IV.

RELACIONET DHE PASQYRIMET
1. RELACIONI BINAR
Përkufizimi 1. Le të jenë A, B dy bashkësi të çfarëdoshme. Çdo nënbashkësi e
bashkësisë A  B është relacion binar i bashkësisë A në
bashkësinë B. Simbolikisht relacionin do ta shënojmë me  .
Shembulli 1. Le të jenë A  {1, 2,3}, B  {a, b}.
Cilat nga bashkësitë
X  (1, b),(1, a ),(2, a ), Y  (1,1),(1, 2),(1,3), Z  (1, a ), (3,3)

paraqesin relacion binar të bashkësisë A në bashkësinë B ?
Zgjidhja.
Së pari caktojmë A  B  (1, a ),(1, b),(2, a ),(2, b),(3, a ),(3, b). Prandaj, meqë
X  A  B dhe Y  A  B, Z  A  B përfundojmë se bashkësia X paraqet
relacion binar të bashkësisë A në bashkësinë B.
Nëse (a, b)   themi se a është në relacion me b dhe këtë mund ta shënojmë
a  b.
Nëse (a, b)   themi se a nuk është në relacion me b dhe këtë mund ta
shënojmë a jo  b (apo a ρ b).
Nëse shqyrtojmë bashkësitë e mësipërme A  {1, 2,3}, B  {a, b} dhe nëse
  (1, a ),(2, b),(3, a ) është relacion i bashkësisë A në bashkësinë B kemi
1 a, 2  b ,3 a por 3 jo  b,1 jo  .
Relacioni i bashkësisë A në bashkësinë A quhet relacion në bashkësinë A.
Përkufizimi 2. Relacioni invers i relacionit   A  B është

bashkësia  1  B  A që jepet me:
 1  (b, a ) | (a, b)   .
Vërejmë se nëse  paraqet relacion të bashkësisë A në bashkësinë B atëherë
 1 paraqet relacion të bashkësisë B në bashkësinë A.
Shembulli 2. Le të jenë dhënë bashkësitë A  {1, 2,3}, B  {2,3} si dhe
relacionet:
a) 1  (2, 2),(2,3); b)  2  A  B.

2.(4. y ) : x  y  1 c)   ( x.  21  B  A. d }. a ). .3). Shembulli 3. A. y x y x b)   (2. y ) | y  x  2.5} dhe relacioni   ( x. c. Shembulli 4. c).16 nuk i takon bashkësisë B përfundojmë se   . y ) : y  x  2 b)   ( x.(2.(3. B  {2.2). A ekziston relacioni  i cili është i barabartë me relacionin invers  1 ? Le të jetë A  {a. b. 2. Të caktohen relacionet: a)   ( x. Është e qartë se    1 . 4. Të caktohen elementet e relacionit  dhe të paraqitet grafikisht në bashkësinë A2 .2).5). 4).(c. 2. y ) : y  x 2  Zgjidhja. d ).32  9. Në bashkësinë A  {1. Të caktohen elementet e relacionit  . 5 4 3 2 1 1 2 3 4 5 x Shembulli 5.3.5). 4}. Është dhënë bashkësia A  {1.3). B  {a. 5 3 2 përfundojmë se   (1. c.5).(3. 22  4.(3. 4.3. d } si dhe relacioni   (a.5}.3). a) Meqë 3 1 2.(d . Le të jenë dhënë bashkësitë A  {1.5} relacioni  është paraqitur në mënyrë grafike.9.2 RELACIONET DHE PASYQRIMET Atëherë 11  (2. y   (1. 4. Një gjë e tillë ka kuptim në bazë të faktit se   A. c) Meqë katrori i numrave të bashkësisë A është: 12  1. 42  16 dhe asnjëri nga numrat 1.3. Zgjidhja.3.

1).5 merret: (2.5).(4.3). (6.3). (5. 4). 6).1). (6. (5.3.4. a) Të caktohen elementet e relacionit të dhënë.5)   . . (3.(3. y ) | x  y  3. 6). 4). (2.(1.3). 6). (2. 4)   .(2. Vërejmë se paraqitja në mënyrë grafike në disa raste të relacioneve mund të jetë shumë e komplikuar dhe nga një paraqitje të tillë nuk mund të vërejmë pothuajse asgjë.(5. (3. (6.3).5)   .(3. 4).1). 6).3).SISTEMET DISKRETE 3 1 2 5 3 4 Zgjidhja. 2). Në bashkësinë A  {1.5). 4)   . Përfundojmë se:   (1. 2). b) Të paraqitet në mënyrë grafike dhe matricore relacioni  . (3. 4). 2). 2). Në vijim le të paraqesim në mënyrë matricore relacionin e dhënë. (5.3). (5. Për këtë arsye e përdorim paraqitjen matricore të relacioneve: Shembulli 6.(1. (6.(3.(3. Duke vepruar ngjashëm me elementet 2. (2.3. 6)}. (2. Së pari vërejmë se (1. b) Paraqiten grafikishik relacionin e dhënë. (3. (5. (4. 2).1). 4).3)   . (4.(5. 6} është dhënë relacioni   ( x.5). 2.5).3). (6. (4. 4. (2. (1. 4)   . a)   {(1.3).5). (4. Por (5.(1.(1. 2).1). Zgjidhja. Duke përcjellur shigjetat që dalin nga elementi 1 vërejmë se (1. (3.5). (5. (3. 4). (4.3).5.(4.3).(2.1).5). 4). (4. 2)   . 4)   . (6.(3.(1. 2).(4.(4. 4). 4). 2). 6). 4).(3.3). 2). (1. (1. 2).(2.

3}. X ) 5) Relacioni  është antisimetrik nëse x  y  y  x  x  y. x)   .3)} është relacion refleksiv. (( x. Le të jetë X si në shembullin 1.(2. P. y  X .1).1)  atëherë elementi a11 merr vlerën 0.(3.3)} dhe  2  {(1. 3) Relacioni  është transitiv nëse x  y  y  z  x  z .3)} është relacion simetrik (pse?) por relacioni 1  {(1. Shembulli 2.4 RELACIONET DHE PASYQRIMET 0 0 1 1 1 1 0 1 1 1 1 1  1 1 1 1 1 1 A()   .1). (2. Shembulli 1. X .(3.1). Le të jetë X  {1. x.(3.(2.(3.(3. x. 2).3)  atëherë elementi a13 merr vlerën 1. x  X . RELACIONI I EKUIVALENCËS Përkufizimi 1. y . 1) Relacioni  është refleksiv nëse x  x.3). j ) . ( x. 2. . z  X . sepse për çdo x  X .1)} nuk është simetrik.(3. Por relacionet 1  {(1.(1.(2. Le të jetë  relacion binar në bashkësinë X. meqë (1.(1.3).sh. x)   . Meqë (1. x. 4) Relacioni  është jorefleksiv nëse x jo x. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1   1 1 1 1 1 1 Le të sqarojmë se si është plotësuar tabela: Vërejmë se elementi aij i matricës merr vlerën 1 nëse elementi (i. 2) Relacioni  është simetrik nëse x  y  y  x. 2)   2 . 2).1).1). x. Relacioni   {(1. Në të kundërtën elementi aij i matricës merr vlerën 0.1). Atëherë relacioni   {(1.3)} nuk janë relacione refleksive sepse (në të dy rastet) 2  X por (2. 2.(1. 2)  1 .(2. 2). 2).1).

Në bashkësinë N.sh. m  n  1. Po ashtu nëse relacioni nuk është simetrik. . y  3. Por relacioni | është antisimetrik sepse nëse a | b dhe b | a atëherë m.SISTEMET DISKRETE 5 sepse sipas përkufizimit të relacionit simetrik meqë (1. 3.(1.1)  r. prandaj c  amn. Megjithatë relacioni  nuk është as antisimetrik sepse (1. y ) | x  y | 1} në bashkësinë Z nuk është relacion transitiv sepse p. Relacioni | nuk është simetrik. 2). relacioni 1  {( x. 3). nuk do të thotë se ai doemos duhet të jetë antisimetrik. P. 2. sepse (a  N ) a | a (a  1  a ). prandaj a | c.(3. y.m. Të vërtetohet se relacioni  është relacion ekuivalence.(3. 2)  r por (2. a  n  b prej nga b  n  b  m. 3)  r. 2).(1. Shembulli 3. në shembullin 1 treguam se relacioni r2  {(1. 3)} nuk është refleksiv por relacioni r2 nuk është as relacion jorefleksiv. | 3  1| 1 por nuk është e saktë që | 4  2 | 1. b  an Relacioni | është refleksiv. 2)  1 do të duhej që (2. në bashkësinë X  {1. x. Shënimi 1.(2.1)} nuk është simetrik sepse (1. d. 2|4 (4 = 2  2) por 4 jo|2 (nuk ekziston numri natyror n ashtu që 2  4n).sh. Relacioni është transitiv sepse nëse a | b dhe b | c atëherë m.th. Nëse një relacion nuk është refleksiv kjo nuk do të thotë se ai doemos është jorefleksiv. ekziston numri natyror n1  mn ashtu që c  an1 . Pra a  b.1)  1 . P.1). seps p. për x  4. Duhet të kemi kujdes gjatë shqyrtimit të relacionit refleksiv dhe jorefleksiv.1). Përkufizimi 2. pra. Pse? Shënimi 2. n  N | b  am dhe c  bn. simetrik dhe transitiv quhet relacion ekuivalence. Relacioni "  " në bashkësinë e numrave natyrorë është transitiv sepse x  y  y  z  x  z . z  N .sh. n  N | b  am.sh. vërtetë | x  y | 1 dhe | y  z | 1 por nuk vlen | x  z | 1 sepse | 4  3 | 1.1). gjë që shihet qartë se nuk vlen. z  2 . Relacioni që është refleksiv. Por p.1)  r por nuk vlen 1 = 3.(1. Shembulli 5. përkufizojmë relacionin “|” e pjesëtueshmërisë a | b  (n  N ). 4} relacioni binar r  {(1. e kjo është e mundur vetëm nëse m  n  1. (3.sh. Në bashkësinë e numrave racional Q është dhënë relacioni  si vijon a  b  a  b  Q. Shembulli 4.

pra asnjë klasë e ekuivalencës nuk është bashkësi boshe. b.m. a) Provojmë vetitë 1) – 3) të përkufizimit 1. a  a (mod 2)a  a  0  a  0  2. Për këtë.) xX Faktor bashkësia është bashkësia e klasëve të ekuivalencës. b) Të caktohen klasët e ekuivalencës. 3) a. a  b (mod 2)  b  c (mod 2)  k . a  b (mod 2)  k  Z | a  b  2k  b  a  2k  b  a  2k1 . c) Të caktohet faktor bashkësia. relacioni i ekuivalencës e zbërthen bashkësinë X në nënbashkësi joboshe disjunkte (klasë të ekuivalencës) unioni i të cilave është X. c  Z .6 RELACIONET DHE PASYQRIMET Zgjidhja. relacioni i kongruencës sipas modulit 2 definohet si vijon: a  b (mod 2)  (k  Z ) | a  b  2k . x  x atëherë x  C x D. Zgjidhja. b  Z . 1) a  a  a  a  0  Q (0 është numër racional) 2) a  b  a  b  Q  (b  a )  Q  b  a  Q 3) a  b  b  c  a  b  Q  b  c  Q  (a  b)  (b  c)  Q  a  c  Q. k1  Z | a  b  2k . Pra X   Cx (ose X  {Cx | x  X }. b  c  2k1  (a  b)  (b  c)  2k  2k1  a  c  2(k  k1 ) . 1) a  Z . gjë që duhej treguar. a) Të vërtetohet se relacioni i mësipërm është relacion i ekuivalencës. Në bashkësinë Z. 2) a. të cilët janë në relacion  me elementin x quhet klasë e ekuivalencës e elementit x dhe shënohet me C x . Provojmë vetitë 1) – 3) të përkufizimit 1. Meqë x  X . çdo element i takon klasës së vet të ekuivalencës. Bashkësia e të gjitha elementeve y nga X. Pra C x  { y  X | x  y}. Shembulli 6. Le të jetë  relacion i ekuivalencës në X dhe le të jetë x  X .th. Tregohet se dy klasë të ekuivalencës ose janë disjunkte ose përputhen. k1   k  b  a (mod 2).

k  Z }  { y  Z | y  2k . C1 }  {{2k : k  Z }. antisimetrik dhe transitiv quhet relacion i renditjes.. k1  N | a  k  b  b  k1  C  a  k  k1  C  a  k2  C . k  Z } C1  { y  Z | y  1 (mod 2)}  { y  Z | y  1  2k .(2k  1. k  Z }  {2k . Shembulli 1.. Duhet provuar vetitë 1).? c) Do të shënojmë faktor bashkësinë Z |(mod 2) . 3). Atëherë Z |(mod 2)  {C0 . k  Z }}. 3) a  b  b  a  a b  b a  a  kb. Relacioni që është refleksiv. k  Z } Çfarë ndodhë me C2 .SISTEMET DISKRETE 7  a  c  2k2 . b  N është relacion i renditjes. k  Z }  {2k  1. k2  k  k1  a  c (mod 2). 5) të përkufizimit 1 të njësisë paraprake. k  Z } sepse C0  { y  Z | y  0 (mod 2)}  { y  Z | y  0  2k . k . RELACIONI I RENDITJES Përkufizimi 1. k  Z }  { y  Z | y  2k  1. Zgjidhja. a . C3 . C1  {2k  1. k1  N  a  b. k2  k  k1  a  c  a  c. Të vërtetohet se relacioni "  " i definuar si vijon: a  b  a  b. b) Kemi dy klasë të ekuivalencës C0  {2k : k  Z }.. b  k1a. 1) a  a  a a. 2) a  b  b  c  a b  b c  k . 3. Pse? .

Simbolikisht shënojmë f : A  B.1). z )  f  y  z ). 2. f paraqet pasqyrim të bashkësisë A në bashkësinë B nëse vlen: 1) (x  A)(y  B ). Shembulli 1.8 RELACIONET DHE PASYQRIMET 4. të bashkësisë A në bashkësinë B është relacioni binar në mes të elementeve të bashkësive A. c}. Le të jetë A  {a. 2. B ashtu që çdo element x  A paraqitet një dhe vetëm një herë si komponentë e parë e elementeve të bashkësisë f. Grafikisht pasqyrimin f mund ta paraqesim si vijon: A f B a 1 b 2 c 3 Shembulli 2. b. ( x. 4}? a) b) c) A f B A f B A f B a 1 a 1 a 1 b 2 b 2 b 2 c 3 c 3 c 3 .(b. Bashkësia f  {(a. Pra. PASQYRIMET Përkufizimi 1. y )  f 2) (x  A)(y  B )(z  B (( x. Le të jenë dhënë bashkësitë A.th. pasqyrimi f : A  B.3}. c} në bashkësinë B  {1. b. 2).m. Në cilin nga diagramet vijuese është paraqitur pasqyrim nga bashkësia A  {a.3)} paraqet një funksion prej bashkësisë A në bashkësinë B. pasqyrimi (funksioni) nga A në B paraqet rregullën ose ligjin sipas të cilit çdo elementi nga A i shoqërojmë një element nga B. B. y )  f  ( x. D.3.(c. B  {1.

zonë e përkufizimit) të funksionit f dhe shënojmë me D( f ). x  0 1. Pasqyrimi në shembullin 1) (dhe në përgjithësi pasqyrimet) mund të paraqiten edhe në formën vijuese: a b c f : A  B. Në vend të shënimit ( x. 2. b) Është pasqyrim.SISTEMET DISKRETE 9 Zgjidhja. f (2)  5. f (4)  3. atëherë pasqyrimi f quhet konstant.3. Bashkësia e të gjitha elementeve të para të funksionit f quhet domenë (zonë e definimit. f ( A)  K ( f )  {3. Në rastin c) kemi: f (1)  3. f (4)  3. Në këtë kemi: D( f )  {1. Funksioni “signum” përkufizohet në këtë mënyrë: 1. sepse elementit c  A i shoqërohen dy elemente nga B. 2. f (3)  3. c) Nuk është pasqyrim. Shembulli 3. Komponenta e parë x e dyshes së renditur ( x.  1 2 3 Po ashtu. f (3)  3. y )  f shënojmë y  f ( x) dhe lexojmë: “x pasqyrohet në y me anë të funksionit f”. Domena e funksionit është D f  {1. pasqyrimet mund të paraqiten në formën tabelare dhe grafike. x  0  . f   . K ( f )  f ( A)  {3}. Pasqyrimi në rastin c) paraqet shembull të pasqyrimit konstant. (Shpesh në vend të K ( f ) shënohet f ( A)) .3. 4}. 4}. a) Në këtë rast nuk kemi pasqyrim. f (2)  3. x  0  sgn x  0. y ) quhet origjinal kurse komponenta e dytë quhet përfytyrë e elementit x. sepse elementit b  A nuk i është shoqëruar asnjë element nga B. Në rastin e shembullit 3 kemi: f (1)  3. kurse bashkësia e të gjitha komponenteve të dyta quhet bashkësi e vlerave (kodomenë) dhe e shënojmë me K ( f ).5} . Po ashtu vërejmë se K ( f )  B. Nëse f : A  B dhe nëse f ( A) ka vetëm një element.

Përkufizimi 2. y 1 x d) I lihet lexuesit. 1.1}.0. kemi sgn x 2   1. x  R atëherë sgn(3x )  1. Kod(sgn 3x )  {1}.1}. b) Pasqyrimi f është mbi nëse (b  B )(a  A) | f (a )  b. x  0 0. a) Pasqyrimi f është 1 – 1 nëse f ( x1 )  f ( x2 )  x1  x2 ose nëse x1  x2  f ( x1 )  f ( x2 ). c) Meqë 3x  0. Zgjidhja. x  0  1. x  0  y y 1 1 0 x 0 x -1 Kod(sgn x)  {1. c) Pasqyrimi f quhet bijektiv nëse është 1 – 1 dhe mbi. x  0 b) Meqë x 2  0. x  0 a) sgn x  0. Le të jetë f : A  B pasqyrim prej bashkësisë A në bashkësinë B.10 RELACIONET DHE PASYQRIMET Të paraqiten grafikisht funksionet vijuese dhe të caktohet kodomena e tyre: a) sgn x. b) sgn x 2 c) sgn 3x . d) sgn( x 2  x). . Kod(sgn x 2 )  {0.

g . f (2)  3. bijektive? a) f : X  X nëse X  {1. n b) f : N  Q. Pasqyrimi nuk është mbi sepse për shembull për 0   nuk ekziston n   | f (n)  0. Për të siguruar një gjë të tillë. mbi. Le të jenë dhënë funksionet f . n2   dhe n1 n2 f (n1 )  f (n2 )   2n1  1 2n2  1  n1 (2n2  1)  n2 (2n1  1)  2n1 n2  n1  2n1 n2  n2  n1  n2 .SISTEMET DISKRETE 11 Shembulli 4. Kështu nëse marrim funksionet f : A  B dhe g : B  C . 4} dhe f është i definuar si vijon: f (1)  2.3. Cilat nga pasqyrimet vijuese janë 1 – 1. f (3)  2. a) Pasqyrimi f nuk është 1-1 sepse 1  3 por f (1)  f (3). kodomena e funksionit f duhet të jetë e barabartë me domenën e funksionit g . 2. 2n  1 Zgjidhja. b) Le të jenë n1 . f (n)  . Pasqyrimi f nuk është mbi sepse për 1  X nuk ekziston asnjë element x  X i tillë që f ( x)  1. atëhere mund të mendojmë kombinimin e këtyre dy makinave si një makinë e cila për “hyrje” x ka elementet nga bashkësia bashkësia A kurse “daljet” g ( f ( x)) janë nga bashkësia C. . Le të i konsiderojmë ato si dy makina që kanë “hyrje-daljet” e tyre. f (4)  4. Në qoftë se “dalja” (rezultati) i funksionit f shërben si “hyrje” e funksionit g atëhere në mënyrë skematike këtë e paraqesim si vijon: x f(x) g(f(x)) f g Një gjë që duhet të kemi parasysh është fakti që rezultatet e funksionit f duhet t’i takojnë domenës së funksionit g .

Le të jenë dhënë funksionet f : A  B and g : B  C . f (t )  t 2  2. Merret f (t )  7(t  1)  2  7t  9. Atëherë x  t  1. Zgjidhja. Zgjidhja. 2 Të njehsohet f ( g ( x)).th. Shembulli 7. Zëvendësojmë x  1  t. g është funksioni g  f : A  C .m. g . Prandaj f ( x)  7 x  9. Duke ngritur në katror të dy anët e relacionit të fundit merret x 2  2  x 2  t 2 prej nga kemi x 2  x 2  t 2  2. g (h( x)). g ( x)  x  1. x 1 f ( g ( x))  f ( x  1)  . f ( g (h( x)). Zgjidhja. Zëvendësojmë x 1  x  t. f ( g (h( x))  f ( x)  . Kompozimi i funksioneve f .12 RELACIONET DHE PASYQRIMET Nga një situatë e tillë marrim motivimin për përkufizimin formal të kompozimit të funksioneve. Nëse f ( x  1)  7 x  2 të njehsohet f ( x). Prandaj f ( x)  x 2  2. . Të zgjidhet barazimi f ( x 1  x)  x 2  x 2 . Le të jenë f . Përkufizimi 3. Kompozimin e pasqyrimeve mund ta paraqesim në këtë mënyrë: A B C f g x f(x) g( f(x)) g f Shembulli 5. ( g  f )( x)  g ( f ( x)). h( x)  x  1. h :    të dhëna si vijon x f ( x)  . D. 2 Shembulli 6. 2 x g (h( x))  g ( x  1)  x  1  1  x.

2n  1 s 1 Tregoni se f .3).(2. Le të jetë S   .3). g : S   të dhënë me: 1 1 f ( n)  . y ) : x  y b)   ( x. 4).(1.(2.(2.(4.(2.3).(2. n  .(2.5).1). .5).(4. c) f  {(1.1).5)} m  6.(2. 2. y ) : x 2 | y | 1 Të caktohen bashkësitë përkatëse dhe të paraqiten grafikisht si dhe në mënyrë matricore.(3.(4. 3 .(3.SISTEMET DISKRETE 13 DETYRA PËR USHTRIME TË PAVARURA 1.3} janë dhënë relacionet vijuese: a)   ( x.3).(3.(3. s  S.1). 4} dhe le të jenë: 1  {(1. Janë dhënë bashkësitë A  {1. B  {3.(2.(3. 2. 4}.1). 2.3).(1. Në bashkësinë Z1  {3.(3. g ( s )  2 . y ) : x  3 y c)   ( x.3).(2. m.3).(3.(3.  n  Le të jenë f :   S . 2.3).1).(4. Le të jetë X  {1. 2). 2)} 3  {(1.3.1).(1. 4.3). Le të jetë R bashkësia e numrave realë.3.3).(2.(1.1).3). 4). 2).(4. 2). Të zgjidhet barazimi f ( x  1)  x 2  3x  2. 1. g janë 1-1. Në bashkësinë N  x | x    {0}.0. 2).3).(3.3). m  n  . 2). Të shqyrtohet se çfarë relacionesh paraqesin 1 . x  12 të caktohet relacioni   ( x. y ) | x  y  12.5). 3. g ( f (n)). g ( f (n)) janë 1-1. Çfarë relacioni paraqet barazimi i numrave realë “=”? 5. 2)}. 2.3)}  2  {(1. 2).(1.  2 .3)} b) f  {(1.(3. Cilat nga bashkësitë vijuese paraqesin pasqyrime prej bashkësisë A në bashkësinë B? a) f  {(1. Të provohet nëse f ( g (n)).1.(3.(2.3)}. Të njehsohet f ( g (n)).3). n  . 7.5}.

Related Interests