e
fakteve të tjerë juridikë.
Supozimet mund të jenë:
î të përgjithshme dhe konkrete;
î faktike dhe juridike;
î të rrënueshme dhe të parrënueshme;
î materiale dhe procesuale.
Të përgjithshme janë ato supozime që veprojnë në të gjitha degët
juridike (për shembull, individët ose në përgjithësi subjektet juridike i
njohën ligjet dhe prandaj mosnjohja e dispozitave ligjore nuk i justifikon
gjatë kryerjes të çfarëdo lloji veprimi joligjor).
Supozimet konkrete janë lloj special supozimesh që veprojnë në
degë konkrete juridike dhe shkaktojnë kategori speciale të raporteve
juridike, karakteristike për degën juridike konkrete dhe institut juridik.
Faktike janë ato supozime që kryhen nga ana e organit që e zbaton të
drejtën mbi bazën e fakteve të tjera juridike. Thënë më ndryshe, ky lloj
supozimesh përfaqësojnë konkluziv të organit i cili e përdor të drejtën, mbi
bazën e së cilës zgjidhen klauzola të ndryshme. Prandaj, këto supozime
quhen edhe “supozime njerëzore”231
Supozime juridike (supozime ligjore) nxirren nga normat e rendit
juridik (për shembull, deri sa një fakt vjen, presupozohet që u shfaq dhe
tjetri, fakti i supozimit, i cili është supozim juridik (ligjor). Kështu për
shembull, supozimi i legalitetit të akteve të pushtetit ekzekutiv është një
supozim juridik.
Të rrënueshme janë ato supozime për të cilët e drejta lejon të jenë të
rrënueshme. Që të vërtetohet e kundërta, duhet pa tjetër të paraqiten
prova përkatëse (për shembull, e rrënueshme është supozimi i pafajsisë, i
cili mbi bazën e kodit penal-procesiv, lejohet të jetë e rrënuar).
Të parrënueshme janë ato supozime për të cilët e drejta nuk lejon
asnjë lloj mënyre të jenë të rrënuara (për shembull, borxhi llogaritet si i
paguar, nëse ekziston procesverbal legjitimisht i provuar për atë, dhe
qëndrimi i tillë nuk mund të jetë i rrënuar në asnjë mënyrë).
Supozimet materiale janë karakteristike për të drejtën materiale,
kurse supozimet procesuale janë karakteristike për të drejtën procesuale.

231 Shih: Zh. Ll. Berzhell, 1, f. 343.
383
Supozimi procesual i rrënueshëm më i njohur është supozimi për pafajësi i
të akuzuarit.
Te fiksionet një fakt që nuk ekziston paraqitet për ekzistues. Që në të
drejtën romake, është i njohur fiksimi për aftësi për trashëgimi te një per-
son jo i lindur, kur tregon që embrioni i nisur në mitrën e nënës llogaritet
për i lindur dhe fiton të drejtë të trashëgimisë, në se lind njëri i gjallë.i
ngjashëm është edhe fiksimi i të birësuarit, i cili i fiton këto të drejta si dhe
fëmijët e lindur, të cilët nëpërmjet të farefisnisë nga gjaku janë të lidhur
me prindërit. Me fiksimet juridike, përcaktohet dhe qëllimi kryesor i
ligjvënësit, dhe ky është: të njihen të njohura të caktuara të subjekteve
juridike që të mundin, në një rrugë logjike, të rregullohen dilemat
kryesore juridike.
Duke qënë se në fillim i kemi përmendur vetëm pikat e kontaktit mes
supozimeve dhe fiksioneve, në këtë rast, do t’i përmendim dhe ndryshimet
mes tyre. Ndryshimi kryesor mes tyre përmbahet në shkallën e besimit,
autenticitetit. Me supozimet presupozohet që diçka ka ndodhur në botën
juridike, ashtu siç deshi ligjvënësi. Megjithatë, kjo gjë mund të ndodhë
edhe të mos ndodhë. Kurse te fiksioni, ligjvënësi me ndërgjegje e di që atë
që e përcakton si fiksion, nuk është kështu, por të njejtën e paraqet si të
vërtetë. Që këtu del që supozimi gjithnjë është më afër te vërtetësia nga
sa fiksioni.

5.10. NOCIONI PËR MODALITET (MËNYRË) JURIDIK, KUSHTI,
AFATI DHE DETYRA

Modaliteti juridik përfaqëson një dispozitë indirekte në aktin e
vetëm juridik nga realizimi i të cilit ose mosrealizimi varet dhe fati i atij
akti. Modalitetet juridike më shpesh i hasim në të drejtën civile (veça-
nërisht obligueses), në punët private –juridike mes njerëzve dhe raporteve
aktive mes subjekteve juridike, por ato nuk janë të panjohura dhe gjatë
sjelljes të fakteve juridike të veçanta të organeve publike (shtetërore).
Nocioni kusht tregon një situatë (ngjarje, kerkesë) të pënjohur, por
të presupozuar për të cilën insiston njëra nga palët e marrëveshjes me
çfarë dhe e kushtëzon realizimin e aktit juridik. Ekzistojnë dy lloje kush-
tesh: me afat të shtyshëm dhe të anallueshëm. Si shëmbull për kushtin e
shtyrë është perfeksioni (përkatësisht, përfundimi) i marrëveshjes së
arritur për shit-blerje. Me kushtin e anullueshëm për një kohë të caktuar
mund të ndërpritet e njëjta marrëveshje për shkak të mosplotësimit të
vetë kushtit të anullueshëm.
384
Nocioni afat përfaqëson një dispozitë indirekte që është e lidhur me
kalimin e kohës së përcaktuar saktë si rezultat i së cilës kryhet ose
anullohet akti juridik. Afati si modalitet juridik, po kështu edhe kushti,
mund të shfaqet si: i shtyrë ose i anulluar. Te afati i shtyrë, për një kohë të
përcaktuar saktë në të ardhshmen, shtyhet fillimi i veprimit të aktit juridik.
Afati i anulluar të çon te ajo që fillimi i tij ndërpret së vlejturi aktin juridik
ekzistues.
Nocioni detyrë tregon kalimin e autorizimeve të veçanta juridike nga
një në një subjekt tjetër juridik, si rezultat i asaj që detyrëmarrësi ka
pranuar që në dobi ose me dëshirën e detyrëdhënësit, në një periudhë të
caktuar kohore ta realizojë dëshirën e tij ose interesin. Për shembull:
marrëveshje për asistencë të përjetshme.

Materiale Formale

Formim i vetëm ide e caktuar me vizion Dorëzim i fletëparaqitjes
dhe rregjistrim në
rregjistrin publik
Pranim shoqëror i (Kusht shtesë) posedim i
validitetit të qëllimeve pronës me të cilën
dhe rregullimit merret përgjegjësi
tëbrendshëm

385
6. SUBJEKTI I SË DREJTËS

6.1. ASPEKTE HYRËSE
Është e njohur që rregullimi i sjelljes njerëzore në shoqëri me
ndihmën e normave të së drejtës është qëllimi kryesor i së drejtës. Kjo
është kështu sepse normat janë drejtuar te njeriu-individi, i cili si qënie e
ndërgjegjshme dhe e arsyeshme mund t’ia përshtatë sjelljen e tij normës,
në drejtimin e kërkuar. Nga kjo, në kuptimin më të gjerë dhe më préciz
mund të themi që individët janë subjektet e vetëm të së drejtës sepse
raporti i së drejtës i përket vetëm atyre. Si subjekt i së drejtës mund të
paraqitet dhe një grup individësh.
Subjekt i së drejtës është një person (individuale ose kolektive) i cili
mbi bazën e dispozitave dhe të drejtës pozitive hyn në marradhënie
juridike në kuadrin e të drejtave dhe detyrimeve të tij subjektive.
Megjithatë, edhe se subjektiviteti juridik është i lidhur ngushtë me njeriun,
në të kaluarën ekzistonin edhe formacione të tilla shoqërore- historike ku
njerëzit nuk ishin vetëm subjekte, por edhe objekte të së drejtës (për
shembull, skllevërit që ishin trajtuar si “mjete që flasin”). Në lidhje me të
drejtën dalin edhe disa pyetje të komplikuara:
1. Çfarë janë ata njerëz që nuk disponojnë vullnet të shëndoshë dhe
ndërgjegje të pastër?
2. A u njeh adhe atyre e drejta subjektivitet të plotë juridik?
3. A bashkëpunojnë personat fizik në një person juridik a e mbajnë
edhe më tej vullnetin dhe ndërgjegjen e tyre individuale?
Përmëndëm që pyetjet e dhëna janë mjaft të komplikuara dhe
prandaj nuk ka pse të ndërhyjmë në to, vetëm do të konstatojmë që nuk
ekziston ndërgjegje dhe vullnet kolektiv sepse, e marrë shkencërisht,
vullneti dhe ndërgjegja i hasim vetëm tek njerëzit si të vetme, edhe pse
mjaft shpesh hasen në situata të tilla kur disa interesa të tyre mund t’i
realizojnë vetëm të bashkuar me njerëz të tjerë.
Konkretizimi i së drejtës me faktet nga realiteti, më shpesh bëhet me
konstituimin e kategorive të veçanta juridike të ashtuquajtura institute
juridike, me ndihmën e të cilëve e drejta vendos lidhje me realitetin
shoqëror. Shembull si institute juridike janë: instituti agjent juridik
(përfaqësues) dhe kompetencë.
386
6.2. NOCIONI SUBJEKT I SË DREJTËS

Subjekt i së drejtës mund të jetë çdo qënie që të drejtën pozitive e
konsideron si të aftë të jetë mbartës i të drejtave dhe detyrimeve juridike
të caktuara subjektive. Çdo qënie njerëzore që e ka aftësinë e tillë, është
person në kuptimin juridik të fjalës. Vetëm në atë rast personat fitojnë
kuptim juridik dhe vetëm në atë kuptim marrin legjitimitet juridik për
personalitetin e tyre juridik.232
Me nocionin subjekt i së drejtës i cilësojmë mbartësit e të drejtave sub-
jektive dhe të detyrimeve juridike. Raporti juridik nuk mundet as të mendohet
pa ekzistencën e subjekteve të së drejtës, përkatësisht persona fizik dhe
juridik. Që këtu del që subjekti i së drejtës është elementi më i rëndësishëm i
raportit juridik. Që të mundin individët dhe bashkësitë e tyre të marrin pjesë
në marradhëniet juridike duhet të jenë të aftë të jenë mbartës i të drejtave
dhe detyrave ose detyrimeve të njohura nga rregulli juridik.
Subjekte juridike janë persona mbartës të të drejtave dhe dety-
rimeve në qarkullimin juridik. Subjekt i së drejtës është person individual
apo kolektiv i caktuar, i cili mbi bazën e dispozitave të të drejtës pozitive
hyn në marradhënie juridike me person tjetër në kuadrin e autorizimeve të
veta juridike dhe detyrimeve juridike.
Njeriu në vetvete është subjekt i së drejtës. Nocioni Njeri dhe no-
cioni subjekt juridik nuk janë sinonime, sepse as historikisht, as orga-
nizativisht nuk përputhen. Me subjekt të së drejtës duhet të nënkuptohet
çdo person të cilin e drejta e autorizon me diçka, bën diçka në dobinë e vet,
me diçka e ngarkon pavarësisht asaj në se personi i tillë disponon
ndërgjegje e vullnet. Për individin të bëhet subjekt i së drejtës duhet që ai
t’i plotësojë kushtet për aftësi juridike.233

6.3. LLOJE SUBJEKTESH TË SË DREJTËS

Kryesisht ekzistojnë dy lloje subjektesh të së drejtës:
î persona fizik;
î persona juridik.
Llojin e parë e formojnë persona fizik ose persona natural, me të cilët
nënkuptohet njeriu si individ. Lloji i dytë janë personat juridik, që quhen
edhe të sajuar, përkatësisht persona moralë (personnes morales), kurse
përfaqësojnë krijesën shoqërore e cila është e përbërë nga persona dhe
232 Shih: Salmond, 1, f. 62
233 Për nocionin e subjektit dhe objektit juridik , shih: V. Kutleshiq, 3, f. 256-261.
387
prona, të cilit I shtohet vetia e personit juridik duke qënë se përfaqëson
tërësi të pandashme.
Historia juridike njeh dhe zgjerim dhe ndërlikim të këtyre dy llojeve
subjekte të së drejtës. Krijuesit e kodeve më të hershme nuk ndaheshin në
këtë, subjektivitetin e formës së dhënë juridike, që përfshin dhe për-
gjegjësi penale, t’ia japin kafshëve. Prandaj, shpesh herë bëhet pyetja: A
është shteti plotësisht liberal të zgjedhë kujt do t’i japë cilësinë e
subjektivitetit juridik ose, është i detyruar që këtë cilësi t’ia japë vetëm
atyre qënieve të cilët, nga natyra e tyre e meritojnë këtë. E saktë është
gjithmonë përgjigja e pjesës së dytë e pyetjes.
Historia, gjithashtu na mëson që shtetet kanë qënë veçanërisht
dorështrënguar në dhënien, përkatësisht legjitimimit, të subjektivitetit
juridik individëve apo organizatave shoqërore. Shumë shekuj skllevërit
nuk posedonin asnjë lloj subjektiviteti juridik, ndërsa subjektiviteti juridik i
gruas deri në gjysmën e shekullit XX ishte i kufizuar dhe më pak i vlefshëm.
Deri më sot, shtete të caktuara, ndodhen në dilemë a duhet dhe kur duhet
të njohin plotësisht dhe pa e dëmtuar, subjektivitetin juridik e të gjithë
pjesëtarëve të bashkësisë politike, pa asnjë dallim. Edhe se sot, kryesisht,
mbaruan dallimet në statusin e personit fizik, ato janë, dhe këto si të
zakonshme në statusin e personit juridik. Në këtë rast shteti asnjëherë nuk
ngul këmbë ta njohë subjektivitetin juridik e gjithë grupimeve shoqërore,
por ngul këmbë ta legjitimojë vetëm subjektivitetin juridik të atyre
grupimeve shoqërore për të cilët mendon që qëllimet dhe veprimtarite e
tyre janë në interes të shtetit.
Duket se në njohjen, kufizimin, e deri dhe shkurtimin e subjektivitetit
juridik, shtetet nuk udhëhiqen me liri të plotë të zgjedhjes ose kalkulimit të
thjeshtë të interesave të veta. Gjithnjë ka ekzistuar ndonjë vlerësim,
ndonje shabllon për zgjedhje, që përcaktohet nga vetë natyra e shtetit,
dhe i cili gradualisht sqarohej dhe përhapej. Në anën e vet më të mirë,
shteti ekziston për të mirën e përgjithshme, prandaj duhet të realizojë një
fushë të qetë për jetë të qetë dhe të sjellë zhvillim të mirqënies së gjithë
pjesëtarëve të vet, kurse konfliktet dhe mosmarrëveshjet mes tyre t’i çojë
në nivelin më të ulët të mundshëm. Kjo duhet të kihet parasysh edhe në
dhënien dhe legjitimimin e subjektivitetit juridik. Ai së pari duhet të njihet
nga çdo individ, si qënie morale, në kuptimin e vërtetë të fjalës.Pastaj
duhet t’i jepet secilës ide të organizuar, secilës lidhjeje e cila në mënyrë të
qëndrueshme bashkon një numër të caktuar individësh, si përmbajtje e
përbashkët e shpirtërave të tyre dhe synimit të përbashkët të vullneteve
të tyre, por nën një qëllim- idetë dhe lidhjet e tilla të jenë në themel me
lirinë e veprimit dhe zhvillimit të çdo pjesëtari të shtetit.
388
6.3.1. Person fizik - nocioni

Person fizik është para se gjithash, individ të cilit e drejta pozitive i
jep mundësi të jetë mbartës i të drejtave subjektive dhe detyrimeve
juridike. Baza e këtij subjektiviteti gjëndet në natyrën njerëzore, kurse
para se gjithash, në faktin që njeriu disponon vullnet të lirë, e prej këndej,
mund të jetë dhe mbartës i të drejtave, detyrimeve dhe përgjegjësive.
Një kohë të gjatë çdo njeri nuk llogaritej si subjekt i së drejtës, por
vetëm ai që, siç përmend e drejta romake, kishte status përgjegjësie. Për
shembull skllevërit nuk e kishin atë status, prandaj llogariteshin si sende, e
jo si persona. Në vendet kristiane, deri në shekullin e XX zbatohej rregulli
që thotë: personat që do të bëhen murgj dhe do të shkojnë në manistire
mund të përjetojnë “vdekje civile”, kurse prona e tyre bëhet objekt i
trashëgimisë, njëlloj sikur të vdisnin. Gjithashtu, në disa ligjshmëri, për-
caktohej që personat e dënuar me skllevëri të përjetshme mund të
përjetojnë vdekje civile.
Individi fiton aftësi juridike ( subjektivitet juridik) në momentin e
lindjes, kurse mbaron me vdekjen e tij. Lindja përfaqëson një fakt juridik i
cili nënkupton shkëputje të plotë të foshnjës nga mitra e nënës dhe ky mo-
ment fillon numërimin e subjektivitetit juridik të njeriut. Dmth, që të
ekzistojë një person fizik si subjekt i së drejtës, ai duhet t’i plotësojë këto
dy kushte:
î të ketë lindur i gjallë;
î të jetë formë njeriu.
Dallojmë dy lloje aftësish të personit fizik:
î aftësi juridike;
î aftësi veprimi
Aftësia juridike është aftësi e personit juridik si subjekt i së drejtës,
të jetë mbartës i të drejtave të caktuara subjektive. Te aftësia juridike
hasim institucionin fiksion juridik, që është një gjendje e tillë në të drejtën,
kur një gjë jo e vërtetë, në mënyrë jo të saktë ose joekzistente llogaritet si e
vërtëtë, ekzistuese ose e saktë dhe anasjelltas.
Aftësia vepruese është aftësia e personit fizik, si subjekt i së drejtës,
të mundet me veprimet e veta aktivisht të marrë pjesë në qarkullimin
juridik, të krijojë, të ndërpresë ose të ndryshojë raporte juridike (aftësi të
shprehë vullnet për realizimin e një interesi të vetin të garantuar juri-
dikisht). Për të fituar aftësi veprimi të gjitha ligjshmëritë pozitive në botë
parashikojnë një kufi të caktuar moshe për fitimin e kësaj lloj aftësie. Ky
kufi, në shumë ligjshmëri, është i ndryshëm. Egzistojnë ligjshmëri në botë

389
që parashikojnë plotësimin e njëzetë, e deri e më shumë vitesh moshe si
kusht që personi fizik të fitojë aftësi veprimi. Te ne ky kufi është përcaktuar
në moshen tetëmbëdhjetë vjeçare.
Llogaritet që çdo person që plotëson tetëmbëdhjetë vjet është i
pjekur mjaftueshëm dhe i ndërgjegjshëm për veprimet e veta, për këtë
arsye e drejta jonë i njeh statusin e subjektit aktiv juridik ose i aftë për
veprime juridike.
Ekzistojnë dy përjashtime: në rastin e parë e drejta e përcakton më
parë kufirin e parashikuar se mosha tetëmbëdhjetë vjet, kurse në rastin e
dytë ai kufi moshe spostohet mbrapa. Në rastin e parë kemi punë me
institutin emancipim ose njohje e aftësisë veprimi të kufizuar. Emancipim
është fitimi i aftësisë aktive të personit fizik edhe para plotësimit të
minimumit të parashikuar ligjerisht të moshës për fitimin e aftësisë
juridike.
Mundësia për fitimin e aftësisë veprimi të kufizuar sipas moshës së
personave është shkallëzuar në mënyra të ndryshme. Personat e moshës
nga 10 deri 14 vjet e drejta i trajton si të mitur, nga 14 deri 16 vjet
llogariten si të mitur më të rinj, kurse nga 16 deri 18 vjet llogariten si të
mitur më të vjetër.
Përveç aftësisë juridike dhe vepruese, personi fizik si subjekt i së
drejtës mund të disponojë dhe aftësi të tjera, siç janë: aftësia politike,
delikuente dhe aftësia procesive-juridike.
Në rradhën e personave fizik hyjnë:
î qytetarët;
î personat më dyshtetësi (bipatridë) ose person me shumë
shtetësi (polipatridë);
î personat pa shtetësi (apatridë);
î të huaj.

6.3.2. Person juridik- nocioni

Person juridik është shuma e disa personave fizikë të cilët u
bashkuan mbi bazën e dispozitave juridike, të realizojnë ndonjë qëllim të
përbashkët. Në këtë kuptim, mbartës i subjektivitetit është një grup
individësh, por jo çdo individ më vete. Cilët dhe çfarë persona juridik do të
ekzistojnë në një shtet nuk i është lënë rastësisë, as vullnetit të
themeluesve të personit juridik, por për këtë shprehimisht dhe për çdo
rast konkret më vete vendos shteti, përkatësisht një organ kompetent. Që

390
të dalë një person juridik, duhet të ekzistojnë këto kushte: qëllimi,
antarsimi, organet, mjetet, statuti, unitet dhe identitet.
Përkufizimi i sjellë më lart është përkufizimi më i përgjithshëm për
personin juridik, megjithatë, shpesh herë, te disa teoricienë juristë,
nocionin “person juridik” mund ta hasim dhe te nocionet: “ person artifi-
cial”, “person konvencional” etj., por të gjithë këto nocione, në ndonjë
mënyrë, aludojnë në diçka që në thelb është e njëjta. Kështu për shembull,
Tomas Erskin Holland, personin juridik e përkufizon si shuma e pronave
ose grup i personave fizik që sipas ligjit janë të përshtatshëm për
mbartjen e të drejtave të caktuara dhe përgjegjësive ose me fjalë të tjera,
statusi i tyre përcaktohet nga ligji.234 Nga ky përkufizim mund të vërrejmë
që shuma e pronave e grupi i njerëzve paraqiten si dy krijues alternativë, të
cilat, si rregull, shkojnë së bashku, kurse dallohen vetëm sipas theksit,
përkatësisht mbi cilin prej atyre të dyve vihet theksi i veçantë .Në shoqëri,
e dimë që njerëzit janë ata që i bëjnë pronat e tyre, por edhe përgjegjësia
për këto prona është e domosdoshme duke qënë se pa të do të humbiste
gjithë përgjegjësia e personit juridik si e tillë. Prandaj, pronat dhe personat
fizikë konsiderohen si shtyllat kryesore të çdo personi juridik.
Përmendëm që personi juridik mund të haset edhe më emërtimin
“person artificial”, në të cilën karakteri artificial në pamje të jashtme i
personit juridik më së shumti shprehet në ndryshimin mes tij dhe
personave fizikë të cilët e formojnë. Njëri nga teoricienët juridikë i cili
personin juridik e përkufizon si person artificial është Frederik Polok, i cili
thotë që personi juridik është krijim artificial që është mbartës i të drejtave
dhe detyrimeve juridike të caktuara subjektive, të cilin e formojnë një ose
më shumë persona fizikë dhe i cili nuk identifikohet me vetë ato.235
Shpesh herë mund të vijmë në konfrontim dhe habi me nocionet
“person juridik” dhe “ortakllëk” (partneritet). Me një studim më të mirë të
natyralitetit të personit juridik mund të kuptojmë qartë dallimin e tij nga
ortakllëku. Nga pamja duken të ngjashme,por në entitetet e tyre janë
plotësisht të pavarur dhe juridikisht të ndryshme. Ortakllëkun e formojnë
disa individë,të bashkuar mes tyre nëpërmjet njohjes reciproke, besim dhe
miqësi, ndërsa, si shëmbull të marrim shoqërinë aksionere si person
juridik, përbëhet nga një numër i madh individësh, që nuk mund të njihen
mes tyre, as të besojnë njëri tjetrin reciprokisht dhe t’i besojnë punë të
caktuara. Te ortakllëku, pronarë të kapitalit të përbashkët (pronës) janë
vetë ortakët, dhe ndërrimi i vetëm njërit ortak shkakton ndryshim të gjithë
pronës të pasurisë së ortakëve. Në shoqëritë aksionere mund të arrihet në
234 Shih: T. E. Holland, 1, f.96
235 Shih: F. Polok, 1, f. 115.
391
ndërrim, thjesht të të gjithë aksionerëve, dhe më shpesh praktika ka
treguar që në një periudhë të gjatë kohe arrihet te kjo, por ky ndërrim nuk
mund të shkaktojë as ndryshim nominal të kapitalit personal të shoqërisë
aksionere. Kështu, ortakllëku është institut i të drejtës obligative,që, para
se gjithash, vendoset si rezultat i vullnetit të lirë.

6.3.2.1. Kushte kryesore për formimin e personave juridikë
Që një shumë njerëzish të kenë statusin e personit juridik, së paku
duhet t’i plotësojnë këto kushte materiale dhe formale që i përgjigjen.
Kushtet më të rëndësishme materiale, të cilat duhet t’i plotësojë
personi juridik, me qëllim që ta fitojë statusin e vet të ligjshëm, janë këto:
1. Më parë duhet të jetë i konstitiuar dhe i organizuar si krijim i
vetëm, kuadrot e të cilit do të veprojnë si një e tërë në realizimin e
qëllimeve dhe interesave që rendi në fuqi i lejon dhe i mbron. Nuk
bëhet fjalë për asnjë vullnet kolektiv të anëtarëve të vet, por për
vullnet individual të personit fizik (një ose më shumë), të cilin, si
organ ai krijim e përfaqëson. Në këtë rast vetë ngritja dhe
ekzistenca e personit juridik, nuk janë, përveç se në situate të
jashtzakonshme, pasojë e aktit krijues shtetëror, por ato janë
synim dhe veprim i menduar i themeluesve të gjallë dhe antarëve,
të cilët e japin shtytjen kryesore dhe trupin për formimin e tij.
2. Pas formimit dhe konstituimit të personit juridik si krijim i vetëm,
që të njihet subjektiviteti i tij juridik, dhe në këtë mënyrë, personi
juridik të bëhet mbajtës legjitim i të drejtave subjektive dhe
detyrimeve juridike, është e nevojshme të marrë një qëndrim,
përkatësisht të ketë një vizion konkret të caktuar (ide). Vizioni
(idea) një qëllim të përcaktuar konkret, drejt të cilit synon personi
juridik të realizojë dhe i cili i jep një identitet konkret, duke i
përfshirë në këtë dhe emërtimin e tij dhe selinë e tij. E dimë që çdo
person juridik, krahas të gjithave, duhet të jetë edhe person për-
gjegjës, duke llogaritur që mundësia për disponimin e të drejtave
të veçanta subjektive, nënkupton edhe ndërmarrje të detyrimeve
korelative. Kjo është e mundur vetëm duke pasur një ide dhe
fushëveprim të caktuar me qëllim që të mund të kontrollohet
aftësia e brendshme dhe e jashtme e personit juridik.
3. Kushti i tretë të cilin duhet ta plotësojë personi juridik është
pranimi shoqëror i validitetit të qëllimeve dhe rregullimit të
brendshëm të personit juridik. Sipas kësaj, subjektiviteti juridik
mund të njihet në atë grup personash, përkatësisht krijime
392
shoqërore, qëllimet e veprimit të të cilëve kanë një kuptim të
vlefshëm për jetën e njeriut, dhe të cilët në realizimin e atyre
qëllimeve përdorin mjete që janë rentabile dhe të lejueshme.
4. Kushti i katërt, që përfaqëson mbledhje të tre kushteve para-
ardhës, që duhet ta plotësojë personi juridik është disponimi i një
prone që i përgjigjet, pa të cilën nuk ka aktivitet praktik, kurse
veçanërisht përgjegjësi të personit juridik. Ky kusht është mble-
dhje duke qënë se gjatë rregjistrimit të ndonjë personi juridik,
mund edhe të mos kërkohet ky kusht të jetë i plotësuar, në varësi
nga ligji për rregjistrimin e personave juridik në një shtet konkret.

Në përputhje me ligjin për shoqëri tregëtare, shoqëria tregëtare
është shoqërim të dy ose më shumë personave fizik dhe juridik që
investojnë para, sende dhe të drejta në prona që e përdorin për të punuar
bashkërisht dhe bashkërisht e ndajnë fitimin dhe humbjen nga puna.
Shoqëria është person juridik i cili në mënyrë të pavarur dhe në mënyrë të
qëndrueshme kryen veprimtari për realizimin e fitimit. Shoqëria tregëtare
mund të jetë e themeluar edhe nga një person (shoqëri e themeluar nga
një person). Në ligjshmërinë pozitive maqedonase, shoqëria sipas formës,
sido që të jetë veprimtaria e saj mund të dalë si:
1. Shoqëria tregëtare publike;
2. Shoqëri komandite;
3. Shoqëri me përgjegjësi të kufizuar;
4. Shoqëria aksionere dhe
5. Shoqëri komandite me aksione.
393
6.3.2.2 Lloje personash juridik
Në varësi të fushëveprimtarisë dhe rregullimit të brendshëm të
grupit të personave të cilëve u është njohur subjektiviteti juridik, dallojmë
disa lloje personash juridikë. Ndarja më e vjetër e personave juridikë është
ajo që i ndan në :
î persona juridikë personal
î persona juridikë kapitalë.
Në persoant juridikë personal futen, numërohen, ata persona
juridikë themelimi i të cilëve bazohet mbi tërësinë e personave fizikë që
janë bashkuar për integrimin ose për arritjen e ndonjë qëllimi konkret të
caktuar të përbashkët. Persona juridikë kapitalë themelohen mbi bazën e
pronës, përkatësisht shumës së të mirave të cilat jënë destinuar ose të
premtuar për realizimin e ndonjë qëllimi. Këta persona juridikë kanë
vetëm një ose më shumë themelues, por pastaj nuk kanë antarë por vetëm
shfrytëzues.
Në kuptimin më të përgjithshëm ekzistojnë dy lloje personash
juridikë:
î të karakterit privat-juridik, përkatësisht kanë autorizime pronësie;
î të karakterit publik-juridik me autorizime për kryerjen e
pushtetit shtetëror.
Në të drejtën më shpesh flitet për këta dy lloje personash juridikë:
shoqëri ose shoqata dhe institucione.
Shoqëritë ose shoqatat janë persona të tillë juridikë në të cilat
antarët, të cilët janë akoma shtylla kryesore dhe organizatorë të këtyre
personave juridikë, janë të lidhur ngushtë mes tyre. Ata, para se gjithash
realizojnë qëllime që janë në dobi të antarsisë së tyre.
Institucioni, në ndryshim nga shoqëria apo shoqata është mjaft më i
veçuar nga njerëzit, kështu që ekziston pavarësisht prej tyre. Institucioni,
si rregull nuk ka antarësinë e vet.
Si pjesë e personave juridikë, ose si përson i veçantë juridik, që
shumë shpesh përdoret, veçanërisht në fushën e proceseve gjyqsore është
përfaqësuesi. Përfaqësuesi mund të jetë një person i aftë i cili në emër të
një personi fizik jo të aftë ose të një personi juridik kryen veprime të
caktuara juridike. Përfaqësuesi vepron në emër të personit të përfaqësuar,
kështu që në lidhjen e çdo veprimtarie juridike, për subjekt të veprës
juridike do të konsiderohet personi i përfaqësuar, por jo përfaqësuesi i tij.
Si rregull në rolin e përfaqësuesit dalin avoketërit dhe noterët.

394
6.4. TË DREJTAT SUBJEKTIVE DHE DETYRIMET E SUBJEKTEVE
JURIDIKE

Mes subjekteve të së drejtës, siç theksuam në kapitullin paraardhës,
ekzistojnë marradhënie juridike të caktuara përgjegjëse, të cilat përbëhen
nga të drejta dhe detyrime korelative subjktive,
Të drejtat subjektive dalin si fuqi, përkatësisht autorizime,236 që
rregulli juridik u jep në dispozicion personave të caktuar, për realizimin e
vullnetit dhe interesave të tyre personale, kështu që personat e tjerë nga
diçka do të abstenojnë ose do të mundin të përmbahen. Çështja për
korelacionin mes të drejtave dhe detyrimeve subjektive është pyetje që
është bërë dhe, në ndonjë mënyrë në miniaturë është zgjidhur gjatë gjithë
shekullit të njëzetë. Kështu, sipas një pikpamjeje të Xhon Salmond, nuk
mund të ekzistojë e drejta subjektive në një anë, pa detyrime përgjegjëse
në anën tjetër, as detyrimet nuk mund të ekzistojnë pa të drejtat
korelative subjektive, siç nuk ka burrë pa grua, as baba pa fëmijë. Duke
qënë çdo detyrim duhet të jetë detyrim ndaj ndonjë personi ose një grupi
personash , që disponon të drejta subjektive përgjegjëse. Dhe anasjelltas,
çdo e drejtë subjektive mund të jetë e drejtë ndaj ndonjë personi apo grupi
personash, të cilët njëherësh janë dhe subjekte të detyrimit. Prandaj çdo e
drejtë subjektive, njëlloj si dhe detyrimi, përfaqëson lidhje juridike të
caktuar, e cila mes dy a më shumë personave vendos raport juridik.237

236 Me autorizim më shpesh nënkuptohet aftësi, përkatësisht fuqi e dhënë nëpërmjet të
rregullave juridike një personi të caktuar ose një grupi personash, me qëllim që
nëpërmjet të interesave të veta të vullnetshme të mundin t’i zëvendësojnë të drejtat,
detyrimet, përgjegjësitë dhe raportet e tjera juridike, pavarësisht në cilën
kompetencë ndodhen.
237 Shih: Salmond, 1, f. 220.
395
Të drejtat dhe detyrimet subjektive më shpesh realizojnë të ashtu-
quajturat fakte juridike. Kështu, për shembull, marrëveshja për shitblerje
vendos raport të tillë mes të drejtave dhe detyrimeve të marrëveshjes të
blerësit dhe shitësit. Për këtë lloj të veçantë të marradhënieve mes fakteve
juridike dhe reprekurset e tyre juridike, formohet një shprehje e re e
quajtur kauzalitet juridik. Kauzaliteti juridik dallohet nga ai natyror dhe
nuk ka asgjë të përbashkët me zinxhirin metafizik të shkaqeve dhe
pasojave në kuptimin e tyre të zakonshëm. Që këtu, pasojat e menduara
juridike (konkretisht te marrëveshja e shitblerjes) në disa raste dallohen
nga pasojat reale te cilat të shpien vetë palët e marrëveshjes.238
Dmth, reciprociteti dhe dhe pandashmëria e të drejtave dhe
detyrimeve subjektive, para se gjithash, janë veti kryesore të të drejtës
subjektive të subjekteve juridike. Në se mund të merret me mend një
detyrim i vetëm i një personi konkret pa të drejtën korelative subjektive të
ndonjë personi tjetër, atëherë në asnjë mënyrë nuk mundet të bëhet fjalë
për të drejtë subjektive. Por detyrimi, në vetvete nuk është premisë e
mjaftueshme për ekzistencën e të drejtave subjektive përgjegjëse në anën
tjetër, këtu është e domosdoshme të fillojë zbatimi i sanksionit konkret
për shkeljen e atij detyrimi, i cili mund të gjendet në duart e titullarit të të
drejtave subjektive. Kështu, për shembull, përsëri te marrëveshja e shit-
blerjes, krijohen të drejta konkrete subjektive dhe detyrime, dhe në se
ndonjëra nga palët e marrëveshjes nuk do ta kryejë detyrimin e saj, vjen
përdorimi i sanksionit, i cili në emër të rendit juridik, e shqipton, dhe po të
jetë nevoja, e ekzekuton me detyrim instanca kompetente gjyqsore.

6.4.1. Elemente të të drejtës subjektive

Çdo e drejtë subjektive përbëhet nga pesë elementet kryesore që
vijojnë:
î personi që është subjekt, përkatësisht titullar i një të drejte të
caktuar dhe i cili me vullnetin e tij disponon atë të drejtë;
î objekt mbi të cilin, në shumë raste, një e drejtë e caktuar
ekzekutohet;
î veprimi ose mosveprimi në dobi të subjektit të së drejtës;
î përsoni i cili si subjekt i detyrimit korelativ është e detyruar të
bëjë diçka ose të heqë dorë nga diçka (të duroj);

238 Shih: K. Olivekron, 1, f
396
î baza juridike e të drejtës së caktuar që përmbahet në aktin
përgjegjës, te fakti juridik ose rasti, mbi kurrizin e të cilit subjekti
e fiton të drejtën subjektive.239
Raporti reciprok mes këtyre elementeve mund të vërrehet, për
shembull, te testamenti. Të supozojmë që ai që bën testamentin i ka lënë
trashëgimtarit të vet disa piktura të shtrenjta të ruajtura në kasafortë.
Trashëgimtari në këtë rast është subjekt i së drejtës, pikturat e shtrenjta
janë objekt i së drejtës, ruajtja e pikturave në favor të trashëgimtarit është
veprim, ekzekutuesi i testamentit është subjekt i detyrimit dhe, së fundi,
vetë testamenti është bazë juridike. Që këtu, e drejta subjektive e
trashëgimtarit është e trefishtë dhe përfaqëson:
î të drejtë ndaj një personi të caktuar si subjekt të detyrimit;
î të drejtën e veprimit të caktuar (dorëzimi i pikturave artistike);
î të drejtën e pikturave, si objekt i së drejtës.
Në se do të ndiqnim procedurën e Hartit, mund të vërtetojmë që
shprehja: ”Personi A ka të drejtë” është e saktë në se janë plotësuar këto
kushte:
î po të ekzistojë sistemi juridik;
î në se sipas rregullave të atij sistemi, ndonjë person tjetër B, në
raste që kanë ndodhur, është i detyruar të bëjë diçka ose të mos
kryejë;
î Në se ekziston rregulli juridik që detyrimi i përmendur është
kryer në varësi nga zgjedhja të cilën e bën personi A ose ndonjë
person tjetër, i cili është autorizuar të veprojë në emrin e tij,
kështu që personi B është i detyruar të kryejë ose të abstenojë
nga diçka, vetëm në se personi X do të zgjedhë kështu ose, në
mënyrë alternative, vetëm në se personi X nuk do të bëjë
zgjedhje tjetër.
Në këtë rast, kushti më i rëndësishëm ose mbielemnt është,
gjithsesi, liria e zgjedhjes e subjektit të së drejtës. Kjo është ajo veti e
përbashkët, e cila i lidh të gjithë elementet e ndryshëm të të drejtës
subjektive.240
Një analizë mjaft të rëndësishme të përmbajtjeve të mundshme të
të drejtës subjektive ka dhënë dhe juristi amerikan Hofeld, i cili për këtë ka
përdorur dhe rezultatet që kishin arritur paraardhësit e tij, duke filluar nga
Xhon Ostin, e deri te Xhon Sallmond. Raportet juridike që dalin nga

239 Elementi i pestë futet nga Salmond si element i zakonshëm i quajtur titullus, në
veprën e vet “Sallmond për jurisprudencën”, f. 221.
240 Shih: H. L. A. Hart, 1, f. 35-36.
397
përgjegjësia e së drejtës subjektive, janë ndarë, sipas Hofeld në katër lloje.
Në këtë rast, nëpërmjet të personave të supozuar A dhe B, do të kishim
këto raporte juridike:
1. Detyrim i personit B ndaj personit X, personi i dytë mund të
shprehet me fjalët :”Ti mund ( A ka të drejtë për diçka ose ka të
drejtë të kërkojë diçka);
2. Liri e personit A të bëjë diçka në raport me personin B, që shprehet
me fjalët: “Unë mund ( A ka liri ose privilegj);
3. Liri e personit A të mund ta ndërrojë gjendjen juridike të personit
B, të shprehur me fjalët:” Unë mundem” A ka autorizim);
4. Pafuqia e personit B ta ndryshojë gjendjen juridike të personit A,
personi i dytë mund t’i drejtohet të drejtës, me fjalët: “Ti nuk
mundesh “ ( A ka imunitet, liri)241
Në të folurën e zakonshme, këto katër lloje raportesh juridike, për-
caktohen me fjalë të njëjta “e drejtë subjektive”. Kjo mund të justifikohet
vetëm, siç bëri Harti, nëpërmjet të rrethanës e cila në të gjitha rastet,
rregulli juridik e njeh lirinë e zgjedhjes të subjektit të së drejtës, pa-
varësisht në se bëhet fjalë për pasoja negative apo pozitive për vetë
rregullin juridik.
Hofeld vazhdoi edhe më tej me analizën e vet, dhe të gjitha këto
forma të ndryshme juridike i bashkoi në çifte polare, sipas kriterit për
korelacion, përkatësisht kriterit për kundërthënie. Kështu, sipas tij,
korelatë juridik do të ishin këta:
î e drejtë- detyrim;
î liri – mosekzistencë e së drejtës;
î autorizim – përgjegjësi;
î imunitet – pafuqi;
Ndërsa, kundërthëniet juridike do t’i formonin këto korelacione:
î e drejtë – mosekzistencë e së drejtës;
î liri – detyrim;
î autorizim – pafuqi;
î imunitet – përgjegjësi.242

241 Shih: R. V. M. Dijas dhe G. B. J. Hjus, 1, f. 257.
242 R.V. M. Dijas dhe G.B. J. Hjus,1, f. 258-276.
398
6.4.2. Lloje të drejtash subjektive

Të drejtat subjeitive mund të ndahen në mënyrat më të ndryshme,
në varësi nga matësit që merren parasysh gjatë vetë ndarjes. Në se do të
merret parasysh kryerja e detyrimeve që është kompatibile e të drejtës së
dhënë, të drejtat subjektive mund të ndahen në: të përsosura dhe të
papërsosura.
1. Të drejta subjektive të përsosura (të pakryera) janë ato të drejta
që për korelat kanë detyrimin e kryer, i cili jo vetëm që është
përcaktuar me ligj dhe në mënyrë legjitime, por aparati shtetëror
për detyrim fizik, mund të detyrohet të detyrojë me force kryerjen
e tij. Ekzekutimi i detyrimit nuk mund të detyrohet në se subjekti i
së drejtës nuk ka në dispozicion disa mjete juridike, veçanërisht
nga pjesa e së drejtës qytetare dhe penale (për shembull, padi,
retrospektivë, dëmshpërblim , penalizim i delikuenteve etj.).
2. Të drejta subjektive të papërsosura (të pakryera) janë ato të
drejta që si korelat kanë detyrimin e njohur legalisht, më shpesh të
përcaktuar me ligj, por ekzekutimi i tij nuk mund të detyrohet me
forcë nëpërmjet të aparatit shtetëror për detyrim fizik. Në raste të
tilla, subjekti i së drejtës disponon të drejtën subjektive, por për
arsye të disa pengesave ligjore (për shembull, mungesë forma-
litetesh, kalimi i afatit të caktuar etj.), nuk mund të përdorë ndonjë
lloj mjeti juridik, që për aparatin shtetëror për detyrim fizik do të
përfaqsonte një alarmim të veçantë.
Me rëndësi vitale për teorinë juridike është ndarja e të drejtave
subjektive, e cila bazohet mbi ndryshimet në natyrën e tyre (përkatësia),
dmth, nga detyrimet korelative- ndarja në absolute dhe relative.
E drejtë subjektive absolute është ajo e drejtë e cila nganjëherë
haset dhe me emërtimin e drejtë subjektiv real, që për korelat ka detyrim
që i përket një numri të pacaktuar më parë personash ose të gjithë
personave të tjerë. Në këtë mënyrë, e drejta subjektive absolute ndikon
mbi të gjithë.
E drejta subjektive relative është ajo e drejtë që për korelat ka
detyrim të drejtuar te një numër të konkretizuar personash, dhe që këtu,
kjo e drejtë subjektive vepron në anë të njohura që më parë.
Si shembull për të drejtën absolute është e drejta e pronës, që
qëndron në të drejtën e pronarit të mundet nga të gjithë personat e tjerë
të kërkojë që të mos e pengojnë gjatë realizimit të së drejtës që e dis-
ponon- liri e disponimit me një numër të njohur objektesh. Detyrimi që bie

399
mbi personat e tjerë, në vetvete është negativ dhe qëndron në abstenimin
nga çdo lloj akti ose veprimi, që do ta shkelte dinjitetin e së drejtës së
pronarit. Por, në se objekti konkret, të supozojmë shtëpi, pronari e ka
lëshuar me qera, atëherë e drejta e tij ndaj asaj qeraje bëhet e drejtë rela-
tive (obligative) duke qënë se subjekti i detyrimit korelativ është vetëm
qeramarrësi. Gjatë kësaj, detyrimi i qeradhënies është pozitiv dhe qën-
dron në pagimin e qerasë, por nganjëherë kjo nënkuptohet edhe si nega-
tive, siç është abstenimi nga çdo lloj sanacioni, me të cilën dëmtohet ose
pakësohet vlera e shtëpisë së marrë me qera.
Nganjëherë ndodh që detyrimi që i përgjigjet të drejtës absolute,
nuk është vetëm një detyrim, por një shumë e panumërt detyrimesh, nga
të cilat secila ngarkon vetëm një antar të bashkësisë juridike. E drejta abso-
lute mund të zbërthehet në një shumicë të drejtash relative të veçanta, aq
sa secilës prej tyre i përgjigjet një detyrim i caktuar. Ky është gjykim dhe
tezë e Hofeld, që edhe se është voluminoze, nuk është e theksuar në
mënyrë të përgjithshme. Thelbi i të drejtës absolute qëndron në atë që
është e drejtë e drejtuar te një numër të pacaktuar personash, kurse e
drejta relative, gjithnjë nënkupton sjellje ndaj një personi ose personave të
përcaktuar saktë.243
Dallimi mes të drejtave absolute dhe relative nuk qëndron në të
drejtën, por ato dallohen nga aspekti i zbatimit, qoftë për lirinë, auto-
rizimin e imunitetin. Kështu, liria e fjalës është e drejtë absolute e të
gjithëve, kurse liria e trashëgimisë është e drejtë e një personi të caktuar,
përkatësisht pronarit të pronës. Në të njëjtën mënyrë mund të thuhet se
edhe autorizimi për të ofruar dicka është autorizim absolute, duke marrë
parasysh faktin se oferta u drejtohet një numri të pacaktuar njerëzish,
kurse pranimi i asaj oferte do të thotë autorizim relativ, sepse është në
dispozicion të një personi, perkatësisht të- ofruesit.244
Një ndarje tjetër e të drejtës subjektive është në të drejtë pronësore
dhe të drejta personale subjektive.
Të drejtat e pronësisë i formojnë ato të drejta vlera e të cilave mund
të shprehet në vlerë monetare ose në karta me vlerë, e në këtë mënyrë e
formojnë edhe vetë pronën e ndonjë personi. Si shembull për këtë lloj të
drejtash subjektive janë të drejtat pronësore mbi pronat e tundshme e të
patundshme, patentat, aksionet, mbi investimet e kapitalit të shoqërisë
tregtare, pagat e punës në firmë e tj. Të drejtat e tjera subjektive i
formojnë të drejtat personale, që i përcaktojnë të drejtat dhe sjelljen e
statusit personal të një personi fizik konkret. Shembull për këtë lloj të
243 Shih: Salmond, 1, f. 236
244 Salmond,1,f. 238.
400
drejtash subjektive janë të drejtat e njeriut të lirë, qytetarit, bashkëshortit
ose prindit. Të drejtat personale e përcaktojnë statusin juridik të njeriut
dhe nuk mund të shprehen në çdo lloj vlere monetare.
Duke e parë nga aspekti i realizimit praktik të të drejtave dhe menja-
nimit të dëmtimeve të tyre, të drejtat subjektive mund t’i ndajmë në të
drejta primare dhe sekondare.
Të drejtat primare mund të kenë baza të ndryshme, por kursesi nuk
mund të dalin nga dilikti me të cilin vetë cënohen apo shkelen. Të drejtat
sekondare dalin nga delikti dhe subjekti i të drejtës primare, dhe ato
ofrojnë mundësi për përdorimin të çfarëdo lloj mjeti juridik, me qëllim që
ta nxitin aparatin shtetëror për mënjanimin e shkeljeve dhe kompensimin
e dëmit.

6.4.3. Detyrimi juridik si nocion dhe element i raportit juridik

E dimë që çdo e drejtë subjektive përfaqëson mbështetje aktive ose
durim pasiv të kërkesave të subjektit të së drejtës gjithsesi me kushtin që
kërkesat e tilla të mos i tejkalojnë kompetencat që janë ofruar nga e drejta
subjektive. Kur ndonjëri do t’i jetë nënshtruar një mbështetjeje apo durimi
të tillë është subjekt i detyrimit juridik.
Ndryshimi mes detyrimeve juridike dhe llojeve të tjera të dety-
rimeve duket në shkallën e obligueshmërisë së tyre. Kur mbështetja e tillë,
përkatësisht durim, pritet vetëm nga mendimi publikdhe nga individët, që
e ndajnë mendimin e tillë, bëhet fjalë për detyrim moral. Në se, me
kërkesë të subjektit të së drejtës, mbështetja e tillë, përkatësisht durim i
tillë mund të realizohet me monopolin, atëherë bëhet fjalë për detyrim
juridik.Në këtë rast, detyrimi juridik i imponimit shtetëror mund të dallo-
het nga përdorimi i forcës, e cila nuk është e bazuar dhe nuk del nga
autoriteti shtetëror. Korelat i forcës superior është gjithmonë kërcënimi
me përdorimin e forcës. Pandani (çifti) i të drejtës morale, që bazohet në
mendimin publik dhe vetëdijen individuale është obligimi moral. Ana e
kundërt e të drejtës ligjore (subjekitive) është obligimi juridik.
Me detyrim më shpesh nënkuptohet veprim i dikujt, lëshim ose
durim. Përkundrejt detyrimit qëndron sanksioni. Krahas veprimit pozitiv,
detyrimi shpesh herë përfshin edhe abstenim nga disa veprime. Shembull i
tillë është, të themi, detyrimi për të shërbyer në ushtri, detyrimi për
ruajtjen e sekreteve të shërbimit ose të tjera të dala nga puna etj.

401
7. ZBATIMI I SË DREJTËS

7.1. REALIZIMI I SË DREJTËS – NOCIONI DHE FORMAT
Krahas miratimit të ligjeve ose akteve të tjera normative-juridike, me
rëndësi në jetën tonë të përditshme është dhe realizimi i tyre. Çështje
kryesore është çfarë, në fakt përfaqëson realizimi i së drejtës dhe në cilat
forma mund të paraqitet? Egzistojnë një numër i madh veprash shkencore,
dhe të gjitha ato në mënyra nga më të ndryshmet i qasen kësaj çeshtjeje,
me çfarë zmadhohet dhe spektri i përgjigjes së tij. Prandaj, në një moment
flitet për realizimin e së drejtës si një proces i caktuar, të kushtëzuar rreptë
të realizimit të dispozitave juridike, si imponim i dispozitave të tilla në
sjelljen e njerëzve. Me fjalë të tjera, realizimi i së drejtës shqyrtohet si
inkorporim i dispozitave juridike në veprimet e njerëzve si detyrime, të
cilat në formën më të përgjithshme shprehen nëpërmjet të normave
juridike, të cilat, siç shpjeguam në kapitullin për normat juridike, përfa-
qësojnë një fenomen konkret të procesit të rregullimit juridik.245
Në një moment tjetër, realizimi i së drejtës shumë pak shqyrtohet si
proces ose fenomen i brendshëm në procesin e rregullimit juridik. Trajto-
het si rezultat përfundimtar i procesit të tillë. Nga ky aspekt, realizimi i së
drejtës përcaktohet si arritje e një përgjegjësie të përsosur mes dispozitës
së normës e cila kërkon të kryhet ose të abstenohet nga kryerja e ndonjë
procedure dhe shumës së fakteve së veprimeve vijuese.246
Nga aspektet e përmendura më parë të shqyrtimit të realizimit të së
drejtës, mund të nxirret një përcaktim më i përgjithshëm i realizimit të së
drejtës, me të cilin nënkuptohet realizim faktik i dispozitave juridike në
sjelljen e subjekteve. Realizimi i së drejtës, në vetvete përfaqëson një anë
të domosdoshme në jetën e përditshme, ose realizim i së drejtës, pa të
cilin e drejta e humbet kuptimin e vet. Prandaj, që në kohën e tij Mon-
teskje theksoi: “Kur unë udhëtoj në cilin do vend, une nuk shikoj se si janë
aty ligjet, por shoh si është realizimi i tyre.” Me këto fjalë vërtetohet e
vërteta e vjetër: “Realizimi i ligjeve më shumë i prek njerëzit, se sa dispo-
zitat ligjore të tyre, që mund të jenë të mirë në letër, por joefektive në
realizimin e tyre”.247
245 A. S. Pigollkin , 1, f. 282.
246 N. A. Kataeva dhe V.V. Llazarev, 1, f. 347.
247 Për zbatimin e së drejtës më gjerë shih: R.D. Llukiq, B.P. Koshutiq, dhe D.M. Mitroviq,
1, f. 469-490.
402
Ndryshimet e raporteve shoqërore, degët e së drejtës dhe instru-
mentet e rregullimit juridik, të mbështeturë me detyrime juridike në aktet
juridike, e kushtëzojnë edhe ndryshueshmërinë e formave të realizimit të
së drejtës. Kriteri më i mirë për klasifikimin e formave të realizimit të së
drejtës është varësia nga karakteri i veprimit të subjekteve të së drejtës.
Në varësi të këtij kriteri, kryesisht ekzistojnë katër forma kryesore të
realizimit të së drejtës:
î përdorimi (realizimi) – shprehet nëpërmjet të realizimit të të
drejtave subjektive, me ndërmjetsinë e të cilave personat i plo-
tësojnë interest e tyre dhe me vetë këtë arrijnë mirëqënie të
caktuar. Shembull klasik për një formë të tillë të realizimit të së
drejtës për arsimim, që realizohet nga ana e subjekteve të së
drejtës. Në këtë rast bëhet fjalë për formën e realizimit të së
drejtës nga ana e organeve shtetërore dhe organeve dhe orga-
nizatave të tjera, që janë pjesëmarrës në raportet juridike, që
veprojnë në përputhje me kushtetutën e tyre, ligjeve dhe akteve
të tjera, që ua përcaktojnë statusin e tyre, dhe në atë mënyrë me
devotshmëri duhet t’i realizojnë funksionet e tyre;
î plotësimi (përmbushje) - në kuptimin e përmbushjes së dety-
rimeve të përcaktuara në mënyrë decizive në normat juridike
(ligjet) dhe në interes te anës qeverisëse. Në këtë mënyrë, në
përputhje më të drejtën e punës, administrata e ndërmarrjeve
është organizatë që është e detyruar t’u japë të gjithë të punë-
suarve dhe nëpunësve pushim vjetor, e në këtë rast tua ruaj
vendin e punës dhe t’u sigurojë pagë mesatare. Plotësimi i
detyrimeve në rrugën e përmbushjes së veprimeve të caktuara,
në shumë raste identifikohet me abstenimin nga plotësimi i
njërit apo veprimit tjetër. Përmbushja, pavarësisht nga ajo së në
ç’rrugë arrihet , në forcën e veprimeve ak tive ose abstenimi prej
tyre, nëpërmjet të mosveprimit, gjithnjë është e lidhur me
krijimin e detyrave obliguese në jetën e përditshme;248
î respektimi - nënkupton ekzistencën e normave juridike që
urdhërojnë ndalime, nga të cilat çdo person është i detyruar të
përmbahet, aktivitete të kundërta me ndalimet. Si shembull
mund të shërbejë përmbushja e normave penale-juridike nga
ana e subjekteve dmth. moskryerje vjedhjesh, sulme kusarësh,
tregëti e ndaluar dhe delikte të tjera. Roli dhe rëndësia sociale e
kësaj forme të realizimit të së drejtës mund të përmblidhet në
atë që nuk lejon ekzekutimin e një veprimi, që jo vetëm që
248 A. I. Dvorjak, 1.
403
vendos rregull në shoqëri dhe në shtet, por edhe e edukon
individin. Mbështetja te detyrimet kudo dhe gjithnjë ka karakter
pasiv, e jo karakter aktiv, duke qënë se realizimi i tij nuk arrihet
nëpërmjet kryerjes së veprimeve active nga ana e subjekteve
juridike, por arrihet në saj të përmbajtjes nga kryerja e vepri-
meve të ndaluara me ligj;
î zbatimi - përfaqëson veprimtari të autorizuar të organeve
kompetente.

7.2. NOCIONI DHE RËNDËSIA E ZBATIMIT TË TË DREJTËS

Në teorinë e së drejtës, çështja për përdorimin e së drejtës nxjerr një
numër të madh pyetjesh të hapura. Për shembull: të gjitha vjedhjet të
kualifikuara sipas të njëjtit nen të Kodit penal, megjithatë nuk janë të
njëjta. Çdo rast ka karakteristikat e veta të veçanta, individuale dhe
specifike (të vlerës, të hapsirës, të kohës etj.) Kjo do të thotë që në raportet
juridike, subjektet juridike janë vendosur në mënyra të ndryshme për
shkak të rrethanave të ndryshme që përmëndëm më parë. Për këtë arsye
nuk është e lehtë, e njëjtë, e drejtë dhe gjithnjë e suksesshme që në çdo
rast të veçantë të zbatohet e drejta.
Procesi juridik qëndron në krijimin dhe realizimin249 e së drejtës.
Realizimi i së drejtës zhvillohet në dy plane: interpretim dhe zbatim i së
drejtës. Me zbatimin e së drejtës, në realitet, kontrollohet drejtësia e
normave juridike të sjella, përkatësisht në se ato, nga njëra anë, janë
përcaktuar mirë dhe me to mund të realizohen qëllimet dhe detyrat e
shtetit, dhe nga ana tjetër, në se njerëzit, pa shumë vështirësi dhe për-
pjekje, mund t’i realizojnë në jetën e përditshme. Me këtë do të shihet në
se ato i përgjigjen realitetit objektiv.250 Prandaj nga këto shkaqe shumë
shpesh është e nevojshme të ndërrohen, plotësohen ose të hiqen norma
juridike të vendosura.
Me zbatim të së drejtës nënkuptojmë sjelljen e njerëzve, të sub-
jekteve të së drejtës sipas normave juridike, përkatësisht sipas rregullave
që përmbajnë ato. Vullnetarizmi në ekzekutimin e dispozitave mund të
jetë si rezultat i pranimit të tij të ndërgjegjshëm nga ana e subjektit,
përkatësisht nga bindja e tij që “ atë që e bën është e mirë” dhe ëe “zbatimi
i dispozitës përputhet me interest e tij”, që quhet zbatim autonom i së
drejtës.
249 D. Bajallxhiev, 2, f. 225
250 S. Buxhakoski, 2, f. 12
404
Në të drejtën shpesh ndodh që subjektet të mbahen nga dispozita e
normës juridike, jo sepse janë të bindur në drejtësinë e saj dhe se bëhet
fjalë për qëllimet dhe interesat e tyre, por nga frika e zbatimit të san-
ksionit. Pikërisht, janë të shumta gjendjet kur njerëzit vlerësojnë që është
më mirë të respektohet dhe dispozita që nuk është në përputhje me
interesat e tyre, se sa të shkelet, sepse atëherë, për ta, mund të vijë një e
keqe më e madhe sesa po të respektohet dispozita e normës. Realizimi i
tillë i dispozitave në të drejtën quhet zbatim heteronom i së drejtës.
Zbatimi i së drejtës nuk realizohet vetëm me sjelljen e subjekteve
sipas dispozitave, por edhe me sjelljen sipas sanksioneve. Në thelb, zba-
timi i së drejtës më shumë manifestohet, përkatësisht vihet re në sjelljen e
njerëzve kur zbatohet sanksioni, sepse sjellja sipas dispozitave të normave,
konsiderohet si e natyrshme, sjellje normale. Zbatimi i të drejtës sipas
sanksionit të normës juridike krijohet kur subjekti nuk sillet sipas
dispozitës së normës. Që këtu del që, në ndryshim nga zbatimi autonom i
së drejtës që, në thelb, varet nga vullneti i adresatit juridik, sjellja e
subjektit sipas sanksionit është e detyrueshme, përkatësisht e impo-
nueshme, pavarësisht nga vullneti i tij, për këtë kjo mënyrë e zbatimit të së
drejtës quhet- zbatim i detyrueshëm i së drejtës.
Nga ana tjetër, edhe te zbatimi i detyrueshëm, të zbatimi sekondar i
së drejtës, përkatësisht te sjellja në përputhje me sanksionin mund të
krijohen dy gjëndje. Njera është kur subjekti vet e kryen (ekzekuton)
sanksionin (e paguan dënimin, e kthen borxhin), pavarësisht nga bindja e
tij në drejtësinë e saj. Gjëndja e dytë krijohet kur subjekti nuk sillet
vullnetarisht sipas sanksionit. Në një rast të tillë, shteti, me aparatin e tij
të detyrimit, do ta ekzekutojë sanksionin me imponim, me përdorimin e
forcës do të paguhet dënimi, përkatësisht do të kthehet borxhi ose do të
paguhet kamata etj.
Zbatimi i së drejtës251 është një proces faktik implementimi i nor-
mës në praktikë. Nuk mund të ketë ndryshime, as kufij të dukshëm mes
interpretimit dhe zbatimit të normës juridike. Norma juridike interpre-
tohet me qëllim që norma të jetë zbatuar drejt në rastin konkret. Kjo do të
thotë që interpretimi nuk është i dhënë njëherë e përgjithmonë, por ky
ripërtërihet në çdo rast individual i praktikës që duhet të jetë zgjidhur. Më
tej sipas rregullit nuk ka interpretim të izoluar të normës juridike, kurse
interpretimi të mos jetë i lidhur me zbatimin e normës juridike.
Nga sa thamë më lart del qartë rëndësia e tërësisë së një rendi
juridik: si, në ç’mënyrë dhe me ç’mjete do të zbatohet e drejta. Në fakt, nga
mënyra e realizimit të së drejtës varet drejtpërdrejt dhe realizimi i shtetit
dhe i së drejtës. Vetë zbatimi i së drejtës përfaqëson një proces të ndër-
likuar që kërkon rrethana të përcaktuara saktë dhe parakushte të shumta.
251 S. Gaber, 1, f. 183.
405
7.2.1. Procesi i zbatimit të së drejtës si veprimtari shtetërore

Zbatimi i së drejtës është një nga llojet më të rëndësishme të veprim-
tarisë shtetërore. Zbatimi i së drejtës ekziston paralelisht me veprimtarinë
shtetërore ligjeslative, të mbrojtjes së të drejtës e të çdo lloj veprimtarie
tjetër dhe gjithmonë ka karakter shtetëror-juridik. Kjo do të thotë që aktet
që dalin gjatë zbatimit të së drejtës, gjithmonë janë juridike dhe mos-
plotësimi i tyre sjell me vehte represion shtetëror.
Zbatimi i së drejtës si veprimtari shtetërore-juridike gjithnjë reali-
zohet në një shtet konkret, dhe në literaturën juridike dallohen dy forma të
realizimit të saj: forma operative-ekzekutive dhe forma e mbrojtjes së të
drejtës.
Me formën operative-ekzekutive të veprimit nënkuptohet orga-
nizim i realizimit të urdhërave të normave juridike, të cilat janë rregulluar
pozitivisht me ndihmën e akteve individuale. Si shembull mund të marrim
interpretimet e përgjithshme ligjore të punësimit, sipas të cilës,
konkurenti duhet të paraqesë dokumente legjitime konkrete të caktuara
që kërkohen në vetë konkursin-diplomë për degën që ka mbaruar,
vërtetim për gjëndjen pronësore, certifikatë martese etj.
Me formën e mbrojtjes së të drejtës nënkuptohet një varg veprim-
tarish mes të cilave: mbrojtje e normave juridike nga çdo lloj shkeljeje,
botimin e masave shtetërore për detyrimin e delikuentëve, zbatim të masave
të përcaktuara që më parë të sanksioneve, zbatim të masave të
paralajmërimit ndaj delikuentëve të së drejtës në të ardhshmen dhe të tjerët.
Zbatimi i së drejtës nuk ekziston në formë arbitrare, por del në
fushën e rendit juridik të vendosur ligjërisht saktë. Kjo mund të shikohet
në ekzistencën e procedurave të caktuara në procesin e zbatimit të së
drejtës në organet gjyqsore, administrative, hetimore, ose organe tjera
shtetërore dhe nëpunës zyrtar. Shkalla e detalizimit të rendit të zbatimit të
së drejtës nga organe të ndryshme dhe persona shërbimi, nuk është kudo
e njëjtë. Në organet gjyqsore, në punën e çeshtjeve civile dhe penale, ose
në prokurori, në varësi nga veprimtaria përmbaruese gjithmonë është më
e madhe. Rregulli i të vepruarit të organeve të tilla rregullohet me norma
në pajtim të të drejtës civile-procdurale dhe penale-procduale. Shkalla e
normimit e kompetencave ekzekutive të organeve të tjera shtetërore, për
shembull, organet administrative dhe nëpunësit (personat e shërbimit),
është gjithmonë në nivel më të ulët, në krahasim me organet gjyqsore apo
hetimore. Kjo mund të konkludojë në veprimtarinë komplekse të për-
ditshme të shërbimeve administrative, të cilat në çdo moment duhet t’i
kënaqin kërkesat e njerëzve dhe të kujdesen për shumë punë të tjera
shoqërore.
406
7.2.2. Parimet kryesore të zbatimit të së drejtës

Zbatimi i së drejtës si veprimtari parësore e organeve shtetërore dhe
e përsonave zyrtarë, gjithnjë realizohet sipas një rradhe të përcaktuar
saktë, sipas parimeve të pranuara nga të gjithë dhe të përcaktuara mirë.
Mes atyre parimeve rëndësi më të madhe kanë këto:
î parimi i ligjshmërisë;
î parimi i drejtësisë shoqërore;
î parimi i formimit (dobisë);
î parimi i argumentimit ( i të faktuarit).
Parimi i ligjshmërisë kuptohet si punë e vazhdueshme dhe e rreptë e
organeve shtetërore dhe personave zyrtarë sipas ligjit në procesin e tyre të
veprimtarisë ekzekutive. Për zbatimin e së drejtës, përkatësisht, për
parimin e tyre konkret, G.F. Shersheneviç vuri re që ky është një proces që
lëviz nëpër një rrugë të menduar mirë, pavarësisht nga rezultatet e tij gjatë
zbatimit të tij në një apo në një rast tjetër, dhe sipas tij ky është parimi i
ligjshmërisë i cili më tej i krijon dhe parakushtet kryesore për formimin e
rendit juridik.252 Nevoja e përdorimit të ligjit në veprimtarinë ekzekutive
del si pasojë i: përmbajtjes dhe shpirtit të ligjeve që zbatohen; veprim-
tarinë e organeve ekzekutive dhe zyrtarëve në kuadrin e kompetencave të
tyre; mbështetje e rreptë dhe e vazhdueshme mbi procedurën e vendosur;
pranim i rezultateve nga zbatimi i së drejtës që del nga aktet juridike të
vendosur në formën përkatëse (dekret, vendim, aktvendim, rregullore
etj.).
Parimi i drejtësisë shoqërore tregon një veprimtari të organeve
ekzekutive dhe personave zyrtarë jo vetëm në interes të ndonjë grupi
qytetarësh, por në interes të gjithë shoqërisë. Në kontekstin e këtij
përkufizimi, Shersheneviç, edhe në këtë rast vuri re që normat juridike,
parë nga aspekti historik, dalin si rezultat i luftës klasore dhe gjithmonë
përfaqësojnë interesat e klasës në pushtet, por jo interesat e klasave të
tjera, dhe që zbatimi i normave juridike nga ana e agjentëve të pushtetit,
gjyqsori dhe administrata, parë nga prizmi i drejtësisë shoqërore, aq më
tepër anon nga veprimi i ligjeve në interes të klasës në pushtet.253 Sipas
kësaj, përcaktohet krejt që organet ekzekutive dhe personat zyrtarë, duke
vepruar në interes të rrethit pushtetar, nuk janë të detyruar të udhëhiqen
sipas interesave të gjithë shoqërisë duke përdorur parimin e drejtësisë
shoqërore. Në shtetin ligjor ky duhet të jetë kusht i paprekshëm në
veprimtarinë e tyre.
252 G. F. Shersheneviç, 1, f. 705
253 G. F. Shersheneviç, 1, f. 711
407
Parimi formal në veprimtarinë ekzekutive tregon proces të
evidentimit të kushteve konkrete të zbatimit të një ose një tjetër akti
juridik, kujdes ndaj specifikave të situatës së ndërlikuar në momentin e
sjelljes së vendimit dhe zgjedhjes së variantit më optimal të realizimit të
kërkesave juridike në rrethana konkrete të caktuara.
Parmi i argumentimit të veprimtarisë ekzekutive tregon fenomenin
e plotë të studimit fundamental për njohjen dhe shfrytëzimin e të gjithë
materialeve për rastin konkret dhe marrjen e vendimeve mbi bazën e
fakteve të besueshme, të kontrolluara mirë dhe të padyshueshme. Ky
parim në një mënyrë, sipas vëllimit, ndodhet në themelin e parimeve
paraardhës. Shkelja e këtij parimi gjatë marrjes së aktit ekzekutiv del si
parakusht kryesor për ndërprerjen e tij.

7.2.3. Etapat nga të cilat përbëhet zbatimi i së drejtës

Numri më i madh i veprimeve nga të cilat përbëhet zbatimi i së
drejtës, përkatësisht sjellja njerëzore sipas normës, përbëhen nga veprime
përkatëse trupore, për shembull, veprime, mosveprime, me një fjalë sjellje
trupore.
Në rendin juridik, sjellja e akteve juridikë realizohet sipas një rradhe
të rreptë hierarkike, në të cilin përmbajtja dhe forma e aktit më të ulët
gjithnjë janë përcaktuar (të varur, në përputhje) nga akti më i lartë. Sipas
kësaj, sjellja e akteve më të ulta përfaqëson zbatim të akteve juridike më të
larta. Thënë në mënyrë figurative dhe e shprehur në mënyrë të shkallë-
zuar, kjo duket kështu: mbi bazën e Kushtetutës sillet një ligj, mbi bazën e
ligjit, dekret, vendim rregullore, urdhëresë, aktvendim, kurse mbi bazën e
vendimit vijnë veprime të caktuara trupore dhe fizike: paguhet taksë,
kthehet borxhi, shërbehet në ushtri, shkohet në burg etj.
Nga shkalla e tillë hierarkike të funksionimit të rendit juridik, del
qartë që të gjitha normat juridike drejtohen te sjellja e njerëzve, si subjekte
të sjelljes dhe të gjithë ato realizohen
Me akte materiale, përkatësisht me veprime trupore. Norma
juridike e fundit, më e ulët e cila nuk përcakton sjelljen e një norme juridike
më të ulët, kurse nën të ka vetëm ndonjë akt material, veprim trupor
njerëzor, për shkak të të cilit themi që elementi i fundit, më i ulti në
strukturën e rendit juridik e përbëjnë aktet materiale, dmth veprimet
trupore njerëzore vetëm me ndihmën e të cilëve dhe zbatohen normat
juridike.

408
Më konkretisht, procesi i zbatimit të së drejtës, kryesisht, mund të
ndahet në tri etapa:
1. Vendosja e bazës faktike të veprës;
2. Vendosja e bazës juridike të veprës;
3. Sjellje dhe zbatim i vendimeve të mara për veprën.
Në etapën e parë përcaktohet e vërteta objektive për veprën. Si
rrjedhim, sa më shumë është analizuar gjendja faktike e veprës në mënyrë
të plotë dhe të besueshme, aq më mirë do të jetë i realizuar procesi i
zbatimit të së drejtës. Parë nga ana thelbësore, në këtë rast bëhet fjalë
për: sa është rëndësia juridike e informacioneve që i përkasin veprës
konkrete. Më saktë,vendosja e bazës faktike gjithmonë i jep përgjigje
pyetjeve: çfarë, ku, kur dhe kush? Kështu, për shembull, në hetimin e
ndonjë vepre penale përcaktohen këto fakte: rasti i shkeljes, faji i të
akuzuarit, motivet e shkeljes, rrethanat që ndikojnë mbi shkallën dhe
karakterin e përgjegjësisë, karakteristikat e të akuzuarit, karakteri dhe
përmasa e dëmit e tj.
Në etapën e dytë zbatuesi i së drejtës e zgjedh fushën, institutin dhe
normën e së drejtës, që e rregullojnë raportin konkret shoqëror. Më tej,
në këtë etapë përcaktohet burimi i tekstit të normës juridike, veprimi i saj
në kohë, persona ose rrethana, qartësohet kuptimi dhe përmbajtja e
dispozitave juridike dhe klasifikohen veprimet.
Në etapën e tretë nxirret akti ekzekutiv. Pikërisht, në kuadrin e kësaj
etape të procesit të zbatimit të së drejtës zgjidhet fati i veprës, kurse sipas
kësaj, çfarë konkluzionesh do të jenë formuluar gjatë sjelljes së vendimit,
varet nga shkalla e shtrirjes të raportit juridik.
Në se i shqyrtojmë tri etapat, atëherë mund të përcaktojmë që dy
etapat e para të përcaktimit bazës juridike dhe faktike të veprës janë kryesisht
etapa pregatitore në procesin e zbatimit të së drejtës, kurse etapa e tretë e
sjelljes dhe e zbatimit të vendimit të fundit gjithmonë paraqitet si etapa
kryesore në procesin e tillë, pas së cilës vjen edhe zgjidhja finale dhe rregullimi
i veprës në raportin konkret juridik ose shoqëror.

409
7.3. PROCESI I ZBATIMIT TË NORMËS JURIDIKE

Nëpërmjet të procesit të zbatimit të normës juridike këmbëngulet të
realizohen këto dy qëllime: i pari qëndron në përcaktimin i sjelljes së
subjektit të së drejtës, në të cilën, në rastin konkret, insiston norma
juridike, kurse qëllimi i dytë është në realizimin e sjelljes së tillë. Një
normë juridike nuk mund të jetë e zbatuar nëse ajo paraprakisht nuk është
njohur. Që të jetë e njohur një normë, së pari duhet të dihet se çfarë thotë
ajo saktë, përkatësisht si është teksti i saj autentik. Norma juridike e
shkruar ndodhet në dokumentin përkatës, më shpesh në gazetën zyrtare,
nëse bëhet fjalë për normë e një organi shtetëror. Nëse norma nuk është e
dhenë në formë të shkruar (normë zakonore) ekzistenca e saj vërtetohet
me fakte përkatëse, për shembull, dëgjim dëshmitarësh ose në mënyrë
tjetër. Përcaktimi i autenticitetit të tekstit të normës juridike quhet
fillestar shkalla (më e ulët) të kritikës të normës juridike. Operacioni tjetër
qëndron në përcaktimin e vlefshmërisë së saj, përkatësisht nëse ajo është
pjesë e rendit pozitivo-juridik, përkatësisht rendi juridik i vlefshëm. Nga
pikpamja e dinamicitetit të të drejtës, ndryshimi i shpejtë i normave
juridike dhe, në lidhje me këtë, mundësia për ekzistencën njëkohësisht të
shumë normave me të cilat rregullohet i njejti raport shoqëror, si dhe për
shkak të kompleksitetit të problemit të vlefshmërisë së normave juridike
në dimension kohor dhe hapsinor, norma juridike, si me rëndësi të
veçantë, quhet kritika më e lartë e normës juridike. Vlefshmëria e normës
juridike qëndron dhe në atë që si është forca e saj juridike. Norma juridike
ka forcën juridike të aktit me të cilin është sjellë. Normat më të ulta juridike
(aktet) duhet të jenë në pajtueshmëri me normat juridike më të larta
(aktet). Me realizimin e e kritikës më të lartë ne, në fakt, e kemi përcaktuar
saktë normën që duhet ta zbatojmë.
Etapa e tretë në zbatimin e normës juridike- përcaktimi i kuptimit
juridik, kuptimi juridik i normës juridike arrihet nëpërmjet të interpretimit.
410
Nga interpretimi do të varet shumë si do të jetë zbatimi i normës juridike,
sepse vetëm në këtë mënyrë do të mundemi të përcaktojmë kuptimin e
vërtetë të normës juridike e cila, më vonë, duhet të jetë e zbatuar.
Në procesin e zbatimit të së drejtës me rëndësi të veçantë është
vërtetimi i fakteve të përcaktuara me normën pa të cilën, në përgjithësi,
dhe nuk ka zbatim të së drejtës. Bëhet fjalë për vërtetimin e identitetit të
fakteve të parashikuara me normen juridike me ato që ekzistojnë në
realitet. Silogizmi juridik254 ( konkluzion logjik ndërmjetës) është pjesë
përbërëse e zbatimit të së drejtës, përkatësisht të normës juridike të
rasteve konkurente që me të rregullohen dhe ai shprehet mbi bazën e
përcaktimit të gjëndjes faktike të parashkuar në normë.

7.3.1. Akte të zbatimit të normës juridike- nocioni, karakteristikat
dhe llojet

Aktet e zbatimit të normës juridike janë ato akte, që përmbajnë
urdhër zbatimi individual, të sjellë nga ana e një organi të autorizuar si
rezultat i zgjidhjes së një vepre penale të caktuar. Dmth, aktet e zbatimit të
normës juridike, ose sipas përkufizimit, të quajtura edhe akte individuale,
janë ato vendime ose akte të organeve adnministrative ose zyrtarëvë të
cilët kudo dhe në çdo moment janë përfaqësues të autoritetit dhe forcës
së shtetit. Këtyre akteve, gjithnjë duhet t’i jepet karakter shtetëror
–urdhërues, dhe në rast të shkeljes të karakterit të tyre urdhërues pason
veprim shtetëror-represiv. Sipas sa thamë, si dhe zbatimi i normës juridike,
kështu edhe realizimi i këtyre akteve mbrohet dhe sigurohet nga ana e
shtetit.255
Aktet e zbatimit të normës juridike, si dhe vetë veprimtaria
ekzekutive, i kanë këto karakteristika:
î dalin nga organet shtetërore;
î kanë karakter shtetëror-urdhërues;
î kanë karakter individual (të personalizuar), por jo normativ,
përkatësisht tregojnë për atë, cili në një situatë të caktuar
disponon të drejta subjektive dhe detyrime;
î kanë formë të caktuar, të vendosur me ligj.
Duke i shqyrtuar karakteristikat e përgjithshme të përmendura të
këtyre akteve, mund të përcaktojmë që dallohen akte të zbatimit të
normës juridike si veprim (veprimtari) dhe si dokument. Aktet në formën

254 D. Bajallxhiev, 2,f. 230.
255 F. A. Grigorev, 1.
411
e dokumentit kanë strukturë të përcaktuar saktë dhe përbëhen nga:
hyrëse, përshkruese, arsyetimi dhe rezolutive.
Aktet e zbatimit të normës juridike mund të klasifikohen sipas këtyre
kritereve:
1. Sipas formës ndahen në : dekrete, aktgjykime, vendime, ilustrime
etj.;
2. Sipas subjekteve kujt i përkasin, ndahen në: akte, akte të orga-
neve shtetërore dhe akte të organeve joshtetërore;
3. Sipas funksioneve të së drejtës, ndahen në: rregullative (urdhër
për ngritjen në shërbim) dhe mbrojtëse (protektive) (në fushën e
të drejtës penale);
4. Sipas natyrës juridike, ndahen në: themelore (e shprehin ven-
dimin përfundimtar të veprës juridike, për shembull, aktgjykim)
dhe ndihmëse ( ndihmojnë në sjelljen e akteve kryesore);
5. Sipas objektit të rregullimit juridik, ndahen në: penale-juridike,
civilo-juridike, të punës, obligative-juridike, procesuale-juridike e
tj.;
6. Sipas karakterit, ndahen në: materiale dhe procesuale.

7.3.2. Akte materiale

Aktet materiale256 janë pjesa përfundimtare, operacioni i fundit të
procesit të përgjithshëm të zbatimit të së drejtës. Aktet materiale
koncentrohen në veprime konkrete njerëzore të materializuara. Një nga
ndarjet e saj është ndarja e përgjithshme e akteve materiale në: lëvizje
trupore, veprim dhe mosveprim. Ndarje tjetër është ajo që i ndan në akte
materiale që janë në pajtueshmëri dhe që nuk janë në pajtueshmëri me të
drejtën. Gjithashtu, edhe te aktet materiale i hasim pothuajse të njëjtët
elemente që i hasim te aktet juridike, kanë formën e tyre dhe përmbajtjen(
materien). Në pikpamjen e formës së aktit material edhe këtu flitet për
kompetencë dhe procedurë (procedurë ekzekutive).
Te të ashtuquajturat akte materiale preventive, procedura duhet të
jetë e përcaktuar saktë. Këtu bëhet fjalë për akte materiale, që organet
shtetërore kompetente i ndërmarrin para ndonjë shkeljeje eventuale të
ndonjë norme juridike, për shembull, legjitimimi, burgosje të personave të
dyshimtë etj.

256 Më gjerë për aktet materiale, shih: D. Bajallxhiev,2.f.234-236.
412
Materializimi qëndron në vetë veprimin, përkatësisht në veprimin
njerëzor sipas normës juridike. Këtu materializimi është identik me
përmbajtjen kryesore të veprimit dhe nuk ndahet si fenomen më vete. Në
lidhje me materializimin e aktit material, në praktikë mund të shfaqen
gjëndje të shumllojshme, që është e kuptueshme, sepse kryerja e akteve
juridike mund të jetë e mbaruar me shumë veprime të shumllojshme
njerëzore, të kryera në mënyra të ndryshme.

7.3.3. Ndryshime kryesore ndërmjet akteve juridike dhe akteve të
zbatimit të së drejtës

Edhe se këto akte, në dukje, duken identike, megjithatë ato në
shumë pika dallohen, përveç në shumllojshmërinë e së drejtës me akte, në
këtë rast, aktet juridike dhe aktet e zbatimit të së drejtës kanë diçka të
përbashkët, dhe në zbatimin e tyre dhe sigurimi nga ana e organeve
shtetërore, dhe në këtë mënyrë, në vetvete, edhe aktet juridike dhe aktet
e zbatimit të së drejtës në karakterin e vet dalin si dokumente zyrtare.
Ato pika ku dallohen akti juridik dhe akti i zbatimit të së drejtës janë
këto:
î i dyti zbatohet mbi bazën e të parit;
î i dyti e konkretizon normën juridike, që përmbahet në aktin
juridik, drejtuar te situatat e veçanta (raporte);
î i dyti ka karakter të personalizuar (të përcaktuar individualisht);
î i dyti nuk paraqitet si burim i së drejtës dhe ka një përdorim;
î dyti del si fakt juridik i lindjes, ndryshimit dhe shkeljes të raportit
juridik përkatës.
Në këto disa pika, në fakt, qëndron ndryshimi kryesor mes aktit
juridik dhe aktit të zbatimit të së drejtës.

7.3.4. Provat, supozimet juridike dhe fiksionet juridike

Që të përcaktohet ekzistenca e fakteve, nga se varet dhe zbatimi i
normës ose, siç thuhet ajo në të drejtën, faktet juridike relevante, është e
nevojshme të zbatohen dhe mjetet përkatëse, të ashtuquajtura prova.
Provat janë ose mjete materiale ose veprime njerëzore. Shkenca e për-
gjithshme për të drejtën flet për një nga ndarjet më të rëndësishme dhe
njëkohësisht më të përgjithshme të provave në: direkte dhe indirekte.

413
Prova direkte janë ato që në mënyrë direkte e vërtetojnë
ekzistencën e fakteve të lidhura më zbatimin e normave juridike. Ato
gjenden me të parë në vendngjarje, për shembull, vendi i aksidentit rrugor
ose të krimit të kryer, ose nëpërmjet të sendeve të caktuara ose materiale
të tjera.
Provat indirekte janë mjete të tilla të faktimit që në mënyrë
indirekte vërtetohet fakti (faktet) që është objekt i faktimit. Prova të tilla
janë: dëgjim i dëshmitarëve, gjetje e personave ekspert, vetëpranim e tj.
Megjithatë duhet të theksohet në mënyrë të veçantë që kjo ndarje e
provave është e kushtëzuar sepse në varësi nga rasti konkret funksioni i
provës konkrete mund të ketë ndonjëherë rol direkt dhe ndonjëherë rol
indirekt në zbardhjen e ngjarjes. Në vetë procedurën e provës, gjithashtu
është e rëndësishme dhe subjektet juridike, përkatësisht vlerësimi i rëndë-
sisë së provave të veçanta. Kjo veçanërisht është e rëndësishme kur
procedurën e drejton një organ shtetëror, duke parë se organet e caktuara
shtetërore në kompetencën e vet kanë gjithë procedurën e zbatimit të së
drejtës. Nga pikpamja e gjendjes së vlerësimit të vlerës së provës (të
provave) të veçanta nga ana e organeve shtetërore, dallojmë dy faza në të
cilat kjo gjëndje në thelb është e ndryshme. Pikërisht, Më parë në të
drejtat e vjetra, sundonte parimi i të vërtetës formale. Mbi bazën e këtij
parimi organi shtetëror para të cilit mbahej procedura, të vërtetë e
konsideronte çdo fakt që do të konstatohej ekzistencë e një numri të
caktuar provash, pavarësisht se edhe vetë ai organ, për shembull,
gjykatësi, mudet në thellësinë e vet të jetë i bindur që ato prova nuk janë të
vërteta. Në të drejtën bashkëkohore është pranuar parimi i të vërtetës
formale për llogari të parimit të të vërtetës materiale, sipas të cilit organi
është i lirë (i ashtuquajturi parim i vlerësimit të lirë gjyqsor) dhe i pavarur
në vlerësimin e saktësisë dhe vërtetësisë së provave dhe vlerës së tyre.
Organi kompetent është i detyruar të japë, për çdo rast konkret, arsyetim
të bindshëm për provat të cilat i konsideron për të sakta, të vërteta, si dhe
përsë ndonjëra prej tyre është flakur, përse “ te disa besonte, kurse te të
tjera jo” dhe, në këtë mënyrë, me bindjen e tij t’i bind dhe të tjerët.
Gjatë zbatimit të së drejtës rregulli kryesor thotë: faktet në të
drejtën duhet patjetër të provohen, të jenë të vërtetuar si të saktë.
Megjithatë, shpesh në gjendje të caktuara, në të drejtën ndodh, disa fakte
pa asnjë provë të merren si të saktë, të vërtetë, përkatësisht të supozohet
ekzistenca e tyre, edhe se kjo nuk është provuar në mënyrë të sanksionuar
për vërtetimin e fakteve juridikisht relevante. Dmth, supozimi juridik është
dispozitë juridike që sanksionon një fakt të caktuar juridikisht relevant të
llogaritet si i saktë, edhe në se nuk është provuar, përkatësisht të llogaritet
414
si i saktë dhe pa patur nevojë të jetë i provuar. Sipas nesh, ndarje e
rëndësishme e supozimeve është ajo që mendohet për: supozime të
rrënueshme dhe të parrënueshme.
Supozime të rrënueshme janë ato supozime që mund të provohen.
Për shembull: i akuzuari është i pafajshëm deri së nuk provohet e
kundërta.
Supozime të parrënueshme janë ato për të cilat nuk është e lejuar
provimi i saktësisë, përkatësisht josaktësisë të fakteve kujt i përket
supozimi. I tillë është rasti, për shembull, me ndalimin e vënies në dyshim
të atësisë, sepse, supozimi thotë “i shoqi i gruas është baba i fëmijëve të
lindur në martesë” edhe se në realitet kjo mund të jetë ndryshe.
Te fiksioni, në ndryshim nga supozimi, llogaritet se ndonjë fakt është
i saktë, i vërtetë, edhe se me siguri dihet që kjo nuk është kështu. Për shkak
të kësaj vetie fiksioni, në parim maksimalisht shmanget në rendin juridik.
Te ai mbështeten vetëm kur duhet të realizohet një qëllim veçanërisht i
rëndësishëm ( ndodhi te përfaqësitë diplomatike).
Nga sa thamë është i dukshëm ndryshimi mes supozimit dhe
fiksionit. Te fiksioni mendohet diçka jo e saktë, diçka që nuk ekziston, kurse
të supozimi diçka ndihet, supozohet që ekziston, diçka si e saktë, por
lejohet ose nuk lejohet të provohet e kundërta.

7.4. SHPRAZËTIRAT NË TË DREJTËN DHE NË KOLIZIONI JURIDIK

Kuptimi dhe mjetet e zgjidhjes së tyre
Me shprazëtirë në të drejtën nënkuptohet mungesa e plotë ose e
pjesshme e normave juridike të nevojshme në sistemin juridik të shtetit.
Përderi sa duam ta analizojmë më mirë shprazëtirën juridike në
drejtësi, duhet gjithmonë të marrim parasysh kushtet themelore për vetë
shfaqen e tij:
1. Rrethanat objektive duhet të gjënden në sferën e rregullimit
juridik;
2. Norma juridike konkrete që është thirrur t’i rregullojë rrethanat e
tilla objektive duhet të mungojë.
Krahas këtyre kushteve kryesore për shfaqen e shprazëtirës në të
drejtën, ekzistojnë edhe shkaqe objektive e subjektive për daljen e
shprazëtirës në të drejtën. Këto shkaqe në një sistem juridik impozant,
duhet të mënjanohen në kohën e duhur dhe të zgjidhen.257

257 V. V. Llazarev, 1, f. 10-14.
415
Megjithatë, ajo që në këtë kontekst, për ne duhet të jetë optimiste
është pyetja: Si është e mundur boshllëqet e tilla në të drejtën të
mënjanohen? Mënyra e parë për mënjanimin e boshllëqeve në të drejtën
mund të realizohet nëpërmjet procesit të ndërtimit juridik, përkatësisht
nëpërmjet të sjelljes dhe miratimit të normës së re juridike. Mënyra e dytë
me të cilën mund të mbushet shprazëtira në të drejtan realizohet më
ndihmën e procesit ekzekutiv, në këtë rast nuk është nevoja e krijimit të
asnjë lloj norme të re juridike, por ai që e zbaton të drejtën duhet në çdo
moment t’i plotësojë shprazëtirat në normat juridike, me ndërmjetsimin e
dy parimeve themelore: analogjia e ligjit dhe analogjia e së drejtës, për të
cilët më gjerë do të flitet në kapitullin për interpretimin e së drejtës.
Kolizioni juridik përfaqëson kundërshti mes akteve juridike me të
cilët rregullohen të njëjtat marradhënie shoqërore. Që këtu del që,
kolizioni juridik është fenomen negative në praktikën juridike, dhe si i tillë,
gjithnjë në sistemin juridik të një shteti sjell papajtueshmëri, krijon prob-
lem në praktikën ekzekutive dhe e rëndon procesin ligjeslativ në shtet.
Në përgjithësi, shkaqet për daljen e kolizionit juridik mund të ndahen
në:
î objektive- për shembull, në kushtet e vonesës së të drejtës nga
raportet shoqërore më të shpejta dhe më dinamike, disa norma
juridike “vjetërohen”, të tjera miratohen, por veprojnë njëkohë-
sisht pa heqjen e paraardhëses,
î subjektive- për shembull: mungesë përvoje të ligjvënësit. Legji-
timitet i ulët i ligjeve, sistemim jo korrekt i akteve juridike etj.
Kolizioni juridik, më shpesh shfaqet nëpërmjet të këtyre akteve
juridike:
1. Mes kushtetutës dhe akteve të tjera juridike (i cili më shpesh
zgjidhet në dobi të kushtetutës);
2. Mes ligjeve dhe akteve nënligjore ( zgjidhet në dobi të ligjeve, si
akte me forcë më të madhe juridike);
3. Në rast të një forme federative të rregullimit shtetëror, mes
akteve mbarëfederale dhe akteve të subjekteve të federatës (
zgjidhet në dobi të akteve mbarëfederative);
4. Mes akteve të lëshuara nga i njëjti organ, por në kohë të ndryshme
( në zgjidhjen e të cilëve ka përparësi akti i miratuar më vonë);
5. Mes akteve të lëshuara nga organe të ndryshme (në zgjidhjen e të
cilëve ka përparësi akti që disponon forcë më të madhe juridike);

416
6. Mes akteve të përgjithshme dhe atyre special, ku ekzistojnë dy
raste:
î nëse të dy janë lëshuar nga i njëjti organ, atëherë përparësi në
zgjidhje ka akti i lëshuar së fundmi;
î nëse te dy janë lëshuar nga organe të ndryshme, atëherë
përparësi ka akti i lëshuar më parë.
Në fund, si mjete të mundshme për zotërimin e kolizionit juridik, në
literaturën juridike numërohen këto:
î lëshimi i aktit të ri;
î heqje e aktit të vjetër;
î futje e ndryshimeve në aktin aktual;
î sistemimi i ligjshmërisë;
î referendum;
î proces bisedimesh përmes komisioneve harmonizuese;
î interpretim i aktit etj.

7.4.1. Pakuptueshmëria dhe papërcaktueshmëria e normës
juridike

Pakuptueshmëria e normës juridike del atëherë kur norma juridike e
humbet kuptimin e vet, përkatësisht kur norma juridike, bëhët e
pavlefshme. Pakuptueshmëria e normës juridike del në tre raste:
î si pakuptueshmëri thelbësore e një norme juridike;
î si pakuptueshmëri e aktit juridik, për shkak të kolizionit juridik
mes dy a më shumë normash që përmbahen në të ;
î pakuptueshmëri si rezultat i kolizionit juridik mes dy aktesh
juridike.
Duke i parë të gjithë rastet paraardhëse të shfaqes së pakuptue-
shmërisë të normës juridike, duket qartë se pakuptueshmërinë mund ta
kuptojmë si tre lloje të paqartësisë së normës juridike, te i pari prej tyre,
pakuptueshmëria e brendshme e një norme juridike del si rezulata i
mungesës të çdo lloji mendimi apo kuptimi gjuhsor apo logjik. Në dy rastet
e tjera, pakuptueshmëria në kuadrin e e aktit juridik ose mes dy akteve
juridikë, transformohet në kundërshti (kolizion), përkatësisht ekzistencë e
normave me kuptim të kundërt. Si rezulatat i këtij procesi të trefishtë
shfaqet pakuptueshmëria e normës juridike, për të cilën në fakt dhe po
bëjmë fjalë- edhe po t’i marrim një nga një normat juridike vetë në vetvete

417
kanë kuptim gjuhësor ( i cili mund të jetë i qartë ose i paqartë), por kur ato
kuptime dhe mendime do të lidhen dhe do të krahësohen, njëri me tjetrin
do të eliminohen ose do të hiqen, dhe në këtë mënyrë, normat juridike,
bëhen të pakuptueshme.
Rastet e përmendura për paqartësi të normës juridike zgjidhen,
përkatësisht kuptimi i tyre i vërtetë (autentik) përcaktohet në mënyra të
ndryshme në varësi të rastit. Pakuptueshmëria thelbësore zgjidhet kështu
që konsiderohet që norma juridike në përgjithësi nuk ekziston dhe se
raporti i tillë shoqëror nuk është përcaktuar me normë juridike. Dmth,
nëse do të përcaktohet që raporti i tillë shoqëror duhet të jetë i rregulluar
me normë juridike, atëherë rasti i tillë i pakuptueshmërisë transformohet
në shprazëtirë juridike, dhe shprazëtira juridike zgjidhet në mënyrat që i
përmendëm më lart. Në dy rastet e tjerë, pakuptueshmëria zgjidhet
kështu që kuptimi i vërtetë i normës juridike përcaktohet nëpërmjet të
interpretimit sistematik dhe teleologjik, përkatësisht nëpërmjet të forcës
juridike të normës juridike dhe selektimi i qëllimeve që duhet të jenë
arritur me realizimin e saj. Kjo do të thotë që kuptim i vërtetë do të jetë ai
kuptim që e kanë normat juridike me forcë më të madhe juridike dhe që
janë miratuar më vonë, si dhe ato norma që më mirë i realizojnë qëllimet-
vlerat drejt të cilave synojnë me vetë miratimin e tyre.
Normë juridike e papërcaktuar është ajo normë që ka më shumë
kuptime gjuhësore të mundshme, kuptimi i vërtetë i normës juridike, në
një rast të tillë, përcaktohet me krahasim të kuptimeve gjuhsore dhe
kuptimeve të fituar me mjete të tjera (me interpretim logjik, sistematik,
historik ose teleologjik), por si kuptim primar gjithnjë merret ai kuptim i
mundshëm gjuhsor që është objektiv dhe evolutiv, dhe në të cilin mund të
kryhen interpretime të tjera me mjete të tjera, veçanërisht me
interpretimin teleologjik.258

7.5. RETROAKTIVITETI I SË DREJTËS

Me daljen e normave juridike që kanë forcë retroaktive, prapa-
vepruese, rregullohet diçka që ka ndodhur më parë nga miratimi i saj.
Prapaveprimi i përket pasojave nga sjellja e kaluar. Dmth, te prapaveprimi,
pasojat juridike nga sjellja e kaluar nuk zgjidhen sipas normës që vlente në
kohën e sjelljes së tillë, por sipas normës së miratuar më vonë.
Në rendin juridik të Republikës së Maqedonisë, prapaveprimi, në
parim, është i ndaluar. Ai mund të jetë i lejuar vetëm me përjashtim dhe
kjo mbi bazën e një norme juridike. Pikërisht këtu, përjashtim nga ndalimi i
258 V. Kutllashiq, 1, f. 183-184.
418
zbatimit të forcës prapavepruese të normës juridike kemi në rastin: po të
jetë miratuar ligj i ri sipas të cilit, për shembull, vepra e mëparshme penale
është hequr ose për kryesit e veprave të tilla parashikohen sanksione më
të buta, dhe në se procedura e zhvilluar sipas ligjit më të vjetër penal, nuk
ka hyrë akoma në fuqi. Kjo është si pasojë e parimit që dënimi duhet të
ketë qëllim të caktuar. Në se nuk e ka këtë, atëherë nuk do të ketë as qëllim
të dënohet sipas normave më të rrepta.

7.6. E drejta pozitive

Me të drejtë pozitive ose rendin pozitiv-juridik nënkuptojmë të
drejtë, përkatësisht rend juridik që vlen, që zbatohet në një shoqëri kon-
krete dhe në një kohë të caktuar konkrete. Për shembull, e drejtë pozitive,
përkatësisht rend pozitivo-juridik i Republikës së Maqedonisë është e
drejta që sot vlen dhe zbatohet te ne.
Me përdorimin e atributit “pozitive”, pikërisht, kërkohet që të bëhet
vetëm dallim mes: të drejtës që dikur vlente dhe zbatohej që, në fakt,
është e drejtë historike; dhe asaj të drejte që me të vërtetë vlen dhe
zbatohet nga dikush, për shembull, sistem ideal ose i menduar i së drejtës,
për shembull, e drejta e zotit, e drejta natyrore.
Në vlerësimin në se një e drejtë, përkatësisht një rend juridik, është
pozitiv apo nuk është, si kriter duhet të merren dy elemente dhe pikërisht:
elementi normativ dhe ai sociologjik.
Sipas kriterit normativ, me të drejtë pozitive nënkuptohet e drejta
që vlen, që obligon, sepse e drejta e tillë është sjellë në mënyrë të rregullt,
ka hyrë në fuqi dhe nuk llogaritet për e pavlefshme, e hequr.
Me zbatimin e kriterit sociologjik, për të drejtë pozitive llogaritet
vetëm ajo e drejtë që me të vërtetë zbatohet, realizohet, përkatësisht
njerëzit në marradhëniet e tyre shoqërore konkrete me të vërtetë
veprojnë sipas saj.
Rregullin që e trajtuam për vlerësimin e pozitivitetit të ndonjë të
drejtë, kjo në përgjithësi, në pjesën më të madhe zbatohet, s’ka rëndësi
me normën primare apo me normën sekondare të sjelljes, vlen vetëm për
të drejtën të marrë si tërësi. Këtu, dmth, në fund të fundit, mbizotëron
kriteri sociologjik. Për sa i përket vlerësimit se sa vlejnë norma të veçanta si
pjesë e tërësisë të një rendi pozitivo-juridik, këtu veçanërisht do të vlejë
kriteri normativ.

419
8. LEGALITET, LIGJSHMËRI DHE REND JURIDIK

8.1. NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET KRYESORE TË
LEGALITETIT
Legaliteti është më i rëndësishmi nga parimet juridike duke qënë se
siguron që shteti dhe e drejta të jenë sisteme të rregulluara mirë, si në
vetë ata, ashtu edhe në raportin e tyre reciprok. Kuptimi i rregullimit të
mirë të tillë të sistemit është i natyrës thelbësore duke qënë se shteti dhe e
drejta mund të krahasohen me organizma, në të cilët çdo organ ka rol dhe
kuptim të ndryshëm, dhe për këtë arsye, rregullsia e tyre është kusht
kryesor për ekzistencën dhe funksionimin e tyre. Në të kundërtën, organe
të veçanta, duke i kryer rolet e tyre, mund të çojnë deri kolizion reciprok
dhe parregullsi, që automatikisht e rëndon ose e pamundëson funksio-
nimin e pushtetit shtetëror. Sipas këtij konstatimi, të gjitha aktivitetet me
të cilat kryhet pushteti shtetëror janë rregulluar mirë dhe të mbështetura
mbi të drejtën, dmth mbi bazën e akteve juridike që i sjellin dhe i ekze-
kutojnë organet e ndryshme shtetërore, përkatësisht rregullimi i tillë del si
regullsi e akteve juridike dhe veprimeve të përcaktuara në to, kurse sipas
kësaj, nevoja për rregullsinë e tillë bëhet parim juridik e quajtur legalitet.
Legaliteti rolin e tij e realizon nëpërmjet të parimeve të hierarkisë që i
vendos rregulli i akteve juridike sipas shkallës së fuqisë së tyre juridike, nga
më i larti te më i ulti, dmth nga kushtetuta te aktet e veçanta juridike.
Parimi i legalitetit259 tregon rregullim dhe jokundërthënës të gjithë
akteve juridike me kushtetutën dhe gjithë akteve juridike me forcë më të
vogël juridike, duke shkuar nga ligji në ligj. Nga nocioni i parimit të lega-
litetit del që dallojmë: parim të kushtetueshmërisë (që tregon pajtue-
shmëri të të gjithë akteve juridike me kushtetutën) dhe parimi i ligj-
shmërisë (që tregon pajtueshmëri reciproke mes të gjithë akteve juridike
me forcë më të ulët juridik nga ligji). Sipas kësaj, parimi i legalitetit mund të
përcaktohet në kuptimin më të gjerë, kur i përket gjithë akteve, pa dallim
në se janë juridike apo materiale, dhe në kuptimin më të ngushtë, kur i
përket vetëm akteve juridike. Ndryshimi mes këtyre dy përcaktimeve
duket në atë që pushteti shtetëror, përveç që realizohet me sjelljen e
akteve juridike, realizohet edhe me kryerjen e veprimeve faktike (mate-
riale) (kryerje ose moskryerje) nga ana e zyrtarëve shtetërorë, kryerja e të
259 Për sigurimin e legalitetit, shih: V. Kutleshiq, 1, f. 85-89
420
cilëve është, gjithashtu, e rregulluar me akte juridike dhe që duhet të jetë
në përputhje me to.
Si do që ta përcaktojmë parimin e legalitetit, më ngushtë ose më
gjerë, është e dukshme që pas zbatimit të tij nuk qëndron kushtetuta si akt
juridik. Statusi i tillë i kushtetutës, si akt juridik, del si pasojë e forcës së saj
më të madhe juridike, përkatësisht për shkak të dy fakteve juridike:
î së pari, në të njëjtin rend juridik nuk ekziston një akt tjetër juridik
që ka forcë juridike më të madhe ose të njëjtë, me të cilin
kushtetuta do të mundte të harmonizohej e të vlerësohej;
î së dyti, kushtetuta është akt i pushtetit sovran, e cila më për-
kufizim, është më e lartë dhe nuk mund të kufizohet me asgjë.
Edhe se pikpamja e përmendur për gjendjen e kushtetutës është
sjellë mbi bazën dhe në kuadrin e teorisë normative për të drejtën, kjo nuk
është në kundërshtim dhe nuk bie ndesh me teorinë natyrore- juridike për
të drejtën, as me , në pamje të jashtme, me zgjidhjet e kundërta për atë në
disa shtete ka vlerësim të kushtetueshmërisë të vetë kushtetutës. Dmth,
në se do të pranojmë përcaktimin natyror-juridik, sipas të cilit mbi
kushtetutë qëndrojnë norma që janë të pashkruara, por janë me forcë më
të madhe juridike në raport me kushtetutën dhe me të cilat kushtetuta
duhet të harmonizohet, kjo akoma nuk do të thotë që me këtë është futur
dhe që ekziston vlerësim i kushtetutës, por vetëm që ekzistojnë burime të
njohura të kushtetutës që e kufizojnë dhe e drejtojnë sovranitetin në
sjelljen e kushtetutës, që nuk është e njëjtë edhe në raportin me
legalitetin.
Gjithashtu, e kemi të njohur rastin me Kushtetutën e R. F. Gjer-
manisë, në të cilën Gjykata kushtetuese federale ka të drejtë ta vlerësojë
deri dhe kushtetueshmërinë e Kushtetutës, kështu që i vlerëson raportet
reciproke të dispozitave të veçanta të Kushtetutës, që nuk është në
kundërshtim me përcaktueshmërinë e saj, por është shprehje e strukturës
specifike të Kushtetutës (Ligjit themelor) të R.F. Gjermanisë. Pikërisht,
dispozitat e neneve 1-20 të kësaj Kushtetute kanë në bazë dispozita, me
forcë juridike më të madhe nga të tjerat, ku dispozitat e tjera duhet të jenë
të harmonizuara me paraardhëset. Me këtë dispozitat primare nuk u
konsideruan si mbi kushtetutën ose jashtkushtetutës, por ato e përbëjnë
Kushtetutën. Për këtë arsye, të gjitha normat e tjera (sekondare) të kësaj
Kushtetute, teknikisht llogariten vetëm si pjesë e të njëjtit akt juridik-
sekondar, njëlloj si dhe ato të paraardhësit- që është primar, dhe që
dispozitat sekondare nuk janë kushtetuese, por dispozita nënkushtetuese.
Nga ky shpjegim del që ekzistojnë norma që nuk janë kushtetuese, por

421
megjithatë kanë forcë më të madhe juridike se ligjet e zakonshme. Ky
fenomen nuk është as i pamundur, as jo i zakonshëm, siç përmendëm në
përcaktimet paraardhëse të ligjeve të ngjashme kushtetuese, sistematike
dhe organike.
Duke qënë se thelbi i parimit të legalitetit qëndron në harmonizimin
dhe mos kundërshtisë mes elementeve të rendit juridik, nganjëherë kjo në
përcaktimin kuptimor reduktohet vetëm në parim i ligjshmërisë, kurse
nganjëhetë zgjerohet deri parim i ndërsjelltë juridik.Reduktimi në
ligjshmëri ndodh atëherë kur shqyrtohet harmonizimi i akteve juridike
vetëm me ligjin, duke qënë se ligji është burimi më i rëndësishëm, më i
shumtë dhe më i shpeshtë i të drejtës. Bile, përjashtohet kushtetuta dhe
harmonizimi me të duke qënë se të gjithë rendet juridike nuk kanë dhe nuk
duhet të kenë kushtetutë në kuptimin formal, ku në ato rende juridike në
të cilët ekziston kushtetutë, është më i vogël ndikimi i saj direkt mbi
përmbajtjen e akteve të tjera juridike, në raport me ndikimin e ligjeve mbi
të gjithë aktet e tjera juridike me forcë më të vogël juridike. Nga ana tjetër,
nocioni i parimit të legalitetit është e mundur të zgjerohet edhe në
raportin e çdo dy akteve juridike me forcë të ndryshme juridike, ne të
cilin akti me forcë më të vogël juridike duhet të jetë i harmonizuar dhe
jokontradiktor me aktin me forcë më të madhe juridike, në këtë rast bëhte
fjalë për parimin e ndërsjelltë juridik.260
Nga nocioni i legalitetit që kemi trajtuar paraprakisht, mund të
përcaktohen dhe karakteristikat e tij kryesore:
1. Legaliteti është i lidhur direkt me forcën juridike të akteve të
rendit juridik dhe përfaqëson shprehje të forcave të ndryshme
juridike të akteve juridike dhe materiale në rendin juridik. Ndikimi
i forcës juridike të një akti mbi një tjetër realizohet nëpërmjet
legalitetit në atë mënyrë që akti me forcë më të vogël juridike e
duron ndikimin e aktit me forcë më të madhe juridike, në të
njëjtën kohë, duhet të jenë edhe të harmonizuar me të, për-
katësisht aktet me forcë më të madhe juridike i përcaktojnë aktet
me forcë më të vogël juridike;
2. Legaliteti është universal duke qënë se egziston në të gjithë
rendet juridike dhe në të gjitha shtetet, dhe nuk egziston shtet dhe
e drejtë pa legalitet;
3. Legaliteti është i vetëm dhe i pandashëm në gjithë rendin juridik,
për gjithë teritorin e shtetit dhe për gjithë subjektet juridike, duke

260 V. Kutleshiq, 1, F. 187-190
422
qënë se është shprehje e tërësisë dhe pandashmërisë së shtetit
dhe i së drejtës si tërësi komplekse;
4. Legaliteti është relativ duke qënë se nga thelbi i tij përfaqëson
kërkesë për harmonizim, por jo edhe harmonizim objektiv, që do
të thotë që sipas natyrës së vet në botën objektive nuk mund të
jetë i plotë, absolut, por vetëm relativ (ligji i relativitetit).
Duke u nisur nga nocioni i trajtuar më parë dhe karakteristikat e
legalitetit, format e tij mund t’i klasifikojmë në:
î formale dhe materiale;
î direkte dhe indirekte;
î forma paraprake dhe plotësuese.

Kushtetueshmëri, ligjshmëri dhe përputhshmëri
Legaliteti formal përfaqëson pajtueshmërinë dhe përcaktueshmë-
rinë e ligjeve dhe akteve me forcë më të vogël juridike me kushtetutën dhe
me ligjin në pikpamjen e formës së tyre ( që sjellin akte, formën e akteve,
procedurën e sjelljes etj.). Legaliteti material harmonizon pajtueshmërinë
dhe përcaktueshmërinë e akteve juridike (kushtetutën, ligjet, aktet
nënligjore e tj. me forcë më të vogël juridike)me përmbajtjen e tyre. Në
lidhje me këtë mundemi të vëmë re që kushtetuta i përcakton ligjet, sipas
rregullit, në kuptimin formal, kurse në vija të përgjithshme i përcakton në
kuptimin material. Më tej, ligjet në mënyrë të detajuar dhe precize i
përcaktojnë dhe formalisht aktet gjyqsore dhe aktet e tjera materiale,
shumë më pak i përgjithsojnë aktet administrative, kurse në masën më të
vogël i përgjithsojnë aktet e të drejtës autonome.
Legaliteti i drejtpërdrejt përfaqëson raport direkt mes kushtetutës
dhe akteve të tjera juridike, dhe mës ligjit dhe akteve të tjera juridike,
kurse legaliteti i indirekt përfaqëson raportin reciprok të pajtueshmërisë
së akteve me forcë më të vogël juridike se sa kushtetuta dhe ligjet, në të
cilin aktet e tillë kanë forcë të ndryshme juridike ( shembull: raporti
423
aktvendim- rregullore, raporti rregullore-vendim, etj.). Rregullorja gjithnjë
duhet të jetë në përputhje me aktvendimin, që e parashikon sjelljen dhe
përmbëjtjen e rregullores. Duke qënë së aktvendimi duhet te jetë drejt-
përdrejt në pajtueshmëri me kushtetutën dhe ligjin, atëherë dhe rregu-
llorja, indirekt nëpërmjet të aktvendimit, përkatësisht pajtueshmërisë ob-
ligative me të, duhet të jetë në pajtueshmëri me kushtetutën dhe me ligjin.
Legaliteti paraprak dhe plotësues janë pasqyrim i relativitetit të
legalitetit si parim, ku legaliteti paraprak përfaqëson situatë të pritur dhe
të kërkuar të presupozuar që më parë në raportin reciprok të akteve
juridike, kurse legaliteti plotësues paraqitet si pasojë e mospajtueshmë-
risë se akteve të përcaktuara dhe të hequra te të cilët u arrit për shkak të
disa shkaqeve kauzale. Dmth, legaliteti paraprak kërkohet dhe presupo-
zohet, ndërsa legaliteti plotësues sigurohet dhe realizohet.261

8.2. REALIZIMI I LEGALITETIT – NOCIONI DHE LLOJET

Nga ajo që paraqitëm paraprakisht, mund të konkludojmë që lega-
liteti është parimi juridik më i rëndësishëm, pa të cilin nuk mund të
ekzistojë as shteti, as e drejta. Për këtë arsye, në çdo rend juridik sigurimit
dhe realizimit të këtij parimi i kushtohet vemëndjë e madhe dhe e veçantë,
kështu që vendosen organe të veçanta, proceduara të veçanta dhe masa
të veçanta drejt të cilave synon ky parim.Por, krahas, këtyre veprimeve të
specializuara, detyra për realizimin e legalitetit është sanksionuar për të
gjithë subjektet në veprimtaritë e tyre të përditshme, dhe kjo detyrë,
shpesh herë është futur në kushtetutën e vet shtetit. Dmth, secili sjellës i
akteve juridike ose kryes i punëve materiale është i detyruar të llogarisë
këtë dhe të sigurojë legalitetin, por krahas kësaj, për shkak të rëndësisë së
këtij parimi, realizohen dy lloje mekanizmash të veçantë:

261 V. Kutleshiq,1,f.190-191.
424
î realizimi i legalitetit të akteve të veçanta (veprimtari e organeve
të administratës dhe gjyqsore);
î realizimi i legalitetit të akteve të përgjithshme (veprimtaria e
gjykatave, gjykatave kushtetuese ose organeve të veçantë).
Mekanizmi i parë fillon dhe vepron sipas detyrës zyrtare, përka-
tësisht si punë e rregullt dhe obligative të organit shtetëror, por ky
mekanizëm është përjashtim dhe rast i rrallë dhe i përket vetëm akteve
juridike më të rëndësishme. Lloji i dytë i mekanizmit mund të ngrihet nga
ana e atyre subjekteve ( organe shtetërore ose persona juridikë) që kanë
autorizim ose interes, pasi të bëjnë vlerësimin , ta ngrenë këtë procedurë.
Me fjalë të tjera, vetëm për disa akte në mënyrë të detyrueshme dhe
gjithnjë vlerësohet legaliteti i tyre, kurse të gjitha aktet e tjera i lëshohen
vullnetit dhe interesit të një subjekti të caktuar, kështu që subjekti i tillë
është i detyruar të kërkojë nga organi kompetent shtetëror vlerësimin e
legalitetit dhe, në varësi të rezultatit të fituar nga ky vlerësim, të marrë
masa për sigurimin e legalitetit tashmë të shkelur.
Organet kompetente, procedurat dhe mjetet për vlerësimin dhe
sigurimin e legalitetit dallohen mes tyre edhe te aktet e veçanta edhe te
aktet e përgjithshme juridike.

8.2.1. Sigurimi i legalitetit të akteve juridike të veçanta

Shpallja e vullnetit me të cilin ngrihet mekanizmi për vlerësimin dhe
sigurimin e legalitetit të akteve juridike të veçanta quhet mjet juridik. Ose,
e përcaktuar në mënyrë më të përgjithshme, me mjet juridik262 nën-
kuptojmë një instrument i cili me rendin juridik na është dhënë në
dispozicion që ta përdorim kur mendojmë që me një akt jolegal të dikujt na
është dëmtuar ose është vënë në pikpyetje ndonjë e drejtë ose interes i
yni. Te dëmtimi ose çuarja deri në pikpyetje e të drejtave dhe interesave
tanë mund të arrihet si rezultat i një akti joligjor të personave të veçantë
fizik, por edhe nga ana e organeve shtetërorë. Për shembull, nëse ndonjë
person na solli dëm në lidhje me ndonjë të drejtën tonë subjektive, kemi të
drejtë me mjet juridik (padi) t’i drejjtohemi organit kompetent shtetëror,
në këtë rast te gjykata, që t’i mbrojë të drejtat dhe interesat tona. Rën-
dësia e institucionit mjet juridik është në atë që me këtë mjet qytetarët
kanë mundësi efikase për mbrojtjen e të drejtave të tyre, lirive dhe
interesave, përkatësisht qëllimeve.

262 Përkufizuar sipas: D. Bajallxhiev, 2, f. 258.
425
Me mjetet juridike ngrihet inisiativë për kryerjen e kontrollit, për-
katësisht vlerësim të legalitetit të akteve të rendit juridik. Të përmendim
që ne grupin e mjeteve juridike të rregullta hyjnë, lutja, si mjet juridik i
rregullt për ngritjen e procedurës së shkallës së pare, para një organi
kompetent gjyqsor ose organ të administratës është padia.
Në të drejtën nga aspekti i mbrojtjes nga aktet joligjore bëhet dallimi
mes mjeteve juridike që përdoren për mbrojtje nga akte joligjore të
veçanta juridike dhe materiale dhe mjete juridike për mbrojtjen nga akte
juridike të përgjithshme joligjore. Vlerësimi i legalitetit të akteve juridike
të përgjithshme, si rregull, kryhet te organe të tjera, jashtë nga mekanizmi
i rregullt gjyqsor dhe organe shtetërore të ngritura në mënyrë speciale për
atë qëllim, këta jane gjykatat kushtetuese.
Mjetet juridike me të cilat kërkohet vleresim të legalitetit në shkallë
të dytë e të tretë, siç përmendëm, quhen edhe mjete juridike, që ndahen
në: të rregullt dhe të jashtzakonshëm. Të rregulltit janë ato me të cilët
kërkohet vlerësim të ligjshmërisë së akteve që akoma nuk kanë hyrë në
fuqi. E tillë është padia në procedurën e shkallës së parë me të cilën pala e
shpreh pakënaqësinë e saj nga akti i sjellë te organi gjyqsor i shkallës së
parë.
Në rendet juridike moderne, me tashmë shtet të zhvilluar ligjor,
shpesh herë ngrihet çeshtja për verifikimin e legalitetit të akteve adminis-
trative. Pikërisht, pas përfundimit të procedurës së vlerësimit në kuadrin e
organeve homogjene (organet e larta administrative), krijohet mundësia
për vleresimin e dytë para gjyqit në një kontest administrativ- gjyqsor të
veçantë, dhe kjo në dy shkallë, përkatësisht në shkallën e parë dhe pas
padisë. Kjo mundësi plotësuese për kontroll dhe vlerësim të ligjshmërisë
së akteve administrative ngrihet si pasojë e rëndësisë së madhe dhe të
jashtzakonshme të këtyre akteve juridike për përcjelljen e pushtetit shte-
tëror, përkatësisht si pasojë e fakteve që vërtetojnë që pushteti shtetëror,
si rregull, më së shumti përcillet si rezultat i sjelljes së këtyre akteve
juridike, e për këtë, edhe më së shumti ndikon mbi gjendjen dhe të drejtat
e personave juridikë dhe fizikë. Pikërisht, nuk bëhet fjalë për rivleresim
plotësues të ligjshmërisë së punës së pushtetit, por për mundësinë ai të
kryhet në procedurë ndryshe, ku një lloj i pushtetit shtetëror (ekzekutiv,
përkatësisht administrativ) është i barabartë në raport me personin juridik
ose fizik, në kontestin në të cilin e zgjidh një tjetër, një formë tëpavarur të
pushtetit shtetëror- pushteti gjyqsor. Për këtë arsye, mbrojtja administra-
tive-gjyqsore bëhet parakusht kryesor për transformimin e shtetit ligjor në
shtet të së drejtës (shtet në të cilin do të sundojë e drejta) duke qënë se e
cënoi sigurinë juridike, kurse me këtë krijoi kusht- me shkallë të lartë
cilësie të legalitetit të arrihet edhe shkallë më e lartë e legjitimitetit të tij.
426
8.2.2. Sigurimi i legalitetit të akteve të përgjithshme juridike

Mjetet dhe organet juridike të përmendura shërbejnë për vlerësimin
dhe sigurimin e legalitetit (ligjshmërisë) të akteve të veçanta dhe
materiale, të atyre administrative dhe gjyqsore.Por, këtu vihet pyetja: si
mundet të sigurohet legaliteti i akteve të përgjithshme juridike, si të
vlerësohet harmonizimi i tyre reciprok dhe si mund të parashikohen
organe të tjera dhe procedura të tjera qëllimi i të cilëve është të sigurojnë
legalitet të ligjeve dhe akteve të tjera të përgjithshme juridike? Mënyra në
të cilën sigurohet legaliteti i akteve juridike të përgjithshme është e
ndryshme nga shteti në shtet, ku rol të rëndësishëm luan tipi i sistemit
juridik të cilit i përket shteti. Kështu, në shtetet me tipin anglosakson të
sistemit juridik, ose ato që janë nën ndikimin e tij, kjo çeshtje zgjidhet në
atë mënyrë që kompetenca i besohet gjykatave të zakonshme ( të gjithave
ose vetëm gjykatës së lartë). Sistemi juridik evropian –kontinental në
masën më të madhe këtë kompetencë ia beson gjykatës kushtetuese, si
organ i veçantë gjyqsor, i ngjashëm me gjykatën e zakonshme, por me
ndryshime të rëndësishme në procedurat dhe mënyrën e punës në raport
me gjykatat e tjera të zakonshme. Ky parim evropian për kompetencën e
tillë përdoret edhe në R. Maqedonisë. Egzistojnë edhe raste të veçanta, si
përjashtime në të cilët formohet organ i veçantë shtetëror, i cili do të
vlerësonte pikërisht legalitetin e akteve juridike të përgjithshme ( për
shembull: në Francë- Këshilli kushtetues).
Në të drejtën anglosaksone vendimet për legalitetin e veprimeve të
tyre janë individuale, edhe se nëpërmjet të sistemit të centralizuar bëhen
të përgjithshme, ndërsa vendimet në të drejtën evropiane-kontinentale të
njëjtat vendime janë të përgjithshme dhe detyruese, dhe mund të shpien
te ndalimi i qënies në fuqi të dispozitave jolegale. Dmth, edhe ky lloj i
kontrollit të legalitetit, krahas kontrollit të legalitetit të akteve individuale,
përfaqëson një veçori të rëndësishme të shtetit të së drejtës, përkatësisht
të shtetit në të cilin sundon e drejta.
Qëllimi i vendosjes së organeve dhe procedurave të përmendura
është të kontrollohet ekzekutimi i parimeve të legalitetit dhe në rast të
shkeljes së tij, ky të eliminohet. Eliminimi i legalitetit të shkelur kryhet
nëpërmjet ndërmarrjes së sanksioneve, që mund të jenë:
î sanksione ndaj akteve juridike dhe akte materiale;
î sanksione ndaj personave fizikë dhe juridikë, aktet juridike dhe
akte materiale të të cilëve e kanë shkelur legalitetin.
Sanksionet ndaj akteve juridike dallohen mes tyre sipas llojit dhe
shkallës së shkeljeve të kryera mbi legalitetin dhe mund të ndahen në:
427
obligative dhe fakultative. Ndërsa sipas veprimit të aktit juridik, ndahen
në: shfuqizuese dhe anuluese.
Ndaj personave fizik dhe juridik që e kanë shkelur legalitetin, për-
katësisht aktet materiale dhe juridike të të cilëve e kanë shkelur legalitetin,
zbatohen sanksione të ndryshme: penale, kundravajtëse dhe disiplinore,
në varësi nga lloji dhe pasha e shkeljes së kryer.
Akti juridik me të cilin është kryer shkelja e legalitetit gjithnjë dhe në
mënyrë të detyrueshme anulohet, që do të thotë që ai mënjanohet nga
rendi juridik nga moment i sjelljes së tij, kurse të gjithë pasojat e tij juridike
fshihen ( llogariten si të pavlefshme, dmth që nuk ekzistojnë, veprimi është
ex tuns). Thënë ndryshe, llogaritet sikur ai akt asnjëherë nuk është
miratuar, kurse veprimi i sanksionit anulohet, si në të kaluarën, nga mo-
ment i sjelljes deri te moment i shqiptimit, kështu edhe në të ardhshmen,
nga momenti i vetë shfuqizimit.
Në rastin kur me shkeljen e legalitetit nuk kërcënohet interesi publik
më i gjerë, por vetëm interesi i përsonave privatë, atëherë organet
kompetente të shtetit nuk e mbrojnë legalitetin vetëm në se vetëm me
interes juridik personat e kërkojnë këtë, edhe se është e padiskutueshme
që legaliteti është shkelur. Për këtë arsye, veprimi i sanksioneve për këtë
rast, si rregull shtrihen vetëm në të ardhmen, dmth nga moment i
shqiptimit të sanksionit (ex nunc veprim nga tani e tutje). Ky lloj sanksioni
quhet anullim i aktit juridik, kurse vetë akti quhet akti i anulluar. Dallimi i
sanksioneve në akte juridike shfuqizuese dhe anulluese, nganjëherë
është e lidhur me vlerësimin e llojit dhe peshës së legalitetit të shkelur,
kurse nganjëherë është përshkruar si lloj sanksioni juridik, që mund të
anulohen, përkatësisht të shfuqizohen.
Sanksionet ndaj akteve materiale (veprim ose mosveprim)
qëndrojnë në ndërmarrjen e veprimeve të kundërta me ato me të cilat
është shkelur legaliteti, e në këtë mënyrë bëhet kthim në gjendjen e
mëparshme para vetë shkeljes.

8.3. NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE THELBI I LIGJSHMËRISË

Formimi i shoqërisë civile, përkatësisht shteti i së drejtës, në
vetvehte, kërkon një shkallë të re cilësore të ligjshmërisë dhe rend të së
drejtës. Që këtu del që ligjshmëria dhe rendi i së drejtës, të pandarë nga e
drejta, përkatësisht realizimi i saj, studjohen së bashku në një të tërë, si
mekanizëm i rregullimit juridik të cilët vazhdimisht ndodhen në qëndër të
përpunimit teorik.
428
Studimi i problemit të ligjshmërisë dhe rendit juridik është i
rëndësishëm duke qënë se të gjitha degët e shkencave juridike e studjojnë
të drejtën në procesin e zbatimit të së drejtës dhe vjen te kuptime dhe
interpretime të ndryshme. Në teorinë e së drejtës është shënuar që “ligj-
shmëria” si nocion karakterizohet me veprim juridik të vënë nën kujdesin e
realizimit praktik të së drejtës dhe bazës ideo-politike të sistemit juridik, si
dhe me lidhjen e tij me institutet themeluese shoqërore-politike,
përkatësisht me regjimin politik të një shoqërie konkrete.
Në literaturën juridike, ligjshmëria shqyrtohet nga aspekte të
ndryshme. Shpesh herë, ligjshmëria përcaktohet si regjim, parim ose
metodë të drejtimit shtetëror të shoqërisë, që qëndron në përcjelljen e
ligjeve dhe akteve të tjerë normative-juridike në interes të klasës së
caktuar, të grupit shoqëror ose popullit në tërësi.263 Në përputhje me
përkufizimin e bërë paraprakisht, mund të përcaktojmë që ligjshmëria
përbëhet nga dy elemente:
î normimi (krijim ligjesh, sjellje ligjesh);
î realizimi i akteve normative-juridike të miratuara.
Megjithatë, sipas përcaktimit të tillë del një element i diskutueshëm
në vetë vëllimin e përkufizimit të ligjshmërisë, e ky është futja e procesit
ligjvënës në vetë përkufizimin, dmth forma e veçantë ose lloji i veçantë i të
vepruarit të organeve përkatëse, që janë të detyruar për sjelljen e
normave të reja juridike, ndryshimin ose mënjanimin e të vjetrave. Sipas
kësaj, norma juridike është variabile, përkatësisht mund të ndryshohet,
kurse nga ana tjetër, sipas një logjike, ligjshmëria është vëllim konstant
dhe gjithnjë del si korektor i ligjvënies. Procesi ligjvënës përfaqëson një
veprimtari që përcaktohet me akte përkatëse juridike, dhe që hyn në
domosdoshmërinë e harmonizimit dhe plotësimit të ligjshmërisë, dhe nga
ky aspekt nuk dallohet nga llojet e tjera të veprimtarive shtetërorë (për
shembull nga zbatimi i së drejtës). Si rrjedhim i kësaj, nuk ekziston
domosdoshmëri e futjes së saj në përkufizimin e ligjshmërisë.
Prandaj, mospajtueshmëritë në literaturën juridike për shkak të
përcaktimit të ligjshmërisë, në vetvete, janë ndjekur me paqartësi termi-
nologjike. Termi “ligjshmëri” tregon raport pozitiv ndaj ligjeve në
praktikën dhe jetën e përditshme.
Kur bëhet fjalë për ligjshmërinë, atëherë duhet të merret parasysh
veprimi përkatës i ligjeve. Përmbajtja e ligjshmërisë nuk del si realizim i
ligjeve ashtu siç janë, përkatësisht nuk paraqitet si veprimtari në të cilën
ligjet e gjejnë elementin e tyre të realizimit, por si ndërveprim të veprimit

263 S.A. Komarov, A.V. Malko,1, f. 375-377.
429
të tillë të ligjit. Termi “krijim të ligjit” jep mundësi për kufizimin e dy
fenomeneve të lidhura ngushtë mes tyre – ligjshmëri dhe zbatim të së
drejtës.
Shpesh me nocionin ligjshmëri nënkuptohen dhe përmbajtje që nuk
kanë përhapje të madhe me këtë nocion. Për shkak të rëndësisë së madhe
të tij për rendin juridik ky nocion meriton të jetë trajtuar si nga ana e tij
teorike ashtu edhe nga ana e tij praktike-juridike.
Siç thamë, përcaktimin e nocionit ligjshmëri e kërkojmë nëpërmjet
të harmonizimit që duhet të ekzistojë mes akteve juridike dhe normave
më të ulta e më të larta. Aktet juridike më të ulta (normat) gjithnjë janë të
varura nga aktet juridike më të larta (normave) duke qënë se në parim
shpejt gjithnjë ka ndikim nga akti (norma) juridik më i lartë.
Praktikisht ligjshmëria duhet të kërkohet në kuadrin e ruajtjes të
akteve të veta dhe precizim të normave në të. Ato autorizime janë
përcaktuar me aktin juridik të organit më të lartë, përkatësisht në normën
e precizuar në atë akt. Në këtë kuptim ekziston varësia e përmendur e aktit
(norma) juridik më të ulët nga më i larti. Kjo varësi transformohet në varësi
në veprimtarinë e organit më të ulët nga autorizimet e dhëna na aktin
juridik të organit më të lartë. Kjo ligjshmëri264 që nxirret nga harmonizimi i
dhënë në formën e varësisë së aktit më të ulët nga akti juridik më i lartë
duhet të jetë i realizuar si në mënyrë materiale-juridike ashtu edhe
formale –juridike.
Në Hyrjen në të drejtën në përputhje me rëndësinë e përmendur të
këtij parimi kryesor që është më rëndësi të madhe për organizimin e
aparatit shtetëror dhe për funksionimin e rendit juridik, bëhet në mënyrë
të sintetizuar me vënien në dukje të aspekteve të tij më të përgjithshme.
Në kuptimin më të gjerë, ligjshmëria është harmonizim, përputhshmëri e
rendit juridik.
Nga të gjitha kuptimet dhe përcaktimet e përmendura më sipër të
ligjshmërisë, si problematikë e cila ka rëndësi të madhe për vetë shtetin
dhe si fenomen shoqëror i lidhur pandashëm me të drejtën dhe realizimin
e saj në jetën objektive, ose siç thotë Cerdancev në veprën e tij: “E drejta
pa ligjshmërinë bëhet një tingull i shkretë, ku nuk mund të përcaktohet as
kuptimgjerë, as kuptimngushtë”,265 mund t’i nxjerrim këto karakteristika
të ligjshmërisë:
î ligjshmëria përfaqëson kusht themelor për jetesë në një shoqëri
shtetërisht të organizuar;

264 Më gjerë për ligjshmërinë dhe rolin e saj, shih: S. Gaber, 1, f. 162-165.
265 A. F. Cerdancev, 1.
430
î ligjshmëria është parimi themelor i vetë të drejtës duke qënë se
pretendon harmonizim të raportit të subjekteve ndaj normave
të saj, ligjeve dhe akteve nënligjore, të cilët janë adresuar te ata;
î ligjshmëria është parim kryesor i organizimit dhe veprimtarisë
së aparatit shtetëror dhe sistemit politik në tërësi;
î ligjshmëria është parim kryesor i krijimit të ligjeve duke i
orientuar subjektet hartuese të ligjeve drejt sjelljes së akteve të
tilla juridike, të cilët të mos jenë në kontradiktë me kushtetutën,
as me sistemin e ligjeve;
î ligjshmëria është metoda kryesore e drejtimit shtetëror të
shoqërisë duke qënë se shteti funksionet e veta duhet t’i
realizojë me ndihmën e mjeteve përkatëse juridike-nëpërmjet
të sjelljes së akteve juridike dhe sigurimit të realizimit të tyre;
î ligjshmëria është regjim i veçantë në të cilin, veprimtaria e gjithë
subjekteve bazohet mbi ligjet, kurse idetë për të drejtën,
humanizmin, drejtësia dhe liria si dhe përgjegjësia gjithnjë janë
vendosur mbi interesat individuale, të grupit apo ato klasore.
Regjimi i ligjshmërisë është atmosferë e tillë moralo-politike, që
kërkon në jetën shoqërore të sundojnë idetë e së drejtës dhe
mjetet e qytetarizuara, të cilët e mbrojnë personin nga pushteti
arbitrar, nga anarkia dhe parregullsia.266

E karakterizuar kështu, ligjshmërinë mund ta përcaktojmë lirisht si
kategori fundamentale në shkencën juridike dhe praktike duke qënë se
shkalla e lartë e saj dhe gjëndja në jetën shoqërore shërbejnë si kritere
kryesore për vlerësimin e jetës juridike në shoqëri. Edhe ligji më i përsosur
ka jetë të gjatë, kur zbatohet në tërësi dhe kur ndikon mbi raportet
shoqërore, mbi ndërgjegjen dhe sjelljen e njerëzve. Dhe kjo është ajo anë e
së drejtës, e cila është e lidhur direkt më vitalitetin dhe ndikueshmërinë e
ligjit, që karakterizohet me nocionin “ligjshmëri”.

266 A. V. Malko, 1, f. 267.
431
8.3.1. Parimet kryesore të ligjshmërisë

Që të afrohemi më shumë dhe të kuptojmë më mirë natyrën e
ligjshmërisë, është e detyrueshmë t’i shpjegojmë parimet e saj kryesore. Si
karakteristika kryesore, disa autorë akoma i quajnë ide të ligjshmërisë, tek
literatura juridike hasen këto: gjithanshmëria, unitariteti, superioriteti,
domosdoshmëria për realizim, tërësi i ligjshmërisë dhe lidhja e saj me
kulturën.
1. Gjithanshmëria e ligjshmërisë duket në obligimin e saj universal, i
drejtuar te gjithshka dhe te çdokush pa përjashtim, pavarësisht
nga gjëndja e tij shoqërore, grada apo rangu. Para ligjit të gjithë
janë të barabartë dhe të gjithë janë të detyruar t’i nënshtrohen, në
rast të kundërt parashikohet përgjegjësi e parevokueshme.
2. Unitariteti i ligjshmërisë qëndron në shtrirjen e njëllojtë të
urdhrave të saj (akteve juridike) nëpër të gjithë teritorin e shtetit.
Edhe Lenini drejt ka përcaktuar që: “Ligjshmëria nuk mund t’i
përkasë këtyre apo atyre, ajo duhet të jetë unike, mbarështetrore,
dhe e vetme për të gjitha shtetet në federatë.” Të qënit e vetme e
ligjshmërisë qëndron në kuptimin e saj në një mënyrë.
3. Superioriteti i kushtetutës dhe ligjeve del si veti më e rëndësishme
e ligjshmërisë, është i lidhur me ekskluzivitetin e kushtetutës dhe
ligjeve dhe tregon hierarkinë e akteve normative- juridike. Dmth,
të gjitha aktet e tjera juridike apo individuale duhet të jenë të
varura nga dispozitat e kushtetutës dhe ligjet, si akte juridike me
forcë më të madhe juridike. Kurse lëshimi i akteve juridike nga
kushdo organ shtetëror ose person zyrtar, që i kundërvihen kush-
tetutës dhe ligjeve, llogariten si shkelje e ligjshmërisë. Prandaj,
funksionimi i shtetit mund të realizohet vetëm mbi bazën e
kushtetutës dhe ligjeve, gjatë realizimit të rreptë të të drejtave
dhe detyrimeve të subjekteve shoqërore nga ana e organeve
shtetërore dhe personave zyrtarë. Kjo veti mund t’i përkasë dhe
gjithë formave juridike të veprimit të shtetit: krijimin, realizimin
dhe mbajtjen e së drejtës. Kjo veti nuk u mundëson organeve
shtetërore ose personave zyrtarë, si zbatues të normave juridike
(para se gjithash, ligjeve), të zënë pozicionin e “të vepruarit të
lirë”, dmth sjellje arbitrare e vendimeve ose moszbatim të
kushtetutës dhe ligjeve për çdo motiv qoftë.
4. Domosdoshmëria e realizimit të ligjshmërisë tregon ndërprerje të
çdolloj qofshin shkeljesh të ligjshmërisë dhe përgjegjësi e

432
parevokueshme për shkeljet e tilla. Duke qënë se ligjshmëria
konsiderohet si parim themelor i së drejtës, del që shkelja e
ligjshmërisë automatikisht përfaqëson dhe shkelje të së drejtës.
Sipas kësaj vetie, ligjshmëria del si përcjellës kryesor i realizimit të
saj, prandaj lirisht mund të quhet “e drejtë dinamike”, realizimi i
së cilës përfaqëson vlerë shoqërore, përkatësisht instrumentin më
të rëndësishëm në rregullimin e raporteve shoqërore.
5. Tërësia e ligjshmërisë tregon që është i palejueshëm çdo lloj
anashkalim i ligjit. Tërësia duhet të qëndrojë në kuadrin e ligjit.
Çdo anashkalim i ligjshmërisë për shkak të disa:anashkalimeve
individuale, ekzistencë e “interesave suporiore” etj., çon në
destabilizim të shoqërisë, përkatësisht çon të rritja e nihilizmit
juridik. Në se ligji u vjetërua, atëherë ai bëhët jotërësor dhe duhet
të ndryshohet ose të plotësohet, por mbi bazën e vendosur
paraprakisht të procedurës, e cila gjithashtu, quhet ligj. Gjithnjë
deri sa nuk janë futur ndryshimet, ligji edhe më tej vepron,
ekziston. Jo më kot në popujt antik ekzistonte thënia: “Ligji është i
ashpër, por ky është ligji” (Dura lex, sed lex). Që në atë kohë,
ligjshmëria parashikonte evidentimin e tërësisë së saj,
përkatësisht dobinë e procesit të zbatimit të së drejtës, kur
përcaktohej masë konkrete të sanksionimit për shkak të shkeljes
së kryer të së drejtës. Por, në shumë raste, parimet e tërësisë
parashikohen mbi bazën e themeleve të ligjeve.
6. Lidhja e pandashme mes ligjshmërisë me kulturën. Pa kulturë nuk
mund as të bëhet fjalë për ligjshmëri. Sa më e lartë është shkalla e
kulturës në shoqëri, në shërbimin shtetëror ose te qytetarë të
veçantë, aq më e lartë është shkalla e ligjshmërisë, dhe
anasjelltas. Realizimi dhe plotësimi i legjislacionit del si një nga
kushtet dhe indikatorët më esencialë të zhvillimit të kulturës në
shoqëri.

433
Krahas këtyre parimeve kryesore të ligjshmërisë, disa teoricienë
juridikë në veprat e tyre përmendin edhe dy nënparime të ligjshmërisë, që
janë:
î garantimi i të drejtave dhe lirive të njeriut dhe të qytetarit- nga
njëra anë, pa ligjshmëri të drejtat dhe liritë e qytetarit nuk mund
të jenë realizuar, nga ana tjetër, vetë liritë dhe të drejtat,
përkatrësisht realizimi i tyre del si indikator kryesor i ekzistencës
së ligjshmërisë dhe demokracisë në shoqëri;
î prezumimi i pafajsisë – më shpësh përcaktohet në kushtetutën
e vet shtetit, kurse motoja e tij thotë: “Cdo i akuzuar për shkak të
krimit të kryer është i pafajshëm, deri sa të vërtetohet faji i
tij”.267

8.3.2. Tendencat kryesore, funksionet, elementet dhe tendencat
e ligjshmërisë

Në kushtet bashkëkohore në procesin e formimit të shtetit të së
drejtës, riorganizimi i ndërgjegjes juridike, si në shoqërinë maqedonase,
kështu edhe në të tjerët, mundësoi përcaktimin e tendencave kryesore në
procesin elaborues të teorisë për ligjshmërinë.
1. Vendosje e kufizimeve koncize të ligjshmërisë si regjim dhe si
formë e realizimit (si metodë e drejtimit shtetëror të shoqërisë
dhe si parim për veprim të subjekteve shoqërore);
2. Studim i ligjshmërisë paralelisht me fenomenet e tjera shoqë-
rore-politike (formim juridik, demokraci, ndërgjegjsim juridike e
tj.);
3. Analizë e ligjshmërisë në mekanizmat e rregullimit juridik e cila i
mundëson ligjshmërisë kufizim më konciz nga fenomenet
shtetërore-juridike të ngjshme me të;
4. Studim i hollësishëm i strukturës së saj, dmth elementeve të saj
përbërëse dhe raportit të tyre reciprok.
Në ndryshim të procesit të studimit të tendenciozitetit të ligj-
shmërisë, që është mjaft i përsosur, procesi i studimit të funksioneve të
ligjshmërisë është mjaft i vogël dhe pamjaftueshëm perfekt. Megjithatë,
edhe krahas studimit të dobët, për shkak të thelbit dhe rolit të ligjshmërisë
në formën më të përgjithshme mund t’i nxjerrim këto tre funksione krye-
sore të saj:
267 A. V. Malko, 1 f. 268
434
î zbatim i vullnetit të popullit në gjithë jetën shoqërore (parimi i
demokracisë), përkatësisht lidhje të ligjshmërisë me realizimin
e së drejtës;
î krijimi i kushteve të përpunimit të normave juridike tërësore
dhe efektive.lidhje të ligjshmërisë me formimin juridik;
î sigurimi i objektivitetit të rregullimit juridik, përkatësisht lidhje e
ligjshmërisë me gjithë elementet e mekanizmat e rregullimit
juridik.268
Për shkak të rëndësisë shumë të madhe dhe rolit të ligjshmërisë në
jetën shoqërore, interesi shkencor mundësoi analizë më precize të struk-
turës së ligjshmërisë. Si elemente kryesore nga të cilat është strukturuar
ligjshmëria, janë këto:
î ekuilibër i përbërjes subjektive të pjesëmarrësve në
marradhëniet shoqërore (përcaktimi i aftësisë së tyre juridike);
î ekuilibër i gjendjes shoqërore të pjesëmarrësve në raportet
shoqërore (përcaktimi i përmbajtjes dhe vëllimit të të drejtave
dhe detyrimeve të tyre subjektive);
î ekuilibër i veprimtarisë së subjekteve në përdorimin dhe
realizimin e të drejtave dhe detyrimeve (përcaktimi i treguesve
“material” dhe formal për të cilët janë të mbështetura në norma
juridike përkatëse).
Thelbi i prezantimit të strukturës së brendshme të ligjshmërisë
qëndron në atë që me të zbulohen mekanizmat kryesore për konstituimin,
funksionimin dhe progresin e shoqërisë.
Dhë së fundi, për tendencat kryesore të cilat ligjshmëria synon t’i
realizojë. Ato mund të jenë të shumtë, siç është e ndërlikuar vetë struktura
dhe roli i ligjshmërisë. Kryesisht, në literaturën juridike përmenden disa
tendenca të ligjshmërisë , si:
î rivitalizimi në kohë i ligjshmërisë në përputhje me nevojat dhe
zhvillimin e shoqërisë;
î sjellje e akteve juridike që i japin autorizime të caktuara orga-
neve shtetërore ose personave zyrtarë, në kuadrin e kompe-
tencave të tyre;
î mbikqyrje mbi përmbushjen precize dhe të vazhdueshme të
normave juridike;
î eliminim i arbitraritetit dhe parregullsive etj.

268 S. A. Komarov, A.V. Malko, 1, f. 382.
435
8.3.3. Rëndësia dhe roli i ligjshmërisë

Parimi i ligjshmërisë, si parim veçanërisht i rëndësishëm i së drejtës,
duhet në kuadrin e rendit juridik të sigurojë që kushdo dhe të gjithë të
punojnë dhe të sillen siç është shkruar në të drejtën, dhe në këtë mënyrë,
të kontribojnë në realizimin e qëllimeve dhe interesave më të gjera
shoqërore. Për ligjshmërinë me rëndësi të veçantë është harmonizimi mes
akteve juridike konkrete të përgjithshme dhe individuale. Në thelb,
pikërisht në këtë plan realizohet ose shkelet ligjshmëria.
Pikërisht për shkak të vendit dhe rëndësisë të theksuar të këtij
parimi në zbatimin direkt të së drejtës, çdo shtet këmbëngul optimalisht të
realizohet respektimi dhe zbatimi i tij. Prandaj shtetet ndërmarrin masa
dhe aksione të ndryshme për mbrojtjen e tij, duke i futur edhe ato të
karakterit institucional. Kështu, për shembull, kontrolli i ligjshmërisë
është ai thelb i rëndësishëm i cili realizohet në procedurën e rregullt
dyshkallëshe në punën e organeve dhe institucioneve shtetërore dhe,
para se gjithash, në organet e administratës dhe gjyqsor.
Përveç kompetencës dhe procedurës si elemente formale në
përcaktimin e ligjshmërisë në vlefshmërinë dhe forcën juridike të aktit të
përgjithshëm juridik, ligjshmëria e akteve të përgjithshme duket edhe në
elemente materiale të aktit. Aktet juridike të përcaktuara kështu, për
shkak se në formë të përgjithshme dhe parimore i rregullon raportet
kryesore shoqërore, janë më të rëndësishëm, kanë forcë më të madhe
juridike- ato janë burim për sjelljen e akteve të tjera juridike më pak të
përgjithshme të cilët më konkretisht e rregullojnë materien e normuar
parimisht në aktin më të lartë. Për shembull, sipas forcës juridike,
kushtetuta është më e përgjithshme dhe, në themel, akti më i lartë
juridik. Më i përgjithshëm, sepse i jep parimet kryesore juridike mbi bazën
e të cilëve është vendosur rendi tërësor juridik dhe të cilët, më tej,
konkretizohen në normat juridike ligjore që duhet të jenë në harmoni me
parimet kushtetuese. Më e rëndësishme sepse normat që përmbahen në
kushtetutë janë më të larta, në kundërshtim me to nuk mund të jetë asnjë
normë tjetër juridike, duke i përfshirë edhe normat ligjore. Dmth, ligji
duhet të jetë kushtetues, përkatësisht të jetë në përputhje dhe të mos i
kundërvihet kushtetutës.
Çdo akt më i ulët është konkretizim i përmbajtjes të akteve më të
larta, përmbajtje e cila, më mirë është e njohur nga organi më i ulët se sa
nga organi më i lartë juridik. Në të kundërtën, kur kjo përmbajtje që në
sjelljen e aktit më të lartë ishte e njohur nga organi që e sjell, në përgjithësi
nuk do të kishte nevojë nga sjellja e gjithë akteve juridike më të ulta, por
436
edhe të atyre individuale sepse gjithë këtë do ta bënte një organ i vetëm:
organi sovran shtetëror me sjelljen e kushtetutës ose të ligjit.
Nëse një akt do të jetë ligjor ose kundraligjor, do të përcaktohet sipas
dy elementeve: forma dhe përmbajtja e aktit, në varësi nga ajo në se me
aktin më të lartë është përcaktuar vetëm forma ose edhe forma dhe
përmbajtja. Që këtu, dallojmë dy lloje ligjshmërish: ligjshmëri formale dhe
materiale, përkatësisht kundraligjshmëri.
Ligjshmëria, përkatësisht kundraligjshmëria përdoret në dy
kuptimet e mëposhtme: formale juridike dhe reale.
Ligjshmëria/kundraligjshmëria formale është ajo që sipas
procedurës është e përcaktuar nga ana e organit kompetent dhe
realizohet pavarësisht nëse ekziston me të vërtetë.
Ligjshmëria/kundraligjshmëria reale është ligjshmëria/
kundraligjshmëria reale/ faktike pavarësisht nëse është përcaktuar në një
organ kompetent shtetëror.
Duke qënë se ligjshmëria është frymëzuar nga këmbëngulja të
realizohet udhëheqja e centralizuar e menduar paraprakisht në një kuptim
të caktuar është krejtësisht e qartë që ligjshmëria duhet të sigurojë zbatim
të një politike të caktuar mbi një teori të caktuar. Pushteti nëpërmjet asaj
politike planifikon lëvizje drejt realizimit të qëllimeve të përcaktuara që
më parë. Thënë më saktë, në kuptimin juridik të fjalës ligjshmëria siguron
zbatim të politikës të klasës udhëheqëse të mishëruar në ligjet të cilët
shteti i sjell. Me ligjshmërinë sigurohet zbatimi i ligjeve dhe siguria juridike
e qytetarëve dhe mbrojtja nga përdorimi tej mase të forcës nga ana e
shtetit.
Çdo shkelje e ligjshmërisë të një vendi çon te arbitrariteti, kurse në
fund të fundit te tendenca e anarkisë. Sigurimi i uniformitetit në zbatimin e
së drejtës do të thotë sigurim i vullnetit të klasës sunduese. Dmth, çdo
kundraligjshmëri praktikisht do të thotë një distancë e caktuar nga lëvizja
në një drejtim të caktuar, i skicuar më parë në politikën e klasës sunduese.
Ligjshmëria shkakton një sërë problemesh praktike para çdo të
drejtë, kurse veçanërisht para të drejtës në periudhën e tranzicionit. Siç
tregon praktika jonë në punën e organeve publike përkatësisht organeve
shtetërore, çeshtja për ligjshmërinë si problem nuk shtrohet aq ashpër
para organeve të pushtetit, dmth para organeve që marrin vendime
kolektivisht. Që këtu nuk mund të konkludohet kursesi që vendimet që
sjellin trupat kolektive janë imune ndaj kundraligjshmërisë. Gjithsesi prob-
lem i ruajtjes së ligjshmërisë si problem më shumë del para organeve që
janë të detyruar veçanërisht t’i zbatojnë normat juridike. Këtu në rradhë të

437
parë mendojmë për organet e administratës, përkatësisht për organet e
pushtetit ekzekutiv.
Deri sa ligjshmëria do të thotë t’i përmbahesh në mënyrë strikte
normës së aktit të përgjithshëm juridik vihet pyetja në se është përja-
shtuar çdo liri dhe iniciativë e organeve të administratës në veprimtarinë e
tyre? Nëse ligjshmëria do të kuptohet kështu fort, ne se në atë mënyrë nuk
fitojmë një zyrtar të rreptë me raportin e tij të papërgjegjshëm ndaj asaj që
përmendëm dhe larminë e gjithanshme të jetës që në një masë të caktuar
as që ka për ta kuptuar dhe do ta ndalojë zhvillimin shoqëror. Kjo është një
çeshtje e hapur.
Në këtë kuptim, rreth problemeve të dimensioneve dhe strukturën e
brendshme të ligjshmërisë ka rëndësinë dhe kontributin e vet të madh.
Mundësia potenciale nëpërmjet të të qënit kategorike të normës ligjore të
centralizuar të fshihen një varg problemesh që ekzistojnë objektivisht.
Parimisht, kritika e ligjshmërisë së ashpër kursesi nuk do të thotë mohim të
nevojës të zbatohet politika e përgjithshme me ndihmën e së drejtës.
Kështu, dispozitat dhe normat e përgjithshme nuk duhet të jenë gjithnjë
rreptësisht konkrete dhe strikte.
Nga sa thamë del që dhe në llojin e normës që ka zgjedhur ligjvënësi
ta vendosë mund të konstatohet një taktikë e caktuar në realizimin e një
politike të caktuar. Gjatë analizës së normave të përgjithshme juridike që
ekzistojnë në një rend të caktuar juridik mund të shikohet që ato që duhet
të zbatohen nuk janë dhënë në të njëjtën formë.
Ligjshmëria në çdo rend juridik është e dhënë kështu që për kundra-
vajtje eventuale janë siguruar sanksione.Sanksionet janë parashikuar
kundër shkelësve dhe kundër akteve juridike. Ndryshimi i aktit juridik,
eliminimi ose heqja e tij nuk është asgjë tjetër veçse sanksion që zbatohet
ndaj aktit të kundërligjshëm në procesin e ruajtjes së ligjshmërisë.

8.4. RENDI JURIDIK- NOCIONI DHE RAPORTI ME RENDIN
SHOQËROR

Është e pranuar nga të gjithë se rendi juridik përfaqëson formën dhe
sistemin më të mirë të përcaktimit të marradhënieve shoqërore, që për-
caktohen si stabile dhe të cilat i përgjigjen interesave të gjithë shoqërisë.
Raportet e tilla rregullohen me shumë norma shoqërore (moral, zakone,
norma të organizatave shoqërore, e drejta e tj.), që do të thotë që sjellja e
subjekteve në raportet e tilla janë gjithmonë të rregullta.

438
Rendi juridik bazohet mbi të drejtën dhe jep një përshkrim të
detajuar të strukturës objektive të raporteve shoqërore. Karakterizohet
nga shkalla e lartë e satisfaksionit të interesave dhe nevojave të ndryshme
të pjesëmarrësve në raportet e tilla, me ndihmen e mjeteve juridike dhe
me natyrën e plotësimit të detyrimeve që burojnë nga raportet e tilla, e që
jane të mbështetura mbi ligjin. Rendi juridik përfaqëson anë praktike apo
rezultative të së drejtës,ose siç e përcakton Gojman- Cervonjuk: “Rrendi
juridik është e drejtë e veçantë që zbatohet në raportet shoqërore, të cilët
nën ndikimin e tij kanë fituar formë juridike.”269
Nga ana tjetër, rendi shoqëror del si sistem i ndërlikuar i raporteve
stabile mes antarëve të shoqërisë, ose përcaktohet si formë e jetës, si frut
i ndikimit të gjithë sistemeve të regullimit juridik, duke i mbajtur idetë e së
vërtetës shoqërore.
Rendi juridik del si formë specifike të rendit shoqëror, i cili është
rregulluar si rezultat i veprimit rregullativ më pak të normave shoqërore,
kurse më shumë të normave juridike. Dmth, rendi juridik është një sistem
specifik i raporteve shoqërore, të rregulluara mbi bazën e normave
juridike. Në thelb, rendi juridik është akoma edhe një realitet si dhe të
gjithë raportet faktike që ekzistojnë në shoqëri. Prandaj, rendi juridik del si
vlerë shoqërore duke qënë se ndodhet nën mbrojtjen e ligjit.

Në literaturën juridike shumë rrallë përcaktohet raporti mes rendit
juridik dhe rendit shoqëror, duke qënë se nocioni i dytë është shumë më i
gjerë në përcaktimin e tij, në ndryshim nga i pari. Dmth, rendi juridik
gjithnjë del si formë e veçantë e nocionit më shumë teorik dhe më shumë
praktik i rendit shoqëror. Si pjesë të tjera përbërëse të rendit shoqëror,
krahas rendit juridik, janë edhe rendi natyror dhe politik.
Deri vonë, shumica e shkencëtarëve juridikë rendin juridik e
interpretonin si sistem i cili ekziston mes raporteve të antarëve të
shoqërisë, megjithatë V.V. Borisov e ka zgjeruar dhe thelluar vëllimin e
këtij nocioni, në këtë mënyrë, që e përcaktoi si fenomen shoqëror-politik
269 V. I. Gojman – Cervonjuk, 1, kapitulli 26.
439
dhe shtetëror-juridik. Pozicioni i tij jojuridik shikohet në atë që rendi
juridik është bashkim mekanik i dy parimeve: objektiv dhe subjektiv (ligjet
objektive të zhvillimit të shoqërisë dhe nevojat objektive dhe veprimtaritë
subjektive të njerëzve). Borisovi e përcakton rendin juridik dhe si strukturë
të jetës shoqërore, duke e karakterizuar si harmonizim dhe rregullim i
brendshëm i sistemit shtetëror të raporteve dhe lidhjeve juridike. Në këtë
mënyrë, ky autor tregon njërën nga vetitë më thelbësore të rendit juridik,
që e theksojnë edhe shumë autorë të tjerë.270

8.4.1. Karakteristika kryesore dhe tendenca të rendit juridik

Në pjesën paraardhëse e përcaktuam rendin juridik si nocion dhe
përcaktuam që rendi juridik del si rezultat i realizimit të të drejtave dhe
detyrimeve të subjekteve juridike, përkatësisht si rezultat i realizimit,
plotësimit, shfrytëzimit dhe zbatimit të normave juridike në shoqëri.Dhe
në saj të qëllimeve te të cilët synon rendi juridik, mundësohet reduktimi të
mjeteve antiligjore (ilegale), të cilat realisht çojnë te shkatërrimi, dmth,
destabilizim të shoqërisë. Rendi juridik, veçanërisht i mbështet dhe i zba-
ton mjetet ligjore (legale), të cilat jënë kompatibile të normave
moralo-juridike.
Karakteristikat e rendit juridik, mund të nxirren nga këto pika, që në
formë direkte-analitike e përcaktojnë nocionin dhe thelbin e tij:
î rendi juridik gjithnjë është i përcaktuar dhe i planifikuar ne
normat juridike;
î rendi juridik del si rezultat i realizimit të normave të tilla;
î rendi juridik është i mbrojtur dhe i siguruar nga ana e shtetit;
î rendi juridik krijon kushte kryesore për organizimin e raporteve
shoqërore, e bën njeriun më të lirë dhe i jep formën e jetës
shoqërore;
î rendi juridik është rezultat i ligjshmërisë.
Një numër i madh juristësh, rendin juridik e përcaktojnë si volum
dinamik, e ndjekur nga një numër i madh tendencash për zhvillimin e saj. Si
tendenca kryesore për zhvillimin e rendit juridik numërohen këto:
1. Rendi juridik gjithnjë synon te thjeshtimi, përkatësisht univer-
salizimi i lidhjeve juridike dhe raporteve, dmth, të rregullimit
juridik në tërësi. Lirisht mund të thuhet që, rendi juridik është mo-
tor i tillë shoqëror që e vë në lëvizje gjithë volumin e punëve
270 V. V. Borisov, 1.
440
sociale, i thellon proceset shoqërore, i rregullon raportet, i flak
institutet e vjetëruara sociale dhe krijon institute të reja
universale;
2. Rendi juridik është i drejtuar gjithnjë drejt forcimit të normimit (të
drejtës), e cila në vetvehte, çon te rritja e nevojave në shoqëri për
sjelljen e formave dhe kalibrave të rinj për rregullimin e sjelljes së
njerëzve;
3. Rendi juridik gjithnjë është i drejtuar drejt luftës kundër kontra-
diktave të përgjithshme në shoqëri. E dimë që ligji i dialektikës
është dëshmitar për faktin që çdo lëvizje është fillim, zhvillim dhe
zgjidhje e kontradiktave të dala. Po kështu edhe në rendin juridik
vërehet lufta e vazhdueshme kundër krimit, shkeljes së të drejtës,
ç’organizimit të ligjshmërisë e tj.
Dmth, si mjete të përgjithshme dhe të nevojshme për zhvillimin
tendencioz të rendit juridik, mund të veçohen këto:
î përsosja e formave dhe kalibrave shoqërore-juridike për sjelljen
dhe pranimi i tyre nga ana e popullsisë, që thjesht është thirrur
ta thjeshtojë strukturën e rendit juridik;
î formim préciz dhe konstant i programeve strukturore juridike
për sjelljen e çdo pjesëmarrësi në rendin juridik;
î mundësimi për precizim, konkretizim dhe përcaktueshmëri të
lidhjeve dhe raporteve juridike;
î të përmbajturit te realizimi pandërprerje, fort dhe rreptë të
ligjshmërisë.
Në këtë mënyrë, rendi juridik,me të drejtë, fiton epitetin e
mirëqënies shoqërore te e cila synon shteti dhe i gjithë populli , dhe për
këtë duke përdorur mundësi dhe mjete të ndryshme.

8.5. GARANCIA E LIGJSHMËRISË DHE RENDI JURIDIK-NOCIONI
DHE LLOJET

Sundimi i ligjshmërisë dhe vendosja e rendit juridik në shoqëri është
sistem i domosdoshëm operativ, i cili mund të sigurohet nëpërmjet
mjeteve dhe masave përkatëse. Mjetet dhe masat e tilla themelore për
realizimin e ligjshmërisë dhe rendi juridik në literaturën juridike janë të
njohur me emërtimin garanci e ligjshmërisë dhe rendit juridik.
E përcaktuar në mënyrë më të përgjithshme garancia përfaqëson
tërësi masash, kushtesh, mekanizmash e mjetesh me të cilët mundësohet
441
realizimi pandërprerje i normave juridike, i të drejtave të qytetarëve dhe
interesave të shoqërisë dhe shtetit në tërësi. Dmth, me garancinë e ligj-
shmërisë dhe të rendit juridik, krahas asaj që nënkuptohen kushte objek-
tive për ekzistencën e shoqërisë, me garanci nënkuptohen dhe mjetet spe-
cial të përpunuara shtetërore—shoqërore, që mundësojnë realizimin
préciz të normave juridike (të drejtën) në të gjitha raportet shoqërore.
Ekzistojnë dy lloje të garancisë së ligjshmërisë dhe rendit juridik dhe
këto janë: garanci të përgjithshme dhe garanci juridike.
1. Garancitë e përgjithshme hasen në këto lloje:
î Garanci ekonomike (materiale) – të gjitha kushtet materiale për
jetën shoqërore: rregullimi shoqëror-ekonomik i shoqërisë,
shkalla e zhvillimit ekonomik të shoqërisë, shkalla e mirëqënies
së shoqërisë, ekzistenca e formave të shumllojshme të pronës,
liri ekonomike e tj.;
î Garanci sociale- përmbledhin në vetvete një kompleks të tërë
masash shoqërore në luftën kundër shkeljes së të drejtës, përka-
tësisht shmangie nga parimet e ligjshmërisë. Garancitë sociale
janë veprimtari e përcaktuar që qëndron në: paralajmërim nga
shkelja e së drejtës, funksion supervizioni i shoqërizimit tërësor,
realizimi i mundësisë për mendim shoqëror e tj.;
î Garanci politike – e theksojnë shkallën e demokratizimit të
rregullimit shtetëror-shoqëror, që varet nga funksionimi i
sistemit politik në tërësi, pluralizmit politik, ndarja objektive e
pushtetit, parimi i shtetit të së drejtës dhe sundimi i së drejtës,
sistemi shumpartiak e tj.;
î Garanci ideologjike- qëndrojnë në sundimin e ideologjisë, mbi
bazën e së cilës rritet dhe zhvillohet shpirti i jetës shoqërore dhe
përfaqësojnë edukim ideologjik të qytetarëve, duke i futur të
gjitha format e ndërgjegjes juridike, përhapja e e dijes juridike te
të gjithë njerëzit, respektimi i së drejtës si vlerë shoqërore,
respektim i nevojave nga e drejta e tj.271
2. Garancitë juridike dalin si sistem i mjeteve të veçanta për forcimin
e ligjshmërisë dhe rendit juridik, përkatësisht si veprimtari e orga-
neve të veçanta juridike për paralajmërimin dhe parandalimin e
shkeljes së të drejtës.
Si mjete të veçanta juridike ( garanci speciale-juridike) dalin, para se
gjithash, të gjitha normat juridike në të cilat shprehet nevoja e ligjshmë-
risë. Në përgjithësi, me garanci speciale-juridike nënkuptohet vendosja në
271 S. A. Kozmarov, A. V. Malko, 1, f. 386-387.
442
ligjshmëri e parimeve specialë (për shembull, supozimi i pafajsisë), e insti-
tucioneve speciale(për shembull, iritimi për veprën penale), procedurave
speciale(për shembull, procedura e shqyrtimit të veprave penale dhe civile
dhe mjeteve speciale (për shembull, detyrim dhe dënim).
Nevojat juridike të ligjshmërisë qëndrojnë si më poshtë:
1. Sanksionimi i drejtë për mosplotësimin e normave juridike;
2. Përcaktimi ligjor (kushtetues) i supermacisë së ligjeve dhe për-
caktimi i mjeteve për realizimin e tyre;
3. Dhënie e detyrimeve të caktuara organeve të caktuara për reali-
zimin e ligjshmërisë, ndërprerje e shkeljes së saj, kryerje e mbi-
kqyrjes mbi realizimin e saj dhe përcaktimi i autorizimeve të
këtyre organeve;
4. Përcaktimi kushtetues i mundësive qytetare për realizimin e të
drejtave të tyre, ndalimi për keqpërdorim të tyre nga ana e perso-
nave të tjerë dhe përcaktimi kushtetues i prezumimit të pafajsisë.
Të gjitha këto mjete për garantimin e ligjshmërisë dhe rendit juridik,
gjithashtu, janë përcaktuar edhe në Kushtetutën e Republikës së Maqe-
donisë, kurse në degë të veçanta të ligjshmërisë dhe të sistemit juridik
është realizuar konkretizimi i tyre.
Organet e mbojtjes së të drejtës janë të detyruar ta ndërpresin
shkeljen e ligjshmërisë, t’i përcaktojnë të drejtat dhe detyrat e subjekteve
në raportet juridike dhe t’i distancojnë pasojat e padëshiruara nga shkelja
e së drejtës. Në organet e mbrojtjes së të drejtës si organe të për-
gjithshme, që ekzistojnë, pothuajse në çdo rend juridik, pavarësisht nga
emërtimi i tyre i përcaktuar në kushtetutën e rendit konkret juridik, hasen:
prokuroria, kontrolli gjyqsor dhe kontrolli kushtetues.
1. Prokuroria përfaqëson organ special i cili është i obliguar për
mbikqyrje të përgjithshme të ligjshmërisë, njohje dhe hetim të
shkeljeve të saj dhe ngrirje të akteve të caktuara gjyqsore në rast
të kolizionit të tyre me ligjshmërinë. Kjo veprimtari realizohet
nëpërmjet formave specifike: çuarje te përgjegjsia penale;
paraqitja e akuzave para gjykatës; zgjidhje e padive civile etj.
2. Si garanci e rëndësishme e ligjshmërisë dhe e rendit juridik del
edhe kontrolli gjyqsor, si “pushteti i tretë” në sistemin e ndarjes
së pushtetit në sistemin e drejtësisë të shtetit. Te ne e dimë që
pushteti gjyqsor është tri shkallëshe (Gjykata supreme, Gjykata e
apelit dhe Gjykata themelore) dhe që ai është bartës i drejtësisë
dhe i barazisë në Republikën e Maqedonisë që është përfshirë

443
direkt në mbrojtjen e rendit kushtetues. Në këtë kontekst duhet të
theksohet që duhet të ndryshohet pikpamja konservatore për
drejtësinë, e interpretuar vetëm si “zbatim i së drejtës”. Përvoja
në shtetet demokratike me zhvillim të lartë, siç është rasti me
shtetet e sistemit juridik anglosakson, ose sot sistemi juridik i
Bashkimit Evropian, tregon që shkalla e lartë e zhvillimit juridik në
shoqëri arrihet atëherë, kur gjykata mbështetet mbi Kushtetutë,
ligjet dhe të drejtat e liritë e njeriut të pranuara nga të gjithë, dhe
në atë mënyrë, e krijon të drejtën (krijues i së drejtës). Për këtë
paraqitja e vendimeve te instancat e larta funksionale gjyqsore të
precedentit gjyqsor, në vetvete, duhet të deklarohet si aktivitet i
pjekur dhe i justifikuar shtetror-juridik.
3. Të vepruarit e organeve gjyqsore mbi parimin e publikut dety-
rimisht krijon edhe kushte për forcimin e ligjshmërisë dhe të
rendit juridik, si në Republikën e Maqedonisë, kështu edhe në
shtetët e tjera, duke e futur këtu edhe kontrollin kushtetues
primar ekzistues. Te ne kontrolli juridik është përqëndruar në
kuadrin e Gjykatës kushtetuese, roli i së cilës, rëndësia dhe
kompetenca janë përcaktuar në vetë Kushtetutën e Republikës së
Maqedonisë. Funksioni më i përgjithshëm i kontrollit kushtetues,
siç tregon vetë nocioni, qëndron në kontrollin e ligjshmërisë dhe e
gjithë akteve juridike.
Në kushtet bashkëkohore, veçanërisht në shtetet me sistem
presidencial të rregullimit shtetëror, rëndësi të veçantë ka mbështetja
juridike e detyrimeve të Presidentit të shtetit- ai duhet të jetë garancia
kryesore e kushtetueshmërisë, të ligjshmërisë dhe rendit juridik, në këtë
rast nuk i kufizohet mundësia për përdorimin e të gjitha mjeteve të lejuara
për realizimin e saj, duke e futur në rradhë të parë veprimtarinë e
organeve të mbrojtura juridikisht për pengimin e shkeljes së të drejtës dhe
mënjanimin e pasojave të tij.
Edhe se mekanizmi i fundit i garancisë juridike të ligjshmërisë dhe
rendit juridik është specifikimi (kualifikimi) i organeve ligjvënëse. Në
kushtet e sotme, rëndësi e mëdhe i jepet elaborimit kompleks të sistemit
të masave dhe mekanizmave shtetërore-juridike, të thirruara që t’i
mbrojnë të drejtat kushtetuese dhe interesat ligjore të qytetarëve.
Mungesa e mekanizmit kushtetues për përgjegjësi të përsonave zyrtarë si
dhe gjithë organeve të pushtetit, për vendimet e miratuara, sot është
problem më i madh, sipas teoricieneve juridikë, i cili del në pah dhe është
tashmë i dukshëm. Në lidhje me këtë, në të gjitha shtetet në botë sot

444
këmbëngulet të përcaktohen masa progresive ligjore për personalizimin e
përgjegjësisë të personave zyrtarë, për moszbatimin nga ana e tyre të
akteve ligjore, urdhërave dhe dispozitave. Të gjithë këto probleme të
lidhur me garancinë e ligjshmërisë dhe rendin juridik janë pasojë e kupti-
mit totalitar të ligjshmërisë, i cili për fat të keq, njëkohësisht depërtoi
nëpër gjithë botën edhe se më vonë ishte zhdukur. Sipas këtij kuptimi:
“Urdhëri i shefit-ligj për të gjithë vartësit”, kjo formulë, deri edhe sot,
shërben si justifikim i personave zyrtarë për sjelljen e vendimeve të tyre,
që e shtypin dinjitetin e njeriut dhe të cilat me vete tërheqin pasoja të
mëdha ekonomike, politike, natyrore dhe shoqërore.

8.6. RAPORTI MES LIGJSHMËRISË, RENDIT JURIDIK DHE
DEMOKRACISË

Raportin mes ligjshmërisë, rendit juridik dhe demokracisë, më mirë
e ka përshkruar P.M. Rabinoviç, në veprat e tij. Duke folur për raportin e
tillë, Rabinoviç e bëri pyetjen: A mundet ligjshmëria, e përcaktuar si re-
gjim, si strukturë e sjelljes së drejtë të identifikohet me rendin juridik?, ku,
duke dhënë një përgjigje të përgjithshme kësaj: Nocionin “ligjshmëri” e
tregon strukturën e rregullsisë juridike të raporteve shoqërore, kurse
nocioni “rend juridik” në vetvete përfshin edhe veti të tjera, siç janë:
harmonizimi, organizimi, rregullsia, sistematizimi etj.

445
Paralelisht me këtë përcaktim, vjen kryerja e krahasimit të harmo-
nizuar, përkatësisht struktura e ekuilibrit, veti e ligjshmërisë, si rezultat i
realizimit të normave juridike “materializohet”, dmth, transformohet në
strukturë të harmonizimit dhe rregullsisë së raporteve shoqërore. Dmth,
realizimi i normave juridike del si faktor kryesor në harmonizimin e vetive
të ligjshmërisë me vetitë e rendit juridik, ku duket pika e tyre e parë e
kontaktit.272
Përcaktimi paraardhës i raportit mes ligjshmërisë dhe rendit juridik
është i thjeshtë, i ngushtë dhe indirekt. Prandaj shkenca juridike këmbë-
ngul që ta përcaktojë më drejt kërë raport. Duke i përdorur të gjitha
metodat juridike për zgjidhjen e këtij problemi, shkenca juridike erdhi te
konkluzioni që ligjshmëria dhe rendi juridik, në vetvete, janë fenomene të
shquara, të cilat domosdoshmërisht dalin nga njëri tjetri, që janë të lidhur
ngushtë mes tyre dhe të pandashme qëndrojnë në një unitet, në një
kompleks. Sipas këtij fakti, ligjshmëria në masë të madhe del si nevojë e
shtetit te të vepruarit e subjekteve të së drejtës në procesin e ripërtrirjes
të normave juridike në veprimtarinë shoqërore. Në fakt, ligjshmëria
përfaqëson “sundim” të së drejtës në raportet shoqërore ose, duke folur
me gjuhën e filozofisë, ligjshmëria përfaqëson një fushë të detyrimeve.
Ndërsa, rendi juridik si rezultat i dukurisë “ligjshmëri” përfaqëson
strukturë të qëndrueshme të raporteve shoqërore, që me rolin e tillë
fituan formë juridike, dhe në përmbajtjen e të cilave dalin veprimtaritë e
shumë personave që i realizojnë të drejtat dhe detyrimet e tyre.Ose thënë
më thjeshtë- rendi juridik është ligjshmëri në lëvizje. Si moment më
esencial i rendi juridik del fakti që ligjshmëria nuk proklamohet aq sa
zbatohet në jetën shoqërore.Kjo do të thotë që ekziston varësi e vërtetë
mes ligjshmërisë dhe rendit juridik, që thotë: forcimi i ligjshmërisë sjell
forcim të rendit juridik, kurse shkelja e ligjshmërisë njëkohësisht është
dhe shkelje e rendit juridik.273
Ligjshmëria. Rendi juridik dhe demokracia mes tyre sillen sipas
shembullit të mëposhtëm: nga njëra anë, demokracia e vërtetë është e
pamundur pa ligjshmërinë dhe rendin juridik, përkatësisht pa to demo-
kracia e vërtetë kalon në kaos (anarki) në keqpërdorime të ndryshme; nga
ana tjetër, ligjshmëria dhe rendi juridik nuk mund të bëhen vlera shoqë-
rore (dmth, njerëzit nuk do të kenë prej tyre asnjë dobi) pa mekanizmat
demokratike, institutet dhe normat, me ndihmën e të cilëve është i mun-
dur ndryshimi legjitim i bazës së ligjshmërisë dhe rendit juridik,

272 P. M. Rabinoviç,1.
273 V.V. LLazarev, 1, f. 20.
446
përkatësisht pa të cilëtpërcaktimi i tyre efektiv në jetën shoqërore bëhet i
pamundur.274
Dmth, forcimi i ligjshmërisë dhe rendit juridik mundëson demo-
kratizim të proceseve të ndryshme në jetën shtetërore-shoqërore:
vendosje në themele demokratike të ligjvënies, kontroll mbi shoqërinë
gjatë realizimit të ligjeve etj., përkatësisht nga ana e vet, ligjshmëria dhe
rendi juridik mundësojnë zhvillim dhe forcim të demokracisë.
Demokracia parashikon shumën e të drejtave të caktuara dhe lirive
të qytetarëve si dhe shumën e mekanizmave , instituteve për qeverisjen e
përfaqësuar dhe direkte të popullit. Dhe njëra dhe tjetra, duhet të jenë jo
vetëm të përcaktuara në ligjvënie por edhe të realizuara realisht në jetën
shoqërore. Në se shkelen ligjet, me të cilët përcaktohen dhe mbrohen të
drejtat dhe liritë, atëherë nuk ekziston parashikim i çfarëdo lloj garancish,
as që mund të bëhët fjalë për demokratizim të shoqërisë.
Demokracia e vërtetë mundëson kontroll direkt të organeve përfa-
qësuese mbi ekzekutivin, nga ana tjetër, organet gjyqsore kanë kontroll
mbi ta dhe mbi organet ekzekutive, përkatësisht mbi të gjithë, duke qënë
se vetë pushteti gjyqsor konsiderohet për më demokratik sepse realizohet
vetëm në kuadrin e ligjeve. Në rast abstenimi të këtyre ose elemnteve të
tjerë të demokracisë, ligjshmëria dhe rendi juridik pësojnë mjaft humbje
dhe dëme.

LLOJE INTERPRETIMESH TË TË DREJTËS
Sipas vëllimit sipas subjektit sipas mjeteve sipas objektit
Tekstual autentik gjuhësore akte juridike
(shtetëror
Restrektiv autentik -logjike marrëveshje
(joshtetëror) ndërkomb.
Ekstensiv jozyrtar sistematike marrëveshje nga e
historike drejta
(joshtetërisht)
civile
Special juridik akte gjyqsore
Qëllimor

274 A. V. Malko, 1, f. 271.
447
9. INTERPRETIMI I TË DREJTËS

9.1. NOCIONI I INTERPRETIMIT TË TË DREJTËS
Zbatimi i së drejtës, përkohësisht realizimi i saj në tërësinë e jetës
shoqërore është i pamundur pa njohjen paraprake të kuptimit dhe thelbit
të normës juridike. Ose siç është drejt e vërejtur, normimi i raporteve
shoqërore mund të konsiderohet si i mbaruar vetëm atëherë kur
pjesëmarrësit e saj janë të ndërgjegjshëm për përmbajtjen e rregullave
juridike. Sipas këtij pohimi, interpretimi i së drejtës luan rol të
rëndësishëm edhe në zhvillimin e dinamikës së raporteve shoqërore.
Dmth, interpretimi i së drejtës përfaqëson lloj të veçantë veprim-
tarie të organeve shtetërore, personave zyrtarë, qytetarëve ose shoqa-
tave të tyre, në zbulimin e përmbajtjes kuptimore dhe teleologjike të
normave juridike dhe fenomeneve të ndryshme të vullnetit shtetëror të
përmbajtura në to. Ose, me një fjalë, interpretimi i së drejtës është
veprimtari për përcaktimin e përmbajtjes të normave juridike. Në fakt,
bëhet fjalë për një proces sistematik, të drejtuar te shpjegimi i për-
mbajtjes dhe kuptimit të dispozitave juridike, vlerës së tij shoqërore,
gjendjes dhe rolit të tij në sistemin e rregullimit juridik etj.275
Interpretimi i së drejtës del si një nga elementet më të rëndësishëm,
ose në mënyrë më precize, si parakusht themelor për krijimin e sukses-
shëm të zbatimit të së drejtës. Edhe Korkunovi vuri re që interpretimi i së
drejtës këmbëngul “ta shpjegojë kuptimin e normave juridike të veçanta”.
Sipas tij, mossqarimi i kuptimit të normave juridike, njëkohësisht tregon
moszbatim të tyre. Prandaj, interpretimi i së drejtës është premisë pa
kushte dhe e domosdoshme për zbatimin e normave juridike.276
Domosdoshmëria e interpretimit të së drejtës nuk qëndron vetëm në
procesin e precizimit të përmbajtjes së përgjithshme dhe kuptimit të një
norme juridike, por edhe në konkretizim të elementeve dhe rrethanave
të saj, të cilat janë të paevitueshme për ekzistencën e procesit ekzekutiv.
Nëpërmjet të interpretimit, ne mundemi ta njohim qëllimin kryesor
të ligjeve të sjella ose të akteve të tjera juridike, si dhe ta shqyrtojmë nga
ana e përmbajtjes rolin dhe rëndësinë e normave juridike. Gjithashtu,
interpretimi mundëson paraqitjen e kushteve të përdorimit të çdo akti
275 M.N. Marçenko,1,f. 614.
276 N.M. Korkunov,1, f. 347.
448
juridik, vendin e tij në sistemin e së drejtës, si dhe karakteri i tij i veprimit
reciprok me aktet e tjera “kompatibile “ me të. Dmth, krahas që për-
caktohet kuptimi i normës juridike, me ndihmën e interpretimit juridik
vendoset edhe kuptimi i aktit juridik dhe mundësohet që në mënyrë të
prerë dhe të njëanshme të përcaktohet dhe të zbatohet në tërë territorin e
shtetit.
Sipas kësaj, interpretimi i së drejtës mund të përcaktohet edhe si
procës ideor i ndërlikuar, por nganjëherë edhe kontradiktor, i cili varet nga
ligjet e logjikës dhe kërkon pregatitje paraprake serioze profesionale dhe
filozofike. Krahas kësaj, interpretimi i së drejtës nuk mund të përcjellë
veçmas nga jeta ekonomike dhe shoqërore-politike në shoqëri, dhe jo
vetëm prej tyre, por edhe nga gjithë proceset e pashmangshme shoqë-
rore. Interpretimi i së drejtës është gjithnjë e kushtëzuar shoqërisht, kurse
shpesh herë ka edhe karakter politik. Prandaj, në shumë raste, në periudha
të ndryshme dhe në shoqëri të ndryshme, interpretimi i ligjeve ose del si
veçanërisht zyrtar, përkatësisht si monopol i veçantë shtetëror, ose
kufizohet plotësisht, përkatësisht ndalohet. Për shembull, në Romën e
vjetër kështu veproi Justiniani, duke i dhënë vehtes monopolin e
interpretimit të ligjeve. Kështu veproi edhe papa Piu IV në lidhje me
vendimet e Kuvendit Tridentin. Në Gjermani, si shembull është ndalimi i
interpretimit të ligjeve, disa herë i përcaktuar në kode të ndryshme dhe
ligje gjatë shekullit XVIII.277 Motivet kryesore për synimet e tilla të
pushtetit për monopolizimin ose në përgjithësi ndalimin e interpretimit
jozyrtar të ligjeve, janë kushtëzuar gjerë nga aspiratat e natyrshme për
“konservimin” e shoqërisë, përkatësisht motivet e tilla dalin direkt nga
interesat vehtiakë, nga kuptimi dhe interpretimi i përmbajtjes dhe idesë së
normave juridike nga ana e bartësve të pushtetit, si dhe moslejimin e as
më të voglës mundësi për futjen e intrigave dhe ngatërresave në mendjen
e njerëzve. Parë nga prizmi teorik dhe praktik, përcaktohet përfundimisht
thelbi pejorativ i kufizimit të tillë ose ndalimit të lirisë së interpretimit.
Thënë më thjeshtë, mund të ndalohet “interpretimi i ligjeve”, por nuk
mund të ndalohet dhe vetë interpretimi duke qënë se kushdo që sjell ligje,
jep mundësi për zbatimin e tyre në përputhje me kuptimin e tij, kjo nuk
është asgjë tjetër, përveç se interpretim.
Interpretimi i të drejtës është domosdoshmërisht i lidhur me:
1. Të qënit abstrakte i normave juridike- duke qënë se norma juri-
dike ka karakter të përgjithshëm, kurse vetë raportet shoqërore,
që duhet të rregullohen me normat juridike, kane karakter
konkret, është e nevojshme të merret vesh nëse të qënit abstrakte
277 Për këtë më gjerë shih: G.F.Shersheneviç,1,f. 727-728.
449
e ndonjë norme juridike i përket një situate apo një tjetre ( raport
shoqëror);
2. Terminologjia speciale- në procesin e formulimit të normave
juridike, interpretimi është i detyruar normativisht të përdorë
shumë terma special juridikë: vlerë morale, peng, e drejta diskre-
cionale, nevoja eksterne, mbrojtjen e domosdoshme e tj., ku nuk
mund të krijojë rregull të përgjithshëm për sjelljen, as të përdorë
terma specialë nga disiplinat e tjera shkencore: euthanazi,
toksikologji e tj.
3. Përdorimi i nocioneve të tjera të vlerësuara më parë në procesin
e krijimit të të drejtës- për shembull: vlera ekzistuese, dëmtime të
rënda trupore, krime të të miturve, shqetësim i fortë shpirtëror e
tj.
4. Mungesa të procesit ligjeslativ- për shembull: paqartësi, papër-
caktueshmëri dhe kundërthënie në normat juridike e tj,
Termi “interpretimi i së drejtës” përdoret në tre kuptime të
ndryshme të lidhura mes tyre:
î shpjegim i kuptimit dhe përmbajtjes së normës juridike i
nënshtrohet zbatimit të mëtejshëm (interpretimi me ndihmën e
metodave),
î sjellje aktesh nga ana e organeve shtetërore dhe deklarime nga
persona të veçantë zyrtarë, me qëllim të sqarohet përmbajtja e
normave juridike,
î interpretimi, dmth shpjegim i raportit mes vollumit të normës
juridike të interpretuar me vollumit të tekstit të saj (kuptimi fjalë
për fjalë).278
Interpretimi, në thelb është procesi më i rëndësishëm dhe më i
ndërlikuar, ose të paktën mes proceseve më të rëndësishëm dhe më të
ndërlikuar, gjatë njohjes së normës juridike. Siç thamë më lart, norma e
pakuptimit nuk ka asnjë veprim mbi adresatët, kurse pa këtë procedurë në
tërësi do të mbetet procesi i zbatimit të së drejtës. Në shkencën juridike
kuptimi i shprehur kështu i interpretimit është kuptuar prej kohësh dhe
prandaj i jepet rëndësi e veçantë. Interpretimit të normave juridike i është
kushtuar studim serioz dhe i tërësishëm nga ana e një numri të madh
teoricienësh juristë. Në këtë kuptim në shkencën juridike është krijuar një
degë e tërë e cila merret veçanërisht me problemin e interpretimit të
normave juridike, e ashtuquajtur si hermeneutika.279
278 S. A. Komarov, A.V. Malko, 1, f. 347.
279 Shkenca për rregullat dhe mjetet për interpretimin e Biblës.
450
9.2. OBJEKTI DHE METODA E INTERPRETIMIT TË TË DREJTËS

Për objektin e interpretimit të të drejtës flasim sepse kjo i përket
normave juridike që përmbahen në aktet juridike. Ky lloj interpretimi
quhet kështu në kuptimin e ngushtë. Kur bëhet fjalë për shprazëtirat
juridike dhe plotësimin e tyre atëherë kemi punë me interpretim në
kuptimin më të gjerë, përkatësisht me interpretim të normës inekzistente.
Parimisht, kur bëhet fjalë për interpretim të së drejtës atëherë si
rregull mendohet për interpretim në kuptimin e ngushtë të normës juri-
dike ose të grupeve të veçanta të normave juridke që janë të lidhura mes
tyre. Më parë në shkencën juridike ekzistonte (që edhe sot ka përkrahësit
e vet) që objekt i interpretimit janë vetëm normat juridike të përgjithshme
dhe që normat e veçanta që dalin nga të përgjithshmet nuk ka nevojë të
interpretohen. Kjo pikpamje nuk është mbështetur duke qënë se siç e
pamë çdo rast është i veçantë dhe për këtë edhe norma (e veçanta) duhet
të përshtatet me specifikat e rastit, përkatësisht interpretim juridik i saj.
Norma e përgjithshme siç është thënë tashmë e përfshin vetëm atë
që është e përbashkët e rasteve me përgjithsimin e të cilëve dhe del norma
e tillë juridike. Rastet e veçanta, normat e veçanta nuk i përmbledh si
tërësi, por çeshtjen e zgjidhim për çdo rast konkret në veçanti, duke i
marrë parasysh të gjithë shenjat, specifikat dhe format që manifestojnë.
Duke u nisur nga fakti që ligji është burimi më i rëndësishëm juridik
në shkencën juridike, është krijuar edhe mendim që me interpretim
veçanërisht nënkupton interpretim të ligjit.Prandaj diku mund të haset në
vend të termit interpretim të së drejtës, përkatësisht të normave juridike,
interpretin të ligjit. Mund të konstatohet në fund përkundrejt gjithë
respektimit të nevojshëm të rëndësisë së ligjit si burim kryesor i të drejtës
së shkruar, interpretimi njëlloj sillet ndaj ligjit dhe ndaj gjithë burimeve të
tjera të së drejtës dhe normave juridike të veçanta.
Metodë e interpretimit të së drejtës zakonisht quhet metoda
dogmatike.Te ky emërtim të së drejtës , në përgjithësi si te të gjithë
emërtimet e tillë të shumtë në të drejtën, është arritur për shkak të lidhjes
mes nocionit metodë dhe dogmë dhe detyra që kryhet me përdorimin e
kësaj metode. Edhe se ky emërtim këtu nuk është përkatësi, dhe me të
tregohet detyra e tij direkt ta vëzhgojë të drejtën, përkatësisht ta njohë te
drejtën të tillë siç është.
Është fakt që me këtë metodë interpretohet juridikisht, përkatësisht
përcaktohet përmbajtja e së drejtës si normë, përkatësisht si janë saktë
rregullat për sjellje të njerëzve që janë sanksionuar me normat përkatëse.
Që këtu, në vend të dogmatikes, më mirë është që kjo metodë të quhet
451
metodë e interpretimit të së drejtës. Përveç emertimit dogmatike i hasim
edhe këto: metodë juridike ose metodë e pastër juridike dhe metodë
formale juridike. Emërtimi i dytë i kësaj metode është i lidhur me logjikën,
quhen: metoda logjike, metoda formale logjike dhe metoda juridiko-
logjike.
Për metodën e interpretimit ekziston dhe emërtimi metodë egzi-
gjente. Ky emërtim buron nga fjala e vjetër greke me kuptimin interpretim
dhe e tregon saktë kuptimin e operacionit që ndërmerret, përkatësisht
interpretim të së drejtës.
Për shkak të të gjitha arsyeve të përmendura më lart ne e pranojmë
emërtimin dogmatike për përcaktimin e metodës së interpretimit të së
drejtës si krijim specifik shpirtëror.

9.3. KONCEPTIME DHE ETAPA TË INTERPRETIMIT TË SË DREJTËS

Nga përcaktimi i nocionit dhe objektit të interpretimit të të së
drejtës, si dhe metodat e tij të realizimit, mund të konstatojmë që
interpretimi është një lloj specifik i interpretimit juridik, i cili përsëri, në
vetvete, përfaqëson njohje praktike e drejtuar te distancimi i mangësive,
që të pandryshuara dalin në dispozitat juridike. Interpretimi i së drejtës i
përcaktuar në këtë mënyrë, si interpretim juridik, kryesisht kryhet në tri
forma: interpretim, konkretizim dhe zhvillim logjik.280
Duke e marrë parasysh metodën historiko-krahasuese, të cilin e
përdor Hyrja në të drejtën si disiplinë juridike, faktikisht mund të
konkludojmë që ekzistojnë dy konceptime, përkatësisht kuptime teorike
të nënkuptimit të vullnetshëm të interpretimit të së drejtës, dhe këto janë:
konceptimi subjektiv dhe konceptimi objektiv.
Sipas konceptimit subjektiv interpretimi i së drejtës gjithnjë duhet ta
vendosë vullnetin e ligjvënësit, atëherë kur vullneti i tillë është shpallur në
periudhën e sjelljes së ligjeve. Me fjalë të tjera, qëllimi i interpretimit është
ta zbulojë vullnetin e ligjvënësit pavarësisht nga faktorët objektivë.
Këtij konceptimi të interpretimit të së drejtës, i kundërvihet ashpër i
ashtuquajturi konceptim objektiv, në bazën e të cilit qëndron fakti që
interpretimi ka për qëllim ta vendosë vetëm kuptimin e ligjit, i cili më së
miri i përgjigjet nevojave dhe natyrës së kohës, në të cilën kryhet
interpretimi.281

280 R. Tashev, 1, f. 1-7.
281 C. Torbov, 1, f. 372-373.
452
Megjithatë, ajo që na duhet ne në një rast të tillë koliziv reciprok,
është t’i afrojmë sa më shumë është e mundur pohimet esenciale të njerit
konceptim me të konceptimit tjetër, dhe t’i shfrytëzojmë në mënyrë
maksimale të gjitha pikat e tyre të dobishme, me qëllim që të zbulojmë
kuptimin e vërtetë të aktit juridik të interpretimit.
Interpretimi i të drejtës si proces përbëhet nga shumë etapa të
ndryshme, të cilat realizohen me ndërmjetësinë e veprimtarive të
ndryshme, duke u zhvilluar në mënyrë të caktuar në kohë.282 Në këtë
kuptim, interpretimi i së drejtës përbëhet nga tri etapa kryesore: për-
caktimi i paqartësisë, krahasimi i rezultateve të fituara dhe zgjedhja e një
rezultati.
1. Përcaktimi i paqartësisë (kryerja e interpretimit me ndihmën e
mjeteve të ndryshme)- në këtë etapë në fakt i përgjigjemi pyetjes:
Kur dhe cili akt juridik duhet të interpretohet? Në përgjigjen e
kësaj pyetjeje, përsëri dallohen dy konceptime: koncepti i inter-
pretimit të detyrueshëm dhe konceptimi i interpretimit fakul-
tativ (konceptimi për interpretim kur këmi paqartësi). Sipas
konceptimit të parë, të gjitha normat juridike i nënshtrohen
interpretimit juridik, pavarësisht asaj që janë apo nuk janë ta
qarta. Sipas konceptimit të dytë, vetëm normat juridike të paqarta
i nënshtrohen interpretimit juridik. Ky konceptim përcakton dy
lloje paqartësish në normat juridike: paqartësi që përmbahet
brenda në vetë dispozitën, në mendime apo shprehje të caktuara,
që mund të çojnë te pamundësia e formulimit të rregullave për
sjelljen ose krijimin e rregullave absurde të pakuptueshme; dhe në
rastin e dytë ëgzistencë e paqartësisë në tërësinë e dispozitës që
përmbahet në normën juridike.
2. Krahasimi i rezultateve të fituara- etapë në të cilën kryhet kra-
hasimi i rezultateve të fituara nga interpretimi juridik, me për-
dorimin e gjithë mjeteve që kanë në dispozicion.
3. Zgjedhja e një rezultati – të gjithë rezultatet e fituara ne etapën
paraardhëse, në vetvete, përfaqësojnë zgjidhje, por gjithnjë, në
etapën e fundit të zgjedhjes, duhet faktikisht të shikohen gjithë
cilësitë e rezultateve të fituar, dhe në këtë mënyrë, me një kla-
sifikim të kryer paraprakisht, të zgjidhet më i besuari dhe më i
vlefshmi, që njëkohësisht do të bëhet dhe rezultati i fundit i
interpretimit.283
282 Për procedurën dhe mjetet gjatë interpretimit, shih:R.D. LLukiç, B.P. Koshutiç, dhe
D.M. Mitroviç, 1, f. 505-507.
283 R. Toshev,1,f. 75-76.
453
9.4. AKTE TË INTERPRETIMIT TË SË DREJTËS- NOCIONI,
KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET

Që të mund të zhvillohet vetë procesi i interpretimit të së drejtës, në
literaturën juridike trajtohen shumë akte të vetë aktit të interpretimit, që
njëkohësisht përfaqësojnë lloj specifik të aktit të së drejtës. Çeshtja e
natyrës juridike dhe karakteri i akteve të tilla është e lidhur ngushtë dhe
drejtpërdrejt me thelbin e vetë interpretimit të normave juridike. Me
përkufizim, akti i interpretimit të së drejtës përfaqëson akt specifik të së
drejtës, që në vetvete përmban spjegim dhe qartësim të kuptimit dhe
thelbit të normës juridike të interpretuar.
Si dhe aktet juridike, kështu edhe këto akte dallohen nga kara-
kteristikat e veçanta që janë:
î në vetvete, përfaqësojnë spjegim dhe qartësim të thelbit të
normës juridike,
î përmbajnë dispozita konkretizimi dhe jo normative,
î nuk përmbajnë kuptim të pavarur dhe veprojnë në përputhje me
normën juridike, që e interpretojnë,
î nuk dalin si formë dhe burim i së drejtës.
Në literaturën juridike dallohen këto lloje aktesh të interpretimit
juridik:
1. Në varësi nga tipi i interpretimit zyrtar, ndahen në: akte të inter-
pretimit normativ (autentik dhe legal) dhe akte të interpretimit
kauzal.
2. Në varësi nga organet shtetërore, që lëshojnë interpretimin, nda-
hen në: akte të organeve të pushtetit shtetëror, të administratës,
të pushtetit gjyqsor, të prokurorisë, të avokatit të popullit etj.
3. Në varësi të objektit të rregullimit juridik, ndahen në: akte të
interpretimit të të drejtës penale, të të drejtës administrative, të
të drejtës civile, të të drejtës tregëtare etj.
4. Në varësi nga karakteri i tyre, ndahen në: materiale dhe procesive.
5. Në varësi të formës së tyre, ndahen në: dekrete, instruksione,
urdhëresa, vendime etj.
6. Në varësi nga natyra e tyre juridike, ndahen në: akte me të cilët
kryhet interpretimi i normimit dhe akte me të cilët kryhet
interpretimi i përdorimit të së drejtës.
Me këto lloje dhe gjithë ky përcaktim i këtyre akteve mundëson
krijimin e pikave hyrëse rreth faktit që interpretimi juridik me gjithë
454
entitetin e tij, luan një rol të madh në vetë procesin e realizimit të të
drejtës. Gjithashtu, interpretimi juridik është faktori i vetëm që ndikon mbi
procesin përfundimtar të rregullimit juridik të raporteve shoqërore dhe i
përgatit normat juridike për përdorimin e tyre aktiv mbi subjektet e
ndryshme.

9.5. LLOJE INTERPRETIMI TË SË DREJTËS

Si dhe çdo madhësi juridike, kështu edhe interpretimi i së drejtës i ka
llojet e veta. Në literaturën juridike ekzistojnë një numër i madh kriteresh
për klasifikim të kësaj lloji madhësie juridike, nga e cila veçohen këto katër
kritere:
î në varësi nga vollumi i interpretimit;
î në varësi nga subjekti i interpretimit;
î në varësi nga mjetet dhe metodat të cilat përdoren gjatë
interpretimit; dhe
î në varësi nga objekti i interpretimit.

9.5.1. Lloje interpretimi të së drejtës sipas vollumit të
interpretimit

Në teorinë juridike klasifikimi i interpretimit juridik sipas madhësisë
(vollumit) së interpretimit ka rëndësi të madhe duke qënë se parimi i tillë i
ndarjes në thelb, përfaqëson vazhdim logjik dhe përfundim të procesit të
interpretimit- sqarim të kuptimit dhe përmbajtjes së normës juridike,
përkatësisht krijim të një procesi të ri të interpretimit të së drejtës , të
quajtur interpretim. Krahas kësaj, interpretimet e këtij lloji dalin si rezultat
ligjor i procesit pasardhës i zbatimit- mjetet gjuhsore, logjike, sistematike,
historiko-politiket dhe të tjera që përdoren gjatë interpretimit. Dhe me
përkrahjen e metodologjisë që përdorin interpretimet e këtij lloji gjatë
vetë interpretimit, mund të formulohet një përgjigje përfundimtare
pyetjes: A përputhen plotësisht fjalët e ligjit me frymën e tij, në një normë
konkrete juridike ose në një akt juridk dhe në se vlen spjegimi filologjik ta
nënkuptojmë vetëm si shprehje të kuptimit tekstual të normës juridike ose
aktit juridik, ose si faktor i domosdoshëm në zvoglimin ose zmadhimin e
përcaktimit të përmbajtjes së tyre?
Përgjigja e kësaj pyetjeje gjithnjë gjëndet në përdorimin e të
ashtuquajturave metoda plotësuese- metoda të interpretimit të normave
455
juridike sipas madhësisë. Thelbi i këtyre metodave qëndron në
përcaktimin e shkallës së përkatësisë së përmbajtjes së normës juridike
me formulimin e saj tekstual dhe të shprehjes.
Rezultatet ligjore që dalin gjatë interpretimit të këtij lloji mund të
jenë të ndryshëm, në varësi nga raporti mes tekstit dhe përmbajtjes së
vërtetë të normës juridike. Që këtu mund të dallojmë tre lloje të
interpretimit të së drejtës sipas madhësisë, dhe pikërisht: interpretim
tekstual, kufizues dhe të zgjeruar.
Interpretimi tekstual- shfaqet në rastin kur përmbajtja e vërtetë e
normës juridike dhe përcaktueshmëria e saj tekstuale përputhet dhe, në
këtë rast, norma juridike thjesht zbatohet dhe përvetsohet. Kjo metodë e
interpretimit përdoret pothuaj se në procesin ligjvënës, në gjithë vendet e
botës. Në thelb, kjo metodë zakonisht dëshmon për vullnetin, qëllimet dhe
interesat e ligjvënësit i cili në mënyrë mjaft precize dhe saktë zbulohen dhe
formulohen në ligje, përkatësisht në normat nga të cilat përbëhen vetë
ligjet. Si shembull për këtë interpretim mund t’i përdorim termat “prind”
dhe “fëmijë”, që në procesin ligjvënës duhet të nënkuptohen në kuptimin
e zakonshëm (të përditshëm).
Interpretim kufizues - shfaqet në rastin kur shprehja tekstuale dhe
formulimi i normës juridike është më e gjerë nga kuptimi dhe përmbajtja e
saj logjike. Thënë ndryshe, kur kuptimi i vërtetë i normës juridike është
përcaktuar më ngushtë në dallim nga shprehja e saj tekstuale. Në një rast
të tillë, norma juridike duhet të interpretohet në mënyrë kufizuese. Për
shembull, në nenin 23 (p.2) të Kushtetutës së R.Maqedonisë shkruhet:
“Secili qytetar ka të drejtë të marrë pjesë në kryerjen e funksioneve
publike.” Duket qartë që në këtë dispozitë kushtetuese termi “qytetar”
përfaqëson një përson madhor dhe të aftë, e nuk përfaqëson një fëmijë të
mitur ose person të sëmurë mendërisht, përkatësisht ligjvënësi i ka lejuar
vetes ta shmangë konkretizimin e dispozitës së tillë dhe termat e
përdorura në të.
Interpretim i zgjeruar është variant i dytë i jokompabilitetit mes
shprehjes tekstuale dhe përmbajtjes së vërtetë të normës juridike, e cila
del në rastin kur përmbajtja e vërtetë e normës juridike është më e gjerë
nga përcaktueshmëria e saj tekstuale. Si shembull, gjithashtu, mund të na
shërbejë neni 16 (p.2) i Kushtetutës së R. Maqedonisë, në të cilin
shkruhet:” Garantohet liria e informimit publikcenzura është e ndaluar.”
Këtu vihet pyetja: Por çfarë ndodh me cenzurën e informacioneve private
shkencore, e cila nganjëherë mund të ketë dhe karakter masiv, siç është
përcaktuar masiviteti i informimit publik në dispozitën kushtetuese të
përmendur më parë? Nga praktika e realizimit të dispozitës së tillë të
456
Kushtetutës të R.Maqedonisë, njihet që kjo i përket një sfere të gjerë të
raporteve shoqërore, se sa asaj që përmendet në të. Që do të thotë që
kuptimi thelbësor i normës juridike në rastin konkret është mjaft më i gjerë
në ndryshim nga përcaktimi i saj tekstual.

9.5.2. Lloje interpretimesh të së drejtës sipas subjektit të
interpretimit

Ndarja e interpretimit juridik sipas subjektit të interpretimit,
realizohet sipas përgjigjes së pyetjes: Kush e kryen interpretimin? Në
thelb, bëhet fjalë për interpretim-shpjegim, që përfaqëson tërësinë e
rekomandimeve dhe sqarimeve për zbulimin e kuptimit të vërtetë dhe
përmbajtjes së normës juridike të dhëna nga ana e organeve shtetërore,
organizatave shoqërore ose vetë qytetarët. Në ndryshim nga interpretimi-
sqarues, interpretimi-shpjegues nuk punon në shërbim të “vehtes”, por në
shërbim “të tjerëve”. Interpretimi i tillë nuk ka karakter detyrues në lidhje
me ligjin ose me cilëndo normë juridike që përmbahet në të. Domos-
doshmëria e sqarimit të interpretimit të tillë del atëherë kur interpretimi-
sqarues përcakton ose zbulon ndonjë paqartësi ose kundërshti në
përmbajtjen e ligjit ose në normat juridike të përmbajtura në të.284
Në varësi nga pasojat juridike që dalin si rezultat i interpretimit të
tillë, interpretimi-shpjegues mund të ndahet në: interpretim zyrtar
(shtetror) dhe interpretim jozyrtar (joshtetror).

9.5.2.1. Interpretimi zyrtar (shtetror)
Shpjegimi zyrtar, përkatësisht interpretimi i kryer nga ana e
organeve shtetërore, ka forcë të përgjithshme detyruese në rastet kur një
organ konkret, që disponon autorizime speciale, lëshon instruksione dhe
shpjegime për zbatimin e ligjeslacionit në një fushë të caktuar të raporteve
shoqërore, ose kur i njëjti organ me rekomandime speciale nga ana e
ligjvënësit ose nga pushteti administrativ lëshon instruksione ose akte të
tjera për zbatimin e ligjeve konkrete, dekreteve ose vendimeve. Kështu,
për shembull, Gjykata e lartë e R. Maqedonisë ka të drejtë të lëshojë
shpjegime orientuese dhe udhëzime te gjykatat e tjera (Gjykata e apelit
dhe gjykatat themelore) rreth çeshtjeve për zbatimin e ligjeve në pjesën
gjyqsore të pushtetit.

284 M. N. Marçenko ,1, f. 618-619.
457
Veçoria e interpretimit-shpjegues zyrtar realizohet nga ana e
organeve shtetërore të autorizuara në këtë fushë ose nga ana e të tjerëve,
gjithashtu, organizatave shoqërore të autorizuara.
Qëllimi themelor i interpretimit- shpjegues zyrtar qëndron në
sigurimin e kuptimit njëlloj të përmbajtjes së normave juridike dhe arritja e
njëllojshmërisë në zbatimin e tyre.
Në varësi nga subjekti i cili i interpreton normat juridike ose aktet
normative-juridike që i lëshon gjatë procesit të interpretimit, interpretimi
zyrtar mund të ndahet në: interpretim autentik (ligjor), legal,
administrativ, dhe interpretim gjyqsor.
1. Interpretimi autentik (ligjor) – është interpretim që kryhet nga
ana e organit shtetëror që i sjell aktet juridike që njëkohësisht janë
objekt të interpretimit. Thënë më thjesht, interpretimi autentik
është interpretimi që e kryen organi ligjvënës. Për shembull,
Kuvendi i R.Maqedonisë i sjell ligjet dhe ka të drejtë t’i interpretojë
me sjelljen e tyre. Në këtë mënyrë, krijuesi, interpretuesi i nor-
mave koncentrohen te një dhe të vetmin subjekt të interpretimit-
të qartësohet në zbatimin e ligjeve të sjella, me qëllim të
shmanget praktika kundërshtuese. Megjithatë, në një rast të tillë
menjëherë del një problem serioz, e ky është që vetë akti i
interpretuar i sjellë rishtas nga na e ligjhartuesit, njekohësisht do
të përfaqësonte dhe krijimin e një norme të re juridike.Por, në saj
të teorisë bashkëkohore juridike zgjidhet dhe ky problem, na atë
mënyrë që drejtohet te fakti që akti i interpretimit nuk do të thotë
dhe krijim i një norme të re juridike, por shpjegim të kuptimit të
vërtetë (autentik) të normës së interpretuar.285 Dmth, interpre-
timi ligjeslativ zgjerohet në futjen e nocionit të interpretimit
autentik. Me këtë nocion nuk përfshihet vetëm interpretimi që
kryhet nga ligjvënësi kur i interpreton normat e veta ligjore, por
edhe interpretimi i gjithë akteve juridike të tjera nënligjore që e
kryejnë ato organe shtetërore që i sollën ato akte. Ceshtja për
interpretimin autentik të normave juridike më së shumti shprehet
kur është me pikpyetje interpretimi i normave të ligjit.
2. Interpretimi legal – kryhet nga ana e një organi shtetëror, i cili
sipas ligjit ka të drejtë ta kryejë këtë. Dmth, veçoria e interpretimit
legal qëndron në atë që interpretimin nuk e kryen organi që i sjell
normat juridike dhe njëkohësisht sjell aktin e interpretimit të tyre,
por organe të tjera shtetërore në kuadrin e autorizimeve të tyre.

285 D. Radev, 1, f. 214-215.
458
Aktet e interpretimit legal, në dallim nga aktet e interpretimit
autentik të cilët kanë forcë të përgjithshme detyruese, kanë forcë
detyruese vetëm te ata persona ose organizata, që bien në juri-
diksionin e organit që e kryen interpretimin legal.
Nga një anë, shumë shpesh interpretimi legal barazohet me
interpretimin autentik. Për shembull, të drejtën e interpretimit e
normave juridike nga ana e Kuvendit të R. Maqedonisë, siç thamë
më sipër, është interpretim autentik, por njëkohësisht ky është
dhe interpretim legal duke qënë se del nga vendosja në rendin
kushtetues të shtetit i cili ua mundëson këtë të drejtë. Por, nga ana
tjetër, interpretimi legal dallohet krejtësisht nga interpretimi
autentik. Për shembull, Gjykata kushtetuese e R.Maqedonisë ka
kompetencë ta interpretojë Kushtetutën, dhe në një rast të tillë,
ajo kryen interpretim legal, që lejohet nga normat e vetë Kushte-
tutës.Interpretimi legal, që kryen Gjykata kushtetuese nuk ka për
qëllim të krijojë norma të reja juridike, edhe se rreziku i tillë
ekziston. Rreziku i tillë është më i madh kur normat juridike
(objekti i interpretimit) janë më të paqarta. Gjykata kushtetuese
nuk është krijues juridik që t’i jepet e drejta e krijimit të normave
juridike që do t’i ngatërronin normat kushtetuese. Këtu duhet të
theksohen dy gjera:
– nga njëra anë Gjykata kushtetuese gjatë interpretimit të Kushte-
tutës del me aktvendim që, në një mënyrë, përmban norma juri-
dike. Por, ato janë norma që dalin nga shkaku i normave të tjera.
– nga ana tjetër, normat e krijuara nga ana e Gjykatës kushtetuese
nuk e ngatërrojnë, por e qartësojnë përmbajtjen dhe kuptimin e
normave të tjera, të krijuara nga organi i vetëm, i cili është i
autorizuar për këtë (Kuvendi).286
Me ekzistencën dhe veprimtarinë e Gjykatës kushtetuese, edhe
një herë vërtetohet rëndësia e Kushtetutës, si akti më i lartë
juridik dhe si materializim i plotë i lirisë në kuadrin e shoqërisë së
organizuar shtetërisht.
3. Interpretimi administrativ – kryhet nga ana e organeve të push-
tetit administrative (ekzekutiv). Interpretimi administrativ mund
të paraqitet në dy forma:
– interprtimi konkret (i zakonshëm)- e kryen organi administrativ
në rolin e tij të organit ekzekutiv;
– interpretimi i përgjithshëm – kryhet me qëllim që të për-

286 D. Radev ,1, f. 215-216.
459
gjithsohet praktika ekzekutive e pushtetit ekzekutiv.287
Dmth, qëllimi kryesor i interpretimit të përgjithshëm është
përgjithsimi i rasteve tipike në pikpamjen e zbatimit të drejtë dhe
strikte të së drejtës nga ana e organeve ekzekutive të një akti
konkret juridik. Për shembull, ministri i një detyre të caktuar
qeveritare mund të lëshojë një akt me qëllim që të qartësojë
mënyrën dhe metodat që duhet të përdoren gjatë interpretimit të
ndonjë vendimi apo urdhërese të tij. Përndryshe, e gjithë
veprimtaria ekzekutive e administratës del në interpretimin e
zakonshëm (konkret) të aktit juridik, që duhet të jetë i zbatuar.
4. Interpretimi gjyqsor është formë e tillë e interpretimit zyrtar, në
të cilin si interpretues kryesor të së drejtës del mbajtësi i pushtetit
gjyqsor në shtet- gjykata. Ky interpretim në literaturën juridike
trajtohet në të njëjtën mënyrë si dhe interpretimi administrativ,
prandaj këta interpretime shpesh mund të hasen si një
interpretim zyrtar. Si dhe te interpretimi administrativ, ashtu edhe
te interpretimi gjyqsor hasim dy lloje interpretimesh: të
përgjithshëm dhe konkret. Gjykata është organ, i cili, në rast
konflikti që shfaqet te e drejta, është institucion që vendos cili ka
të drejtë, kjo do të thotë që gjykata me kuptimin dhe interpretimin
e saj të së drejtës në fund të procesit të materializimit të së
drejtës, përcakton në dobi të kujt vepron e drejta.
Para gjykatave vlerësohen normat kushtetuese dhe ligjore, këtu
theksohet kuptimi i interpretimit gjyqsor.

9.5.2.2. Interpretim jozyrtar (joshtetëror)
Interpretim jozyrtar-sqarim realizohet nga ana e subjekteve joshte-
tërorë, që mund të jenë: organizata të ndryshme shoqërore, institucione
të ndryshme studimore, grupe të ekspertëve juridikë, qytetarë të veçantë
e tj. Interpretimi jozyrtar theksohet në formën e udhëzimeve gojore ose
me shkrim, sqarimeve, interpretimeve, porosive etj. Të gjithë aktet që
dalin nga interpretimi jozyrtar nuk kanë karakter obligues dhe nuk marrin
me vete asnjë lloj pasoje juridike. Edhe se nuk kanë forcë juridike, megji-
thatë aktet e interpretimit të tillë disponojnë forcë morale dhe ndikim të
bazuar mbi autoritetin profesional të qytetarëve, shoqatat e tyre apo
organizatat, me qëllim që të sqarohet dhe të dallohet përmbajtja dhe
thelbi i normave të ndryshme juridike apo akteve të veçanta juridike.

287 Edhe për këtë shih D. Radev,1, f. 216.
460
Në varësi nga karakteri i akteve që i krijon, interpretimi zyrtar mund
të ndahet në:
1. Interpretim i zakonshëm (i përditshëm) – e realizojnë qytetarët
në kryerjen e nevojave të tyre të përditshme shoqërore.
2. Interpretimi professional (kompetent) – e realizojnë ekspertë
dhe specialist të caktuar në sferën e pushtetit dhe së drejtës
(gjykatës, avoketë, noterë, administratorë, prokurorë, profesorë
dhe akademikë të shkencave juridiko-politike etj.)
3. Interpretim doktrinal (shkencor) - realizohet nëpërmjet të bo-
timit të komenteve të ndryshme, librave, leksioneve, broshurave,
eseve shkencore e tj., nga ana e teoricienëve juridikë eminent.288
Në Romën e Vjetër, si dhe në shtete të tjerë, interpretimi jozyrtar,
veçanërisht në praktikën konsultative të juristëve, në thelb nuk kishte aq
kuptim moral, se sa kishte kuptim juridik. Në saj të pozitës së saj të lartë
shoqërore dhe cilësisë së lartë të komenteve të tyre juridike, konsul-
timeve, juristët romakë dispononin autoritet të madh dhe ndikim në
zhvillimin e ligjshmërisë. Pikërisht nëpërmjet të autoritetit të konklu-
zioneve të tyre shkencore-praktike, juristët romakë ndikonin drejtpërdrejt
mbi zhvillimin e së drejtës në Romë.
Në kushtet moderne, interpretimi jozyrtar, veçanërisht interpretimi
doktrinar, ka rëndësi më të vogël në dallim nga e kaluara. Por, megjithatë
interpretimi jozyrtar akoma ekziston, zbatohet në vende të ndryshme dhe
luan një rol të caktuar praktik dhe teorik në shumë sisteme juridike.

9.5.3. Lloje interpretimesh të së drejtës sipas mjeteve dhe
metodave që përdoren gjatë interpretimit

Metodat dhe mjetet që përdoren gjatë interpretimit janë, në thelb,
mënyrat, mjetet dhe instrumentet që i përdor interpretuesi që ta arrijë
kuptimin e vërtetë dhe përmbajtjen e aktit juridik.289 Pamë që në llojet e
përmendura më parë të interpretimeve juridike pjesa kryesore ishte
përgjigja e pyetjeve: Kush interpreton? dhe Cfarë interpretohet?, kurse në
interpretimet juridike me ndihmën e metodave dhe mjeteve i jepet
përgjigje pyetjes: Si interpretohet?
î Paraprakisht, të drejtën positive e përcaktuam si tërësi e normave
juridike që ekzistojnë në një shoqëri, si sistem simbolesh, që kanë

288 M.N. Marçenko,1, f. 619-620.
289 D. Radev ,1, f. 219.
461
rëndësi të caktuar, përkatësisht e drejta pozitive ka shprehje
filologjiko-dokumentare dhe gramatiko-logjike. Cdo simbol dhe
shenjë në të drejtën ka tregues të caktuar sementik për atë si
është thelbi dhe kuptimi i tij.
î Metodat dhe mjetet e interpretimit dalin nga shkenca juridike, e
jo nga e drejta pozitive, sepse vetë e drejta pozitive, në kuptimin
më të përgjithshëm, është objekt i interpretimit. Prandaj, shumë
autorë e mbështesin tezën që “ interpretimi juridik është aq
shkencë, sa është dhe art”290 Për këtë, mjetet dhe metodat e
interpretimit juridik mund të përcaktohen edhe si parime (postu-
late kryesore), nga të cilët udhëhiqet interpretuesi në veprim-
tarinë e tij.
Mjetet dhe metodat e interpretimit përveç se janë të lidhur me
shkencën juridike, ato janë të lidhur edhe me teknikën juridike. Vetë
teknika juridike me përkufizim përfaqëson sistem rregullash praktike për
normimin dhe përdorimin të elementeve esenciale të të drejtës pozitive.
Teknika juridike, kryesisht, është e lidhur me formën dhe llojin e së drejtës,
përkatësisht tregon në ç’mënyrë realizohen në veprimtarinë juridike,
elementet e veçantë te së drejtës pozitive.
Gjithashtu, konstatohet që mjetet dhe metodat e interpretimit nuk
janë homogjene, përkatësisht që përbëhen nga rregulla të caktuar
(procedura) që karakterizohen me shkallë të caktuar njëtrajtshmërie.291
Kjo do të thotë që çdo mjet ose metodë në vetvete përmban një numër të
caktuar rregullash, të shpërndara sipas kritereve të caktuara dhe të
harmonizuara mes tyre.
Në këtë mënyrë, mundësohet besueshmëri më e madhe dhe
zmadhohet garancia e vetë mjetit apo metodës, me ndihmën e të cilit,
interpretuesi do ta arrijë kuptimin e vërtetë të aktit të interpretuar.
Në varësi nga mjetet dhe metodat, interpretimi juridik mund të
ndahet në:
1. Interpretim gjuhsor (gramatikor),
2. Interpretim logjik,
3. Interpertim historik,
4. Interpretim special-juridik,
5. Interpretim sistematik, dhe
6. Interpretim qëllimor (teleologjik).

290 V. Ganev,1,f. 599.
291 G. Bojçev, 1.
462
9.5.3.1. Interpretimi gjuhsor (gramatikor)
Interpretimi gjuhsor të normave juridike, që njëkohësisht është dhe
fillim dhe bazë i gjithë interpretimeve, përfaqëson përcaktim të kuptimit
(përmbajtjes) së normës juridike me ndihmën e rregullave gramatikore që
janë standartizuar dhe kodifikuar në shkencën e gjuhës (gramatikës dhe
leksikut). Dmth, në interpretimin gjuhsor, juristi veçanërisht mbështetet
mbi rregullat e gjuhës, edhe se në analizën e tekstit të çdo norme juridike
hasen nocione speciale juridike, që e përcaktojnë edhe vetë kuptimin e
termave juridike të përdorur (p.sh. struktura e shkeljes së të drejtës,
vendimi, penalizim për mospërmbajtje te marrëveshja etj.)
Nga aspekti gramatikor e dimë që çdo gjuhë përbëhet nga: fjalë,
shumë fjalësh (fjali) dhe shenjat e piksimit (bëhet fjalë për gjuhën e
shkruar) dhe në varësi nga kjo, interpretimi gjuhsor mund të ndahet në:
leksikor, sintaksor dhe interpretim për shenjat e piksimit-gjuhsor.292
Interpretimi leksiokor me ndihmën e normave gjuhsore përcakton
kuptimin e fjalëve që ndodhen në fjali, përkatësisht njihet kuptimi i fjalëve
që janë përdorur në gjuhën e shkruar dhe kuptimi préciz dhe i plotë i të
cilëve, nuk dihen nga interpretuesi. Nevoja për këtë interpretim, del për
shkak të faktit që ekzistojnë një numër i madh fjalësh që kanë shumë
kuptime, nga të cilët disa janë primare,kurse të tjerë të zakonshme, sepse
ekzistojnë më pak fjalë të njohura, përkatesisht të njejtat fjalë me kuptime
të ndryshme dhe fjalë të ndryshme me të njëjtin kuptim.
Interpretimi sintaksor përfaqëson zbulim të kuptimit të shprehjes
gjuhsore me ndihmën e rregullave shkencore të gjuhës rreth përbërjes së
fjalisë.
Interpretimi në lidhje me shenjat e piksimit e përcakton kuptimin
që fjalët dhe fjalitë e fitojnë me përdorimin e simboleve të piksimit (pikë,
vizë, presje, dy pika, pikë-presje, pikë pyetje etj.).
Vetëm në raste shumë të rralla të thjeshta, rezultatet e interpretimit
gjuhsor të normës juridike do të jetë kuptim gjuhsor i saj i qartë dhe précis,
por shpesh ndodh, që kuptimi i tillë të jetë i paqartë në kuptimin më të
gjerë, dmth, norma juridike të ketë përmbajtje pa kuptim. Ose norma
juridike të ketë më shumë kuptime të mundshme. Rasti i parë i paqartësisë
në normën juridike quhet pakuptueshmëri e normës juridike, kurse i dyti
papërcaktueshmëri e normës juridike. Si rast i veçantë i pakuptue-
shmërisë në normën juridike në kuptimin më të gjerë del e ashtuquajtura
zbrazëti juridike, te e cila vihet atëherë kur asnjë normë juridike nuk i
përket një rasti konkret. Rreth rasteve të tillë, si konstrukte të veçantë
292 V. Kutleshiq,1,f. 172.
463
juridiko-logjike, që dalin gjatë interpretimit gjuhsor të normës juridike
veçanërisht flasim në kapitullin paraardhës rreth “ Zbatimit të së drejtës”.
Të gjitha rastet e paqartësisë në normën juridike dalin si rezultat i
shkaqeve objektive dhe subjektive. Shkak kryesor subjektiv është njohja e
pamjaftueshme e rregullave gjuhsore nga ana e hartuesit ose interpre-
tuesit të normave juridike. Për këtë arsye, arrihet te shfaqja e kuptimeve të
ndryshme të normës juridike që ia jep hartuesi ose interpretuesi, në lidhje
me kuptimet që i përmban norma juridike sipas rregullave gjuhsore. Mes
shkaqeve subjektive futen prezenca e moszbatimit të qëllimshëm, të
ndërgjegjshëm dhe teleologjik ose përdorim i gabuar i rregullave gjuhsore,
për shkak të të cilëve del kuptimi i paqartë, jopreciz dhe jointegral. Ky rast i
veçantë përdoret për realizimin e interesave të veçanta dhe qëllimeve të
hartuesit të normës juridike. Duket që këto raste në realitet përfaqësojnë
keqpërdorim të mangësive objektive të gjuhës dhe nuk duhet të ngatë-
rrohen rastet kur nga shkaqe të justifikuara krijohen dispozita të papër-
caktuara ose kur janë te sanksionet mosprecizioni përdoret si mundësi në
një rast konkret të matet një dënim i drejtë. Shkaqet objektive gjënden në
vetë gjuhën, si mbartës të kuptimit, që dalin si pasojë të shumë fakteve,
por si më i rëndësishëm është fakti që gjuha gjithnjë është e varfër dhe e
ngathët në raport me mendimin, përmbajtjet e të cilit duhet të theksohen,
kurse në mënyrë të veçantë ky është problem në gjuhën e normave
juridike, që pretendon një thjeshtësi, saktësi dhe komunikim më të madh,
ku humbasin nuancat dhe ngjyrat në kuptim.293
Të gjithë këto probleme në lidhje me zbatimin e gjuhës sollën
shpresë për krijimin e gjuhës së veçantë, e cila do të mënjanonte man-
gësitë e tilla. Por, kjo pikpamje u braktis shpejt, së pari për shkak të faktit
që e drejta është mjet të cilin e përdorin të gjithë njerëzit, e jo vetëm
juristët, dhe këtë e bëjnë përditë. Një gjuhë e tillë praktikisht do të
pamundësonte këtë duke qënë se rrethi i përdoruesve do të ngushtohej
vetëm te njërëzit e arsimuar në mënyrë të veçantë. Dmth, gjuha nuk mund
të përcaktohet me gjuhën e zakonshme të folur dhe libreske, por vendimi i
rasteve të veçanta është e gjetur në krijimin dhe përdorimin e nocioneve
të veçanta, që janë veçanarisht juridike duke qënë se nuk i ka gjuha e
përditshme dhe që kanë kuptim vetëm në kuadrin e së drejtës (për
shembull, hyrja në fuqi, ekzekutim, derogimi, abrogimi, avokacioni etj.).
Për sa i përket fjalëve të tjera, e drejta i përdor ose në kuptimin e tyre të
njëjtë si në gjuhën e përditshme, ose në nocionet e tilla u jep kuptim të
veçantë dhe préciz, që dallohet nga kuptimi i zakonshëm në gjuhën e folur
(për shembull: dënim, prind, fëmijë, martesë etj.).
293 V. Kutleshiq,1, f. 174.
464
Krahas rregullave të shkencës për gjuhën, në interpretimin gjuhsor
të nocioneve nga gjuha e zakonshme (joprofesionale) duhet të respek-
tohen dhe këto rregulla speciale:
î së pari, duhet të kihet parasysh që çdo simbol gjuhsor ka kuptim
të vetin dhe rol në tekst, dmth që nuk është i rastit, i future ose i
pakuptimtë, dhe që nuk duhet të anashkalohet por duhet nga ai
të nxirren pasojat në përputhje me rregullat e shkencës së
gjuhës,
î së dyti, në se simboli ka më shumë kuptime, atëherë së pari
duhet të merret parasysh ai kuptim i cili është i natyrshëm dhe
normal, përkatësisht ai kuptim që është futur si kryesor në fjalor,
e jo kuptimet e tij të tjera të veçanta, dhe
î së treti, kuptimet e tjera të veçanta të simbolit mund të
përdoren vetëm kur është e theksuar kjo gjë në vetë dispozitën
që interpretohet.
Gjatë unterpretimit të nocioneve juridike (fjalët e gjuhës speciale
juridike), kërkohet t’i përmbahemi këtyre rregullave të veçanta:
1. Kuptim i veçantë juridik i nocioneve duhet t’i jepet vetëm atëherë
kur ekzistojnë shkaqe të justifikuara;
2. Kuptimi juridik gjithnjë duhet të jetë kuptim juridik i përgjithshëm
për të gjitha degët juridike, kurse vetëm në raste të veçanta, kur
ekzistojnë shkaqe të forta, kuptimi i veçantë juridik mund të
përdoret në degë të veçantë juridike.
3. Në se në vetë aktin juridik është i përcaktuar kuptimi i nocioneve
të veçanta, duhet fort dhe pa përjashtim t’i përmbahemi këtyre
kuptimeve, dhe
4. Simboleve të njëjtë, pa ekzistencën e arsyeve të forta, nuk duhet
t’i jepen kuptime të tjera, dmth, duhet të ekzistojë saktësi në
interpretimin (pa homonime, përkatësisht sinonime).294
Me përdorimin e gjithë rregullave të interpretimit gjuhsor mund të
konkludojmë që norma juridike ka vetëm një ose më shumë kuptime, që
janë të mundshme gjuhësisht. Në se është vetëm një kuptim gjuhsor të
mundshëm dhe të qartë, interpretimi është i përfunduar ( interpretim
statik). Megjithatë, në se njëri kuptim ekzistues është jo shumë i qartë ose
në se ekziston mundësia për shumë kuptime, atëherë kalohet te
interpretime të tjera (interpretime evolucioniste).

294 Edhe për këtë shih: V. Kutleshiq, 1, f. 174-175.
465
9.5.3.2. Interpretimi logjik
Interpretimi logjik përfaqëson kontroll dhe përcaktim të kuptimit të
normës juridike nëpërmjet të përdorimit të logjikës së kuptimeve që janë
marrë me ndihmën e mjeteve të tjera për interpretim (interpretimi gjuhë-
sor, sistematik, historik, special-juridik dhe interpretimi i qëllimshëm).
Rregullat e logjikës janë udhëzime për konkludim të drejtë (të saktë), që i
përcakton disiplina shkencore e cila e studjon mënyrën dhe procedurën e
sjelljes së konkluzionit, e quajtur logjikë.
Përdorimi i rregullave të logjikës çon te dy rezultate të mundshëm
dhe te dy lloje interpretimesh logjike:
1. Lloji i parë i interpretimit përfaqëson kontroll të të qënit drejt nga
ana logjike, mundësisë logjike të kuptimeve që janë fituar me
ndihmën e mjeteve të tjera për interpretim.
2. Rezultati i dytë, përkatësisht interpretimi i dytë logjik përfaqëson
marrjen e kuptimit që nuk është i drejtpërdrejtë dhe i përcaktuar
shprehimisht në normën juridike, por te ai arrihet me ndihmën e
procedurave të veçanta për të sjellë konkluzion.
Lloji i parë i interpretimit logjik përfaqëson më të besuarin dhe
përmblidhet në zbatimin e rregullave logjike për moskundërshti të dekla-
rimit.
Në këtë rrethanë mund të konkludohet që norma është logjikisht e
padrejtë, përkatësisht deklarimi i saj është jo me kundërshti dhe logjikisht i
mundshëm. Në këtë rast, interpretimi logjik është i përfunduar. Megji-
thatë, është i mundur një rast tjetër, dmth, të përcaktohet që norma është
vetë në vetvete me kundërshti, sepse është kontradiktore me normat e
tjera që përmbahen në aktin juridik ose sepse është kontradiktore me një
normë të ndonjë akti të veçantë juridik. Në këtë rast të dytë, me
interpretimin logjik përcaktohet kontradikta dhe pamundësia logjike që
quhet pakuptueshmëri e normës.
Lloji i dytë i interpretimit logjik niset nga kuptimi gjuhsor, por nga ai e
nxjerr përmbajtjen gjuhsore, që nuk është sjellë shprehimisht në deklarim,
por nënkuptohet dhe nuk ka kontradiktë me një kuptim të tillë. Në këtë
mënyrë, kuptimi i normës juridike zgjerohet, pasurohet dhe plotësohet me
përdorimin e ligjeve të logjikës.
Në logjikën juridike ekzistojnë shumë ligje për përcaktimin e
kuptimit të vërtetë të normës juridike me ndihmën e interpretimit logjik,
mes të cilëvë më të rëndësishme janë:

466
î analogjia,
î vërtetimi i së kundërtës (argumentum a contrario),
î konkludimi nga më e madhja te më e vogla (argumentum a
maiori ad minus),
î konkludimi nga më e vogla te më e madhja (argumentum a
minori ad maius).
Analogjia, si mjet i veçantë logjik për plotësimin e boshllëqeve juri-
dike qëndron në kërkesën e ngjashmërisë së gjëndjes juridike të qën-
drueshme dhe të pazgjidhur me tashmë rastin e zgjidhur, përkatësisht të
rregulluar. Në të drejtën flitet për dy lloje analogjish: analogji ligjore,
analogji juridike.
Analogjia ligjore (analogia iuris) është zgjidhje e një rasti të
pazgjidhur juridikisht sipas një rasti që paraprakisht është zgjidhur dhe
është i ngjashëm me rastin e pazgjidhur. Për shembull, në se me ligj është e
ndaluar gjuetia e ariut nga shkaku se ariu si lloj i veçantë gjallese është
diçka vërtet e rrallë në pyjet tona, kjo nuk do të thotë që është e lejuar
gjuetia të ndonjë kafshe akoma më të rrallë që dikur më parë munde t’ i
mbushte pyjet tona, për shembull, rrëqebulli ose panteri. Edhe se në
ndalimin e rrëqebullit ose panterit nuk janë sjellë saktësisht sipas ligjeve të
logjikës, kurse për shkak të nevojës së mbrojtjes të llojeve të rralla të
kafshëve, norma ligjore për mbrojtjen e ariut gjërësisht do të interpre-
tohet dhe do të vlejë edhe për lloje të tjera egërsirash.
Analogjia juridike është zgjidhje e rastit juridikisht të pazgjidhur, me
atë ndryshim që tani nuk përdorim ngjashmërinë e rastit të pazgjidhur me
ndonjë normë juridike të qëndrueshme, por rastin e pazgjidhur këmbë-
ngulim ta zgjidhim me interpretim logjik të parimeve të përgjithshme mbi
të cilët mbështetet gjithë rendi juridik i një vendi. Analogjia si një nga
mjetet ligjike në interpretimin e së drejtës ka përdorim të kufizuar. Kështu,
në ndryshim nga zbatimi i saj frekuent në të drejtën civile, familjare, të
punës, administrative dhe disa të drejta të tjera, ajo në asnjë rast nuk
mundet të zbatohet në të drejtën penale.
Argumentum a centrario ( vërtetimi i së kundërtës) është ligj i tillë
logjik sipas të cilit nga norma e dhënë qartë dhe saktësisht nxjerrim një
normë tjetër që është e kundërt me atë nga e cila u nisëm. Për shembull,
në Ligjin për trashëgiminë është përshkruar dhe shkallëzuar në mënyrë
hierarkike, rradhët e nevojshme të trashëgimisë. Me përdorimin e Argu-
mentum a centrario gjatë përdorimit të kësaj norme ligjore do të jenë të
përjashtuara të gjithë ato që nuk janë përmendur si trashëgimtare të
nevojshme kështu që me zbatimin e këtij mjeti fitojmë një normë të re që
nga përmbajtja është e kundërt me normën nga e cila u nisëm.
467
Argumentum a maiori ad minus (konkludim nga më e madhja te më
e vogla) është ligj i tillë logjik i cili na mundëson ta zgjerojmë përmbajtjen e
normës mbi kufirin që e mundëson interpretimi gjuhsor. I thënë në më-
nyrë lapidare ky argument do të dukej: po të mundem më shumë, mun-
dem edhe më pak. Për shembull, kemi përcaktuar të drejtën subjektive,
pasuri e palëvizshme (e paluajtshme), që mund ta shesim për X para: atë
shumë mund ta kërkojmë, por mundemi që pasurinë e palujtshme ta
shesim edhe më lirë, deri edhe ta dhurojmë. Te zbatimi i këtij mjeti logjik
mund të arrihet vetëm në se nocioni më i gjerë dhe më i ngushtë,
përkatësisht norma më e gjerë dhe më e ngushtë, kompetencat që dalin
prej tyre u takojnë të njëjtit lloj kompetencash edhe në se ato janë
përfshirë në kompetencën më të madhe (lartë).
Argumentum a minori ad maius ( konkludimi nga më e vogla te më e
madhja) është ligj i tillë logjik që mund të kuptohet vetëm në se do të
merret në drejtimin e kundërt nga argument paraardhës te i cili në
përgjithësi të drejton edhe vetë emërtimi i tij. I thënë në mënyrën më të
shkurtër ky argument thotë: cili mundet më pak, nuk mundet më shumë
ose kush ka kompetencë më të vogël nuk mund të ketë kompetencë më të
madhe.Këtu, edhe si te argumenti paraardhës bëhet fjalë për kompetenca
të njëjta nga lloji.295

9.5.3.3. Interpretimi historik
Interpretimi historik përfaqëson përcaktim të kuptimit të normës
juridike nëpërmjet të studimit të ndikimit të rrethanave të ndryshme
shoqërore ne sjelljen e normës juridike, si dhe forma dhe shkaqe për
përdorimin e kuptimit të cilët i ka pësuar norma juridike, nga vetë sjellja
deri te interpretimi i saj.296 Ky interpretim bazohet mbi faktin që e drejta, si
dhe çdo fenomen shoqëror, nga natyra e tij është fenomen historik, dmth,
që kuptimi i çdo norme juridike ka zhvillimin e vet dhe variabilitetin, pa
njohjen e të cilit nuk mundet të njihet në mënyrë prëcize kuptimi i normës
juridike në momentin e interpretimit, që është më i largët në kohë nga
momenti i sjelljes.
Në këtë rast studjohen dhe analizohen rrethana të ndryshme
shoqërore, nga të cilat disa janë në lidhje të drejtpërdrejtë me daljen e
normës juridike (për shembull: propozime pune, debate, fazat e sjelljes (së
ligjit), ndryshime të tekstit e tj.), ose indirekt, por jo më me pak kuptim,

295 D. Bajallxhiev, 2, f. 292-295.
296 V. Kutleshiq,1, f. 177-178.
468
ndikonin mbi përmbajtjen e normës juridike ( rrethana të përgjithshme
shoqërore, shkaqe për sjelljen e tj.).
Interpretimi historik njohu afirmim veçanërisht në kohën e shkollës
juridike egzigjente franceze, kurse me daljen e shkollës juridike historike
në Gjermani, në fillim të shekullti XIX, fitoi lulëzim të plotë.
Gjatë analizës dhe përcaktimit të zhvillimit të normës juridike mes të
tjerash përdorim edhe këto mjete të interpretimit historik.
Mjeti i tillë i parë është shkaku për sjelljen e normës juridike
(occacio legis). Shkaku i tillë në fund të fundit mund të jetë vetëm shfaqja e
ndryshimeve thelbësore në raportet shoqërore.
Mjeti i dytë i interpretimit historik të cilin e përdorim gjatë
përcaktimit të historisë së normës juridike, por veçanërisht në përcaktimin
e shkaqeve për sjelljen e saj, i ashtuquajtur material pregatitor ose
paraprak.
Mjeti i tretë te interpretimi historik është krahasimi i normës juridike
që e interpretojmë me normën përkatëse që i paraprin në të njëjtën lëndë.

9.5.3.4. Interpretimi special juridik
Interpretimi special juridik përfaqëson studimin dhe shpjegimin e
dijeve special juridike të shkencës juridike, para se gjithash, të teknikës
juridike, me ndihmen e mjeteve tekniko-juridike dhe metodave që së pari i
janë ekspozuar vullnetit të ligjvënësit.297 Sipas përkufizimit të dhënë,
interpretimi special-juridik përfshin në vetvete mjaft mjete dhe metoda,
që njëkohësisht përfaqësojnë dhe kriterin kryesor për klasifikimin e
interpretimit të tillë, sipas të cilit ekzistojnë:
1. Interpretim normativ- formë specifike e theksimit të vullnetit të
ligjvënësit, ku paralelisht vendoset rregullsia e rregullave konkrete
të sjelljes,
2. Interpretimi konstruktiv- lloj i tillë i interpretimit juridik, me
ndihmën e të cilit shpjegohen dhe përcaktohen karakteristikat
kryesore të konstruksionit juridik (për shembull: gjatë interpre-
timit të normave e marrëveshjes, e rëndësishme është të dihet, si
është natyra e kësaj marrëveshjeje-shitblerjeje apo dhurime)
3. Interpretim terminologjik –është drejtuar kryesisht për për-
caktimin e kuptimit juridik të termave që përmban norma juridike.
4. Interpretimi kompatibil –përfaqëson përcaktim të përkatësisë të
normave juridike në degët juridike.

297 S.A. Komarov, A.V. Malko,1,f. 349.
469
9.5.3.5. Interpretimi sistematik
Interpretimi sistematik përfaqëson përcaktim të kuptimit të
normës juridike nëpërmjet të lidhjes së saj me normat e tjera juridike në
rendin juridik. Në kuptimin sistematik, norma interpretohet sipas qëllimit
dhe kuptimit të së drejtës si tërësi, e jo e drejta e kuptuar në kuptimin
tekstual të fjalës. Interpretimi sistematik i ndonjë norme juridike kemi
atëherë kur ajo e marrë në vetvete nuk mund të jetë e kuptueshme
mjaftueshëm e për këtë jemi të detyruar ta çojmë në lidhje me norma të
tjera të ngjashme të shkallës së parë, të dytë apo të tretë të ngjashmërisë
në kuadrin e sistemit juridik ekzistues dhe në atë mënyrë t’i mënjanojmë
paqartësitë e normës dhe ta përcaktojmë kuptimin e saj të saktë, të
vërtetë. Te interpretimi sistematik asnjëherë nuk duhet të harrohet që
norma në instancën e fundit duhet të lidhet edhe me sistemin e së drejtës
si tërësi.
Lidhja e normave juridike mund të kryhet nëpërmjet përdorimit të
tre kritereve kryesore:
î mbi bazën e vendndodhjes,
î mbi bazën e kohës në të cilën është sjellë,
î mbi bazën e kuptimit.298
Kur folëm për forcën juridike të normës juridike, thamë që
vendndodhja në hierarkinë juridike dhe koha në të cilën është sjellë norma
juridike janë përcaktues kryesorë të saj. Kështu, për shembull,
vendndodhje më e lartë dhe kohë më e vonë e sjelljes, i japin normës
juridike forcë më të madhe juridike në raport me normat juridike që janë
në vendndodhje më të ulët ose janë sjellë më herët.
Lidhja e normave juridike mbi bazën e kuptimit e zgjeron dhe
pasuron kuptimin e një norme juridike, në atë mënyrë, që barazohet
kuptimi i nocioneve të njëjta që e kanë në norma të ndryshme juridike, me
të cilat arrihet egalitet përfundimtar (barazim) mes kuptimeve të një
nocioni dhe sferës së tij të plotë të kuptimeve që përmbahen në gjithë
normat juridike në të cilat është përdorur. Kështu, për shembull, në të
drejtën fiskale përdoret nocioni “identik” në linjën e vërtetë në lidhje me
taksën e zhiros së pasurive të palujtshme, por thelbi i tij nuk është
përcaktuar në këtë të drejtë, por kuptimi i tij përcaktohet në të drejtën e
trashëgimisë dhe atë martesore, ku eshte përkufizuar plotësisht.

298 V. Kutleshiq, 1, f. 177.
470
9.5.3.6. Interpretimi i qëllimor (teleologjik)
Qëllimi i normës juridike, përkatësisht interpretimi teleologjik
përfaqëson një nga mjetet më të rëndësishme për interpretim. Emërtimi
interpretim teleologjik vjen nga fjala e vjetër greke telos që do të thotë
qëllim. Kurse qëllimi i normës pa dyshim është ajo më e rëndësishmja te
çdo normë juridike, sepse me realizimin e qëllimit të normës juridike
realizohet dhe e drejta si tërësi.
Me përkufizim, interpretimi i qëllimit përfaqëson përcaktim të
kuptimit të normës juridike me ndihmën e analizës së pasojave e cila
kuptimet e veçanta të normës juridike, në se janë shumë, i prodhojnë
raportet shoqërore. Duke qënë se normat juridike sillen që të prodhojnë
pasoja të caktuara- qëllime në raportet shoqërore, me interpretimin e
qëllimit, së pari hetohet thelbi dhe karakteri i pasojave që janë prodhuar
nga kuptimet e ndryshme të normës juridike, pastaj kryhet krahasimi dhe
shkallëzimi i pasojave të tilla sipas sasisë she cilësisë së qëllimit të
realizuar. Në përgjithësi, me kuptimet e ndryshme të një norme juridike jo
vetëm që arrihen pasoja të ndryshme, por edhe në kuadrin e të njëjtës
pasojë mund të bëhët dallimi në shkallën e realizimit. Sipas pohimeve të
tilla, mund të nënkuptohet që objekti i interpretimit qëllimor janë
kryesisht, kuptimet e mundshme gjuhsore dhe logjike. Dmth, interpretimi i
qëllimit nuk është bashkim i lirë i kuptimeve të pamundshme gjuhsore dhe
logjike të caktuara të ndonjë shprehjeje verbale, por është zgjedhje e
vemëndshme mes dy ose më shumë kuptimeve të barabarta të
mundshme gjuhsore dhe logjike.
Vështirësia dhe kompleksiteti i këtij lloji interpretimi ndodhen në
faktin që në raportet shoqërore kauzaliteti-shkaqet dhe pasojat e
ndikimeve të fenomeneve shoqërore, nuk janë as mjaftueshëm të forta, as
mjaftueshëm të një drejtimi, sin ë natyrë. Për këtë, teza që një kuptim i
caktuar i normës juridike mund të shkaktojë pasojë të caktuar, veçanërisht
kur është me pikpyetje teza për shkallën e realizimit të ndryshëm të
pasojave të njëjta, ka shkallë më të vogël të njohjes, besimit dhe saktësisë,
në raport me fenomenet natyrore kur janë me pikpyetje.
Të mos i kushtohet vemëndje qëllimit të normës ose akoma më keq
të mos njihet, do të thoshte mosnjohje e së drejtës.
Që këtu vjen edhe kuptimi i përmendur i interpretimit teleologjik.
Nganjëherë qëllimi i normës është përcaktuar qartë në vetë atë. Në një
rast të tillë detyra e interpretuesit është e lehtësuar mjaft. Qellimi i
normës juridike është një fenomen i ndërlikuar dhe ai i përket vetë thelbit
të së drejtës, por njekohësisht del nga e drejta.
471
9.5.4. Lloje interpretimi të së drejtës sipas objektit të
interpretimit

Në disa nga pjesët paraardhëse e shpjeguam klasifikimin e inter-
pretimit juridik sipas tre kritereve të para për klasifikim, që i përmendëm
që në fillim të pjesës së klasifikimit të interpretimit juridik. Në këtë pjesë
do të ndalemi rreth kriterit të fundit thelbësor për klasifikimin, edhe se
thamë në fillim që janë të shumtë, kurse ky është kriteri i ndarjes sipas
objektit të interpretimit juridik. Në varësi nga objekti që ka për qëllim
interpretimin juridik në diapazonin e vet të arsyetimit, interpretimi juridik
mund të ndahet në këto lloje interpretimi:
î interpretim i akteve juridike,
î interpretim i marrëveshjeve ndërkombëtare,
î interpretim i marrëveshjeve në të drejtën civile, dhe
î Interpretim i akteve gjyqsore.
Gjatë interpretimit të akteve juridike përdoren dy koncepte teorike:
dinamik dhe statik. Sipas konceptit dinamik ligji duhet të kuptohet dhe të
njihet i tillë siç është në momentin e zbatimit të tij, kurse sipas konceptit
statik, që është proporcionalisht i kundërt me të parin, ligji, përkatësisht
aktet juridike nënkuptohen dhe njihen të tillë siç ishin në kohën e krijimit
të tyre. Koncepti dinamik dhe staticknuk i prek vetëm sfera e interpretimit
juridik, por përfaqësojnë edhe pikpamje të përgjithshme për vetitë dhe
cilësitë e materies juridike. Sipas kësaj mënyre, duhet që gjithnjë të
spjegohet pyetja: a ekziston dinamika në materien juridike, dhe në se
ekziston, cilat janë shkaqet për shfaqjen e saj?299 Në këtë rast është e
rëndësishme të dimë që interpretimi juridik më shumë i prek aktet
juridike më të rëndësishme, dmth, aktet juridike me forcën më të madhe
juridike (kushtetuta, ligji etj.).
Në interpretimin e marrëveshjeve ndërkombëtare është veça-
nërisht karakteristike pjesa e sqarimit të dispozitave juridike të paqarta,
me ndihmen e vazhdueshme të observimit dhe vëzhgimit të sistemit të së
drejtës ndërkombëtare, por jo të së drejtës së brendshme. Dhe këtu, në
thelb dhe qëndron metoda kryesore për harmonizimin e krijimit të ligjeve
në çdo shtet në bashkësinë ndërkombëtare.
Në përgjithësi, ky interpretim ka për qëllim ta vendosë kuptimin e
krijimit të së drejtës ndërkombëtare, nëpërmjet të përpjekjeve të për-
bashkëta nga ana e të gjithë krijuesve të marrëveshjeve ndërkombëtare.
Ose, kur bëhet fjalë për marrëveshje ndërkombëtare e lidhur mes

299 R. Tashev,1,f. 1.
472
bashkësisë ndërkombëtare dhe një shteti të veçantë, përjekjet e bëra mes
dy vendeve nënshkruese të marrëveshjes së tillë.
Gjatë interpretimit të marrëveshjeve nga e drejta civile, gjithnjë
merren parasysh rrethanat e lidhjes së marrëveshjes së tillë, e cili jo vetëm
që është e detyrueshme për vendet e marrëveshjes, njëkohësisht i
detyron edhe personat e tretë të lidhur me marrëveshjen. Nga thelbi i tyre,
marrëveshjet e të drejtës civile janë akte të fenomeneve individuale të
vullnetit autonom të subjekteve juridike të veçanta, dhe në këtë rast është
e rëndësishme tëzbulohet vullneti i subjekteve juridike të veçanta.
Interpretimi i akteve gjyqsore ka për qëllim ta përcaktojë thelbin e
sjelljes së akteve të tillë, nëpërmjet të përpjekjes së bërë më parë nga ana
e vetë gjykatave. Interpretimit të tillë i nënshtrohen gjithë aktet gjyqsore,
dhe ato që jane sjellë para fillimit dhe gjatë çeshtjes gjyqsore, edhe ato që
janë sjellë gjatë zgjidhjes së çeshtjes gjyqsore (akt-vendime, vendime etj.).

9.6. KUPTIMI I VËRTETË I NORMËS JURIDIKE

9.6.1. Nocioni për kuptimin e vërtetë të normës juridike
Nga sa thamë, mund të të konkludojmë që norma juridike mund të
ketë shumë kuptime të ndryshme, e për këtë, automatikisht bëhet pyetja:
Cili nga këto kuptime duhet të konsiderohet për i drejtë-i vërtetë. Këtu,
duhet të thuhet që përcaktimi i kësaj pyetjeje i përket kryesisht kuptimeve
gjuhsore të normës juridike, duke e pasur parasysh faktin që në thelb, prej
tyre dhe nisemi, duke qënë se norma juridike si rregull shprehet nëpërmjet
të gjuhës, në formë të shkruar apo gojore. Në përcaktimin e kuptimit të
vërtetë të normës juridike, gjithnjë merren parasysh dy mundësi, që janë:
1. Mundësia e parë është kuptimi i vërtetë i normës juridike të
konsiderohet vetëm ai kuptim që mbetet në kuadrin e kuptimeve
të mundshme gjuhsore, nëse janë shumë. Kuptimi i vërtetë i
përcaktuar kështu i normës juridike quhet kuptim i lidhur.
2. Mundësia e dytë është kuptimi i vërtetë të konsiderohet ai kuptim
që interpretuesi e konsideron për të nevojshëm dhe të dobishëm,
pavarësisht nëse ai është i mundshëm gjuhësisht.
Kuptimi i tillë i normës juridike quhet kuptim i lirë.300
Kuptimi i lirë i vërtetë i normës juridike nuk është pranuar në të
drejtën, duke qënë se kuptim në përgjithësi, nuk është rezultat i

300 V. Kutleshiq,1, f. 179.
473
interpretimit të normës juridike., dmth, njohja e përmbajtjes së një norme
juridike, por përfaqëson krijim të një norme të re juridike nga ana e
interpretuesit, e për këtë shkak kuptimi i tillë nuk ka asnjë lidhje me
normën juridike ekzistuese. Thënë më thjeshtë, interpretuesi i normës
juridike, kalon në krijues normash juridike. Për kuptimin e tillë të vërtetë të
normës juridike është e justifikuar vetëm në pjesën e teorisë dhe në pjesën
e praktikës, në të cilat ekzistojnë norma juridike të vjetëruara, konser-
vative, të dëmshme, të pavërteta dhe të tjera norma të gabuara e të
padëshiruara në rendin juridik. Por, edhe se ekzistenca e normave të tilla
juridike është situatë faktike, megjithatë distancimi i mungesave të tilla
nëpërmjet dhënies mundësi që të drejtën ta krijojë kushdo që e inter-
preton, e shkel rregullin juridik dhe e transformon në anarki, pa siguri
juridike.
Për këtë arsye, si kuptim i vërtetë i normës juridike mund të kon-
siderohet vetëm një nga kuptimet e mundshme gjuhsore, e ky është
kuptimi i lidhur. Megjithatë, edhe mes kuptimeve të lidhura është i
mundshëm fenomeni i situatave të ndryshme, në varësi nga :
î Subjekti, kuptimi i të cilit merret për i vërtetë, dhe
î koha në të cilën kuptimi ekziston.
Në këtë mënyrë, kuptimi i vërtetë ndaj subjektit konsiderohet: ai
kuptim gjuhsor që e shton krijuesi i normës juridike, ai kuptim të cilin
norma juridike e ka sipas rregullave të gjuhës dhe ai kuptim që e shton
interpretuesi i normës juridike.
Sipas kohës, për kuptim të vërtetë llogaritet- kuptimi në momentin e
sjelljes dhe kuptimi në momentin e interpretimit të normës juridike.
Dmth, kuptimi i lidhur i normës juridike mund të jetë:
î subjektiv (në varësi nëse bëhet fjalë për krijuesin ose për inter-
pretuesin të normës juridike) dhe objektiv (në varësi nga
rregullat e gjuhës, dhe
î statik (sipas momentit të sjelljes) dhe
î evolutiv ( sipas momentit të interpretimit).
Është vërtetuar praktikisht që parimet e sigurisë dhe drejtësisë
juridike tregojnë që kuptimi i vërtetë i normës juridike është në fakt, i
lidhuri, kuptimi objektiv dhe evolutiv.
Që këtu del që kuptimi i vërtetë i normës juridike mund të jetë vetëm
kuptim i mundur gjuhësisht, dhe ai kuptim i cili është objektiv dhe evolutiv.
Kuptimi gjuhsor i përcaktuar kështu mund të jetë: i qartë ose i paqartë. Kur
është i qartë kuptimi, nuk ka nevojë për interpretim tjetër të mëtejshëm
duke qënë se automatikisht është përcaktuar dhe kuptimi i saj i vërtetë.
474
Megjithatë, nese kuptimi gjuhsor është i paqartë, atëherë mund të
sqarohet, në atë mënyrë që paqartësia do të mënjanohet, dhe procesi i
tillë quhet ndreqje e kuptimit të paqartë.

9.7. PRAKTIKA JURIDIKE

Praktika juridike përfaqëson veprimtari të subjekteve të autorizuara
në sjelljen (interpretimin, zbatimin etj.) të dispozitave juridike në për-
puthje me përvojat e akumuluara shoqërore-juridike. Sipas këtij përku-
fizimi mund të nxirren tri pika kryesore të kuptimit të praktikës juridike:
1. Praktika juridike- si veprimatari juridike,
2. Praktika juridike-si përvojë shoqërore-juridike,
3. Praktika juridike-si veprimtari juridike në përputhje me përvojën
shoqërore juridike.
Një numër i madh i teoricienëve juridikë i qëndrojnë pikës së fundit
të përcaktimit të praktikës juridike, sipas së cilës praktika juridike është
dydimensionale- si veprimtari juridike e përzierë me përvojën shoqërore-
juridike.
Praktika juridike e përcaktuar në këtë mënyrë duhet të ketë më
shumë karakteristika, që do ta thjeshtonin thelbin e saj:
î ndërtohet mbi bazën e normave juridike,
î përfaqëson, në vetvete, pjesë përbërëse të kulturës juridike në
shoqëri,
î e integron sistemin juridik,
î shkakton pasoja juridike përkatëse.301
Që të jetë më impozante dhe më e veçantë, praktika juridike ka dhe
një strukturë të vetën, e cila në vetvete i përfshin këto elemente:
1. Veprimtari juridike- ana dinamike, elementet kryesore të për-
mbajtjes së saj janë:
î subjekte, objekte dhe pjesëmarrës në raportin juridik,
î veprime dhe operacione juridike,
î mjete dhe metoda për realizimin e tyre,
î sjellje vendimesh , dhe
î rezultate të veprimeve të tilla.
2. Përvoja shoqërore-juridike- ana statike, në bazën e së cilës hyn
krijimi i normave juridike, dmth, praktika të tilla të grumbulluara
dhe të përpunuara shumvjeçare për sjelljene dispozitave të
301 A.V. Malko,1,f. 236.
475
karakterit të përgjithshëm, që në vetvete kanë akumuluar vlerat
shoqërore dhe anët e stabilizuara të veprimtarisë konkrete
juridike.302
Funksionet e praktikës juridike mund të ndahen në dy grupe:
î formacioni – organizim, koordinim, etj.
î konkretizimi- nga i cili varet i gjithë sistemi i veprimtarisë së
praktikës juridike.
Egzistojnë disa kritere për ndarjen e praktikës juridike dhe këto janë:
1. Në varësi nga karakteri dhe mjetet për transformimin e raporteve
shoqërore, dallojmë: legjislativin, ekzekutivin dhe interpretimin;
2. Në varësi nga subjekti, dallojmë: ligjvënëse, ekzekutive, gjyqsore,
hetuese;
3. Në varësi nga aktiviteti funksional, dallojmë: rregullative dhe sigu-
rimi.

302 V. N. Kartashov,1, tema 5 dhe 6.
476
10. SISTEMI I SË DREJTËS

10.1. NOCIONI “SISTEM” - PËRCAKTIMI, KARAKTERISTIKAT DHE
NDARJA
Nocioni “sistem” vjen nga fjala greke “sistema”, që do të thotë e
përbërë nga pjesë, tërësi e caktuar ose shuma e elementeve. Prandaj, në
degë të veçanta shkencore, me nocionin sistem shënohen shuma nga më
të ndryshmet të ndonjë tërësie. Në Hyrjen në të drejtën, kur bëhët fjalë
për sistem, atëherë me të nënkuptohet sistem të normave juridike (e
drejta).
Sipas kësaj, sistemi mund të përkufizohet si tërësi elementesh të
karakterit juridik, politik, ekonomik, sociologjik ose të ndonjë karakteri
tjetër, që ndodhen në ndërveprim të vazhdueshëm, duke krijuar tërësi e
cila është unikale sipas strukturës dhe funksionit të saj.
Çdo shtet i së drejtës duhet të organizojë, përkatësisht të mundësojë
organizimin e shumë llojeve sistemesh, nënsistemesh dhe mikrosiste-
mesh, që ndodhen në lidhje reciproke horizontale dhe vertikale. Sipas
mënyrës së tillë të organizimit dhe të veprimit të gjithë këto sisteme
funksionojnë të vetëm, si një sistem global.
Dmth, të gjithë llojet e sistemeve të përcaktuar dhe të përkufizuar
mund të dallohen me këto disa karakteristika:
î të qënit të organizuar, rregullsia dhe kompleksiteti;
î të qënit specifik, të hapur dhe dinamik;
î të qënit të vendosur në mënyrë hierarkike
î drejtimi teleologjik (realizimi i disa qëllimeve),
î qëndrueshmëri në veprimtarinë e vet,
î ndryshueshmëri e vazhdueshme cilësore etj.
Në varësi nga karakteristikat e përmendura paraprakisht, sistemet
në themel mund të dallohen sipas:
1. Lidhjes së tyre me ambientin rrethues:
î sistem i mbyllur- elementet e të cilit ndikojnë njëri mbi tjetrin,
por nuk ndikojnë mbi ç’i rrethon;
î sistem i hapur- elementet e të cilit janë në ndërveprim të
vazhdueshëm me ambientin rrethues,
î
477
2. Shkalla e kompleksitetit:
î sistem i thjeshtë- i përbërë nga një numër në miniaturë
elementesh;
î sistem i përbërë – përmban një numër të madh elementesh dhe
ka strukturë më komplekse.
3. Përcaktueshmëria:
î sistem i determinuar- gjendja dhë raporti i të cilit mund të
parashikohen;
î sistemi skolastik- gjendja, zhvillimi dhe raporti i të cilit nuk
mund të përcaktohen saktë.
4. Stabiliteti:
î sistem i stabilizuar- ka kapacitet që në çdo rrethanë ta mbajë
gjëndjen e ekuilibrit;
î sistem jo i stabilizuar- nuk ka kapacitet ta mbajë gjëndjen e
ekuilibrit.
5. Aktiviteti:
î sistem statik- joaktiv, pasivitet;
î sistem dinamik- aktivitet, intensive.
6. Apstraksiteti:
î sistem real- konkret, objektiv, funksional;
î sistem apstrakt- inekzistent.
7. Krijimi:
î sistem natyror- krijohet si rezulatat i veprimit të ndërgjegjshëm
të njeriut,
î sistem artificial- krijohet si rezultat i veprimit teknik organizativ i
njeriut.303
Përkufizimi kompleks i sistemit, spektri i tij i karakteristikave dhe
llojeve, edhe një herë e vërteton integralitetin e këtij nocioni, por sipas
kësaj edhe integralitetin dhe përsosmërinë e sistemit të së drejtës, si
sistem specifik.

303 Z. Nacev, 1, f. 253.
478
10.2. SISTEMI I SË DREJTËS- NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE
FAKTORËT

E drejta, krahas asaj që ka formë të jashtme, ka edhe të brendshme,
në të cilën është futur struktura e saj. Sistemi i së drejtës, në vetvete, e
përfaqëson strukturën e brendshme të një rendi juridik të caktuar orga-
nizativisht, i përbërë nga norma juridike të rregulluara sipas kritereve të
përcaktuar.
Në grupë më të mëdhenj ose më të vegjël, ku formojnë tërësi të
përbashkët dhe të vetme, veçanërisht e kushtëzuar nga karakteri i
raporteve juridike të cilët ekzistojnë në rendin e tillë juridik.
Dmth, rregullimi sistematik i së drejtës e shpreh tërësinë dhe
kompleksitetin, në të cilën hyjnë një shumicë elementesh, që ndodhen në
lidhje hierarkike të caktuar reciproke.
Thamë që sistemi i së drejtës del si formë e brendshme e së drejtës, e
cila për qëllim t’i zbulojë dhe t’i sqarojë raportet juridike që ekzistojnë në
një rend juridik apo në një tjetër, duke formuar në këtë rast një tërësi që
është në një raport reciprok të qëndrueshëm dhe rregullim reciprok me
raportet e tilla juridike. Sipas kësaj, të qënit sistematik përfaqëson veti të
paprekshme të një sistemi juridik të caktuar. Parimi i të qënit sistematik në
aparencë përfaqëson sistematizim të rastësishëm dhe kaotik të normave
të ndryshme juridike, por me analizimin e thelbit të tij del e kundërta-
automaticitet i plotë i normave juridike.
Organizimi sistematik i së drejtës ka kuptim të rëndësishëm dhe të
njëjtë si dhe ndaj ligjvënësit (ai që sjell aktet juridike, organi ligjvënës, i cili
është i detyruar të futet në harmonizimin e sistemit ekzistues të së drejtës,
dhe gjatë kësaj të mos e thyejë integritetin e tij),kështu edhe te ekze-
kutuesi i së drejtës (parimi i të qënit sistematik kërkon interpretim të
drejtë dhe zbatim të normave juridike). Gjithashtu, organizimi me sistem
ndikon edhe mbi procesin e sistematizimit të ligjvënies, për raportin e tyre
reciprok do të bëhet fjalë më tej.
Dmth, shkenca luan rol të madh në sistemimin e së drejtës. Ajo
mundëson një sistem të së drejtës që të jetë i harmonizuar dhe të për-
faqësojë një tërësi logjike. Sistematika që e bën shkenca juridike realizohet
në atë mënyrë që nëpërmjet të një analize teorike burimet pozitive
juridike kuptohen në lidhjet e tyre. Në këtë mënyrë përcaktohet një rradhë
e caktuar dhe logjikë brenda në raportet juridike. Prandaj, që të analizohet
tërësisht praktika juridike duhet që pas çdo përdorim të së drejtës të
qëndrojnë institucionet shkencore juridike që në mënyrë shkencore do t’i
analizojnë problemet e së drejtës që fenomenet e së drejtës do t’i
479
kuptojnë në lidhjet e tyre dhe do të japin ide shkencore nëpër të cilat jeta
juridike duhet të lëvizë më tej.
Zbatimi i metodës normative në studimin e sistemit të së drejtës ka
veçoritë e veta, edhe se thelbi i së drejtës gjithnjë mbetet i njëjtë. Këto
veti, i detyrohen faktit që e drejta është krijim i subjekteve të njohura që
më parë dhe të përcaktuara saktë, që kjo krijohet vetëm me akte të
caktuar, përmbajtja e të cilëve janë normat që kanë forcë përkatëse
detyruese. Metoda dogmatike në studimin e rendit juridik merret me
përcaktimin e kuptimit të saktë të normave juridike që të përcaktohet
sjellja e saktë që e drejta ua jep njerëzve.
Në ndryshim nga metoda dogmatike, metoda normative merret me
të drejtën si sistem i tërë normativ me funksion të përcaktuar saktë në
shoqëri. Dmth, me këtë metodë në vendosjen dhe studimin e sistemit
juridik përcaktohet vetëm përbërja normative. Me përdorimin e kësaj
metode në sistemin e së drejtës arrihet te njohja për dy komponentet
kryesore të pandashme të së drejtës: formal/normativ dhe material/
përmbajtësoror.
Sipas sa thamë më lart, mund t’i ndajmë këto disa karakteristika nga
të cilat dallohet sistemi i së drejtës:
î kushtëzimi- sistemi i së drejtës varet nga faktorët socialë, eko-
nomikë, politikë, nacionalë, fetarë, kulturorë. historikë etj.
î objektiviteti – sistemi i së drejtës varet edhe nga raportet ekzis-
tuese objektive shoqërore dhe nuk mund të jetë i formuar sipas
pikpamjeve e kuptimeve të pastra subjektive të njerëzve,
î jokontraditorë - do të thotë që të gjithë elementet që e for-
mojnë sistemin e së drejtës nuk janë kontradiktore, por për-
kundrazi, në sistemin e së drejtës ekziston një shkallë e lartë e
harmonisë së brendshme dhe lidhes reciproke të elementeve të
tij që e formon tërësinë e unitetin e tij.
Shpesh herë te shumë teoricienë juridikë nocionet “sistem i së
drejtës” dhe “sistemi juridik” barazohen mes tyre, edhe se identifikimi i
tillë është në çdo rast i gabuar. Sipas kësaj, ajo që duhet të bëhet është
distancimi mes nocionit “sistem i së drejtës” dhe nocionit “sistem juri-
dik”.304 Sistemi juridik sipas vëllimit është gjithnjë më i gjerë dhe në
vetvete si një tërësi i përfshin: sistemin e së drejtës, praktikën juridike dhe
ideologjinë juridike sunduese. Dmth, sistemi juridik dhe sistemi i së drejtës
sillen si tërësi dhe pjesë.

304 Për sistemet juridike, para se gjithash, bashkëkohorët, ato akoma ekzistojnë në botë,
do të bëhët fjalë në kapitullin e fundit.
480
Nga sa thamë, del se një nga detyrat e para e sistemit juridik është
sistemimi i burimeve të së drejtës. Egzistojnë dy shkaqe që shkenca juri-
dike gjatë sistemimit të së drejtës, përveç në aktet juridike të përgjith-
shme, duhet të mbështetet edhe mbi aktet juridike të veçanta.
1. Gjatë ndërtimit të sistemit të së drejtës, shkenca nuk krijon ab-
straksion juridik, por një sistem të tillë juridik që është në lidhjen
më të ngushtë me realitetin shoqëror, me raportet shoqërore,
për shkak të të cilëve krijohen normat juridike dhe sillen aktet
juridike.
2. Shkaku i dytë për mbështetjen mbi aktet juridike të veçanta
qëndron në:
î mospërsosmëria dhe zhvillimi i vazhdueshëm i çdo rendi juridik.
Ky fakt edhe shkencën e vë në gjendje vazhdimisht t’i zhvillojë
dhe t’i përsosë metodat dhe kriteret për sistemimin e së drejtës;
î edhe sot ekzistojnë rende juridike që nuk qëndrojnë vetëm mbi
burime juridike të shkruara. i tillë është rasti me të drejtën
anglosaksone ku rendi juridik, në vend të burimeve juridike të
shkruara, mbështetet edhe mbi akte të veçanta juridike të sjella
nga organet më të larta gjyqsore.
Thamë që dallimi dhe njohja më e mirë e sistemit të së drejtës
përcaktohet sipas tërësisë së tij të paprekshëm dhe të qënit unik, mbi
konsistencën e të cilit ndikojnë faktorë të shumtë subjektivë dhe objek-
tivë, të cilët nga ana tjetër, karakterizohen me ndërthurrje të vazhdue-
shme dhe plotësim reciprok gjatë jetës së përditshme.
Nga rradha e faktorëve subjektivë dallohen këto:
î synimet dhe
î përpjekjet e investuara të ligjvënësit, për krijimin dhe zhvillimin
e sistemit të tillë të së drejtës, që nuk do të dallohej nga uniteti
monolit dhe të kufizuar, por në fund të fundit, me përbërjen
elementare dhe moskundërshtive të elementeve të tij përbërës.
Duke qënë se nga ajo si sistem i krijuar dhe i organizuar në
brendësi të së drejtës, varet direkt dhe kuptimi e efektiviteti i tij
shoqëror-politik, juridik dhe deri ideologjik.305
Faktorët objektivë në thelb janë mjetet dhe masat e ndërmarra për
formimin e madhështisë dhe unitetin e sistemit të së drejtës, që varen nga
: kushtet materiale, sociale dhe të tjera për jetesën e shoqërisë. Kushtet e
tilla objektive nuk e përcaktojnë vetëm procesin e shfaqjes dhe
ekzistencës së sistemit të së drejtës, por dhe domosdoshmërinë objektive
për funksionimin e tij kompleks dhe efektiv.
305 M. N. Marçenko, 1, f. 561.
481
10.3. KUPTIMI I SISTEMATIZIMIT TË SË DREJTËS

Një nga detyrat e para në sistematizimin e së drejtës qëndron në
renditjen, përkatësisht në hierarkizimin e burimeve juridike, që të mundin
të përfaqësojnë një tërësi logjike dhe jokundërshtuese. Shkaqet kryesore
që e shtrojnë nevojën e sistematizimit të rregullave juridike janë shkaqe
operative të së drejtës, dhe anasjelltas, faktet më të rëndësishme të
shtetit dhe të drejtës.
Shkaku i parë dhe njëkohësisht më i rëndësishëm është i natyrës
praktike, përkatësisht nevoja për zbatim operativ të së drejtës. Vetëm me
zbatimin e rregullave juridike të të drejtës pozitive fitohet atributi efikas
dhe veprues.
Shkaku i dytë është i karakterit teorik. Shkenca e përgjithshme juridi-
ke siç e dimë përfaqëson përpunim shkencor të fakteve më të rëndë-
sishme nga fusha e shtetit dhe e së drejtës.Mes tyre janë edhe normat
juridike. Shkencat pozitive-juridike dhe konkrete-juridike e trajtojnë dhe
shpjegojnë teknikisht ose shkencërisht, përmbajtjen e normave juridike.
Shkenca e përgjithshme juridike mund të veprojë mbi një rend
konkret pozitivo- juridik dhe të realizojë dy lloje veprimtarish:
1. Ontologjike, që do të qëndronin në shpjegimin dhe përpunimin e
sistemit juridik, dhe përsosjen e plotësimin;
2. Funksioni deontologjik i shkencës juridike në sistematizimin e së
drejtës qëndron në marrjen e qëndrimit kritik në raport me të
drejtën pozitive, në vend vetëm të anës pasive ka edhe anën
aktive.

10.4. KRITERET KRYESORE PËR NDARJEN E SISTEMIT TË SË
DREJTËS

10.4.1. Aspekte historike dhe kritere për ndarjen e sistemit
të së drejtës

Ndarja e sitemit të së drejtës është rezultat i përpjekjes së investuar
nga ana e shkencëtarëve juridikë dhe ekspertëve në një shtet, i shpwrblyer
me aspirata të shumta dhe synime nga ana e tyre. Ky fakt edhe njëherë e
ratifikon elementin thelbësor të ekzistencës së sistemit të së drejtës, kurse
kjo është domosdoshmëria objektive, e cila këmbëngul t’i zbulojë raportet
e shumllojshme shoqërore që realisht ekzistojnë në shoqëri, si dhe normat
juridike me të cilat rregullohen raportet e tilla. Sipas kësaj, ndarja e
482
sistemit të së drejtës nuk është aq e thjeshtë, por përfaqëson një nevojë
akademike dhe praktike të trajtuar dhe interpretuar mirë të shoqërisë.
Kështu, shumë juristë për ndarjen e domosdoshme të sistemit të së
drejtës lidhin akoma shumë shkaqe, mes të cilëve më të rëndësishëm janë:
1. Teorikët- dalin si fryt i ndryshimit të normave juridike sipas
karakteristikave të tyre, përkatësisht nevojës së klasifikimit të tyre
përkatës;
2. Shkaqet pedagogjike mbështeten mbi faktin që materiali i
studimit të së drejtës vazhdimisht rritet dhe plotësohet, që nuk
mundet njëkohësisht dhe menjëherë të studjohet, por është i
nevojshëm klasifikim i së drejtës të pjesëve të veçanta që do të
ishin të specializuara për fushë të caktuar të studimit juridik;
3. Shkaqet praktike- bazohen mbi anën praktike të së drejtës, për-
katësisht në ekzistencën e organeve të shumtë dhe të ndryshëm
të drejtimit, veçanërisht të gjykatave, që merren kryesisht me
grupe të ndryshme të normave juridike, dhe të cilat janë të
motivuara të gjejnë më shumë ose më pak baza të forta rreth
kufijve të zonave të tyre të kompetencave, e tj.306
Domosdoshmëria e ndarjes së sistemit të së drejtës në pjesë të
ndryshme përbërëse, gjithnje dhe kudo ka ekzistuar në shoqëritë.
Megjithatë, masat e marra për zgjidhjen e këtij problem gjithnjë kanë qënë
të ndryshme. Kështu, për shembull, në literaturën juridike gjermane
(Varnokonig) pretendohet ndarje e sistemit të së drejtës në shumë pjesë
përbërëse në varësi nga shkalla e sigurisë së tyre. Sipas kësaj, theksohen
tre pjesët kryesore të sistemit të së drejtës: e drejta private, e drejta
publike dhe e drejta ndërkombëtare. Më e siguruar nga ana e shtetit
është e drejta private, më pak e siguruar është edrejta publike, kurse mjaft
pak e siguruar është e drejta ndërkombëtare.307
Por, në kriterin e tillë të ndarjes së sistemit të së drejtës në varësi të
shkallës së sigurisë të së drejtës nga ana e shtetit, ka pothuaj karakter
plotësisht subjektiv, kurse si mungesë në kriterin e tillë del pikërisht
elementi thelbësor për ndarjen, që është tipari objektiv.
Një jurist tjetër i njohur nga provinienca gjermane, në gjysmën e
dytë të shekullit XIX dhe fillimin e shekullit XX, Oto Girke, sistemin e së
drejtës e ndante në dy pjesë: e drejta individuale dhe e drejta sociale. Si
kriter nisës për ndarjen e tillë, Girke merrte rolin e njeriut (individit) si

306 G. F. Shersheneviç, 1, f. 514-515.
307 N. Wornkonig,1,f. 64-85.
483
“individ i veçantë” dhe rolin e tij si “antar i shoqërisë”308. Megjithatë, edhe
ky kriter nuk është krejtësisht i plotë, duke qënë se në vetvete përmban
një ndikim të madh subjektiv në kohën kur është përcaktuar, prandaj nuk
mund t’i kënaqë nevojat empirike dhe praktike për ndarjen e sistemit të së
drejtës në pjesë përbërëse.
Dmth, një nga aktivitetet më të mirë dhe të pranuar gjerësisht nga
jurispodenca perëndimore rreth ndarjes së sistemit të së drejtës në pjesët
përbërëse është ndarja në: të drejtën publike dhe private. Tezat e këtij
klasifikimi datojnë
Që në E drejta e vjetër Romake, në të cilën për herë të parë del
instituti i pronës private, si dhe gjithë transformimet mbi bazën e
raporteve shoqërore, me kalimin e kohës. Që atëherë, juristët e dëgjuar
romakë (Ulpian) shkruanin për të drejtën private (ad singolorum
utilitatem) që sillet në dobi të çdo individi dhe “kjo e drejtë” që i përket
shtetit të krijuar (ad statum rei publicae).

10.4.2. Objekti dhe metoda e rregullimit juridik si kritere
kryesore për ndarjen e sistemit të së drejtës

Paraprakisht shkurtimisht folëm për momentet më të rëndësishme
historike dhe kriteret e ndarjes së sistemit të së drejtës, të nënshtruara
ndikimeve në varësi nga koha e vendosjes së tyre. Megjithatë. ajo që është
më e rëndësishme në kohën e sotme është përcaktimi i disa kritereve të
pranushëm nga të gjithë, kurse para se gjithash të konstituruar në kohën e
sotme, të mbështetur mbi mënyrën bashkëkohore të rregullimit juridik, që
në vetvete do t’i përfshinin të gjithë postulatet kryesore për ndarjen e
sistemit të së drejtës. Si kritere bashkëkohorë më të rëndësishëm dhe të
pranuar nga të gjithë për ndarjen e sistemit të së drejtës dalin ndarjet
sipas:
î objektit, dhe
î metodës së rregullimit të së drejtës.
Kriteri i parë- objekti i rregullimit juridik- mund të përcaktohet në
kuptimin më të gjerë e më të ngushtë. Në kuptimin më të gjerë, kriteri i tillë
i përfshin të gjithë raportet shoqërore të cilët i rregullon e drejta. Kurse
në kuptimin më të ngushtë përfaqëson tërësinë e raporteve shoqërore të
veçanta dhe të njëllojta, që rregullohen me ndihmën e normave që i
përkasin një dege juridike apo një tjetre degë juridike.

308 O. George,1,f. 28-32.
484
Objekti i rregullimit juridik është kriter kryesor, që mbështetet mbi
aspektet objektive të raporteve shoqërore, duke qënë se karakterit të tyre
të përcaktuar që më parë i duhet edhe forma përkatëse juridike. Kështu,
për shembull, raportet qytetare janë objekt i rregullimit i të drejtës
qytetare, marradhëniet familjare në të drejtën familjare , procedurat
penale në të drejtën penale etj.
E dimë që spektri i marradhënieve shoqërore është shumë i gjerë
dhe dallohet nga mjaft tipare, që janë:
î me rëndësi vitale është për njeriun dhe kooperimi me të tjerët;
î të gjitha raportet janë raporte të vullnetshme dhe të arsyeshme;
î të gjithë raportet janë të stabilizuara, të qëndrueshme dhe
raporte tipike;
î të gjitha raportet përcaktojnë dhe sanksionojnë sjelljen për-
katëse etj.
Krahas raporteve shoqërore, në objektin e rregullimit juridik hyjnë
edhe:
î pjesëmarrësit potencialë në raportet juridike;
î faktet juridike;
î variante të veprimtarisë së mundshme dhe të nevojshme;
î objektet që janë në interes të pjesëmarrësve në raportet etj.
Sipas kësaj, objekti i rregullimit juridik nuk mund të jetë kriteri i
vetëm që e ndan sistemin e së drejtës në degë juridike duke qënë se:
1. Raportet shoqërore, sipas strukturës së tyre, janë jashtëzakonisht
të shumllojshme (për shembull, në të drejtën e punës ekziston një
varg i tërë raportesh të shumllojshme, të cilët pretendojnë for-
mimin e një (nën) dege të pavarur të të drejtës së punës-
marradhëniet për pranim në vend pune dhe favoret e tyre, kushte
dhe pagesë të punës, ndërprerje e marradhënieve të punës ,
kontrolli i punës dhe disiplina, mbrojtja në punë, vendosja e
teknikës për sigurim në punë e tj.);
2. Shumë shpesh raporte të njëjtë shoqërore rregullohen në degë të
ndryshme juridike, dhe kjo me mjete të ndryshme dhe metoda
(për shembull, prona, mund të shqyrtohet si raport shoqëror i
lidhur me rregullimin shtetëror, por dhe si pronë individuale- në të
drejtën kushtetuese rregullohet: nderi dhe dinjiteti i personit, jeta
dhe shëndeti i njeriut etj.).309

309 A.V. Malko,1, f. 194-195.
485
Krahas këtij kriteri të parë kryesor për ndarjen e sistemit të së drejtës
në pjesët përkatëse, si kriter i dytë, që quhet edhe kriter plotësues, është
metoda e rregullimit juridik. Ndërsa, objekti i rregullimit juridik i përgjigjej
pyetjes: Çfarë rregullon e drejta?, metoda i përgjigjet pyetjes: si rregu-
llohet me ndihmën e të drejtës? Kurse objekti i rregullimit juridik dilte si
kriter material, metoda del si kriter formal-juridik. Nga këto karakteristika
kryesore shikohet edhe ndryshimi kryesor mes objektit dhe metodës së
rregullimit juridik.
Me metodë të rregullimit juridik nënkuptohet mjeti për veprim të
normave juridike mbi disa raporte shoqërore apo mbi disa të tjera, ose mbi
një apo një tjetër lloj sjelljeje të njerëzve.
Metoda e rregullimit juridik nuk ngrihet në mënyrë arbitrare nga ana
e organeve ligjvënëse apo ekzekutive, por është i kushtëzuar direkt nga
fenomenet objektive në jetën e përditshme në shoqëri. Struktura e
metodës të rregullimit juridik përbëhet nga:
î subjekte të përgjithshme dhe të lidhura reciprokisht (të
barabartë dhe të autorizuar);
î rendi nga i cili dalin të drejtat subjektive dhe detyrimet juridike (
ligje, marrëveshje, akte për zbatimin e së drejtës e tj.);
î shkalla e përcaktueshmërisë të të drejtave subjektive të dhëna;
î rruga dhe mënyra e realizimit të të drejtave subjektive dhe
detyrimet juridike (masat për sanksionimin dhe masat për
nxitje).
Në varësi nga veçoria e raporteve që rregullohen, metoda e
rregullimit juridik mund të shprehë në mënyra nga më të ndryshmet. Për
shembull, urdhër i vërtetë për kryerje të disa veprimeve, ose e kundërta,
tërheqje prej tyre. Shembull tjetër janë porositë për mundësi të zgjedhjes
së lirë nga variantet e shumtë të sjelljes, si dhe shumë mjete të tjera dhe
masa për veprim të normave juridike mbi raportet shoqërore.
Sipas përcaktimeve, elementeve dhe karakteristikave të përmen-
dura më lart, mund të nxjerim mjaft metoda kryesore të rregullimit juridik,
dhe këto janë: metoda imperative dhe dispozitive.
1. Metoda imperative- e njohur edhe me emërtimin metodë e
urdhëresave të pushtetit, ose emërtimi tjetër i trashë “metoda
autoritare”, është lloj i tillë metode të rregullimit juridik, në të
cilën sipas personit ose personave-pjesëmarrësit (subjektet) në
raportin juridik vendoset variant i vetëm dhe i përcaktuar saktë të
sjelljes, dhe ku me normat juridike përcaktohet në mënyrë precize
rregulli i krijimit, ndërprerjes, karakteri, madhësia dhe përmbajtja
486
e të drejtave dhe detyrimeve të palëve subjektive ose palët parti-
cipative në raportin juridik, i rregulluar me ndihmën e normave
përkatëse juridike.310 Kjo metodë te ne, shpesh zbatohet në degën
drejtuese dhe degën financiare juridike, si dhe në mjaft të tjera.
Karakteristika e veçantë në këto degë juridike duket në faktin që si
krijues i raporteve të tilla shoqërore del një organ shtetëror, i cili
disponon autorizime të caktuara dhe i cili në raportet me pjesë-
marrësit e tjerë, nuk sjell detyrime të ndryshme të asnjë lloji që do
ta detyronin anën tjetër të raportit. Metoda imperative krahas
asaj që del në formën e urdhërave, mund të shfaqet edhe në
formën e ndalimeve, të cilët sipas ligjvënësit, qëndrojnë në mos-
kryerjen e veprimeve të caktuara. Si shembull tipik të përdorimit
të ndalimeve si metodë e veprimit të ligjvënësit mbi raportet
shoqërore dhe mbi sjelljen e njerëzve, mund të merret e drejta
penale. Normat e kësaj dege juridike në vetvete përmbajnë masë
penale-juridike (sanksion), me të cilin sanksionohet ndalimi i
kryerjes dhe ndërmarrje veprimesh konkrete, që janë shkelje të
dyanshme, si ndaj interesave personale të individit, kështu edhe
ndaj interesave globale të shoqërisë dhe shtetit.
2. Metoda dispozitive- e nohur me emërtimin “metodë e auto-
nomisë”, duket në faktin që krahas asaj që ngrihen si ndalime ose
dispozita, normat juridike mund të ngrihen edhe në rrethana, në
të cilat pjesëmarrësit në raportet shoqërore në mënyrë të pavarur
i përcaktojnë mënyrat dhe variantet e sjelljes së tyre reciproke.
Me fjalë të tjera, pjesëmarrësit në raportin shoqëror janë më me
përvojë në mënyrë të pavarur t’i përcaktojnë të drejtat dhe dety-
rimet e tyre reciproke. Kjo metodë te ne shumë shpesh përdoret
në degën juridike civile dhe tregëtare, si dhe në degë të tjera
juridike, ku palët (pjesëmarrësit) në raportin juridik shfaqen si
subjekte të barabartë. Pranimi i të drejtave dhe detyrimeve mbi
veten, pjesëmarrësit mund t’i ndryshojnë ose t’i shkelin vetëm
sipas parimit të “pajtueshmërisë reciproke”.
Krahas këtyre metodave kryesore, që janë të pranishme pothuaj se
në të gjithë degët juridike, në shtete ose unione, ekzistojnë edhe disa
metoda të tjera të rëndësishme, nga të cilat më të rëndësishme janë:
î metoda katalizuese (veçimi)- lloj i tillë metode, që sanksionon
dhënie të certifikatave dhe shpërblimeve për sjellje të caktuar të
merituar nga ana e pjesëmarrësve në raportin shoqëror;

310 M.N Marçenko,1, f. 567-568.
487
î metoda rekomanduese- përfaqëson metodë të këshillimit dhe
rekomandimeve për realizimin e një sjelljeje konkrete, e cila
njëkohësisht është e dëshiruar edhe nga shoqëria dhe nga
shteti.311
Sipas asaj që përmendëm, mund të konkludojmë që metoda e rregu-
lllimit juridik në mënyrë mjaft precize gjendet në raport me një degë
juridike të caktuar. Kështu, në disa degë juridike prerogative është metoda
imperative e rregullimit juridik, e mbështetur mbi përcaktimin e dispo-
zitave ose ndalimeve nga ana e pushtetit, kurse në të tjera është metoda
dispozitive, e cila kufizohet kryesisht në ngritjen e normave juridike për
rrethana konkrete të sjelljes së lejuar. Raporti i tillë mes degëve juridike
dhe metodave të rregullimit juridik nuk mund të absolutizohen, duke qënë
se njëra apo tjetra degë juridike mund të përdorë metoda të ndryshme për
ndikimin mbi raportet shoqërore ose mbi elementet e tyre përbërëse. Kjo
më së shumti varet nga karakteri i raportit shoqëror dhe nga normat
juridike me të cilat ai rregullohet.

10.5. ELEMENTE TË SISTEMIT TË SË DREJTËS

Nga natyra e sistemit të së drejtës del që element i saj kryesor
fillestar është norma juridike dhe pikërisht norma juridike e përgjithshme.
Njëkohësisht kryhet edhe njëri edhe tjetri rregullim i normave juridike
sipas shkallës së përgjithsimit. Në bazën e sistemit të së drejtës vendosen
norma juridike të njohura më të përgjithshme të ashtuquajtura parime
juridike. Të pavlefshme janë të gjitha ato norma që nuk janë në përputhje
me normat me forcën më të madhe juridike dhe ato nuk llogariten si pjesë
e të drejtës pozitive kështu që në sistematizimin nuk kanë për t’u marrë
parasysh. Lidhja e normave të vlefshme në një sistem juridik konsistent
kryhet nëpërmjet të një procesi polivalent nëpër të cilin përcaktohen si
vlera e tyre, kështu edhe harmonizimi i tyre reciprok, përkatësisht forca
juridike. Grupimi i normave juridike kryhet në qëllime të veçanta mbi
bazën e afërsisë së tyre, përkatësisht objektit dhe metodës së rregullimit.
Nga aspekti i përmbajtjes së raporteve shoqërore që e rregullojnë
normat juridike dallojmë këto elemente të sistemit të së drejtës:
î institucion juridik;
î degë juridike;
î lëmia juridike.

311 A.V. Malko,1, f.195-196.
488
10.5.1. Institucioni juridik (institut)

Me institucion juridik në kuptimin më të gjerë nënkuptohet shumë e
normave juridike, me të cilat rregullohet një lloj i caktuar (grup) i raporteve
shoqërore. Kurse, në kuptimin më të ngushtë, nënkuptohet shumë e
normave juridike të afërta që rregullojnë një raport të njëjtë shoqëror, ose
një pjesë më të vogël të tij, por që janë mbështetur mbi të njëjtat
parime.312
Institucioni juridik është grupimi i parë i normave juridike në
ndërtimin e sistemit të së drejtës. Cdo institucion është i përbërë nga
norma juridike që rregullojnë një raport kompleks shoqëror. Kështu,
shuma të cilës i përkasin raportet martesore e formojnë institucionin
juridik të martesës, këtu hyjnë normat që përcaktojnë ç’është martesa, në
cilët kushte krijohet, si ndërpritet etj. Ose shembull: institucioni juridik
është prona që është më e lartë nga institucioni i martesës. Ja edhe të tjerë
shembuj të institucioneve juridike: marrëveshje, kalim afati, familje,
adoptim etj.
Institucionet juridike mund të ndahen sipas këtyre kritereve:
1. Në varësi nga sfera e përhapjes, ndahen në:
î institute të degëve juridike (instituti i trashëgimisë);
î institute mes degëve juridike ( instituti i pronës individuale).
2. Në varësi nga karakteri, ndahen në :
î materiale ( instituti i paanshmërisë);
î procesive (instituti për sqarimin e veprës penale).
3. Në varësi nga roli funksional, ndahen në:
î rregullative (instituti substituim),
î realizuese (instituti implementim i përgjegjësisë penale).
Si element kryesor i institutit juridik del subinstituti ( nëninstitut), i
cili përfaqëson shumën e normave juridike që rregullojnë një shumlloj-
shmëri konkrete të raporteve shoqërore, që ndodhen në kuadrin e një
instituti juridik. Dmth, subinstituti përfaqëson një pjesëz fundamentale
nga e cila është ndërtuar instituti juridik. Derisa instituti juridik i delikteve
kundër jetës, shëndetit dhe dinjitetit të personit, i trajton sferat e tilla
juridike në global, subinstituti i këtij unstituti juridik ishqyrton dhe i trajton
një nga një gjithë sferat juridike, që përmbahen në institutin e përmendur
juridik, sipas të cilit dalin:

312 S. Gaber,1, f. 208.
489
î subinstitut i delikteve kundër jetës- i përcakton gjithë format e
dhunës fizike mbi njeriun (për shembull, vrasje, torturë, keq-
trajtim fizik, përdhunim etj.);
î subinstituti i delikteve kundër shëndetit-i trajton të gjitha for-
mat e kontaminimit dhe ndikimit negativ mbi organizmin e nje-
riut (për shembull, përdorim i armës kimike apo biologjike në
kushte paqësore apo lufte, ndotjen tej mase të hapsirës ajrore
nga ana e fabrikave industriale për prodhimin e materialeve të
dëmshme kimike etj.);
î subinstitut i delikteve kundër dinjitetit- i përcakton të gjitha for-
mat e kërcënimit verbal të integritetit dhe dinjitetit të personit
(për shembull, shpifje, ofendim etj.).

10.5.2. Dega juridike

Dega juridike përfaqëson shumën e shumë institucioneve të
ngjashme juridike që rregullojnë lloj të njëjtë raportesh shoqërore. Ose e
thënë ndryshe, dega juridike përfaqëson shumën e normave juridike, me
të cilat rregullohet një sferë e caktuar (gjini) të raporteve shoqërore. Në
sistemin e së drejtës, dega juridike del si element i dytë nga kuptimi dhe
përgjithësia, duke qënë se ajo bashkon shumë institucione të ngjashme
juridike. Institucionet juridike që i përkasin bazave të sistemit
490
shoqëror-ekonomik dhe politik, si dhe organet më të larta të pushtetit në
një vend, e konsultojnë degën juridike, të drejtën kushtetuese e tj.
Numri i degëve juridike në kuadrin e çdo sistemi juridik është i
ndryshëm. Ky fakt i përket këtyre gjendjeve:
î numër i ndryshëm degësh juridike në sistemet juridike të
vendeve të veçanta. Në disa sisteme ka më shumë, kurse në disa
më pak degë juridike;
î ndryshueshmëri e numrit të degëve juridike në kuadrin e të
njëjtit sistem juridik. Shkak për këtë është ajo që disa degë
juridike mund të humbasin, të bashkohen ose të krijohen të reja;
î shuma e degëve juridike në një tërësi më të madhe mund të
jetë e ndryshueshme, përkatësisht një ose më shumë degë, i
takojnë një fushe juridike.
Dega juridike dallohet nga këto karakteristika:
î objekt dhe metodë e veçantë e rregullimit juridik;
î parime specifike (për shëmbull, në të drejtën civile parime
karakteristike janë: mbrojtje e përgjithshme e të drejtave civile,
rimëkëmbje e plotë e pozitës së ndryshuar të subjektit në
raportet juridike civile, prezumimi për vetëdije të pjesëmarrësve
në raportet juridike civile; në të drejtën familjare-martesore:
parimi i barazisë mes bashkëshortit dhe bashkëshortes në
raportet familjare etj.);
î regulla të veçanta juridike (për shembull, në të drejtën penale-
procesuale janë karakteristike regullat juridike procesuale; në të
drejtën familjare-martesore- regullat kontraktore dhe ligjore; në
të drejtën financiare- regullat monetare dhe fiskale; në të
drejtën kushtetuese- regulli i personave pa shtetësi, regulli i
refugjatëve, regulli i azilit etj.);
î ligjeslacion i veçantë i kodifikuar (për shembull, në Francë si
bazë e së drejtës civile del Kodi civil i Napoleonit; në Itali si bazë e
të drejtës civile del Kodi i tregëtisë; në R. Maqedonisë si bazë e të
drejtës penale del Kodi penal etj.).
Si element kryesor i degës juridike del nëndega juridike, që
përfaqëson një sistem të institutive homogjene juridike të një dege të
caktuar juridike. Dmth dega juridike nuk është institut juridik, por nuk
është as degë juridike. Kështu për shembull: e drejta e autorit, e inovimit e
pronës industriale e tj, sipas mendimit të shumë juristëve, dalin si nëndegë
të të drejtës civile; e drejta për vetqeverisje lokale- si nëndegë e të drejtës
administrative; e drejta tatimore- si nëndegë e të drejtës financiare; e

491
drejta zgjedhore- si nëndegë e të drejtës kushtetuese; etika gjyqsore- si
nëndegë e së drejtës gjyqsore etj.
Më shumë e më me imtësi për disa degë kryesore juridike do të
flasim në pjesët e mëposhtme.

10.5.3. Lëmia juridike

Lëmia juridike është elementi më i gjerë që është njësi përbërëse më
e madhe nga dega juridike, por më e vogël nga vetë sistemi i së drejtës.Ajo
është e formuar nga një numër i madh degësh juridike. Ajo përfaqëson
shumën e shumë institucioneve homogjene juridike të cilët, mbi bazën e të
njëjtëve parime, rregullojnë fusha të tëra të të njëjtëve raporte shoqërore.
Më e pranishme është ndarja e mëposhtme në fusha juridike:
î e drejta e brendshme dhe ndërkombëtare;
î e drejta materiale dhe formale ose procesive;
î e drejta publike dhe private.

10.5.3.1. E drejta e brendshme dhe ndërkombëtare
E drejta e brendshme, e njohur edhe me emërtimin e drejta
kombëtare, është e drejtë që i përket raporteve që formohen në lidhje me

492
jetën e brendshme, përkatësisht me rendin juridik të një vendi. Këto janë
raportet juridike:
î mes institucioneve publike;
î institucioneve publike dhe qytetarëve;
î mes vetë qytetarëve brenda një vendi.
Dhe prandaj, kjo e drejtë merret me krijimin dhe zgjidhjen e gjithë
kontakteve të vendosura në vetvete dhe mosmarrëveshjeve të shfa-
qura.Veçoria e të drejtës së brendshme është e dhënë në një varg fushash
juridike të ndryshme. Ato fusha dallohen në varësi nga karakteri i
raporteve juridike, shfaqja e tyre, rregullimi dhe transferimi. Nëse do të
shfaqet një mosmarrëveshje gjyqsore mes qytetarëve, atëherë e drejta e
brendshme del si: degë juridike civile, penale, gjyqsore dhe lloj tjetër e
nevojshme për t’u zgjidhur me sukses të mosmarrëveshjes së tillë.
Por, kjo fushë juridike që është shumë e pranishme në kohën e
sotme, dhe jurisprudenca e së cilës shtrihet mbi harmonizimin e gjithë
rregullave juridike kombëtare, është e drejta ndërkombëtare, si njësi
strukturore specifike e sistemit të së drejtës. Duke e parë nga ana
historike, rrënjët e të drejtës ndërkombëtare datojnë që në periudhën e
Romës së Vjetër. Që atëherë kjo fushë juridike studjohej si rregulator
kryesor e marrëdhënieve mes popujve dhe shteteve, gjithnjë duke e marrë
parasysh veprimtarinë e sistemeve kombëtare juridike në çdo sferë
juridike. Që atëherë ishte theksuar në mënyrë të veçantë dhe i njohur
parimi kryesor i të drejtës ndërkombëtare, që thotë: “Pajtueshmëri mes
palëve të veprimit me disa norma juridike apo të tjera, të krijuara dhe të
pranuara si mekanizma më të mirë të raporteve reciproke në situata
konkrete të palëve”. Që atëherë del burimi kryesor i të drejtës ndër-
kombëtare, e kjo është marrëveshja. Sigurimi i implementimit të saj kap
një diapazon të gjerë, duke filluar nga mosmarrëveshje teritoriale deri te
aksionet ushtarake. Marrëveshjet ndërkombëtare, konventat dhe dekla-
ratat janë një lloj komunikimi dhe bazë reciproke e vendeve në marra-
dhëniet ndërkombëtare. Dhe prandaj, të gjithë marrëveshjet ndërkombë-
tare të pranuara, të nënshkruara dhe të ratifikuara nga ana e një shteti
konkret, gjithnjë kanë kuptim prioritar në lidhje me ligjshmërinë e tij
kombëtare, dhe njëkohësisht përfaqësojnë parime dhe norma të pranuara
nga të gjithë të të drejtës ndërkombëtare, të futur në rendin kushtetues të
vetë shtetit.
Teoria bashkëkohore e së drejtës i përcakton etapat bashkëkohore
të tendencave mbarëplanetare të zhvillimit dhe strukturën e së drejtës
ndërkombëtare. Para se gjithash, rritja e tillë konstante e rolit dhe

493
rëndësisë së të drejtës ndërkombëtare në civilizimin e jetës, është në
përgjithësi një nga mekanizmat realë për ekzistencën
E njerëzimit si lloj biologjik dhe krijimin e një organizimi shoqëror të
pakthyeshëm. Për këtë dëshmojnë marrëveshjet e shumta të lidhura dhe
konventave të miratuara për mbrojtjen e jetës, të drejtave dhe lirive,
shëndetit etj.
Dy strukturat e mëdha të sistemit të të drejtës ndërkombëtare- ajo
private dhe publike, për të cilat do të flitet më hollësisht në pjesën e
degëve juridike-krijojnë intencë të ndikimit themelues mbi funksionet
politike, ekonomike, teknologjike deri dhe funksionet individuale-juridike
të ndikimit ndërkombëtar, me tendenciozitet për shfaqjen edhe të rolit të
zmadhuar të një dege juridike moderne të quajtur e drejta humanitare
ndërkombëtare.313
Parimet e të drejtës ndërkombëtare, gjithashtu, kanë tendencë të
rriten e zgjerohen në të jashtme, speciale sipas raporteve që sistemet
kombëtare të së drejtës dhe parimet dhe normat e pranuara nga të gjithë
të të drejtës ndërkombëtare të inkorporuara në sistemet kombëtare të së
drejtës.
Me rëndësi të madhe është t’i kushtohet vemendje e veçantë faktit
që krahas normave materiale të të drejtës ndërkombëtare në shekullin XX
është e mundur të zhvillohet dhe ana procesuale e të drejtës ndërkom-
bëtare, nëpërmjet të daljes së organeve mbinacionale, të thirrur për të
zgjidhur mosmarrëveshje të caktuara dhe konflikte (gjyqsore, arbitrazhe e
organe të tjera gjyqsore). Me vetë zhvillimin e anës procesuale, automa-
tikisht krijohet dhe një fushë e re për zhvillim të procesit ndërko-
mbëtar-juridik: rregulla dhe procedura për qasjen e organeve të tillë, të
organeve gjyqsore ndërkombëtare etj.
E drejta ndërkombëtare mund të dalë dhe në formën e “agresionit”
ose ndikimit mbi disa grupe ose disa të tjerë grupe shtetesh, ose në shtete
të veçantë që kryesisht nuk i përmbahen parimeve dhe normave të njo-
hura nga të gjithë të të drejtës ndërkombëtare. Për shembull, derisa në
këto shtete ose rajone kryhen pretendime të vazhdueshme ushtarake ose
agresione, shpërthejnë luftra civile, kryhet veprimtari antiekologjike ( për-
dorimi i armëve për shfarosjen në masë, shkaktimi i avarive dhe epidemive
e tj.), nuk zbatohen të drejtat individuale dhe postulatet kryesore të shtetit
juridik etj. Kryesisht, mjetet dhe metodat për realizimin e presionit të tillë
ndërkombëtar mbështeten mbi sanksionet kolektive, që më së shumti
janë të karakterit ekonomik dhe ushtarak. Sot, ekzistojnë mjaft
formacione ushtarake të specializuara për rajone të caktuara, që veprojnë
313 V. A.Borisoviç,1,f. 450-451.
494
nën mbrojtjen e veprimtarisë së tillë ndërkombëtare (forcat NATO, forcat
për ndërhyrje të shpejtë, forcat e OSBE e tj). Të gjithë këto i kërkon e drejta
ndërkombëtare dhe veçanërisht kryhen nën jurisdiksionin e saj dhe në
kuadrin e saj, me qëllim të sigurohet idea kryesore e sigurisë së për-
bashkët: “ krijimi dhe promovimi i paqes dhe stabilitetit të përbashkët”.
Dmth, e drejta ndërkombëtare merrët me raporte dhe probleme të
zhvillimit juridik mes dy ose më shumë shtete. Kjo i studjon si raportet mes
shteteve, ashtu edhe raportet mes qytetarëve shtetas të shteteve të
ndryshëm.
Në lidhje me karakterin e të drejtës ndërkombëtare në teorinë
juridike ekziston një diskutim interesant. Disa teoricienë mendojnë se të
drejtës ndërkombëtare mund t’i njihet vetia e së drejtës në kuptimin e
vërtetë të fjalës, Mbështetjen e këtij pohimi teoricienët e justifikojnë me
elementet kryesorë që janë karakteristike për të drejtën e brendshme, por
që nuk janë në të drejtën ndërkombëtare. Në vend të parë vihet çeshtja
për karakterin klasor të së drejtës. Karakteri klasor i të drejtës së
brendshme është një karakteëristikë e rëndësishme e saj, që nuk e gjejmë
në të drejtën ndërkombëtare. Nga ana tjetër mundemi të konkludojmë që
te e drejta ndërkombëtare nuk mund të bëhet fjalë për karakter klasor.
Karakteristika e dytë që të drejtën e brendshme e dallon nga e drejta
ndërkombëtare është ajo që kryerja e të drejtës së brendshme është e
siguruar me presionin e një aparati special, që në të drejtën ndërkom-
bëtare nuk është kështu. Karakteristika e tretë që të drejtën e brendshme
e dallon nga e drejta ndërkombëtare është mosekzistenca e një organi
ndërkombëtar ligjvënës që do të ishte i detyruar të sjellë ligje dhe dispozita
që do t’i detyronin antarët e organizatës ndërkombëtare përkatëse.
Kjo ndarje e së drejtës nuk do të thotë aspak që këto dy fusha të së
drejtës janë të ndara njera nga tjetra. Përkundrazi, ashtu si raportet ndër-
kombëtare të një shteti manifestohen dhe janë shprehje e raporteve të
shumta brenda në shtet kështu edhe e drejta ndërkombëtare ndikon mbi
të drejtën e brendshme.

10.5.3.2. E drejta materiale dhe procesuale
Zhvillimi i institucioneve shtetërore është i lidhur pashmang-
shmërisht me veprimin e sistemit gjyqsor, si pushtet i pavarur. Gjyqsori
kërkon parime të caktuara dhe forma, vetëm në të cilat mund të ekzistojë.
Kjo i përgjigjet nevojës të drejtat e subjekteve të jenë të mbrojtura dhe të
ngritura në raport me rradhën objektive juridike. Kjo mund të arrihet me
ndërmjetësinë e një procedurë të vendosur rreptë dhe të sanksionuar
495
shtetërisht. Nga një procedurë të tillë del dhe thelbi tjetër i së drejtës-
aftësia t’i respektojë normat objektive dhe subjektive të përcaktuara te
ligjet materiale (e drejta materiale). Ky thelb juridik njihet si e drejtë
procesuale.
E drejta materiale dhe procesuale hapin një veçori thelbësore të
vetë të drejtës, kjo është aftësia të shërbeja si mbrojtje e lirisë personale.
Dhë ky parim, është kushti kryesor që i afron këto dy veçori të së drejtës.
Dhe ndërsa e drejta materiale e kryen funksionin e saj si rezultat i rendit
material në të cilin janë përcaktuar të drejtat dhe detyrimet, e drejta
procesuale krijon një rend tjetër, në bazën e të cilit janë format dhe
mënyrat për garantimin e rendit juridik material.
Idea për këtë shumllojshmëri të së drejtës në materiale dhe proce-
suale është e lidhur me idenë për drejtësi e barazi. Drejtësia nuk tregon
vetëm ekzistencën e mundësive të barabarta të subjekteve juridike, por
edhe mundësi të barabarta që ekzistenca e tyre të jetë përkatësisht e
mbrojtur. Edhe kur një e drejtë është shkelur, e sipas kësaj edhe drejtësia
është shkelur, menjëherë ngrihet çeshtja për gjetjen e mënyrave dhe
metodave për kompensimin përkatës të subjektit juridik të drejtat dhe
barazia e të cilit janë shkelur. Kjo mbrojtje dhe ky kompensim mund të
realizohen vetëm nëpërmjet të organeve përkatëse të specializuara për
këtë qëllim.
Me nocionin “e drejta materiale” gjithnjë nënkuptohet “thelbi i së
drejtës”314. Kjo e përmbledh materien fillestare, përkatësisht materien
kryesore të së drejtës, ose e thënë ndryshe, komponentet më të rëndë-
sishme të thelbit juridik. Sipas kësaj, e drejta materiale përfaqëson shumë
normash me të cilën rregullohet kryesorja, esencialja përkatësisht ajo që
është përmbajtja kryesore në raportet juridike. E drejta materiale,
gjithashtu, tregon çfarë mundësi juridike disponojnë subjektet juridike,
përkatësisht çfarë të drejtash dhe detyrimesh posedojnë. Dmth, me këtë
të drejtë përcaktohet statusi material i subjekteve juridike, me ndihmën e
të cilëve, subjektet juridike fitojnë idenë çfarë të mirash mund të
disponojnë dhe si mundin t’i përdorin këto.
E drejta procesuale, siç tregon dhe vetë nocioni, tregon formën sipas
së cilës mund të jenë të mbrojtura të drejtat e tilla materiale. Kjo e drejtë
përfshin procedurën për mbrojtjen e të drejtës materiale. Ose siç është
paraqitur në ndonjë literaturë, “e drejta procesuale është mënyrë për të
imponuar të drejtën materiale.”315 Dmth, e drejta procesuale përbëhet
nga norma të lidhura me një varg veprimesh praktike, faktike dhe
314 M. Mihajlina, 1, f. 27.
315 V. Jurgen,1, f. 459-460.
496
teknike me të cilët sigurohet realizimi i të drejtës materiale ose realizimi i
thelbit të normës juridike. Veprimi i të drejtas procesuale është i
kushtëzuar nga veprimi fillestar i të drejtës materiale. Sipas kësaj, del që e
drejta procesuale është e varur nga ajo materiale, përkatësisht e drejta
procesuale shfaqet mbi bazën e dispozitave materialo-juridike. Thelbi i
kësaj të drejte më së shumti duket në zgjidhjen e konflikteve, të dala si
rezultat i të drejtave materiale të shkelura ose kur nuk janë plotësuar
elementet dispozitive të normës juridike materiale. Por, në çdo rast,
veprimi i tillë është gjithnjë sekondar (e shkallës së dytë) në raport me
rradhën primare materiale.
Por, e parë nga aspekti normativ, raporti mes të drejtës materiale
dhe procesuale nuk është raport mes dispozitës dhe sanksionit, raport i “të
drejtës dhe përgjegjsisë”316 por, si e drejta materiale dhe e drejta proce-
suale në vetvete i mbartin të gjitha tiparet dhe elementet e përgjithshme
kryesore të normës juridike. Sipas kësaj, e drejta procesuale del atëherë,
kur sanksioni i të drejtës materiale nuk është kryer ose është kryer jo-
mjaftueshëm, me qëllim të realizohen kërkesat e dispozitës juridike.
Dmth, norma procesuale hyn në fuqi, atëherë kur sanksioni material për-
caktohet si i parealizuar për shkaqe të ndryshme. Prandaj, e drejta pro-
cesuale me të drejtë e fiton epitetin “zgjidhës i konflikteve në të drejtën”
Në varësi nga karakteri i konfliktit, e drejta procesuale mund të
ndahet në: e drejtë penale-procesuale dhe civile-procesuale. E drejta
është thirrur t’i zgjidhë konfliktet, të dala nga një fakt juridik, i cili është
kualifikuar si delikt dhe qëllimet e dënimit janë drejtuar drejt realizuesit të
deliktit të tillë. E dyta i zgjidh konfliketet, të shfaqura si rezultat i një fakti
juridik, i përkufizuar si mosplotësim i dispozitës të normës materiale
civile-juridike. Procesi penal realizohet mbi bazën e Kodit penal-procesual,
kurse procesi civil realizohet mbi bazën e Kodit civil-procesual.
E drejta procesuale është e drejtë që realizohet dhe zbatohet nga
ana e organeve gjyqsore dhe prandaj shpesh herë mund të haset edhe me
nocionin “sistem juridik i gjykatave”. Kjo është e drejtë e procedurës
gjyqsore që është e vlefshme për të gjithë pjesëmarrësit në “prodhimin”
gjyqsor. Procedura e tillë, që të mundet të egzisojë, është e nevojshme të
jenë të plotësuar këto parime: barazi mes palëve, transparencë e tj. “eko-
nomi” procesuale, e njohur edhe me emërtimin formë procesuale.317316
Të gjithë këto parime e përcaktojnë thelbin e kësaj të drejte dhe krijojnë
një sistem të veçantë të raporteve procesuale. Dhe prandaj, shumë shpesh
e drejta procesuale konceptohet si e drejtë e “procedurës” duke qënë se
316 M. Mihalina, f.30.
317 V. Jurgen, 1, f. 463.
497
njëkohësisht përfaqëson dhe tërësi normash juridikoteknike, përkatë-
sisht e drejta procesuale gjithnjë të drejton te ajo se cilat janë teknikat,
mënyrat, metodat dhe rrugët e realizimit të plotë të të drejtës materiale.
Si e fundit dhe ajo që është shumë e rëndësishme është përgjigja e
pyetjes: Ku qëndrojnë ndryshimet mes të drejtës materiale dhe pro-
cesuale?
Këtë problematikë në mënyrë të detajuar e ka përcaktuar një
teoricien i njohur jurist, ithtar i shkollës juridike historike, Savinji. Sipas tij,
në çdo raport juridik dallohen dy komponente: i pari është material, i dyti
është përcaktimi juridik.i asaj materie.318. Ose e thënë në mënyrë më
precize, komponenti i parë e përmban pjesën materiale të raportit juridik,
kurse komponenti i dytë përmban pjesën formale, si njohje faktike e
normës juridike.Dmth, e drejta materiale është materia juridike primare,
kurse e drejta procesuale është refleks procedurial i së drejtës së tillë
materiale. Edhe në tezën e tillë qëndron ndryshimi kryesor mes të drejtës
materiale, kryesisht e drejtuar te përmbajtja e së drejtës, dhe e drejta
procesuale, e drejtuar kryesisht te forma e së drejtës.
Ndarja e tillë e së drejtës në materiale dhe procesuale tregon që kjo
nuk është vetëm mënyrë për rregullimin e të drejtave dhe detyrimeve, por
dhe mjet për ndërtimin e sistemit të mbrojtjes juridike të çdo shteti.

10.5.3.3. E drejta private dhe publike
E drejta si regulator kryesor normativ në shoqëri është thirrur t’i
mbrojë, si interesat e përgjithshme, ashtu edhe interesat e veçanta të
individëve. Kjo do të thotë që një pjesë e normave juridike janë drejtuar te
interesi publik, kurse pjesa tjetër te interesi privat. Edhe nga kjo pikpamje
e drejta mund të ndahet në: e drejtë private dhe e drejtë publike. Kjo
ndarje e së drejtës daton që në kohën e të drejtës romake, kur për herë të
parë janë etabluar sisteme te veçanta të së drejtës private dhe publike,
dhe të cilat studjoheshin me autonomi të plotë.319 Që atëherë datojnë dy
nocione të shquara në literaturën juridike: ius privatum dhe ius publicum.
Në saj të rregullimit të vet të përkryer juridik, e drejta private romake edhe
sot shërben si model për formimin dhe zhvillimin e institutive juridike të të
drejtës së sotme civile.
Ndarja e tillë e së drejtës në dy pjesë mundëson progres të për-
gjithshëm të shoqërisë, shtetit dhe institucioneve. Me forcimin e sferës
shtetërore forcohen raportet publike-juridike dhe funksionet rregullative

318 Savigny, 1, f. 333.
319 C. Torbov, 1, f. 247-252.
498
të së drejtës në mbrojtjen e interesit publik. Me një fjalë, ndarja e tillë e së
drejtës është parakusht kryesor për etabilimin përfundimtar të shtetit të
së drejtës. Kështu, e drejta private gradualisht formohet si atribut i reali-
tetit juridik, por edhe të demokracisë në përgjithësi.Kjo lidhet me liritë dhe
të drejtat e individëve, që janë natyrë e paprekshme dhe e patjetër-
sueshme e personit dhe vullnetit të tij. Nga ana tjetër, e drejta publike e
shpëton kufirin e tërësisë të shoqërisë dhe shtetit, të garantimit të atyre
raporteve shoqërore, pa të cilat edhe vete e drejta private nuk mund të
ekzistojë dhe të funksionojë.
Në teorinë e së drejtës ekzistojnë kritere të ndryshme për ndarjen e
së drejtës në publike dhe private.Nga të gjithë ato më shpesh i hasim këto
tre kritere për këtë ndarje: kriteri për interesin e mbrojtur, kriterin për
ndryshimet e subjekteve dhe kriterin për manifestimin e pushtetit.
Zakonisht llogaritet që e drejta publike është ajo e drejtë në të cilën si
faktor aktiv me autorizimet e veta dhe detyrimet del pushteti publik,
shteti, kurse private është ajo e drejtë në të cilën si faktor aktiv del personi
privat me raportet e veta me personat e tjerë privatë, qytetarët, Por, si
faktor permanent dhe kriter për distancimin e tillë mes të drejtës private
dhe publike, bazohet veçanërisht mbi parimet e jorepresivitetit dhe
represivitetit. Prandaj, shpesh herë e drejta private përkufizohet si e
drejtë jorepresive (Unzëingendes Recht), kurse e drejta publike si e drejtë
represive (Zëingendes Recht)320. Dmth, e drejta private përbëhet nga
norma juridike dispozitive, që lejojnë subjektet juridikë të zgjedhin nga
shumë variante të sjelljes, kurse të drejtën publike e formojnë normat
juridike që kanë karakter detyrues (represiv).
E drejta private, siç e shpjeguam gjithnje drejtohet te theksimi i “të
veçantës” dhe e vendos parimin e të ashtuquajturit “sistem civilizimi”321.
Në këtë mënyrë, e drejta private e vendos “ gurin themeltar” te e drejta
bashkëkohore civile, e bazuar mbi dy konceptimet bashkëkohore: logjiko-
sistematik dhe social-logjik. Sipas konceptimit të parë, e drejta private jep
një interpretim pozitivo-juridik të jurisprudencës civile, kurse sipas
konceptimit të dytë konturohet roli i të drejtës civile për zhvillimin e
fenomeneve të tjera juridike.
Nga ana tjetër, e drejta publike, siç theksuam në fillim, është e drejtë
e së përgjithshmes, e shtetit, e interesit publik. Ajo përkufizohet si tërësi
rregullash dhe dispozitash për veprim të institucioneve, strukturave poli-
tike dhe hierarkisë drejtuese.322 Dmth, si komponent strumbullar i së
320 B. Walter, 1, f. 2-24.
321 G. Arnold, 1, f. 215.
322 B. Walter ,1,f.11.
499
drejtës publike del imperiumi shtetëror, i cili e shpreh vullnetin e shtetit, i
përfaqësuar nga një forcë detyruese të normave të tij juridike. Duke qënë
se shteti është ai që ka të drejtë në rast të mosplotësimit të dispozitave të
dhëna në normat juridike, të ndërmarrë masa represive. Megjithatë,
imperiumi shtetëror, krahas asaj që deklarohet si mbrojtje e interesit
publik, njëkohësisht deklarohet dhe si mbrojtje dhe sigurim i të drejtës pri-
vate, përkatësisht mbrojtje të parimeve juridike në përgjithësi dhe sigurim
të një rendi juridik objektiv.
Me këto të drejta për mbrojtjen e interesit të përgjithshëm juridik
shkelen liritë dhe të drejtat personale të qytetarëve. Me nënvlerësimin e
interesit të individit ndaj interesit publik në thelb kërkohet të fshihet
karakteri klasor i sundimit të rrethit të ngushtë të klasës sunduese. Këtu
ajo deklarohet si e drejtë publike, interes publik, kurse në fakt fshihet
thelbi i ngushtë klasor i etatizmit të të drejtës përkatëse. Edhe interesi
publik nëse është i dhënë nuk mund të jetë i dhënë në mënyrë abstrakte,
pa lidhje me interesat të konkretizuara individualisht të personave të
shtresës sunduese. Edhe në këtë rast, publikja nuk është e çliruar prak-
tikisht nga privatja, nga subjektivja. E drejta përfaqëson një ndërthurrje
dialiktike të kundërshtive të karakterit privat, personal dhe shoqëror.
Për sa i përket ndryshimeve ndërmjet këtyre të drejtave, ekzistojnë
aspekte të ndryshme dhe pikpamje teorike për përcaktimin e tyre. Sipas
disa teoricienëve, ndryshimi mes këtyre të drejtave i detyrohet karakterit
dydimensional të të drejtës- e drejta është mekanizëm kryesor rregulator
si të lirive individuale, ashtu edhe të rendit të përgjithshëm (publik). Sipas
përfaqësuesve të teorisë së interesit, elementi kryesor diferencues mes
këtyre të drejtave qëndron në interesat që i elaborojnë. Që këtu del që e
drejta private i mbron kryesisht interesat private, kurse e drejta publike-
interesat publike. Sipas teorisë subjektive, më të rëndësishëm janë
subjektet juridikë në kufizimin e këtyre të drejtave, si pjesëtarë në raportet
private-juridike dhe publiko-juridike. Por, si kritere më të rëndësishme
sipas të cilëve dallohen këto të drejta janë këto:
1. Karakteri i pretendimit- sipas të cilit, ekzistojnë pretendime pub-
liko-juridike dhe privato- juridike. Pretendimi përfaqëson vazhdim
të interesit dhe i shpreh mjetet, me të cilat subjektet juridike i
realizojnë të drejtat e tyre subjektive.323
2. Karakteri i raporteve juridike dhe veprimet juridike – Në vep-
rimet juridike të së drejtës publike mbizotërojnë elementet e
represivitetit, i diktuar nga forca e imperiumit shtetëror, nga fakti
që me çdo çmim duhet të jetë i mbrojtur interesi publik. Nga ana
tjetër, në të drejtën private veprimet juridike janë bazuar mbi
323 B. Walter, 1, f. 14.
500
marrëveshjen reciproke të subjekteve në kuadrin e përgjithshëm
të parashikuar më parë të regullativës civile-juridike.
3. Kompetencat e subjekteve juridike- Kompetencat e subjektit
publiko-juridik gjithnjë në vetvete i përmbajnë të drejtat dhe
detyrimet me të cilat realizohet vullneti i përgjithshëm shtetëror.
Si burime kryesore të kompetencave të subjekteve publiko-
juridike janë aktet juridike (kushtetuta, ligjet, aktet nënligjore etj.)
të miratuara nga ana e shtetit. Kurse, për kompetencat e sub-
jekteve private-juridike burimet kryesore janë ligjet private-
juridike dhe kodet nga fusha e të drejtës civile. Dmth në të drejtën
publike parimi sundues është “urdhëri ligjor”, kurse në privaten-
“vullneti personal”.
4. Mënyra e mbrojtjes së interesave- Në fakt, bëhet fjalë për mjetet
me ndihmën e të cilëve, qëllimet shoqërore dhe interesat kalojnë
në motive të karakterit juridik për subjektet juridike. Kurse, në të
drejtën private janë të lejuara dhe lejohen vlerësime të njohura
subjektive, kjo në të drejtën publike është e palejueshme dhe e
papranueshme.
5. Lloji i përgjegjësisë –Në të drejtën private lloji i përgjegjësisë i
subjektev është civilo-juridike, kurse në të drejtën publike është
penale dhe administrative. Gjithashtu, të ndryshme janë aktet me
të cilët realizohen përgjegjësitë e tilla- në të drejtën publike ajo
realizohet nëpërmjet akteve administrative dhe gjyqsore, kurse
në të drejtën private me ndërmjetësinë e akteve gjyqsore ose
marrëveshjeve private-juridike.
Rëndësia e këtyre dy pjesëve të së drejtës, qëndron në pamundësinë
e tyre për izolimin njëri nga tjetri, duke qënë dhe të dy janë thirrur t’i
sigurojnë mirëqëniet e anëtarëve të shoqërisë.

10.6. DISA DEGË JURIDIKE
10.6.1. E drejta kushtetuese
E drejta kushtetuese si degë e së drejtës përfaqëson themel të
sistemit të përgjithshëm juridik të një vendi. Normat e së drejtës
kushtetuese i rregullojnë raportet më të rëndësishme shoqërore dhe me
to shprehen parime të kuptimit më të gjerë për sistemin tërësor juridik.
Ato parime dhe norma në të cilat janë shprehur, përfaqësojnë kornizë për
rregullimin e raporteve me normat e degëve të tjera juridike.324

324 Më gjerë për degët juridike, shih: E. Zllatarev dhe të tjerë,2,f. 17-347.
501
Përkundrejt kësaj dominon kuptimi që e drejta kushtetuese lind me
shfaqjen e shtetit modern pas revolucioneve të mëdhenj civilë në shekujt
18 dhe 19, kur sistemi juridik zhvillohet deri te shkalla që mundëson
dallimin e degëve të ndryshme juridike. Në këtë periudhë formohen degët
juridike dhe diferencohet e drejta kushtetuese si degë e veçantë juridike.
Për përcaktimin e kësaj dege juridike ekzistojnë dy terma:
î e drejta shtetërore lindi dhe përdorej në Gjermani, qëllimi i saj
është të vendosë theksin e shtetit si institucion më i rëndësi-
shëm në shoqëri, forca e vetme krijuese dhe e pavarur në histo-
rinë dhe shoqërinë pa të cilën individi nuk mundet të mbijetojë.
î e drejta publike për herë të parë është përdorur në Francë. Ky
term nuk është përkatës sepse nuk e përfshin sferën joshte-
tërore të të drejtës kushtetuese që i përfshin liritë dhe të drejtat
e njeriut dhe vetqeverisjen lokale.
E marrë në përgjithësi objekt i së drejtës kushtetuese janë raportet
kryesore politike, vlerat juridike dhe normat.

10.6.2. E drejta penale

E drejta penale si degë e pavarur e rendit juridik, sistem i dispozitave
juridike me të cilat përcaktohen cilat sjellje të njeriut llogariten për vepra
penale dhe si do të jetë reaksioni i organizuar juridikisht i shoqërisë ndaj
kryesve të tyre (përkufizim formal i të drejtës penale). Sipas përkufizimit
material - formal e drejta penale është sistem i normave ligjore për veprat
penale dhe dënimet, përkatësisht sanksione të tjera, të vendosura për
mbrojtjen e vlerave dhe të mirave të rëndësishme shoqërore dhe indivi-
duale të caktuara.
E drejta penale është degë e të drejtës pozitive qëllimi kryesor i së
cilës është kryerja (realizimi) i funksionit mbrojtës. Kjo mbrojtje realizohet
me sanksionimin e sjelljeve të caktuara shoqërisht të dëmshme si vepra
penale dhe njëkohësisht sanksionimi i sanksioneve penale për ato vepra si
dhe kushte për zbatimin e tyre kundër kryesve të veprave penale. Me fjalë
të tjera, qëllim i të drejtës penale është goditje e kriminalitetit, dmth,
mbrojtje sa më efikase të të mirave dhe vlerave më të rëndësishme nga
sjelljet që i dëmtojnë ose i kërcënojnë.325
E drejta penale është sistem i dispozitave ligjore juridike që i përcak-
tojnë veprat penale dhe sanksionet penale, si dhe kushtet për zbatimin e
325 Më gjerë për nocionin dhe përmbajtjen e të drejtës penale, shih: S. Buxhakoski,2, f.
11-13.
502
tyre kundër kryesve të veprave penale, me qëllim mbrojtjen e të mirave
dhe vlerave shoqërore.
Me dispozitat e të drejtës penale në mënyrë strikte është thënë që
është e ndaluar (dmth, që gjithshka që nuk është e ndaluar me ligj është e
lejuar), njëkohësisht i mbron por edhe i kufizon të drejtat dhe liritë krye-
sore të qytetarëve. Pikërisht, ndalimi do të thotë kufizim i të drejtave dhe
lirive të kryesit potencial, por njëkohësisht mbrojtje e lirive dhe të drejtave
të viktimës potenciale.Po aq e rëndësishme është që nëpërmjet të të
drejtës penale shteti vendos në korniza precize ligjore të drejtën e tij
sovrane të dënojë, me çfarë sigurohet dhe mbrojtja e qytetarëve nga
arbitrariteti i organeve të veta ligjvënëse dhe gjyqsore.

10.6.3. E drejta administrative

Në literaturën juridike dhe shkencore ekzistojnë dy pikpamje në
përcaktimin e objektit të të drejtës administrative, që janë:
î e drejta administrative si degë e sistemit juridik, përkatësisht si
disiplinë konkrete –juridike;
î e drejta administrative si shkencë pozitivo-juridike, përkatësisht
shkencë për të drejtën administrative.
Për të parën, pikpamjen pozitivo-juridike, që e përcakton të drejtën
administrative si degë të sistemit juridik, është karakteristike ajo që e
drejta administrative përfaqëson shumë të normave të përgjithshme
juridike me të cilat rregullohen raportet shoqërore në lidhje me organi-
zimin dhe veprimtarinë e administratës, si dhe dispozitat që i përkasin
mbrojtjes juridike në lidhje me punën e saj.
Pikpamja e dytë e përcakton të drejtën administrative si shkencë
pozitivo-juridike, përkatësisht si shkencë për të drejtën administrative.
Sipas kësaj, shkenca për të drejtën administrative ka detyra, mbi bazën e
metodologjisë shkencore dhe pikpamje shkencore, t’i studjojë normat
juridike të përgjithshme të të drejtës administrative, t’i përgjithësojë dhe
gjeneralizojë në parime të përgjithshme të administartës, duke i formuluar
në një sistem konsistent juridiko-shkencor, përkatësisht në shkencë për të
drejtën administrative.
Pikërisht, e drejta administrative si shkencë konkrete-juridike,
përkatësisht si shkencë pozitivo-juridike, e përbëjnë të gjitha ato dispozita
juridike me të cilat rregullohet organizimi dhe veprimtaria e admini-
stratës në lidhje me raportet administrative dhe mbrojtjen juridike të

503
punës së saj dhe në studimin dhe shpjegimin e tyre juridiko-shkencor dhe
teorike.
Objekt kryesor i studimit të të drejtës administrative si disiplinë
shkencore është administrata, dhe pikërisht: koncepti i saj i zhvillimit,
gjendja e administratës në sistemin politik, organizimi i saj (si në planin
shtetëror, ashtu edhe në planin lokal, përkatësisht organe qëndrore dhe
lokale të administratës), funksionet e administartës (më saktë, një fun-
ksion administartiv me shume veprimtari administrative: kryerja direkte e
politikës së caktuar nga kuvendi dhe qeveria, ndjekje e gjendjeve në
fushën e saj, zgjidhje e punëve administrative, kryerje e kontrollit admini-
startiv, përkatësisht mbikqyrje administrative mbi aktet dhe veprimtaritë
të shoqërive tregëtare dhe të tjera në shtet; më tej, mbikqyrje paranda-
luese, plotësuese, inspektimi dhe të instancave, pregatitje e dispozitave,
veprimtarisë special- analitike, veprimtari normative, përkatësisht sjellje
aktesh të përgjithshme, konkrete dhe materiale, veprimtari represive e tj.,
dhe sistemi i veçantë mbikqyrës global në rendin shtetëror të demokracisë
parlamentare, që i realizon administrata dhe subjektet e tjera kom-
petente.
Pikërisht, objekti i studimit të të drejtës administrative duhet të jetë i
fokusuar dhe në aspektet aktuale të administratës në shoqërinë
bashkëkohore pluraliste si pjesë përbërëse të demokracisë parlamentare
dhe si pjesë integrale të shoqërisë civile në shpjegimin dhe ndriçimin teorik
dhe praktik të tyre.

10.6.4. E drejta administrative procesuale

E drejta administrative procesuale, si degë e sistemit juridik, në
studimin e saj, për objekt kryesor ka veprimtarinë e organeve në proce-
durën administrative gjatë zgjidhjes së objekteve administrative pro-
cedura administrative, kontrolli gjyqsor mbi aktet që i sjellin organet e
administartës dhe organizatat e tjera që kryejnë autorizime publike dhe
shqiptimi i sanksioneve në kryerjen e funksionit represiv nga ana e
organeve të administratës.
Po të nisemi nga organi kompetent për zgjidhjen e konfliktit
administrativ (kontroll gjyqsor mbi aktet e organeve të administratës),
kurse kjo në përputhje me ndryshimet e fundit në sistemin e drejtësisë në
Republikën e Maqedonisë janë gjykatat administrative të formuara
rishtas.

504
10.6.5. E drejta civile

1. Vendi i të drejtës civile në sistemin e përgjithshëm të së drejtës.
Ndarja e së drejtës në private dhe publike është tradicionale. Kjo
ekzistonte që në të drejtën romake. Është i njohur përkufizimi i
Ulpinianit që në fillim: publicium jus est kuot at statum rei ro-
manae spectat, privatum quot at singularum utilitatem perinet.
Kuptimi i këtij përkufizimi flet që e drejta publike i ka parasysh
interesat shtetërore të përgjithshme, publike, kurse e drejta pri-
vate interesat e individit.
Në një shoqëri ku ekzistojnë raporte mall-para dhe pronë private,
është e nevojshme të ekzistojë dhe ndarja e së drejtës në private
dhe publike.
2. Nocioni, objekti dhe emërtimi i të drejtës civile. Edhe se e drejta
civile është shkenca juridike më e vjetër dhe më e formuar ka
akoma shumë çeshtje në të drejtën civile që janë të diskutueshme.
Ato çeshtje shpesh janë kryesore, si për shembull: nëse e drejta
civile është dega juridike e vetme apo shumë e degëve juridike;
pastaj cilat janë kuptimet kryesore të emërtimit e drejta civile,
nëse emërtimi e drejta civile është përkatës për përcaktimin e
kësaj dege juridike, çeshtja për sistemin e të drejtës civile, që
është objekt i të drejtës civile e tj.
E drejta civile përfaqëson një degë juridike të pavarur në sistemin
juridik të çdo shteti, e sipas kësaj dhe në sistemin juridik të
Republikës së Maqedonisë. Kriteri kryesor sipas të cilit e drejta
civile dallohet nga degët e tjera juridike është në atë që rregullon
të njëjtin lloj raportesh shoqërore duke përdorur të njëjtën
metodë.
E drejta civile si familje e degëve të afërta është një tërësi më e
ngushtë, më e ulët nga fusha juridike. Sipas këtij kuptimi, pjesët e
të drejtës civile: e drejta reale, obligative, e trashëgimisë dhe e
drejta e pasurisë intelektuale, trajtohen si degë të pavarura juri-
dike.
Emërtimi e drejta civile vjen nga shprehja latine “ ius civile” me të
cilën tregohej e drejta e qytetarëve romakë me të drejta të plota.
Në Mesjetë me këtë emërtim tregohej e drejta romake duke qënë
se kjo e drejtë ishte e replikuar për nevojat e raporteve mall-para.
Në sistemin e mëparshëm socialist emërtimi “e drejta civile” është
zëvendësuar me emërtimin “e drejta e pronës” ose “ e drejta
civile” përdorej si emërtim tradicional më kuptim të kushtëzuar.
505
Me shpërbërjen e sistemit socialist dhe kthimi te ekonomia e
tregut dhe te prona private, emërtimi “ e drejta civile” u pranua
edhe në ato vende ku bëhej provë për braktisjen e saj dhe emër-
timin me “e drejta e pronës”. Në shtetin tonë tani përdoret emër-
timi “ e drejta civile”.
Nocioni e drejta civile mund të ndahet në dy nocione më të
ngushtë: e drejta civile në kuptimin objektiv dhe e drejta civile në
kuptimin subjektiv.
E drejta civile në kuptimin objektiv është shuma e normave juri-
dike me të cilat rregullohet raportet shoqërore në lidhje më xhiron
mall-para. Normat e të drejtës civile nuk e rregullojnë vetëm
dinamikën, por edhe statikën e raporteve mall-para, tjetërsimin e
mallit, si dhe përdorimin i saj jashtë nga kuadri i tjetërsimit
tërësor.
E drejta civile në kuptimin subjektiv është shumë e autorizimeve
konkrete. Me fjalë të tjera kjo është autorizim i cili titullarit i njihet
mbi bazën e normave të të drejtës objektive dhe të cilën ai e kryen
në varësi nga vullneti i tij, më shpesh për interesin e vet.
3. Sistemi i të drejtës civile. Në historinë e të drejtës civile dhe të
shkencës civile-juridike janë të njohur dy sisteme tradicionalë:
sistemi institucional dhe pandektial. Sistemi institucional buron
nga juristi romak Gaj, kurse emrin e fitoi nga pjesa e parë e Kodit
Justinian (instituione) i cili e pranoi këtë sistem. Sipas këtij sistemi
e drejta civile ndahet në tri pjesë: persona (personae), mallra (res)
dhe padi (actiones). Sistemi pandektial krijohet nga fundi i
shekullit të 18 nën ndikimin e asaj pjese të Kodit të Justinianit që
emërtohet pandekti. Sipas sistemit pandektial bëhet ndarje në
pesë pjesë të të drejtës civile: pjesa e përgjithshme, e drejta reale,
e drejta obligative, e drejta familjare dhe e drejta e trashëgimisë.
Pjesa e përgjithshme përbëhet nga rregulla që janë futur për të
drejtën civile në tërësi. Ato janë kategori dhe institute që me
rëndësi për funksionimin e së drejtës civile në tërësi. Pjesa e
përgjithshme i përfshin burimet e së drejtës, çeshtjet për vlef-
shmërinë e ligjeve civile, raporti civil juridik, faktet e tjera juridike
civile, përfaqësimi, ekzekutimi dhe mbrojtja e të drejtave,
vjetërimi e tj.
E drejta reale është statistikë e së drejtës civile. Kjo është rregu-
llativë për të drejtat mbi sendet (jura in re). Thelbi i përmbajtjes të
pronës është përdorim i lirë dhe disponim i lirë me sendet. Krahas
kësaj i përfshin dhe gjithë të drejtat e tjera si të drejta mbi sende të
506
huaja (jura in re alinea). E drejta reale përcakton edhe disponimin.
E drejta obligative përmban norma juridike me të cilat rregullohet
xhiroja e mallrave dhe shërbimet, si dhe raportet juridike që lindin
me shkaktimin e dëmit dhe raporte të tjera obligative. Në të
drejtën obligative rregullohet institut tjetër më i rëndësishëm i të
drejtës civile, marrëveshja që del mbi bazën e pajtueshmërisë të
vullneteve të palëve të marrëveshjes.
E drejta e trashëgimisë rregullon kalimin e të drejtave dhe
detyrimeve në rast të vdekjes së mbartësit të tyre, të cilat kalojnë
në trashëgimi të tyre sipas forcës së ligjit (trashëgimi ligjore dhe e
nevojshme), përkatësisht sipas vullnetit të lënësit (trashëgimisë
testamentale).
E drejta familjare historikisht vinte para të drejtës civile dhe
ekzistonte pavarësisht nga e drejta civile. E drejta familjare për
objekt ka tjetër lloj të raporteve shoqërore, këto janë: martesa
dhe familja.
E drejta civile e vlefshme në shtetin tonë bazohet mbi sistemin
pandektial dhe përfshin ndarjen në katër pjesë: pjesa e
përgjithshme e së drejtës civile, e drejta reale, e drejta obligative
dhe e drejta e trashëgimisë. Te kjo ndarje bashkohen edhe dy
disiplina juridike: e drejta e pronës intelektuale dhe e drejta e
autorit.
4. Metoda e të drejtës civile. Egzistojnë katër parime esenciale të
metodës civile-juridike, që janë: barazi e palëve, inisiativa e lirë,
përcjellje e të drejtave civile dhe sanksioni i pronës.
Barazia e palëve dhe të drejtat e barabarta të vullnetit të tyre do
të thotë që gjëndja e palëve në raportin civil-juridik është
kordinuar në mënyrë të barabartë.
Inisiativa e lirë e palëve do të thotë që palët janë të lira në krijimin
e raporteve civile-juridike. Ato vetë vendosin me kë, me ç’kushte
dhe kur do të hyjnë në raporte civile-juridike.
Qarkullimi (bartja) i të drejtave civile do të thotë që të drejtat
civile në kuptimin subjektiv janë të drejta që janë në qarkullim. Kjo
do të thotë që subjektet që janë mbartës të këtyre të drejtave
mund t’i kalojnë me marrëveshje vullnetare njëri te tjetri.
Sanksioni pronësor do të thotë që sanksioni në të drejtën civile
nuk e godet personin, përkatësisht pjesëmarrësin e raportit
juridik, por pronën e tij (përkatësisht masën e tij pronësore).
Kumulimi i katër parimeve do të thotë që katër karakteristikat e
përmendura më lart të metodës civile, i japin specifikë, përderisa
507
në mënyrë cumulative janë përfaqësuar me gjithë parimet në të
njëjtën kohë.
5. Burimet materiale të të drejtës civile në Republikën e
Maqedonisë. E drejta civile është e rregulluar me kodifikim. Me
miratimin e Kushtetutës të vitit 1991 dhe pavarësisë së Republikës
së Maqedonisë është kryer formalisht kalimi i gjithë korpusit të
ligjeve dhe dispozitave të tjera që ishin në fuqi në ditën e shpalljes
së Kushtetutës. Republika e Maqedonisë deri më sot nuk ka kodin
e saj civil. Për momentin në Republikën e Maqedonisë po bëhen
hapa për kodifikimin e të drejtës civile. Statusi, atributet dhe disa
veti të personave fizikë në shtetin tonë i prekin dhe i rregullojnë
një sërë ligjesh: Ligji për emrin personal, Ligji për evidencën në
librin e amzës, Ligji për të dhënat personale, Ligji për shtetësinë,
Ligji për familjen e tj. Për statusin e personave juridikë i përkasin:
Ligji për shoqëritë tregëtare, Ligji për shoqatat dhe fondet, Ligji
për partitë politike e tj.
Prona rregullohej deri tani me ligjin e mëparshëm të vitit 1980.
Tani rregullohet në përputhje me Ligjin për pronën dhe të drejta të
tjera reale.326 Raportet obligative-juridike në Republikën e Maqe-
donisë janë rregulluar me ligjin për raportet obligative të vitit
2001327. Në Republikën e Maqedonisë raportet juridike të trashë-
gimisë janë rregulluar me ligjin për trashëgiminë i vitit 1996. Pro-
cedura e lënies është rregulluar me ligjin për procedurën
jashtproceduriale. Të drejtat e autorit dhe të tjera të ngjashme në
Republikën e Maqedonisë rregullohen me ligjin për të drejtat e
autorit dhe të drejta të tjera të ngjashme.328

10.6.6. E drejta tregëtare (ekonomike)

1. Nocioni i të drejtës tregëtare (ekonomike). E drejta tyregëtare
(ekonomike) është degë juridike që e përbëjnë rregullat me të
cilat rregullohet gjëndja juridike e subjekteve tregëtare (ekono-
mike), si dhe raportet në të cilat hyjnë këto subjekte. Sipas për-
krahësve të emërtimit e drejta ekonomike, kjo degë e së drejtës
përfaqëson superstrukturë të ekonomisë dhe i përmbledh punët
ekonomike që i kryejnë jo vetëm subjektet ekonomike, por edhe
personat që nuk merren me veprimtari ekonomike.
326 Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr. 18/01.
327 Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr. 18/01; 4/02.
328 Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr. 3/98; 98/02;4/05.
508
Emërtimi e drejta tregëtare, nga ana e saj, është gjithashtu i
nënshtruar ndaj kritikave- emërtimi e drejta tregëtare në mënyrë
të pajustifikuar të drejton te e drejta historikisht e kaluar klasore e
tregëtarit.
2. Shfaqja historike e të drejtës tregëtare (ekonomike). Edhe se
rrënjët e saj i ka nga e drejta civile e përgjithshme, sot e drejta
tregëtare është degë e veçantë e të drejtës private. Dukuri të të
drejtës tregëtare hasen që në kohën romake. Megjithatë, e drejta
tregtare si tërësi me institute të veçanta juridike, u shfaq në
mesjetë me zhvillimin e tregëtisë dhe me shfaqjen e një klase të re
njerëzish profesioni kryesor i të cilëve u bë tregëtia. Atëherë dalin
dy degë të veçanta të të drejtës private: e drejta civile dhe treg-
tare. E drejta civile i rregulllonte raportet civile-juridike mes nje-
rëzve të zakonshëm, kurse e drejta tregëtare nga ana e saj
këmbëngulte t’i rregullojë raportet mes tregëtarëve. Me kalimin e
kohës dolën institutet juridike karakteristike vetëm për tregëtarët
dhe tregëtinë (në vitin 1807 në Francë ishte sjellë Kod i veçantë
tregëtar). Megjithatë, nuk mund të përcaktohet që e drejta tregë-
tare u nda tërësisht nga e drejta civile, sepse kur nuk egzistojnë
rregulla të veçanta për rregullimin të ndonjë instituti të të drejtës
tregëtare përdoren rregullat e përgjithshme të të drejtës civile.
Për sa i përket mënyrës së kodifikimit të të drejtës tregëtare,
egzistojnë shumë forma, mund të dalin si dualiste dhe moniste,
por hasen edhe kodifikime të pjesëshme. Sistemi dualist llogaritet
si më i vjetër, një sistem tradicional të kodifikimit dhe është
karakteristik për Francën, Gjermaninë, Austrinë, Japoninë e tj.
Sistemi monist si më i ri, karakterizohet nga ajo që të drejtën
tregëtare dhe civile i kodifikon në një Kod të vetëm. Përfaqësuesit
e këtij sistemi janë Zvicra, Italia, ShBA, duke e futur edhe Ligjin
tonë për raportet obligative. Kodifikime të pjesshme, përfaqësues
i të cilëve është Britania e Madhe, është sistem me të cilin për seg-
ment të ndryshme të të drejtës tregëtare sillen ligje të veçanta.
3. Objekti i të drejtës tregëtare përbëhet nga dy pjesë kryesore:
pjesa statusore, në të cilën studjohen llojet dhe tiparet statusore
të subjekteve tregëtare (themelimi, organizimi i brendshëm, hyrja
në xhiron juridike dhe ndërprerja e aktivitetit të subjekteve tre-
gëtare) dhe pjesa kontraktuale ose obligative e cila i analizon
punët tregëtare-juridike në të cilat hyjnë subjektet tregëtare,
duke i përfshirë edhe punët juridike në lidhje me emetimin dhe
xhiron me para dhe me letra me vlerë.
509
Egziston dhe e ashtuquajtura e drejtë reglementare (regullim
ligjor) e cila i rregullon raportet mes tregëtarëve dhe shtetit.
4. Burime të të drejtës tregëtare (ekonomike). Krahas burimeve të
përbashkëta juridike që e drejta tregëtare ka me të drejtën civile,
ajo ka edhe burime të saj autonome. Do t’i përmendim zakonet
tregëtare, kushtet e përbashkëta për punë, klauzolat tregëtare të
transportit, zakonet e të drejtës tregëtare në planin ndër-
kombëtar e tj.
Në Republikën e Maqedonisë rregullohen me Ligjin e shoqërive
tregëtare të vitit 1996. Pjesa kontraktuale në themel rregullohet me ligjin
për raportet obligative i vitit 2001 dhe ndryshimet e plotësimet e vitit
2002. Në Republikën e Maqedonisë çeshtjet e xhiros së jashtme tregëtare
rregullohen me Ligjin për punën e jashtme tregëtare.

10.6.7. Sistemi juridik i gjykatave

Sistemi juridik i gjykatave është degë, pjesë e sistemit juridik që në
vetvete i përfshin dispozitat (normat) për organizimin e punës të gjyka-
tave, kurse në kuptimin më të gjerë të organeve të drejtësisë. Këtu hyjnë
dispozitat me të cilat është rregulluar materiali i gjykatave, procedura
penale, procedura e kundravajtjeve, procedura civile e palëve kontesti-
more, procedura jashtekontestimore, procedura ekzekutive gjyqsore,
procedura falimentuese e tj. Të gjitha këto dispozita (norma) në thelb
bëjnë një tërësi, nga njëra anë organizimi i gjykatave (dhe e organeve të
tjera të drejtësisë: prokuroria, avokatia publike, avokatia, Këshilli gjyqsor
republikan e tj.), kurse nga ana tjetër, puna e gjykatës në llojet e ndryshme
të veprimit në procedurat për dhënien e mbrojtjes juridike të dëmtuarve,
të konfliktuar apo të drejtave të kërcënuara të individëve ( persona fizikë)
ose të shoqatave (persona juridikë).
Dispozitat (normat) që e formojnë sistemin juridik të gjykatave
mund t’i ndajmë në organizative dhe funksionale.
Sistemi juridik i gjykatave formohet nga dispozita me të cilat
rregullohet organizimi i gjykatave dhe organeve të tjera të drejtësisë,
kompetenca e tyre reale, zgjedhja dhe lirimi i mbajtësve të funksioneve në
gjykatat dhe në organet e tjera të drejtësisë, përgjegjësia e tyre dhe
dispozita të tjera që janë të natyrës administrative-teknike, por kanë
karakter organizativ. E drejta organizative gjyqsore nga pikpamja e
sistematikës juridike në lidhje të ngushtë me të drejtën kushtetuese dhe të
drejtën administrative.
510
Të drejtën funksionale gjyqsore e përbëjnë dispozita me të cilat
rregullohen procedurat për dhënien e mbrojtjes juridike nga ana e gjyka-
tave dhe i organeve të tjera të drejtësisë. Thënë shkurt, para gjykatave të
drejtën funksionale e përbëjnë rregullat për procedurat para gjykatave.
Me këto rregulla rregullohen predispozitat për fillimin, zhvillimin dhe
përfundimin e procedurave në të cilat realizohen mbrojtja juridike. Dispo-
zitat funksionale përmbahen në ligjet me të cilët rregullohen procedurat
gjyqsore (qofshin këto procedura civile gjyqsore: kontenstuale, jashtë-
kontenstuale, ekzekutive, e falimentimit, penale apo procedura e
kundravjtjes).
E drejta gjyqsore organizative dhe e drejta gjyqsore funksionale
formojnë një tërësi, një degë të të drejtës,të ashtuquajtur sistemi juridik i
gjykatave, pavarësisht që dy grupet e dispozitave nuk përmbahen në të
njëjtin ligj. Normat e sistemit juridik të gjykatave, si rregull, është shuma e
normave të natyrës imperative. Ato janë të detyrueshme për të gjithë
pjesëmarrësit në procedurën dhe nuk mund të ndërrohen me vullnetin e
palëve, por i përkasin palëve dhe gjykatës, me qëllim që të sigurohet
realizimi i proceseve të tyre dhe zbatimi i kompetencave në përputhje me
ligjin. Normat e sistemit juridik të gjykatave ekzistojnë për mbrojtjen e
interesit publik. Normat kongjente mundësojnë realizimin e qëllimeve të
procedurës të cilëve, si institucion juridik i janë përcaktuar. Krahas
normave kongjente, në procedurat hasen dhe norma dispositive, sipas të
cilave palët në procedurat kanë liri të caktuar në sjelljen e tyre.
Për sa i përket organizimit të gjykatave, në Republikën e
Maqedonisë, para sjelljes së ligjit për gjykatat në vitin 1995 ekzistonin si
edhe në Ish Jugosllavi dy lloje gjykatash: gjykata të rregullta si organe të
pushtetit shtetëror, dhe gjykata vetadministruese, si organe të bashkësisë
shoqërore. Në gjykatat e rregullta hyjnë: gjykatat e kompetencës së
përgjithshme dhe gjykatat e specializuara.
Sot te ne, në përputhje me ligjin për gjykatat i sjellë në vitin 1995,
ekziston një organizim i vetëm i gjykatave dhe ky është: gjykata themelore,
gjykata e apelit dhe Gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë.

10.6.8. E drejta e punës

E drejta e punës, njëlloj si dhe e drejta ekonomike, rrënjën e vet e ka
në të drejtën civile. Si degë juridike u zhvillua mbi bazën e llojit të veçantë
të marrëveshjes civile-juridike të ashtuquajtur marrëveshja për punë e tj.
Raportet e punës juridike dolën si rezultat i lirisë së pakufizuar në marrë-
511
veshjen mes punëdhënësit dhe çdo punëtori në veçanti. Në këtë mënyrë
marrëveshja kryesore, me të cilën puntori punëdhënësit ia shet forcën e tij
të punës, per një pagë të caktuar, askund nuk ndryshon nga cilado kon-
tratë tjetër civilo-juridike. E drejta e punës i përmban normat e
përgjithshme juridike me të cilat rregullohen raportet e punes-juridike,
raportete në procesin e punës. Raporti i punës juridike është raport në të
cilin punëdhënësi ka të drejtë të kërkojë nga punëtori kryerjen e një pune
të caktuar, por njëkohësisht, dhe detyrimin ndaj punëtorit, në formën e
pagës t’ia paguajë vlerën sipas marreveshjes. Ky lloj kontratash të veçanta,
në kapitalizmin e zhvilluar industrialisht, krijohen mbi bazën e
marrëveshjeve kolektive të lidhura paraprakisht mes shtetit, përkatësisht
shoqatave të punëdhënësve, nga njëra anë dhe organizatave të punë-
torëve-sindikatave, nga ana tjetër, në të cilat krahas të tjerave para-
shikohen dhe instrumentet për mbrojtjen e të drejtave të çdo punëtori në
veçanti. Në këtë mënyrë, në masë të madhe kufizohet liria e marrëveshjes
të punëdhënësit në dobi të punëtorit.Këtu, para se gjithash, mendohet për
dispozitat për maksimizimin e kohës së punës, detyrimi për pagesë të
punës mbi orarin e punës, fitimi minimal, ndalimi për punësim të fëmijëve,
ndalimi për shfrytëzimin e të miturve, si dhe të forcës së punës femërore
për punë të rënda fizike, sigurimi i detyrueshëm shoqëror.

10.6.9. E drejta ekologjike

E drejta ekologjike është e vetmja degë juridike te e cila nuk
studjohet sjellja reciproke e njerëzve, raporti i njeriut ndaj njeriut, por e
studjon raportin e individit dhe njerëzve si tërësi sipas natyrës- raportin e
njeriut ndaj natyrës. Kjo e drejtë është shprehje e nevojës aktuale e
njerëzimit bashkëkohor ta mbrojë dhe ta zhvillojë mjedisin e vet jetësor
dhe natyrën.
Sipas përkufizimit klasik ekologjia329 është disiplinë shkencore e cila i
studjon raportet e qënieve të gjalla me jo të gjallat dhe natyrën e gjallë dhe
e cila me interdisiplinimin e saj përfaqëson bazë për mbrojtjen e qënieve
të gjalla dhe bashkësive të tyre (para se gjithash, ekosistemit), e kjo do të
thotë dhe mbrojtje e njeriut.

329 Për këtë lloj të drejte në zhvillim, më gjerë shih te D.Bajallxhiev,2,f.365-368.
512
10.6.10. E drejta e familjes

Familja është bashkësia bazë dhe më e vjetër njerëzore që doli para
shfaqjes së shtetit dhe i së drejtës. Funksione kryesore të familjes janë:
biologjiko-riprodhuese, ekonomike, edukuese-arsimore, mbrojtëse, so-
cial-historike dhe funksioni emotiv.
E drejta familjare është degë e pavarur e së drejtës në të cilën
rregullohen raportet në martesën dhe në familje, si sfera të veçanta te
jetës njerëzore. Në të kaluarën, deri në sjelljen e Kodit civil francez në vitin
1804, e drejta familjare nuk është degë më vete e së drejtës, por përfa-
qëson pjesë përbërëse të së drejtës civile. Ndarja e të drejtës familjare në
degë e pavarur juridike është rezultat i raporteve specifike në martesë dhe
në familje ku dominojnë raportet personale dhe emotive, por jo ato
pronësore.
Sipas të drejtës familjare, familja (si formacion themelor dhe më i
vogël shoqëror) mund të përkufizohet si bashkësi e personave që janë të
lidhur reciprokisht me martesë ose me farefisni dhe mes të cilëve
ekzistojnë të drejta dhe detyrime të parashikuara me ligj. E drejta familjare
ndahet në tre pjesë më të rëndësishme: e drejta e martesës, e drejta
prindërore, e drejta e kujdestarisë.
E drejta e martesës i rregullon kushtet dhe procedurën për lidhjen e
martesës së vlefshme, raportet personale dhe pronësore mes
bashkëshortëve., kushtet dhe procedura për ndërprerjen e martesës dhe
pasojat që vijnë pas ndërprerjes së martesës.
E drejta prindërore rregullon mbështetjen e raporteve mes
prindërve dhe fëmijëve, përmbajtjen dhe ekzekutimin e të drejtave dhe
detyrimeve të prindërve dhe fëmijëve dhe ndërprerja dhe vazhdimi i të
drejtave dhe detyrimeve prindërore.
E drejta e kujdestarisë rregullon mbrojtjen shoqërore të veçantë e
cila sigurohet për të miturit që janë pa kujdesin prindëror, si dhe për
personat madhorë që për shkak të privimit të pjesshëm apo të plotë nga
aftësia për punë nuk janë në gjëndje të kujdesen për veten dhe për të
drejtat dhe interesat e tyre.
E drejta familjare rregullon dy lloje raportesh që dalin në martesë
dhe në familje- raportet personale dhe raportet pronësore. Raportet
personale që dalin nga lidhja e martesës mes bashkëshortëve, raportet që
lindin me lindjen ose birësimin e fëmijëve, si dhe raportet që lindin me
vendosjen e një personi nën kujdestari. Këto raporte kanë karakter domi-
nant në familjen bashkëkohore, sepse në të në plan të parë janë funksioni

513
emotiv dhe i socializimit, në ndryshim nga më parë kur funksioni ekonomik
ishte funksioni i rëndësishëm i familjes.
Përveç raporteve personale, e drejta familjare rregullon dhe
raportet pronësore që kryesisht i përkasin pronës që fitojnë bashkëshortët
në martesë, si dhe detyrimit për mbajtjen që ekziston mes prindërve dhe
fëmijëve, si dhe mes një rrethi të caktuar të afërmish.
Burime kryesore të të drejtës familjare në Republikën e Maqedonisë
jane Kushtetuta e vitit 1991 dhe Ligji për familjen i sjellë në vitin 1992. Në
të parashikohet që Republika e Maqedonisë siguron kujdesje dhe mbrojtje
të familjes, veçanërisht të mëmësisë së personave të mitur.

10.6.11. E drejta publike ndërkombëtare

E drejta publike ndërkombëtare330 është sistem rregullash për të
drejtën dhe detyrimet e shtetit në raportet e tyre reciproke. Burimet e të
drejtës ndërkombëtare janë paraqitur në nenin 38 të statutit të Gjykatës
Ndërkombëtare të drejtësisë.
Këtu është shkruar që gjatë marrjes së vendimeve gjykata zbaton:
î marrëveshjet ndërkombëtare, qofshin këto të përgjithshme
apo konkrete, me të cilat janë vendosur në mënyrë strikte
rregulla të njohura nga shtetet e civilizuara;
î zakoni ndërkombëtar, si provë e praktikës së përgjithshme e
pranuar si ligj;
î parimet e përgjithshme të të drejtës, të njohura nga kombet e
civilizuara;
î vendime gjyqsore dhe mësimet e autorëve të njohur nga
kombe të ndryshme, si mjet ndihmës për përcaktimin e normave
juridike ndërkombëtare.
Thënë ndryshe, burimet e së drejtës ndërkombëtare janë:
marrëveshjet, zakoni, parime te përgjithshme të së drejtës, prcedentet
gjyqsore, veprat e autorëve të njohur, kurse kësaj liste që e ofron autoriteti
më i lartë gjyqsor në politikën ndërkombëtare mund të shtohet edhe
arsyetimi.
Zhvillimi i të drejtës ndërkombëtare lidhet më ngritjen e sistemit
bashkëkohor të shteteve nga koha e Paqes së Vestvalisë, në vitin 1648. Për
të drejtën ndërkombëtare, krahas këtij spektri të gjerë të temave që i
përmendëm, vlejnë: teritori, deti, përgjegjësia e shteteve, të drejtat e
njeriut, marrëveshje, zgjidhje mosmarrëveshjesh dhe përdorimi i forcës.
330 Më gjerë për të drejtën, shih: E.Zllatarev e të tjerë,2,f.349-374.
514
Teritori përfshin rregulla që i përkasin demarkacionit të teritorit mes
shteteve, hapsira ajrore dhe gjithsia.
Konventa për të drejtën e detit e vitit 1982 siguron norma që i
përkasin lundrimit detar, brigjeve, ujrave teritoriale, zonave ekskluzive
ekonomike, e drejta për rezervat në dhe nën fundin e detit.
Përgjegjësia e shteteve- e drejta (ose normat) nga kjo fushë i për-
kasin qytetarëve të tyre, por gjithashtu, e mbulojnë kujdesin për refu-
gjatët, azilin, si dhe eksproprijimi dhe kompensimi i korporatave
multinacionale.
Të drejtat e njeriut- deri tani vetëm shtetet ishin subjekte të të
drejtës ndërkombëtare, por sot individët kanë të drejtat e veta të njohura.
Për shembull:edhe se liria nga robëria si e drejtë e zakonshme
ndërkombëtare është e vitit 1815, deri në shekullin tonë ajo u garantua
nëpërmjet të konventave dhe llojeve të tjera të akteve ndërkombëtare.
Dokumente që pas Luftës së dytë botërore i detyron shtetet për
respektimin e të drejtave të njeriut janë:
î Karta e kombeve të bashkuara për të drejtat e njeriut;
î Konventa evropiane të të drejtave të njeriut;
î Akti përmbyllës i Helsinkit (KEBS).
Marrëveshje- mënyra në të cilën shtetet veprojnë për prishjen ose
interpretimin e marrëveshjeve ndërkombëtare është e rregulluar me
Konventën e Vienës për të drejtën e marrëveshjeve, 1969, që hyri në fuqi
në vitin 1980.
Zgjidhje mosmarrëveshjesh- procedurat ligjore për zgjidhjen e mos-
marrëveshjeve mes shteteve janë të ndryshme: nga kryerja e shërbimeve
të mira për një vend të tretë, nëpërmjet të ndërmjetësimit dhe qetësimit,
deri arbitrim formal etj.Nga koha e Konventës për zgjidhjen paqësore të
mosmarrëveshjeve ndërkombëtare (1899) shtetet mund t’i zgjidhin
mosmarrëveshjet në proces që varet nga pajtueshmëria e dy vendeve. Me
formimin e Gjykates së Përhershme pët drejtësi ndërkombëtare, në vitin
1946, shteti mundet në mënyrë uniterale të ankohet për sjelljen e një
shteti tjetër.
Përdorimi i forcës- sipas Kartës së OKB e vitit 1945, përdorimi i
forcës nga një shtet kundër një tjetri është jolegale, me përjashtim të rastit
të vetmbrojtjes.
Egzistojnë konventa të cilat rregullojnë: si dhe çfarë armësh mund të
përdorin shtetet; trajtimi i popullatës së paarmatosur dhe robërit e luftës;
sjellja e forcave të paqes të OKB etj.

515
10.7. PROCESI JURIDIK- NOCIONI, KARAKTERISTIKAT DHE LLOJET

Termi “proces” fjalë për fjalë mund të përkthehet si “lëvizje për-
para”. Në praktikën juridike, procesi përfaqëson regull në realizimin e
veprimtarive të organeve gjyqsore, administrative, hetimore e të tjera
organe shtetërore.
Procesi juridik, i përkufizuar në mënyrë më të përgjithshme, për-
faqëson forma të vendosura në mënyrë normative për vendosjen e
veprimeve juridike, të krijuara për plotësimin optimal dhe garantimin e
interesave dhe të drejtave të subjekteve juridike.331
Procesi juridik gjithnjë rregullohet me norma juridike përkatëse, dhe
rezultatet e tij formohen dhe hyjnë në aktet juridike- dokumentet zyrtare.
Procesi juridik është vehtiak për çdo veprimtari juridike të rëndë-
sishme (ligjeslative, administrative-ekzekutive, gjyqsore etj.), e përmban
platformën për realizimin e veprimtarisë së tillë dhe del si garanci
esenciale e qëndrimit sipas ligjit dhe realizimit rezultativ të dispozitave
juridike. Procesi juridik, gjithashtu, është thirrur t’i neutralizojë elementet
e rastit, kaotike dhe të paparashikuara, që dalin në veprimtarinë juridike,
duke bashkëvepruar mbi realizimin e normave të së drejtës materiale dhe
plotësimin e interesave të rëndësishme të subjekteve juridikë.
Procesi juridik është gjithnjë një sistem i përcaktuar konkretisht, i cili
përbëhet nga veprime të kryera dhe akte të sjella në mënyrë konsekuente
, me çfarë në fakt përcaktohet dhe “algoritmi” i rregullimit juridik.
Karakteristikat e procesit juridik duken në atë që ai përfaqëson:
î veprimtari autorizuese të organeve shtetërore dhe nëpunësve;
î veprimtari realizimi i së cilës është regulluar me ndihmën e
normave procesive;
î veprimtari për sjelljen e vendimeve juridike të karakterit të
përgjithshëm (akte juridike) ose të karakterit individual ( akte
për zbatimin e së drejtës);
î proces i ndërlikuar, i krijuar nga stadet procesive që kanë kon-
sekuesncë të përcaktuar rreptë.
Parë nga aspekti i përmbajtjes, procesi juridik përfaqëson një kon-
glomerat (shumëllojshmëri) veprimesh procesive të lidhura reciprokisht
dhe zgjidhjeve procesive, të përcaktuara fiks në dokumentet përkatëse.
Për shembull, në procesin e hetimit të një vepre penale, gjyqtari hetues
kryen veprime nga më të ndryshmet procesive, siç janë: këqyrje e vendit
në të cilin është kryer vepra penale, kontroll, pyetje të dëshmitarëve,
marrje të fakteve materiale e tj. dhe mund të sjellë edhe zgjidhje procesive
331 A.V. Malko,1, f. 202.
516
nga më të ndryshmet- urdhër për “ta trazuar” veprën penale, urdhër për
sjelljen e personave të dyshimtë etj.por në këtë rast gjyqtari hetues gjatë
kryerjes së veprimtarive të tilla duhet të udhëhiqet sipas dispozitave të
kodit penal-procesual.
Proceset juridike mund të klasifikohen në mënyra të ndryshme, sipas
kritereve të ndryshme.Por, në literaturën juridike si kriter më i rëndë-
sishëm merret varësia e tij nga objekti i rregullimit juridik, përkatësisht
niset nga veçoritë e degëve juridike. Në mënyrë analoge me këtë mund t’i
dallojmë këto procese juridike:
1. Civile- e drejta civile dhe penale- procesive siç thamë në pjesën e
fushave juridike, rregullojnë përkatësisht veprimin civil dhe pe-
nal-juridik të gjykatave. Si proces më i rëndësishëm civil del
procesi i arbitrazhit.
2. Administrative- parë nga aspekti historiko-juridik, ky proces
shkonte gjithmonë në kuadrin e procesit civil. Sot ky proces del si
plotësisht i pavarur, prandaj ky proces llogaritet si proces juridik
modern, i cili është i rregulluar veçanërisht me akte të caktuara
juridike;
3. Kushtetuese-thelbi i tij gjëndet në stadet e formimit juridik, si dhe
në kërkimin e mjeteve optimale dhe mënyrave për vendosjen e
kontrollit kushtetues.
Klasifikim tjetër karakteristik të proceseve juridike është sipas
kriterit në varësi nga karakteri i vendimeve të sjella gjatë zhvillimit të vetë
procesit juridik. Sipas kësaj, dallojmë këto lloje të proceseve juridike:
î legjislativ- me ndihmën e të cilit dhe mbi bazën e të cilit sillen
aktet juridike ( veprimtari e organeve ligjeslative);
î ekzekutiv – mbi bazën e të cilit sillen akte ekzekutive (veprimtari
e organeve ekzekutive);
î interpretues- me ndihmën e të cilit sillen akte për interpretimin
(veprimtari të organeve gjyqsore)

10.8. SISTEMI I SË DREJTËS DHE SISTEMI LEGJISLATIV

Legjislacioni si dhe e drejta, gjithashtu ka dhe sistemin e vet, me të
cilin nënkuptohet konsistenca e tij e brendshme, e formuar nga akte
juridike të lidhura mes tyre, nga njëra apo tjetra fushë e jetës shoqërore.
Mes sistemit të së drejtës dhe sistemit të legjislacionit ekziston lidhje
e ngushtë. Kjo lidhje e ngushtë mes tyre qëndron pikërisht në një proces të
517
sistemimit dhe kodifikimit. Kështu që sistemi i së drejtës kërkon që
burimet e së drejtës të sistematizohen në degë juridike, kurse normat e
degëve të tilla juridike ose instituteve mund të jenë të bashkuara me një
akt të vetëm të kodifikuar ose kod i legjislacionit. Që këtu del që sistemi i së
drejtës shërben për sistemimin e akteve juridike. Nga ana tjetër,
kodifikimi legjislativ del si formë e organizuar më lart e sistematizimit të
degëve juridike të sistemit të së drejtës. Prandaj, një numër krejtësisht i
madh i akteve të kodifikuara (kushtetuta, kode, rregullore etj.) përmbajnë
norma të një dege juridike.332
Gjithashtu, lidhja mes sistemit të së drejtës dhe sistemit të legji-
slacionit mund të shikohet edhe në lidhjen reciproke të degëve të tyre. Për
shembull, e drejta penale është e lidhur përkatësisht me legjislacionin pe-
nal. Megjithatë, ekzistojnë disa degë juridike që nuk kanë degë përkatëse
legjislative, siç është rasti me të drejtën agrare dhe ekologjike, edhe se
ekzistojnë tendenca bashkëkohore, veçanërisht në nivel ndërkombëtar
për krijimin e legjislacioneve përkatëse për këto degë juridike. Gjithashtu,
ekzistojnë edhe degë të legjislacionit që nuk kanë “bashkëudhëtar” në
sistemin e së drejtës, por kanë para se gjithash, karakter kompleks (për
shembull, transporti, ushtarake, arsimi, shëndetsia etj.).
Por, krahas lidhjes së ngushtë, mes sistemit të së drejtës dhe sistemit
të ligjeslacionit ekzistojnë edhe ndryshime të domosdoshme të cilat mund
të shikohen në këto pika:
1. Në sistemin e së drejtës si element fillestar merret norma juridike,
kurse në sistemin e ligjeslacionit si element fillestar del akti juridik;
2. Sistemi i së drejtës del në rolin e përmbajtjes, kurse sistemi i
ligjeslacionit ne rolin formal;
3. Sistemi i së drejtës zhvillohet objektivisht në përputhje me
raportet shoqërore ekzistuese, kurse sistemi i ligjeslacionit është
më shumë subjektiv, në varësi nga vullneti i ligjvënësit;
4. Sistemi i së drejtës ka karakter primar, kurse sistemi i ligjeslacionit
ka karakter të prodhimit (i pari del si “input”, kurse i dyti si “out-
put”);
5. Sistemi i së drejtës ka strukturë horizontale ( të degëzuar), kurse
sistemi i ligjeslacionit, krahas horizontales ka edhe strukturë verti-
kale (federative, hierarkike e tj.);
6. Në sistemin e së drejtës nuk mund të ekzistojnë struktura kom-
plekse formimi, duke qënë se si bazë për klasifikimin e tij dalin
objekti dhe metoda e rregullimit juridik, kurse në sistemin e
332 A. F. Cerdancev, 1, tema 11.
518
ligjeslacionit mund të hasen struktura të ndryshme komplekse
(për shembull. Si strukturë komplekse e sistemit të ligjeslacionit
del ligjeslacioni i tregëtisë).333
Sistemi i së drejtës dhe sistemi i ligjeslacionit mes tyre ndryshojnë
edhe sipas vëllimit: ligjeslacioni, nga njëra anë, nuk i përfshin të gjitha
normativat e shumllojshme (megjithatë, përveç ligjeslacionit, edhe e
drejta mund të dalë në formën e zakoneve juridike, në formën e marrë-
veshjeve juridike dhe në formën e precedenteve juridike); nga ana tjetër,
në vetvete përfshin jo vetëm norma të formuluara paraprakisht, por edhe
elemente të tjerë- preambula, kapituj, paragrafe e tj.

333 V.M. Baranov dhe S.V. Polenina,1.
519
11. VLERAT JURIDIKE

11.1. VLERAT JURIDIKE
11.1.1. Në përgjithësi për nocionin “vlerë”

Nocioni vlerë334 del në fusha të ndryshme të krijimtarisë dhe veprim-
tarisë njerëzore. Në shkencat teknike, ky nocion ka kuptim sasior, mase.
Shprehja vlerë në fushën e së drejtës, etikës, estetikës, përkatësisht në
zonat shkencore të karakterit të pastër normativ, fiton kuptim të
indikacionit të përgjithshëm për drejtimin e lëvizjes së dëshiruar dhe të
mundshme. Vlera është shumë normash ose emërues i përbashkër i
interesave, jo mjaftueshëm qartë për dallimin as për njëkuptueshmërinë e
gjithë gjëndjeve. Sipas dimensionit logjik ndahen të ashtuquajturat vlera
objektive. Këto janë gjëndje të dëshiruara që dalin si rezultat i ndonjë
sjelljeje, pavarësisht nga ajo nëse ajo është gjëndje e dëshiruar në raport
me qëllimet e mëtejshme, është përfundimtare apo instrumentale, nëse
është e lëvizshme e ndryshueshme, nëse është shumë normash apo
interesash.
Normat dhe interest në ndërgjegjen e njerëzve janë të brendshme
dhe këtu janë ngjeshur me ndjenja të forta për të cilat, për arsye se janë
shumë abstrakte dhe shumë lehtë të përshtatshme, emocionet për
normat dhe interesat e mbijetojnë shumën mbireale të normave dhe
interesave. Përdorimi i vlerave del nga papajtueshmëria që ndodh mes
vlerave në kuptimin e tyre të ri dhe kuptimin e tyre normativ për interesat
konkrete të përditshme të njerëzve. Vlera e brendshme si gjyq i vlefshëm
në përcaktimin e sjelljes vehtiake ndikon si: mjet për orientim në kërkimin
e alternativave për sjelljen e vet të personit në komunikimin me njerëzit e
tjerë; kriter për zgjedhje mes alternativave gjatë marrjes së vendimit; ar-
gument për legjitimimin e vendimeve të marra; motiv për realizimin e
tyre; kuadër (kornizë) për integrimin e vendimeve të ndryshme në një
program të menduar.
Vlerat në shoqëri mund të ndahen në të veçanta dhe të për-
gjithshme. Dallojmë vlera që i rregullojnë raportet mes individëve dhe
vlera që janë të drejtuara te rregullimi i jetës shoqërore të përbashkët.
Vlerat e drejtuara te personaliteti i individit mundin së pari të jenë
334 D. Bajallxhiev, 2, f. 369-412.
520
individualisht të drejtuara, për shembull, të jenë drejtuar te individi për një
mënyrë të caktuar sjelljeje, të vendosin qëllime të caktuara. Vlerat që dalin
drejtpërdrejt nga autoriteti i bashkësisë, mund t’i rregullojnë raportet e
individit ndaj bashkësisë, për shembull, solidaritet, e mira e përgjithshme,
ose thjeshtë ta afirmojnë bashkësinë si të tillë që kërkon bindje,
patriotizëm duke i thurrur lavde flamurit, himnit dhe traditës. Elementi
qëndror i çdo sistemi të vlefshëm normativ është ai nëpërmjet të cilit
ndikohet mbi sjelljen e njerëzve. Ndikimi i tillë i vlerave mbi sjelljen e
njerëzve do të jetë më e madhe dhe më e sigurtë nëse ato janë të
institucionalizuara në një sistem normative se sa të veprojnë pavarësisht
nga institucionet. Sistemi në të cilin realizohet vetëm një kriter, për-
katësisht vetëm interesi i sunduesve, për shembull, shfrytëzim i pafytyrë
dhe dominim i sunduesve, mund të ekzistojë, por më shumë se e sigurtë
është që ai nuk mund të ekzistojë gjatë.

11.1.2. Nocioni dhe thelbi i vlerës së të drejtës

Në literaturën juridike, veçanërisht rreth kësaj problematike
dallohen dy fenomene: vlera e së drejtës dhe vlera juridike. Bëhet fjalë
për terma krejtësisht të ndryshëm, me kuptim të ndryshëm, me
fenomenologji dhe etiologji të ndryshme.Por, ajo që i afron dy termat,
është shkenca ose disiplina shkencore e cila i studjon –aksiologjia.
Aksiologjia nuk është shkencë që i studjon vetëm vlerën e së drejtës dhe
vlerat juridike, por në përgjithësi, ajo është dhe shkencë e cila i studjon të
gjitha vlerat shoqërore, dmth kuptimin e ideve, sendet dhe fenomenet nga
natyra materiale dhe ose shpirtërore.Qasjet aksiologjike në studimin e
vlerës së të drejtës dallohen në varësi nga baza nga e cila nisen. Dallojmë
këto lloj qasjesh: materiale, objektive, pozitive, ideale, shpirtërore dhe
metafizike. Prandaj, problematika e tillë është trajtuar veçanërisht nga ana
e dy aspekteve: nga ana e filozofisë së të drejtës dhe nga ana e
pozitivizmit juridik ( e drejta objektive).
Sipas filozofisë së të drejtës, vlera e së drejtës është e determinuar
nga ana e të gjitha ideve të saj, parimeve, rregullave të vazhdueshme, që
janë të pavarura nga rrethanat e tyre empirike. Në se një normë juridike
është e vlefshme, nuk do të thotë që është i vlefshëm edhe akti juridik në
të cilin përmbahet ajo, por është e vlefshme vetë idea e normativitetit dhe
harminisë në sjelljet njerëzore, Ose thënë filozofikisht, është e vlefshme
forma ideale, e jo realizimi konkret material i formës së tillë. Dmth, është
e vlefshme metafizika juridike, por jo empiristika juridike. Kjo nuk do të
521
thotë që empiristika juridike është e pavlefshme, por se ka vlerë
sekondare duke qënë se ajo është emanacion i diçkaje që i paraprin,
përkatësisht që e përcakton thelbin e saj.335
Sipas pozitivizmit juridik, vlera e së drejtës është konkretisht e
dhënë, ajo nuk është vlerë e drejtësisë. Dmth, pozitivizmi juridik mer
përsipër përcaktimin e natyrës objektive të vlerës së të drejtës,
njëkohësisht dhe të vlerave juridike. Gjithashtu, pozitivizmi juridik në
mënyrë metaforike e përcakton dhe ndryshimin mes vlerës së të drejtës
dhe vlerës së drejtësisë, duke krahasuar me ndryshimin e vlefshëm mes
moralit dhe të drejtës, por ashtu siç theksuam në pjesën e karakteristikave
krahasuese, ndryshimi i tyre qëndron në në atë që morali gjithnjë është i
përbërë nga komponente shpirtërore, kurse e drejta,krahas atyre
shpirtërore, përmban edhe veçori praktike (pozitiviteti i së drejtës).336
Fenomenologjia e vlerës së të drejtës është trajtuar në mënyrë ta
veçantë në literaturën juridike evropiane perëndimore dhe anglosaksone.
Kështu, sipas Bejerit, thelbi i vlerës së të drejtës nuk qëndron vetëm në
formën e së drejtës, por edhe në formën e detyrimit. Megjithatë, rrënja e
detyrimit nuk qëndron vetëm në materializimin e dispozitave të tij, por
edhe në urdhëresat e tij, urdhërat dhe parimet e ekuilibrit. Që këtu del dhe
e ashtuquajtura teza “e re”, që thotë: vlera e së drejtës nuk varet vetëm
nga dispozitat e detyrimit, por edhe nga vendosja e një rendi të drejtë.
Dmth, vlera kryesore e së drejtës përcaktohet sipas vlerës të një rendi të
përgjithshëm dhe të drejtë, i shoqëruar, si nga idetë, parimet dhe në
përgjithësi të shprehjeve shpirtërore të fenomeneve juridike, kështu dhe
nga konkretizimi pozitiv i elementeve shpirtërore në normat juridike dhe
format e tjera juridike.
Faktor tjetër, sipas Bejerit, që ndikon mbi përcaktimin e thelbit të
vlerës së të drejtës, është vetë funksioni i së drejtës. Kjo pikpamje afrohet
te dimensionet empirike për vlerësimin dhe matjen e vlerës, jo vetëm të së
drejtës por edhe të gjithë vlerave të tjera shoqërore, përkatësisht të
praktikes, dmth, kuptimi funksional. Përkatësisht, nisemi nga parimi i
përgjithshëm që “ funksioni është ai i cili e përcakton vlerën”. Por, këtu
bëhët fjalë veçanërisht për vlerë nga aspekti funksional, dmth, lloj i tillë i
vlerës që i përket një veprimtarie të caktuar, me të cilën zgjidhen detyra
konkrete nga sfera materiale-juridike. E gjithë kjo është e lidhur
drejtpërdrejt me faktin për mendimin pozitiv të të drejtës, sipas të cilit e
drejta është tërësi mundësish dhe rastesh që realizohen në procesin e
funksionimit të saj.
335 N. Nenovski,1,f. 6-7.
336 W. Beyer, 1, f. 19-20.
522
Në Hyrjen në të drejtën bëhet dallimi mes vlerës dhe vlefshmërisë së
të drejtës. Vlefshmëria e së drejtës mund të jetë juridike dhe sociale.
Vlefshmëria sociologjike njëkohësisht përcakton dhe vlerën socio-
logjike të së drejtës. Bëhet fjalë për një lloj të veçantë vlere, si një
karakteristikë e veçantë dhe e pavarur, ose kualitet i ndryshëm që i jep të
drejtës vetinë e pjesës nga rendi social në shoqëri. Vlefshmëria juridike
është vlefshmëri permanente të së drejtës, e cila nëse do të transferohet
në rendin social, kalon në vlerë sociale.337 Në çdo rast ajo që është e
rëndësishme të theksohet është fakti që “ ajo që është me vlerë në të
drejtën është ajo që është e vlefshme”, kurse vetë shpjegimi i “asaj që
është e vlefshme” është përcaktuar në mënyra të ndryshme në literaturën
juridike, në varësi nga qasjet metodologjike. Sipas një qasjeje të për-
gjithshme, e vlefshme është ajo që është pasqyrim i forcave metafizike të
së drejtës me ndihmen e ngritjes pozitive, dhe që në mënyrë konsekuente
është njohur nga dinamika e rendit dhe rregullit juridik.
Nga e gjithë ajo që u përmend më lart mund të konkludojmë që
duhet të dallohen vlera e vet të drejtës, si fenomen shpirtëror, dhe vlerë e
së drejtës, si fakt nga sfera sociale. Ose e thënë në mënyrë më precize, në
rastin e parë, flasim për vlerë filozofike-juridike (metafizike), kurse në
tjetrin për vlerë juridike-sociale. Të dy fenomenet e përcaktojnë dhe e
pranojnë të ashtuquajturin “parim i rendit dhe i harmonisë” në të drejtën.
Arritëm te aspekti tjetër i problematikës së trajtimit të vlerës së të
drejtës, si fenomen i veçantë, dhe vlerat e veçanta juridike. Në vetvete, e
drejta është vlerë më e përgjithshme juridike, duke qënë se gjithnjë
kuptohet si e mirë për njeriun, që këtu del se ëdhe për shoqërinë në
tërësi. E drejta është e vlefshme edhe sipas rolit të saj të “mediatorit” dhe
“ pismejkerit” në zgjidhjen e konflikteve të shfaqura mes raporteve dhe
situatave të përditshme nga realiteti shoqëror. Nga ana tjetër, e drejta e
interpretuar si produkt i kulturës njerëzore, vlera e saj kryesisht nxirret nga
vendosja e saj historike duke qënë se del në etapë të caktuar të zhvillimit
të njerëzimit, dhe me të janë zgjidhur konkretisht , por sipas natyrës së
tyre, dhe detyra të mëdha për njerëzimin. Në këtë kuptim, e drejta
njëkohësisht përfaqëson bashkim mekanik të vlerave të përgjithshme të
civilizimit dhe vlerës së tyre të veçantë.
Vlerat juridike, të përcaktuara në mënyrën më të përgjithshme, janë
vetë atributet, vetitë dhe mekanizmat e së drejtës. Vlera të tilla juridike
janë: normat juridike, kushtetuta, ligjet, aktet nënligjore, raportet juridike
etj. Norma juridike është vlerë juridike, sepse tregon të drejtat dhe detyrat

337 T. Bechtler, 1, f. 43 dhe 22-29.
523
e subjekteve juridike; kushtetuta dhe ligjet janë vlera juridike, sepse
pretendojnë sjellje të caktuar të subjekteve etj.
Nga ana tjetër, vlera juridike janë edhe vetë parimet të së drejtës. Të
tillë janë: parimi i drejtësisë (drejtësi), i barazisë (egalitet), i lirisë, i huma-
nizmit, i paqës dhe sigurisë etj. Deri dhe vetë njeriu, si subjekt i së drejtës
është i vlefshëm juridikisht.
Vlera juridike janë edhe atributet praktike, të realizuara si pasojë e
veprimtarisë juridike – legjitimiteti, legaliteti, ligjshmëria, kushtetue-
shmëria e tj. Me të gjitha këto vlera juridike mbështetet veprimtaria e
drejtësisë të gjithë sistemit të pushteteve publike-juridike ( administrate
shtetërore, subjektet publiko-juridike, raportet publiko-juridike etj.).
Ajo që ka rëndësi të veçantë dhe që e përcakton thelbin e vlerave
juridike është lidhja e tyre me zhvillimin dhe specializimin e së drejtës dhe
sistemeve juridike. Si rezultat i lidhjes së tillë dalin forma të reja të vlerave
juridike, që janë tipike për një periudhë të caktuar të zhvillimit të tyre. Për
shembull, në vitet e fundit mjaft i dukshëm është fenomeni i ndryshimit të
kushtetutës që njëkohësisht përfaqëson dhe institute tërësisht legjitim të
shtetit modern të së drejtës. Instituti i tillë nuk ishte i njohur në sistemet e
mëparshme të së drejtës, por për herë të parë doli në vitet 50 të shekullit
të kaluar në Gjermani, si rezultat i veprimtarisë të Gjykatës Kushtetuese në
raport me normat kushtetuese. Nga ana tjetër, ekzistojnë vlera juridike që
janë të njohura që në kohën e së Drejtës romake – këto janë të gjithë
institutet e të drejtës civile. Kjo tregon që thelbi i vlerave juridike nuk varet
vetëm nga karakteri i tyre progresiv ose dialektik, por në mënyrë të
paprekshme varet edhe nga vetitë e veta, të vendosura në vetë forcat e
korektivave shekullore të sjelljes njerëzore. Ose e thënë në mënyrë më të
përgjithshme- ndryshon forma juridike, por jo edhe përmbajtja juridike,
ndryshohen tiparet, por jo edhe thelbi i tyre. Vlerat juridike janë në fakt,
shkaqet themelore me të cilat përcaktohet thelbi i së drejtës, por që janë
plotësisht të pavarura nga mekanizmat empirike juridike. Përkundrazi,
vlerat juridike e drejtojnë praktikën juridike drejt drejtësisë që të mundin
me sukses të realizohen të gjitha përcaktimet juridike. Dhe prandaj,
mundet që vlerë më të madhe juridike është ndarja e vendosur mes “
individit dhe bashkësisë shtetërore”.338

338 G. Del Veccio, 1, f. 24-29.
524
11.1.3. Vlerat kryesore juridike

11.1.3.1. Vlera sunduese
Pushteti vetëm në periudhën e fillimit të zhvillimit civilizues, për-
katësisht, në periudhën nga bashkësia primitive ishte në varësi tërësore
nga internalizimi përkatës.
Solidarizmi, i treguar në parahistori nëpërmjet ngritjes së autoritetit
të bashkësisë mbi individin nëpërmjet të perëndive dhe demonëve të
ndryshëm, totemëve dhe tabuve, në histori e vazhdojnë disa nga fetë më
të mëdha nëpërmjet ndërtimit të ndërgjegjshëm të raporteve me auto-
ritet. Dhe ideologjia si shfaqje për qëllimin drejt të cilit synon zhvillimi
historik, por synim për realizimin e të cilit duhet dhe një përpjekje
maksimale nga gjithë njerëzit, përkatësisht në legjitimimin e pushtetit, në
një kuptim të caktuar atë e vazhdon rolin e fesë. Tradita gjithashtu zë një
vend të rëndësishëm në shkallën hierarkike të vlerave sunduese. Sipas
Maks Veber tradita është vlera e diçkaje që gjithmonë ekziston. Në çdo
sistem sundues zhvillohen edhe procese të kundërta të koncentrimit të
fuqisë dhe të diferencimit të interesave. Sistemi normativ i vlerësimit, me
atë që në të, parimisht, të gjithë qytetarët në mënyrë të barabartë janë
futur në sistemin legjitim politik, sipas kushtetutës së tyre në mënyrë të
pashmangshme është konfrontuar me pluralizmin e interesave. Thelbi i
këtij sistemi politik nuk mund të jetë asgjë tjetër përveç se kompromis,
përkatësisht plotësim i pjesëshëm të interesave të gjithë të pranishmëve
në sistem. Dominim njëkohësisht hapet edhe në sistemin ekonomik,
pikërisht, klasa dominante të kapitalistëve formalisht është e ndarë nga
pushteti politik. Ajo fuqinë e saj e bazon mbi pronën e mjeteve të
prodhimit dhe mbi gjëndjen e nevojës së detyruar në të cilën ndodhen
punëtorët. Këtu hapet nevoja e kapitalistëve për shtet, që do ta garantojë
pronën e tyre, si dhe stabiliteti i rregullave të qarkullimit ekonomik që u
përgjigjet atyre. Shteti e kufizon sovranitetin ekonomik të kapitalistëve. Ky
zhvillim kontradiktor shprehet në abstraksitetin gjithnjë e më të madh dhe
në kuptimin më të madh të vlerave sunduese.
Liria si vlerë veçanërisht theksohet gjithnjë kur është pjesë e inte-
resave ekonomike dhe kur mundet të shërbejë si opozitë te të ashtu-
quajturat shoqëri jo të lira. Vlerat e sunduesve janë ato që e theksojnë
autoritetin e bashkësisë përkundrejt autonomisë së individit. Me kohë,
përkundrejt procesit të koncentrimit të fuqisë në sistemin politik, interesat
e grupeve sundues do të dallohen domosdoshmërisht, me këtë edhe vetë
vlerat sunduese.
525
11.1.3.2 Siguria
Neutralizimi i pavarësisë si frikë nga e panjohura është qëllimi
kryesor i çdo forme e rregullimit duke e futur edhe rregullativën juridike.
Siguria juridike është në lidhjen më të ngushtë me numërimin e
parakohshëm të kualifikuar dhe të vazhdueshëm të raporteve shoqërore
me çfarë shmanget pasiguria dhe kaosi, rrëmuja. Siguria juridike është
veçori specifike dhe një nga vlerat më të rëndësishme në të drejtën. Kjo
mund të kuptohet në kuptimin më të ngushtë dhe më të gjerë. Në
kuptimin më të gjerë është kuptimi i sigurisë juridike që e jep Gustav
Radbruh, që thotë: idea për të drejtën tregohet si raport të tensionimit të
tre vlerave kryesore: drejtësi, barazi dhe siguri juridike. Ky kuptim më i
gjerë i drejtësisë, sipas disa autorëve është i papranueshëm. Në kuptimin
më të ngushtë siguria kuptohet si njohje e zbatimit të normave juridike në
të gjitha rastet kur me to rregullohen raporte shoqërore. Gjëndja e tillë
objektive, pikërisht, ekzistenca e rregullativës juridike krijon në vetëdijen e
njerëzve ndjenjën e sigurisë. Siguria i përket parashikimit të sjelljes së të
tjerëve. Ajo presupozon kuptimin tonë solid të normave të rendit juridik
sepse ato janë futur në një sistem juridik të dukshëm. Pa sigurinë, pa
zbatimin e të drejtës në realitet nuk do të ketë as të drejtë dhe do të fillojë
anarkia dhe kaosi. Prandaj konstatojmë që siguria ka rëndësi të madhe.
Siguria juridike tregohet nëpërmjet këtyre tre dimensioneve:
dimensioni kohor, përkatësisht stabiliteti i dispozitave juridike në kohë,
dimensioni i përmbajtjes që do të thotë stabilitet të drejtimit kuptimor të
saj, pavarësisht nga gjëndjet e ndryshme të jetës, dimensioni shoqëror,
përkatësisht shtrirje të rregullativës juridike. Siguria që të mos jetë pengesë
në realizimin e vlerave të tjera të së drejtës merren masa për parandalim. Ky
është shkaku që siguria e së drejtës është e kushtëzuar nga forca juridike.
Dimensioni i përmbajtjes i stabilitetit të sigurisë juridike do të thotë që
dispozita juridike përmbajtjen e vet nuk e ndryshon pavarësisht nga ajo se
në ç’rrethanë zbatohet. Sistemet juridike synojnë drejt ndërtimit të
institucuineve më të përgjithshme që do të jenë të ndërtuar kështu që të
mundin të veprojnë njëlloj në raportet mes gjithë njerëzve. Në shoqëri nuk
mund të ekzistojë siguri juridike nëse ajo njëkohësisht nuk mbështetet mbi
sigurinë e caktuar spontane dhe të vetëdijshme. Siguria në kuptimin
objektiv do të thotë zbatim në kohë dhe plotësisht të të drejtës, kurse në
kuptimin subjektiv, siguria në ndërgjegjen e njerëzve ekziston si bindje
individuale që e drejta me siguri do të zbatohet.
11.1.3.3. Paqja dhe rendi
Paqja është gjëndje në të cilën nuk përdoret forca. E drejta
parashikon vetëm paqe relative, por jo absolute, që është një nga vlerat
526
shoqërore dhe e mundëson vetëm mbijetesa e botës dhe ruajtja e jetës
dhe dinjitetit njerëzor. Prishja e paqes pasqyrohet mbi funksionimn nor-
mal të rendit juridik. Edhe paqja e dobët tregon prishje të së drejtës, sepse
zvogëlohet intensiteti dhe dinamika në rendin juridik. Jeta në cilëndo
bashkësi, veçanërisht shteti mund të mbijetojë një periudhë më të gjatë
vetëm nëse individi si person respekton vlera të caktuara të çdo antari të
bashkësisë. E drejta përbëhet nga ndërgjegjësimi i individëve, nëpërmjet
të përdorimit të mjeteve të veçanta të përmbahen nga ndërhyrja me forcë
mbi interesat e huaja. Mjet i tillë është sanksioni që përdoret për të drejtën
e shkelur. Në pikpamjen e mbajtjes së paqes shoqërore e drejta është
mekanizmi më efikas sepse mund ta përdorë detyrimin të cilin nuk e
disponon asnjë subjekt tjetër në shoqëri, e kjo është forca fizike e
monopolizuar e koncentruar në duart e shtetit, përkatësisht në aparatin e
tij detyrues. Vetë ekzistenca e këtij monopoli dhe kërcënimi i tij për
përdorimin e forcës fizike është kusht i mjaftueshëm për mbajtjen e paqës.
Edhe ata kërkojnë pajtueshmëri të shumicës për respektimin e të drejtave.
Përdorimi i tepruar i forcës për ruajtjen e paqes do të thotë që bëhet fjalë
për shoqëri jopaqësore.
Që ekziston rend flasim kur çdo sjellje që është me rëndësi për
mbijetesën e shoqërisë kryhet saktë sipas dispozitave juridike të caktuara
shoqërore. Organet mbikqyrëse që rendin e sigurojnë në atë mënyrë që
çdo ditë kontrollojnë punën e organeve të rendit dhe në rast të nevojës
atëherë, kur do të vlerësojnë që këto e zbatojnë gabimisht të drejtën, ndaj
tyre marrin masa të llojit të ndryshëm. Rendi shoqëror si tërësi nuk mund
të realizohet pa asnjë regull, pa rregulla të përcaktuara. Rendi shoqëror
vepron si shuma e një shumice pjesësh përbërëse. Ato pjesë janë: pjesa
juridike, ekonomike, morale e tj. Në vendosjen e rendit në rregullin sho-
qëror është i pranushëm edhe spontaniteti, dmth, përshtatja e njerëzve
me veprimet e tyre në raport me ligjshmërite përkatëse. Rendi dhe
rregullsia e kufizojnë lirinë e njeriut dhe rezultatet e kufizimit të tillë duhet
të jenë mjeti më racional për realizimin e qëllimeve të caktuara shoqërore.
Rendi dhe rregullsia nuk janë vlera finale, vlera në vetvete, por janë me
rëndësi instrumentale në realizimin e sigurisë dhe paqes.

11.1.3.4. E drejta (drejtësia, drejtshmëria)
Është e vështirë të çlirohet nocioni për të drejtën nga idea për
drejtësi sepse ekziston mpleksje e madhe mes këtyre dy nocioneve.
Drejtësia llogaritet si vlerë juridike tipike e pastër. Nuk është i drejtë
identifikimi i së drejtës me drejtësinë. Sipas Kelzenit drejtësia është ide
iracionale, sado që është e domosdoshme për nevojat e njeriut dhe për

527
aktivitetin përkatës shoqëror, me vetëdije nuk është e arritshme.
Përkundrejt thëniev që drejtësinë e mohojnë absolutisht si vlerë reale
shoqërore, ekzistojnë edhe pikpamje të kundërta sipas të cilave drejtësia
është vlerë absolute për rregullimin e veprimtarisë njerëzore. Sipas disa
autorëve ekziston ndryshim mes drejtësisë dhe të qënët i drejtë si dy vlera
juridike shumë të ngjashme, por megjithate të ndryshme. Për të qënët i
drejtë si vlerë juridike thuhet edhe ajo që ajo është e drejtë e pashkruar që
e përfshin ajo që ligji e ka lënë ta thotë. Kuptimi i respektimit të parimit të
të qënit e drejtë të të drejtës plotësohet më faktin që në sisteme të
veçanta juridike ekzistojnë organe të veçanta gjyqsore, gjykata të
drejtësisë me kompetencë t’i zgjidhin të gjitha rastet e kësaj natyre dhe në
këtë mënyrë drejtësia institucionalizohet.
Pika kryesore për ndërhyrjen në thellësitë e jetës së përbashkët të
njerëzve në shoqëri, duhet të kërkohet në zonën e veprimit, në ato motive
që njerëzit i ngrenë në aksion dhe prandaj i quajmë interesa. Termi interes
ka shumë kuptime, dhe është objekt përkufizimeve më të ngushta dhe më
të gjera. Në kuptimin më të gjerë, nocioni interes i përfshin të gjithë
motivet të karakterit të qëndrueshëm, jo vetëm interesat e natyrës
materiale por edhe ato të çdo natyre të qëndrueshme qofshin. Interesat
janë kategori individuale dhe ato vijnë në konflikt me interest e të tjerëve.
Çdo konflikt ka dy zgjidhje të mundshme: ose njëri nga interesat në
konflikt të mbizotërojë mbi të tjerët, këtë e quajmë dominim ose të gjithë
interesat në konflikt të jenë plotësuar njëlloj, kompromis. Kur asnjëri më
tepër faktikisht nuk do të mund që pavarësinë e vet ta ndërtojë mbi bazën
e varësisë së të tjerëve, atëherë maksimumi real bëhet varësia e të
gjithëve, ekuilibër që do të jetë i pastabilizuar dhe kalimtar mes varësisë
dhe pavarësisë. Cdo njeri në çdo kohë ka ndjenjë të të qënit i drejtë dhe
mbi këtë bazë mund të dallojë të drejtën nga e padrejta. Kjo ndjenjë e të
qënit i drejtë është rezultat i internacionalizimit të detyrimit të rregullave
juridike që shoqëria i sjell. Të qënit i drejtë del edhe si proporcionalitet, si
përcaktim i ndryshimeve relative të njerëzve. Kuptimi i të qënit i drejtë si
barazi përsëri na çon te bazat e sjelljes shoqërore të njerëzve, interesave.
Interesat gjatë zhvillimit historik ndryshojnë. Kuptimi i të qënit i drejtë si
proces dhe njohja e dykuptueshmërisë si vlerë në vetvete dhe si ndjenjë,
na çon te njohja e ambivalencat e interaksionit njerëzor, përkatësisht si
kundërshti të varësisë dhe pavarësisë. Synimet e përgjithshme të zhvillimit
shoqëror kontribojnë mjaft në ndryshimin e gjendjes në pikpamjen e
kundërshtisë mes varësisë dhe pavarësisë në kuptimin që rritet absolutisht
dhe relativisht numri i raporteve në të cilët njerëzit disponojnë forcë
shoqërore afërsisht të njëjtë.

528
Drejtësia juridike339 është shprehje jo e plotë e thelbit të drejtësisë.
Aristoteli drejtësinë e ndan në dy lloje: e përgjithshme dhe e veçantë.
Drejtësia e përgjithshme është tërësi e lavdërueshme dhe përbëhet
nga ajo që të veprojë ashtu si është sanksionuar në ligj.
Drejtësia e veçantë është pjesë e drejtësisë së përgjithshme, kurse
përmbajtja e saj është në diçka konkrete dhe ajo ndahet në dy lloje. Lloji i
parë “realizohet në ndarjen e nderit ose pronës dhe në përgjithësi të gjithë
të mirave që ndahen mes përfaqësuesve të një bashkësie”. Lloji i dytë i
përket të drejtave në raportin privat. Të tillë ka dy pjesë, ato që ndodhin
ose me vullnet të pjesëtarëve ose kundër vullnetit të tyre. Drejtësia e parë
quhet shpërndarëse, që do të thotë që secili fiton në bazë të meritave të
tij. Drejtësia e dytë quhet korektive ose barazuese, që do të thotë që secili
nga dy palët fiton njëlloj. Për të drejtën është më e rëndësishme drejtësia
juridike që përfaqëson më të ashprën, më elementaren, më të thjeshtën,
duke qënë se shkëmbehen të mira materiale që mund të maten. Matja e
tillë është e vështirë në se nuk bëhet fjalë për të mira materiale vlera e të
cilave nuk mund të matet saktë. Drejtësia morale dhe drejtësia fetare
largohen nga parimi i barazisë, por mund të ngjajnë dhe me padrejtësi.
Duke qënë se në sistemet e tyre normative propagandohet gjithnjë t’i
jepet më shumë nga sa fiton dhe përveç mirëqënies, paqes dhe qetësisë
për të mirën e bërë, asgjë tjetër nuk fitohet. Drejtësia juridike zbaton
sanksione juridike, prish vepra juridike që nga pikpamja e së drejtës nuk
janë të drejta, por mund të jenë të drejta nga pikpamja e drejtësisë fetare
dhe morale.
11.1.3.5. Liria
Vlera juridike e lirisë nuk qëndron në kufizimin e saj, por në
ekzistencën e saj, përkatësisht në ekzistencën e vullnetit të lirë. Në të
drejtën subjekt i vullnetit të lirë është njeriu i cili është i çliruar nga të gjitha
ndarjet “natyrore”. E drejta përveç që duhet ta mbrojë lirinë, vetë ajo
duhet brenda ne vehte ta përmbajë. Mbrojtjen e lirisë e drejta e kryen
edhe nëpërmjet të kufizimit të saj. Njeriu nuk është i lirë në kuptimin
absolut duke qënë se në një rast të tillë do të ekzistonte anarkia. Në
shkallën bashkëkohore të zhviullimit dalin mjaft të drejta dhe liri
njerëzore. Monopoli i detyrimit të cilin e disponon e drejta është mjaft i
fortë që të mundet që ta pengojë çdo detyrim të padrejtë i kujtdo qoftë
dhe me këtë ta sigurojë lirinë. Në të gjitha shtetet bashkëkohore duhet të
vendoset një sistem të mbrojtjes juridike të të drejtave dhe lirive të tilla.
Liria është proces, e jo gjëndje dhe që në këtë proces bota gjithnjë do të
lëvizë drejt realizimit të përmbajtjeve gjithnjë e më të reja të lirisë.
339 S. Gaber, 1.
529
12. MJETE JURIDIKE, VEPRA JURIDIKE

12.1. MEKANIZMA TË RREGULLIMIT JURIDIK
12.1.1. Nocioni, forma, karakteristika, aspekte dhe lloje të
mjeteve juridike

E drejta siç del nga e gjithë ajo që thamë, mund të konkludojmë që
përfaqëson një fenomen multidimensional dhe multilateral, i cili në thelb
dhe së pari është thirrur t’i rregullojë raportet shoqërore. Që këtu del dhe
tipari i tij kryesor-mundësi për shqyrtimin e shumë anëve dhe aspekteve.
Kështu, në rolin e fenomenit shoqëror të civilizimit, elementet e kulturës,
masa e lirisë dhe drejtësisë, si shtytës kryesorë të shoqërisë, e drejta në
masën më të madhe karakterizohet si qëllim, e jo mjet, drejt shoqërisë,
duke shkaktuar jehonë të fortë shoqërore. Ky qëndrim del nga prizmi i
teorive aksiologjike dhe filozofiko-juridike i kuptimeve të së drejtës.
Nga ana tjetër, teori të caktuara japin një pamje krejtësisht tjetër të
së drejtës, duke e interpretuar si mjet (instrument) për zgjidhjen të dety-
rave praktike të shoqërisë ose, thënë faktikisht, t’i plotësojë interesat e
njerëzve si krijues të shoqërisë. Qasja e tillë në shkencën juridike quhet
instrumentalizëm juridik, në kuadrin e të cilit studjohen mekanizmat,
instrumentet dhe mjetet e rregullimit juridik.
Në rradhë të parë në mekanizmat të rregullimit juridik hyjnë mjetet
juridike (të cilat i shpjeguam në pjesën e ligjshmërisë). Termi “mjet juridik”
mbart në vetvehte një papërcaktueshmëri të caktuar. Duke qënë se para-
lelisht me të mund të përdoren dhe terma të tjerë siç janë: ’dukuri
juridike”, “fenomen juridik”, “faktor juridik”, “kusht juridik” etj. të cilët me
përcaktueshmërinë e tyre ekstensive jane të zëvëndësueshëm
reciprokisht. Në praktikë si më të përdorura janë këto mjete juridike:
î normat juridike dhe parimet e së drejtës;
î akte për implementim;
î marrëveshje, kontrata, konventa etj.;
î fakte juridike, të drejta subjektive dhe detyra;
î ndalesa dhe masa për dënim;
î priviligjet juridike dhe masat nxitëse;
î kufizime juridike dhe stimuj, etj.

530
Dmth, duke e përkufizuar në mënyrën më të përgjithshme mjetet
juridike përfaqësojnë fenomene juridike, të shprehura në instrumente
(ngritje) dhe aktivitete (teknologji), me ndihmën e të cilave plotësohen
interesat e subjekteve juridike, përkatësisht krijohen rrethana të favor-
shme për arritjen e qëllimeve dhe interesave shoqërore-të dobishme.
Mjetet juridike disponojnë dhe karakteristika të caktuara të
përgjithshme, që janë:
î përgjithësia-vetë në vetvete, mjetet juridike i shprehin të gjithë
instrumentet e mundshme juridike për realizimin e interesave të
subjekteve juridike, si dhe arritjen e qëllimeve të vëna me norma
juridike (këtu përcaktohet edhe vlera shoqërore e mjeteve
juridike);
î informimi dhe resurset- mjetet juridike japin edhe tipare të
caktuara informative-dinamike dhe i zbulojnë resurset juridike
kryesore, që njëherësh, u jep edhe fuqi juridike përkatëse, të
drejtuar kryesisht te tejkalimi i pengesave që qëndrojnë në
rrugën e plotësimit të interesave të pjesëmarrësve në raportet
juridike;
î funksionalitet – mjetet juridike përbëhen nga modele të cak-
tuar, që njëkohësisht përfaqësojnë dhe pjesë kryesore (elemen-
te) të funksionimit të së drejtës, të quajtura edhe mekanizma të
rregullimit juridik, përekatësisht rregjimet juridike. Me një fjalë,
mjetet juridike e reflektojnë anën funksionale të të drejtës;
î efektivitet- mjetet juridike shkaktojnë reprekursione të caktu-
ara si rezultat i përdorimit të tyre. Dmth, mjetet juridike e për-
caktojnë shkallën e efektivitetit ose defektet e rregullimit
juridik;
î lidhja me shtetin – mjetet juridike gjithnjë ndërmerren dhe
sigurohen nga ana e shtetit.
Ajo që është karakteristike për mjetet juridike është e dhëna që
mund të shqyrtohen nga shumë aspekte. Duke e parë nga aspekti
filozofiko-juridik, mjetet juridike kanë karakter sintetik (“kompromisi”),
duke qënë se e lidhin “idealen” (qëllimin) me “objektiven” (rezultatin).340
Nga aspekti etimologjik, termi “mjet” rrjedh nga termi “ mjedis”,
“mesatare”. Dmth, mjeti përfaqëson një hallkë kryesore e cila i lidh
subjektin me objektin e veprimtarisë, përkatësisht i lidh modelin ideal (të
menduarin) me rezultatin material.
Nga aspekti pozitivist, mjeti juridik trajtohet si “kompromis” specifik
mes fragmenteve të “si duhet të jetë-de lege lerenda” (instrumentet dhe
340 S. A. Komarov, A.V. Malko,1,f. 363.
531
mjetet për realizim – të drejta objektive dhe detyrime, privilegje, ndalime,
shtytje, sanksione etj.) dhe fragmentet të “si është në realitet- de lege
lata” (teknikat dhe mjetet-veprues, të ndërtuar mbi përdorimin e
instrumenteve paraardhës).
Mjetet juridike mund të klasifikohen në varësi të:
1. Përkatësia te degët juridike (kushtetuese, civile, administrative
etj.);
2. Karakteri (materiale dhe procesuale);
3. Roli funksional (rregullative dhe mbrojtëse);
4. Ndërtimi informativo-psikologjik ( interesat e kujt janë me
prioritet?) , stimulative (nxitje, privilegje, leje etj.) dhe kufizuese
(sanksione, ndalesa, detyrime etj.).
Si mjete juridike më shpesh të përdorura dalin aktet e organeve
shtetërore me të cilat ata i realizojnë të drejtat dhe detyrimet e tyre, si ele-
ment i pavarur i mekanizmit të rregullimit juridik. Bëhet fjalë për mjete
krejtësisht praktike me veprim juridik specifik.

12.1.3. Rregjimi juridik- mekanizmi më i mirë i rregullimit juridik

Nga sa thamë më lart mund të konkludojmë që mekanizmi i rregu-
llimit juridik përfaqëson një sistem të mjeteve juridike, të sistematizuara
dhe të organizuara në model, i cili ka për qëllim largimin e fakteve dhe
ngjarjeve që e pengojnë realizimin e interesave të subjekteve juridike.
Dmth, qëllimi i mekanizmit të rregullimit juridik është të sigurojë liri
dhe dinamikë në realizimin e interesave të subjekteve dhe për ruajtjen e
vlerave të tyre. Më sipër është trajtuar aspekti material. Nga ana tjetër,
mekanizmi i rregullimit juridik është sistem që ndryshon rrënjësisht nga
sistemet e tjera, veçanërisht sipas natyrës së vet dhe funksionimit të
komponenteve të tij kryesorë –mjetet juridike, si dhe sipas mënyrës së

532
arritjes së qëllimeve.Që këtu del dhe aspekti formal i mekanizmit të
rregullimit juridik.
Nevoja për ekzistencën dhe kufizimin e mjeteve të shumta juridike
që veprojnë në mekanizmin e rregullimit juridik, i përkushtohet
dinamizmit të realizimit subjektiv dhe ekzistencës e shumë pengesave për
realizimin e tyre. Pikërisht, ndryshimet e problemeve rreth plotësimit të
interesave të subjekteve, si moment material, nënkupton dhe
shumllojshmëri të rregullimit të tyre juridik.
Si elemente kryesore të mekanizmit të rregullimit juridik dalin këto:
1. Normat juridike (në to përcaktohet mënyra e realizimit të inte-
resave);
2. Faktet juridike (i theksojnë rrethanat në të cilat duhet të reali-
zohen interesat);
3. Raportet juridike (i rregullojnë konkretisht të drejtat dhe dety-
rimet e subjekteve);
4. Veprime mbi të cilët mbështeten të drejtat dhe detyrimet ( mund
të dalin në formën e kryerjes-ndërmarrje aktivitetesh, përkatë-
sisht moskryerje- të përmbajturit para ndërmarrjes së aktivite-
tit).341
Rregjimi juridik përfaqëson një rregjim të veçantë me të cilin raporti
shoqëror rregullohet juridikisht. Rregjimi juridik dallohet me këto
karakteristika:
î rregjimi juridik gjithnjë vendoset në ligjshmëri dhe sigurohet nga
ana e shtetit;
î disponon një sistem specifik për rregullimin e raporteve
konkrete shoqërore;
î përfaqëson, siç qëndron në përkufizimin e përgjithshëm, një
rregjim i veçantë i rregullimit juridik, i përbërë, para se gjithash
nga mjete juridike, të karakterizuara me korelacion të
përcaktuar;
î siguron një sistem të caktuar të plotësimit të interesave të
subjekteve juridike të veçantë.

341 S. A. Komarov, A. V. Malko, f. 365.
533
Dmth, rregjimi juridik u jep formave juridike përshtatshmëri dhe
elasticitet, mundëson rregullim në mënyrë më precize të raporteve sociale
jo të njëjta, krijon kushte për stratifikim shoqëror kompatibil të veçorive të
subjekteve të ndryshëm dhe objekteve, si dhe të faktorëve kohorë dhe
teritorialë, direkt apo indirekt të integruar në veprimtarinë e të drejtës.
Rregjimet juridike, njëlloj si dhe fenomenet juridike të tjera, mund të
klasifikohen sipas disa kritereve. Rregjimet juridike në varësi të:
1. Objektit të rregullimit juridik ndahen në: kushtetuese, adminis-
trative etj.;
2. Përmbajtjes ndahen në: valutore, doganore, shpenzuese etj.;
3. Natyrës juridike ndahen në: materiale dhe procesive;
4. Subjekteve që marrin pjesë në raport, ndahen në: rregjim juridik
për refugjatët, azilantët, personat pa shtetësi, emigrantët e tj,;
5. Funksioneve juridike, ndahen në: rregjim për rregullim dhe rre-
gjim për mbrojtje;
6. Formës së shprehjes, ndahen në : ligjore, konvencionale dhe të
marrëveshjes;
534
7. Shkallës së akteve juridike në të cilët përcaktohen, ndahen në:
federale, rajonale, bashkiake, lokale etj.;
8. Sferës së përdorimit, ndahen në: të jashtëm dhe të brendshëm.342

12.1.4. Kuptimi dhe efektiviteti imekanizmave të rregullimit
juridik

Nga sa është e thënë më lart mund të përcaktojmë kuptimin dhe
mekanizmat e rregullimit juridik, që përmbahet direkt në vetë përku-
fizimin e mekanizmave të rregullimit juridik. Dmth, mekanizmi i rregullimit
juridik përfaqëson veprim dhe funksionim të organizuar dhe të siste-
matizuar të mjeteve juridike, që mundëson arritjen në nivelin përkatës të
qëllimeve të vëna (rezultati). Si çdo proces tjetër administrativ, kështu
edhe rregullimi juridik synon drejt optimaliizimit të funksionimit të
formalitetit juridik, duke krijuar matsin më të mirë, rregjim dhe kushte
drejt zhvillimit dhe ngritjen e raporteve të dobishme shoqërore.
Nga ana tjetër, efektiviteti i rregullimit juridik përcaktohet nga
raporti mes qëllimeve të vëna dhe rezultateve të arritura. Në kushtet e
sotme shfaqet dhe metodologji për rritjen e efektivitetit të rregullimit
juridik përmes mjaft metodave dhe teknikave. Nga metodat e tilla,
veçohen këto tre të fundit: specifikimi i procesit të krijimit të të drejtës
(legjislativi), specializimi i procesit të kryerjes së të drejtës (ekzekutimi)
dhe rritje të nivelit të kulturës juridike dhe vetëdije te subjektet juridike.

342 Komarov, A.V. Malko,1,f. 366-367.
535
1. Specifikimi i procesit të krijimit të së drejtës (legjislativi)- në këtë
metodë veçanërisht nënvizohet prezenca e “parimit të legjiti-
mitetit” në normat juridike, që në thelb pretendon shprehje të
plotë të interesave shoqërore dhe ato ligjshmëri, në kuadrin e të
cilave do të zbatoheshin normat e tilla. Kjo metodë njëkohësisht
kërkon sofistikimin e hartimit të ligjeve nëpërmjet të krijimit të
mjeteve informative dhe juridike më “moderne”.Thënë më thje-
shtë, afrim të normave juridike të sjella (ligjeve) te njerëzit, me
qëllim që të mbështeten te ato dhe të mos i shkelin ato. Këtu është
e rëndësishme të përmendet dhe garantimi juridik i mjeteve juri-
dike, që mundëson rritjen e shkallës së besueshmërisë në arritjen
e vlerave dhe uljen e shkallës së besueshmërisë të ndalimeve të
procesit të tillë.
2. Specializimi i procesit të kryerjes të të drejtës (ekzekutivi) – kjo
metodë mundëson, thënë me kusht “plotësim” të funksionimit të
rregullimit juridik. Kurse rregullimi juridik është thirrur të sigurojë
stabilitet dhe uniformitetin e nevojshëm në rregullimin e rapor-
teve shoqërore, përkatësisht t’i futë raportet shoqërore në
kornizat e ligjshmërisë, zbatimin e së drejtës i ballafaqon dhe
krijon rastet për ndërveprim të çdo situate juridike. Korelativiteti
optimal mes hartimit dhe pranimit të të drejtës krijon fleksibilitet
dhe universalitet të rregullimit juridik dhe njëherësh i minimizon
defektet në funksionimin e së drejtës.
3. Rritje të nivelit të kulturës juridike dhe ndërgjegjes te subjektet
juridike – kjo metodë rekomandohet me qëllim të ndikojë, gjith-
ashtu, mbi përmirësimin e rregullimit juridik, si dhe në procesin e
forcimit të ligjshmërisë dhe rendit juridik.
Ajo drejt së cilës më shumë orientohen mekanizmat e rregullimit
juridik është realizimi i interesave vitale të njeriut. Mekanizmat e rregu-
llimit juridik krahas asaj që dalin si “teknologji” juridike për plotësimin e
interesave individuale, njëkohësisht duhet të kenë dhe vlerë shoqërore
nga natyra e tyre, duke krijur rregjim për realizimin e interesave të
garantuara juridikisht të individit me qëllim që ta forcojë statusin e vet
juridik.

MJETE TË RREGULLMIT JURIDIK

NDALIME LEJIME DETYRIME REKOMANDIME

536
12.2. KUFIZIME JURIDIKE

12.2.1. Nocioni, karakteristikat dhe llojet e kufizimeve juridike

Me qëllim që të realizohet në mënyrë më efikase dhe më efektive
rregullimi juridik, në rradhën e mekanizmave të tij hyjnë dhe kufizimet
juridike. Në thelb, kufizimet juridike duhet të jenë mjete juridike restrik-
tive me të cilat në mënyrën e përcaktuar që më parë “sanksionohen”
veprime të caktuara antiligjore. Sipas kësaj, kufizimet juridike përfa-
qësojnë pengesa juridike për veprimet e kundraligjshme, me të cilat
krijohen kushte për plotësimin e interesave “kundra” subjektit, gjatë
kësaj duke i dhënë prioritet realizimit dhe mbrojtjes të interesave shoqë-
rore. Dmth, kufizimet juridike vendosin në të drejtën kufij të caktuar, në
kuadrin e të cilëve personat (juridikë dhe fizikë) janë detyruar të veprojnë.
Shembull: palët mund të lidhin marrëveshje derisa nuk është kundra
interesit publik.
Nga vetë përkufizimi i kufizimeve juridike mund të nxirren dhe
karakteristikat e tyre kryesore që janë:
î vlera e personave në realizimin e interesave të tyre individuale;
î masë e zvogëluar e mundësive, lirive dhe të drejtave –
realizohet me ndihmën e përcaktimit të detyrimeve, vendosjes
së ndalimeve, sanksionimeve dhe mjeteve të tjera, të drejtuara
direkt te një person i caktuar;
î tregojnë motivim juridik të padëshiruar;
î presupozojnë zvoglim të aktiviteteve negative;
î mundësojnë mbrojtje të raporteve shoqërore, duke i realizuar
funksionet e tyre dhe duke i siguruar ato.
Kufizimet juridike mund të dalin në forma të ndryshme. Ndarja e
pranuar në përgjithësi të kufizimeve juridike është ajo që niset nga ele-
mentet strukturore të normës juridike, sipas së cilës ekzistojnë: fakt
juridik, detyrime juridike, ndalime juridike, mbajtje juridike dhe sanksione
juridike.
1. Fakt juridik kufizimi – bëhet fjalë për masa prohibitive që për-
mbahen në hipotezën e norms juridike. Ky kufizim më shpesh del
në të drejtën civile. Kështu për shembull, në kode të caktuara
civile, barra e bashkëshortes e përjashton të drejtën e divorcit nga
ana e bashkëshortit pa pajtueshmërinë e saj, ku rëndohet
ndërprerja e raportit juridik martesë.

537
2. Detyrime juridike –kufizime juridike që përmbahen në pjesën e
dispozitivit të normës juridike duke qënë se përbëhen, gjithashtu
nga masa prohibitive ndaj personit të detyruar rreth plotësimit të
interesave vehtiake dhe e ridrejton veprimin e tij në dobi të të
autorizuarit.
Në të kundërtën, interesat e personit të autorizuar nuk do të jenë
të plotësuara. Detyrimet, sipas mjaft teoricieneve juridikë, janë
mjetet më të ashpra juridike që mund të përmbahen në ligjet duke
qënë se i kufizojnë veprimet e personave të detyruar, i
prohibitojnë të gjithë aktivitetet dhe veprimet e tyre që janë
korelative të të drejtës subjektive. Ajo që është më karakteristike
për detyrimet juridike është se për moskryerjen e tyre duhet
sanksioni juridik. Thelbi i detyrimeve juridike duket në marrjen e
tyre gjithnjë si antipod të të drejtës subjektive.
3 Ndalimet juridike- një lloj i detyrimeve pasive juridike, të cilat,
gjithashtu janë përcaktuar saktësisht në dispozitën e norms
juridike. Me vetë përcaktimin e ndalimeve del edhe detyrimi i
personave të përmbahen nga veprime të caktuara “të ndaluara”.
Ndalimet, njelloj si dhe detyrimet, e ridrejtojnë plotësimin e
interesave të individëve te plotësimi i interesave të anës tjetër
(përkundrejt). Nga thelbi i tyre, ndalimet janë mjete të tilla juri-
dike të ndaluara, që si kërcënim kryesor e përdorin përgjegjësinë
për kryerjen e veprimeve të caktuara të padëshiruara, të
kundraligjshme.
4. Prohibite (pengimi) juridike – janë të afërta me ndalimet juridike
duke qënë se edhe vetë nga natyra e tyre përfaqësojnë ndalime
konkrete kohore për përdorimin nga ana e personave zyrtarë,
ndërmarrjet, shoqatat dhe organizatat me të gjitha detyrimet e
tyre funksionale. Sipas këtij tipari janë shumë të ngjashme me
ndalimet juridike, por janë të ndryshme nga elementi i normës
juridike, në të cilin janë përcaktuar- në sanksionin e normës
juridike. Prohibitet nuk paraqesin përgjegjësi juridike duke qënë
se nuk përmbajnë vlerësim të përgjithshëm, por mundësojnë
zgjidhje më koncize të konfliktit të shfaqur. Ajo që është më
karakteristike për prohibitet është se përmbajnë elemente
represive të kryera nga ana e një organi suprem, kontrollues,
mbikqyrës ose gjyqsor. Thelbi i prohibitit qëndron në aftësinë e tij
ti prohibojë raportet ekzistuese juridike, duke e mbajtur ardhjen e
pasojave të mundshme shoqërisht-të rrezikshme.

538
5. Sanksione juridike (dënime) –të përcaktuar direkt, siç tregon vetë
nocioni, në sanksionin e norms juridike. Sanksionet juridike janë
formë dhe matës të dënimit juridik të fajtorit, përkatësisht sjelljes
së tij të kundraligjshme, dhe si rezultat i dënimit të tillë, subjekti i
prekur njëkohësisht detyrohet me një sjellje të caktuar, kufizohet
në korniza të caktuara dhe privohet nga aktivitete të caktuara. Për
sanksionet juridike dhe sistemin sanksionues më gjerë do të flitet
në pjesën më tej.
Krahas kësaj ndarjeje të pranuar nga të gjithë, ekzistojnë edhe
ndarje të tjera te kufizimeve juridike. Kështu, në varësi nga objekti i
rregullimit juridik (kompetencë e degëve juridike), kufizimet juridike
ndahen në: kushtetuese, administrative, penale, pune, civile etj.
Nga ana tjetër, në varësi nga madhësia e tyre, kufizimet juridike
ndahen në: absolute (kufizim të aftësisë vepruese të fëmijëve) dhe
individuale (kufizim të aftësisë vepruese të të miturve).
Në varësi nga kohëzgjatja, kufizimet juridike mund të ndahen në: të
qëndrueshme (përcaktim ligjor të kufizimit zgjedhor) dhe relative
(përcaktim i masave të jashtëzakonshme me ndihmën e akteve).

12.3. STIMUJ JURIDIKË

12.3.1. Nocioni, karakteristikat dhe llojet e stimujve juridikë

Krahas kufizimeve juridike, në rradhën e mekanizmave të rregullimit
juridik hyjnë dhe mjete juridike krejtësisht të kundërta me to të quajtura
stimuj juridikë. Me përkufizim stimujt juridikë përcaktohen si motive
juridikë për arritjen e sjelljes përkatëse të përkufizuar ligjërisht, si dhe
për krijimin e rrethanave në të cilat krijohet mundësi për plotësimin e
interesave të subjektit. Dmth, stimujt juridikë e përmbajnë motivimin
kryesor i cili i nxit subjektet e sa drejtës të veprojnë në drejtimin e
përcaktuar ligjërisht që njëherësh krijon dhe parakushte kryesore për
realizimin të interesave dhe qëllimeve të tyre. Këtu duket edhe tipari
subjektiv të këtyre mekanizmave juridikë, që në ndryshim nga kufizimet
juridikë (ndalime, dënime, ndalesa etj.) janë gjithnjë të mirëseardhur te
subjektet juridike. Në thelb, stimujt juridikë, janë shprehje e “mirbërësit”
shtetror (nxitje, dhënie kurajo), kurse kufizimet juridike janë shprehje të
represivitetit shtetror.
Si karakteristika të përgjithshme të stimujve juridikë veçojmë këto:

539
î krijimin e rrethanave të favorshme në të cilat subjekti i së
drejtës mund ta realizojë interesin e vet të garantuar ligjor- siç
qëndron edhe në vet përkufizimin, stimujt juridikë gjithnjë
krijojnë rregjim të rrethanave të favorshme në të cilat subjekti
mundet në mënyrë të pandërprerë t’i realizojë interest e veta. Si
të tillë dalin premtimet ose ndarja e vlerave të caktuara si dhe
zëvendësim, paksim ose heqje e privimit nga vlera të caktuara
(për shembull, paksimi i masës së dënimit është stimul juridik).
î krijim i madhësisë më të gjerë të mundësive – me stimujt
juridikë krijohet rreth më i gjerë mundësish dhe rastesh, hapet
rrethi i liberalizmit dhe realizohen me sukses: të drejtat sub-
jektive, interesat ligjore, autorizimet etj,;
î përcaktimi i motivacionit juridik përkatës;
î marrje parasysh e aktiviteteve positive të zgjeruara;
î plotësim të funksioneve dhe zhvillimit të raporteve shoqë-
rore.343
Stimuluesit juridikë, njëlloj si dhe kufizimet juridikë mund të ndahen
sipas kritereve të ndryshme. Në këtë rast do të përqëndrohemi në dy prej
tyre, duke i konsideruar si themelore:
1. Në varësi nga elementi strukturor të normës juridike, stimuluesit
juridikë ndahen në: fakt juridik – stimulus (hipotezë), e drejta
subjective, interesi ligjor, privilegj (dispozitë), nxitje (sanksion).
Të drejtat subjective dhe interest ligjore i spjeguam në pjesën e
subjekteve juridikë, kurse për privilegjet juridike dhe nxitjet më
gjerë do të flasim në pjesët e ardhshme;
2. Në varësi nga madhësia, stimuluesit juridikë ndahen në: kryesorë
(e drejta subjektive), të zakonshme (interesi ligjor) dhe plotë-
suese (privilegj).

12.3.2. Nxitje juridike- nocioni, karakteristikat, funksionet
dhe llojet

Si lloj i veçantë dhe matës të miratimit juridik të sjelljes, në lite-
raturën juridike trajtohet dhe nxitja juridike. Dhe në përgjithësi, për-
kufizimi i nxitjes juridike do të tingëllonte njëlloj- formë dhe masë e
afirmimit juridik të sjelljes së merituar vullnetare të subjektit juridik, ku si
rezultat dalin pasoja të lira që ndikojnë pozitivisht mbi vetë formimin e
343 V.M. Vedjahin,1, tema nr. 1
540
subjektit. Dmth, me nxitjen juridike realizohet një lloj mirnjohjeje, respekt
dhe nxitje për vazhdimin e sjelljes tashmë të përcaktuar ligjerisht nga ana e
subjektit. Prandaj, nxitjet juridike janë shtytësit më të mirë, të cilët edhe
atë si nuk duhet të jenë të përfaqësuar në një sistem juridik, mbi të cilët
duhet veçanërisht të aludohet dhe të cilat duhet vazhdimisht të zbatohen.
Te nxitja juridike veçanërisht theksohen karakteristikat e saj që
përmbahen direkt në vetë përkufizimin, por është e domosdoshme nevoja
e analizës së tyre të hollësishme. Në përgjithësi, nxitja juridike
karakterizohet nga këto tipare: lidhja me sjelljen. Karakteri i “veprimit
vullnetar”, miratimi i veprimeve positive, bashkimi i interesave të
ndryshme dhe stimulusesit të veçantë juridik.
1. Lidhja me sjelljen e përcaktuar ligjerisht – tipari më i rëndësishëm
i nxitjes juridike duke qënë se e thekson vazhdimësinë e saj,
përkatësisht daljen e nxitjes juridike gjithnjë është e varur nga
sjellja e përcaktuar ligjerisht. Si nocion i ri që del këtu është merita,
dhe pothuaj se të gjithë aktet e implementuar me përmbajtje
nxitëse së pari janë drejtuar te merita, ku theksohet mjaft lidhja e
meritës me nxitjen juridike. E përcaktuar në mënyrë leksikore,
merita përfaqëson dobi të njohur nga të gjithë nga çdo lloj veprimi
nga kushdo qoftë. Dmth, merita është me synim të mirë dhe
veprim ligjor e lidhur me plotësimin e detyrimeve nga ana e
subjektit ose me realizimin e tyre të një rezultati të dobishëm të
njohur nga të gjithë, dhe si e tillë përfaqëson parakusht kryesor
për zbatimin e nxitjes juridike. Si shembull më domëthënës për
akte të nxitjes për meritë dalin aktet e shefit të shtetit, i cili me
mjetin e tij kryesor juridik – dekretit, mund të japë dekorata nga
më të ndryshmet, tituj, medalje etj., për realizimin me sukses të
detyrimeve. Kështu, për shembull, te ne Presidenti, që njëko-
hësisht është dhe komandant supreme i forcave të armatosura,
mund të japë tituj të ndryshëm, medalje dhe lavdërime për merita
të caktuara ushtarake, të japë edhe falje e tj.
2. Karakteri i “veprimit vullnetar” – normë që nxit, gjithnjë përbëhet
nga thirrje, ne formën e proklamatës për përfundimin e një akti-
viteti të dhënë të dëshiruar egra omles (anë e gjithë bashkësisë
shoqërore), thirrja nuk është e detyrueshme për subjektet në
veçanti. Krahas kësaj, proklamata e tillë është ndjekur me
premtime të caktuara të cilat, nëse subjekti i përmbahet sjelljes së
kërkuar, do të jenë plotësisht të realizuara, e që gjithnjë janë të
lidhura me mirëqënie të caktuara.Dmth, nxitja juridike sipas këtij

541
tipari të saj përfaqëson një mënyrë jorepresive që në shumë raste
e vërteton efektivitetin e vet dhe efikasitetin për realizimin e
sjelljes së dobishme shoqërore të dhënë.
3. Miratimi i veprimeve positive – nxitja juridike gjithnjë në një masë
të caktuar shpreh një satisfaksion të caktuar për shoqërinë
(shtetin) për sjelljen e merituar vullnetare. Ky tipar i nxitjes juri-
dike del edhe nga vetë kuptimi i nocionit “nxitje”, që përfaqëson
shumllojshmëri miratimesh.
4. Bashkimi i interesave të ndryshëm- nxitja juridike është gjithnjë e
drejtuar për plotësimin e interesave të gjithë “palëve” në shoqëri,
pa dallim, dike qënë se gjithnjë është ndjekur me pasoja të kënd-
shme. Prandaj, me të drejtë nxitja juridike e fiton epitetin e mjetit
aktiv juridik me interest ë përgjithshëm (korporativ, shoqëror,
shtetëror etj.)344
5. Stimul i veçantë juridik – në përgjithësi, nxitja juridike, siç e
quajnë teoricienë të caktuar, përfaqëson stimulues të përgjith-
shëm juridik me veprim të përgjithshëm. Krahas kësaj, nxitja
juridike luan dhe rol limitues duke qënë se shkakton dhe efekte të
caktuara anësore. Për shembull, nxitja juridike gjithnjë indirekt
këmbëngul t’i ndalojë veprime të caktuar antishoqërore dhe
antiligjore të subjektit.
Nëse do ta përcaktojmë në mënyrë më të detajuar etimologjinë dhe
fenomenologjinë e nxitjeve juridike është e rëndësishme të theksojmë
veçanërisht edhe antipodët e tyre, përkatësisht dënimet juridike të cilat,
në dallim nga nxitjet juridike përfaqësojna një formë të caktuar dhe shkallë
të vendimit juridik (qortim) të fajtorit, përkatësisht sanksionim i sjelljes së
tij të kundraligjshme, si rezultat i të cilit del kufizim më i madh obligativ se
sa privim të subjektit.
Ajo që është më karakteristike për dy fenomenet-prejardhja juridike
dhe dënimi juridik, është karakteri i tyre si mjete juridike specifike, të cilët
veçanërisht ndikojnë mbi interest e subjekteve. Praktika ka treguar që
përdorimi i cilësdo nga këto mjete juridike ose i të dyjave së bashku
pashmanshmërisht të çon te realizimi efikas i qëllimeve të dëshiruara të
përcaktuara në normat juridike.
Fakt tjetër që i afron këto fenomene është dhe sigurimi i tyre dhe
realizimi me ndihmën e masave të garancisë shtetërore, përkatësisht dhe
nxitja juridike dhe dënimi juridik janë të garantuar ligjërisht.

344 A.V. Malko, 2, tema nr. 3.
542
Krahas ngjashmërive, ndërmjet të nxitjeve juridike dhe dënimeve
juridike ekzistojnë edhe ndryshime të caktuara. Ndryshimi i parë mes tyre
qëndron në qëllimin për të cilin ekzistojnë .Ndërsa nga njëra anë, nxitja
juridike ekzistonte që ta nxitte realizimin e një sjellje të caktuar, e
karakterizuar nga qëllime dhe motive pozitive te subjekti, nga ana tjetër,
dënimi juridik del si mjet për mbrojtjen e shoqërisë nga sjelljet e caktuara
të kundraligjshme, dmth, e sanksionon sjelljen e caktuar, të ndjekur nga
qëllime dhe motive negative te subjekti. Ndryshimi i dytë duket në
shkallën dhe madhësinë të veprimit të tyre, përkatësisht sjellja juridike
gjithnjë del në një masë të caktuar të miratimit, kurse dënimi juridik del në
një masë të caktuar dënimi. Ndryshimi i tretë qëndron në rezultatin e
zbatimit të tyre.Kështu, gjatë përdorimit te nxitjes juridike fitohet një vlerë
e caktuar, kurse gjatë përdorimit të dënimit juridik kryhet privimi nga një
vlerë e caktuar.
Ndryshimi i katërt përcaktohet në thelbin e pasojave që i shkaktojnë
këto fenomene. Me nxitjen juridike ka gjithnjë një rol parësor, për shkak të
dinamicitetit dhe proklamimit të sjelljes alternative përkatëse, në dallim
nga dënimi juridik që gjithmonë është recesiv në raport me rolin e tillë.
Për shkak të këtij roli të rëndësishëm, nxitjet juridike gjithmonë
kryejnë dhe funksione të caktuara, që janë:
1. Funksioni i kontrollit- përfaqëson një korektiv përkatës të ligj-
vënësit dhe ekzekutuesit të së drejtës dhe rreth aktiviteteve të
individëve;
2. Funksion motivimi- mundëson nxitjen më të mirë drejt qëllimit të
detyrimeve dhe kryerjes të veprimeve krijuese shoqërisht të
dobishme;
3. Funksion informimi- ky funksion veçanërisht orientohet drejt
informacionit juridik që përmbahet në nxitjen juridike, i ndjekur
me njoftime konkrete dhe përkatëse nga ana e subjektit drejtues
ndaj subjektit të drejtuar, ku formohet një rrjet i tërë komunikimi
reciprok;
4. Funksion edukimi-nxitja juridike gjithmonë te njeriu shkakton
gjëndje psikologjike të jashtzakonshme, si rezultat i meritës së saj,
i zgjon emocionet e lumturisë dhe krenarisë, dhe në përgjithësi
krijon tek njeriu diapazon krijues të ri dhe me inisiativë.
Bujaria e nxitjeve juridike, si dhe natyra e tyre e mjeteve pothuajse
më efikase juridike, njëkohësisht u mundëson dhe shumllojshmëria e tyre.
Përmendëm që nxitjet juridike përdoren në fusha të ndryshme të jetës
shoqërore, që këtu del që dhe klasifikimi i tyre duhet të jetë i
543
shumllojshëm. Dmth, ekzistojnë kritere nga më të ndryshmet sipas të
cilëve mund të klasifikohen nxitjet juridike. Në këtë rast ne do të
përqëndrohemi vetëm në më të rëndësishmet prej tyre, dhe këto janë:
1. Në varësi nga natyra e tyre juridike, mund të ndahen në: mate-
riale-juridike dhe procesive-juridike;
2. Në varësi nga objekti i rregullimit juridik, mund të ndahen në: ad-
ministrative, të punës, penale, ekologjike, civile e tj.;
3. Në varësi të subjektit që i zbaton, ndahen në shtetrore (presi-
denciale, të qeverisë, të ministrive, të bashkive e tj.) dhe joshte-
tërore (korporative etj.);
4. Në varësi nga përmbajtja e tyre, ndahen në: financiare-ekologjike
(pagesë e çmimit të fituar), morale (shprehje e falenderimit) dhe
sistematiko-organizuese (përparimi hierarkik në detyrë).
5. Në varësi nga lidhja me profesionin konkret, ndahen në: profe-
sionale (fitim shpërblimi për punën e merituar në profesionin e
vet, psh “Juristi më i mirë”, “Studjuesi shkencor më i mirë” etj) dhe
sociale të përgjithshme (dorëzim falenderimi ose diploma për
suksesin e shkëlqyer në arsimin e mesëm);

12.3.3. Privilegjet (preferencat) juridike- nocioni, karakteristikat
dhe funksionet

Stimuluesit e tjerë juridikë, që në mënyrë të ngjashme me nxitjet
juridike, disponojnë forcë efektive dhe efikase janë të ashtuquajturat
privilegjet juridike. Me privilegj juridik nënkuptohet lehtësimi i rregulluar
juridikisht të rrethanave në të cilat subjektit i mundësohet në mënyrë
perfekte t’i realizojë interesat dhe qëllimet e veta dhe duke shprehur si
në formën e të drejtave materiale të autorizuara, kështu edhe në formën
e çlirimit nga plotësimi i detyrimeve të caktuara. Dmth, bëhet fjalë, para
se gjithash, për lloj të tillë të mjetit juridik me të cilin formohen kushte të
përshtatshme për plotësimin e qëllimeve të subjektit, gjatë kësaj duke i
dhënë një status të caktuar të preferuar, i cili në mënyrë permanente e
çliron tërësisht ose pjesërisht nga plotësimi i detyrimeve të tij.
Nga vetë përkufizimi mund të nxirren dhe elementet kryesore,
përkatësisht karakteristikat e preferencave juridike. Së pari, priviligjet
juridike gjithnjë implementohen si kryerje e plotë e interesave subjektive,
nëpërmjet të lehtësimit të kushteve subjective për ekzistencë në shoqëri,
gjatë kësaj pretendimet e tyre duhet të jenë në përputhje dhe në kornizat
544
e interesave shoqërore.Këtu është e rëndësishme të nënvizohet qëllimi
për të cilin është vendosur privilegji juridik, i cili sipas parimeve të
pranuara përgjithësisht duhet të mundësojë mbrojtje shoqërore, me këtë
edhe të krijojë regjim të përshtatshëm të realizimit të gjithë interesave
subjektive. Së dyti, priviligjet juridike në vetvete, përfaqësojnë përjashtim
nga rregullat e përgjithshme, duke u distancuar nga nevojat e përditshme
të natyrës normative, përfaqësojnë një mjet të veçantë të diferencimit
juridik. Privilegji juridik, në çdo rast, është element i statusit special juridik
të individit. Shumë preferenca juridike formojnë një mëkanizëm të tërë të
plotësimit të të drejtave subjektive dhe lirive nëpërmjet të mundësive
specifike juridike. Së treti, privilegjet juridike dalin si përjashtime ligjore
dhe legjitime, të vendosura me aktet juridike nga ana e organeve të
autorizuara në përputhje me rregullat proceduriale demokratike për
krijimin e normave.Preferencat juridike si rregull fiksohen me ndihmën e
akteve ligjore, por jo dhe me aktet nënligjore.345
Kategoria “privilegj juridik” duhet të dallohet nga kategoria “garanci
juridike”, e cila është gjithmonë me madhësi më të gjerë, duke qënë në
vetvete përmbledh preferenca juridike dhe mjete të tjera juridike, siç janë:
nxitjet juridike, dënimet juridike, detyrimet, ndalimet e tj.
Rëndësia e preerencave juridike duket në rolin e tyre të harmo-
nizimit të interesave të individit dhe grupeve shoqërore me shoqërinë
(shtetin) në tërësi. Preferencat juridike janë qëndër kryesore për har-
monizimin dhe ekuilibrin e interesave të ndryshme subjektive, me një
synim- plotësimi i tyre.
Privilegjet juridike kryejnë dy qëllime dhe funksione kryesore: kom-
pensimi dhe stimulimi. Funksioni i kompensimit të preferencave juridike
qëndron në krijimin e mundësive të paktën afërsisht të njëjta për progress
të personave, që janë direkt të prekur nga kushtet jot ë barabarta të dala
nga forca biologjike dhe shoqërore. Kështu, psh. Futja e të verbërve,
shurdhëve, shurdhmemecëve dhe personave hendikapatë në sferën e
punës është e pamundur pa përcaktimin e ligjeve të punës me pre-
dispozita të veçanta dhe kushteve. Në një kohë më të re, funksioni i
kompensimit të pasojave juridike është gjithnjë e më i rëndësishëm dhe
gjithnjë më shumë shtrihet mbi disa sfera të reja (për shembull në të
drejtat e konsumatorëve e tj). Dmth, funksioni i kompensimit të
preferencave juridike është jashtzakonisht i rëndësishëm për mbajtjen e
rregullave të reja në treg, përkatësisht barazi juridike ndërmjet palëve të
prekura në të. Funksioni stimulus i preferencave juridike qëndron në
aftësinë e tyre të motivojnë dhe të nxitin forma të veçanta të aktiviteteve
345 A. V. Malko, 2, tema Nr. 1.
545
shoqërisht- të dobishëm, gjatë kësaj duke krijuar kushte të përshtatshme
për plotësimin e interesave individuale. Funksionin e tillë preferencat
juridike e realizojnë në një gjëndje kohezioni me ndihmën e mjeteve të
tjera juridike, siç janë: lejimet juridike, nxitjet,garancitë e tj. Funksioni
stimulus është njëherësh edhe funksioni kryesor i preferencave juridike,
duke qënë se pikërisht ai është thirrur t’i stimulojë, t’u japë kurajo dhe t’i
shpërblejë për sjelljen e merituar.346
Krahas preferencave juridike, në literaturën juridike përmenden dhe
të tjera mjete juridike “shtytëse”, e në rradhë të parë këtu hyjnë pri-
vilegjet juridike. Privilegjet juridike përfaqësojnë privilegje speciale ( të
veçnta ose monopoliste) për subjekte konkrete (së pari organet sunduese
dhe personat zyrtarë), që mundësojnë realizimin më të plotë dhe më
cilësor të të drejtave dhe detyrimeve të tyre të përcaktuara paraprakisht.
Dmth, privilegjet juridike dallohen nga këto karakteristika:
î lehtësim të rrethanave një strukture të caktuar subjektesh (elita
politike, organet sunduese, personat zyrtarë etj);
î shtrirja në një rreth më të gjerë të personave dhe kanë sferë më
të gjerë të zbatimit;
î dhënie e statusit special juridik subjekteve të cilëve u përkasin (
presidentët, diplomatët, deputetët, ministrant, kryeministrat e
tj);
î dallimi me mjete juridike të detajuara dhe të personifikuara etj.
Si mjet juridik tjetër “lëvizës” si i veçantë që përmendet në litera-
turën juridike është dhe imuniteti juridik. Në fakt, imuniteti juridik përfa-
qëson konglomerat të preferencave juridike të veçanta dhe privilegjeve,
që së pari janë të lidhur me çlirimin nga detyrime dhe përgjegjësi të
caktuara të personave konkretë, të përcaktuar në të drejtën ndërkom-
bëtare. Kushtetuta ose ligjet, me qëllim që përkatësisht t’i realizojnë
funksionet e tyre. Tek ne imunitet disponojnë: deputetët, gjyqtarët,
avokati i popullit dhe prokurori i përgjithshëm.

12.4. VEPRA JURIDIKE

12.4.1. Nocioni, pjesët përbërëse dhe llojet e veprave juridike
Vepra penale përfaqëson deklarim të vullnetit të një subjekti të
caktuar (person fizik apo juridik) i drejtuar te realizimi i një pasoje juridike
346 S. V. Polenina1, (Ligji si mjet i realizimit të detyrave të formimit të shtetit të së drejtës)
f. 16.
546
të caktuar në kuadrin dhe në kushtet që i parashikon e drejta objektive.
Pasojat juridike drejt të cilave është drejtuar deklarimi i vullnetit janë
krijimi, ndryshimi ose ndërprerje e raporteve juridike, dmth krijimi,
ndryshimi dhe ndërprerja e të drejtave subjektive (autorizimeve) dhe
detyrimeve (obligimeve).
Parimi më i rëndësishëm juridik që zbatohet mbi shfaqjen,
ndryshimin dhe ndërprerjen e raporteve juridike nëpërmjet të veprave
juridike është parimi i autonomisë së vullnetit, që do të thotë se personat
fizikë dhe juridikë vetë vendosin nëse në lidhje me se dhe në ç’mënyrë do
të hyjnë në raporte juridike me subjekte të tjera. Mënyra të deklarimit të
vullnetit janë: deklaratë me gojë, veprimet konkluduese, heshtja.
Deklarimi me gojë i vullnetit është ajo formë me të cilën personi
lajmëron stafin e vet në mënyrë të qartë, konkrete dhe të kuptueshme
lehtë për të tjerët. Deklarata me gojë e vullnetit më shpesh shprehet
nëpërmjet të fjalës, me gojë ose me shkrim, por janë të mundshme edhe
situata të deklarimit të vullnetit me ndihmën e shenjave të caktuara me
kuptim të njohur dhe të kuptueshëm gjerësisht (lëvizje me kokë ose dorë si
shenja të veprimit ose mosveprimit).
Vullneti shprehet nëpërmjet të veprimeve konkludive kur nga vetë
sjellja e një personi, dmth në mënyrë ndërmjetësuese, me siguri mund të
nxirret konkluzioni për ekzistencën e vullnetit për hyrjen në raport juridik (
me vetë hyrjen në autobus të ndërmarrjes publike të qarkullimit rrugor
manifestohet vullnet për lidhjen e marrëveshjes për transport).
Heshtja asnjëherë nuk mund të përfaqësojë shprehje të vullnetit në
kuptimin e inisiativës për shfaqjen, ndryshimin apo ndërprerjen të një
raporti juridik.Ceshtje kryesore është çfarë kuptimi duhet t’i jepet heshtjes
së një personi në situatë kur një person tjetër ka shprehur dhe ka dërguar
një deklaratë të caktuar të vullnetit (ofertë për lidhje marrëveshjeje).
Heshtja si rregull do të thotë refuzim, mosekzistencë të vullnetit për
formimin e një raporti juridik përveç se kur me dispozitë ose me
marrëveshje paraprake të palëve është parashikuar heshtja në situate të
caktuara saktë të trajtohet si pajtueshmëri.

12.4.1.1. Pjesët përbërëse (elementet) e veprave (punëve) juridike
Sipas kuptimit që kanë për shfaqjen dhe plotfuqshmërinë e veprave
(punëve) juridike pjesët përbërëse mund të klasifikohen në: thelbësore,
natyrore dhe të rastësishme.
Elemente thelbësore të veprës juridike janë ato që duhet të jenë të
pranishme që të mundet vepra të ekzistojë dhe t’i prodhojë ato pasoja
547
juridike që i parashikon ligji për atë lloj konkret të veprës juridike dhe janë
kusht për ekzistencën dhe plotvlefshmërinë e veprës juridike.
Elemente natyrore janë ato që janë të zakonshme për një lloj të
caktuar të një vepre juridike. Ato janë të domosdoshme për plotësimin e
detyrimeve të parashikuara me veprën, por jo edhe gjatë lidhjes së saj.
Elemente të rastësishëm janë ato gjendje që zbatohen vëtëm nëse
shprehimisht palët i kanë parashikuar në veprën juridike. Ato nuk janë të
domosdoshme për egzestencën e veprës, as që janë karakteristike për të,
por përfaqësojnë adoptim të veprës drejt rasteve konkrete dhe nevojave
të palëve.

12.4.1.2. LLoje veprash (punësh) juridike
Veprat juridike mund të klasifikohen sipas kritereve të ndryshme:
numri i palëve që marrin pjesë në krijimin e veprës, qëllimi ose përmbajtja
e veprës juridike.
1. Sipas numrit të palëve që marrin pjesë në krijimin e veprës
ekzistojnë:
î të njëanshme (ato vepra juridike për shfaqjen e të cilave është e
mjaftueshmë deklarata e vullnetit të një personi);
î të dyanshme ( ato vepra juridike për ekzistencën e të cilave
duhen dy deklarime të vullnetit);
î shumëpalëshe (ato te të cilat është e nevojshme pajtueshmëria
e vullneteve të shumë personave).
2. Sipas formës së shprehjes së vullnetit veprat (punët) juridike
mund të jenë:
î formale (ato te të cilat rrendi juridik e kushtëzon veprimin juridik
të vullnetit me shprehjen e tij në formë të caktuar të parashikuar
saktë paraprakisht).
î joformale (ato veprime juridike që prodhojnë veprim juridik
pavarësisht nga ajo në ç’formë është deklaruar vullneti).
3. Sipas fillimit kohor të veprimit juridik veprat juridike klasifikohen
në:
î vepra juridike mes të gjallësh ( ato, veprimi juridik i të cilave
realizohet gjatë kohës së jetës së palëve);
î vepra në rast vdekjeje (ato, veprimi i të cilave duhet të shfaqet
pas vdekjes së personit që e shpreh vullnetin, për shembull: tes-
tament).

548
4. Nga pikpamja e asaj nëse ekziston reciprocitet të detyrimeve që
përmbahen në vepër, veprat juridike mund të jenë:
î malli (ato te të cilat detyrimi që një person e ka ndërmarrë me
lidhjen e veprës gjithnjë është shoqëruar edhe me të drejtën e
atij personi të kërkojë diçka t’i jepet ose të bëhet në dobi të tij);
î dhurate (lidhen në dobi të njerës prej palëve, pa detyrimin që
ajo diçka të japë ose të bëjë për palën tjetër).
5. Në varësi nga ajo nëse baza për shfaqjen e detyrimit është e
dukshme apo jo, ndahen në:
î vepra kauzale (e dukshme);
î abstrakte ( nuk është e dukshme).

12.4.2. Mosvlefshmëri e veprave (punëve) juridike

Sipas llojit të mangësisë dallojmë tre lloje të veprimeve juridike të
pavlefshme:
î joekzistuese;
î të anullueshme;
î të rrënueshme.
1. Veprimet juridike joekzistuese janë ato që nuk i përmbajnë të
gjitha elementet thelbësore ose nuk plotësojnë ndonjë kusht
tjetër për të cilin rendi juridik e lidh shfaqjen e tyre dhe veprimin
juridik.
2. Të anullueshme janë ato vepra juridike që i disponojnë të gjithë
elementet thelbësore, por rendi juridik i ndalon dhe ua refuzon në
tërësi veprimin juridik për atë që me to dëmtohen interesa vitale
individuale apo shoqërore.
Egzistojnë këto lloje të veprave të rrënueshme:
î të kundraligjshme (ato që janë në kundërshtim me ndonjë
parim kryesor të rregullimit shoqëror, të përcaktuar si të tillë me
kushtetutën si akti më i lartë juridik);
î jomorale (ato, përmbajtja e të cilëve është në kundërshtim me
kuptimet sunduese morale në shoqëri);
î fiktive (ato, të cilat palët i lidhin jo për atë që me të vërtetë kanë
synim të inicojnë shfaqjen e pasojave juridike të veprave, por
vetëm me qëllim të krijohet iluzion për krijimin e tyre);

549
î të simuluara (nuk janë drejtuar për shkaktimin e pasojave
juridike të zakonshme për veprën e lidhur, por për mbulimin e
ekzistencës të një vepre tjetër, me të vërtetë të lidhur).
î Vepra të lidhura nga persona të paaftë për të vepruar.
3. Veprimet juridike të rrënueshme janë ato vepra juridike të cilëve
rendi juridik ua refuzon veprimin juridik për atë që ekziston
ndonjë mangësi në vullnetin e palëve ose për atë që me to është
dëmtuar parimi i barazisë në shkëmbimin e vlerave.
Shkaqe që çojnë deri në rrënimin e veprave juridike janë:
î mangësi në vullnetin e palëve në të cilat hyjnë lidhja e një vepre
juridike nga ana e personave me aftësi të kufizuar vepruese dhe
rastet kur ekziston papajtueshmëri mes vullnetit të vërtetë dhe
vetë deklaratës. Papajtueshmëria mes vullnetit dhe deklaratës
mund të jetë e ndërgjegjshme ( nëse deklarata është dhënë për
shkak të një kërcënimi ose detyrimi) dhe e pandërgjegjshme (
nëse deklarata është dhënë për shkak të mashtrimit);
î dëmtim i parimit të barazisë në shkëmbimin e vlerave.
Rrethanat që çojnë te rrënimi i veprave juridike janë ato që ndikojnë
mbi vullnetin e palëve, përkatësisht rastet e deklarimit të vullnetit në
kushte mashtrimi apo hutimi dhe me përdorimin e kërcënimit ose dety-
rimit. Hutimi është përfytyrim i gabuar për ndonjë rrethanë, përkatësisht
element i veprës juridike.
Hutimi mund t’i përkasë rrethanave të ndryshme:
î vetë objektit ose ndonjë vetie të tij ( një person lidh marrë-
veshje për shitblerje të një picture artistike duke menduar se
bëhet fjalë për vepër origjinale, kurse në fakt bëhet fjalë për një
kopje të suksesshme);
î natyrës së veprës që lidhet (njëra palë mendon që fitoi një objekt
të caktuar si dhuratë, kurse në fakt bëhet fjalë për shitblerje);
î çeshtjes juridke ( lidhet marrëveshje me një person të cilit i
është marrë aftësia vepruese, duke mos e ditur se sipas ligjit
vetëm përfaqësues ligjor mund të lidhin marrëveshje në emër të
atyre personave, por jo ata vetë);
î personit me të cilin lidhet vepra ( lidhje marrëveshjeje për
ndërtim me një person për të cilin mendohet që është sipër-
marrës i njohur, kurse në fakt bëhet fjalë për një person tjetër,
vetëm se me të njëjtin emër dhe mbiemër).
Mashtrimi përfaqëson shkaktimin e ndërgjegjshëm të një përfy-
tyrimi të gabuar për ndonjë fakt (rrethanë) te pala tjetër e veprës juridike.
550
Detyrimi dhe kërcënimi janë raste të deklaratës së ndërgjegjshme të
vullnetit e cila është në kundërshtim të vullnetit të brendshëm, të vërtetë
nën ndikimin e një presioni të jashtëm.
Dhunimi përfaqëson shkaktim të ndonjë të keqeje, psikike ose fizike,
me qëllim që një person të shtyhet të japë një deklaratë të caktuar të
vullnetit (torturë fizike me qëllim që personi të lidhë marrëveshje të
caktuar). Kërcënimi është formë e veçantë e presionit mbi ndonjë person
dhe qëndron në vënien në dukje të ndonjë të keqe të ardhshme në rast se
ai person të refuzojë të japë deklaratën e kërkuar për lidhjen e veprës
juridike (kërcënim me jetën dhe sigurinë në se personi do të refuzojë të
lidhë marrëveshje për hua).
Pasojat juridike nga veprat e rrënueshme janë të ndryshme nga
pasojat e veprave të anullueshme. Anullim apo shfuqizim të një vepre
mund të kërkojë vetëm një person, interesi juridik i të cilit është dëmtuar
me lidhjen e një vepre të tillë. Anullimi mund të kërkohet vetëm në afat të
caktuar ligjerisht ose në kushte të tjera të përcaktuara ligjërisht.

551
13. SISTEME BASHKËKOHORE JURIDIKE

13.1. KLASIFIKIMI I SISTEMEVE KOMBËTARE – NOCIONI, SHKAQET
DHE KUPTIMET
Çështja rreth klasifikimit dhe tipologjisë së sistemeve juridike
bashkëkohore kombëtare, për herë të parë filloi të trajtohet në literaturën
juridike perëndimore, në fillim të shekullit të 19. Në kohën e sotme, me
fillimin e mileniumit të ri, interesi për zgjidhjen e kësaj çeshtjeje është
nxitur nga shumë shkaqe objektive dhe sibjektive ( domosdoshmëri për
vetidentifikim të sistemit juridik të shtetit, nevoja për unifikim të degëve të
caktuara juridike, nevoja për harmonizimin e ligjshmërisë së vet me një
tjetër ligjshmëri më të ndikueshme, synim i studjuesve juridikë nga shumë
shtete për bashkëpunim, shtrirje të vëllimit të njohjes shkencore në sa më
shumë sisteme të tjerë juridike, shmangie të kufizimeve kombëtare të
ashtuquajtura “provincializëm i vendit” etj.)347
Klasifikimi i tipologjisë si proces i vendosjes së objekteve të njëllojta
në klasa apo tipe, njëkohësisht mund të përdoret edhe gjatë studimit të
sistemeve juridike bashkëkohore, ashtu siç zbatohet gjatë studimit të
sistemeve të tjera politike, sociale, biologjike, të pranueshme në shoqëri.
Me zbatimin e kësaj metode do të fitohet forma e “kartës juridike” të
botës, e krijuar nga një shumicë ekzistuese dhe funksionale sistemesh
juridike kombëtare, në një etapë të zhvillimit të shoqërive. Të gjitha ato në
një masë të caktuar janë të lidhura reciprokisht dhe të varura reciprokisht,
dhe e hapin ndikimin e vet njëri mbi tjetrin.
Shkalla e ndryshme e lidhjes dhe ndikimit të tyre reciprok është
kushtëzuar nga ajo që, disa sisteme kombëtare juridike kanë më shumë
tipare të përgjithsuara në ndryshim nga të tjerët. Anasjelltas, sisteme të
tjera juridike dallohen me dominimin e tipareve specifike, që janë më pak
të njohura. Që këtu del se në botën moderne sistemet ekzistuese juridike
mund të barazohen ose të dallohen, sipas disa tipareve të tyre të
përgjithshme apo specifike (tipi i shoqërisë, kushtet historike të zhvillimit
të shoqërisë, feja etj.).
Dmth, ekzistenca e tipareve të tilla mes sistemeve juridike
bashkëkohore të ndryshme mundëson klasifikimin e tyre, në varësi nga
afërsia e tyre ose ndryshimi sipas tipareve të tyre, tipare-kritere të grupeve
347 R. David, 1, tema 1-2.
552
të caktuara juridike ose familje juridike. Me familje juridike nënkuptojmë,
shumë sistemesh juridike kombëtare, që dallohen nga sistemet e tjera
juridike në varësi nga tiparet dhe karakteristikat e tyre.
Domosdoshmëria për klasifikim të sistemeve juridike del nga këto dy
grupe shkaqesh kryesore. Të parin e formojnë shkaqet shkencore-
edukative, që kanë për qëllim njohjen dhe forimin e kartës juridike të
botës. Këto shkaqe njëkohësisht, mundësojnë dhe studim të hollësishëm
të sistemeve juridike të veçanta, të tipareve dhe karakteristikave të tyre.
Grupin e dytë e formojnë shkaqet praktike të cilët para se gjithash janë
kushtëzuar nga qëllime praktike, të dala nga nevoja e pashmangshme për
unifikim të ligjshmërive funksionale dhe përsosje të sistemeve juridike
kombëtare. Këto shkaqe i trajtojnë juristët bashkëkohorë, që këmbëngulin
ta justifikojnë pashmangshmërinë e unifikimit të sistemeve juridike të
civilizuara në botë.348

13.2. KRITERET KRYESORE PËR KLASIFIKIMIN E SISTEMEVE
JURIDIKE MODERN

Pyetja për përcaktimin e kritereve kryesore për klasifikimin e
sistemeve modern juridike është shumë e rëndësishme teorikisht dhe
praktikisht: si duhet të jetë karakteri i kritereve të tilla; si duhet të jetë
veçoria e tyre dhe forma në fund, si duhet të jetë përmbajtja e tyre- a
duhet të jenë të përkohshme apo të përhershme, përkatësisht të
pranishme në të gjithë sistemet juridike dhe në secilën fazë dhe shkallë të
zhvillimit shoqëror? Këtyre pyetjeve përgjigje do t’i japë vetë identifikimi
dhe përcaktimi i kritereve kryesore për klasifikimin e sistemeve juridike.349
Për çeshtjen e zgjedhjes të kritereve për klasifikimin e sistemeve
juridike, ka shumë qëndrime në shkencën juridike. Ndonjëri prej tyre
mendon se është i mjaftueshëm vetëm një, kriter i vetëm për klasifikimin e
tyre, të tjerë, mendojnë që klasifikimi i sistemeve juridike duhet të kryhet
mbi bazën e shumë kritereve, në të kundërt, ai do ta humbasë kuptimin e
tij.
Në lidhje me pyetjen: si duhet të jetë karakteri i kritereve- në lite-
raturën juridike, gjithashtu, haste dihotomi. Disa autorë përfaqësojnë
mendimin e kritereve të thjeshta, që do të bazohen mbi traditën juridike, e
cila është e pranuar nga të gjithë sistemet juridike në një familje juridike.
Me traditë juridike në këtë rast, nënkuptohet tërësia e raporteve të
348 R. A. Cruz, 1, f. 28.
349 Më gjerë për sistemet juridike, shih, V. Kutleshiq,1,f. 101-127.
553
rrënjosura thellë dhe hisorikisht të kushtëzuara në ndërgjegjen e njerëzve
në lidhje me rolin e së drejtës në shoqëri, natyra e tij dhe ideologjia
politike, por gjithashtu, edhe në lidhje me organizimin dhe funksionimin e
sistemit juridik.350 Në kuadrin e traditës juridike mund të dalin edhe norma
shoqërore të caktuara, norma të sjelljes, vlera, zakone etj.
Autorë të tjerë e përfaqësojnë mendimin e kritereve të ndërlikuar të
klasifikimit të sistemeve juridike, kurse në rradhë të parë këmbëngulin t’i
japin përgjigje pyetjes për stilin juridik të atyre sistemeve, duke inkor-
poruar në të mjaft tërësi përbërëse: ndikimin historik mbi sistemin juridik,
zhvillimin e tij, karakteristikat kryesore të institutive juridike të tij,
hierarkija e tij e burimeve të së drejtës, mjetet e tij për interpretim dhe
zbatim të së drejtës, ideologjia juridike dominuese në të etj.351 350
Nga sa u tha më lart, mund të konkludojmë që kriteret kryesore për
klasifikimin e sistemeve juridike duhet t’i përgjigjen këtyre nevojave:
1. Në bazën e tyre të përmbajnë faktorë të qëndrueshëm dhe funda-
mental, por jo faktorë të përkohshëm dhe të rastësishëm;
2. Me mundësi të jenë më konkretë;
3. Të kenë karakter objektiv;
4. Në rast të shumë kritereve për klasifikim, të zgjidhet njëri prej tyre
si kryesor;
5. Krahas studimit të faktorëve objektivë në përcaktimin e kritereve,
duhet t’i kushtohet vemendje e veçantë faktorëve subjektivë.
Disa teoricienë juridikë sjellin edhe lloje të caktuara konkrete kri-
teresh. Kështu, Rene David në veprat e tij si dy kritere kryesore për
klasifikimin e sistemeve juridike pretendon teorinëe e burimeve të së
drejtës dhe metodat e studjuesit juridik. Edhe se vetë autori këmbëngul
të nxjerrë një kriter kryesor për klasifikimin e sistemeve juridike, me-
gjithatë në piedestal i hapen dy kritere, të cilët sipas tij, mund të jenë
përkatës për zgjidhjen e çeshtjes së klasifikimit.
Kjo sipas tij është teknikë juridike, të cilën e përdorin studjuesit
juridikë të një shteti apo të një shteti tjetër ose sistem juridik, me ndihmën
e të cilit e studjojnë dhe bëjnë punë kërkimore për të drejtën dhe zbatimin
e saj. Sipas kësaj, në se metodat e studjuesit juridik, burimet e së drejtës
dhe zhargoni juridik të sistemeve të ndryshme juridike janë identike njëri
me tjetrin ose përputhen në tërësi ose në disa elemente kryesore, atëherë
sistemet e tillë juridikë hyjnë në njërin osë në tjetrin grup juridik, për-
katësisht në njerën apo tjetrën familje juridike. Në të kundërt, sistemet e
350 J. H. C Merryman, 1, f. 18.
351 M. Bogdan, 1, f. 83.
554
tillë juridikë hyjnë në familje të ndryshme juridike. Duke u udhëhequr sipas
kritereve të përmendur, Rene David të gjithë sistemet juridike ekzistuese
në botë i grupon në këto familje juridike:
î familja juridike romane-gjermane ( evropiane-kontinentale ose
civile);
î familja juridike anglosaksone (ose familja e “Common Laë”, E
drejta e përgjithshme);
î familja juridike socialiste;
î familja juridike islamike;
î familja juridike judaistike;
î familja juridike hinduistike.352
Lloj konkret i kriterit në klasifikimin e vet të sistemeve juridike në
botë sjellin dhe krahasuesit juridikë Xh. Meriman dhe D. Kllark në veprat e
tyre. Si kriter ata sjellin traditën juridike, dhe sipas këtij kriteri, ata nxjerrin
këto tri familje juridike kryesore: familjen juridike civile, të përgjithshme
dhe socialiste. Krahas këtyre tri familjeve kryesore juridike, ata sjellin edhe
një familje juridike, e cila më shumë është përhapur në Azi, Afrikë dhe në
Lindjen e Afërt, por i quajnë familje të tjera juridike. Në të fundit, ata i
futin këto familje juridike: familjet juridike islamike, hinduistike, izraelite,
kineze, koreane, japoneze, afrikane të zakonshme dhe afrikane fisnore.353
Analisti juridik Libesni në veprat e veta përfaqëson tre kritere gjatë
kryerjes së klasifikimit të vet të sistemeve juridikë ekzistues në botë që
janë: ndërgjegja juridike,tradita juridike dhe zakonet juridike të njerëzve
në një apo në një tjetër rajon të botës. Duke u nisur nga këto kritere,
Libesni veçoi dy grupe të familjeve juridike që janë: familja juridike
kontinentale (civile) dhe familja juridike e përgjithshme. Gjatë kësaj duke
nxjerrë faktin që asnjë nga këto dy familje juridike nuk është e njëjtë dhe
homogjene në vetvete, duke qënë se secila prej tyre përbëhet nga sisteme
juridike, të cilët në masë më të madhe apo më të vogël dallohen nga njëri
tjetri.354
Në fillim të shekullit të 20, krahas kritereve të përmendur, në lite-
raturën juridike perëndimore hasen dhe kritere të tjera të konkretizuara
për klasifikimin e sistemeve juridike bashkëkohore, si: kriteri racor dhe
gjuhsor-kulturor. Mbi bazën e këtyre kritereve formohet ky klasifikim:
familje juridike indoevropiane, semite dhe mongole. Në kuadrin e familjes
juridike indoevropiane si nëngrupe të familjes juridike hyjnë: ajo
greko-romake, gjermane, anglosaksone, sllave, iraniane e tj.
352 R. David, 1,f. 37-38.
353 J, H. C. Merryman, 2, f. 26.
354 H. Liebesny,1, f. 1-2.
555
Si kritere për klasifikimin e sistemeve juridike mund të përdoren
edhe: kultura juridike, thelbi dhe përmbajtja e së drejtës, ideologjia
juridike, specifikat e burimeve të së drejtës e tj.

13.3. FAMILJA JURIDIKE ROMANO-GJERMANE
(EURO-KONTINENTALE)

13.3.1.Tiparet kryesore të familjes juridike romano-gjermane

Gjatë studimit të çdo familjeje juridike, në këtë rast të familjes
juridike romano-gjermane, del nevoja e dhënies përgjigje të disa pyetjeve
thelbësore të lidhura me këtë familje, si : historia e saj, lindja dhe zhvillimi;
thelbi dhe përmbajtja e formës së brendshme e të jashtme të saj;
specifikat, karakteristikat, vetitë dhe tiparet etj.
Për sa i përket familjes juridike romano-gjermane, këtu do të
kujtojmë vetëm disa nga tiparet e saj kryesore, do të kryejmë ndarjen e saj
në disa nën-familje juridike dhe shkurtimisht do të flasim për disa sisteme
juridike kombëtare bashkëkohore më të rëndësishme.
Si tipare kryesore të familjes juridike romane-gjermane janë këto:
1. Lidhja thelbësore dhe organike e familjes juridike romano-gjer-
mane me të drejtën romake- lindja e saj dhe zhvillimi mbi bazën
e të drejtës romake. Studjues të shumtë bashkëkohorë të siste-
meve juridike në botë, kanë përcaktuar se familja juridike
romano-gjermane qëndron mbi bazat e studimit të të drejtës
romake në universitetet italiane, franceze dhe gjermane, kurse
palca e kësaj familjeje juridike është formuar pikërisht nga “ius
civile” romake – e drejta private e cila zbatohej mbi të gjithë
qytetarët romakë dhe në të gjitha marradhëniet e tyre në kuadrin
e Perandorisë Romake,355 Me vetë përcaktimin e ndikimit të së
drejtës romake në formimin e familjes juridike romano-gjermane,
mundemi pa diskutim të konkludojmë që familja juridike
romano-gjermane bazën e saj metodologjike dhe juridike i ndërtoi
pikërisht si rezultat i ndikimit historik të të drejtës romake;
2. Shkala e lartë e doktrinimit dhe konceptualizimit të familjes
juridike romano-gjermane në dallim nga familjet e tjera juridike-
shkalla e doktrinimit të familjes juridike romano-gjermane, më së
miri mund të vihet re në sistemin juridik francez, në të cilin e drejta
franceze përfaqëson një fenomen social të veçantë dhe autonom,
355 Ll. A. Sandov, 1, f. 73.
556
në tërësi i veçuar nga politika dhe feja. Familja juridike romano-
gjermane është më doktrinare në raport me familjet e tjera
juridike (p.sh. familja juridike anglosaksone), dhe sipas faktit të
pranimit të saj dhe absorbimit të shumë teorive dhe doktrinave
juridike të etabluara.
3. Theksim i veçantë i ligjeve në sistemin e burimeve të së drejtës-
në studimin e familjes juridike romano-gjermane, në sistemet e
saj juridike mund të vemë re qartë eksponimin shumë të madh të
ligjeve, të cilët pothuajse përfaqësojnë burimin kryesor të së
drejtës së tyre kombëtare. Kjo tendencë kulmin e saj e arrin gjatë
shekullit 19, kur shumë shtete që i përkisnin familjes juridike
romano-gjermane i sollën kodet e tyre dhe kushtetutat e
shkruara. Por, kjo tendencë akoma qëndron në saj të shumë
shkaqeve, para se gjithash, rolit praktik të përhapur mjaft të shte-
tit në të gjitha fushat e jetës shoqërore. Tendenca e tillë
mbështetet mbi ligjin si burim kryesor i së drejtës bashkëkohore,
që nga njëra anë, sipas mendimit të shumë teoricienëve juridikë, i
përgjigjet parimeve demokratike të vendosura në shoqëri, kurse
nga ana tjetër, i hap një mundësi të re krejtësisht të ndryshme
shtetit të kryejë mbikqyrje dhe koordinim të sektorëve të ndry-
shëm në jetën shoqërore dhe mbi bazën e kësaj ta përcaktojë
interesin e përgjithshëm.356
4. Ndarja e shprehur qartë të të drejtës romano-gjermane në të
drejtës publike dhe private – si kriter kryesor për ndarjen e tillë të
familjes juridike romano-gjermane në të drejtë publike dhe pri-
vate, del interesi përkatësisht titullari i interesit. Në mënyrë ana-
loge, për të drejtën publike me rëndësi të madhe është interesi
shtetëror, shoqëror përkatësisht ai publik, që mund të përku-
fizohet si interes shtetërisht i legjitimuar dhe juridikisht i siguruar i
bashkësisë shoqërore, që shërben si premisë dhe garanci i ekzis-
tencës dhe zhvillimit të saj. Nga ana tjetër, kriter për përcaktimin e
të drejtës private, përkatësisht, del interesi privat-juridik për-
katësisht, ai individual, i materializuar në interesat e personave të
veçantë- si në gjëndjen e tyre juridike dhe materiale, kështu edhe
në raportet e tyre reciproke dhe raportet e tyre me organet
shtetërore dhe organizatat shoqërore. Ndarja e së drejtës në dy
sfera kryesore-publike dhe private, përfaqëson fenomen të
zakonshëm në shumë sisteme juridike dhe familje juridike, si gjatë
historisë, kështu edhe sot. Në familjen juridike romano-gjermane
356 R. David, 1, f. 56-84.
557
kjo ndarje daton që nga mesjeta e vonë, dhe në sistemet juridike
të shteteve që i përkasin kësaj familjeje juridike, ndarja e tillë e së
drejtës jo vetëm që ishte e rëndësishme nga ana teoriko-aka-
demike, por kishte edhe rëndësi të madhe praktike. Dhe prandaj,
për klasifikim më të mirë të normave juridike, konsiderohet klasifi-
kimi i normave juridike i kryer në familjen juridike romano-
gjermane, në norma juridike publike dhe private.
5. Karakteri kodifikues i shprehur qartë i familjes juridike
romano-gjermane- në ndryshim nga kodifikimi në familjet e tjera
juridike, kodifikimi i familjes juridike romano-gjermane dallohet
nga këto veçori: a) ka rrënjë më të thella dhe më të forta historike;
b) del si teknikë juridike e llojit të vet, e cila këmbëngul në konti-
nentin evropian ta realizojë mendimin e shkollës natyrore-juridike
dhe ta qarkojë evolucionin shumshekullor të shkencës juridike; c)
disponon karakter global, por jo lokal, i cili praktikisht i inkorporon
në vetvete gjithë degët dhe institutet e së drejtës; d) disponon
ideologji juridike të vetën.
Tiparet e përmendura të familjes romano-gjermane nuk mundin
tërësisht ta përcaktojnë esencën e saj, por vetëm na mundësojnë të
formojmë një perceptim të përgjithshëm dhe kryesor të, thënë lirisht,
familjes juridike më të vjetër në përgjithësi, në histori. Këto ishin tipare që
janë vehtiake vetëm për këtë familje juridike, dhe që e dallojnë nga
familjet e tjera juridike.
Në kuadrin e familjes juridike evropiane-kontinentale, shumë autorë
dallojnë këto nën-familje juridike: franceze, gjermane, nordike dhe
socialiste.

13.3.2. Sistemi juridik francez

Sistemi juridik i Francës ka traditë të thellë dhe të gjerë historike, që
fillon diku pas Revolucionit francez kur ishte themeluar Komiteti i parë për
kodifikimin e disa projekteve ligjore, që duhej të zbatoheshin në të ardh-
shmen në gjithë teritorin e Republikës Franceze të formuar rishtaz. Deri
atëherë në pjesën jugore dhe veriore të shtetit zbatohej e drejta Romane
me ndryshime dhe përshtatje të caktuara. Komiteti pregatiti tre kode të
rëndësishme, që më vonë janë quajtur si: Kodi civil (viti 1804), Kodi
tregëtar (viti 1807) dhe Kodi për procedurën civile (viti 1804). Këto tre
kode hynë në fuqi në momentin kur Republika franceze, nën udhëheqjen e

558
Napolonit, shtrihej në pjesën më të rëndësishme të Evropës
Perëndimore.357
Pas rënies së Perandorisë Franceze në vitin 1814, kodet e Napoleonit
mbeten në fuqi në Francë, por që atëherë fillojnë revizionet moderne të
tyre. Kështu, gjatë kohës së Luftës së Dytë botërore, Kodi civil i vitit 1804
ishte tashmë i vjetëruar dhe ishte i nevojshëm revizionimi i tij, dhe përsëri
ishte themeluar Komision që t’i kryente ndryshimet, që përfunduan deri
në vitin 1958, në kohën e Republikës Franceze të pestë të De Golit.
Në vitin 1975 kodi për procedurën civile është zëvendësuar
plotësisht me një të ri edhe se disa dispozita nga kodi i vjetër mbetën edhe
më tej të zbatohen, deri në sjelljen e dispozitave të reja.
Kodi tregëtar akoma ekziston por mund të thuhet lirisht që është
ngushtuar, sepse vetëm një e treta e tij akoma disponon vlerësim. Ky kod
është plotësuar me ligje të rinj të veçantë dhe dispozita të diktuara nga
vetë përshtatja me kohën e tregëtisë franceze.

13.3.3. Sistemi juridik i Belgjikës, Luksemburgut dhe Holandës

Pas ndarjes së Belgjikës nga Mbretëria e Bashkuar Hollandeze në
vitin 1830, është krijuar Mbretëria e Belgjikës, ku kodet e Napoleonit
zbatoheshin tërësisht. Gjatë shekujve 19 dhe 20 janë kryer vetëm ndry-
shime në miniaturë në këto kode, dhe këto më shumë në fushën e jetës
shoqërore.
Deri në vitin 1961 teksti francez i kodeve të Napoleonit ishte për-
kthyer në gjuhën belge. Në Belgjikë akoma ekzistonte diferencim mes të
drejtës civile dhe tregëtare. Kodi tregëtar në Belgjikë është i njëjti i kohës
së Napoleonit, i vitit 1807. Ndryshimi kryesor i vetëm është kryer në kodin
e procedurës civile dhe është sjellë Ligj i ri i ndryshuar komplet për
procedurën civile në vitin 1967.
Kryesia (vojvodësia) e madhe e Luksemburgut është themeluar në
Kongresin e Vienës në vitin 1815, kurse vojvoda i parë i madh i Luksem-
burgut ishte mbreti i Holandës. Por , krahas kësaj, në teritorin e Luksem-
burgut nuk zbatohej e drejta holandeze, por vlenin kodet e Napoleonit. Në
Luksemburg akoma nuk është kryer ndonjë ndryshim i madh të ketyre
kodeve, por janë kryer vetëm ndryshime të vogla. Modifikimet në
rregullativën ligjore të Luksemburgut janë kryesisht të frymëzuara nga
ndryshimet dhe modifikimet e kryera në Francë dhe në Belgjikë.

357 V. Pepelugovski, 1, f. 4.
559
Gjatë kohës së zgjerimit të Perandorisë Franceze, teritori i Holandës
ishte i ndarë në dy pjesë:
î pjesa jugore, ku në fuqi hynë kodet e Napoleonit, dhe
î pjesa veriore, që u bashkua në Mbretërinë e Holandës nën
sundimin e Lluj-Napoleonit, ligjshmëria e të cilit ndiqte modelin
francez.
Më vonë i gjithë teritori i Holandës bie në kuadrin e Perandorisë
Franceze, ku kodet franceze hynë në fuqi në gjithë teritorin e saj. Në
sistemin juridik të Holandës edhe sot, akoma ndihet ndikimi i traditës
franceze, e përzierë me ndikimet edhe të disa traditave të tjera, si: tradita
juridike zviceriane, italiane dhe gjermane. Në vendime të caktuara nga e
drejta holandeze haste edhe ndikimi i të drejtës anglosaksone. Ajo që
është e rëndësishme për Holandën, dhe që e dallon nga sistemet e tjera
juridike të shteteve që i përkasin sistemit juridik francez, është integrimi i
saj në kodin civil dhe tregëtar në një tërësi.358

13.3.4. Sistemi juridik i Italisë

Gjatë kohës së sundimit francez në Itali, në teritorin e saj kryesisht
zbatoheshin kodet e Napoleonit. Pas bashkimit të teritoreve autonome të
Italisë në fund të shekullit 19 në teritorin e shtetit Italian të formuar
rishtazi filluan të zbatohen ligje uniforme, që ishin kopje e plotë e ligjeve
franceze. Në vitin 1882 u suall një kod i tregëtisë krejtësisht i ri, kurse kodi
civil i ri u suall vetëm në vitin 1942. Mbi sistemin juridik të Italisë krahas
ndikimit të traditës juridike franceze ndihet dhe ndikimi i traditës juridike
gjermane.

13.3.5. Sistemi juridik i Portugalisë dhe i Spanjës

Portugalia së pari e miratoi kodin e tregëtisë në vitin 1833, nën
ndikimin e Perandorisë Franceze, që ishte ndryshuar plotësisht në vitin
1888. Kodi civil filloi të zbatohej në vitin 1867 por me stilin dhe konfi-
guracionin i ndryshëm nga e drejta franceze. E drejta portugeze kryesisht,
ishte akademike dhe me shumë përkufizime abstrakte. Me miratimin e
kodit të ri civil në vitin 1967, në Portugali u ndie mjaft edhe ndikimi i
traditës juridike gjermane. Ndryshimet më të mëdha në të drejtën
portugeze janë kryer në vitin 1977, me rënien e diktaturës dhe kthimin e
regjimit politik demokratik.
358 V. Pepelugovski,1, f. 5-6.
560
Kodi civil i Napoleonit dhe kodi i tregëtisë në formën e tyre fillestare
zbatoheshin edhe në Spanjë, deri në vitin 1835, kur ishte sjellë një kod i ri
tregëtie krejtësisht i ndryshuar. Kurse Kodi civil mbeti i pandryshuar deri
në vitin 1889, kur u suall një kod i ri krejtësisht i kopjuar nga kodi civil
francez. Karakteristike për Spanjën është ajo që, akoma në disa pjesë të saj
zbatohen rregullativa të veçanta në fushën e të drejtës civile të
ashtuquajtura kompilacione të ligjeve tradicionale lokale.

13.3.6. Sistemi juridik gjerman

Miratimi i të drejtës romake, që ishte primare në Mesjetë, ka ndikim
të madh edhe mbi sistemet juridike që i përkasin familjes juridike
gjermane.Kjo për shkakun së në atë kohë nuk ekzistonin shkolla juridike
ose qëndra për edukimin e juristëve dhe avokatëve, dhe më e thjeshtë për
qeveritarët dhe juristët e atëhershëm ishte të përdorej e drejta romake
me adoptimin e tij në situatën e dhënë. Shkak tjetër ishte ajo që, sunduesit
gjermanë llogariteshin si pasardhës direktë të perëndorëve romakë. Në
atë kohë në Gjermani rol të rëndësishëm luajtën të ashtuquajturit
Pandektistë, që u përpoqën të përpunojnë sistem shkencor të të drejtës
private, të mbështetur direkt mbi parimet e “Corpus iuris civilis” të
Justinianit. Megjithatë, kjo shkollë juridike u përpoq ta transformojë të
drejtën e vjetër romake në një sistem të ri juridik.
Një nga karakteristikat e rëndësishme të kësaj familjeje juridike
është që kodifikimi është më shumë sistematik nga kodifikimi në familjet e
tjera juridike. Më tej, në këtë familje juridike ndjehet edhe ndikimi i “Të
drejtës së përgjithshme” (Common Law), në formimin e sistemit juridik të
tij.

13.3.7. Sistemi juridik i Gjermanisë

Deri në fund të shekullit të 19 në teritorin e Gjermanisë së sotme
ekzistonin shumë shtete të pavarura. Në disa prej tyre më shumë
zbatoheshin kodet franceze, në të tjera filloi të krijohej kodifikim i pavarur
sipas traditës së dy shteteve më të mëdhenj të athershme – Prusia dhe Ba-
varia, në të tretat nuk ishte kryer asnjë kodifikim, por burimisht zbatohej e
drejta romake.
Kode të përbashkëta tregëtare të gjithë shteteve ishin sjellë në vitin
1861, para vetë bashkimit të Gjermanisë, kurse ky ishte zëvendësuar me
561
një të ri në vitin 1900. Pas bashkimit, ishte sjellë kod i përgjithshëm civil, i
cili mbeti i pandryshuar deri më 1967, kur u suall një kod i ri civil nga ana e
Republikës Demokratike Gjermane. Pas rënies së Murit të Berlinit në vitin
1989 ky kod civil hyri në fuqi në gjithë teritorin e Gjermanisë.

13.3.8. Sistemi juridik i Austrisë dhe Zvicrës

Austria njëra nga shtetet me kod civil më të vjetër, i cili akoma, me
ndryshime minimale dhe plotësime, zbatohet në teritorin e saj. Kodi civil i
Austrisë është sjellë deri në vitin 1812 nga ana e mbretëreshës Marija
Terezija, dhe në përmbajtjen e tij ndjehet ndikimi i traditës juridike
prusiane, por jo të asaj franceze. Edhe se kodi austriak është më i vjetër
nga ai gjerman, Austria hyn në vendet me traditën juridike “gjermane”, për
shkak të faktit se në shumë pjesë të Austrisë ndjehet ndikimi i doktrinës
gjermane mbi interpretimin e kodit austriak.
Në shekullin e 19 pothuajse të gjitha kantonet zviceriane dispononin
kode të tyret në fushën e të drejtës private. Këtu, disa prej tyre e ndiqnin
modelin francez, disa ishin frymëzuar nga kodi civil austriak, kurse disa nga
shkolla gjermane e Pandektistëve. Me sjelljen e Kushtetutës Federale në
vitin 1874, në teritorin e Zvicrës filloi të zbatohet legjislativë e unifikuar në
të gjitha ceshtjet. Kështu, në vitin 1912 u suall kodi civil, i cili deri më sot
është ndryshuar pjesërisht dhe i plotësuar. Sot, mbi të drejtën zviceriane
ndikim të rëndësishëm kryejnë tre sisteme juridike: sistemi juridik
gjerman, francez dhe Italian.

13.3.9. Sistemi juridik nordik

Në sistemet juridike të vendeve nordike ekzistojnë një numër i madh
ngjashmërish të rëndësishme. Së pari, është shumë më i vogël ndikimi i të
drejtës romke sesa në pjesët e tjera të kontinentit Evropian. Së dyti,
ekzistenca e një numri të madh të unioneve të vendeve Skandinave që nga
shekulli i 14. Së treti, bashkëpunimi i ngushtë mes vendeve nordike në
pregatitjen e ligjelacionit të tyre.
Në vitin 1962 në Helsinki është shkruar marrëveshje për bashkë-
punim mes Finlandës, Danimarkës, Islandës, Norvegjisë dhe Suedisë.
Bashkëpunimi juridik mes këtyre vendeve i detyrohet faktit që i përkasin
një zone të përbashkët kulturore-gjuhësore.359
359 Më gjerë shih: K. Cavoshki dhe R. Vasiq,2,f. 354-359.
562
13.3.10. Sistemi juridik i Danimarkës, Finlandës dhe Islandës.

Mbretëria e Danimarkës është themeluar në vitin 1683 nga ana e
mbretit Kristijan i Pesti, kur u suall dhe Kodi i parë danez që vlejti për
teritorin e gjithë mbretërisë. Ky kod i mbulonte të drejtën private, penale
dhe procesive. Sot, ky kod është pothuajse krejtësisht i flakur ose i
ndryshuar, dhe vetëm disa nga dispozitat e tij origjinale janë akoma në
përdorim.
Në sistemin juridik Finlandez ndjehet ndikimi i madh i të drejtës
suedeze, veçanërisht i kodit të përgjithshëm Suedez i vitit 1734, kur Fin-
landa ndodhej në kuadrin e Suedisë. Ky kod, pjesë të veçanta të të cilit
akoma përdoren në Finlandë, mbulonte të drejtën private, penale dhe
procesive.
Edhe krahas rrethanave historike, që e vendosin Islandën nën domi-
nimin e njërit apo tjetrit shtet nordik, prapësë prapi Islanda gjithmonë
dispononte ligje të vetat, që ishin në korelacion shumë të afërt me të
drejtën nordike.

13.3.11. Sistemi juridik i Norvegjisë dhe i Suedisë

Si rezultat i unionit personal mes Norvegjisë dhe Danimarkës në
periudhën e viteve 1397-1814, në ligjshmërinë norvegjeze u integrua kodi
Danez, i riemërtuar në Kod i përgjithshëm Norvegjez. Ky kod deri më sot
është modifikuar shumë herë. Karakteristikë e veçantë e të drejtës
norvegjeze është karakteri i saj anti-konceptualist.
Në shekullin e 16 e drejta e Suedisë ishte unifikuar në dy kode
kryesore: Kodi i qyteteve dhe kodi i pjesëve të tjera të vendit. Në këto kode
dukej qartë ndikimi i të drejtës Kanunore. Deri në vitin 1734 është kryer
integrimi i dy kodeve në një kod të përgjithshëm të përbashkët, i cili si edhe
te sistemet juridike paraardhëse mbulonte të drejtën private, penale dhe
procesuale. Ky kod ishte më pak sistematik, dhe prandaj vetëm disa nga
përdorimet e tij origjinale janë akoma në fuqi në Suedi.

13.4. FAMILJA JURIDIKE ANGLOSAKSONE (ANGLOAMERIKANE)

Familja juridike anglosaksone 359 ose vendet sistemi “i të drejtës së
përgjithshme” (Common Law), përfaqëson një nga familjet juridike më të
përhapura, më të vjetra dhe më ndikuese në botën moderne. Duke i
563
vëzhguar parametrat e saj mund të vëmë re që ato i formojnë: faktorët
gjeografikë (përfshirja e një numri të madh sistemesh juridike kombëtare
në rajone të ndryshme të botës), faktorët kulturorë (shtrirja në vende dhe
rajone me kulturë të ndryshme politike dhe juridike), faktorë historikë e të
tjerë. Sigurisht, sipas shkallës së ndikimit të vet mbi një numër të madh
sistemesh juridike bashkëkohore, kjo familje juridike, lirisht mund të
barazohet me familjen më të vjetër juridike-familjen juridike romako-
gjermane. Rregullativat, doktrinat, degët dhe institutet të të drejtës së
përgjithshme zbatohen pothuaj se në një të tretën e popullsisë së botës,
që është nën juridiksion të Britanisë së Madhe, SHBA, Kanadasë,
Australisë, Zelandës së Re, Republikës Jug-Afrikane, Indisë, Pakistanit etj. E
drejta e përgjithshme akoma përdoret në të gjitha ato vende, që ishin
ish-koloni të Britanisë ose në të cilët ka depërtuar ndikimi juridik britanik.
Të gjitha ato akoma këmbëngulin ta mbajnë lidhjen e tyre me kurorën
angleze nëpërmjet të një organizate të përbashkët ndërkombëtare të
quajtur Komonuelth.
Llogaritet që rrënjët e të drejtës së përgjithshme datojnë nga beteja
e njohur te Hestings në vitin 1066, kur vojvoda normandez Vilijam e
pushtoi Anglinë. Që atëherë, administrimi me ligjet nga duart e të ashtu-
quajturve sherifë lokalë, ishte kaluar në duart e mbretit dhe gjykatës së tij.
Nocioni “e drejta e përgjithshme” përdoret në dy kuptime:më të
gjerë e më të ngushtë. Në kuptimin më të gjerë termi “e drejta e për-
gjithshme” përfaqëson përfshirje totale të gjithë sistemeve juridike na-
cionale, që hyjnë në familjen juridike anglosaksone. Edhe sipas kuptimit të
tillë termi “e drejta e përgjithshme”, në vetvete, përfaqëson familje juri-
dike. Në kuptimin më të ngushtë termi “e drejta e përgjithshme” shqyr-
tohet si pjesë përbërëse e familjes juridike të të drejtës anglosaksone,
burimet kryesore të të cilës janë vendimet historike të gjykatave mbre-
tërore britanike. Edhe sipas këtij kuptimi, e drejta e përgjithshme bara-
zohet me të drejtën statutore, si dhe e drejtë në formën e normave dhe
praktikës gjyqsore, e dalë nga jurisprudenca gjyqsore britanike.360
Afërsia mes të drejtës anglosaksone dhe të drejtës romano-gjer-
mane, si familje juridike më të përhapura në botë, shikohet në këto pika:
1. Zhvillim kulturor i përbashkët – në histori deri më sot, e drejta
anglosaksone dhe romano-gjermane kanë pasur dhe kanë akoma
përbërës të jetës së civilizuar.
2. Baza të përbashkëta fetare – vetë fenomenet dhe zhvillimet e të
drejtës anglosaksone dhe romano-gjermane janë zhvilluar në pe-
riudhat e ekspansionit të kristianizmit.
360 K. Zweigert, H. Kutz, 1, f.195.
564
3. Shkalla e harmonizimit të zhvillimit të shkencës, teksnikës, ar-
teve, dalja e teorive politiko-shoqërore dhe juridike, doktrinave
dhe ideve e tj., mes B. Madhe dhe Evropës kontinentale.361
Tiparet e përmendura dhe shumë të tjera vetëm e vërtetojnë qëndri-
min fundamental të dy familjeve kryesore juridike në botë- anglosaksones
dhe romano-gjermanes. Megjithatë, secila prej tyre disponon dhe tipare
të vetat, specifike vetëm për të, tipare të cilët, në përgjithësi, e dallojnë
nga familjet e tjera juridike. Secila prej tyre me forcën e veçorive të veta
natyrore dhe të tjera ndërton karakteristika të veçanta, që e pasqyrojnë
individualitetin e saj. Por, menjëherë vihet pyetja: sipas cilëve tipare e
drejta anglosaksone ( e drejta e përgjithshme) dallohet nga familjet e tjera
juridike.
Duke u përgjigjur pyetjes së dhënë, shumë analistë juridikë i kanë
veçuar tiparet e mëposhtme specifike të të drejtës së përgjithshme:
1. E drejta e përgjithshme sipas natyrës dhe përmbajtjes së saj del në
formën e të ashtuquajturit “Sistem juridik të vendimeve gjyq-
sore”. Kjo do të thotë që bazat e Të drejtës së përgjithshme,
ndodheshin dhe akoma ndodhen në zgjidhjet dhe vendimet e
gjykatave mbretërore (Angli), Gjykatat supreme kushtetuese
(ShBA), instancat e larta gjyqsore (Kanada dhe Australi) e tj.
Karakterin gjyqsor Të së drejtës së përgjithshme faktikisht e njohin
pothuaj se të gjithë komparativistët juridikë, gjyqtarët, avokatët
dhe punonjës të tjerë juridikë. Kjo është e drejtë, e cila
tradicionalisht është krijuar dhe akoma krijohet dhe zhvillohet nga
ana e gjykatave.362
2. Veçori tjetër e Të drejtës së përgjithshme në raport me familjet e
tjera juridike del karakteri kauzal i shprehur fort (Cast Law), i cili
tregon dominim të të ashtuquajturës “e drejtë precedente”, por
mungesë e plotë e së drejtës së kodifikuar, të shkruar (ligjshmëria
kodifikuese). Dmth, karakteristikë të veçantë e së drejtës së për-
gjithshme përfaqëson doktrina e precedentit, që tregon se të
gjithë gjykatësit janë të lidhur me zgjidhje nga gjykatat më të larta
dhe të gjithë parimet që dalin nga rastet paraardhëse duhet të
zbatohen nga gjykatësit të rasteve të tillë të njëjtë në të ardhmen
deri dhe nëse bëhet fjalë për raste shumë të vjetër. E drejta
precedente është shkaktuar nga pozita sunduese të sistemit juri-
dik të gjykatave në raport me të drejtën statuore (parlamentare),

361 A. Droit, 1, f. 3.
362 R. Sim dhe P. Pace, f. 13.
565
në vendet e Të drejtës së përgjithshme. Prandaj të gjithë vendimet
gjyqsore në këto vende, botohen në edicione të veçanta, në të
cilat përmbahen precedentet gjyqsore gjatë zgjidhjes së veprave
përkatëse, forca juridike e të cilave përfaqëson pedan përkatës të
forcës juridike të ligjeve të sjella në vendet me sistem juridik të
ndryshëm.
3. Karakteristika tjetër e Të drejtës së përgjithshme, së pari në lidhje
me të drejtën romano-gjermane, është fakti që në procesin e
daljes dhe zhvillimit së saj nënvizohet ndikimi i parëndësishëm i të
drejtës romake. Si shkaqe për ndikimin e parëndësishëm të të
drejtës romake mbi Të drejtën e përgjithshme sillen këto: a)
karakteri kryesisht privat i të drejtës romake, nuk mund të për-
dorej nga ana e gjykatave mbretërore, në zgjidhjen e konflikteve
të tyre joprivate, por publiko-juridike; b)bariera ekzistuese në
formën e traditave lokale dhe zakoneve gjatë aktivizimit të
normave dhe instituteve të të drejtës romake në mjediset e
Anglisë; c) veçoritë e zhvillimit evolutiv të Anglisë dhe sistemit të
saj juridik, që asnjëherë nuk kishin shkaktuar dalje nga kuadri i Të
drejtës së përgjithshme (konservatorizmi tradicional).
4. Karakteristikë tjetër e Të drejtës së përgjithshme del dhënia e
rëndësisë së madhe të drejtës procesuale në raport me të drejtën
materiale. Ky tipar i Të drejtës së përgjithshme u shfaq që në
periudhat dhe stadet e hershme të ngritjes dhe zhvillimit të tij, dhe
në masë të rëndësishme e luajti rolin e tij deri më sot. Shkak
kryesor për shfaqjen e këtij tipari të Të drejtës së përgjithshme
përfaqëson vetë sistemi dominant i të ashtuquajturit “Sistem
juridik i gjykatave”.
5. Më tej, E drejta e përgjithshme karakterizohet nga shkalla e lartë e
pavarësisë së pushtetit gjyqsor në raport me pushtetet e tjera
shtetërore – pavarësia e tij reale, ekstensive dhe e garantuar si për
çeshtjet e rregullimit të drejtësisë së saj të brendshme, kështu
edhe për çeshtjet për kompetencat e tij në raport me juridiksionin
e tij të jashtëm. Parimi i pavarësisë i pushtetit gjyqsor është parim i
përgjithshëm demokratik, që nuk duhet të zbatohet vetëm në
vendet e Të drejtës së përgjithshme, por edhe në të gjitha vendet
e tjera që i zbatojnë parimet demokratike dhe parimet e popujve
të civilizuar.363

363 M.N. Marçenko,1,f.267-270.
566
Tiparet e përmendura dhe shumë të tjera e dallojnë sistemin juridik
të Të drejtës së përgjithshme, në raport me sistemet e tjera juridike. Në
literaturën juridike krahasuese mund të hasen shumë tipare më të
përgjithshme dhe më konkrete të Të drejtës së përgjithshme, në varësi nga
ajo nëpër cilin prizëm të shikimit, autori ka vëzhguar dhe ka studjuar
sistemin juridik të Të drejtës së përgjithshme ( shfaqjen e tij dhe zhvillimin,
ekspansionin, traditën etj.)

13.4.1. Sistemi juridik i Mbretërisë së Bashkuar (Britania e Madhe
dhe Irlanda e Veriut)

Sistemi juridik anglez zhvillohet tërësisht në mënyrë autonome, dhe
pa asnjë ndikim thelbësor nga ana e Evropës kontinentale. Që këtu juristët
anglezë me krenari të veçantë e nënvizojnë stabilitetin historik të të
drejtës së tyre. “E drejta e përgjithshme” është pjesa më e rëndësishme
ose burim juridik i sistemit juridik anglez.
Sipas gjithë parakushteve historike dhe të tjera, e drejta angleze
gjithmonë zinte kurse sot zë, vend qëndror, dominant në sistemin juridik
anglosakson, që ka katër etapa zhvillimi.
Etapa e parë është e lidhur me periudhën e pushtimit normandik të
Anglisë, proces i cili llogaritet që ka përfunduar në vitin 1066. Kjo periudhë
quhet periudhë anglosaksone, karakteristikë për këtë periudhë është
ekzistenca e ligjeve dhe zakoneve të ndryshme te fiset barbare me
prejardhje gjermane – saksonas, anglezë, jutë, Daçanë që në atë kohë u
vendosën në Angli.
Etapa e dytë përfshin periudhën nga viti 1066 deri në vitin 1485. Kjo
periudhë lidhet me braktisjen e zakoneve lokale dhe të drejtën lokale, dhe
vendosjen e Common Low, përkatësisht sistem të të drejtës së përgjith-
shme. Kjo periudhë kreu ndikim të madh mbi praktikën e përgjithshme të
mëvonshme në zhvillimin e sistemit juridik të Anglisë deri ditën e sotme.
Etapa e tretë, në zhvillimin e sistemit juridik të Anglisë, krono-
logjikisht e përcaktuar mes viteve 1485 dhe 1832. Llogaritet si etapa e
lulëzimit gjithpërfshirës të të drejtës së përgjithshme të Anglisë.
Me ndryshimet sociale që ndodhën në Anglinë feudale: zhvillimi i
raporteve mall- para, rritja e qyteteve, dobësimi i ekonomisë natyrale.
Etapa e katërt, nga zhvillimi i të drejtës angleze kronologjikisht
përcaktohet nga viti 1832 që vazhdon edhe sot. Dallohet nga transformim
të rëndësishëm si të mekanizmit shtetëror kështu edhe të sistemit juridik
të Anglisë.
567
Në fillimin e kësaj periudhe mes vitit 1875 ishte kryer reform radikale
juridike dhe gjyqsore si rezultat i asaj vjen te bashkimi i të drejtës së
përgjithshme dhe të drejtës zbatuese në sistem të vetëm të të drejtës
precedente.364
Në vendosjen organizative bashkëkohore të sistemit gjyqsor të
Anglisë, vendosja hierarkike do te dukej kështu:
î Vendim i instancës më të lartë gjyqsore;
î Gjykata e apelit;
î Gjykata e lartë;
î Gjykatat qarkore dhe magjistrative.
Sistemi juridik skociez bazohej në të drejtën feudale dhe ka qënë i
administruar nga gjykatat lokale. Për shkak të ngjarjeve politike në Skoci
në periudhën nga shekulli 14 deri në shekullin 17 mbi sistemin juridik të
skocisë ndikim të rëndësishëm pati e drejta romake, për shkak të faktit se
një numër i madh avokatësh dhe juristësh skocezë u shkolluan në
kontinent. Krijimi i Britanisë së Madhe mes Anglisë dhe skocisë, nuk çoi në
bashkimin edhe të sistemeve të tyre juridike. Por, atëherë sistemi juridik
anglez kreu ndikim të rëndësishëm mbi atë të Skocisë. Deri në vitin 1966
është formuar Komisioni për kodifikimin e së drejtës skoceze, duke u nisur
nga idea që e drejta skoceze është e drejtë me identitet të vetin, ide e cila
akoma ekziston në ndërgjegjen e popullit skocez.

13.4.2. Sistemi juridik i ShBA

E drejta e ShBA që fillon në periudhen në të cilën krijohet shteti i
vetëm nga rradha e kolonive të dikurshme angleze dhe disa kolonive
franceze, ishte nën ndikim të fortë të të drejtës angleze.
Në këtë periudhë formohen koloni të cilat karakterizohen me
mosekzistencën e traditës shekullore dhe zakoneve të vjetra, as që kaluan
nëpër fazën e rendit feudal dhe diferencimin klasor të popullatës, etj. Në
kushte të tilla filluan të ndërtojnë zakone dhe tradita të reja. Në kuadrin e
secilës koloni zbatohen norma të ndryshme juridike.

13.4.3. Sistemi juridik i Irlandës

Irlanda bëhet shtet i pavarur në vitin 1921, por bashkëjetesa disa
shekullore me Anglinë e mbulon krejtësisht sistemin juridik irlandez.
364 J. Kekenovski,1,f.18-30.
568
Dmth, edhe sot në sistemin juridik irlandez nuk ekziston ndryshim esencial
me anglezin. Provat e para për reformimin e legjislacionit të vet, Irlanda i
kreu në vitin 1960 që ishin të drejtuara drejt harmonizimit të legjslacionit
të saj me legjeslacionin e Evropës kontinentale. Mbi sistemin juridik të
Irlandës ndikikm të rëndësishëm kryen dhe mendimi i kishës Romako
katolike.

13.5. Familja juridike Islamike (e sheriatit)

Familja juridike islamike zbatohet në parim në shtetët e kontinentit
aziatik. E drejta islamike përfaqëson sistem normash, të bazuara në fenë
islamike, që në mënyrë permanente sanksionohen dhe mbahen nga ana e
shtetit islamik. Islami është fe që në vetvete përmban: të drejtë,
teologji-që përcakton dhe precizon ku duhet myslimani (besimtari islamik)
të besojë, dhe ku jo; dhe e dyta, dispozita besimi-që tregojnë për atë çfarë
duhet myslimani të punojë, e çfarë të shmang. Në fenë islame tërësia e
predikimeve dhe dispozitave të tilla quhet Sheriat, që në përgjithësi
përfaqëson të drejtën islamike.
Që të mundemi më thjeshtë t’i kuptojmë bazat e të drejtë Sheriate,
të cilës i janë nënshtruar edhe sunduesi edhe vartësit, së pari është e
nevojshme t’i njohim burimet e tij kryesore. E drejta islame (Sheriate)
disponon katër burime kryesore, të renditura sipas prioritetit hierarkik:
1. Kurani – Libri Shenjtë në Islam, është burimi kryesor i të drejtës
dhe ligjshmërisë islame;
2. Sunna – përfaqëson fjalë, vendime dhe veprime të të dërguarit të
Perëndisë Muhamed, me të cilin e shpjegonte dhe e ilustronte
tekstin e Kuranit;
3. Hixhma – mendim i vetëm apo i përbashkët i shumicës së
konsensusit të sheriatit (Ulema) në një epokë të caktuar kohore
rreth detajeve të çeshtjeve të veçanta, që bazohet mbi parimet e
përgjithshme dhe paradigmat të futur në Kuran dhe Sunna;
4. Ixhtihad – mendim i veçantë i një juristi të caktuar të sheriatit i
deklaruar në një periudhë të caktuar dhe në rrethana të caktuara,
përsëri mbështetur mbi parimet dhe paradigmat e përgjithshme
në Kuran dhe Sunna.365
Në thelb, shuma e të gjitha burimeve juridike të përmendura më
lart ndërtojnë shtyllën kurizore të të drejtës islame.
365 A. Smajloviç, 1,f. 61.
569
Këtu është e nevojshme të theksohet që mbi bazën e mendimeve të
ndryshme të individëve të ulemës islame, në Islam janë diferencuar disa
shkolla juridike, nga të cilat më të përhapura dhe më ndikuese janë katër:
Malikiske (sipas themeluesit të saj Malik ibn Enes),
Hanbeliane (sipas themeluesit Ahmed ibn Hanbel), Hanefisiane
(sipas themeluesit të saj Ebu Hanife) dhe shkolla juridike Shafise (sipas
themeluesit të saj imamit Shafia).
Që të krijojmë në pamje të përgjithshme të të drejtës islame nga
cilado shkollë juridike, është e nevojshme shkurtimisht të japim shpjegim
për secilin nga katër burimet: kurani, sunna, hixhma dhe ixhtiadi.
1. Kurani. Kurani është Libër i Shenjtë i myslimanëve dhe burim
kryesor dhe i pazevëndësueshëm i të drejtës së Sheriatit. Ai
përmban 6.342 ajete (fjali të kuranit), nga të cilat rreth 500 i
përkasin dispozitave juridike dhe të besimit. Qëllimet kryesore të
Kuranit janë:
î t’i heqë dhe t’i abolojë të gjitha zakonet jologjike në të gjitha
fushat e jetës së njeriut, dhe
î ta reformojë shoqërinë, si në fushën e besimit, kështu edhe në
fushën e raporteve shoqërore, humanitare dhe juridike.
Nga Kurani si burim kryesor dhe themelor i të drejtës islame dalin
dhe burimet e tij të tjera. Edhe se vetëm një pjesë e vogël e Kuranit
përmban tekste juridike në raport me burimet e tjera juridike, megjithatë
dispozitat e Kuranit përfaqësojnë normativa të përgjithshme, të
paprekshme dhe të pandryshueshme. Zbatimi i tyre është e detyrueshme
për të gjithë, si për juristët, kështu edhe për përfaqësuesit e besimit islam.
Nga rradha e normativave të tilla të përgjithshme të përcaktuara në Kuran,
mund t’i përmendim këto: ndalimi i diskriminimit, mbrojtje e të drejtave
themelore të njeriut, ndalim i detyrimit në besim (liri e besimit), barazi
para ligjit e tj. Prandaj, myslimanët e konsiderojnë Kuranin për
kushtetutën e tyre, të qëndrueshëm dhe të pandryshueshëm, dhe të gjithë
autoritetet shtetërore duhet ta respektojnë sit ë tillë, në se i nënshtrohen
normativave të tij. Të gjitha vendimet juridike dhe administrative që në
kolizion me Kuranin, në vetvete, konsiderohen si të anulueshme. Që këtu
del detyrimi për t’u përmbajtur te Kurani nga ana e specialistëve juristë
islamikë.
2. Sunna. Sunna është burimi tjetër konsekuent i drejtës islame.Të
gjithë ndjekësit e Islamit janë të detyruar, në përputhje me tekstin
e kuranit, t’i përmbahen edhe te Sunna, dmth, ta pranojnë
gjithshka që ka thënë, që ka bërë ose ka vendosur i dërguari
570
Muhamed. Prandaj, Sunna, si burim juridik i dyti, është më
voluminoz dhe më gjithpërfshirës nga i pari – Kurani, nga i cili,
megjithatë dhe buron.
Dmth, Sunna është burim plotësues i të drejtës islame, dhe si i tillë,
mund të dalë si:
î pjesë integrale e Librit të Shenjtë;
î shpjegim dhe detalizim i përgjithësimeve dhe thënieve të saj;
î përcaktimi i rregullave të caktuara të prodhuara nga fragmentet
e Kuranit dhe paradigmave të tij organike.366
3. Hixhma. Burimi i tretë i të drejtës islamike është Hixhma, për-
katësisht konsensusi i juristëve islamikë, që i përgjigjet parimeve
të përgjithshme të trajtura në Kuran dhe në Sunnë, dhe që i përket
një problematike të caktuar dhe përpunimit të saj të detajuar.
Dmth, Hixhma i jep pergjigje të gjitha atyre pyetjeve, që nuk janë
trajtuar ose janë trajtuar pjesërisht në dy burimet paraardhës,
gjatë kësaj duke iu përmbajtur parimeve të tyre të përcaktuara.
Hixhma ka të njëjtën fuqi ligjore si dhe Kurani e Sunna.
Kryesisht, hasen katër kategori të Hixhmës, që janë:
î qëndrimi i njëzëshëm dhe unik (konsesual);
î praktikë dhe zbatim i vetëm;
î qëndrim i formuluar nga ana e një grupi juristësh islamikë, në
këtë rast j të tjerët të mos i kundërvihen; dhe
î praktikë dhe zbatim i miratuar nga ana e një grupi juristësh
islamikë, në këtë rast të tjerët të mos i bëjnë oponencë.
4. Ixhtihad. Ixhtihadi është burimi i katërt i të drejtës islamike, e cila
përfaqëson mendim personal, individual në një vend të caktuar
apo në një periudhë kohore, me kusht që në ceshtjen e prekur të
mos ndërhynte Kurani, Sunna ose Hixhma, përkatësisht të mos
kenë dhënë qëndrim të qartë dhe të plotë. Ixhtihadi (jurispru-
dence) ndonjëherë mund të hasë me emërtimet: mendim, qën-
drim ose analogji (kijaz). Muxhtehidi (personi që kryen Ixhtahid)
është i detyruar para zgjidhjes të çeshtjes së caktuar, me themel ta
mësojë objektin e tij, t’i krahasojë harmonizimet dhe ndryshimet e
tij, duke i mbajtur në këtë rast deri në kriteret e përgjithshme të të
drejtës së sheriatit:
î qëllimi i të drejtës islamike të jetë i interesit të përgjithshëm,
î ku është interesi i pëgjithshëm, aty të jetë edhe ligji i Perëndisë,

366 A. Smajlloviç, 1, f. 63-64.
571
î ai qëndrim që flak nga kuadri i drejtësisë te dhuna, nga mirë-
kuptimi te antagonizmi, nga dobia te dëmi, nga mënçuria te
çmenduria, nuk është qëndrim i sheriatit,
Në fakt, me ixhtihadin mbushen të gjithë boshllëqet dhe mangësitë,
dhe gjënden zgjidhje kompatibile për probleme aktuale, që nuk kanë
rregullimin e tyre juridik në tre burimet paraardhëse, Kështu, Ixhtihadi
zhvillohet nëpër matësit e dimensioneve të nevojshme për evolucionin e
përhershëm jetësor.
Shtetet bashkëkohore islamike, sipas shkallës dhe formës e rolit të të
drejtës islamike, i ndajmë në tre grupe:
1. Shtete në të cilët e drejta islamike është burimi i vetëm i sitemit të
tyre juridik (Arabia Saudite, Libia, Afganistani, Irani, Jemeni, Paki-
stani etj.)
2. Shtete në të cilët e drejta islamike është vetëm një burim i sistemit
të tyre juridik. Këtu hyjnë një numër i madh shtetesh islamike. Në
këto shtete, kryesisht e drejta islamike zbatohet në raport me
statusin personal të qytetarit.
3. Shtete në të cilët e drejta islamike është hequr shprehimisht si
burim i sistemit të tyre juridik. Kjo quhet sekularizëm (Turqia,
Azerbaxhani, Turkmenistani, Kirgistani etj.)367

13.5.1 Sistemi juridik i Arabisë Saudite

Monarkia Arabia Saudite është themeluar në vitin 1932 nga ana e
mbretit të athershëm Abdullaziz Ali Saud. Sistemi juridik i A.Saudite është
ndërtuar në përputhje me të drejtën e sheriatit. Dmth, pushteti tërësor i
saj (ligjvënës, ekzekutiv dhe gjyqsor) bazohet pikërisht, mbi të drejtën e
sheriatit, kurse sipas së drejtës së sheriatit pushtetin e delegon populli.
Sipas kësaj, A. Saudite nuk është monarki absolutiste ose teokratike, siç
trajtohet në një literaturë të caktuar juridike, duke qënë se pushteti i
mbretit del nga populli pa delegim.
Edhe se A.Saudite e pranon të drejtëne sheriatit si rendin e saj
shtetëror,megjithatë ajo nuk është autarkike, përkatësisht e mbyllur për
konceptimet e jetës bashkëkohore. Përkundrazi, ajo është e hapur për të
gjitha dinamikat bashkëkohore dhe të gjithë ndryshimet dhe evolucionet
që prekin interesat e shoqërisë dhe mirëqënien e popujve. E thënë ndry-
she, këto janë faktikisht qëllimet e teorisë së kuranit. Për shembull, e
367 V. Kutleshiq, 1, f. 131.
572
drejta e sheriatit kërkon që gjyqsori të jetë plotësisht i pavarur nga
pushteti ekzekutiv dhe ligjvënës. Ajo që është karakteristike për Arabinë
Saudite është se ajo nuk pranon gjykime të jashtzakonshme, por ka gjyqsor
të qëndrueshëm hierarkik. Ka edhe Gjykatë kushtetuese, roli kryesor i të
cilës është të kontrollojë nëse ligjet e miratuara, vendimet apo aktet
gjyqsore jenë në pajtueshmëri me të drejtën e sheriatit, si dhe ta shpjegojë
atë.
Si dhe të gjitha vendet e tjera moderne, kështu edhe Arabia Saudite,
ka ligjet e veta, nga të cilët më të qënësishme janë: Ligji për shtetësinë dhe
ligji për decentralizimin administartiv.
Në Arabinë Saudite, gjithashtu, ekzistojnë edhe arbitrazhe tregëtie
dhe të punëtorëve, që zgjidhin konflikte nga fusha e tregëtisë.

13.6. SISTEMI JURIDIK HINDUISTIK

Sistemi juridik hindistik u bë si formë e veçantë dhe specifike e një
sistemi juridik në shtetet në të cilët ekzistonin hindu-bashkësi. Veçori
kryesore e këtyre shteteve është ajo që krahas hindu-rregullat, gjithnjë
përdornin edhe të drejtën shtetërore, ku raporti dhe pjesa e tyre varej nga
raste konkrete historike dhe ishte i ekspozuar për ndryshime të
vazhdueshme.
Sistemi Hindu-juridik zbatohet në Indi dhe në disa shtete të tjera në
Azinë juglindore dhe në Afrikë.
Veçori esenciale e këtij sistemi juridik është ndarja e shoqërisë në
kasta, si bashkësi sociale, kulturore dhe profesionale të njerëzve, që janë
të ngushta, të mbyllura dhe të ndara mes tyre. Për secilën kastë janë
sanksionuar rregulla të ndryshëm të sjelljes në situata të njëjta, kurse
zbatimi nga njëra kastë në tjetrën dhe përzierja e anëtarëve të tyre është e
ndaluar rreptësisht.

13.6.1. Sistemi juridik i Indisë

Në Indi, si shtet me bashkësi-hindu me numrin më të madh, rregullat
e së drejtës hinduistike ishin krejtësisht të ngushtuara gjatë kohës së
okupimit islamik ( Perandoria Mongole në shekullin 16). Kurse gjatë kohës
së kolonializmit britanik e drejta hinduistike përsëri ishte kthyer, e njohur
zyrtarisht dhe e zbatuar në Indi, por për shkak të barierave gjuhësore dhe
kulturore, spontanisht dhe gradualisht, ishte përsëri e ngushtuar në
573
fushën e së drejtës martesore, familjare dhe të trashëgimisë, në fusha që
zbatohej e drejta anglosaksone.
Sistemi juridik në Indinë moderne bazohet mbi të drejtën formale
dhe zyrtaisht laike (jofetare) e drejtë e tipit anglosakson, në të cilën çdo lloj
diskriminimi, edhe në formën e kastave, është i ndaluar. Megjithatë, disa
nga Hindu-rregullat akoma luajnë rol të rëndësishëm në sistemin juridik të
Indisë dhe nuk janë krejtëisht të zhdukura në lidhje me jetën reale të
Indisë.

13.7. SISTEME TË TJERA BASHKËKOHORE JURIDIKE

13.7.1. Sistemi juridik i Bashkimit Evropian

Në kuadrin e Bashkimit Evropian, si sui generis subjekt i së drejtës
ndërkombëtare, në themel organizim ndërkombëtar rajonal shtetesh me
status dhe tendencë të veçantë për zgjerimin e mëtejshëm dhe forcimin e
cilësisë së raporteve shtetërore në të, gradualisht dhe spontanisht krijohet
një shumë e akteve dhe normave juridike, që dukshëm dallohen nga
normat dhe aktet në sistemet juridike bashkëkohore të tjera. Ky është
sistem autonom normash edhe nëse nuk do të ishte krejtësisht e saktë të
thuhet që sistemi juridik i bashkimit Evropian përfaqëson një sistem juridik
bashkëkohor të veçantë të ndryshëm nga të tjerët, por megjithatë është e
saktë të theksohet që ai në përputhje me karakteristikat u veçua nga
sistemet juridike të tjera, që vërteton që në zhvillimin e tij të ardhshëm do
ta arrijë veçorinë e tij të plotë.
Mangësitë momentale të shumës së tillë të akteve dhe normave
juridike që e pengojnë Bashkimin Evropian të fitojë klasifikimin e një
sistemi të pavarur juridik të tijin, është pikërisht qënia jokomplete në
mbulimin e zonave juridike dhe sistematikës jo të qartë mjaftueshëm,
përkatësisht saktësia e pamjaftueshme e akteve dhe normave që e for-
mojnë sistemin e tij juridik. Deri dhe normat e qarta dhe të plota, në varësi
nga instrumenti juridik në të cilin përmbahen, nuk zbatohen njëlloj në të
gjitha shtetet antare të BE. Shuma e akteve dhe normave juridike akoma
përfshin një numër të pamjaftueshëm të raporteve shoqërore, kurse
shumica e akteve dhe normave të tilla akoma nuk ka natyrë juridike të
fortë dhe të standarizuar, formë, terminologji dhe përmbajtje.
Si shkaqe për daljen e tipareve të tillë të tij sui generis dalin më
shumë, nga të cilët më të rëndësishme janë:

574
î zhvillimi i tyre i vazhdueshëm si organizim, që është pa prece-
dent në historinë e deritanishme dhe të cilin e formojnë shtete
që shumë kohë para krijimit të tij i përkisnin sistemeve të
ndryshme juridike –anglosakson, eurokontinental dhe socialist.
î pragmatizmi i shprehur fort në formatimin dhe funksionimin si
të vetë organizimit të tij, kështu edhe të akteve dhe normave të
tij juridike, që shpie te gërshetimi i llojit të vet në emërtimet e tij,
në formë, terminologji dhe koralivitet.368
Hap i rëndësishëm në dhënien e formës të dispozitave të Bashkimit
Evropian dhe kalimin e tij në një sistem juridik të ri e specifik, është kryer
me ndërmarrjen e aktiviteteve të përbashkëta me nënshkrimin e
marrëveshjes kushtetuese të Lisbonës me të cilën kryen ndryshime dhe
plotësime të marrëveshjeve themeluese për Bashkimin Evropian dhe për
Unionin Evropian (në vitin 2007). Nëse akti do të sillet në procedurën e
parashikuar në përputhje me aktet e Unionit dhe të të drejtës ndër-
kombëtare, në Union do të futen të reja të rëndësishme drejt sistematikës
dhe funksionimin e dispozitave të Unionit Evropian, më konkretisht do të
kufizohen kompetencat e institutive në kuptimin e ndarjes klasike të
pushtetit në ligjvënës, ekzekutiv dhe gjyqsor. Me këtë do të kryhet
inkorporimi themelor, kodifikimi dhe revizionimi i të gjithë akteve dhe
normave të sjella paraprakisht, të shumta dhe konstitucionale,
Dhe në këtë mënyrë do të përcaktohej burimi kryesor i sistemit
juridik të BE, që do të jetë i ndryshëm në lidhje me sistemet e tjera juridike
në botën e sotme.

13.7.2. Sistemi juridik i Kinës

Sistemi juridik i kinës ka vend dhe rol të veçantë mes sistemeve
juridike aziatike, për të cilët karakteristikë e përbashkët është tipari i
veçantë fetar, etik ose filozofik, që e dallon nga sistemet juridike
eurokontinentale dhe anglosaksone.
Historia juridike dhe zhvillimi i sistemit juridik kinez, që qëndron më
shumë nga njëmijë vjet, është shënuar me ndikimin e tre mësimeve
filozofiko-religioze:konfucianizmi, Shkolla e ligjeve dhe taoizmi.
1. Konfuçianizmi përfaqëson model kryesor shtetëror të rregullimit,
të mbështetur mbi sanksionimin e rregullave në lidhje me pesë
raporte kryesore dhe më të rëndësishme shoqërore (sundues-
përkrahës; baba-bir; bashkëshort-bashkëshorte, vëlla më i madh-
368 V. Kutleshiq, 1. f. 132-133.
575
vëlla më i vogël; dhe mik-mik,), kurse vlerat që përmbaheshin në
rregullat e tilla duhej t’i vinin fund luftrave dhe betejave, dhe të
siguronin rregull, paqë dhe prosperitet të popujve dhe shteteve.
Vlerat e tilla së pari duhej të implementoheshin nëpërmjet të
arsimimit dhe edukimit, kurse vetëm me përjashtim, nëpërmjet të
represionit.
2. Koncepti social dhe pakonflikt i quajtur paqsor i konfucianizmit,
më vonë, ishte zevëndësuar me të ashtuquajturën Shkolla e li-
gjeve, si konceptim, që i dha represionin (detyrim dhe sanksione),
kurse i flaku vlerat e përmendura të konfucianizmit.
3. Mbi represivitetin e përmendur në raportet shoqërore bazohet
dhe taoizmi, formimi i të cilit pajtohet me periudhat e bashkimit
me forcë të mbretërive të shumta kineze, të cilat që atëherë
quhen Kina (sipas emrit të themeluesit të dinastisë Cii). E drejta e
Kinës së athërshme dallohej me prioritet të të drejtës publike mbi
atë private, e drejta penale mbi atë civile.369
Megjithatë, civilizimi kinez përjetoi regres në sulmin e forcave kolo-
nialiste. Në fillim të shekullit 20, lufta për çlirimin e Kinës, ishte ndjekur me
modernizim juridik dhe futjen e standardeve dhe instituteve euro-
kontinentale juridike.
Kina e sotme i ndërpreu të gjitha kuptimet e deriathershme konser-
vatore dhe vlerave juridike, dhe futi rregulla dhe norma të reja krejtësisht
të ndryshme. Në sistemin juridik të Kinës akoma ndihen përzierje nga
kolonializmi (e drejta evropiane dhe amerikane), me njëkohësisht në të
janë ruajtur dhe specifika të caktuara të rëndësishme juridike nga Kina
tradicionale.

13.7.3. Sistemi juridik i Japonisës

Civilizimi Japonez, shteti dhe e drejta janë më të rinj dhe më pak të
zhvilluara në raport me civilizimin kinez, kurse zhvillimi i tyre dhe për-
mbajtja mund të ndahet në tri periudha.
Periudha e parë zgjat deri te shekulli 6 dhe dallohet nga izolimi i
thellë i Japonisë në të cilën zhvillohet teoria dhe kuptimi autokton
filozofiko-fetar të natyrës dhe shoqërisë- shintoizmi. Shintoizmi dallohej
nga respekti i shprehur fort ndaj fenomeneve natyrore dhe forcës së të
mirës dhe së keqes.

369 V. Kutleshiq 1, f. 127-128.
576
Periudha e dytë fillon nga fundi i shekullit të 6 dhe zgjat deri në
fillimin e shekullit 19, kur ngrihet shteti i parë i vetëm japonez, e drejta e të
cilit formalisht dhe nga ana e përmbajtjes ndodhet nën ndikimin e fortë të
konfucizmit kinez, me zbatimin e parëndësishëm të zakoneve dhe rregu-
llave të caktuara tradicionale japoneze.
Periudha e tretë fillon nga fillimi i shekullit të 19 e deri më sot, që
dallohet me pranimin e gjerë të koncepteve juridike perëndimore (ndikim
të veçntë kryen e drejta franceze dhe gjermane.). E drejta e sotme japo-
neze përfaqëson konglomerat të rregullave të të drejtës anglosaksone dhe
të drejtës eurokontinentale.
Megjithatë, vlerat dhe rregullat tradicionale të konfucizmit dhe bu-
dizmit mbetën në përdorim në teritorin japonez paralelisht me të drejtën
shtetërore, të themeluar sipas postulateve perëndimore.

577
14. LITERATURA
Alekseev S.S.
— Filozofia e së drejtës. Moskë, 1997, (vepër e cituar 1)
— Teoria e së drejtës, botimi 2, Moskë,1995, (vep,cit. 2)
Avgustin Aurelie
— Drejtësia e perëndisë (vep.cit. 1)
Arendt Haanah
— On revolution, New York, 1963, (vep.cit.1)
— Elementi, New York,1955 (vep.cit.2).
Aristotel,
— Etika nikomahut, Beograd,1970, (vep.cit.1).
— Politika, Beograd 1960 (vep.cit.2).
Dimitar Bajallxhiev,
— Hyrje në të drejtën-Shteti, libri parë, Evropa 92, Shkup 1999, (vep.cit.1),
— Hyrje në të drejtën- Edrejta.Libri parë, Evropa 92, Shkup,1999 (vep.cit.2),
Dimitar Bajallxhiev, Miodrag Micajkov dhe Dobrinka Taskovska,
— Hyrje në të drejtën Tekst për arsimin e mesëm professional dhe për dhënien
e provimit të pranimit në Fakultetin juridik, Kumnovo, 1999,(vep.cit.3).
Berzhal Zhan Lui,
— Teoria e përgjithshme e së drejtës. Sofia, 1993 (vep.cit. 1).
Bodin Jean,
— Les six livres de la Republique, Paris, 1583, (vep.cit.1).
Trajan Bendevski
— E drejta e Bashkimit Evropian, Universiteti “Sh. Kirill dhe Metodij, Fakulteti i
drejtësisë, Shkup,2001 (vep.cit.1).
Anatolij Vengerov Borisoviç,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, IKF Omega-L,2002, Moskë, (vep.cit.1).
V.V. Borisov,
— Rendi i së drejtës të socializmit të zhvilluar, Saratov, 1977 (vep.cit.1).
Stefan Buxhakoski,
— Zbulimi, Kosta Abrasheviq, Ohër, 2005 (vep.cit. 1),
— E drejta penale, pjesa e përgjithshme auto leksione, FON Shkup,2004 (vep.
cit. 2),
M. Bogdan,
— Comparative Law, Kluëer, 1994 (vep. cit. 1),
— Radmilla Vasiq dhe Kosta Cavoski,
— Hyrje në të drejtën, botimi II,III, Beograd 1999 (vep.cit 1).

578
M.V. Vedjahin,
— Stimujt e së drejtës, nocioni, llojet/ Drejtësia, 1992 Moskë (vep.cit 1).
Stevan Gaber,
— Hyrje në shtetin dhe në të drejtën, Fakulteti i sigurisë, Shkup, 1980 (vep.cit
1).,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, Shkup, 1986 (vep.cit. 2),
Naum Grizo,
— Shkenca për administratën (vep.cit.1),
F. A. Grigorjev,
— Aktet e zbatimit të të drejtës, Saratov, 1995 (vep.cit.1),
Ll. Gumplloviç,
— Teoria e përgjithshme e shtetit SPb, 1910,S. (vep.cit.1).
Emil Zllatarev, Dimitrina Millkova, Dimitar Kostov, Irina Muleshkova,
— Bazat e së drejtës, libri parë, Ciela-soft and publishing, Sofia 2003 (vep.cit.1),
— Bazat e së drejtës, libri dytë, Ciela-soft and publishing, Sofia 2005 (vep.cit.2),
K. Zweigert dhe H. Kutz,
— “Intruduction to Comparative Law”, (vep.cit 1),
R. David,
— Sistemet juridike themelore të kohës, Moskë 1988 (vep.cit.1),
I. A. Dvorjak,
— Rregullimet juridike të realizimit të së drejetës, Moskë 1999 (vep.cit.1).
Ll. Digij
— Transformime të të drejtës publike (vep. cit. 1).
R.V.M. Dijas dhe G.B.J. Hjus,
— Jurisprudenca, Londër, 1957, (vep.cit. 1).
Momcilo V. Dimitrieviç
— Hyrje në të drejtën, Botimi VII i ndryshuar, Nauçna kniga, Beograd, 1992
(vep. cit. 1);
Anglo Droit,
— Saxon et Dorit Continental: Confrontation on Harmonisation? Paris, 1995
(vep.cit.1);
M. Gjuriq
— Idea e të drejtës natyrore te sofistët grekë, Beograd, 1958 (vep.it.1);
— Problemet në njohjen e socilogjisë, (vep.cit.2);
J. G. Ershov,
— Filozofia e së drejtës, Ekaterinburg, 1995 (vep.cit. 1):
G. Elinek
— Shkenca e përgjithshme për shtetin, SPb, 1908 (vep.cit.1);
Mirosllav Zhivkoviç,
— Hyrje në të drejtën, botimi i tretë, Akademia e policisë, Beograd, 2006
(vep.cit.1);
A. I. Ivanikov,
579
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, Rostov mbi Don, 2001, (vep.cit.1);
V. Jurgen,
— Einfuhrung in die Rechtsëissenschaft, Munchen, 1974, Vep.cit.1);
T.V.Kashanina,
— Raporti i rregullimit juridik të centralizuar dhe të decentralizuar/ Drejtësia,
1991, Moskë, Nr.4 (vep.cit.1);
— Prejardhja e shtetit dhe e së drejtës. Trajtimet bashkëkohore dhe qasjet e
reja, Moskë 1999, (vep.cit.2);
H. Kelsen,
— General Theoru of Law and State, N. Y.1961, (vep.cit.1);
E. Kant,
— Krijime B-v.6, Moskë, 1961-1966 (vep.cit.1);
Zh.V. Kele dhe J.M. Uovalzon,
— Teoria dhe historia (probleme të teorisë së procesit historik) Moskë, 1981
(vep.cit.1);
Jove Kekenovski,
— Shkenca për politikën, Leksione të autorizuara, Fakulteti për shkencat
shoqërore, Shkup, 2004 (vep.cit.1);
Savo Klimovski,
— Sistemi kushtetues dhe politik, Prosvetno dello 1997 Shkup, (vep.cit.1);
Komarov Sergej Aleksandroviç,
— Drejtësia, Jurist, 2001, Moskë, (vep.cit.1);
M. I. Kovalev dhe kolektiv autorësh,
— E drejta e kushtëzuar, pjesa e përgjithshme, Norma, 2001, Moskë, (vep. cit.
1);
V. M. Korelski dhe D.V. Perevallov,
— Teoria e shtetit dhe e të drejtës, Ekaterinoburg, 1996, (vep.cit.1);
N. M. Korkunov,
— Leksione për teorinë e përgjithshme të së drejtës, 2991, moskë, (vep.cit.1);
Nikolla Krleski,
— Bazat e së drejtës me të drejtën tregëtare, Institut për studime të turizmit-
Fakultet për turizëm dhe gostitje, Ohër, 1999 (vep.cit.1)
Zhivko Kuliq,
— Hyrje në të drejtën, megatrend universitet, Beograd, 2005 (vep.cit.1);
Vlladan Kutleshiq,
— Bazat e së drejtës, botimi i tretë, Fletore zyrtare, Beograd, 2005, (vep.cit.1);
— Hyrje në të drejtën, vepra e dytë, Beograd, 2006 (vep.cit.2);
— Bazat e së drejtës, zgjedhje tekstesh, gazeta zyrtare, Beograd, 2001, (vep. cit.
3);
A. R. Cruz,
— Modern Approach to Comparative Law, Boston, 1993, (vep.cit.1);
V.V. Llazareva,
580
— Bazat e së drejtës, botimi dytë, i përpunuar dhe i plotësuar, tekst, Jurist,
Moskë 2001 (vep.cit 1);
— Sjellja juridike si objekt, shteti sovjetik në të drejtën 1976, Moskë, (vep.cit.1);
H.Liebesny,
— Foreign Legal Systems: A Normative Analysis, Washington, 1981 (vep.cit.1);
Lukiq D. Radomir,
— Hyrje në të drejtën, Libri shkencor, Beograd, 1991, (vep.cit 1);
Lukiq D. Radomir, Koshutiq P. Budimir dhe Mitroviq M.Dragan
— Hyrje në të drejtën, botimi i tetëmbëdhjetë, Gazeta zyrtare e RSJ, Beograd,
2002 (vep.cit.1)
Gjorgji Marjanoviq,
— E drejta penale maqedonase pjesa e përgjithshme, 1998, Shkup (vep.cit.1)
A. V. Malko,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, tekst shkollor, Jurist, Moskë, 2001 (vep. cit.
1).
A.V. Malko dhe Sergej Komarov Aleksandroviç,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, mjet mësimor-metodik, tekst i shkurtër për
universitetet, Norma, 2003, Moskë, (vep.cit.1).
N. M. Marçenko,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, botimi dytë, tekst mësimor, Universiteti
Shtetëror i moskës M.V. Lomonosov, Fakulteti juridik, Moskë, 2002, (vep. cit.
1).
— Politologjia: kurs i shkurtër/Moskë, 1999 (vep.cit.2).
Merryman, John Henry Clark,
— The civil Law Tradition, N.Y., 1977 (vep.cit.1).
— Comparative Law: Ëestern European and Latin American Systems”. N. Y.,
978, (vep.cit.2).
D. Millkova,
— Aktet juridike në të drejtën socialiste, nocioni dhe sistemi, Beograd (vep. cit.
1).
I. V. Mihajllovskij,
— Shënime të filosofisë së të drejtës, Tomsk, 1914 (vep.cit.1).
Monteskje,
— Shpirti i ligjit, Beograd, “Filip Vishniq” 1989 (vep.sit.1).
Franz Neumann,
— Shteti demokratik dhe autoritar, Zagreb, 1974, (vep.cit.1).
K. Olivekron,
— E drejta si fakt, Londër, 1971, (vep.cit.1)
George R. (ed),
— Natural Law Theoru, N. Y. 1993 (vep.cit.1).
E. B. Pashukanis,

581
— Teoria e përgjithshme për të drejtën dhe filozofia marksiste për të drejtën
(vep.cit.1).
Najdan Pashiq,
— Klasat dhe politika, Rad, Beograd, 1968 (vep.cit.1).
A. Parshin,
— Ç’është shteti? (studim shkencor i natyrës së shtetit) 1907, (vep.cit.1).
Valentin Pepelugovski,
— Harmonizimi i legjislaturës me Bashkimin Evropian, leksione të autorizuara,
Shkup, 2007 (vep.cit.1).
S. A. Pigolkin,
— Teoria e përgjithshme e së drejtës, Moskë, 1993 (vep.cit.1).
Stojko Pizhevski,
— Baza të së drejtës, Enti për përparimin e ekonomisë në RSM “Praktika
vetqeverisëse”, Shkup, 1981, (vep.cit.1)
S. V. Polenina,
— Teoria e së drejtës: ide të reja. Moskë, 1993, (vep.cit.1).
T. Podgorac,
— Teoria e së drejtës (lloje dhe nënlloje të së drejtës), Kraguevac, 1981
(vep.cit.1).
F. Pollok,
— Libri i parë i jurisprudencës, Londër, 1923 (vep.cit.1).
M. Popoviliev,
— Morali, e drejta dhe shteti , (vep.cit.1).
Anton Perenic, Miha Juhart, Peter Grilc, Bernarda Kuzma dhe Albin Iglicar,
— Sistemet kryesore juridike të kohës, Moskë, 1998, (vep.cit.1).
M. P. Rabinoiç,
— Probleme të teorisë së ligjshmërisë së socializmit të zhvilluar, Lvov, 1979,
(vep.cit.1)
Dimitar Radev,
— Teoria e përgjithshme e së drejtës, Sofija 1997 (vep.cit.1).
D. Rikardo,
— Krijime, Moskë, 1955, (vep.cit.1).
— Sistemet juridike kryesore të kohës, Moskë, 1998 (vep. cit. 1).
A. Ros,
— Directives and Norms, Londër, Routledge and Kegan Paul, 1968 (vep.cit.1).
Savigny
— Sistem des heutigen romischen Rechts Is 1848 (vep.cit.1).
A. L. Sandov,
— Zhvillimet e sistemeve kryesore juridike të kohës. Tashkent,1988 (vep.cit.1).
Salmond,
— “Salmond on Jurisprudence”twelfth edition by P.J.Fitzgerald, London:Sweet
and Maxwell,1966, (vep.cit.1).
582
Snezhana Saviq,
— Bazat e së drejtës, për vitin e parë të shkollës së mesme,Enti për tekste
shkollore dhe mjete të Sarajevës Lindore, 2005, (vep.cit.1).
Sim R. dhe Pace P.,
— “A level of English Law”, London, 1991, (vep.cit.1).
V. M. Sirih,
— Teoria e shtetit dhe e së drejtës, Moskë, 1998, (vep.cit.1),
A. Smajlloviç,
— Dialogu i nxënësve islamikë dhe evropianë, Sarajevo, 1979 ,(vep.cit.1).
Carl Schmid,
— Pojam politike, Zagreb, 1943, (vep.cit.1),
P. I. Stuçko,
— Roli revolucionar i së drejtës dhe shtetit”, (vep.cit.1).
L. Tadiq,
— Filozofia e së drejtës, Zagreb, 1983, (vep.cit.1).
Gj.Tasiq,
— Hyrje në shkencat e së drejtës (enciklopedia e së drejtës), institucioni botues-
gazetave ”Gazeta zyrtare RSJ” 1995, (vep.cit.1).
R. Tashev,
— Shpjegimet në të drejtën, disertacion shkencor, Sofia, 1989, (vep. cit. 1)
Gjorgji Tonovski,
— Sociologjia e së drejtës, leksione të autorizuara, Shkup, 2003 (vep. cit. 1).
C.Torbov,
— Istoria dhe teoria e së drejtës, Sofia, 1992, f.113-128 (vep.cit.1).
J. A. Tihomirov,
— Kurs i së drejtës së krahasuar, Moskë, 1996, (vep.cit.1).
H. L. A. Hart,
— The concept of Law, Ohvord Universitu Press, 1981, (vep.cit.1).
Carl J. Friedrih,
— The Unique Character of Totalitarian Societu”, The World publishing, New
York, 1953 (vep.cit.1)
Kosta Cavoshki,
— Hyrje në të drejtën 1,nocionet kryesore dhe format shtetërore, botimi 4,
Beograd, 1999, (vep.cit.1).
Kosta Cavoshki dhe Vasiq Radmilla,
— Hyrje në të drejtën 2, botimi 4, shtëpia botuese “Draganiq” Beograd 1999
(vep. cit. 1)
— Hyrje në të drejtën, Fakulteti i Drejtësise, Universiteti i Beogradit, Gazeta
zyrtare, Beograd, 2006, (vep.cit. 2).
A. F. Cerdanxheb
— Shpjegimi të drejtës sovjetike, Moskë 1976 (vep.cit.1).
V. A. Shabalin,
583
— Çështje metodologjike të së drejtës. , Saratov, 1972, (vep.cit.1).
G. F. Shersheneviç,
— Teoria e përgjithshme e së drejtës”, mjet shkollor, Moskë 1995 (vep.cit.1).
Ciceron,
— De Republica, (vep.cit 1) dhe De Legibus (vep.cit.2).
N. Wornkonig,
— Juristiche Encyclopedie, Berlin, 1853 (vep.cit.1).
Dokumente
— Teoria e përgjithshme marksiste- leniniste e shtetit dhe së drejtës, Institutet
kryesore dhe nocionet. Moskë,1970 (dok.1).
— Fjalori juridik enciklopedik, Moskë, 1984, (dok.2).

584
fusnota 165 te gjendet ku e ka vendin
fusnota 173 te gjendet ku e ka vendin
fusnota 339 te gjendet ku e ka vendin
Fusnota 359 te gjendet ku e ka vendin

veçanarisht = veçanërisht
egzistoj = ekzistoj
marradhanie = marrëdhënie

585