You are on page 1of 38

Univerzitet „ApeiroN“ - Fakultet poslovne ekonomije - Menadžment javne uprave

Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan

Panevropski univerzitet “ApeiroN”
Fakultet Poslovne Ekonomije
B a nj a L u k a

Seminarski rad iz
Više matematike

Mentor: S t u d e n t:
Dr. Esad Jakupović Vujinović Dragan

Novi Grad, januar.2012. godine.

1.

Univerzitet „ApeiroN“ - Fakultet poslovne ekonomije - Menadžment javne uprave
Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan

Sadržaj :

1. Matematička logika str. 3

2. Sistemi linearnih jednačina str. 8
2.1. Pojam i vrste sistema linearnih jednačina str. 8
2.2. Gausov postupak eliminacije str. 11
2.3. Rješavanje sistema linearnih jednačina pomoću matrica str. 21

3. Nizovi i njihove granične vrijednosti str. 26
3.1. Pojam i vrste nizova str. 26
3.2. Granične vrijednosti niza str. 30

4. Izvodi i diferencijali funkcija sa dva i više argumenata str. 34

5. Pojam i osobine neodređenog integrala str. 36

Literatura str. 38

2.

Univerzitet „ApeiroN“ - Fakultet poslovne ekonomije - Menadžment javne uprave
Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan

1. Matematička logika

Osnovno sredstvo sporazumjevanja medu ljudima je jezik. Razlikujemo više vrsta jezika
sporazumjevanja, kao što su npr, slikarski, muzički, obični (govorni) i književni jezik.
Matematički jezik je najviši oblik naučnog jezika.
Za razliku od npr. slikarskog jezika, matematici je potreban jezik pomoću koga se
izražavamo i sporazumjevamo bez dvosmislenosti i nedorječenosti. Zadatak matematičke logike
je proučavanje, istraživanje i stalna dogradnja takvog matematičkog jezika, tj. jezika simbola kao
sredstva za razvijanje mišljenja, rasuđivanja, zaključivanja i komuniciranja u matematici.
Najsličniji matematičkom jeziku su govorni i književni (pisani) jezik. Osnovu ovih jezika čini
glas, slovo, riječ i rečenica. Nešto slično važi i za matematički jezik u kome osnovu čine
matematički izrazi (riječi) ili termini. Najprostiji matematički izrazi su konstante i promjenljive.
Konstante su potpuno određeni matematički objekti, tj. veličine kojima se vrijednost ne mijenja,
npr. -S; 0; 2; 2/3; 5; ; π; e ...
Promjenljive su simboli (znaci i slova) koji mogu predstavljati bilo koji elemenat iz nekog datog
skupa. Dati skup se naziva oblast definisanosti (domen) promjenljive. Konstante kojima se
zamjenjuju promjenljive nazivaju se vrijednosti promjenljivih.

Primjer 1.) x,y,z,a,b,c,...,α,A su oznake za promjenljive
2.) n je oznaka za prirodan broj. Vrijednosti promjenljive n su konstante 1, 2, …

Složeni matematički izrazi se dobijaju kad se konstante i promjenljive povežu simbolima
(oznakama) za računske operacije, kao što su npr, +, -, ·, : . Pri formiranju složenih izraza
dozvoljena je i upotreba zagrada, s tim da izraz ima smisla.
Primjer 1.) izrazi su: 8+7, 3x-4, 5x/(x+1), (x+2)y i sl,
2.) nisu izrazi: 2+, x(y+) i sl,
Dakle, izrazi su riječi ili sklopovi riječi koji ne čine rečenicu. Izrazi se sastoje od jedne
promjenljive ili od jednog znaka konstante, ili od više promjenljivih ili znakova konstanti
povezanih znacima operacija, uz upotrebu zagrada kao pomoćnih simbola.
Vrijednost matematičkog izraza je konstanta koja se dobije nakon što se u izrazu svi simboli
promjenljivih zamjene odgovarajućim vrijednostima (konstantama) i izvrše naznačene operacije.
Matematičke formule su rečenice koje su: ili (1) istinite, ili (2) neistinite, ili (3) takve da se za
njih ne može, nedvosmisleno i jednoznačno, utvrditi vrijednost istinitosti. Za prve važe ovi
principi:
1. principi uključenja trećeg, što znači da ne postoji iskaz koji ne bi bio ni istinit ni neistinit,
2. princip kontradikcije, što znači da nema iskaza koji je i istinit i neistinit.
Primjer:
1. Iskazi su formule: 2+3=5, 4>1+2, 4<1+2, 2+3=7, x+x=2x, x+x=3x za x#0, x+2=5 za x=3,
x+2=5 za x=8, x+y=y+x i sl,
2. Nisu iskazi formule: x+2=5, x+y=z, x+x=3x i si, jer nisu definisane vrijednosti promjenljivih
njima, pa se ne može nedvosmisleno i jednoznačno utvrditi da li su tačne ili netačne,
3. Iskazi su i ove rečenice: Južna i Zapadna Morava se spajaju i grade Moravu; Subotica je grad
sa najviše stanovnika u Jugoslaviji, prema popisu od 1981, godine,
4. Nisu iskazi rečenice: Broj 2 je zelen; Ekononomija je slatka; Mis univerzum je najljepša žena
na svetu, i sl. Prve dve rečenice nemaju smisla, dok se za treću ne može pouzdano

3.

p.  Konjukcija datih iskaza p i q je iskaz u oznaci p q (čitaj: p i q). vrijednosti promjenljivih. istinit onda i samo onda ako su oba data iskaza istinita.. onda se njegova istinitost vrednuje sa ili 0. iskazne funkcije. ili predikati. izuzev negacije ┐. itd. tj. su neodređeni iskazi i nazivaju se iskazne forme. onda se vrijednost njegove istinitosti označava ovako: τ p=T ili τ p=1 (čitaj: tau od p jednako te ili jedan. dva. s. Predikati postaju iskazi kada se u njima na mjesto promjenljivih uvrste konstante. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan (nedvosmisleno) utvrditi vrijednost istinitosti. jer je istinita i onda kada su oba data iskaza istinita. Fakultet poslovne ekonomije . b. tj.  Dva ili više prostih iskaza povezanih znacima logičkih operacija tvore složeni iskaz. r. tj. x+x=3x i sl. x+y=z. koja se odnosi na jedan iskaz. Za predikate sa jednom. a.. Primjer: Svaki iskaz se može obilježiti slovom. T kao prvo slovo engleske reci true=istina).  U matematici se tačan iskaz naziva stav.. odnosno neistinit onda i samo onda ako su oba data iskaza neistinita.Univerzitet „ApeiroN“ . dve. Ovako definisana disjunkcija javlja se pod nazivom inkluzivna (uključiva) disjunkcija. . za nekoga je Mis univerzuma najljepša a za nekoga nije. 4. promjenljivih se kaže da su dužine: jedan.  Tablica vrednosti istinitosti za konjukciju za sve moguće varijante vrijednosti istinitosti iskaza p i q: ili kraće  Disjunkcija datih iskaza p i q je iskaz u oznaci pvq (čitaj: p ili q).  Ako je neki iskaz p tačan (istinit). x>5. Predikati su ove formule: x+2=5. itd. Osnovni među njima su oni koji povezuju dva prosta iskaza. tri.  Iskaz je prost ako sadrži samo jednu informaciju. istinit onda i samo onda ako je bar jedan od datih iskaza istinit. Ova slova se nazivaju iskazna slova. jer je ljepota stvar ukusa. npi. lažan) iskaz. piše se ili τ p= ili τ p=0 (čitaj: tau od p jednako ne te ili nula). tri. U nastavku dajemo definicije ovih osnovnih složenih iskaza. Matematičke formule koje sadrže promjenljive kojima vrijednost nije definisana i za koje se zbog toga ne može jednoznačno utvrditi vrijednost istinitosti. q.  Ako je p netačan (neistinit.

 p je uzrok za q.  p je dovoljan i potreban uslova za q i obratno.Univerzitet „ApeiroN“ . istinit onda i samo onda ako je samo jedan od datih iskaza istinit. a q je tvrdnja. Fakultet poslovne ekonomije . Tablica vrijednosti istinitosti za ekvivalenciju: 5. p q se može čitati ovako:  p je ekvivalentno sa q. itd.  Implikacija datih iskaza p i q je iskaz u oznaci p q. a q je posljedica p.  p je dovoljan uslov za q.  p je predpostavka. p q se može čitati ovako:  p implicira q.  Tablica vrijednosti istinitosti za disjunkciju:  Pod izrazom "disjunkcija" najčešće se podrazumjeva inkluzivna.  ako je p onda q i obratno. neistinit onda i samo onda ako je p istinit a q neistinit iskaz. pa je u slučaju upotrebe eksluzivne disjunkcije neophodno to i naglasiti.  iz p slijedi q.  q je potreban uslov za q. .  Tabela istinitosti za implikaciju:  Ekvivalencija datih iskaza je iskaz u oznaci p q istinit onda i samo onda ako dati iskazi imaju jednake vrednosti istinitosti.  iz p slijedi q i iz q slijedi p. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan  Eksluzivna (isključiva) disjunkcija datih iskaza p i q je iskaz u oznaci pvq (čitaj: ili p ili q).

Dakle. Iskazna slova su iskazne formule. Fakultet poslovne ekonomije . (A =>B). negacija ekvivalencije je ekskluzivna disjunkcija i obratno.. 6. označenih iskaznim slovima p. Tablica vrijednosti istinitosti za negaciju:  Napomena 1. (AvB). 2. vezivanjem prostih iskaza. Vrijednost istinitosti iskazne formule zavisi od vrijednosti istinitosti iskaznih promjenljivih u njoj. Ako su A i B iskazne formule. koji je neistinit kada je p istinit i obratno. (A B). Uobičajeno je da se iskazne formule definišu ovako: 1. Svi ovi iskazi se nazivaju iskazne formule ili logičke formule. tj.. Iskazne formule mogu se obrazovati samo konačnim brojem primjena 1) i 2).. ┐(┐ p)=p. q.. 3. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Ekvivalencija iskaza p i q se može definisati i kao konjunkcija implikacija p =>q i q=> p. uz mogućnost korišćenja konvencije o brisanju zagrada. onda su i (A Λ B). pomoću znakova logičkih operacija dobili smo složene iskaze. Vezujući ove složene iskaze pomoću znakova logičkih operacija dobijamo još složenije. ┐a takođe iskazne formule. negacija negacije datog iskaza daje iskaz sa jednakom vrijednošću istinitosti kao što je ima dati iskaz. tj.Univerzitet „ApeiroN“ . ┐ ( p q ) = p q i ┐ ( p q ) = p q. 2. važi:  Negacija datog iskaza p je iskaz ┐ p (čitaj: ne p). . tj.

 Aksiome su polazne rečenice (formule) koje se po dogovoru uzimaju kao tačne i čija se istinitost ne dokazuje. iz pretpostavki. predstavljaju potpun spisak osnovnih riječi pomoću kojih se u matematici polazeći od izvjesnih rečenica.  Pojam je misaoni sadržaj termina ili simbola. naziva se tautologija. Razlikujemo osnovne i izvedene pojmove. onda se mogu koristiti tzv. ili skup rečenica.onda. i nazivaju egzistencijalni kvantifikator (kvantor). ┐( x) P(x)  ( x) ┐P(x) Kvantori.  Posljedice su rečenice (formule) koje su. kojom se određuju sadržina nekog pojma. tačka). pored ostalih. Fakultet poslovne ekonomije . Ako je iskazna formula tautologija piše se: A=T ili A ≡ T ili A~T. skup.  Definicija je rečenica. nije. značajne su ove formule kao zakoni predikatskog (kvantifikatorskog) računa: ┐( x) P(x)  ( x) ┐P(x) ..  Dokaz je put logičkog rasuđivanja i zaključivanja od pretpostavki do posljedica tj. onda se ove riječi označavaju sa (obratno od prvog slova njemačke riječi Es gibt=postoji). 7. zajedno sa riječi i. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Iskazna formula koja je istinita za svaku moguću varijantu vrijednosti istinitosti prostih iskaza u njoj. kao taćnih u nekom rasuđivanju. i nazivaju univerzalnim kvantifikator (kvantor). niz koraka od kojili je svaki korak ili aksioma ili već dokazana teorema.  Teoreme su izvedene (dokazane) rečenice (formule) zasnovane na aksiomima ili prethodno dokazanim tvrđenjima. Ako se kvantitativno želi izraziti za koje vrijednosti promjenljivih je istinita iskazna funkcija ili predikat..  Pretpostavke (hipoteze) su rečenice (formule) od kojili se polazi. ako. Ako iskaz počinje kvantifikacijom "za neko" ili "postoji bar jedan". broj. Ako iskaz počinje kvantifikacijom "za svako". Osnovni pojmovi su oni koje prihvatamo jasnim same po sebi bez potrebe da se objašnjavaju nekim drugim pojmovima (npr. dobijene logičkim rasuđivanjem i zaključivanjem. ili. Dvije formule A i B su identički jednake ako i samo ako je formula A B tautologija. Na kraju ovoga dajemo objašnjenje nekih značajnijih pojmova u vezi s rasuđivanjima i dokazivanjima u matematici. Formula ( x A) P(x) znači: predikat P(x) je tačan za bar jedno x iz skupa A. U vezi s kvantorima. onda se riječi "za svako" označavaju sa (obratno od prvog slova njemačke riječi Alle=svi). . Formula ( x A) P(x) znači: za svako x iz skupa A predikat P(x) je tačan. Univerzitet „ApeiroN“ . kvantifikatori ili kvantori (kolikovnici). grade nove složene rečenice. Izvedeni pojmovi su oni koje objašnjavamo pomoću osnovnih i drugih izvedenih pojmova.

a to znači da je rješenje jednačine bilo koji realan broj. Sistemi linearnih jednačina 2.…. i=1.a2…ann su oznake za koeficijente nepoznatih x1 . Opšti oblik jednačine sa jednom nepoznatom je: ax + b = 0 Rješenje ove linearne jednačine je: Xo = -b/a S obzirom na vrijednosti a i b mogući su slijedeći slučajevi. onda je za ove jednačine kaže da su ekvivalentne. Ako je a ≠ 0. pri čemu su xi oznake za nepoznate (promjenljive) veličine. mogu svesti na oblik 0=0(npr.𝑥 2 − 𝑦 2 = (𝑥 − 𝑦)(𝑥 + 𝑦)𝑥 2 − 𝑦 2 − 𝑥 2 + 𝑥𝑦 + 𝑦 2 = 00=0 Ako je jednakost F(xi)=G(xi) istinita samo za određene strukture vrijednosti nepoznatih (pa makar ih bilo i beskonačno mnogo). . onda je x0=0/0. Jednačina u kojoj se nepoznate pojavljuju samo u obliku stepena sa eksponentom 1. onda je x0=-b/0.2. Ako je a=0 i b=0.Univerzitet „ApeiroN“ . jednačina ima jedno realno rješenje i to: x0=0 ako je b=0. xn  b je oznaka za slobodni član. razdvojene znacima + i — naziva se linearna jednačina. a x0 ≠ 0 ako je b ≠ 0. Pojam i vrste sistema linearnih jednačina Formulu F(xi)=G(x. onda za F(xi)=G(xi) odnosno za P(xi)=F(xi)-G(xi)=0 kažemo da je uslovna jednakost ili jednačma. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 2. a zatim uporedimo brojne vrijednosti izraza F(xi) i G(xi) istinita formula za bilo koji skup vrijednosti promjenljivih xi (a to se može konstatovati i bez neposrednog uvrštavanja konstanti na mesto promjenljivih). Opšti oblik linearne jednačine sa dvije nepoznate je: ax + by + c = 0 8. Ovakve jednakosti se. 2.1.n nazivamo jednakost. x2 . Fakultet poslovne ekonomije . Jednačina se može svesti na oblik 0=0 tek nakon uvrštavanja vrijednosti nepoznatih za koje je istinita (zadovoljena). bez zamjene konstanti umjesto promjenljivih. Ako je svako rješenje jednačine P(xi)=0 ujedno i rješenje jednačine Q(xi)=0. Provjeru tačnosti jednakosti vršimo tako što umjesto xi zamjenimo konstante.). dakle ne za bilo koji odnos vrijednosti nepoznatih. 1. 3. Vrijednost promjenljivih za koje je tačna jednakost P(xi)=0 nazivamo rješenje jednačine. …. Opša oblik linearne jednačine sa n nepoznatih je: a1x1+a2x2+…+anxn+b=0  a1. kraće rečeno identičnost (identitet). onda se za F(xi)=G(xi) kaže da je identička ili bezuslovna jednakost. Ako je a=0 i b ≠ 0. pa zbog nemogućnosti djeljenja broja koji nije mila sa nulom zaključujemo da jednačina nema rješenje.

broj jednačina u sistemu jednak broju nepoznatih. Fakultet poslovne ekonomije . Za posmatranu jednačinu će biti: Što znači da se rješenja jednačine mogu prikazati kao uređeni par: (x.n).. po pravilu.Univerzitet „ApeiroN“ . Nadalje je. am1x1+am2x2+…+amnxn=bm Pri čemu su: * aij oznake za koeficijente nepoznatih xj (i=1.c/b.…. Odredimo li.m: j=1. Sistemu S se može pridružiti odgovarajući matrični oblik: odnosno skraćeno. * bi oznake za takozvane slobodne članove (konstante)... npr.d/c) pa zaključujemo da je jednačina dvostruko neodređena. vrijednost za t odredili smo i rješenje jednačine. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenja ove jednačine možemo dobiti tako što jednu od nepoznatih izrazimo u funkciji druge.. Ovako: y = (-a/b)x .y) = (t. po volji.2. jednačina ima bezbroj rješenja pa se kaže da je neodređena. tj. a ako su svi b i=0 onda se za sistem S kaže da je homogen. xn može se prikazati ovako: a11 x1+a12x2+…+a1nxn=b1 a21 x1+a22x2+…+a2nxn=b2 . a ima bezbroj mogućnosti za to. . Ako je bar jedan od bi različit od nule za sistem S se kaže da je nehomogen.. a vrijednost y zavisi od odabrane vrijednosti za x. slobodna promjenljiva kojoj po volji možemo odrediti vrijednost. da po volji određujemo vrijednosti za dve promjenljive (nepoznate).z) = (t1.. Opšti oblik sistema od m linearnih jednačina sa po n nepoznatih x1 ...t2. Dalje zaključujemo da je jedna linearna jednačina sa n nepoznatih (n-l)-struko neodređena. x2 . Osim kada se jednačine posmatraju kao funkcije.(b/c) · t2 . Za linearnu jednačinu sa tri nepoznate: ax + by + cz + d = 0 rješenja ćemo dobin u vidu uređene trojke: (x. x je u ovom slučaju tzv. ali može biti manji ih veći..(-a/c) · t1 . pri rješavanju jednačina sa više nepoznatih susrećemo se sa skupom (sistemom) jednačina koje sadrže iste nepoznate.2.y. 9.. dakle.(-a/b) · t-c/b). Rješenja ovakve jednačine se mogu prikazan uopšteno parametarski preko nove nepoznate (parametra).

da nema rešenje.b)=r(A). Postoji više načina da se odredi da li i koliko rješenja ima posmatrani sistem. bez obzira da li je m<n. 2.0. Ovo se može desiti u slučajevima m=n i m>n. svaka jednačina transformiše u identičnost.Univerzitet „ApeiroN“ .. Ako je r(A. Posljedice ovoga stava su: 1..b)-r(A)=1. vrijednost n nepoznatih se iznalazi tako što se k nepoznatih tretiraju kao tzv. m=n ih m>n. m=n ili m>n.b)>r(A). N—torka (x10. prema tome. onda sistem osim trivijalnog. Neki sistem S može biti saglasan.… xno) se naziva rješenje sistema ako se. nema drugih rješenja. Ako je n-r=k kaže se da je sistem k—struko neodređen.b)=r(A)<n. tj. a b vektor slobodnih članova. a za r tzv.b)>r(A).n) da tim redom u date jednačine. onda sistem osim trivijalnog ima i bezbroj drugih rješenja. Ako je r(A. bez obzira da li je m<n. Rješenje sistema je. ali uz uslov da je m>1. Homogeni sistem ima bar jedno rješenja. 4. x oznaka za vektor nepoznatih. Inače.b)>r(A) onda je r(A. . trivijalnom rješenju čije postojanje uočavamo jednostavno bez rješavanja sistema. kontradiktoran). slobodne nepoznate kojima vrijednost dajemo po volji (proizvoljno). . onda je sistem saglasan ako i samo ako je r(A. Ako je r(A)=n. a to rješenje je n-torka (0. a može da ima više rješenja pa se kaže da je sistem neodređen. kada je r(A. 5) Ako je r(A. baznih nepoznatih vrijednosti određujemo preko vrijednosti slobodnih nepoznatih. sistem u kome je b=0. Ako je r(A)<n. Ako je sistem saglasan može da ime jedno (jedinstveno) rješenje pa se kaže da je sistem određen. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Ax = b pri čemu je A oznaka za matricu sistema (matrica koeficijenta sistema). onda je sistem određen. onda je sistem kontradiktoran. u oblik u kome je brojna vrijednost lijeve jednaka brojnoj vrijednosti desne strane jednačine. Za pouzdano utvrđivanje saglasnosti odnosno nesaglasnosti sistema linearnih jednačina možemo se poslužiti poznatim Kroneker-Kapelijevim stavom koji. pa je sistem neodređen. tj. Riječ je o tzv. 10.0). u slobodnoj integraciji (bez dokaza) glasi ovako: proširenom matricom sistema. pa je sistem određen.2. 3.tj. 4) Homogen sistem tj. a nesaglasan ako je r(A.b)=r(A)=n.zamjenom članova ove n—torke umjesto xj (j=1.. ne može biti kontradiktoran. jer je r(A. onda je sistem neodređen. Ako ima više rješenja onda ih ima beskonačno mnogo.x20 . da ima rešenja ili nesaglasan (protivrječan.b)=r(A). presjek skupova rješenja svih njegovih jednačina. tj. Fakultet poslovne ekonomije .….

Gausov postupak eliminacije Za rješavanje sistema linearnih jednačina možemo koristiti više metoda zavisno od vrste (tipa ) sistema. Ako je an=0 onda se zamjenom mjesta za dve jednačine može namjestio da bude a11 ≠ 0. pa novi sistem S1 izgleda ovako: pri čemu je. pa se dobije sistem S2 slijedećeg oblika: Tako se sukcesivno vrši eliminacija jedne po jedne nepoznate sve dok je to moguće. S obzirom na tip sistema moguće je da se na kraju jave sledeći slučajevi: 1) U jednom redu u kome su svi koeficijenti nepoznatih nule javlja se slobodni član koji nije jednak nuli. Gausov metod eliminacije. a dobijene rezultate oduzmemo od odgovarajućih elemenata druge jednačine.2. Jedan od efikasnih je tzv. a11 ≠ 0 . zasnovan na principima koji važe za elementarne transformacije matrica i koji ćemo u skraćemoj verziji. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 2. osim u prvoj jednačini. Fakultet poslovne ekonomije . pa zaključujemo da sistem nema rješenja. Dati sistem S transformišcmo u Si tako što prvu jednačinu pomnožimo da a21/a11. 11. prikazati ovako: Pretpostavimo da je u napred prikazanom sistemu S. tj. a dobijene rezultate oduzmemo od odgovarajućih elemenata treće: pa tako redom sve do kraja kada od poslednje oduzmemo proizvod prve sa am1/an1. da je nesaglasan. Na taj način smo izvršili eliminaciju nepoznate xi u svakoj. Dalje se na sličan način pomoću druge jednačine iz treće i ostalih jednačina eliminiše nepoznata x2. . zatim prvu jednačinu pomnožimo s a31/a11.Univerzitet „ApeiroN“ .

trećoj. a prema tome i zbog nemogućnosti izračunavanja vrijednosti nepoznate x5 (trebalo bi djeliti 1 sa 0 a to je neizvodljivo).da bi dobili sistem S2: Pomnožimo treću jednačinu sa -11/3 i -17/3 pa dobijene rezultate dodajmo četvrtoj i petoj jednačini da bi dobili sistem S3: Pomnožimo četvrtu jednačinu sa -1 i dobijeni rezultat dodajmo petoj.Univerzitet „ApeiroN“ . četvrtoj i petoj jednačini.b) = 5. -3 i -5. . Fakultet poslovne ekonomije . te da je zbog toga. Ovaj postupak se u racionalnoj verziji može prikazali ovako: 12. sistem kontradiktoran (nesaglasan. pa dobijemo sistem S4: Iz S4 neposredno zaključujemo da je r(A)=4<(A. -1. četvrtoj i petoj jednačini. pa dobijene rezultate redom dodajmo trećoj. protivrječan). Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenje: Pomnožimo prvu jednačinu redom sa 2. 6 i 8. Tako ćemo dobiti sistem S1: Pomnožimo drugu jednačinu sistema Si sa 1. pa dobijene rezultate redom dodajemo drugoj.

b) = 2 pa zaključujemo da je dati sistem nesaglasan.b) = 3 pa zaključujemo da je dali sistem nesaglasan (nema rješenja).b) = 3. Rješenje: r(A) = 1 < r(A. ako se ne vrši prepisivanje utvrđenih redova. Rješenje: r(A) = 2<r(A. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan a može i kraće. Rješenje: r(A)2 < r(A. Fakultet poslovne ekonomije . već se na kraju formira potrebna ekvivalenti matrica. . 13.Univerzitet „ApeiroN“ . pa je dati sistem kontradiktoran (nema rješenja).

Rješenje: Naprijed prikazanim postupkom dobije se sistem ekvivalentan datom: Zamjenom x5=4 u pretposlednju jednačinu dobije se x4=0. x2.b) = r(A) = n. Zamjenom x2=-1.b] je takođe 5. Fakultet poslovne ekonomije . 2) r(A. Rang matrice A je 5. pa je dati sistem određen. Sistem je u tom slučaju određen a vrijednosti nepoznatih se određuju ovako: prvo se izračuna vrijednost za xn zatim se redom dođe i do vrijednosti za x1. pa se u poslednjoj jednačini. pa je sistem protivrječan (nema rješenja).3. a rješenje mu je uređena petorka (x1 .0. tj. . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenje: r(A) = 2 < r(A. Da je dati sistem protivriječan vidi se već iz druge matrice u kojoj se nalaze kontradiktorni zahtevi. Rješenje: r(A) = r(A.x5)=(2. r(A) = r(A. a rang proširene matrice [A.b) = 2 = n. Prema tome dati sistem je određen.b) = 3. Zamjenom x3=3. u kojoj nisu svi koeficijenti nepoznatih nule. -1.Univerzitet „ApeiroN“ . x3=3. u vidu konjunkcije x2 = 4 x2 = 5 x2 = 7 koja nije istina.4). x4=0 i x5=4 u drugu jednačinu dobije se x2=-1. pojavljuje samo jedna nepoznata xr=xn sa koeficijentom različitim od nule. Zamjenom x4=0 i x5=4 u treću jednačinu dobije se x3=3.x3.x4.b) = n = 5. x4=0 i x5=4 u prvu jednačinu dobije se x1=2. Sistem ekvivalentan datom sistemu glasi: x1 + x2 = 6 14.

x3. ako su saglasni).b) = r(A) < n kada je sistem neodređen. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan x2 = 8 Pošto je x2 = 4 lako se uočava da je x1 = 2. ekvivalentni sistemi imaju ista rešenja (ako uopšte imaju rješenja.0) nema drugih rješenja. Ovaj slučaj ima dvije varijante: a) U redu u kome se na prvom mjestu nalazi nepoznata xr pored nje ima još n-r nepoznatih sa koeficijentima različitim od nule.x2) = (2.x4. 3) r(A.0.b)=5=n. Sistem ekvivalentan datom sistemu glasi ovako: r(A)=r(A. x5)=(0.4). Prema tome osim trivijalnog dati sistem nema drugih rješenja. pa je sistem određen. Datom sistemu ekvivalentan je sistem: Zamjenom x4=0 u treću jednačinu dobije se x3=0.0.Univerzitet „ApeiroN“ . Vrijednost ovih n-r+1 nepoznatih se ne može jednoznačno odrediti već se za n-r nepoznatih vrijednost odredi proizvoljno ili parametarski.0. pa je rješenje datog sistema uređeni par(x1. te da osim trivijalnog rešenja (x1.a 15. Rješenje: r(A)=r(A.x2. Fakultet poslovne ekonomije .b)=4 = n. zamjenom x3= x4=0 u drugu jednačinu dobije so x2=0. . pa zaključujemo da je dati sistem određen. tj. Rješenje: Riječ je o homogenom sistemu linearnih jednačina. a zamjenom x2= x3= x4=0 u prvu jednačinu dobije se x1=0.

(postupak ne prikazujemo. x3 . I ovoj varijanti je moguće da u pomenutom redu xr bude jedina nepoznata sa koeficijentom različitim od nule. Sukcesivnom zamjenom unatrag dobiju se vrijednosti ili parametarski oblici vrijednosti za ostalih r-1 nepoznatih. Prema tome. b) U redu u kome se na prvom mestu nalazi nepoznata xr pored nje ima manje od n-r nepoznatih (neka ih nedostaje 0<k<n-r) sa koeficijentima različitim od nule.(4/55)t. Postupak određivanja mogućih rješenja (ima ih beskonačno mnogo) dalje može ići ovako: Uzmimo daje x5 = t. pa vrijednost ove nepoznate može jednoznačno odrediti. Fakultet poslovne ekonomije . x4 i x5 u prvu jednačinu dobije se x1 . sledeći sistem: Pošto je r(A)=r(A. I ovoj varijanti se postupa kao pod a) tim da se u postupku zamjene javlja potreba za naknadnim proizvoljnim određivanjem vrijednosti nedostajućih k nepoznatih. već ostavljamo da čitalac sam uradi).Univerzitet „ApeiroN“ .rješenje dalog sistema se može prikazati parametarski kao petorka: 16. zamjenom parametarski prikazanih vrijednosti za x2. što ne znači da je sistem određen. Zamjenom ovih parametarskih izraza za X4 i xj u treću jednačinu dobijamo x3=731/165- (59/165)t. Prema tom datom sistemu je ekvivalentan npr. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan za onu jednu preostalu nepoznatu vrijednost zavisi od vrijednosti nepoznatih za koje je vrijednost proizvoljno određena.514/165 .(46/165)t. . Na kraju. x4 i x5 udrugu jednačinu dobije se x2=9/55-( 16/55)1. tada iz poslednje jednačina slijedi da je x4 = 16/55 .b)=4<n=5 sistem je neodređen. jer će se neodređenost ispoljiti u postupku zamjene ove vrijednosti radi dobijanja vrijednosti preostalih n-1 nepoznatih.Zamjenom parametarski prikazanih vrijednosti za x3 .

x4 . 5. x4 . 0. Datom sistemu se može pridružiti slijedeći ekvivalentan sistem: Neka je x3=t3. 0). onda proizvoljno odredimo vrijednost za t i lako dobijamo moguću petorku rješenja. x3 .onda rješenje glasi (x1 . tada je rješenje: (x1 . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Ako želimo brojne vrijednosti za nepoznate.4). 4)  Neka je t3 = 0 i t5 = 0. x3 . partikularna rješenja dobijamo tako što za t3 i t5 proizvoljno odredimo vrijednosti. 21/4. a takvih mogućnosti ima bezbroj. i t5 = 4. 0) Rješenje: Već prikazanim postupkom dobijamo: r(A)=r(A. . Zamjenom ovih vrijednosti umesto odgovarajućih nepoznatih u datom sistemu lako se uvjeravamo da rješenje zadovoljava svaku jednačinu datog sistema Neka je t=-51. 68/3. x2 . x2 . 1. x4 . 731/165. x5 ) = (52/3.(7/16) · t3- (1/16) · t5. -1. opšte rješenje datog sistema. Prikazujemo samo neka od bezbroj mogućih rješenja: Neka je t=4. x5 )=(2.b)=3=n-2. x5 ) = (514/165. x2 .(7/4) · t3 . x5 )=(-11. a xs =ts. 9/55. Zamjenom parametarskog izraza za x4 u drugu jednačinu dobije se x2 = 21/4 . Neka je t = 0. x5 )=(19/16.Univerzitet „ApeiroN“ .(1/4) · t5.0. x2 . a zamjenom u prvu jednačinu dobijenih i proizvoljno određenih parametarskih izraza. 4. Prikazujemo neke od njih:  Neka je t3 = 3. a konkretna tzv. x3 . tada je rješenje: (x1 . x3 . x2 . x2 . Prema tome rješenje datog sistema predstavlja petorka: Ovo je tzv.3. x3 . 17. 25/16. x4 . tada je: (x1 . x4 . -1. tada iz treće jednačina ovog sistema dobijamo x4= 25/16 .16).  Neka je t3 = -1 i t5= 16. dobijemo xi = 19/16 + (19/16) · t3 . tada je: (x1 . Fakultet poslovne ekonomije . -51). x3 . 16/55.(11/16) • t5. 3.-1. tada je: (x1 . x4 . x5 ) = (2. 0. 3. pa je sistem dvostruko neodređen.

x3 . Rješenje: 18.5t4 – t5. 3.Univerzitet „ApeiroN“ . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenje: Prikazanim postupkom se dobija slijedeći sistem.b)=4=n-1. x2 . tada je: (x1 . a zamjenom parametarskih izraza za x1 . Neka je t3 = 2. x3 . x2 . 3). pa je sistem trostruko neodređen i proizvoljno treba određivati vrijednosti za tri nepoznate. . 0.b) = 2 = n – 3. x2 . 2. x2 . 3. x4 . -1. x3 . x4 . 4). ekvivalentan datom sistemu: r(A)=r(A. t4 = 0. Ovom transformacijom je dobijen sistem ekvivalentan datom sistemu: Neka je x3 = t3. x4.t5 = 3. Neka je t3 = t4 = t5 = 0. 1. 0. tada iz druge jednačine dobijemo x2 = -1 + 4t4. -1.x5)=(2. t5 = 4. pa je dalje postupak rješavanja isti. Rješenje: r(A) = r(A. x4 i x5 u prvu jednačinu dobije se x1 = 9 –t3 . x3 . t3 = 3. Dobili smo isti primjer kao u 1.x5 )=(-1. tada je: (x1 . 0. Dalje neka je npr. 0). x4 = t4 i x5 = t5. Fakultet poslovne ekonomije . x5)=(9. onda je rješenje datog sistema: (x1 . t4= 1. primjeru.

. 3. Fakultet poslovne ekonomije .7t) Neka je npr. 0.b) = 1 = n-4. 0.t3 + 3 t4 – t5. x5 )=(7.-1. x4) = (2. x4 ) = (-16. Datom sistemu ekvivalentan je sistem: Neka je x3 = t.x3. tada je x4 = 25 . x5 )=(2. tada je: (x1 . x1 . t = 3. onda je rješenje datog sistema (x1 .x3. 25 .1. x3 .b) = 3 = n .7t. pa je sistem jednostruko neodređen. 3. x5 = t5.2 t2 . - 1. Prema tome rješenje datog sistema je: (x1. t3 = 3. 0). 0. x4 = t4 . 4) Neka je t = 0. to će se zamjenom u prvu jednačinu dobiti x1 = -16 + 6t. 0. Rješenje: r(A)=r(A. Rješenje: 19. tada je: (x1. x1 . x4 . t5 = 4. x3 =t3. a pošto je iz druge jednačine x2 = -1. 25) itd. t2 = -1. Neka je npr. -1. pa je dati sistem četvorostruko neodređen i ekvivalentan sistemu koji sadrži samo jednu jednačinu. x2 . tada je x1 = 7 . i to: Neka je x2 = t2. t4 = 0. x4 . x1 . x2 .Univerzitet „ApeiroN“ . x3 . x4) = (-16 + 6t.x3. -1. t. tada je: (x1. 4) Neka je t2 = t3 = t4 = t5 = 0. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan r(A) = r(A. 0.

itd. -7). x4) = (0. x4) = (0. pa je sistem jednostruko neodređen. Neka je t = 0. x1 . Prema tome rješenje datog sistema je: (x1. 2). Datom sistemu ekvivalentan je sistem: Neka je x3 = t3 i x4 = t4. Neka je t3 = 1 i t4 = 2.b) = 3 = n . x1 . 0. to će biti x1 = -t3 . 0). 1. biće x1 = 6t.. pa je sistem dvostruko neodređen. Neka je t3 = t4 = 0. x1 . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan r(A) = r(A. a pošto je x2 = 0.) 20. tada je: (x1. 0.x3. pa je n-1. tada je: (x1. Dakle.x3. a pošto je x2 = 0. sistem osim trivijalnog ima i bezbroj drugih rješenja. 0. tada je x4= -7t. Fakultet poslovne ekonomije . Datom sistemu ekvivalentan je sistem: Neka je x3 = t. Dakle. 0. Rješenje: r(A) = r(A.t4. -7t) Neka je npr.2.x3. do izvesnog broja rješenja neodređenih sistema i do saznanja da je sistem protivrječan može da se dođe i pomoću naprijed prikazane elementarne bazne transiormacije (tema 2. x4) = (-3. x4)=(6t.4. x1 . 0.1. Prema tome rješenje datog sistema je: (x1. t. x4) = (6. itd. t4). t3.x3.x3. tada je: (x1. 0. 0. Do rješenja određenih sistema. ovaj homogeni sistem osim trivijalnog ima i bezbroj drugih rješenja. t = 1. x1 . 1. 0).b) 0 2 = n – 2. . tada je: (x1. x1 .Univerzitet „ApeiroN“ . x4) = (-t3 – t4.x3. 0.

pomoću kofaktora.Univerzitet „ApeiroN“ . pomoću elementarne bazne transformacije. x1=2. Fakultet poslovne ekonomije . x2=5.4. od: Ax=b. tj. a u tački 2. pa ćemo dobiti: (A-1 A)x = A-1 b. Pođimo od matričnog oblika sistema od n linearnih jednačina sa po n nepoznatih. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 2. .3.3. tada je A nesingularna (regularna) matrica.3. Pomnožimo ovu jednačinu slijeva sa A-1 . Rješavanje sistema linearnih jednačina pomoću matrica Kada je m=n sistem linearnih jednačina se može rješavati i pomoću matrica uz uslov da je r(A)=n. Pošto |e A-1 · A=E (jedinična matrica) i pošto je Ex=x konačno dobijemo: x = A-1 b = (1 / |A|) · A ·b Rješenje: Dati sistem u matričnom obliku izgleda ovako: Za ovu matricu A smo naprijed već odredili inverznu matricu i to: u tački 2. pa će biti: Prema tome. x3=-9 21.2.

Iz posljednje tabele možemo očitati inverznu matricu matrice sistema. x1 . 3. x2=-1. k5] · x = b. X1=2. 0. tj. . 4) ujedno i rješenje datog sistema jednačina. x1k + x2k2 + x3k3 + x4k4 + x5k5 = b. k4. x4 .: 22. k3. x4=0 i x5=4 su skalari linearne kombinacije. Fakultet poslovne ekonomije . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenje: U primjerima većeg formata lakše je raditi pomoću elementarne bazne transformacije nego pomoću kofaktora. x5) = (2. k2. a istovremeno dobijemo i inverznu matricu (ako postoji) i rješenje sistema. odnosno: Ax= b pa je (x1. -1.Univerzitet „ApeiroN“ .x3. x3=3. odnosno: [k1.

xn ) = ( D1 /D. Fakultet poslovne ekonomije . .….Dn oznake za determinante dobijene tako što se u glavnoj determinanti na mjesto koeticijenta uz nepoznate x1 .4.Dn /D ) x 1 = D1 /D. x2 = D2 /D.. x2 ….D2 . Kramerovim pravilima koja opisujemo ovako: U sistemu: Uočimo slijedeće determinante: D je oznaka za glavnu determinantu sistema S sastavljenu od koeticijenata nepoznatih do D1 . Ako je D ≠ O.…. … xn = Dn /D 23. onda je sistem određen i ima rješenje: (x1 .D2 /D. x2 ….Univerzitet „ApeiroN“ . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 2.. xn redom pišu odgovarajući slobodni članovi. Rješavanje sistema linearnih jednačina pomoću determinanti Izračunavanje inverzne matrice se može izbeći i sistem rješiti samo pomoću determinanti ako se koristimo tzv.

itd. + bn Ann)/D Do istih rezultata se dođe i polazeći od matričnog oblika: 24.. Fakultet poslovne ekonomije ... + bn An1)/D Na kraju se dobije i: Iz ove jednačine se dobije: xn = Dn/D = (b1 A1n + b2A2n + . pa na kraju poslednju pomnoženu sa xn dobicemo: odnosno: Iz posljednje jednakosti slijedi: x1 = D2/D = (b1 A11 + b2A21 + .Univerzitet „ApeiroN“ .. + bn An1)/D Na sličan način se dobije i: Iz ove jednačine se dobije: X2 = D2/D = (b1 A11 + b2A21 + . ... treću pomnoženu sa x3 . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Dokaz: Ako u posljednjoj determinanti prvoj koloni dodamo drugu pomnoženu sa x2.

x3 = D3 /D = -9. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Razvijajući dalje ovu jednačinu dobije se: Primjer: Rješenje: Prema tome biće: x1 = D1 /D = 2.Univerzitet „ApeiroN“ . Fakultet poslovne ekonomije . x2 = D2 /D = 5. . 25.

2. a2 = 1. harmonijski niz: I. koje nazivamo članovima niza.001 = 1 – 1/103 pa je lako zaključiti da je an = 1 – 1/10n ..7. pa se može reći da je niz funkcija ranga njegovih članova.999.99.. 27. an je oznaka za opšti član niza za koji važi an=f(n). 64. Neki od nizova se češće koriste i zbog toga za njih postoje određeni nazivi. kojom se opšti član definiše kao funkcija nekih prethodnih članova istog niza.. Za niz 0.8.: ■ niz kvadrata prirodnih brojeva: 1.n..20.1. Na sličan način možemo reći da je niz neopadajući ako je an+1 an za svako n.. su indeksi koji predstavljaju rang (redni broj) članova niza. 1.. Postoje nizovi koji se ne mogu smatrati monotonim.a2 .. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 3. 8.999 = 1 – 0.1 = 1 -1/10 a2 = 0. 0. Nizova ima bezbroj vrsta.…. oscilatorni nizovi. kao npr. opšti član se teže određuje.99 = 1 – 0. 4.2.. daje niz: 1.12. Obratno nije uvijek moguće.tj. a da nije moguće odrediti opšti član zadatog niza.. 1+1/81. 1/3. Fakultet poslovne ekonomije ... Riječ je o nizu čiji je opšti član an = (-1)n + (3n + 1)/ 3n . rekurzivne ili rekurentne formule. 1/4. tj..2.01 = 1 .1. Neopadajući i nerastući nizovi se nazivaju monotoni nizovi. Niz može biti zadat i pomoću tzv. Rekurzivna formula an = an-1 + an+1 uz uslov a1 = 1.. nije teško odrediti njegov opšti član jer je: a1 = 0... 2. 1/27... a2 = 1. 9. 26.... • niz kubova prirodnih brojeva: 1. Za niz 1/3. daje niz: 1. Primjer: 1) 1.4.. Rekurzivna formula an = an-1 + an+1 + 1.. Nizovi i njihove granične vrijednosti 3. a nerastuci ako je an-+1 an za svako n. Pojam i vrste nizova Niz je uređen skup elemenata a1 .Univerzitet „ApeiroN“ . an . a opadajući ako je an+1<a„ za svako n.5.. 0.13..3. 2+1/9. Ako je poznat opšti član niza uvijek je moguće na osnovu njega formirati niz. . Niz se najčešće zadaje svojim opštim članom an koji predstavlja zakon po kome se odrcđuju članovi niza. 16.. uz uslov da su zadati i početni članovi niza.…. može biti zadat niz pomoću konačno mnogo elemenata.9 = 1 – 0.. Niz realnih brojeva je realna funkcija definisana na skupu prirodnih brojeva. S obzirom na karakteristike ekonomskih veličina proučavaćemo nizove čiji su članovi realni brojevi. uz uslov a1 = 1.1/102 a3 = 0. Niz { an} je rastući ako je an-1>an za svako n. To su tzv.. ■ niz recipročnih vrijednosti prirodnih brojeva ili tzv. Ovaj niz je poznat po nazivom Fibonačijev niz. . 1/2. dok se rastući i opadajući smatraju strogo monotoni nizovi.. 2. Brojevi 1.9.

.. Aritmetički nizovi su npr. Počev od drugog člana. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan (Svaki član (osim prvog) harmonijskog niza je harmonijska sredina susjednih članova tj. a ako je d<0.+ a1 + (n-1)d Sabiranjem (4*) i (4a*) dobije.m)d Sumu prvih n članova niza odredimo ovako: Sn = a1 + a2 + . + an odnosno: Sn = an + an-1 + . = an – an-1 = d d je oznaka za stalan broj koji nazivamo diferencija.Univerzitet „ApeiroN“ ... razlika bilo kog i prethodnog člana uvek ista naziva se aritmetički niz. 27.+( a1 + an). odakle slijedi: Sn=(n/2)(a1+an) Zamjenom (2) u (5) dobije se: Sn=(n/2)(2a1 + (n-1)d) (5a) Odnosno: Sn = (n/2)(2an-(n-1)d) (5b) Zamjenom (3) u (5b) dobije se: S n= (n/2)(2am + (n-2m+1)d (5c) Niz u kome je. aritmetički niz je opadajući.= an /an-1 = q (6) q je oznaka za količnik. tj..... Prema definiciji je: a2 – a1 = a3 – a2 = .. Najpoznatiji i najviše korišteni nizovi su aritmetički i geometrijski nizovi. Fakultet poslovne ekonomije . Prema definiciji je: a2/a1 = a3 /a2 = . aritmetički niz je rastući.+ a1 Korišćenjem (1) i (2) u (4) i (4a) dobijemo: Sn = a1 + a1 + d + . se: 3Sn = (a1+an) + (a1+an)+... Niz u kome je.: Na osnovu an-an-1=d => an= an-1+d možemo dobiti obrazac za izračunavanje bilo kog člana pomoću prvog na sledeći način: Možemo zaključiti da važi: an = an + (n-1)d Od ove jednačine oduzmimo jednačinu am= a1+(m-1)d pa ćemo dobijeni obrazac za izračunavanje bilo kog člana niza pomoću nekog drugog (bilo kog) člana niza. Svaki član geometrijskog niza osim prvog je geometrijska sredina susjednih članova.: an = am + (n . počev od drugog člana. Svaki član aritmetičkog niza osim prvog je aritmetička sredina susjednih članova.. količnik bilo kog i prethodnog člana stalan broj naziva se geometrijski niz.. Ako je d>0.

+ an (9) n-1 Zamjenom (7) u (9) dobijemo: Sn = a1 + a1q+.. ako je 0<q<1. god. + a1q 2 n (9**) n Oduzimanjem (9*) od (9**) dobije se: qSn .. Sumu prvih n članova geometrijskog niza odredimo ovako: Sn = a1 + a2 + . Fakultet poslovne ekonomije . n = 5: Sn = (5/2) ∙ (2 ∙ 320 + 4 ∙ 100) = 2600 b) U periodu 1992 -1996.1)/(1. n odakle se dobije: Sn = a1 ∙ (q -1)/(q -1) (10) 1-n Ako a1=a-q dobijemo iz (7). god. dinara. 28. može se ostvariti ukupan promet od 2381. onda se količnik određuje ovako: q = 1 + s. Za koliko godina ova fabrika može ukupno da proizvede 800000 pari cipela (uključujući i proizvodnju iz 1992. s = 20% = 0. q = 1 + s = 1..: a1 = a1: a2= a1q. Fabrika cipela je u 1992. Geometrijski nizovi su npr. dinara: b) 20% Rješenje: a) a1 = 320. d = 100.. u periodu 1992.2. odnosno q = 1 . ostvarilo promet od 320 mil.2. geometrijski niz je rastući. itd.Univerzitet „ApeiroN“ . dinara ako se realizuju uslovi pod a). god.Sn = a1q . a3 = a2q = a1q ∙ q = a1q2: a4 = a3q = a1 q2 ∙ q = a1q3.a1.2 Sn = 320 ∙ (1. je oznaka za stapu rasta (pada). zamjenimo u (10) dobijemo: Sn = anq1-n ∙ (qn-1)/(q-1) (10a) 1-m n Zamjenom (8) u (10a) dobijemo: Sn = amq (q -1)/(q-1) (10b) Ako je odnos članova geometrijskog niza određen stopom povećanja (rasta) ili smanjena (pada) u odnosu na prethodni član. dinara.1) = 2381.312. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Ako je q>1. Sada možemo zaključiti da važi: an = a1qn-1 (7) Ovu jednačinu podjelimo sa jednačinom am=a1q pa ćemo dobiti: m-1 an = am ∙qn-m (8) Pomoću jednačine (8) možemo direktno dobiti bilo koji član pomoću nekog drugog (bilo kog) člana.312 mil.. .25.s. b)15%. god.+anq (9*) Množenjem (9*) sa q dobije se: qSn = a1q + a1q + . b) a1 = 320. 2. ako se planira godišnji porast proizvodnje od a) 20000 pari. geometrijski niz je opadajući.).-1996. Izračunati koliko se prometa može ukupno ostvariti u periodu 1992-1996. Ako se realizuju uslovi pod b). god može se ostvariti ukupan promet od 2600 mil. n = 5.. ako se predviđa godišnji porast prometa: Primjer a) 100 mil. a ako je q<0 geometrijski niz je oscilirajući. 1) U Trgovinsko preduzeče je u 1992. godini proizvela 120000 pari cipela.312 od 2381.

Univerzitet „ApeiroN“ . jer je 4.96 god. n=? Zamjenom poznatih veličina u (10) dobije se: 20000 (1. plasirana ukupna proizvodnja se može ostvariti za 4. 29. Sn = 800000.96. Sn = 800000.15n =2. S obzirom na prirodu ekonomskih veličina zaključujemo da n=-16 ne odgovara (ne zadovoljava). n ln . godina.15n -1)/(1.52 mes.15 = In 2: n = In 2 /(In 1. pa je n=5 rešenje postavljenog problema. i 11.96 godina.15-1) = 800000 1. d = 20000.15) – 4. q= 1 +s = 1. . s = 15% = 0. n = ? Zamjenom poznatih veličina u (5a) dobije se: (n/2) (2 ∙ 120000 + (n -1) ∙ 20000) = 800000 Sređivanjem ove jednačine se dobije: n2+11n-80 = 0 Rješenja ove jednačine su: n1=-16 i n2=5. b) a1 = 120000. = 4 god. Znači. odnosno sredinom decembra 1996. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Rješenje: a) a1 = 120000.15. planirana ukupna proizvodnja se može realizovati u periodu od 1992-1996. Znači. godine.15. Fakultet poslovne ekonomije .

za svako n = 1. . a gornja međa je M = 1. 6. Ako m pripada nizu. onda je on najmanji član iza.1)/(3 ∙ 10n ) čiji su članovi: 0. a ako M pripada nizu. 18.3 i pripada nizu. Svaki realan broj G ≥ -1 je gornje ograničenje ovog niza.. 2. Fakultet poslovne ekonomije . -6.. Okolina broja 2 sa poluprečnikom ε =0. . a njegova donja međa m = 1 pripada nizu.. . Svaki realan broj g ≤ 1 je donje ograničenje ovog niza. .. Donja međa datog niza je m=0 i ne pripada nizu. Granične vrijednosti niza Niz {an} je ograničen (ograđen) ako postoje realni brojevi g i G koji zadovoljavani relaciju g ≤ an ≤ G. medu gornjim ograničenjima postoji najmanji broj M koji nije manji ni od jednog člana niza i naziva se gornja meda ili superemum niza.333. -8. 8/9.97. okolini neke tačke a može da ima ili da nema članova posmatranog niza. 0.2. 2. Niz an = 1 + (-1)n/n2 čiji su članovi: 0..01 je interval (1.. 1. Ako je dužina intervala 2ε pri čemu je ε>0. onda je i svaki realan broj veći od G rakode jedno gornje ograničenje niza {an}. Niz an = (10n. a svaki realan broj G ≥ 1 gornje ograničenje ovog niza.2. Dakle važi: m=max {gi}. Broj g se naziva donje ograničenje ili minoranta. 1/3. Niz an = n2 čiji su članovi. a okolina broja 2 sa poluprečnikom ε =0. je neograničen. Isto tako. -54.03 je interval (1. 0. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 3.. 1/2.. a gornja međa je M = 1 i pripada nizu. a broj G se naziva gornje ograničenje ili majoranra {an}Ako je g donje ograničenje niza {an} tada je svaki realan broj manji od g takode jedno donje ograničenje niza {an}.. 24/25. a+ε). Niz an = -n3 čiji su članovi: -1. jer je svaki realan broj g ≤ 0 donje ograničenje. Niz an = 1/n čiji su članovi: 1. ako je G gornje ograničenje niza {an.33... 1.3. je ograničen. jer je svaki realan broj g ≤ 0 donje ograničenje. onda kažemo da je ε poluprečnik okoline (a- ε. je ograničen s donje strane. Kod ograničenja niza sa donje strane. Niz an = 2 ∙ (-3)n-1 čiji su članovi: 2. Donja međa datog niza je m = 0. Svakom članu realnog niza može da se pridruži odgovarajuća tačka na brojnoj osi. . .. medu donjim ograničenjima postoji najveći broj m koji nije veći ni od jednog člana niza i naziva se donja međa ili infiimum niza. 4.. 9. Kod niza ograničenog s gornje strane.Univerzitet „ApeiroN“ . je ograničen s gornje strane. 30. 1. je ograničen.. 5.3 donje ograničenje. Ako ih ima onda ih može biti konačno ili beskonačno mnogo.03). 17/16. 3. a njegova gornja međa M = -1 pripada nizu.25 i obe pripadaju nizu. M=min {Gi}. 2. jer je svaki realan broj g ≤ 0. Pod okolinom tačke a podrazumevamo na koji otvoreni interval u kome se tačka a nalazi u sredini. 5/4. a svaki realan broj G ≥ 1/3 gornje ograničenje ovog niza. Donja međa datog niza je m=0. 4. je ograničen. Donja i gornja međa mogu pripadati nizu.99.01). -27. onda je on najveći član niza. a gornja međa je M = 1/3 i ne pripada nizu. 16.. a svaki realan broj G ≥ 5/4 gornje ograničenje ovog niza.

Ako ih ima. 3.. čiji su članovi: -1.. i obe pripadaju nizu. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Ako okolina tačke a čiji je poluprečnik proizvoljno (po volji) mali broj ε>0. 1 1.. Graničnu vrijednost simbolički označavamo ovako: što čitamo ovako: an teži broju a kad n teži (ide) u ∞. nema tačaka nagomilavanja. tada se za a kaže da je tačka nagomilavanja toga niza. niz može imati jedim ili više tačaka nagomilavanja. a izvan te okoline se nalazi konačno mnogo članova istog niza. tj. Članovi niza se nagomilavaju zdesna oko ove tačke.1. a tačka nagomilavanja ne pripada nizu.01) nalaze 𝑛 svi članovi n datog niza osim prvih 100 članova Ako je npr. Bez dokaza navodimo slijedeću teoremu: Svaki ograničen niz ima bar jednu tačku nagomilavanja. 0. a to je 0. niz neparnih brojeva 1. 3.-1. koja ne pripada nizu.1.01 slijedi n > 100. . 5.a ‫ <׀‬ε. Ova definicija granične vrijednosti podrazumeva da se u bilo kako maloj okolini broja a nalazi beskonačno mnogo članova posmatranog niza..Univerzitet „ApeiroN“ . što znači da se u intervalu (0. Niz an = 2n . Niz an =(-1)n. limes = granica). Ako niz nije konvergentan. granica ili limes niza (lat. onda kažemo da je divergentan. tada je < 0. što znaci da se u intervalu (0. 4..1.001) nalazi beskonačno mnogo članova datog niza (svi sem prvih 1000). ili niz {an} konvergira broju a. 0. Broj koji predstavlja tačku nagomilavanja konvergentnog niza se naziva granična vrijednost. pa važi: Primjer: Prema definiciji granične vrijednosti će biti: 1 Neka je npr. sadrži beskonačno mnogo članova niza {an}. ε=0. posto|i prirodan broj N(ε) tako da se za svako n>N(ε) ostvaruje nejednakost ‫ ׀‬an . Za niz an = 𝑛 je već rečeno da mu je 0 jedina tačka nagomilavanja. 31. Ograničeni niz koji ima samo jednu tačku nagomilavanja je konvergentan. Broj a je granična vrijednost ili limes niza {an} ako za proizvoljno mali broj ε>0. Niz an = 1/n ima jednu tačku nagomilavanja. ima dve tačke nagomilavanja -1 i 1. Tačka nagomilavanja može pripadali nizu.01.001 tada je n > 100. 1. ε=0. Tačka nagomilavanja niza an= 1 + (-1)n /n2 je 1. 2. Članovi niza se nagomilavaju oko 1 i slijeva i zdesna. Fakultet poslovne ekonomije .

Niz an = (-1)n ima dve tačke nagomilavanja pa je divergentan. 7. onda iz <0. Prema definicij granične vrijednosti biće: 1 Ako je npr. ε=0. 5. lim (an ± bn) = lim an ± lim bn = a ± b.01. 2. Fakultet poslovne ekonomije . Ako su {an} i {bn} dva niza i ako su im granične vrijednosti: i onda njihove granične vrijednosti važe slijedeće operacije: 1.01 slijedi i>10 što znači da se intervalu (0. 4.99. . 6. 1. lim (an ∙ bn) = lim an ∙ lim bn = a ∙ b. 4. 3. 3. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 2.Niz an = n3 nema tačku nagomilavanja pa je divergentan.01) nalazi 𝑛2 beskonačno mnogo članova datog niza (svi osim prvih 10). Specijalno za k=10 važi: 32.Univerzitet „ApeiroN“ .

Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Specijalno za k=e važi: Ako je zadatak izračunati an onda redom važi: 8. 33. Fakultet poslovne ekonomije . .Univerzitet „ApeiroN“ .

Ako ona ima izvod. Izvodi i diferencijali funkcija sa dva i više argumenata Neka je z=f(x.y) parcijalni diferencijali su slijedeći: 34. Primjer 1) Naći parcijalne izvode funkcije z = x2 + xy + 3x + 2y Parcijalni diferencijal funkcije sa dva i više argumenata po jednom argumentu je proizvod parcijalnog izvoda funkcije po tom argumentu i priraštaja tog argumenta. onda se taj izvod zove parcijalni izvod funkcije z po x i obilježava se. Ako se x smatra kao konstanta. 2) Za funkciju pokazati da je .y) neprekidna funkcija od dva argumenta u nekoj oblasti D. od argumenta x. z x2  y  x y  zato je 2 Pošto je i U slučaju funkcije z=f(x. Ako ona ima izvod. tada će z biti funkcija samo od jednog argumenta. Treba napomenuti da simboli i ne predstavljaju količnike. . a x pusti da varira.Univerzitet „ApeiroN“ . Fakultet poslovne ekonomije . Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 4. a y pusti da varira. onda se taj izvod zove parcijalni izvod funkcije z po y i obilježava se. Iz definicije parcijalnih izvoda slijedi da se oni izračunavaju pomoću pravila za izračunavanje izvoda funkcija sa jednim argumentom. U opštem slučaju parcijalni izvod funkcije od dva ili više argumenata po jednom argumentu je izvod te funkcije po tom argumentu uz pretpostavku da su ostali argumenti konstante. tada će z bili funkcija samo od argumenta y. Ako se y smatra kao konstanta. odnosno diferencijala tog argumenta.

onda se priraštaj funkcije z može zamijeniti sa totalnim diferencijalom funkcije z. U slučaju funkcije z=((x. Priraštaj funkcije z=f(x. Ako su Δx : Δy dovoljno mali.y) je po definiciji Δz = f(x+Δx.tj.y) koji ima parcijalne izvode i po x i po y moguće je predstaviti i na slijedeći način: Gdje kada Totalni diferencijal se može korisno upotrebiti u približnim računima. + Δy) .y) .f(x. Fakultet poslovne ekonomije .Univerzitet „ApeiroN“ .y+Δy) . Δz = f(x+Δx.y).y) totalni diferencijal je slijedeći Priraštaj funkcije z=l(x.y.dz .f(x. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Zbir svih parcijalnih diferencijala se naziva totalni diferencijal. . 35. jer sporedni deo priraštaja funkcije teži nuli.

a prema uslovu zadatka F(1) = 2. . neodređenosti konstante C skup primitivnih funkcija funkcije funkcije beskonačan. početni uslov. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan 5. Na primjer. Promjenljiva x se naziva integraciona promjenljiva. a diferencijal neodređenog integrala jednak je podintegralnom izrazu. a to je slijedeće: F(x) = x2 +1. a čita se neodređeni integral funkcije f(x).Univerzitet „ApeiroN“ . 2) Neodređeni integral diferencijala funkcije jednak je sumi te funkcije i proizvoljne konstante: ∫dF(x) = F(x) + C 36. Funkcija F(x) sa naznačenim osobinama. Zbog proizvoljnosti. ako je F'(x)=f(x). tj. tj. tj. Odakle slijedi daje C=1. ako za funkciju f(x) = 2x treba odrediti primitivnu funkciju koja prolazi kroz tačku A(1. Integracija je postupak iznalaženja primitivne (prvobitne) funkcije na osnovu izvoda ili diferencijala te funkcije.2). Fakultet poslovne ekonomije . konstanta C je neodređena i po njoj se i integral naziva neodređeni integral. tada postoji samo jedno jedino rješenje. tada je i [F(x)+C]'=f(x). Funkcija f(x) se naziva integral ili podintegralna funkcija. jer je F(x) = 9 2xdx = x2 + C . Primjer: U cilju određivanja jedinstvene primitivne funkcije potrebno je poznavati tzv. Da je funkcija F(x) primitivna funkcija funkcije f(x) simbolički se piše ∫f(x)dx . 1+C=2. se zove neodređeni integral diferencijala f(x) ili primitivna funkcija funkcije f(x). f(x)=F'(x) ili f(x)dx=dF(x). Iz definicije neodređenog inlegrala neposredno proizilaze slijedeće osnovne osobine: 1) Izvod neodređenog integrala jednak je podinlegralnoj funkciji. Sada se postavlja inverzni problem: naći funkciju F(x) koja una kao izvod datu funkciju f(x) ih kao diferencijal f(x)dx. Osnovni zadatak diferencijalnog računa je da se nađe izvod ili diferencijal! te funkcije.F(x). Pojam i osobine neodređenog integrala Neka je data funkcija F(x). Pošto se sve funkcije koje imaju isti izvod razlikuju samo za jednu proizvoljnu konstantu C. funkcija F(x)+C je najopšiija funkcija koja ima kao izvod funkciju f(x) ili kao direrencijai f(x)dx. a f(x)dx je podintegralm izraz. Prema tome integralni i diferencijalni račun su međusobno inverzne operacije. Znak integracije je izduženo slovo S koji pokazuje da naznačena operacija ima sličnosti sa sumiranjem.

fkf(x)dx = kjf(x)dx 4) Integral zbira je jednak zbiru integrala. . 3) Konstantni faktor podintegralne funkcije se može izvući ispred znaka integrala. ∫ (f.Univerzitet „ApeiroN“ .(x) + f2(x))dx = ∫f. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Iz 1) i 2) osobine izlazi da se znaci d i ∫ poništavaju.(x)dx + ∫ [f2(x)dx 37. Fakultet poslovne ekonomije .

autora prof. Menadžment javne uprave Seminarski rad iz predmeta Viša Matematika Student: Vujinović Dragan Literatura: Udžbenik Viša Matematika Panevropskog univerziteta “Apeiron”.Univerzitet „ApeiroN“ .godine.dr. . 38. izdanje Banja Luka 2008. Esad Jakupović. Fakultet poslovne ekonomije .