You are on page 1of 5

jako manuskrypt). 10 E. że było ono jednym z ważnych źródeł jej autory­ tetu w okresie walki zbrojnej z hitleryzmem. Z i e h m . Wcale to nie przekreśla możliwości głoszenia ze strony władz Gdańska odwrotnych twier­ dzeń i straszenia przygotowaniami zbrojnymi. która wywołała szereg ważnych posunięć w polityce zagranicznej Polski. in. H. Polski Instytut Spraw Międzynaro­ dowych. Tymczasem ze szkodą dla interesów Polski i Gdańska rząd sana­ cyjny nie zapobiegał wzrostowi tendencji rewizjonistycznych. Koos zamienia role i przypisuje rządom Piłsudskiego prawie że konsekwentną politykę dążenia do umocnienia pozycji Polski i Gdańska. 69). O słusznym stanowisku lewicy w sprawach polityki zagranicznej na­ leży pamiętać i z tego względu. 0 H. które przedstawiłyby realny układ sił politycznych w ówczesnym państwie polskim. (s. . że wydawca tu omawianej pracy o swoim poprzedniku nie wspomniał. Marburg/Lahn 1957. S o k o l n i c k i e g o („Polska w pamiętnikach wielkiej wojny”. w opracowaniu M. Tadeusz Cieślak Sprawa polska podczas I I w ojny św iatow ej w świetle pam iętników . Aus m einer politisch en A rb e it in Danzig 1914— 1939. 1958 nr 2. Przypisanie radzieckim agitatorom głównej roli w przygotowaniu strajków górników angielskich w 1925 r. W arszawa 1958. mianowi­ cie w odniesieniu do I wojny światowej. 994. Znamy jedną już w piśmiennictwie polskim tego rodzaju publikację. Znowu powraca motyw usprawiedliwienia z błędnej postawy wobec hitleryzmu i przenoszenie całej odpowiedzialności na późniejsze niespodzianki. Opracował Stanisław Z a b i e 11 o . Franco. nie chcę podważyć dodatniej oceny ge­ neralnej i faktu niedostatecznego zajmowania się okresem i problemem omawia­ nym z naszej stronyn . naj­ bardziej uzasadnionych praw. Wysuwając szereg zastrzeżeń pod adresem monografii Roosa i podejmując po­ lemikę z niektórymi jego twierdzeniami. którą względy wy­ znaniowe pchnęły do deklaracji po stronie gen. Franco popieranego przez Hitlera. art. S a h m . zbyt słabo opiekował się ludnością ipolską i nie egzekwował konsekwentnie swoich uprawnień. Sprawa Hiszpanii zaktywizowała opozycyjne koła lewicowe i posłużyła dla prze­ prowadzenia krytyki polityki Becka. L X V . Rumunska podróż Becka w październiku 1938 roku. s. 12/13) jest chyba propagandową wstawką sprzecz­ ną z założeniami pracy naukowej. 2 nlb (wydane na prawach rękopisu). Jego błędne ujęcia są za­ winione w dużej mierze przez naszą niedostateczną troskę o aktywizację badań wspomnianego okresu. Biblioteka „Spraw Międzynarodowych” nr 7. Przede wszystkim była to jeszcze jedna klęska prawicowej opozycji — Narodowej Demokracji. którego stanowisko pomogło w zwycięstwie gen. o ogłoszenie źródeł. M arburg 1955. 1925). B a t o w s k i e g o . dochodzącego jedynie swoich. Erinnerungen aus m einen Danziger Jahren 1919— 1930 {wyd. jakby nie było dostatecznej ilości wypowiedzi przygoto­ wujących jego politykę agresji i zaborów. zwłaszcza postawy i siły opozycji lewicowej. RECENZJE 404 Senatu Gdańskiego Sahm 9 i Ziehm 10. 11 Sygnałem zmiany jest m. „Kwartalnik Historyczny” t. Taką była metoda hitleryzmu przed­ stawiania siebie jako zmuszonego do obrony. Wysiłek badawczo-naukowy ze strony autora poważnie wzbogacił naszą wiedzę o okresie międzywojennym i jego monografia przynosi inte­ resujące i w sposób poważny uzasadnione twierdzenia. Inną wątpliwość budzi stwierdzenie nieznajomości programu polityki zagra­ nicznej Hitlera w 1933 roku (s. Zapewne była ona podnietą do opracowania niniejszego dzieła — i szkoda. Pominięta została sprawa wojny domowej w Hiszpanii.

Reynaud i Flandin oraz Gamelin (i paru in. trzeci poświęcony jest wrześniowi 1939. 6 ame­ rykańskich. dalej Noël i Coulondre. Stroński i Kot. Stettinius і Byrnes — USA. że trud ten był owocny i że dał okazały efekt w postaci zebrania istotnie bardzo wartościowego i niezwykle interesującego materiału. a jedyna znana pozycja ogłoszona pod nazwis­ kiem Litwinowa (M. było nieuchronnym wynikiem rozwoju sytuacji. RECENZJE 405 Praca jest niewątpliwie bardzo ciekawa i pożyteczna. Bonnet i de Gaulle. czwarty pierwszej fazie wojny aż do wystąpienia ZSRR. stosunku do niej wielkich mocarstw i mniejszych państw. a Ribbentrop. Weizsäcker. Lukasiewicz i Raczyńscy (Edward i Rogier). Cordell Hull. którzy pod koniec dwudziestolecia międzywojennego i podczas ostatniej wojny istotnie grali najpierwszą rolę w polityce nie tylko europejskiej. Henderson reprezentują W. Ułożenie takiej książki było niewątpliwie rzeczą niełatwą i wydawca na pewno włożył w sam dobór materiału bardzo wiele trudu. Beneš — Czechosło­ wację. 1 czeską. Ciano i dwu ambasadorów — Włochy. Kordt. którego lektura należy do najbardziej pasjonujących. lecz nader często także w światowej. H. wykazując. Wydawca obrał metodę oryginalną i raczej celową: zamiast po kolei cytować pamiętniki poszczególnych autorów. „Notes for a Journal”. Carr. Widzimy tu więc plejadę ludzi. Książka zawiera zatem nazwiska takie. że ostateczne rozwiązanie tej sprawy. E. Goebbels. i parę mniej ważnych nazwisk Polaków. każdora­ zowo. Brytanię. D w a pierwsze rozdziały omawiają okres od października 1938 do wybuchu wojny. roztacza się przed czytelnikiem barwnie i przekonująco. rozwiązanie.) — z Francuzów. Materiał jak widzimy pokaźny i różnorodny. Gafencu i Comnen — Rumunię. zawierającym omówienie wykorzystanych źródeł w raz z charakterystyką pamiętnikarzy. Dirksen. jaka wytworzyła się w Europie w ciągu . Zawiera w dwunastu rozdziałach wyjątki z całego szeregu dzieł pamiętnikarskich dotyczące okresu od 1938 (po Konferencji Monachijskiej) do lata 1945. jak Beck i Szembek. Truman. Jest to metoda słuszna i pożyteczniejsza od mechanicznego zestawiania wszystkich po kolei poloników znajdujących się u kilkudziesięciu pamiętnikarzy. w ramach którego żyjemy. Papen i Schmidt (tłumacz Hitlera) — Niemcy hitlerowskie. oraz konferencjami mocarstw koalicji antyhitlerowskiej od Jałty do Poczdamu. Zamyka tom interesująco ułożona chronologia sprawy polskiej podczas II wojny światowej. N a ogół można powiedzieć. Churchill i N. L i t v i n o v . stanem sprawy polskiej na Zachodzie. Anders i Bór-Ko- morowski. 12 francuskich. następne zaś łączą się z kolejnymi fazami stosunków polsko- radzieckich aż do ich zerwania wiosną 1943. Ze brak tu pozycji radzieckich nic dziwnego. Łącznie wydawca zużytkował 54 publikacje pamiętnikarskie. w tym 19 polskich (tzn. Meissner. 2 brytyjskie. a dodany na końcu spis nazwisk zawiera dalsze informacje biograficzne o osobistościach występujących w tekście. gdyż dyplomaci ra­ dzieccy nie ogłaszają pamiętników. Obraz sprawy polskiej. ostatni wreszcie (X II) rozdział omawia stosunek Watykanu do sprawy polskiej przez cały okres II wojny światowej. Sławoj-Składkowski i Mikołajczyk. gdy któryś z nich mówi o sprawach łączących się z danym rozdziałem książki. podzielił materiał według kryteriów chrono- logiczno-rzeczowych i cytuje tych samych autorów nieraz kilkakrotnie. Rozdziały te poprzedzone są wstępem. autorów Polaków. gdyż przeważnie ogłoszonych w językach obcych). Londyn 1955) ma charakter dosyć wątpliwy i wygląda raczej na falsyfikat. 3 włoskie i 9 niemieckich. niewątpliwie zawierający niemal wszystkie najpoważniejsze pozycje z danego zakresu. Sumner Welles i Stimson. 2 rumuńskie. ed.

To wynika ze wszystkich niemal cytowanych tekstów.R e v i c z k y . 1938— 1945)“. a które zawiera ogromnie wiele nader cennych poloników. „Guerre allemande — paix russe”. (Amiot- Dumont). na rozwój sytuacji w Europie. Należy teraz zastanowić się. należy wytknąć pomi­ nięcie „Dziennika” hr. bez dość znacznej liczby omyłek i nieścisłości. O ile chodzi o materiały wykorzystane przez wydawcę. świadczą z kolei o absolutnym braku jakiegokolwiek w pływ u mniejszych państw (nie wyłączając faszystowskich Włoch). gdzie znajdziemy parę szczegółów rów­ nież odnośnie do sprawy polskiej. ale także inne jego publikacje z okresu wojennego. że Instytut Spraw Międzynarodowych nie poświęcił tej sprawie należytej uwagi. Z a b i e l l e (przedwojennemu aktywnemu dyplomacie polskiemu i autorowi szeregu interesujących artykułów z historii dwudziestolecia.. Churchill czy Cordell Hull i Stettinius. Następnie są też pewne mające częściowo memuarowy charakter prace blis­ kiego współpracownika Beneša. Istnieje także dość ciekawa pozycja węgierska: A. „Šest let exilu a druhé světové války (Řeči.S východem a západem”. by choćby „na pra­ wach rękopisu” wydać rzecz tę nieco staranniej. . Brak tej pozycji jest bodaj największą usterką omawianej tu publikacji. Z pozycji zachodnioeuropejskich warto było może uwzględnić ciekawą charak­ terystykę Becka i uwagi o genezie paktu polsko-brytyjskiego w pamiętnikach S. nie odegrał oczekiwanej roli ani w okresie bezpośrednio przedwo­ jennym. projevy a dokumenty z r. II 1948). Istotnie znajdzie się tu coś do wytknięcia — mianowicie niedostateczne wyzyskanie materiałów czechosłowackich. odnośne ustępy na s. Bonneta. RECENZJE 406 dwudziestolecia. o ile można było przy pomocy atutu polskiego rozegrać korzystnie jakąś partię. 7. np. Najcenniejszym wszakże źródłem. Praha 1946. Oczywiście. Sporo zastrzeżeń nasuwają dodane przez wydawcę wstępne i końcowe infor­ macje biblio. ani tym mniej podczas wojny. Fierlingera. a pozostałe mateaiały. Udział i w pływ mocarstw zachodnich. U l l e i n . „Neuf années de crises”. . np. źródła pochodzące od hitlerowskich dyplomatów. I w II wyd. ogłaszanych na łamach „Spraw Międzynarodowych”) za podjęcie tego wydawnictwa. cytowa­ nych źródeł zachodnich wynika w ogóle bardzo tylko ograniczony stopień zaintere­ sowania odnośnych mężów stanu dla losów narodu polskiego. London 1944. w szczególności wskutek ewolucji. Ciano z lat 1937— 1938. dają także świadectwo ich bezwzględnej polonofo'bii. w łą­ czając tu U SA . które autor pominął. choć czasem przepopojne sympatią dla Polski (np. interesowali się Polską nie dla niej samej. najpierw w stosunku do Niemiec. Ripki. są pa­ miętniki Zd. Reynauda i G. właściwie zaś zupełny brak tychże. Cały ten cenny i interesujący materiał zasługiwał bezwzględnie na wydanie i wdzięczność należy się Polskiemu Instytutowi Spraw Międzynarodowych oraz wy­ dawcy tomu St. Bonnet czy Reynaud. Hoare’a (lorda Templewooda) — przekład francuski pt. 285 n. 1951. jaką przeszły dwa sąsiadujące z Polską mocarstwa. zmarłego niedawno na emigracji H. Paris (1947. Tu znać niestety robotę amatorską i żałować trzeba. wyszedł w Paryżu w 1957 r.i biograficzne. oraz objaśnienia do tekstów. t. w którego końcowej części jest też parę wzmianek o Polsce. czy wydawca nie pominął szczególnie ważnych pozycji. z przedmową P. Niemcy i ZSRR. lecz wyłącznie o tyle. zwłaszcza w jej końcowej fazie. wieloletniego posła (potem ambasadora) Czechosłowacji w Moskwie: „Ve službách CSR” (t. Nie tylko pamiętniki Beneša należało wykorzystać. potem w stosunku do ZSRR. Beneš. Gafencu i nawet poniekąd Ciano).

np. 574). 1942). nie zaś pod С jako „Clark- K err”. nie zaś pod R jako Rustu (ma być: Rüstü) Aras. jak na s. Życzyć zatem należy wydawcy i Instytutowi. 557. Nieścisła jest też biografia Beneśa (s. Imię (Nicolae) opusz­ czono w ogóle przy rumuńskim ministrze Comnenie. nie z końcem 1943 (s. Brytanii. Tych wszystkich usterek można było uniknąć. RECENZJE 407 Wyliczenie tych ostatnich zabrałoby zbyt wiele miejsďa. nie od 1938 (s. 35). nie do 1938 (s. nie „W avel”. zamiast po P. by jak najszybciej mógł przy­ stąpić do ostatecznego. 567). J. jaką mógłby być. gdyby dodany aparat był na odpowiednim poziomie naukowym. H enryk Batowski . 573) był ministrem spraw zagranicznych już od 1932. 581). ale i prezesem P A U . Kocie (1885) i niektórych innych działaczach polskich. 561). gen. Beneš był tylko raz premierem. 37). 558). nie 1955 (s. 1939. 35 i 554). 1958). 575). jako Cooper. 1951). a Masaryk przez jedno s. gdyby w Instytucie Spraw Mię­ dzynarodowych zatroszczono się o fachową opiekę nad tym tomem. nie parokrotnie. a od 1941 przez ZSRR jako prezydent Czechosłowacji. feldmarszałek lord W avell pisze się przez dwa 1. lecz także aż do 1945 prezydentem Protektoratu Czesko-Morawskiego. Makowski (zm. Cretzianu ■(s. jak wspomniany wyżej Kerr (zm. ale niewątpliwie nie będzie tak cenną pomocą. oiikrü '. St. Csáky był mini­ strem spraw zagranicznych już od grudnia 1938 (s. Petain zmarł w 1951. lub niewłaściwie zamieszczono w spisie. a ambasadorem w Turcji w 1941. nie w 1939. J. nie Zenko. nie od 1933. K. a z reguły przy autorach zagranicznych. Ripka <zm. Np. 555) był w departamencie stanu w latach 1938— 1944. A. 17) zmarł w 1945. Hácha (s. Weizsäcker (zm. Pewną liczbę nazwisk napisano w ogóle błędnie. wieloletni turecki minister spraw zagranicznych winien figurować pod A jako Aras. pomija je wszakże przy nie­ których nazwiskach. nie w 1946. data sojuszu czechosłowacko-radzieckiego podczas wojny brzmi 1943. 578) został ministrem spraw zagranicznych Turcji już w r. St. Berle (s. M. że od 1940 był uzna­ wany przez rząd W. nie zaś pod D. 579) zginął w 1931. przy Wł. o którym nie podano. Fierlinger był premierem do 1946. a protektorem w Pra­ dze /tylko do 1943. 558) został sekretarzem generalnym (nie wiceministrem) rumuńskiego M SZ w 1940. Skrzyński (s. nie przez dwa. 1945). Szembek (s. Ciano został rozstrzelany w styczniu 1944. Brak dat zgonu np. nie 1937 (s. W zasadzie wydawca podaje daty urodzenia. dyplomata brytyjski Archibald Kerr winien figurować pod K. Kennedy (s. Andersie (1892). Tiso był prezydentem Słowacji od 1939. H. nie w 1940. Lloyd George uzyskał tytuł hrabiego Dufor. przy takich osobach zmarłych już kilka lat temu. Kwapińskim (1885). nie już od 1938 (s. nie 1944 (s. nie do 1947 (imię Zdeněk. A. uzupełnionego i poprawionego wydania tej potrzebnej i wartościowej książki. 567) był ambasado­ rem U S A w Londynie już od 1937. nie w 1927.Saraçoglu (s. 564) był nie tylko prezydentem Czechosłowacji w latach 1938— 39. a gen. .a Al. inny wybitny polityk brytyjski właśnie pod C. Knatchbull-Hugessen (nie „Knatchbeull- Hugesser”) ambasadorem brytyjskim w Chinach do 1938. Są dalej różne omyłki w datach zgonu. Sokolnickim (1880). zresztą poprawną datę podaje sam wydawca w wykazie osób na s. a H. który wskutek błędów wprawdzie nie traci swej zasadniczej wartości. тар. 1945). Papée był posłem w Pradze do 1939. K u­ trzeba był nie tylko sekretarzem generalnym. W. Mussolini (zm. Quisling znalazł się n. 576). Prchala (nie „Prhala”) przebywał w Polsce tylko krótki czas w r. Żeligowski (zm. Ograniczyć się trzeba przeto do wymienienia jedynie najważniejszych. jako „Duff-Cooper”. nie do 1944.e wiadomo dlaczego przed P. 1951). choć nie byłoby trudno je uzyskać. Neurath (s. 1938.