You are on page 1of 18

MERAKLININ EL KTABI

FZK

SONER ALBAYRAK

Resimdekilerle Uramadan renmek in


nsz
Srm Hakknda

SRM 1: 16 Temmuz 2017


35 soru.

Dzenlemeye tabi tutulmad.

lk srm olduu iin henz bir geri bildirim yok.

Geri bildirim olmad iin teekkr edilecek biri de yok.

Bu srmn asl amac geri bildirim toplamak! Bu yzden bu almaya katks


olabileceini dndnz fikirlerinizi ltfen paylan: info@soneralbayrak.com

Kitapk Hakknda
Nedir?
Evrim Aac Youtube Kanalnda Soner Albayrak ile Fizie Yolculuk listesinde yaynlanan
videolardan oluturulmu bir belgedir.

Videolarda anlatlanlar arasndan yazarn keyfine gre setii sorular ve bu sorulara fi-
ziki olmayan birinin anlayabilecei dzeyde cevaplardan oluur.

Videolarda anlatlanlar haricinde yazarn ekledii bilgiler de vardr.

Popler bilim dzeyinde fizik ile ilgilenen ya da ilgilenmese dahi doaya kar merak
olan herkesin giri dzeyinde bilgilenebilmesi iin ksa bir kaynak olmay amalar.

Bu alma giri dzeyinde fikir ve ilgi uyandrmay hedefler. Daha sistematik bilgilenme
iin seviyeye uygun olarak internetten bolca kaynak bulunabilecei iin belgeye ileri
okuma iin referans kaynak eklenmemitir.

Ne deildir?
Akademik bir alma deildir.

Yukarda bahsedilen btn videolarn zeti deildir. Yazar okunabilir klmak iin kendi
kstaslarna gre konuulanlardan sadece kk bir ksmn bu belgeye dahil etmitir.

2
Yazar kendi yorumlarn dahil etmemeye alm olsa da tamamen nesnel kabul edilebi-
lecek bir alma deildir. Her ne kadar yazar belgenin herhangi bir ksmnda sallamas-
yon usul bir yntem uygulamam olsa da, ve yine her ne kadar fizikte doktora yapan
birinin giri dzeyindeki konulardaki yorumlarnn ok fazla yanl olma olasl pek
yksek olmasa da, belgeden renilmi herhangi bir eyin baka kaynaklarca da peki-
tirilmesi, ve dahi kontrol edilmesi, tavsiye olunur.

TTZLKLE HAZIRLANMI BR RN DELDR. Yazar vakit bulabildiince hazrla-


d bu almada bol bol imla hatas yapm olabilir; cmlelerde anlatm bozukluklar
olabilir; yazm hatalar olabilir. Srm srm hazrlamay planlad bu almay yazar
srmden srme kontrol etmeyi planlasa da bu gerekleebilir de gereklemeyebilir
de.

Yazar Hakknda
1990 Nazilli/Aydn doumludur. Liseyi Aydn Fen Lisesinde, lisanslarn ODT de okumutur.
Elektrik Elektronik ve Fizik blmlerini bitirmi, zerine yine ODTde Fizik zerine yksek
lisans yapmtr. u anda da Yale niversitesinde Fizikte doktorasn yapmaktadr.

Olmayan bo vakitlerinde Europa Universalis ve Minecraft oynama hayali kurar, yeni sezonu
ktka Attack on Titan izler, ve Evrim Aacna video hazrlar. Vakit ayirabildike de bu ki-
tap hazrlyordu, maymun itahllk yapmazsa da bo vaktini yeni srmlere ayracak.

Daha detayl bilgi iin:

www.soneralbayrak.com
indekiler
nsz 2

1 Kullanma Klavuzu 6

2 Sk Sorulan Sorular 7
2.1 Fizik Felsefesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.1.1 Nedensellik nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.1.2 Fizikte sonsuzluk ne anlama gelir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.1.3 Sonsuz ile snrsz arasndaki fark nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.1.4 Zamann yn ile ne kastedilir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.1.5 Fizikte Fenomenoloji ne anlama gelir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.2 Zaman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.2.1 Zamanda yolculuk yapmak mmkn m? . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.2.2 Ik hzn geemediimiz iin mi zamanda geriye gidemiyoruz? . . . . 9
2.2.3 Einsteinn Genel Grelilik teorisi gemie yolculuk yaplamaz sonu-
cunu mu veriyor? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.2.4 Zaman niin geriye akmaz? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.2.5 zel Grelilik Nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.2.6 Uzayzaman (ya da drt boyutlu uzay) ne demektir? . . . . . . . . . . . 9
2.2.7 Mutlak zaman nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.2.8 Ik hzndan hzl giden cisimler olabilir mi? . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.2.9 Ia gre zaman nasl akar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3 Kuantum Fizii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3.1 Kuantum fiziinde nedensellik bozuluyor mu? . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3.2 Higgs parac nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.3.3 Standard Model nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.4 Belirsizlik lkesi Nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.5 Kopenhag Yorumu Nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.6 Farkl farkl kuantum mekanikleri var m? . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.3.7 Paracklar dalga gibi mi davranyorlar? . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3.8 Bozon nedir, fermiyon nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.4 Klasik Fizik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.1 Dnyada boydan boya bir delik ap ieriye bir cisim braksak o cisim
nasl hareket eder? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.2 Ktleekimi dier kuvvetlerden nasl farkldr? Uzayn bklmesi ile
ilgisi nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.3 Canllk ve entropi arasndaki iliki nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . 13

4
2.4.4 Zeka kavramn Fizik ile modelleyebilir miyiz? . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.5 Entropi nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.4.6 Entropi ile enerji arasnda nasl bir iliki var? . . . . . . . . . . . . . . 14
2.5 Evren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.5.1 Evren genilerken k hz geildi mi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.5.2 Gzlemlenemeyen evren hakknda ne biliyoruz? . . . . . . . . . . . . 15
2.5.3 Evren ivmenelerek mi genilemeli? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.5.4 Evren nelerden oluur? Evren sonsuz mudur? . . . . . . . . . . . . . . 15
2.6 Modern Konular . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.6.1 Karanlk madde nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.6.2 Hiyerari problemi nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.6.3 Spersimetri nedir? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

3 Kelime Listesi 17

4 Kaynaklar 18
1 Kullanma Klavuzu
1. Sk Sorulan Sorular blm u formattadr: Kaln yaz tipiyle soru, yannda normal
yaz tipiyle ksa cevap. Ksa cevaptan sonra [ ] iinde sorunun getii videolar, ve altnda
da kk fontta uzun cevap.

rnek:

Ik hzndan hzl giden cisimler olabilir mi? Hayr, k hzndan hzl


bilgi aktarlamaz. [3,4]

zel greliliin kendisi k hzndan hzl gidilmemesi gerektiini sylemez: Ik hzn-


dan hzl giden teorik paracklar mmkndr. Fakat bu paracklara gre olay sralamas
korunmaz, bu yzden de bilgi tayorlarsa eer nedensellii bozarlar. Biz de zel greli-
lie ek olarak nedensellik argmann koyup bu cisimlerin olmadn varsayarz. Fakat
herhangi bir ekilde bilgi tamad srece bir paracn k hzndan hzl gitmesine bir
engel yoktur.

2. Kelime Listesi blmnde videolarda geen baz teknik kelimeler ve zel isimler liste-
lenmitir. Bu kelimeler videolarda nasl getiine baklmakszn liseye eklenmitir, yani
bir kelimenin bu listede olmas getii videoda aklanm olduu anlamna gelmez. Bu
listenin asl amac sada solda denk gelinen bu tarz kelimelerin hangi fiziksel tartma-
larda, ya da konumalarda geebileceine dair bir fikir vermektir. Listedeki bir kelimenin
getii videoyu izleyen biri, bu kelime hakknda ya da bu kelimenin hangi kavramlarla
beraber kullanld hakknda fikir edinebilir. Edinemeyebilir de. Biraz da okuyucuya kal-
m.

3. Kaynaklar blmnde kitapn hazrland videolar listelenmitir. Videolar Evrim


Aac Youtube Kanalnda1 Soner Albayrak ile Fizie Yolculuk alma listesinde bulabilir-
siniz.

4. Herhangi bir soru ya da cevap srmden srme deiebilir. Hangi srm kulland-
nza dikkat ediniz.

1
www.youtube.com/EvrimAgaci

6
2 Sk Sorulan Sorular
2.1 Fizik Felsefesi kavram doann bir paras deildir; parasysa dahi biz
doadan herhangi bir gzlemle bu sonucu elde edeme-
2.1.1 Nedensellik nedir? yiz. Bunun sebebi lm aletlerimizin sadece sonlu l-
mler yapabilmeleri ve her zaman bir lm hatalar-
Fizikte nedensellik, sebep sonu ilikisi iinde nn olmasdr. rnein, asla bir gerek sayy sadece sfr
olan iki olaydan sonucun sebepten sonra gel- olarak lemezsiniz, illa ki hata pay olacaktr. Bu yz-
den de ne bir lmn kendisi ne de iki lmn oran
mesi demektir. sonsuz bir say olamaz.

Felsefik olarak nedensellik ok daha geni bir anlama Bizim deneyde sonsuz lemeyecek olmamz, deneyle
sahiptir, ve daha fazla eyle ilgilenir: Her olgu bir ne- llebilen herhangi bir eyi teorik olarak da sonsuz he-
denle aklanabilir mi, nedenler sonularla nasl iliki- saplanmamasn gerektirir. rnein, kuvvet deneyle l-
lidir, ayn artlarda ayn nedenler ayn sonucu verir mi lebilir, bu sebeple bir hesapta kuvvetin sonsuz kma-
gibi. Fizik ise bu detaylara girmeden, nedensellii neden mas gerekir. Fakat enerji deney ile llemez, sadece
ve sonu arasndaki olay sralamas olarak inceler: Bir enerji farklar deney ile llebilir. Bu yzden, farkl ci-
sistemin nedensellii koruyabilmesi iin sonular her za- simlerin enerjilerinin fark sonlu olduu srece bu ci-
man sebeplerden sonra gelmelidir. simlerin enerjilerinin sonsuz olmasnda bir saknca yok-
tur.
Nedensellie olduka yakn olan bir dier kavramsa
determinizmdir. Fizikte, determinizm (determinism) olan Fizikte genel olarak bir hesapta sonsuz kmas, fizik-
her olgunun bir sebebi olup olmadyla ilgilenir, neden- sel modelimizi yeterli olmad yerlerde kullanmaya a-
sellik ise (causality) sebebi varsa sonutan sonra gelip ltmz anlamna gelir. rnein, klasik fizikte iki elekt-
gelmediiyle. rnein bir sistem deterministik olmak zo- rik ykl cismin arasndaki kuvvet aralarndaki mesafe-
runda deildir, gerekten de kuantum fiziine gre se- nin karesiyle ters orantldr. Eer ben aralarndaki me-
bebi olmayan sonular vardr1 . Fakat btn fiziksel mo- safeyi sfra gtrrsem kuvvet sonsuz olur. Bunun an-
deller nedensel olmak zorundadr. lam klasik fiziin ok kk mesafelerde ie yarama-
mas demektir; gerekten de, atom boyutlarna indii-
2.1.2 Fizikte sonsuzluk ne anlama mizde kuantum alanlar teorisi devreye girer ve bizim ba-
gelir? sit formlmzn artk almadn gsterir. Yani hi
kuantum fiziini duymam biri dahi, klasik fizikte bu
Sonsuzluk fiziksel dnyann bir paras olma- hesapta sonsuz kmasna bakarak fiziksel modelin ok
d iin bir hesabn sonsuz kmas o hesap kk mesafelerde yeterli olmad sonucuna varabilir.
iin kullandmz fiziksel modelin yetersiz ol-
duu anlamna gelir. 2.1.3 Sonsuz ile snrsz arasndaki
fark nedir?
Bilim felsefesine girilirse farkl yorumlar gelebilir ama
basit bir bak asyla fizik bir doa bilimidir ve sonsuz rnekle aklamas en kolay: Dnyann alan-
1 nn bir snr yoktur, dnya zerinde yrye-
Bir elektronun kendi etrafnda dnme ynn (as-
lnda spin dediimiz bir zelliini) lecek olursanz rek dnyann zerinde olmayan bir yere gide-
bir yn bulursunuz, fakat niin o yn ktna dair mezsiniz. Fakat buna ramen dnyann alan
bir sebep bulamazsnz. Yani siz bulamadnz iin sonludur. Fiziksel byklklerin sonsuz olma-
deil, yle bir sebep yoktur.

7
mas gerekir, fakat alan hacim gibi byklk- duran scak suyun resminden nce ekildiini kabul ede-
ler snrsz olabilir. [11] riz, nk ocaktaki scak suyun kendinden daha scak
olan ocaa s verip soumas bizim gzlemlerimize gre
Bir eyin snrnn olup olmamas onun geometrik bir mmkn deildir.
zelliidir. Bunu, bir cismin kenarlarnn olup olmamas
olarak dnebilirsiniz: Dz bir kadn kenarlar yani 2.1.5 Fizikte Fenomenoloji ne
snrlar vardr bir kreninse kenarlar yani snrlar yok- anlama gelir?
tur.
Yksek enerji fiziinde teorileri inceleyerek bu
teorilere gre deneylerde kabilecek sonular
2.1.4 Zamann yn ile ne kastedilir? aratran alana fenomenoloji denir.[17]
Gnlk hayatta gzlemlediimiz olay srala-
malarna zamann ileri akmas, bunlarn tersi- Fenomenoloji z itibariyle felsefik bir akmdr ve ge-
nel olarak deney ve bilin kavramlaryla ilgilenir. Fizik-
nin olabildii hayali duruma da zamann geri
teki kullanm da bu felsefenin paral olarak uzantsdr,
akmas deriz. Fakat bu doann bir zellii de- fakat uygulamada felsefeyle bir ilgisi yoktur. Genel ola-
ildir. rak, bir teoricinin hazrlad modeli inceleyen ve bu mo-
dele gre deneycilerin neye bakmalar gerektiini ya da
Zamann ileri ya da geri akmas bizim tanmlamamz deneycilerin bulduklar sonularn teoriyle uyumlu olup
ile ilgilidir: Nasl ki her eyde sol dediimiz yne sa, sa olmadn aratran yksek enerji fizikisi fenomenoloji
dediimize de sol desek hibir sknt yaamayz, zaman yapyor kabul edilir.
iin de ileri dediimiz her eye geri, geri dediimiz her
eye ileri desek bir sknt olmayacaktr: Yarn ve dn, Fenomenolojiciler deney ve teori arasndaki bu kp-
gelecek ve gemi, zamanda ileri ve zamanda geri gibi ry ou zaman teorilerin zel durumlarn2 hesapla-
ifadelerin hepsini birbiriyle deitirirsek, hibir mantk
yarak ya da teorileri bilgisayar simulasyonlar ile dene-
hatas yapmadan hayatmza devam edebiliriz.
yerek kurarlar.
Burada vurgulamak istediim, zamann hangi yne ak-
yor olduu gerei insan rn bir olgudur, doada za-
mann ileriye ya da geriye akmasna ynelik bir bilgi 2.2 Zaman
yoktur. Doada var olan bilgi, olay sralamalarnn de-
itirilip deitirilemeyeceidir. 2.2.1 Zamanda yolculuk yapmak
mmkn m?
Burada kendimize soracamz soru udur: Doann
iki farkl fotoraf gsterilse, bunlar bir sralamaya ko- leriye doru evet, geriye doru hayr.[1]
yabilir miyiz? Gnlk hayattan edindiimiz bilgi koya-
bileceimiz ynndedir: Masann zerinde duran bir bar-
leriye doru evet olmasnn sebebi Grelilike gre
dan resminin masann yanndaki krlm bardak res-
bizim zamanmzn bakalarna gre daha yava akabil-
minden nce ekildiini syleriz direk, fakat bunun te-
mesi: Komumuza gre bir saat sren vakit bize gre 1
orik bir sebebi var mdr? Ya da doa gerekten hep bu
dakika geliyorsa, komumuzun zamannda ileriye gitti-
ekilde mi iler?
imizi syleyebiliriz.

Bu sorular daha ziyade felsefeciler tartmaktadr. Fi-


zikiler basite doada olay sralamalarnn deitirile-
memesine sebep olan olgularn var olduuyla ilgilenir,
ve bu olgularn varlna bakarak da zaman ileriye akar
2
geriye akmamaldr karmn yapar. Bu olgulardan en ou zaman asl zorluk teorilerin matematiksel olarak
yaygn snn souktan scaa akmamasdr: Ocakta du- zlemiyor olmalardr. Bu yzden fenomenolojici-
ler btn teori yerine belirli zel durumlar hesapla-
ran bir tenceredeki souk suyun resminin, ayn ocakta mak zorunda kalrlar.
Geriye doru gidemememizin sebebi felsefik: Geriye Kuantum fiziine geldiimizdeyse, teorik bir ka se-
gidebilseydik nedensellii koruyamazdk, yani sonular bep sunabiliyoruz: rnein Kopenhag Yorumuna gre
sebeplerden nce gelebilirdi. Bu yzden de teorilerimi- herhangi bir eyi lmek llen cismi etkileyecei iin,
zin hepsini nedensellii koruyacak ekilde ina ediyo- lmler zamann belli bir yn olmasna sebep olmak-
ruz. tadr. Fakat bu yorumun kendi skntlar vardr, ve ak-
as ok tatmin edici bir aklama da getirmemektedir.
2.2.2 Ik hzn geemediimiz iin Yine kuantum fiziinde baka matematiksel sonular (r-
mi zamanda geriye nein CPT teoremi) da zamann yn olmas gerektiini
gidemiyoruz? syler, fakat bunlar iinde henz yeterince gelimi ve
felsefik olarak da tatmin edici olan bi teori yok.
Hayr, zamanda geriye gidemeyelim diye k
hzn geemeyeceimizi sylyoruz. [1] 2.2.5 zel Grelilik Nedir?
Matematiksel olarak k hzndan hzl giden bir ci- zel Grelilik bir gzlemcinin lmnlerini
sim iin zaman kavram garip hale geliyor: Bu cisimler dier bir gzlemciye nasl aktaracamz be-
iin olaylarn sralamas farkl olabiliyor, yani sebepler lirleyen kurallardr. [3]
sonulardan sonra da gelebiliyor. Bu yzden, nedensel-
liin korunmas gerektii iin, k hzndan hzl gitme- zel grelilik 1905 ylnda Einstein tarafndan olu-
yeceimiz sonucuna varyoruz. turulmutur. Yerekimi dndaki btn kuvvetler iin
sorunsuz bir ekilde kullanlabilir. Yer ekimi kuvvetine

2.2.3 Einsteinn Genel Grelilik uygulanmaya kalknca da ortaya yine Einstein tarafn-
dan 1915 ylnda tantlan Genel Grelilik ortaya kar.
teorisi gemie yolculuk
yaplamaz sonucunu mu
veriyor? 2.2.6 Uzayzaman (ya da drt boyutlu
uzay) ne demektir?
Hayr, Einsteinn Genel Greliliki ile elime-
yen gemie yolculuklar mmkn. [1] Zamann herkes iin ayn ekilde akmamas
anlamna gelir. [3]
Einsteinn teorisi bir matematiksel denklem, ve bu
Newton fiziinde de uzay ve zaman vardr, fakat za-
matematiksel denklemin her olas sonucu bir olas ev-
man herkes iin ortaktr: Ayn hzda ayn ekilde akar.
rendir. Bu elbette her zmn fiziksel anlam tad an-
Bu uzay iinse elbette byle deildir, benim saa gidiyor
lamna gelmez. Einsteinn denklemini salamasna ra-
dediim otobse yolun karsnda duran biri sola gidiyor
men sonlu zamana sahip evrenler de mmkndr: Byle
diyecektir. Einstein fiziine geldiimizde, zaman da uzay
bir evrende insan gelecee giderek gemiine de gidebi-
gibi kiiden kiiye deiebilir: Zamann ak hz da de-
lir.
iebilir (benim bir saniye dediime siz 1 dakika diyebi-
lirsiniz), k hzndan hzl giden bir cisim iin zamann
2.2.4 Zaman niin geriye akmaz?
yn de deiebilir. Nedensellii bozuyor diye zamann
Bunun oturmu bir teorik sebebi yoktur! [12] ynnn kiiden kiiye deimesini istemediimiz iin
de, biz de k hz geilemez diye bir snr koyarz.
Doa gzlemlerimize gre zamann tek bir ynde ak-
mas gerekir. Klasik fizikte entropinin artmas ve evrenin
2.2.7 Mutlak zaman nedir?
geniliyor olmas zamann tek ynde akmas gerektiini
gsteren deneysel sonulardr, fakat bunlarn niin byle Zamann, birbirlerine gre konumu ya da hz
olmas gerektiine dair teorik bir sebep yoktur.
ne olursa olsun iki gzlemci iin ayn ynde
ayn hzda deimesidir. [3] bulamayacamz iin de a bir zaman atamamak daha
doru bir seenek olacaktr.
Newton fiziinde mutlak zaman kullanlr, zel Gre-
lilik ile mutlak zaman kavram ortadan kalkmtr.
2.3 Kuantum Fizii
2.2.8 Ik hzndan hzl giden 2.3.1 Kuantum fiziinde nedensellik
cisimler olabilir mi? bozuluyor mu?
Hayr, k hzndan hzl bilgi aktarlamaz. [3,4] Hayr, kuantum fiziinde nedensellik bozulmaz
[1]
zel greliliin kendisi k hzndan hzl gidilmemesi
gerektiini sylemez: Ik hzndan hzl giden teorik par- Kuantum fiziinde bozulan ey determinizimdir. K-
acklar mmkndr. Fakat bu paracklara gre olay s- saca bu, kuantum fiziinde her olaya bir sebep bulama-
ralamas korunmaz, bu yzden de bilgi tayorlarsa eer yacamz anlamna gelir. Klasik fizikte olan her olayn
nedensellii bozarlar. Biz de zel grelilie ek olarak ne-
bir sebebi vardr, bu yzden klasik fizikte bugn evren-
densellik argmann koyup bu cisimlerin olmadn var- deki her eyi bilirsek yarn evrenin ne halde olacan
sayarz. Fakat herhangi bir ekilde bilgi tamad s- hesaplayabiliriz. Kuantum fiziindeyse sebebi olmayan
rece bir paracn k hzndan hzl gitmesine bir engel olaylar da vardr; rnein, bir elektronun dnme ynn
yoktur. ltnzde3 ya saat ynnde ya da saat ynnn ter-
sinde dnyor buluruz ama hangisini bulursak bulalm
2.2.9 Ia gre zaman nasl akar? bunu bir sebebe balayamayz. Bu yzden de bugn ev-
rende bilebileceimiz her eyi bilsek de bu yarn elektro-
Ik iin bildiimiz anlamda zaman tanmlaya-
nun dnme ynn ltmzde ne bulacamz he-
mayz. [7]
saplamamza yetmez.

zel grelilik bize gre hzl giden cisimlerin zamanla-


rnn bize gre yava akacan syler. rnein, yanm- 2.3.2 Higgs parac nedir?
dan k hzna yakn bir hzda geen uzay gemisinde bir
dikite portakal suyunu ien bir uzaylnn o portakal su- Atom alt paracklarn ktleli olmasn sala-
yunu bir saatte itiini grebilirim. Peki, cisimlerin hz- yan yine baka bir atomalt parack. [6]
lar k hzna yaklatka zamanlar bana gre yaval-
yorsa, k hzna ulatklarnda da zamanlar bana gre
durur mu? 1960larda teorik olarak ne srlen, 2013 ylnda var-
l ispatlanan, ve 2014 ylnda adn ald Peter Higgse
Basite durur diyebiliriz, fakat daha doru bir cevap nobel dl kazandran bu parack Higgs alan deni-
k hznda giden bir cisim iin bizim bildiimiz anlamda len bir alann tayc paracdr; tpk fotonun elekt-
bir zamann olmayacadr. Bunun sebebi de, k hzna romanyetik alann tayc parac olmas gibi. Bu alan
ne kadar yakn olursa olsun btn hzlar iin o hzdaki teorik olarak btn uzay doldurur, ve bu yzden de bu
bir cismi durgun gren baka bir gzlemci de vardr. r- parackla etkileime geen btn dier paracklara kt-
nein, portakal suyunu ien uzaylnn annesine gre o leli olma zelliini verir. rnein foton bu parackla et-
uzayl durgun bir haldedir. Bu sebeple de, k hzna ka- kileime girmez, bu yzden de ktlesizdir. Bilinen en ok
dar btn hzlardaki cisimler iin kendilerine ait bir za-
man tanmlayabiliriz. Ik hznda giden bir cismi ise dur- 3
Aslnda burada kastettiim elektronun spin zellii-
gun grebilmek mmkn deildir. Bana gre k hznda
nin llmesi. Elektronun kuantum mekaniksel olan
saa giden iki cisim birbirlerine gre de k hznda ha- bu spin zellii klasik fizikte hemen hemen elektro-
reket etmektedirler. In durgun olduu bir gzlemci nun kendi ekseni etrafnda dnmesine karlk gelir.
etkileime giren temel parack da st kuark denilen bir 2.3.5 Kopenhag Yorumu Nedir?
paracktr.
Kopenhag yorumu, kuantum mekaniinde kul-
lanlan matematiin fiziksel olarak ne ifade et-
2.3.3 Standard Model nedir? tiine ynelik bak alarndan gnmzde en
Evrende gzlemlediimiz btn temel para- ok kabul grenidir.
cklar ve bunlarn birbirleriyle nasl etkileti-
ini aklamaya alan kuramlar btndr. Kuantum mekaniinde kullanlan ve btn fizikile-
rin hemfikir olduu matematiksel eler vardr, fakat bu
[6,16] elerin fiziksel olarak ne anlama geldii yoruma ak-
tr. rnein, btn sistemler iin yazlan bir dalga fonk-
1900 lerden itibaren, teknoloji arttka, birbirinden farkl siyonu vardr: Kopenhag yorumunda bu dalga fonksiyo-
atomalt parack kefedilmitir: lk balarda elektron (1897)nunun sistemin farkl yerlerde bulunma olaslna kar-
lk geldii kabul edilir, alternatif bir bak as olan
ve proton (1919), daha sonra ntron (1932) ve pozitron Bohm yaklamndaysa bu dalga boyuna baka bir anlam
(1932), ve takip eden 90 ylda da onlarca farkl parack: yklenir ve kuantum mekanii olaslklarla deil deter-
Mon, Pion, Kaon, Tau, vs. Btn bu paracklar iin- ministik bir bak asyla aklanr.
den hangileri daha temel hangileri dierlerinin birle-
Farkl bak alarnn farkl artlar ve eksileri vardr.
mesinden oluuyor, ya da paracklar birbirlerini nasl
rnein, klasik fizikteki determinizmi korumay baara-
etkiliyor gibi sorularn cevabn arayan alana Parack bilen ve bu sebeple daha igdlere yakn yorumlanabi-
Fizii denir: Bu alanda gnmzde kabul gren en geni lecek olan Bohm yaklamnda locality (yerellik) korun-
ve oturmu kuram da Standard Modeldir. maz: Dnyada giden bir arabann hz, o arabaya karlk
gelen dalgaboyunun evrenin teki ucunda ne halde ol-
duuna da baldr. Fizikiler de yerelliin determinism-
2.3.4 Belirsizlik lkesi Nedir? den daha nemli olduu kansnda olduklarndan, genel
eilim Kopenhag yorumunu tercih etmektedir.
Kuantum fiziine gre baz gzlemlenebilir b-
yklklerin ayn anda hatasz bilinememesine Kopenhag yorumuna alternatifler arasnda oklu Dn-
belirsilik ilkesi denir. rnein bir elektronun yalar Yorumu ve Nesnel k teorisi gibi farkl yakla-
hem konumunu hem de hzn hatasz bilme- mlar vardr.
miz mmkn deildir. [13]

Klasik fizikte olmayan bu olguya gre, belirli iftlerin


2.3.6 Farkl farkl kuantum
lmlerindeki hata miktar birbiriyle ilikilidir. Yuka- mekanikleri var m?
rdaki rnekte elektronun konumumu ne kadar hatasz
bilirsek, elektronun hzndaki hata da o kadar ok olma- Kuantum mekaniinin farkl farkl yorumlar
ldr. Yine rnek olarak karmak bir dnme hareketi ya- var, onu Kopenhag Yorumu Nedir? sorusunda
pan bir protonun yatay eksen etrafndaki dnmesini ne inceledik. Fakat matematiksel ve tarihsel ola-
kadar hatasz anlarsak, dikey eksen etrafndaki dnme- rak da, kuantum mekaniinin farkl halleri var:
sinde o kadar ok hata pay brakmak zorunda kalrz.
Dalga Mekanii, Standard Niceleme (Canoni-
cal Quantization), Rota ntegrali [13]
Belirsizlik ilkesine gre ayn anda hatasz bilinemeyen
bu iftlere elenik deikenler (conjugate variables) deriz:
Konum - hz, yatay eksen etrafnda dnme - dikey eksen
Herhangi bir fiziksel teoride, geriye kalan formlleri
etrafnda dnme elenik iftlere iki rnektir. Bu iftlerin trettiiniz fakat onun doruluunu varsaydnz ele-
hangi srayla lld sonucu etkiler: Bir elektronun manlar vardr; rnein, Newton ikinci kanunu olarak F =
nce hzn sonra konumunu lmek ile nce konumunu ma formln doru kabul eder, ve geriye kalan hare-
sonra hzn lmek ayn sonucu vermez. ket denklemlerini bu forml ile karr. Kuantum fizi-
inde de benzer kabuller vardr, fakat neyi kabul edip
neyi onu kullanarak ispat ettiinize bal olarak farkl 2.3.8 Bozon nedir, fermiyon nedir?
yntem kullanyorum diyebilirsiniz.
Kuantum fiziine gre btn temel parack-
Tarihsel olarak ilk Schrdinger kendi adyla anlan for- lar iki gruba ayrlrlar: Bozonlar ve fermiyon-
ml doru kabul edip oradan dalga mekaniini kar- lar. En basite, Pauli dlama ilkesine uyanlara
mtr. Daha sonra Dirac belirsizlik ilkesini kabul edip
fermiyon, uymayanlara da bozon denir.
oradan Standard Niceleme yntemiyle kuantum meka-
niini oluturmutur. Son olarak da Feynman farkl bir-
ka kabul ile rota integrali yntemini bulmutur. Bozon fermiyon ayrmn bir ok ekilde incelemek
mmkndr. Bunlardan biri, btn kuantum mekanik-
Yukarda ad geen btn yntemler ayn kapya - sel sistemler iin yazlan matematiksel dalga fonksiyo-
kar: Hepsi ayn kuantum mekaniini oluturur, ve de- nudur. Eer bir parack kendi etrafnda bir tur dnd-
neysel verilerle ilgili ayn tahminleri ve ayn aklama- rldnde dalga fonksiyonu ayn kalyorsa bozondur,
lar yaparlar. Fakat birinde belirsizlik ilkesi kabul olup dalga fonksiyonu eksi iaret alyorsa fermiyondur.
ispatlanamazken, dierinde baka bir ey kabuldr fakat
belirsizlik ilkesi ispatlanabilir. Bozon fermiyon ayrmna bir baka bak as da par-
acklarn sahip olduklar spin zellikleridir. Ktle gibi
elektrik yk gibi isel bir zellik olan spin her parack
Dalga mekanii, klasik fizikteki dalgalarla olan ba-
iin vardr ve sabittir: rnein elektron iin 1/2dir, fo-
lanty gstermek asndan daha rahattr, standard ni- ton iinse 0. Spininin iki kat tek say olanlar fermiyon-
celemeyse greli olmayan kuantum mekaniinde hesap dur, ift say olanlarsa bozon. Bu yzden elektron fermi-
yapmak iin en uygun olandr. Kuantum alan teorisine yondur, fotonsa bozon.
geildiideyse, Feynmann yntemi en verimli hale ge-
statistiksel fizik ile de fermiyon bozon ayrmn yap-
lir: Sonu olarak, her fiziksel teorinin olduu gibi her
mak mmkndr. ok dk scaklklara getirildiinde
yaklamn ya da yntemin de kullanlmasnn mantkl paracklar st ste binip Bose-Einstein younlamas de-
ve mantksz olduu yerler vardr. nilen olguyu gsteriyorlarsa bozondurlar, gstermiyor-
larsa da fermiyondurlar. Fermiyonlar bu younlamay
gstermeseler de, Fermi istatistikleri denilen davran bi-
2.3.7 Paracklar dalga gibi mi imini sergileyeceklerdir. Bozon ve Fermiyon isimleri de
davranyorlar? zaten bu bilim insanlarndan gelmedir.

Btn paracklar bir derece dalga gibi dav- Son olarak, birden fazla ayn tr paracn ortak dalga
ranr, fakat makroskopik cisimler iin bu gz- fonksiyonu, bu paracklar arasnda simetrikse o para-
lemlenebilir bir etki yaratmaz. [13] cklar bozondur, antisimetrikse de bu paracklar fermi-
yondur.

Klasik fizikte, parack ve dalga kavramlar doada ayr


Yukarda birbirinden alakasz gibi gzken tanmla-
ayr gzlemlenen birbirlerinden bamsz olgular temsil
rn hepsi aslnda bir ve tek tanmdan gelmektedir. Bu da,
ederler, ve matematiksel altyaplar da farkldr. Kuan-
matematiksel olarak bu paracklarn nasl temsil edildi-
tum fiziine girildiindeyse bu ayrm ortadan kalkmaya
iyle alakaldr: Lorentz grubu altnda gsterim etiket-
balar. Kuantum mekaniinde her paracn aslnda bir
leri tam say olan paracklara bozon denir, buuklu olan-
dalga boyu olduu ve elektron proton gibi atomalt par-
lara da fermiyon denir.4
acklar iin dalga zelliklerinin etkili hale geldiini g-
ryoruz. Gnmzdeki Standard Modeli ina etmek iin
kullandmz Kuantum Alanlar Teorisine girdiimiz za-
mansa btn paracklar zaten alanlar zerinden tanm-
lyoruz, yani dalgalarn matematiksel altyaps parack-
lar iin gerekli hale geliyor.
4
Bu tanmn anlalr olmadnn farkndaym, fakat
btnlk asndan olmas gerektiine karar verdim.
2.4 Klasik Fizik Dnyann dz diye gittii yn Gnein etrafnda bir
elips haline gelmitir.
2.4.1 Dnyada boydan boya bir delik
ap ieriye bir cisim braksak o 2.4.3 Canllk ve entropi arasndaki
cisim nasl hareket eder? iliki nedir?
Scaklktan ve basntan etkilenmezse sarka Termodinamiin ikinci kanunu canlln ni-
misali deliin iki ucu arasnda gider gelir. [2] in ktn aklayabilir, bununla ilgili ABDdeki
Massachusetts Teknoloji Enstitsnde al-
Elbette byle bir delik amak ve Dnyann ierisin- malar devam etmektedir. [10]
deki scakla ve basnca dayanabilecek bir boru de-
mek pek mmkn deil; ama yapabildiimizi varsayar- Termodinamiin ikinci kanuna gre bir sistem toplam
sak, ieriye braktmz cisim sanlabilecei gibi dier entropisinin en yksek olduu duruma gitmeye alr.
utan uzaya frlayp gitmez, ya da dnyann merkezine Kendi entropisini drmeye alan yaplar da iinde
gelince direk durmaz. Srtnmeyi ihmal edersek son- bulunduklar sistemlerin toplam entropilerini arttrr. Bu
suza kadar deliin iki ucu arasnda salnr, srtnmeyi yzden de termodinamiin ikinci kanununa gre her-
hesaba kattmzdaysa balang enerjisine gre zamanla hangi bir sistemin iinde kendi entropisini drmeye
salnmn bitirip dnyann merkezinde durgun hale ge- alan yaplar kmasn bekleriz. Canllar da tam ola-
lir. rak bunlardr.

2.4.2 Ktleekimi dier kuvvetlerden 2.4.4 Zeka kavramn Fizik ile


nasl farkldr? Uzayn modelleyebilir miyiz?
bklmesi ile ilgisi nedir?
Harvard niversitesindeki aratrmaclara gre
Newton fiziinde btn cisimler iin F = ma entropi ynetimi ile zeka kavram modellene-
geerlidir5 ; fakat sadece ktle ekiminde kuv- bilir. [10]
vetin kendisi de m le orantldr. Bu sebeple
ktle ekiminden kaynaklanan hareketlerde mler Fizikte entropi kavram bir sistemin alabilecei farkl
birbirini gtrr. durumlar ile ilintilidir. Bu yzden, bir sistemin gelece-
inde alabilecei farkl olaslklar arttrmaya almas
Ktleekiminde denklemlerde ktlelerin birbirini g- entropisini arttrmasna edeerdir. Buna gre termodi-
trmesi, etkileimi geometrik hale getirir. rnein ma- namiin ikinci kanunu da, bir sistemin geleceindeki farkl
sann zerindeki telefon da yere dse masann zerin- olaslk saysn en yksee karmaya almasdr. Har-
deki bilgisayar da yere dse, yere ka saniyede vara- vard niversitesindeki aratrmaclara gre de, zeka da
ca ya da hangi hzla arpaca sadece masann yk- tam olarak budur. Yani bir yapnn (canl da olabilir, ro-
sekliine baldr, yere den cismin ne olduuna deil. bot da olabilir, hatta bir yazlm da olabilir) zekas, ent-
Dier kuvvetlerde byle bir durum sz konusu deildir. ropisi en ok ne kadar arttrabildii ile llebilir.

Ktleekiminin bu geometrik yaps Einstein fiziinde Harvarddaki aratrma grubu, bunu matematiksel ola-
bir adm daha teye gtrlr ve denir ki ktleekimi bir rak modelleyip yazlmlarda deniyorlar. rnein bir oyunu
kuvvet deil: Cisimler sadece iinde bulunduklar uzay nasl oynayaca retilmemi bir yazlm, sadece entro-
bkyorlar. rnein, bu bak asna gre Dnya ser- pisini arttrma eilimi yznden oyunu oynayabiliyor.
best bir ekilde dmdz hareket etmektedir; fakat, iinde Buna zeka demek de ok yanl olmasa gerek.
bulunduu uzay gne kendi etrafna gre bkt iin

5
Kuvvet=Ktlevme
2.4.5 Entropi nedir? entropili hale gemeye almas edeer ey-
lerdir. [14]
Entropi, basn scaklk ya da hacim gibi mak-
roskopik bir sistemin llebilecek / hesapla-
rnein, aataki bir elma yerekiminden dolay bir
nabilecek bir zelliidir. Termodinamiin ikinci potansiyel enerjiye sahiptir, ve bu enerji dnya ile el-
kanununa gre sistemlerin zamanla entropile- mann ortak bir zelliidir. Elma yere dt zaman o
rini arttracak ekilde davranmalar beklenir.[14] enerji nce kinetik hale gelir, sonra yere arpnca sya
ve maya dnr. Imaya dnen enerji de uzaya sa-
lr: Yani elma yere dtkten sonra dnya ve elmadan
Matematiksel olarak entropi kavram olduka net olsa
oluan sistemin enerjisi biraz azald.
da fiziksel yorumlar altmz konuya gre deiir.
Klasik fizikte bir sistemin entropisini sistemde ie ev-
Ayn elma aatayken i yapabilme potansiyeline sa-
rilebilecek enerji miktaryla ilikilendirebiliriz. Ve mate-
hiptir, fakat dp yere arpnca bu potansiyel sya d-
matiksel olarak gsterebiliriz ki souktan scaa s ak-
nr: Yani elma ve dnyadan oluan sistemin i yapa-
mamas kapal bir sistemde entropinin artmasna denk
bilme potansiyeli azalmtr, entropisi artmtr.
gelir.

Bunu bir rnekle aklayalm: Bir oda bir salon bir Yukardaki iki farkl aklamadan da grebileceimiz
evde, salondaki hava yatak odasndaki havadan scaksa, gibi, doada gzlemlediimiz olaylar sistemlerin en d-
salonun kapsn ak brakp, kapya da bir pervane asp, k enerjili hale gemeye almalaryla da en yksek
salondan yatak odasna esen rzgardan i elde edebili-
entropili hale gemeye almalaryla da aklayabiliriz.
rim. Fakat odalar ayn scaklktaysa bu mmkn olmaz,
nk ayn scaklktaki iki odann birinden birine rzgar
esebilmesi iin souktan scaa s aktarabiliyor olmamz
lazm. Yani souktan scaa s aktaramyor oluumuz, 2.5 Evren
evdeki i yapabilir enerjinin zamanla azalmasna sebep
oldu, bunu da entropinin artmas olarak yorumluyoruz. 2.5.1 Evren genilerken k hz
geildi mi?
statistiksel mekanik erevesindeyse, entropiyi dzen-
sizlik ile ilikilendirebiliriz. Dardan baknca ayn du- Evet geildi, fakat bu grelilie ters bir durum
ran bir makroskopik sistemi atom dzeyinde ka farkl deil. [4]
ekilde oluturabiliyorsak, o makroskopik sistemin ent-
ropisi de o kadar yksektir. nceki rneimize dnecek
Grelilie gre herhangi bir bilginin k hzndan hzl
olursak yatak odas 15 salonu 25 derece bir evi atomlar-
iletilmemesi gerekir. Bunun sebebi de byle bir bilgi ile-
dan sz gelimi 100 farkl ekilde oluturabiliyorsak, hem
timinin nedensellii bozacak olmasdr. Fakat bu, iki cis-
yatak odas hem salonu 20 derece olan bir evi ayn atom-
min arasndaki mesafenin bir gzlemciye gre k h-
lardan 200 farkl ekilde oluturabiliyoruzdur: O zaman
zndan hzl artmasna engel deildir, nk birbirinden
snn scaktan soua akmas entropiyi ykseltmitir!
uzaklaan iki cisim de asl gzlemciyle k hznn al-
tnda bilgi paylamaktadr.
Kuantum mekanii veya kuantum enformasyon teorisi
gibi farkl alanlarda entropinin ve onun matematiksel Aslnda genel grelilik ile uzayn bkml olduu bil-
yapsnn farkl yorumlar da mevcuttur. gisini de dahil ettiimizde k hznn geilmesi olarak
sylediimiz hzlarn bizim ilgilendiimiz yerel hzlar ol-
2.4.6 Entropi ile enerji arasnda nasl madn gryoruz. Yani, evrenin iki farkl yerindeki iki
bir iliki var? farkl galaksinin arasndaki uzunluktaki deimeyi bize
gre zamandaki deimeye blmek dzgn bir hz vek-
Termodinamikte bir sistemin enerjisi, o siste-
tr vermeyecektir. Bunun sebebi, bkml olan uzayda,
min entropisine baldr. Ayrca bir sistemin
cisimleri ancak kendi civarlarndaki cisimlerle kyasla-
olabilecek en dk enerjili hale gemeye a-
mamz gerekmesidir, yerel hzdan kastm da budur. Ev-
lmas ile ayn sistemin olabilecek en yksek
renin genilemesi sresinde de bu yerel hzlarn hibiri Evrenin ivmelenerek geniliyor olmas, teorik olarak
k hzn gememitir. dahi olsa asla gzlemleyemeyeceimiz ksmlar olduu
anlamna gelmektedir. Bu yzden evren sonsuz deildir
2.5.2 Gzlemlenemeyen evren demek iddial olur; fakat, gzlemleyebildiimiz ksmna
hakknda ne biliyoruz? gre de sonsuz olmas iin bir sebep yoktur.

Hibir ey bilmiyoruz. [5]


2.6 Modern Konular
Evrenin gzlemlenemeyen ksm ile iki eyi kastede-
biliriz. Bunlardan ilki bugn uzaya baktmzda he- 2.6.1 Karanlk madde nedir?
nz bize ulaamayacak kadar bizden uzakta olduu iin
gzlemleyemediimiz yldzlar, bulut kmeleri ve ben- Uzaya baktmzda gzlemlediimiz baz ol-
zeri. Yeteri kadar beklersek zamanla bunlar gzlemle- gular aklayabilmek iin kla etkileime gir-
yebiliriz. Dier kastedilebilecek ey ise teorik olarak asla meyen bir madde tr olduunu ne sryo-
gzlemleyemeyeceimiz nesneler. Bunun sebebiyse ev-
ruz; bu maddeye de karanlk madde deniyor.[16]
renin ivmelenerek genilemesinden dolay bu cisimler-
den salan klarn bize asla gelemeyecek olmas.
Aklamaya altmz olgulardan biri galaksilerin dnme
ekilleri. Gzlemlediimiz kadaryla galaksilerin parlak-
Deneysel durum yukardaki gibi olsa da teorik ola-
lklar merkezden uzaklatka azalyor, yani kla etki-
rak yaklammz u ynde: Gzlemleyebildiimiz evre- leime geen ktlenin byk ounluu merkezde. Eer
nin her taraf homojen bir ekilde dalm durumda. De- baka bir tr madde yoksa, merkezden uzaktaki az mik-
mek ki evrenin tamam homojen bir ekilde olumu ol- tardaki maddenin merkez etrafnda Kepler yasalarna ben-
zer bir ekilde hareket etmesini gerekiyor: Dnme hz
mal. Bu bak asna da kozmolojik prensip deniyor. Yani
merkezden uzaklatka azalmal. rnein bizim gne
tmevarm ile gzlemleyemediimiz evren hakknda da sistemimizde durum bu ekilde, Gnee en yakn olan
bu ekilde bir bilgimiz (daha ziyade beklentimiz) var. Merkr Gne etrafnda 88 gnde bir tur atarken en uzak
olan Neptn 165 ylda bir tur atyor. Fakat galaksilerde
bu tarz bir hz deiiklii gzlemlenmiyor, demek ki kla
2.5.3 Evren ivmenelerek mi etkileime gemeyen baka maddeler de harekete katl-
genilemeli? yor olmal.

Hayr, teorik olarak byle bir beklentimiz yok;


Karanlk maddenin varlna destek veren baka bir
fakat, deneysel veriler genel olarak bu ynde
gzlem de evrenin ilk oluum zamanlarndan kalma rad-
olduu iin teorilerimizi ona gre kurmaya a-
yasyon: Kozmik Arkaplan Imas. Bu radyasyonun enerji
lyoruz. [5]
dalmnn niin gzlemlendii ekilde olduunu ak-
layabilmek iin de karanlk madde hipotezi gerekiyor.
2.5.4 Evren nelerden oluur? Evren Bir baka deyile, bu arka plan masn aklayabilmesi
sonsuz mudur? de karanlk maddenin varlna ynelik en byk des-
%68 karanlk enerji, %27 karanlk madde ve %5 teklerden biri.
de bildiimiz maddeden (atomlar molekller
falan) oluur. Sonsuz demek yanl olur, fakat 2.6.2 Hiyerari problemi nedir?
tam boyutlarn da asla lemeyiz.
Fizikte bir ok hiyerari problemi vardr, fa-
kat kauntum fiziinde u ekilde tanmlanr:
Karanlk madde ve karanlk enerjinin doas hala bi-
linmemektedir, aktif aratrma konulardrlar. Karanlk Bir parametrenin teorik saf deeri ile deney-
enerjinin varln evrenin ivmelenenerek genilemesin- sel etken deeri arasnda ok byk farkllk
den, karanlk maddenin varln da galaksilerin bekle- varsa hiyerari problemi var demektir. Burada
diimiz ekilde dnmemelerinden anlyoruz.
teori deneyi aklayamyor karm yaplma- salayabilmektedir.6 Son olarak karanlk maddeyi ak-
maldr, nk saf deer ile etken deer zaten lamaya alan bir ok teoride spersimetri kullanlmak-
tadr.
eit olmak zorunda deildir.
Teorik baka bir ok sebep de spersimetriyi destek-
Modern fizii matematiksel olarak modellememizi sa-
layan kuantum alanlar teorisinde Lagrangian denilen bir liyor, fakat deneysel olarak henz spersimetriyi doru-
teorik yap vardr, ve bu teorik yapya paracklarn saf layan bir kant bulunabilmi deil. Elbette henz yanl-
deerleri girilir: Ktleleri ve elektrik ykleri gibi. Fakat lanm da deil. Olur da yanllanacak olursa bata m-
deneylerde asla dorudan bu deerler llemez, bunun
teori, spersicim teorileri, ve supergravity olmak zere
sebebi teknolojimizin yeterli olmamas deil teorik ola-
rak bu lmlerin mmkn olmamasdr. rnein, hibir bir ok teorinin ciddi ekilde deitirilmesi gerekecektir.
deneyde tek bir elektronun yk llemez, nk bo
uzayda dahi elektronun etrafnda srekli yoktan elekt-
ronlar ve pozitronlar var olup yok olacaktr. Bu sebeple,
bir deney srasnda llen elektron ykne aslnda o
elektronun etrafnda var olup yok olan dier parackla-
rn katklar da dahildir.

Deneylerden elde edilen etken yk ve ktle gibi para-


metrelere karlk gelecek teorik saf deerlerin etken de-
erlerden ok farkl olmamasn bekleriz. Burada kastet-
tiimiz ey u: Elektronun ykn deneyde 1 olarak l-
yorsam, teorik parametrem de 0.1, 0.8, 3, 7 gibi bir pa-
rametre olsun, kalkp 0.00000000000003 olmasn. Byle
istememiz iin ok ar ciddi bir sebep yok, fakat eer
deneyde 1 olarak llen elektrik ykn aklayabil-
mem iin teorik parametremin 0.00000000000003 ol-
mas gerekiyorsa, kalkp bu parametreme 0.0000000001
gibi ufack bir ey eklersem artk deneyi aklayamaya-
cak hale gelecektir. Bu yzden teorideki bu hassasiyete
ince ayar denir.

2.6.3 Spersimetri nedir?


Parack fiziinde btn paracklar iki gruba
ayrlr: Bozonlar ve fermiyonlar. Matematiksel
olarak var olan her bozon iin bir fermiyon, ve
her fermiyon iin de bir bozon olmasn gerek-
tirerek teorik fizikteki bir ok sorunu zmeye
alan modele spersimetri denir.[16]

Spersimetrinin teorik fizikte zebildii sorunlarn


banda Standard Modeldeki elektrozayf hiyerari prob-
6
lemi gelir: Higgs paracnn ktlesinin saf teorik ve de- Bu iki kuvvetin birlemesi iin bir gereklilik yok, fakat
neysel etken deerleri arasndaki uurumu spersimetri birleirlerse daha estetik olacaktr. Biraz aka barn-
kapatabilmektedir. Ayn zamanda ok yksek enerjilerde dran bu ifade fizikileri motive eden bir sebep de ba-
gl kuvvetin elektrozayf kuvvet ile birlemesini de rndrr: Doann farkl yasalarn olabildiince tek
bir teoride toplayabilme arzusu.
3 Kelime Listesi
Anti-madde [9] Kozmik Arkaplan Imas [16]
Baryon [18] Kozmik ime (Enflasyon) Teorisi [4,17]
Byk Patlama [16] Kozmolojik Sabit [9]
Clausius [14] Kuantum Alanlar Teorisi [9]
Coriolis Kuvveti [2] Kuantum Enformasyon Teorisi [14]
CPT Teoremi [12] Lepton [18]
Dallanma Oran [18] Lorentz Grubu [7]
David Chandler [14] Kurt Gdel [1]
Dirac [13] Minimal Modeller [18]
Elektron Demeti Litografisi [15] Minkowski Diagramlar [3]
Edeerlik lkesi [8] Monte Carlo [17]

Elenik Deikenler (Conjugate Variab- Ntralino [9]


les) [13] Ntrino [16]
Fenomenoloji [16,17] Optik [15]
Faydasz Enerji [14] lm Problemi (Measurement Problem)
Feynman [13] [12]

Fotoelektrik Etki [13] Planck [13,14]

Harmonik Hareket [2] Plazmonik [15]

Hiperbolik Geometri [3] Relic Density [16]

Hiyerari Problemi [16] Schrdinger [13]

Hook Kanunu [2] SDSS Teleskobu [17]

Kaon [12] Standard Model [18]

Karanlk Enerji [9,17] Standard Niceleme (Canonical Quanti-


zation) [13]
Karanlk Madde [9,17,18]
Sper Sicim Teorisi [16]
Kat Hal Fizii [17]
Spersimetri [9,16,18]
Kelvin [14]
U(1) grubu
Kopenhag Yorumu [12]

17
4 Kaynaklar
[1]: Zamanda Geriye Yolculuk Yapmak Mmkn M?
[2]: Dnya zerinde Boydan Boya Delik Aacak Olsak, O Delikten Nasl Deriz?
[3]: Denklem zmeden zel Grelilii Nasl Anlarz?
[4]: Evren Genilerken Ik Hz Geildi Mi?
[5]: Gzlemlenemeyen Evren Hakknda Ne Biliyoruz?
[6]: Higgs Parac Nedir?
[7]: Ik Hznda Zaman!
[8]: Ktleekimi Dier Kuvvetlerden Nasl Farkldr?
[9]: Evren Sonsuz Mudur?
[10]: Bilin, Canllk, ve Entropi!
[11]: Sonsuz ile Snrsz Arasndaki Fark Nedir?
[12]: Zamann Yn Var Mdr?
[13]: Belirsizlik lkesi Nedir?
[14]: Gereksiz Kafa Karkl: Entropi!
[15]: Fizikilerle Rportajlar - 1: Deneysel Optik
[17]: Fizikilerle Rportajlar - 3: Teorik Astrofizik
[16]: Fizikilerle Rportajlar - 2: Karanlk Madde ve Sper Simetri
[17]: Fizikilerle Rportajlar - 4: Deney, Fenomenoloji ve Teori
[18]: Fizikilerle Rportajlar - 5: Parack Fizii Fenomenolojisi

18