You are on page 1of 4

jak to dziaa

tego, co twierdz ciemno zieloni) oraz wpyw wizual-


CZYM JEST WIATR? ny na otoczenie. Jednak eleganckie wirniki poyskujce
w socu s adniejsze od dymicych kominw i wie
Wiatr jest odmian energii sonecznej. Tak, to nie chodniczych.
pomyka. Jest to powietrze w ruchu, wywoanym nie-
rwnomiernym podgrzaniem powierzchni Ziemi przez
soce. Poniewa Ziemia obraca si, jest okrga oraz RODZAJE
pokryta morzami, ldami, lasami, pustyniami i jeziora-
mi, promieniowanie soneczne jest absorbowane nie- TURBIN WIATROWYCH
rwnomiernie. To z kolei powoduje podnoszenie si
mas powietrza znad obszarw rozgrzanych i zajmowa- Obecnie wystpuj powszechnie dwa rodzaje
nie jego miejsca przez powietrze zimniejsze. To samo turbin wiatrowych: z osi poziom, majce wirniki
zjawisko wystpuje w skali planety, pomidzy rwni- przypominajce miga lotnicze, oraz z osi pionow,
kiem i biegunami, a wic wiatr jest wszdzie. wygldajce jak trzepaczka od miksera do bicia piany.

TURBINY WIATROWE Marek Utkin Turbiny z osi poziom s stosowane najcz-


ciej. Stanowi 95% turbin wiatrowych. Typowa turbina
wiatrowa ma wie o wysokoci 30 - 40 metrw i dwie
lub trzy opaty o rednicy 20 - 40 m. Istniej take mo-
ENERGIA WIATRU DZI dele o jednej opacie z przeciwwag. Najwiksze turbi-
ny wiatrowe wiata maj rozpito opat wiksz ni
Wspczesne wiatraki nosz nazw turbin wiat- boisko pikarskie.
rowych i s znacznie efektywniejsze od dawnych. Do Turbiny z osi pionow stanowi ok. 5% turbin
ich budowy wykorzystuje si zaawansowane technolo- wiatrowych stosowanych obecnie i maj zazwyczaj ok.
gie materiaowe i aerodynamik (dziki wkadowi m.in. 30 m wysokoci i 15 m rednicy.
NASA), aby uzyska jak najwiksz sprawno i dziaa-
nie w szerokim zakresie prdkoci wiatru.
Sprawno elektrowni wiatrowych jest zbliona KTRE LEPSZE?
do sprawnoci elektrowni wglowych - ok. 30%. Zdolno
wytwrcza elektrowni wiatrowych to 25% (wiatr wieje Kady model ma swoje wady i zalety. Modele
optymalnie), elektrowni wglowych - 75%. Chodzi o to, z osi poziom wymagaj kierowania wirnika na wiatr.
e na 100 dni elektrownia wiatrowa przepracowuje 25, W maych urzdzeniach zapewnia to statecznik kierun-
ze wzgledu na predko wiatru, a wglowa 75 dni, ze ku, w duych - serwomotor, poczony z procesorem
wzgldu na przestoje w wyniku konserwacji itp. Gdy i czujnikiem kierunku wiatru. Turbiny pionowe dziaaj
jedna turbina wiatrowa wytwarza ok. 275 - 500 tys. kWh niezalenie od kierunku wiatru, poza tym to, i s in-
energii elektrycznej rocznie, wystarcza to dla 20 domw. stalowane na ziemi, sprawia, e ich konserwacja i ob-
W USA elektrownie wiatrowe wytwarzaj 3 mld kWh suga jest prostsza i tasza.
rocznie (0,12% zapotrzebowania kraju). Cena energii Turbiny wiatrowe s czone w zespoy, zwane
z elektrowni wiatrowych wynosi 4,5 USc/kWh, z elek- farmami wiatrowymi, ktre zapewniaj odpowiednio
trowni wglowych - 4 USc/kWh (wliczony koszt amorty- du moc, eby kierowa prd do sieci. Uytkownicy
zacji urzdze). Za 30 lat elektrownie wiatrowe powinny indywidualni stosuj raczej maszyny pojedyncze.
pokrywa 10% zapotrzebowania USA.
Energia wiatrowa nie powoduje zanieczyszcze-
nia wody ani powietrza. Jedynym wpywem na rodo- TURBINY WIATROWE
wisko moe by oddziaywanie farm wiatrowych na
migracje ptakw (ktre szybko si ucz, niezalenie od Z OSI POZIOM
( H O R I Z O N TA L A X I S W I N D T U R B I N E S , H AW T )
FARMA WIATROWA
M ODY TECHNIK

Wiatrak farmerski
Amerykaski wiatrak farmerski jest dobrym
przykadem turbiny wiatrowej o niskiej prdkoci obro-
towej i wysokim momencie. Moe atwo si ustawia
do kierunku wiatru, poza tym dziaa przy sabych wiat-
rach i jest niezawodny. By stosowany przez ameryka-
skich farmerw, a obecnie - jest ustawiany w wielu
26 krajach wiata.
2/2005
Turbiny wspczesne TURBINA WIATROWA
Wspczesne turbiny
wiatrowe z osi poziom wys- Z OSI POZIOM
tpuj w kilku odmianach. Ba-
dania amerykaskie prowa- opata

CZYTAM, WIC WIEM


dzone w latach 1973 - 1981

MINI QUIZ MT
Sprawno to:
(zamknite przez administrac-
j Reagana) nad modelami: a) zdolno wytwrcza
1-2 kW o wysokiej niezawod- kierunek wiatru b) opyw turbulentny
noci, 4 kW dla maych bu- c) sia nona
dynkw, 8 i 15 kW dla domw
i usug oraz 40 kW dla przed- nastawny skok
sibiorstw i rolnictwa, day
w wyniku dostpne komercyj- wa niskoobrotowy
nie mae turbiny 1, 3 i 6 kW wirnik przekadnia
oraz trzyopatowe maszyny generator
40 - 60 kW, instalowane setka- urzdzenie sterujce
mi w farmach wiatrowych.
anemometr
Konstrukcja
migo wraz z gondol
generatora jest osadzone na
20 - 40-metrowej wiey. Ze
wzgldw zarwno aerodyna- wiatrowskaz
micznych, jak i atwoci kon-
hamulec
serwacji, o estetyce nie wspo-
minajc, zrezygnowano z wie obudowa
kratownicowych na rzecz ruro- napd ustawienia kierunku wa wysokoobrotowy
wych. Wspczesne wiee nie
wymagaj stosowania odci- silnik ustawienia kierunku
gw i ziemia wok nich jest
penowartociowym terenem
rolniczym, ewentualnie mo-
na je instalowa na sztucz- wiea Generator: Zazwyczaj typowy ge-
nych groblach na morzu. nerator indukcyjny.
Turbina ma red- Wa wysokoobrotowy: Napdza
nic zblion do wy- Anemometr: Mierzy prdko generator.
sokoci wiey. wiatru i przekazuje dane o niej do Wa niskoobrotowy: Wirnik obraca
W piacie s osa- sterownika. wa niskoobrotowy.
dzone trzy (lub opaty: Wikszo turbin ma dwie Obudowa: Stoek wirnika styka si
dwie) aerodynamicz- lub trzy opaty. z gondol, umieszczon na czubku
nie uksztatowane opaty, kt- Hamulec: Hamulec tarczowy, ktry wiey. W gondoli znajduje si prze-
rych kt nastawienia regulo- moe by sterowany mechanicznie, kadnia, way, generator, sterownik
wany jest przez mikroprocesor, elektrycznie lub hydraulicznie, aby i hamulec. Niektre gondole s tak
w zalenoci od prdkoci zatrzymywa wirnik w razie koniecz- due, e technik moe w rodku sta.
wiatru. opaty mog ustawia noci. Skok: opaty wirnika zmieniaj skok,
si tak, eby optymalnie wyko- Sterownik: Sterownik pozwala na czyli ustawienie wzgldem wiatru, za-
rzystywa wiatr, lub - w razie rozpoczcie pracy maszyny przy pewniajc optymaln prac lub usta-
huraganu - w chorgiewk, prdkociach od ok. 12 km/h, a wy- wiaj si z wiatrem (w chorgiewk),
aby zbyt szybko wiejcy wiatr cza j przy ponad 100 km/h. Turbi- gdy jest zbyt silny.
nie uszkodzi urzdzenia. ny nie mog pracowa przy wiatrach Wirnik: Zesp opat i piasty.
Piasta turbiny jest mon- powyej 100 km/h z powodu wibracji Wiea: Wysoko - 20 - 40 metrw. Im
towana na przegubie wahli- oraz moliwoci przegrzania genera- wysza wiea, tym mocniejszy wiatr.
wym, aby ewentualne wibracje tora. Wiatrowskaz: Wyznacza kierunek
M ODY TECHNIK

nie uszkadzay oysk i wau. Przekadnia: Przekadnia czy wa wiatru i komunikuje si z napdem us-
Kopak, przykrywajcy wolnoobrotowy z waem szybkoob- tawienia kierunku, aby waciwie usta-
piast, przechodzi pynnie rotowym i zwiksza prdko obro- wi turbin wzgldem wiatru.
w gondol. W gondoli mieci tow z ok. 30 - 60 obr./min do Napd ustawienia kierunku: Usta-
si wa niskoobrotowy, nap- 1200 - 1500 obr./min. Przek- wia turbin frontem do wiatru.
dzany bezporednio przez pias- adnia jest elementem Silnik ustawienia kierun-
t turbiny, przekadnia podwy- drogim i prowadzi si ku: Napdza przekad-
szajca obroty i generator, prace nad napdem ni ustawienia kie-
wytwarzajcy prd. Prd py- bezporednim. runku. 27
2/2005
jak to dziaa

TURBINY WIATROWE
O OSI PIONOWEJ
(VERTICAL AXIS TURBINES, VAWT)
Turbiny wiatrowe o osi pionowej dziel si na
dwie podstawowe kategorie: Savoniusa i Darrieus. a-
den z tych typw nie jest obecnie szeroko stosowany.
Turbiny wiatrowe o osi pionowej s dwch ro-
dzajw: dziaajce w oparciu o si non i o opr. Mo-
dele oporowe dziaaj jak wioso kajaka w wodzie: jeli
(teoretycznie) przyj, e wioso zanurzone w wodzie
porusza si bez polizgu, wtedy prdko maksymalna
obudowa przekadni kajaka bdzie rwna prdkoci przesuwania wiosa. To
wiatraka obracana samo mona powiedzie o wietrze. Trzyczarkowe ane-
wzgldem wiey mometry, stosowane do pomiaru prdkoci wiatru, to
turbiny typu oporowego o osi piono-
wej. Jeli prdko czarek jest dok-
SCHEMAT AMERYKASKIEGO Pod lup adnie rwna prdkoci wiatru, urz-
WIATRAKA FARMERSKIEGO dzenie dziaa ze wspczynnikiem
Model do pompowania wody. Czy elektrownie wiatrowe wyt- prdkoci kocwek (tip speed ratio,
Widoczne wykorbienie, korbowd i popychacz. warzaj prd o napiciu TSR) rwnym 1. Przy TSR powyej 1
230V i czstotliwoci 50Hz? w gr musi wchodzi sia nona.
nie kablami umieszczonymi w wiey do Urzdzenia dziaajce w oparciu o si-
transformatora, ktry zasila sie lokaln. Niekoniecznie. Elektrownie non maj wysz sprawno.
Kada z turbin w sieci lokalnej jest niepodczone do oglnokrajo- Turbina Savoniusa
sterowana wasnym mikroprocesorem wej sieci s najczciej wyposa-
i poczona z komputerem centralnym, one w skomplikowany system Wynaleziona w Finlandii turbi-
ktry koordynuje ich prac. do gromadzenia i stabilizowania na Savoniusa w widoku z gry przy-
Przy projektowaniu i budowie tur- energii w lokalnej sieci. Wiatrak pomina liter S. Jest to turbina typu
bin wiatrowych naley wzi pod uwag napdza prdnic prdu staego. oporowego i obraca si relatywnie
wiele czynnikw, jak np. wibracje, bdce Poniewa moe si obraca powoli, lecz generuje spory moment
wynikiem przecinania obszaru opywu z rn prdkoci pod wpywem obrotowy. Mae turbinki Savoniusa
turbulentnego za wie (w przypadku rnej prdkoci wiatru, wytwa- znajdoway si kiedy na dachach
turbin pracujcych z wiatrem, nie pod rzane przez prdnic napicie wagonw kolejowych i napdzay
wiatr) przez opaty. Np. w 1974 r., nala- jest stabilizowane za pomoc re- wentylacj, stosuje si je do mielenia
dujc sukces amerykaskiego programu gulatorw napicia i przesyane ziarna, pompowania wody itp., lecz
kosmicznego dziki zaawansowanym pro- do zespou akumulatorw. Dopie- ze wzgldu na prdko obrotow
jektom niemieckim, inynierowie NASA ro pobrany z akumulatorw prd poniej 1000 obr./min nie s najlep-
zatrudnieni przy projektowaniu turbin stay jest zamieniany na prd sze do wytwarzania prdu, gdy wy-
wiatrowych zapoyczyli plany Ulricha zmienny (230V 50Hz) w urz- magaj przekadni, co z kolei utrud-
Huttera. Zastosowawszy w turbinie MOD- dzeniach zwanych falownikami. nia rozruch.
0 konfiguracj z wiatrem (samonastaw- Ale takiej energii nie mona dos- Model Savoniusa ma liczne za-
na turbina pracujca za wie), nie zau- tarcza do sieci oglnokrajowej. lety - mona go bardzo atwo wykona
wayli w planach przegubu wahliwego Mona za to zasila w ten spo- we wasnym zakresie, stosujc jako
zastosowanego w piacie. Ludzie z NASA sb np. stojce w pobliu elek- materia puszki, rury lub butelki plas-
byli zdumieni zarwno ogromnymi napr- trowni budynki. tikowe, wiadra lub beczki na rop.
eniami dynamicznymi, powstajcymi W elektrowniach lub farmach
w piacie w momencie, gdy opata wcho- wiatrowych pracujcych na pot- Turbiny Darrieus
dzia w cie wiey, jak i krtkim yciem rzeby energetyki zawodowej naj- Turbina Darrieus zostaa opa-
oysk. 2-megawatowa turbina MOD-1 czciej wykorzystywany jest ge- tentowana we Francji w 1927 r. Jej
z kolei wytwarzaa nieprzewidziane nerator prdu zmiennego. Taki autorem by Georges Jean-Marie Dar-
M ODY TECHNIK

dwiki niskiej czstotliwoci, ktre rezo- wiatrak krci si z ustalon prd- rieus, ktry opatentowa w zasadzie
noway we wszystkich domach na wzg- koci obrotow, tak aby genera- dwie turbiny - najpopularniejszy
rzach i w dolinach wok generatora. tor wytwarza prd zmienny obecnie typ, tzw. trzepaczk do piany
Dopiero MOD-2 by modelem zap- o czstotliwoci 50Hz. O sta z zagitymi opatami, oraz tzw.Giro-
rojektowanym wycznie przez NASA, prdko obrotow wiatraka dba mill, czyli turbin typu H z prostymi
a jego nastpc jest 3,2-megawatowy ukad regulacyjny, ktry zmienia opatami, ktra miaa by rwnie
MOD-5B, ponadstumetrowy bestia, dzia- midzy innymi kt nastawienia o- stosowana w hydroenergetyce.
ajcy od 1997 r. do dzi na wyspie Oahu pat wirnika. Takie elektrownie Turbina z opatami prostymi
28 na Hawajach. wytwarzaj napicie 15kV lub jest jakby odwrceniem pdnika Voit-
110kV, a wic takie, jakie panuje
2/2005

w liniach przesyowych.
UE nakada na Polsk obowizek szybkiej rozbudowy energetyki
korzystajcej z odnawialnych rde energii, w tym z wiatru.

SCHEMAT ny dziki sile nonej, prdko opaty moe by wik-


sza, ni prdko wiatru.
TURBINY SAVONIUSA Najpopularniejsze (szczeglnie due) turbiny Dar-
rieus maj opaty w ksztacie troposkein (z Greki -
obracajcej si liny), czyli takim, jaki przybiera ska-
kanka. Po zastosowaniu wkna szklanego (przecigane
z aluminium byy drogie), ksztat zosta nieco zmieniony.
Kada z opat turbiny Darrieus wytwarza maksy-
malny cig (moment) jedynie dwa razy na obrt. Mo-
ment obrotowy ma wic charakter sinusoidalny (tak,
jak przy pedaowaniu na rowerze). Dugie opaty turbin
z osi pionow maj wiele naturalnych czstotliwoci
drga, ktrych naley unika podczas pracy. Np. jedna
z dwuopatowych turbin o mocy 500 kW, miaa takie
trzy prdkoci obrotowe, ktre trzeba byo szybko
przej, aby doj do prdkoci operacyjnej i kilka
w zakresie operacyjnym, ktrych trzeba byo unika.
SCHEMAT TURBINY DARRIEUS Dobrze zaprojektowana turbina z osi poziom nie po-
Z PROSTYMI OPATAMI woduje takich problemw.
Turbiny pionowe trudno jest instalowa na wie-
ha-Schneidera (p. MT 10/2004), tak jak wiatrak jest od- ach, w zwizku z tym zazwyczaj instalowane s niej,
wrceniem miga. w obszarze turbulentnym i dziaaj w trudniejszych
W obu modelach moment na opacie, a w rezul- warunkach. Aby turbina staa pionowo, stosuje si od-
tacie - ruch, jest efektem powstawania siy nonej na cigi. Wywieraj one duy nacisk na gwne oyska
zestawie profili aerodynamicznych, opywanych przez turbiny.
wiatr. Przez to, e wirnik turbiny Darrieus jest napdza- Firma Sandia Laboratories zbudowaa 42-metro-
wy prototyp o rednicy 34 m i mocy 625 kW do bada
w Agricultural Research Station w Amarillo w Texasie.
pokrywa
Turbina wiatrowa Eole na Cap-Chat, Quebec
w Kanadzie, jest najwikszym obecnie przykadem
oysko grne wirnika trzepaczki do piany - ma okoo 100 m wysokoci i 60
m rednicy. Jej moc to 4MW, lecz pracuje w niszym
zakresie prdkoci, dajc ok. 2,5 MW.
odcig Na rynku maych turbin wiatrowych, modele
Darrieus z prostymi opatami s tasze, ni trzepaczki
do piany. Obecnie dostpna w handlu jest maa turbi-
na Solwind z Nowej Zelandii, zaopatrzona w proste o-
paty. Ma 3 m rednicy i 2,5 m wysokoci.
opata
Obecnie w Kanadzie prowadzone s prace nad
turbinami Darrieus do montowania na wieowcach,
w celu dodatkowego zaopatrywania biur w prd (wy-
nik ostatnich awarii sieci energetycznych). !
LEKSYKON

Sprawno to miara zdolnoci urzdzenia, organizmu lub


procesu do przeksztacania jednej postaci energii w inn.
Wraana jest w jednostkach bezwzgldnych, lub procen-
tach. Z zasady zachowania energii wynika, e sprawno
dla dowolnej formy energii uytecznej nie moe by wik-
piasta wirnika sza od jednoci (czyli 100%). Patrzc na to inaczej: suma
sprawnoci dla rnych form energii wyjciowej musi by
rwna jednoci.
Sia nona sia aerodynamiczna zwrcona przeciwnie do
siy grawitacji, pozwalajca na wznoszenie obiektw, ich lot.
zastrza
M ODY TECHNIK

Powstaje w wyniku przepywu powietrza wok odpowied-


nio uksztatowanego pata, co powoduje wystpienie rni-
cy cinie po obu jego stronach.
Opyw turbulentny (burzliwy) - wystpuje gdy przedmiot
jest opywany nieuporzdkowanym strumieniem powietrza
lub cieczy. Wystpuje samorzutnie przy duych prdko-
wirnik cich lub za zakucajacymi przepyw przedmiotami.
o ukadu
wsparcie oyska wirnika Ustawienie w chorgiewk sia aerodynamiczna zwr-
tarcza hamulca mechanicznego cona przeciwnie do siy grawitacji, pozwalajca na wzno-
sprzgo elastyczne
konstrukcja nona
29
szenie obiektw, ich lot. Powstaje w wyniku przepywu po-
2/2005

generator wietrza wok odpowiednio uksztatowanego pata, co po-


woduje wystpienie rnicy cinie po obu jego stronach.
fundament