ΜΗΣΡΟΠΟΛΙΣΟΤ ΑΡΚΑΛΟΥΩΡΙΟΤ, ΚΑ΢ΣΔΛΛΙΟΤ ΚΑΙ

ΒΙΑΝΝΟΤ ΑΝΓΡΔΟΤ ΝΑΝΑΚΗ
ΚΑΘΗΓΗΣΟΤ ΘΔΟΛΟΓΙΚΗ΢ ΢ΥΟΛΗ΢ Α.Π.Θ.

ΠΣΤΥΔ΢ ΢ΥΔ΢ΔΩΝ
ΔΚΚΛΗ΢ΙΑ΢ – ΠΟΛΙΣΔΙΑ΢
΢ΣΟΝ 20ο ΑΙΩΝΑ
(Δκδόζεις Μπαρμποσνάκη, Θεζζαλονίκη 2017, ζζ. 219 + 52)
Βιβλιοπαροσζίαζη – ΢τολιαζμός Δκδόζεως
Ιωάννης Δλ. ΢ιδηράς
Θεολόγος – Δκκληζιαζηικός Ιζηορικός – Νομικός
Η κεηνρή ζηηο αιήζεηεο θάζε βηβιίνπ, ην νπνίν εθδίδεηαη θαη θπθινθνξεί, είηε εί-
λαη πεξηζζόηεξν είηε νιηγόηεξν επηζηεκνληθό, απνθαιύπηεη ηόζν ζηνλ απιό αλαγλώ-
ζηε, όζν θαη ζηνλ εηδηθό επηζηήκνλα θαη κειεηεηή έλαλ «άγλσζην θόζκν» γεγνλόησλ
θαη πξνζώπσλ, αηηίσλ θαη αηηηαηώλ, αληηθεηκεληθώλ ή ππνθεηκεληθώλ αιεζεηώλ, πη-
ζηεπκάησλ θαη ηδενινγεκάησλ. Σε θάζε πεξίπησζε όκσο ην βηβιίν σο πόλεκα ελδηα-
ζέηνπ ζθέςεσο θαη κπζηαγσγίαο πλεύκαηνο έρεη θάηη λα εηζθέξεη ζηνλ εηδήκνλα ή κε
αλαγλώζηε, ν νπνίνο αθνξέζησο αλαδεηά ηελ γλώζε θαη ην δπζρεξέζηεξν απηήο, ηελ
Αιήζεηα.
Η έθδνζε ηνπ λένπ επηζηεκνληθνύ ηζηνξηθνύ πνλήκαηνο ηνπ πνιπγξαθόηαηνπ
θαη εκπλεπζκέλνπ ζπγγξαθέσο, Σεβ. Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ, Καζηειιίνπ θαη
Βηάλλνπ θ. Αλδξένπ Ναλάθε, Καζεγεηνύ ηεο Θενινγηθήο Σρνιήο ηνπ Αξηζηνηειείνπ
Παλεπηζηεκίνπ Θεζζαινλίθεο, ππό ηνλ ηίηιν: «Πηπρέο Σρέζεσλ Δθθιεζίαο – Πνιη-
ηείαο θαηά ηνλ 20ν αηώλα» (Δθδόζεηο Μπαξκπνπλάθε, Θεζζαινλίθε 2017, ζζ. 219 +
52), απνηειεί έλαλ αθόκε επηζηεκνληθό εξεπλεηηθό θξίθν ζην όιν πνιπδηάζηαην θαη
πνιπζρηδέο ζπγγξαθηθό έξγν ηνπ ζην πιαίζην ηόζν ησλ αθαδεκατθώλ ελδηαθεξόλησλ
θαη θαζεθόλησλ ηνπ όζν θαη ηεο ελ ηε Δθθιεζία Φξηζηνκηκήηνπ ιεπτηηθήο δηαθνλίαο
ηνπ θαη κάιηζηα σο ινγίνπ Φαλαξηώηνπ Ιεξάξρνπ, ν νπνίνο κπζηαγσγεί ην κπζηήξην
ηεο Δθθιεζίαο ζηελ Παηξηαξρηθή κεγαιόλεζν Κξήηε. Η δε βηβιηνπαξνπζίαζε ηνπ
λένπ απηνύ επηζηεκνληθνύ πνλήκαηνο ηνπ Σεβαζκησηάηνπ Μεηξνπνιίηνπ, ν νπνίνο
δηά ηνλ γξάθνληα ππήξμε θαη παξακέλεη ακεηαζέησο πνιπθίιεηνο θαη πνιπζέβαζηνο
Παλεπηζηεκηαθόο Γηδάζθαινο θαη «Αθαδεκατθόο Αλάδνρνο» ηεο κεηά απαζνύο πά-
ζνπο ελαζρνιήζεώο καο πεξί ηελ ηζηνξία ηνπ πνιπκαξηπξηθνύ θαη Πξσηνζξόλνπ Οη-
θνπκεληθνύ Παηξηαξρείνπ καο θαηά ηηο κεηαπηπρηαθέο ζπνπδέο καο ζηνλ ηζηνξηθό
θιάδν ηεο Θενινγηθήο Σρνιήο ηνπ Α.Π.Θ., ε βηβιηνπαξνπζίαζε, ιέγσ, δελ απνηειεί
κία ηππηθή ππνρξέσζε ή έλα αλνύζην θαζήθνλ, αιιά ειαρίζηε γξαπηή δεκνζία θαηά-
ζεζε θαη δώξεκα ςπρήο ηνπ «αεί δηδαζθνκέλνπ» καζεηνύ πξνο ηνλ εκπλεπζκέλν «αεί
Γηδάζθαιό» ηνπ.
Τν επηζηεκνληθό πόλεκα ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ θ. Αλδξένπ, ην ν-
πνίν δηαθνζκείηαη ζην ραξηόδεην εκπξνζζόθπιιν θαη νπηζζόθπιιό ηνπ κε ηελ δηα-

1
θξηηηθή εθηύπσζε δηαθόξσλ ηζηνξηθήο ζεκαζίαο θαη αμίαο θσηνγξαθηώλ ελίσλ εθ-
θιεζηαζηηθώλ, πνιηηηθώλ θαη ινηπώλ πξνζσπηθνηήησλ, πνπ έδξαζαλ θπξίσο θαηά ηνλ
πξνεγνύκελν αηώλα θαη ζρεηίδνληαη κε ην πεξηερόκελν ησλ επηκέξνπο ζεκαηηθώλ ελν-
ηήησλ απηνύ, αθηεξνύηαη από ηνλ ζπγγξαθέα σο «επγλσκνζύλεο αληίδσξνλ», «ησ π.
Δηξελαίσ Γειεδήκσ», θαη πξνινγίδεηαη θαηαιιήισο από ηνλ Σεβ. Μεηξνπνιίηε Ιιί-
νπ, Αραξλώλ θαη Πεηξνππόιεσο θ. Αζελαγόξα (Γξ.).
Σηηο 219 ζειίδεο ηνπ επηζηεκνληθνύ απηνύ πνιπεδξηθνύ θαηά ηηο επηκέξνπο ζε-
καηηθέο ελόηεηέο ηνπ πνλήκαηνο πεξηιακβάλνληαη ν εθηελήο θαη νπζηαζηηθόο πξόιν-
γνο (ζζ. 11-23) ηνπ Σεβ. Μεηξνπνιίηνπ θ. Αζελαγόξνπ, ε θαηαηνπηζηηθά αλαιπηηθή
θαη δηεμνδηθά εξκελεπηηθή ησλ όζσλ έπνληαη εηζαγσγή (ζζ. 25-46) ηνπ ζπγγξαθέσο,
νη δέθα ιίαλ ελδηαθέξνπζεο ζεκαηηθέο ελόηεηεο, νη νπνίεο απνηεινύλ επηζηεκνληθά
θείκελα ηνπ Σεβ. Μεηξνπνιίηνπ θ. Αλδξέα ζε επεηεηαθέο εθδειώζεηο, εκεξίδεο, ζπ-
κπόζηα, ζπλέδξηα θαη αθηεξσκαηηθνύο ή επεηεηαθνύο ζπιινγηθνύο ηόκνπο, ελώ ζηηο
επόκελεο 52 ζειίδεο παξαηίζεηαη ν θαηάινγνο ησλ αλέθδνησλ αξρεηαθώλ πεγώλ, ε
πινύζηα ειιελόγισζζε θαη μελόγισζζε βηβιηνγξαθία, νη ρξεζηκνπνηεζείζεο ηζηνζε-
ιίδεο, ην επξεηήξην νλνκάησλ, ην παξάξηεκα ησλ εηθόλσλ ζην νπνίν δεκνζηεύεηαη
πινύζην θαη θαηαηνπηζηηθό θσηνγξαθηθό πιηθό εθθιεζηαζηηθώλ, πνιηηηθώλ, ζηξαηησ-
ηηθώλ θαη άιισλ πξνζώπσλ πνπ ζρεηίδνληαη κε ην πεξηερόκελν ησλ επηκέξνπο ζεκα-
ηηθώλ ελνηήησλ ηνπ πνλήκαηνο, θαη ηέινο ν εθηελήο θαηάινγνο ησλ έξγσλ ηνπ ζπγ-
γξαθέσο.
Δπζύο εμ’ αξρήο νθείινπκε λα ππνγξακκίζνπκε όηη ν Σεβ. Μεηξνπνιίηεο Αξθα-
ινρσξίνπ θ. Αλδξέαο κε ην λέν απηό πόλεκά ηνπ ζέηεη ηνλ «δάθηπινλ επί ηνλ ηύπνλ
ησλ ήισλ» θαη κε επηζηεκνληθή αθξίβεηα, ηεθκεξίσζε θαη αληηθεηκεληθόηεηα επηρεη-
ξεί λα παξνπζηάζεη «γπκλή ηελ αιήζεηα», αληί θόβνπ ή πάζνπο θαη ρσξίο δηπισκαηη-
θέο «πεξηζηξνθέο» ζηνλ επηζηεκνληθό ιόγν ηνπ, επεηδή αθξηβώο επηδηώθεη λα ππεξε-
ηήζεη ηελ αιήζεηα θαη κόλν ηελ αιήζεηα γηα ην θιέγνλ θαη αθαλζώδεο δήηεκα ησλ
ζρέζεσλ Δθθιεζίαο θαη Πνιηηείαο, ην νπνίν είλαη δηαρξνληθό θαη θαηά ηα ηειεπηαία
έηε ιίαλ επίθαηξν, θαζώο επίζεο θαη ησλ ζρέζεσλ ηεο Δθθιεζίαο κε ηελ αξηζηεξά θαη
ηνλ θόζκν ηεο δηαλόεζεο. Έλα είλαη βέβαην, όηη ην επηζηεκνληθό ζύγγξακκα ηνπ Σε-
βαζκησηάηνπ δελ εμππεξεηεί αιιόηξηεο ζθνπηκόηεηεο, νύηε όκσο ακβιύλεη ηηο γσλίεο,
αιιά ππό ην πξίζκα ηεο επζπλνθόξνπ εθθιεζηαζηηθήο δηαθνλίαο ηνπ σο Φαλαξηώηνπ
Ιεξάξρνπ θαη Παλεπηζηεκηαθνύ Γηδαζθάινπ δηαθνλεί θαη αγσλίδεηαη γηα ηελ αιήζεηα
θαη απηήλ κόλν αλαδεηθλύεη ζε θάζε ζειίδα, παξάγξαθν, γξακκή θαη ιέμε ησλ δεκν-
ζηεπζέλησλ θεηκέλσλ ηνπ, ελώ έθδειε είλαη θαη ε αγσλία ηνπ γηα ηελ πνξεία ηεο Δθ-
θιεζίαο κέζα ζηελ ηαιαληδόκελε θνηλσλία θαη ηνλ ζύγρξνλν θόζκν, γηα ηελ παηξίδα
θαη ην Γέλνο, όπσο εθείλνο άξηζηα γλσξίδεη λα λνεκαηνδνηεί ην πεξηερόκελν ησλ πα-
ξαπάλσ όξσλ σο πλεπκαηηθό αλάζηεκα ηνπ Οηθνπκεληθνύ Θξόλνπ θαη πξνζσπηθόηε-
ηα ηεο επηζηήκεο θαη ηνπ πλεύκαηνο.
Δάλ κάιηζηα ζα έπξεπε λα επηιέμσ έλα απόζπαζκα από ηνλ πξόινγν ηνπ Σεβ.
Μεηξνπνιίηνπ Ιιίνπ θ. Αζελαγόξνπ, ην νπνίν ζε ιίγεο αξάδεο δύλαηαη λα δώζεη ην
«ζηίγκα» ησλ γξαθνκέλσλ ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ, ζα επέιεγα, άλεπ δεπ-
ηέξαο ζθέςεσο, ην θάησζη: «Γεγνλόηα, ηα νπνία κέζα από ηελ απαξάκηιιε ηέρλε ηεο
2
πέλλαο ηνπ ζπγγξαθέα απνθηνύλ μερσξηζηή αμία θαη δπλακηθή, απνδεηθλύνληαο κε απ-
ηόλ ηνλ ηξόπν ηελ ηζηνξηθή κνλαδηθόηεηα, αιιά θαη ηελ επθαηξία θαη ηελ επζύλε πνπ
έρνπκε σο κέιε ηεο Δθθιεζίαο ηνπ Χξηζηνύ λα θαζνξίζνπκε θαη λα αλαβαζκίζνπκε ηνλ
ξόιν καο ζην ρσξνρξόλν ηεο ηζηνξηθήο ύπαξμήο καο».
Ωο «εγθάξζηα ηνκή» ζα κπνξνύζαλ λα ραξαθηεξηζζνύλ ηα γξαθόκελα ηνπ ζπγ-
γξαθέσο γηα ην ηόζν πνιπδαίδαιν δήηεκα ησλ ζρέζεσλ Δθθιεζίαο θαη Πνιηηείαο γηα
ην νπνίν ζηελ εηζαγσγή ηνπ ζέηεη ην άιαο επί ηεο πιεγήο γηα λα πνλέζεη θαη λα πξν-
θαιέζεη γόληκα, λα εξεζίζεη θαη λα αθππλίζεη ηόζν ηνπο εηδήκνλεο θαη θαζ’ ύιελ π-
πεπζύλνπο όζν θαη ην επξύ αλαγλσζηηθό θνηλό, όηαλ θάλεη ιόγν γηα ηνλ ηξίην από
ηνπο πεηξαζκνύο ηνπ Κπξίνπ, πνπ αλαθέξεηαη ζηελ θαηά θόζκνλ ή θαη’ άλζξσπνλ
εμνπζία. Μήπσο άξαγε ζην δίπνιν ηνύην Δθθιεζίαο – Πνιηηείαο δελ ηίζεληαη πάλην-
ηε – δπζηπρώο όρη πάληνηε κόλν από ηελ πνιηηεία θαη δεηήκαηα «δηθαηνδνηηθήο εμνπ-
ζίαο» ή πην ήπηα θαη αλώδπλα εάλ ζα ην γξαθακε, «δηθαηνδνηηθήο αξκνδηόηεηνο»;
Ο ίδηνο ν Μεηξνπνιίηεο Αξθαινρσξίνπ εηζαγσγηθά απηνπξνζδηνξίδεη κε ηνλ
πιένλ ζαθή, εύζηνρν θαη απνθαιππηηθό ηξόπν ην βαζύηεξν ππόβαζξν ηεο πνιπζπδε-
ηεκέλεο θαη πνιπδηαπξαγκαηεπόκελεο από ηνπο θαηά θαηξνύο ζρεηηθνύο ή αζρέηνπο
ππνζέζεσο ησλ ζρέζεσλ Δθθιεζίαο – Πνιηηείαο, γξάθνληαο: «΢ηα κειεηήκαηα ηνπ
παξόληνο βηβιίνπ πξσηαγσληζηνύλ επώλπκα εθθιεζηαζηηθά θαη πνιηηηθά πξόζσπα ηνπ
πξνεγνύκελνπ αηώλα, όπνπ εκθηινρσξεί, όπσο θαη ζ’ εκάο, θαηά ηελ λεπηηθή παξάδν-
ζε, λα είκεζα πξσηίζησο πξνζεπρνκέλε Δθθιεζία, δηόηη κόλν έηζη δπλάκεζα λα αληη-
ζηαζνύκε ζηνλ αληίδηθν θαη ζηα πνλεξά έξγα ηνπ.
΢ηηο ςεθίδεο ησλ ζρέζεσλ Δθθιεζίαο – Πνιηηείαο, πνπ μεηπιίγνληαη ζηηο ζειίδεο
απηνύ ηνπ βηβιίνπ, ζηηο αρηίδεο πνπ ξίρλνπλ ην θσο ηνπο ζε γεγνλόηα, πξόζσπα θαη δε-
ηήκαηα ηεο Δθθιεζίαο θαη ηεο Πνιηηείαο ηνπ πξνεγνύκελνπ αηώλα, ν αλαγλώζηεο κπν-
ξεί λα ζέζεη ην εξώηεκα, πνύ είλαη ν Θεόο κέζα ζε όια απηά ηα θείκελα; Σνύην, άιισ-
ζηε, εύζηνρα παξαηήξεζε θαη ν δάζθαιόο κνπ Νίθνο Εαραξόπνπινο, όηαλ ηνπ ππέβαια
ην δηδαθηνξηθό κνπ, γηα ηε ρεξεία ηνπ Οηθνπκεληθνύ Θξόλνπ θαη ηελ εθινγή ηνπ Μειε-
ηίνπ Μεηαμάθε, όπνπ θαη εθεί εκπιεθόηαλ ε Δθθιεζία κε ηελ Πνιηηεία. Σειηθά, πνπ εί-
λαη ν Θεόο ζε όια απηά, κνλνιόγεζε…».
Δπεηδή κάιηζηα ην δήηεκα ηεο εθθνζκηθεύζεσο θπξηαξρεί παληνύ θαη δπζηπρώο
αθόκε θαη κέζα ζηνλ εθθιεζηαζηηθό ρώξν ν ζπγγξαθέαο δηεπθξηληζηηθά ζπκπιεξώλεη
όηη: «ηα ηζηνξηθά γεγνλόηα ηνπ βηβιίνπ δελ κπνξνύκε λα ηα απνκνλώζνπκε από ηε Θε-
αλζξώπηλε νιόηεηα ηεο Μίαο, Αγίαο, Καζνιηθήο θαη Απνζηνιηθήο Δθθιεζίαο, ζε ζρέζε
κε ην αλζξώπηλν δξάκα, ηελ ηξαγηθόηεηα, αιιά θαη ηε ραξά θαη ηελ επινγία ηεο Αλά-
ζηαζεο γηα ηα κέιε ηεο Δθθιεζίαο θαη γη’ απηό γξάςακε απηά ηα εηζαγσγηθά».
Δηδηθόηεξα, ζηηο ζειίδεο ηνπ θπξίσο κέξνπο (ζζ. 47-219) ηνπ ζεκαηνινγηθά πν-
ιπδηάζηαηνπ θαη πνιππνίθηινπ απηνύ ζπγγξάκκαηνο, νη επηκέξνπο ζεκαηηθέο ελόηεηεο
αληηζηνηρνύλ ζηα δέθα θαηά θαηξνύο θαη πεξηζηάζεηο δεκνζηεπζέληα θείκελα – κειε-
ηήκαηα ηνπ Σεβ. Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ θ. Αλδξέα, ηα νπνία είλαη ηα εμήο:

3
1) Ο Οηθνπκεληθόο Παηξηάξρεο Ησαθείκ Γ΄ θαη ηα απνθαιππηήξηα ηνπ αδξηάληα ζηε
Θεζζαινλίθε. Πξόθεηηαη γηα νκηιία ε νπνία εθθσλήζεθε ηελ Κπξηαθή 7-12-2014 ζηελ
αίζνπζα ηειεηώλ ηνπ Αξηζηνηειείνπ Παλεπηζηεκίνπ Θεζζαινλίθεο θαη αθνινύζεζαλ ηα
απνθαιππηήξηα ηνπ αδξηάληα ηνπ Ησαθείκ Γ΄ έκπξνζζελ ηεο Θενινγηθήο ΢ρνιήο (ζζ.
47-65).

2) Σν «αλάζεκα ζηνλ Διεπζέξην Βεληδέιν» (1916). Αλαθνίλσζε ζην ΢πλέδξην «100
ρξόληα από ην θίλεκα Δζληθήο Άκπλαο», Θεζζαινλίθε Ηαλνπάξηνο 2016 (ζζ. 67-76).

3) Ο Μεηξνπνιίηεο Κπδίθνπ Καιιίληθνο θαη ν Καζεγεηήο Αλδξνύηζνο αληηπαξαζέην-
ληαη γηα ηελ εθινγή ηνπ Μειεηίνπ Μεηαμάθε (1921). Δηζήγεζε ζηελ Ζκεξίδα: «Μεηξν-
πνιίηεο Βεξνίαο Καιιίληθνο», ζηε Μεηξόπνιε Βεξνίαο, Οθηώβξηνο 2012 (ζζ. 77-95).

4) Ζ επίζθεςε ηνπ Διεπζεξίνπ Βεληδέινπ ζην Οηθνπκεληθό Παηξηαξρείν ηελ 1ε Ννεκ-
βξίνπ 1930. Αλαθνίλσζε ζην ΗΑ΄ Γηεζλέο Κξεηνινγηθό ΢πλέδξην, Ρέζπκλν, Οθηώβξηνο
2011 (ζζ. 97-112).
5) Ο Ησάλλεο Μεηαμάο (1938) ηνπ Αζελώλ Χξπζάλζνπ ηνπ από Σξαπεδνύληνο. Πξόθεη-
ηαη γηα κειέηεκα ην νπνίν δεκνζηεύηεθε ζηνλ Σηκεηηθό Σόκν: «΢πνπδή ζηελ θαηαθόξπ-
θε θαη νξηδόληηα θνηλσληθόηεηα», γηα ηνλ Οκόηηκν Καζεγεηή Βαζ. Η. Γηνύιηζε, Θεζζα-
ινλίθε 2007 (ζζ. 113-130).

6) Ζ δηακαξηπξία ηνπ ΢ππξίδσλνο πξνο ηνλ ΢η. Γνλαηά γηα ηελ κεηάζεζή ηνπ από ηα
Ησάλληλα (1923). Μειέηεκα ην νπνίν δεκνζηεύηεθε ζηνλ Σηκεηηθό Σόκν γηα ηνλ Οκόηη-
κν Καζεγεηή Γξεγόξην Γ. Εηάθα, Θεζζαινλίθε 2008 (ζζ. 131-144).7) Ο από Ησαλλί-
λσλ Αξρηεπίζθνπνο Αζελώλ θαη πάζεο Διιάδνο ΢ππξίδσλ ελ κέζσ εθθιεζηαζηηθώλ θαη
πνιηηηθώλ δηραζκώλ. Αλαθνίλσζε ζην ΢πλέδξην γηα ηα 100 ρξόληα ηεο ΢ρνιήο Βειιάο
(1911-2011), Ησάλληλα, Οθηώβξηνο 2011 (ζζ. 145-158).

8) Ζ Δθθιεζία θαη ν Νίθνο Καδαληδάθεο. Ο κύζνο γηα ηνλ αθνξηζκό θαη ηελ θεδεία ηνπ
(1957). Πξόθεηηαη γηα αλαθνίλσζε ε νπνία παξνπζηάζζεθε ζην ΢πλέδξην γηα ηνλ Νίθν
Καδαληδάθε, πελήληα ρξόληα από ηνλ ζάλαηό ηνπ (1957-2007). Βι. θαη ζηνλ ηζηόηνπν
http://imakb.gr/Nikos_Kazantzakis_ar8ro.htm (ζζ. 159-175).

9) ΢ρέζεηο Δθθιεζίαο θαη Αξηζηεξάο ζηελ Διιάδα κεηαμύ ηνπ 20νπ θαη 21νπ αηώλα. Αλα-
θνίλσζε ε νπνία παξνπζηάζζεθε ζην Δπηζηεκνληθό ΢πλέδξην: «Δθθιεζία θαη Αξηζηε-
ξά», ζηελ Θεζζαινλίθε, ηνλ Ηαλνπάξην ηνπ 2013. Βι. ζην
blog.auth.gr/moschosg/2013/01/24 Αξθαινρσξίνπ Αλδξέαο (ζζ. 177-192).

10) Δθθιεζία θαη Πνιηηεία ζηελ Διιεληθή Δπηθξάηεηα. Μειέηεκα ην νπνίν δεκνζηεύεηαη
ζηνλ ππό έθδνζε Σηκεηηθό Σόκν γηα ηνλ ΢εβαζκηώηαην Μεηξνπνιίηε Πξηγθεπνλλήζσλ
θ. Ηάθσβν (ζζ. 193-219).
Ο δόθηκνο, πνιύπεηξνο, πνιπγξαθόηαηνο, θαηλνηόκνο θαη από πνιιώλ εηώλ εη-
δήκσλ ηνπ αιεζεύνληνο ηζηνξηθνύ επηζηεκνληθνύ ζπγγξαθηθνύ θαιάκνπ ζπγγξαθεύο
επηηπγράλεη σο κύζηεο θαη ζθαπαλεύο ηεο ηζηνξηθήο αιεζείαο θαη κόλνλ απηήο κε ηελ
4
αξίζηε κειέηε θαη θαηάιιειε αμηνπνίεζε θαη ρξήζε ησλ αλέθδνησλ ηζηνξηθώλ πεγώλ
θαη ηεο πινύζηαο ζρεηηθήο βηβιηνγξαθίαο ζε ζπλδπαζκό κε ην δσξηθό, ζαθέο, αθξηβέο
θαη θαζαξό άλεπ πεξηζηξνθώλ «ύθνο θαη ήζνο» ηεο γξαθήο θαη ηνπ αιεζεύνληνο ιό-
γνπ ηνπ λα καο απνθαιύςεη ελ πνιινίο άγλσζηεο θαη ιίαλ ελδηαθέξνπζεο πηπρέο ηνπ
όλησο αθαλζώδνπο δεηήκαηνο ησλ δηπνιηθώλ ζρέζεσλ Δθθιεζίαο – Πνιηηείαο θαη
ησλ άκεζα ή έκκεζα ζπλαθώλ πξνο απηέο «ιεπηώλ» επηκέξνπο ζρεηηδνκέλσλ ή δηα-
πιεθνκέλσλ ζρέζεσλ αλάκεζα ζηνπο εληόλσο πεθνξηζκέλνπο ελλνηνινγηθνύο όξνπο:
«εθθιεζηαζηηθή» θαη «πνιηηηθή» εμνπζία, «Γέλνο» θαη «Έζλνο», «Δζλάξρνπζα Δθ-
θιεζία» θαη «Δζληθή Δθθιεζία», «Δζλαξρηθό» θαη «Δζληθό» θέληξν, ήηνη Φαλάξηνλ
θαη Αζήλα, «εθθιεζηαζηηθόο εζλνθπιεηηζκόο» θαη «νηθνπκεληθή ππεξεζληθή Οξζνδν-
μία», «πξνεζληθή ή εζλαξρηθή» θαη «εζληθή» ηδενινγία, «ειιαδηθόο επαξρησηηζκόο»
θαη «νηθνπκεληθόο εμσειιαδηθόο ειιεληζκόο», «ειιαδηθό απηνθέθαιν» θαη «Μεηέξα
Δθθιεζία», «ειιαδηθή εθθιεζηαζηηθή δηθαηνδνηηθή εδαθηθή νκνηνγελνπνίεζε» θαη
«αλαθαίξεηα, απαξάγξαπηα, ππεξαησλόβηα δίθαηα θαη θαλνληθά πξνλόκηα ηνπ Φαλα-
ξίνπ», «Δθθιεζία θαη αξηζηεξά», «δηνηθνύζα Δθθιεζία θαη εκθύιηνο», «ζενινγία»
θαη «δηαλόεζε», «εθθιεζηαζηηθή πίζηε» θαη «εθήκεξε θνζκηθή ηδενινγία», «εθθιε-
ζηαζηηθή εθθνζκίθεπζε» θαη «λεπηηθή κέζεμε ζηε ζεία ράξε», «λνζεξή ζξεζθεπηη-
θόηεηα» θαη «εθθιεζηαζηηθνπνηεκέλε ελ Φξηζηώ δσή».
Όια ηα σο άλσ «δίπνια» κε ηνλ ηξόπν πνπ νξηνζεηνύληαη θαη λνεκαηνδνηνύληαη
από ηνλ ζπγγξαθέα θαηαδεηθλύνπλ ηελ «γπκλή αιήζεηα», όηη δειαδή απηά δνξπθν-
ξνύληαη άκεζα ή εκκέζσο πέξημ ηνπ θεληξηθνύ πόινπ, ν νπνίνο είλαη ν πεηξαζκόο ηεο
εμνπζίαο πνπ σο αθαηακάρεην δέιεαξ θαζππνηάζζεη δηαρξνληθώο ηηο θνζκηθέο θαη
εθθιεζηαζηηθέο πξνζσπηθόηεηεο ηεο θάζε επνρήο, ελώ παξάιιεια επηδξά θαηαιπηηθά
ζηελ πνξεία, κεηεμέιημε ή θαη κεηάιιαμε αθόκε θαη ησλ ζεζκώλ ηνπο νπνίνπο ελζαξ-
θώλνπλ ηα πξόζσπα. Απηόο ν θεληξηθόο πόινο, ν νπνίνο σο «αόξαηνο νκθάιηνο ιώ-
ξνο» ηξέθεη όιεο ηηο πξναλαθεξζείζεο δηπνιηθέο, αληηλνκηθέο ή θαη ζπγθξνπζηαθέο
ζρέζεηο, θαηαθαίλεηαη θαη άκεζα ή έκκεζα ζπλπθαίλεηαη ζε όιεο ηηο ζειίδεο ησλ γξα-
θνκέλσλ ηνπ Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ.
Σε θάζε επηκέξνπο ζεκαηηθή ελόηεηα, ε νπνία αλαπηύζζεηαη ζην ελ ιόγσ επη-
ζηεκνληθά ηεθκεξησκέλν πόλεκα, ν ζπγγξαθέαο δελ παξαζέηεη απιώο ηα μεξά, άλπ-
δξα θαη απνιηζσκέλα ηζηνξηθά γεγνλόηα, αιιά πξνζεγγίδεη εξκελεπηηθά, κε δσληαλό,
παξαζηαηηθό θαη δηεηζδπηηθό ηξόπν ηελ ηζηνξηθή αιεζεία αθόκε θαη γηα δεηήκαηα ηα
νπνία κέρξη πξόηηλνο εζεσξνύλην «ηακπνύ» (π.ρ. Δθθιεζία θαη αξηζηεξά ή Δθθιεζία
θαη δηαλόεζε) ζηελ πξνζπάζεηά ηνπ λα θαηαδείμεη άλεπ θόβνπ θαη πάζνπο, ρσξίο δη-
ζηαγκό ή ζπζηνιή, απηνινγνθξηζία ή απζαίξεηε εηθνηνινγία, ηα βαζύηεξα αίηηα ιό-
γσλ θαη έξγσλ, επηινγώλ θαη ιαζώλ, ηόζν ησλ εθθιεζηαζηηθώλ όζν θαη ησλ πνιηηη-
θώλ πξνζσπηθνηήησλ θαηά ηα ηέιε ηνπ 19νπ θαη ζε όιν ηνλ 20ν αηώλα. Καηά ην θνη-
λώο ιεγόκελνλ ν Μεηξνπνιίηεο Αξθαινρσξίνπ θ. Αλδξέαο «γξάθεη ή ιέγεη πηθξέο
αιήζεηεο», νη νπνίεο θαηά ην «ζπλακθόηεξνλ» είηε αθνξνύλ ηα ηεο πνιηηείαο πξόζσ-
πα είηε ηα ηεο Δθθιεζίαο, ζέινληαο λα θαηαδείμεη ηελ επζύλε ε νπνία σο ζπλαίζζεζε
βαξπηίκνπ ρξένπο ζα πξέπεη λα απνηειεί ηνλ θύξην γλώκνλα θαη ηελ αδηαπξαγκάηεπηε
αμηαθή θαη ζεκειηώδε αξρή ζην πιαίζην ηεο αξκνληθήο θαη εηιηθξηλνύο ζπλεξγαζίαο

5
ησλ δύν θνξπθαίσλ ζεζκώλ, ήηνη ηεο Δθθιεζίαο θαη ηεο Πνιηηείαο, γηα όια αλεμαηξέ-
ησο ηα πνιηηηθά θαη εθθιεζηαζηηθά πξόζσπα θαηά ηελ ελάζθεζε αληηζηνίρσο ηεο πν-
ιηηηθήο εμνπζίαο θαη ηεο εθθιεζηαζηηθήο δηαθνλίαο ηνπο έλαληη ηνπ ιανύ ηνλ νπνίν
ζπλαπνηεινύλ «πηζηνί» ή «κε πηζηνί» θαη ελ ηαπηώ «πνιίηεο» ζε έλα θξάηνο δηθαίνπ.
Σην πιαίζην απηό ν ζπγγξαθέαο νπδόισο παξαιείπεη λα αλαθέξεη θαη λα ππν-
γξακκίζεη κεη’ επηκόλνπ θαη εκθαηηθήο γξαθήο κέζσ ησλ επηκέξνπο ζεκαηηθώλ ελν-
ηήησλ ηνπ πνλήκαηόο ηνπ, ηελ καθξνρξόληα «βαβπιώληα αηρκαισζία» ηεο Δθθιεζίαο
από ηελ θξαηηθή εμνπζία ηεο επηζήκνπ Πνιηηείαο θαη θπξίσο ζε πεξηόδνπο εζληθνύ
θαη εκθπιηνπνιεκηθνύ δηραζκνύ θαη αληηδεκνθξαηηθώλ θαζεζηώησλ (π.ρ. Γηθηαηνξία
Μεηαμά, Φνύληα Σπληαγκαηαξρώλ), όηαλ ηόηε ηα πεξί «ζπλαιιειίαο» ή ηα παξεκθε-
ξή πεξί ησλ ζρέζεσλ Δθθιεζίαο – Κξάηνπο επί ηε ζεκειηώδεη αξρή ηεο «λόκσ θξα-
ηνύζεο πνιηηείαο» απνηεινύζαλ «θελό γξάκκα» θαη αθνύγνληαλ σο ηξαγειαθηθή νπ-
ηνπία, ελώ ζπλάκα δελ εμέιηπνλ θαη νη ηζηνξηθά θαηαγεγξακκέλεο πεξηπηώζεηο ηεο
εθνπζίσο ή αθνπζίσο εθάζηνηε «πξνζύκνπ ειιαδηθήο εθθιεζηαζηηθήο εγεζίαο» λα
επηηειεί ηνλ ξόιν ηεο «ζεξαπαηλίδνο», έλεθα κάιηζηα ηδηαδόλησλ πνιηηηθώλ θαη θνη-
λσληθώλ «αλαγθαηνηήησλ θαη ζθνπηκνηήησλ», έλαληη ησλ θαηά θαηξνύο πνηθίισλ θε-
ιεπζκάησλ ηεο επηζήκνπ πνιηηείαο θαη ηεο επηθξαηνύζεο θπξίαξρεο ηδενινγίαο.
Ο Σεβ. Μεηξνπνιίηεο Αξθαινρσξίνπ θ. Αλδξέαο κε ηελ βαζπλνύζηαηε ζθέςε
θαη εκπεηξία ηνπ πεξί ηα εθθιεζηαζηηθά θαη εζληθά καο «interna corporis» παξνπζηά-
δεη κε ηνλ πιένλ ελδειερή θαη αλάγιπθν ηξόπν ηελ «δηπνιηθή πάιε» ζην βσκό ηεο
ηθαλνπνηήζεσο ηνπ «πεηξαζκηθνύ δειέαηνο ηεο εμνπζίαο» αλάκεζα ζην θνζκηθό θαη
ην εθθιεζηαζηηθό θξόλεκα ελ ησ αζθπθηηθώ θαη θαηαπηεζηηθώ πιαηζίσ ηεο επηκόλνπ
θαη αθνξέζηνπ ηάζεσο θαη επηζπκίαο ηνπ εθάζηνηε Καίζαξνο, ήηνη ηεο επηζήκνπ Πν-
ιηηείαο, λα πνδεγεηήζεη θαη ρεηξαγσγήζεη ηελ Δθθιεζία επηβάιινληαο ηελ αξρή ηεο
αθξίηνπ θαη αθξάηνπ «πνιηηεηνθξαηείαο» ή ελόο άιινπ ηύπνπ «επηθαηξνπνηεκέλνπ»
ζε θάζε ηζηνξηθή πεξίνδν, «θαηζαξνπαπηζκνύ», όπσο δπζηπρώο πνιιάθηο ζπλέβε,
ζηηο ζρέζεηο ηεο κε ηελ δηνηθνύζα Δθθιεζία, ε νπνία θαηά θαηξνύο – όρη πάληνηε –
αγόκελε θαη θεξόκελε – θαηέζηε κέζσ ησλ επηινγώλ ηεο εθάζηνηε εγεζίαο ηεο «επη-
θνπξηθό όξγαλν», ζρεδόλ θνκκαηηθή νξγάλσζε, πξνζύκνπ ηθαλνπνηήζεσο θαη απνιύ-
ηνπ εθηειέζεσο ησλ απαηηήζεσλ θαη άλσζελ βνπιώλ ηήο θπξίαξρεο πνιηηηθήο εμνπζί-
αο θαη ηδενινγίαο (π.ρ. ην αλάζεκα θαηά ηνπ Βεληδέινπ).
Έηζη ινηπόλ ν ζπγγξαθέαο ηνπ λένπ απηνύ απνθαιππηηθνύ ζηηο ελδηαθέξνπζεο
θαη ελ πνιινίο άγλσζηεο ηζηνξηθέο ιεπηνκέξεηέο ηνπ ζπκβάιιεη θαζνξηζηηθά ζην λα
εξκελεπζεί θαη λα θαηαλνεζεί ε καθξνρξόληα «βαβπιώληα αηρκαισζία» ηεο Δθθιε-
ζίαο, ε νπνία είηε εμαλαγθαδνκέλε από ηηο πνιππνίθηιεο θαη απζαίξεηεο «θξαηηθέο
παξεκβάζεηο» θαη ηνπο «θαηζαξνπαηεξλαιηζκνύο» ηεο επηζήκνπ πνιηηείαο είηε απν-
δερνκέλε ηνλ ζθηρηαγθαιηζκό ηεο κε ηελ θξαηηθή – πνιηηηθή εμνπζία, νπδέπνηε ελ
ηέιεη ππήξμε όλησο ειεπζέξα θαηά ηελ εζσηεξηθή ιεηηνπξγία ηεο, αιιά βίσλε ηελ θε-
λάθε ηεο πνιπδηαθεκηδόκελεο απηνθεθαιίαο ηεο. Τειηθώο, όπσο εύζηνρα επηζεκαίλεη
εηζαγσγηθά ν ζπγγξαθέαο ηνπ ελ ιόγσ επηζηεκνληθνύ πνλήκαηνο, όια ηα πξόζσπα,
εθθιεζηαζηηθά θαη πνιηηηθά, θαζώο θαη ηα παξαρζέληα εμ απηώλ ηζηνξηθά γεγνλόηα
θαηά ηνλ 20ν αηώλα, δύλαληαη ελ κέξεη ή ελ όισ λα εξκελεπζνύλ κε κέηξν θξίζεσο
6
θαη θξηηήξην εξκελείαο ηελ ζηάζε ηνπο έλαληη ηνπ πεηξαζκνύ ηεο εμνπζίαο, αλαθέξν-
ληαο ν ίδηνο ραξαθηεξηζηηθά: «Σα εθθιεζηαζηηθά πξόζσπα ησλ κειεηεκάησλ πνπ αθν-
ινπζνύλ, κε λεπξαιγηθέο ζέζεηο ζηε δσή θαη δξάζε ηεο Δθθιεζίαο, ηαιαλίδνληαη κέζα
ζε απηή ηελ θαζεκεξηλή δηειθπζηίλδα ηεο αληηκεηώπηζεο θαη δηαρείξηζεο ηνπ πεηξαζκνύ
ηεο εμνπζίαο.
Ο πεηξαζκόο ηεο εμνπζίαο δελ αθήλεη άγεπζηα ηα πξόζσπα πνπ εθθξάδνπλ θαη π-
πεξεηνύλ ηδενινγηθά θαη πνιηηηθά ξεύκαηα ηνπ πξνεγνύκελνπ αηώλα θαη ζπλαληάκε ζην
βηβιίν: Διεπζέξην Βεληδέιν, Ησάλλε Μεηαμά, Νίθν Καδαληδάθε, Παζαιίδε».
Δπεηδή ν ζύγρξνλνο άλζξσπνο δεη ζηελ ιεγνκέλε θαη κε αξθεηή δόζε άθξαηεο
αιαδνλείαο θαη άθξηηεο επάξζεσο πνιπδηαθεκηδόκελε «κεηακνληέξλα» ή «κεηαλεσ-
ηεξηθή» επνρή, ζηελ νπνία ην αλζξώπηλν πξόζσπν θαη νη ζεζκνί επηειίδνληαη θαη πα-
ξαδεδνκέλεο αξρέο, αμίεο, ηδαληθά, «απζεληίεο» ακθηζβεηνύληαη θαη a priori απνξξί-
πηνληαη, επεηδή, όπσο ζεόπλεπζηα γξάθεη ν ανίδηκνο π. Αιέμαλδξνο Σκέκαλ ζην πξν-
ζσπηθό «Ηκεξνιόγηό» ηνπ, θπξηαξρνύλ ηα πάζεο θύζεσο «είδσια» κε ηα νπνία αξέ-
ζθεηαη λα παξακπζηάδεηαη ν «ππέξ άγαλ» πιηζηήο θαη νξζνινγηζηήο ζύγρξνλνο ή
«κνληέξλνο» άλζξσπνο, βηώλνληαο ηελ «θελάθε ηεο εηδσινπνηεκέλεο δσήο» ηνπ, έξ-
ρεηαη ε θαηλνηόκνο, ξεμηθέιεπζε, δηεηζδπηηθή, εξκελεπηηθή θαη ελίνηε αλαηξεπηηθή
επηζηεκνληθή γξαθή ηνπ Φαλαξηώηνπ Ιεξάξρνπ, Σεβ. Μεηξνπνιίηνπ Αξθαινρσξίνπ
θ. Αλδξέα, ν νπνίνο ζέηεη όλησο ηνλ «δάθηπινλ επί ηνλ ηύπνλ ησλ ήισλ» γηα ηελ θαηά
«ην ζπλακθόηεξνλ» επζύλε ηεο Δθθιεζίαο θαη ηεο Πνιηηείαο έλαληη ηνπ ζπγρξόλνπ
ηαιαληδνκέλνπ αλζξώπνπ, πνπ βηώλεη ηα νληνινγηθά αδηέμνδα θαη ηνλ ππαξμηαθό απ-
ηνκεδεληζκό ηνπ. Πνιιώ δε κάιινλ ν ζπγγξαθεύο ρσξίο λα ζπγρέεη ηελ δηηηή ηδηόηε-
ηά ηνπ σο Φαλαξηώηνπ Ιεξάξρνπ, ήηνη εθθιεζηαζηηθνύ αλδξόο, θαη Παλεπηζηεκηαθνύ
Γηδαζθάινπ, ήηνη αθξηβνιόγνπ θαη αληηθεηκεληθνύ επηζηήκνλνο, απνθαιύπηεη θαη π-
πνγξακκίδεη ηελ αιήζεηα ησλ πξαγκάησλ θαη θπξίσο ηνλ ζσηεξηνινγηθό, κπζηεξηαθό
θαη κεηακνξθσηηθό ξόιν ηεο Δθθιεζίαο ζηνλ ζύγρξνλν θόζκν ρσξίο εθπηώζεηο, δη-
πισκαηηθέο πεξηζηξνθέο, επζεβηζηηθέο πξαθηηθέο θαη πάληνηε επί ηε βάζεη ηεο ζεκε-
ιηώδνπο πλεπκαηηθήο θαη γλήζηαο ρξηζηνθεληξηθήο θαη ρξηζηνδίδαθηεο αξρήο γηα ηελ
πάιε θαηά ηνπ πεηξαζκηθνύ ινγηζκνύ ηεο πάζεο κνξθήο εμνπζίαο, ε νπνία πιαλεύεη
ηα πξόζσπα θαη επηειίδεη ηνπο ζεζκνύο.
Ο ζπγγξαθέαο ζην κηθξό απόζπαζκα, ην νπνίν όλησο θνζκεί ην νπηζζόθπιιν
ηνπ πνλήκαηόο ηνπ, γξάθεη ραξαθηεξηζηηθά: «΢ηελ επνρή ησλ απηνθξαηνξηώλ ε πνιη-
ηηθή εμνπζία, όπσο θαη αλ εθθξαδόηαλ, πξνζιάκβαλε ηελ Δθθιεζία, γηα λα αλαθεξζνύ-
κε ζην ρξηζηηαληθό θόζκν, αιιά θαη ηε ζξεζθεία επξύηεξα, σο αλαγθαία θαη απαξαίηεηε
δύλακε δηαθνλίαο ζηε δηακόξθσζε, έθθξαζε θαη άζθεζε ησλ επηινγώλ ηεο. Δίλαη αδη-
ακθηζβήηεην όηη ε ζπλείδεζε, ε βνύιεζε, θαη ε ςπρή ηνπ ιανύ, ν άλζξσπνο πνπ ζήκεξα
νλνκάδνπκε πνιίηε, έρεη αλάγθε ελίζρπζεο θαη εζσηεξηθήο κπζηεξηαθήο ελδπλάκσζεο.
Όινη νη επίγεηνη νξγαληζκνί πνπ παζρίδνπλ πξνο απηή ηελ θαηεύζπλζε, κέλνπλ κό-
λν ζηελ νξηδόληηα ζρέζε ηνπ αλζξώπνπ κε ηα επίγεηα.
Ζ Δθθιεζία όκσο κέζα από ηελ θνηλσλία θαη ηελ πλεπκαηηθή έλσζε νπξαλνύ θαη
γεο δηαθνλεί θαζνιηθά θαη νινθιεξσκέλα ελ πλεύκαηη Αγίσ ηνλ άλζξσπν. Ζ έλσζε ησλ

7
επηγείσλ κε ηα νπξάληα, ε θαηαθόξπθε ζρέζε νπξαλίσλ θαη γήηλσλ, ε θνηλσλία ηεο ςπ-
ρήο ηνπ αλζξώπνπ κε ηελ Δθθιεζία ηνπ Χξηζηνύ, όρη κόλν ηνπ παξέρεη άιιε πξννπηηθή
θαη δπλακηθή ζηε δσή ηνπ, αιιά ηνλ εληζρύεη ζηελ ππέξβαζε θαη ζηε δηαρείξηζε ησλ
πεηξαζκώλ θαη ησλ πξνβιεκάησλ ηεο θαζεκεξηλόηεηαο, ηα νπνία ζηηο εκέξεο καο πιεν-
λάδνπλ, ζηελ παγθνζκηνπνηνύκελε πξαγκαηηθόηεηα».
Σε κία επνρή ινηπόλ πνπ θπξηαξρεί ε «ζηνρεπκέλε αληηεθθιεζηαζηηθόηεηα», ό-
πσο επηζεκαίλεη ν ζπγγξαθέαο, ελώ παξάιιεια ην «πλεπκαηηθό» πνιπκεηαζηαηηθό
θαξθίλσκα ηεο άθξαηεο θαη άθξνλνο εθθνζκηθεύζεσο θαηαηξώγεη ηηο ζάξθεο ηνπ εθ-
θιεζηαζηηθνύ ζώκαηνο θαη επηειίδεη ηνπο ζεζκνύο, ν δηάινγνο αλάκεζα ζηελ Δθθιε-
ζία θαη ηελ Πνιηηεία είλαη «κνλόδξνκνο». Παξήιζαλ νη επνρέο ησλ δηραζηηθώλ ςπ-
ρξνπνιεκηθώλ θεξπγκάησλ θαη ησλ ππνθξηηηθώλ πξνζσπείσλ. Δπηβάιιεηαη εθ ησλ
πξαγκάησλ ν δηάινγνο θαη όρη ν κνλόινγνο ex cathedra, επεηδή ηώξα πηα πνιιά πξν-
ζσπεία έπεζαλ θαη ζπλερίδνπλ λα πέθηνπλ ιόγσ ηεο ζπγρξόλνπ νδπλεηξάο πξαγκαηη-
θόηεηαο. Υπέξκαρνο απηνύ ηνπ εληίκνπ θαη εηιηθξηλνύο δηαιόγνπ αλαδεηθλύεηαη έξ-
γνηο θαη νπρί απιώο ιόγνηο θαη ν Σεβαζκηώηαηνο Μεηξνπνιίηεο Αξθαινρσξίνπ θ.
Αλδξέαο, ν νπνίνο σο γλήζηνο νξακαηηζηήο θαη γεθπξνπνηόο, εηξελνπνηόο θαη γλήζηα
θαη νπζηαζηηθά πξννδεπηηθόο, ελ ηέιεη σο θνζκνπνιίηεο Φαλαξηώηεο Ιεξάξρεο θαη
θηιειεύζεξνο, ρσξίο παξσπίδεο θαη αγθπιώζεηο, Αθαδεκατθόο Γηδάζθαινο, θαηα-
θιείνληαο ηελ εηζαγσγή ηνπ πεξηζπνύδαζηνπ επηζηεκνληθνύ ηνπ πνλήκαηνο γξάθεη:
«Ζ ηζηνξηθή άιισζηε πνξεία καο, σο Δθθιεζία, κέζα ζηνπο αηώλεο ησλ αηώλσλ, θαλε-
ξώλεη όηη νη ζεζκνί ηεο δηακόξθσζεο ησλ επηγείσλ παξαδείζσλ, απνηεινύλ, ζηηο θαιύ-
ηεξεο εθθάλζεηο ηνπο, ηηο επαηζζεζίεο νκάδσλ ή πξνζώπσλ, γηα ηε δηακόξθσζε ηεο επί-
γεηαο επηπρίαο, ρσξίο όκσο λα έρνπλ ππεξβεί ηνλ πεηξαζκό ηεο εμνπζίαο, ε νπνία, ζην
παξειζόλ αιιά θαη ηώξα, νηθνδνκείηαη κε ηε βία, κε αίκα, κέζα από πξνζσπηθά ή ζπι-
ινγηθά αδηέμνδα, κε θπιαθίζεηο, κλεζηθαθίεο, αληεθδηθήζεηο, βνκβαξδηζκνύο, πξόζθπ-
γεο ή κεηαλάζηεο.
΢ην ζύλνιν ησλ ζρέζεσλ θαη ησλ δηεξγαζηώλ ηεο Δθθιεζίαο κε ηνπο πνιηηηθνύο
θαη ηνπο δηαλννύκελνπο, ε εθθιεζηαζηηθή εγεζία, νη Ηεξάξρεο, θπξίσο, βξηζθόκαζηε ή
θαιό είλαη λα βξηζθόκαζηε ιίγν ή πνιύ ζε δηαβνύιεπζε…
Όια απηά όκσο είλαη όζα βιέπνπκε, όζα γλσξίδνπκε θαη όζα δπλάκεζα λα γλσξί-
ζνπκε ή λα πξνζεγγίζνπκε, εκείο σο εθθιεζηαζηηθά πξόζσπα, σο θιεξηθνί, σο Ηεξάξρεο
αιιά θαη σο άλζξσπνη ηεο Δθθιεζίαο. Δύρνκαη λα απνηειέζνπλ ηα θείκελα απηά ηελ
αξρή, ην έλαπζκα γηα ηελ εηζόδεπζε ηνπ αλαγλώζηε ζηα ελδόηεξα ηνπ κπζηεξίνπ ηεο
Δθθιεζίαο. Σόηε κόλν ζα γλσξίζνπκε όηη ηα ηζηνξηθά δηαιακβαλόκελα ηνπ βηβιίνπ απν-
ηεινύλ έθθξαζε θαη επαλάιεςε ησλ αλζξσπίλσλ ζε ζπλάξηεζε κε ηε ζρέζε πνπ έρνπλ
κε ηνλ Θεό». Γέλνηην!

Έγξαθνλ «ηδία ρεηξί» θαη κε ηελ πξνζδνθία…, Δλ Κνκνηελή, ηε 12ε Ηνπιίνπ 2017,
Ζκέξα ενξηίνπ κλήκεο Αγίνπ Πατζίνπ ηνπ Αγηνξείηνπ.

8