İHVAN-ı SAFA

Beyrut 1394/1974, tür.yer.; İbnü'n-Nedim, el- r Mu'tezile gruplarının çeşitli görüşlerini
Fihrist, Kahire 1348, s. 384; Ebü Hayyan et-Tev- İHVE-i SELA.SE
naklederken aslah ve vücüb çerçevesine
hidi, el-MuJs:abesat(nşr Hasanes-Sendübi),Ka- (ai~I ö~11)
giren meselelere temas ettiği halde (Ma-
hire 1347, s. 45-51; Gazzali, el-Mün/s:~ mine'c;i- Allah'ı zorunluluk altına sokan f5:alat, s. 250) ihve-i selaseden söz etme-
c;ialal (Mecmü'atü resa'ili'l-İmam el-Gazzali
vücub görüşünün mektedir. Erken devir Eş'ari biyografi ve
içinde. nşr. Ahmed Şemseddin). Beyrut 1988, Vll, eleştirisi için kullanılan
46-47, 54-55; Ali b. Zeyd el-Beyhaki, Tarfl)u f:ıü­ kelam kitaplarında da bu mesele bir mal-
sembolik bir örnek
kema'i'l-İslam(nşr. Muhammed Kürd Ali). Dı­ L _J zeme olarak kullanılmamaktadır. Hatib
maşk 1946, s. 35-37, 52-53; İbnü'l-Kıfti, İl)ba­ el-Bağdadi, Eş'arl'nin Tdril)u Bagdô.d'-
rü'l-'ulema', s. 58-59; İbn Ebü Usaybia, 'Uyü- daki biyografisinde üç kardeş meselesine
Ebü'l-Hasan el-Eş'arl'nin önceleri men-
nü'l-enba', s. 438; Muhammed b. Mahmüd eş­
sup olduğu Mu'tezile mezhebini terkedip temas etmemiştir. Eş'ari'nin kelamı gö-
Şehrezüri, Nüzhetü'l-erval:ı ve ravzatü'l-efraf:ı
(nşr. S. Hurşid Ahmed). Haydarabad 1396/1976, Sünniliğe geçişi. bazı kaynaklarda gördü- rüşlerini müstakil bir kitapta toplayan
il, 20; Ömer ed-Desüki, itıvanü'ş-Şafa', (baskı ğü rüyalara dayandırılırken bazılarında İbn Fürek de onun bakışı açısından dini
yeri yokf 1947;T. J. de Boer. İslamda Felsefe Ta- sembol olarak düşünülen üç kardeş konu- benimseme ve yaşama yönünden çeşitli
rihi(trc. Yaşar Kutluay). Ankara 1960, s. 58-68; sunda hocası Ebü Ali el-Cübbfü ile yaptığı gruplara ayırdığı insanların uhrevi du-
Cebbür Abdünnür, İl)vanü'ş-Şafa', Kahire 1961;
münazaraya bağlanmaktadır. Problem, rumları hakkında fikir beyan ederken
Yuhanna Kumeyr, İl)vanü'ş-Şafa', Beyrut 1954;
Ali Sami en-Neşşar. Neş'etü 'l-fikri'L-felsefi fi'l-İs­ Mu'tezile'nin adi prensibinin bir sonucu (Mücerredü'l-Ma/5:alat, s. 144) üç kardeş
lam, Kahire 1964, il, 374 vd.; Yahya Hüveydi, olarak, "Kul için iyiyi. hatta en iyi olanı ya- konusuna değinmemiştir. Abdülkfıhir el-
Tarfl)u felsefeti'l-İslam fi Js:areti'l-İfrf/s:ıyye, Ka- ratmak Allah'a vaciptir" şeklinde ifade Bağdacti de Cübbfü ile Eş'ari arasında ge-
hire 1966, 1, 259; Mustafa Galib. Fi Rif:ıtıbi itı­ edilen aslah ve vücüb görüşüne tepki ola- çen fikri tartışmalardan söz ettiği halde
vani'ş-Şafa', Beyrut 1969; De Lacy O'leaıy, İs­
rak ortaya konulmuştur. Allah'a hiçbir şe­ ihve-i selase meselesine yer vermez (el-
lam Düşüncesi ve Tarihteki Yeri (trc. Hüseyin Yur-
yin vacip olmayacağı görüşünü benimse- Far/5:, s. 110-1 ı ı. 220-223). Gazzali ise Mu'-
daydın - Yaşar Kutluay), Ankara 1971, s. 89, 105-
107; Geo Widengren, "The Gnostic Technical yen Eş'arl. bunu ispat etmek için bir "üç tezile'nin salah ve aslah görüşünü eleşti­
Language in the Rasa'il Ihwan al-Safa"', Ac- kardeş meselesi" tasarlamış ve hocası rip ilahi iradenin sınırlandırılamayacağını
tas, Leiden 1971, s. 181-203; Y. Marquet. La Ebü Ali el-Cübbal'ye biri mümin, diğeri ortaya koyarken üç kardeş örneğini onla-
philosophie des lhwan as-Safa, Cezayir 1973; kafir, üçüncüsü de henüz çocukken ölen ra karşı kullanmakta, fakat bunların kar-
a.mlf., "Ikhwan al-Şafii'", E/2 (İng.). III, 1071-
üç kardeş hakkındaki kanaatini sormuş­ deş olduklarını belirtmemekte ve Eş'ari
1076; Ömer Ferruh, /l)vanü'ş-Şafa', Beyrut
tur. Cübbfü'nin birincisinin cennete, ikin- tarafından kullanıldığından da söz etme-
1981; Nadiye Cemaleddin, Felsefetü 't-terbiye
'inde İl)vani'ş-Şafa, Kahire 1983; Seyyid Hüse- cisinin cehenneme konulacağı, üçüncü- mektedir. Gazzali bu meseleyi farklı bir
yin Nasr, /slam Kozmoloji Öğretilerine Giriş (trc. sünün ise azaptan kurtulmakla birlikte olay olarak değil, problemi ortaya koyan
Nazife Şişman). İstanbul 1985, s. 37-111; Macit cennete giremeyeceği şeklinde cevap ver- hayali bir senaıyo olarak görmektedir (el-
Fahri, lslamFelsefesi Tarihi (trc. Kasım Turhan). mesi üzerine Eş'ari üçüncü kardeşin şöy­ İ/5:tişad, s. 184). Ebü'I-Hasan el-Eş'ari ve
İstanbu11987, s. 133-146; Mustafa Çağrıcı, İs­
le itiraz edebileceğini söylemiştir: "Rab- mensupları hakkında biyografik bir eser
lam Düşüncesinde Ahlak, İstanbul 1989, s.
53-72; lgnaz Goldziher, "Über die Benennung bim! Bana ömür verseydin de sana iman olan Tebyinü kezibi'l-müfteri müellifi
derlchwan al-Safü'", lsl.,I (19!0), s. 22-26; M. ve itaat ederek yaşasaydım ve cennete İbn Asakir de Eş'arl'nin Ehl-i sünnet'e ge-
Casanova, "Une date astronomique dans !es girseydim. Benim için en uygun olanı yap- çişini Hz. Peygamber'in rüyadaki irşadına
epitres deslkhwan as-Safa'", JA(ı9ı5). s. 5:·11; man gerekirdi". Cübbal, bu itirazı Allah'ın bağlarken (s. 38-43) üç kardeş meselesini
Arthur Jeffery, "Eclectisism in Islam", Mw, XllJ söz konusu çocuk için en uygun olanı ya- söz konusu etmemektedir.
2 (ı922). s. 230-246; Husain F. al-Hamdani, "Ra-
rattığını. zira yaşadığı takdirde asi olup İhve-i selase meselesini Cübbfü ile Eş­
sa'il Ikhwan as-Safa' in the Literature of the
Isma'ili Taiyibi Da'wat", lsl., XXV ( ı 939). s. cehenneme gireceğini söylemek suretiyle 'arl'ye ilk defa nisbet eden Fahreddin er-
281-300; S. M. Stern, "The Authorship of the cevaplamışsa da Eş'ari bu çözümün kafir Raii olup olay ondan sonra tarihi bir vakıa
Epistles of the Ikhwan as-Safa'~, IC, XX ( ı 946 ı. olan kardeşe uygun düşmediğini hatırlat­ şeklinde aktarılmıştır. Razi, bu iki şahsı
s. 367-372; a.mlf., "New Information About the mış ve kendisinden tatminkar bir cevap karşı karşıya getirmekle birlikte olayı Eş­
Authors of the Epistles of the Sincere Brethren",
alamadığını ifade etmiştir. 'ari'nin mezhepten ayrılış sebebi olarak
IS, Ill/4 ( ı 964 ). s. 405-428; A. L. Tıbawi, "Ikhwan
as-Safa and Their Rasa'il", IQ, 11 (ı955), s. 28- İhve-i selase meselesi genel olarak Eş­ da göstermemektedir. Onun nakline göre
46; a.mlf., "Further Studies on Ikhwan as-Sa- 'arl'nin Mu'tezile'yi terkediş sebebi olarak Eş'arl. hocasından ayrıldıktan sonra ara-
ra"', a.e., XX-XXII (1978), s. 57-67; Arif Tamir, gösterilse de bazıları. Eş'ari'nin bu s9ru- larındaki soğukluk artarak devam etmiş­
"I:IaiµJ.ı:atü UJvani'ş-Şafü'", el-Meşn/s:, U, Lan-
ları Mu'tezile'yi terkettikten sonra onların tir. Bir gün Cübbfü'nin meclisine gizlice
don 1957, s. 129-172; lsmail Ragi al-Faruqi, "On
the Ethics of the Brethren of Purity", MW, L/2 ilahi bilgi ve adalet görüşlerinin Sünni gö- giden Eş'ari. dinleyicilerden bir kadından
(ı960), s. 109-121; L/3, s. 193-198; L/4, s. 252- rüş karşısındaki tutarsızlığını göstermek rica ederek hocaya bu meseleyi sormasını
258; LI ( ı 968). s. 18-24; S. Ca'fer Seccadi, "Te'- amacıyla ortaya attığını ileri sürerler. Üç istemiş, kadın soruyu sorunca hoca böy-
sir-i ibvanü'ş-Şafü' ve ı:ıamidüddin Kirman! kardeş meselesi çoğunlukla Mu'tezile'nin le bir meseleyi bir kadının sormasından
der Şadreddin-i Şiraz!", Mecelle-i Danişkede-i
aslah prensibiyle irtibatlandırılarak anla- şüphelenmiş. bu arada Eş'ari'yi görmüş
Edebiyyat,IX/3, Tahran 1341, s. 89-96; lan
Richard Netten, "Brotherhood Versus Imamate:
tılır. Halbuki aslah telakkisini Bağdat Mu'- ve durumu anlamıştır (Mefatif:ıu'l-gayb,
Ikhwan al-Şafü' and the Isma'ilis", Jenısalem tezilileri benimseyip Allah'a vacip görür- XIll. 185). Daha sonra İbn Hallikan, Zehe-
Studies in Arabic and lslam, il, Jerusalem ken Basra Mu'tezilileri bunu vacip değil b!, Sübki, ki. Teftazani ve Taşköprizade
1980, s. 253-262; Abbas Hamdani, "The Ar- bir ilahi Iutuf olarak kabul ederler ( b k. AS- eserlerinde üç kardeş meselesine yer ve-
rangement of the Rasa'il Ikhwan al-Safa' and lAH). Basra Mu'tezilileri'nden olan Cüb- rerek hadiseyi Eş'arl'nin Mu'tezile'den ay-
the Problem of Interpolations", JSS, XXIX
bfü'nin de aslah fikrini savunmadığına, rılış sebebi olarak göstermişlerdir. Mu'te-
(1984), s. 97-110; Bernard Lewis, "İsmaililer",
iA, V/2, s. 1120. IAl hatta onun aleyhine kitap yazdığına dair zile kaynaklarında ise konu hiç yer alma-
lfi'J ENVER UYSAL görüşler bulunmaktadır. Ayrıca Eş'ari, mıştır. Öyle anlaşılıyor ki ihve-i selase me-

6

durumlara göre bir strateji izlenmiştir. lenmemiş arazi anlamını da içerecek şe­ şöhretini arttırmak amacıyla bir senaryo Ancak arazilerin tabi olduğu hukuki sta. tasnif ve yaklaşımı da içerecek şekilde sahibi de bilinmeyen topraklar şeklinde 134. 356. gamber'den rivayet edilen. Ebü Ya'la. s. alınmıştır. vat arazinin toprağın genel tasnifi içinde atıl kalan topraklar fakihlerin çoğunluğu­ nasına gelen ihya. ihyaü'l-mevat tabiri kullanılır. dev- bilir duruma getirilmesi ve sahiplenilme. sahipsiz ve ifade eder. tü ve hangi usullerle mülkiyet altına alı­ birlikte nesillerinin kesilmesiyle sahipsiz BİBLİYOGRAFYA : nacağı konusunda. dir" (EbQ YOsuf. Nitekim ilk dö. el-Meuafj:ıf. ziraat veya yerleşim için ayrılması. ts. s. iki kategoriye ayrılması bu anlayışın ürü- man Bedevi. 228). gide olup hem buluntu (lukata) mal hü- yarak ya da sahipsiz arazide kuyu açarak Mevat arazi tabiriyle genelde ziraat. al-Ash'ari. Bu konuda müslim ve gay- kazanma amacıyla imar tüsü. ili. 250. Mw. s. sahibinin müslüman olup olmaması rimüslim farkı da gözetilmez (Muvaffa- ve ıslah edilmesi anlamında gibi hususlar aynı zamanda arazinin. ı 92.g. İslam döne- ili. İbnü'l-İmad. s. konu toprak hukukuyla ilgili birçok te konu olmuşken sonradan atıl kalmış. EbQ Ubeyd. bu hale gelenler şeklinde ikiye ayrılıp ikin- 185. Abdullah MuhtarYOnus. verimsiz. Ebü Yusuf. güç dengeleri destek. (Mektebetü'l-Mütenebbi). İstanbul 1346-+ Beyrut 1981. DİA. "Aslah". Ancak arazi hukuku konusun. hipli ve mamur iken sonradan terkedilip Sözlükte "canlandırmak. VII. buna biraz da dönem ve bölge bakı­ gelmeyeceği ifade edilirken de mevat 495. 65. s. İslam. ğu ve İbn Hazın son görüşe yakın bir çiz- de ihya. Mevat araziyi belirleme. f!osalind W.e. ine. Şafii. İslam hukuku terimi. YOsuf.llI. Geçmişte mülkiyete konu ol- malik olma iradesiyle işlenmesi ve imarı­ ve kullanılır topraklara "amire" adını ve. 303. A'la. Kahire. VI. başkanının bu tür arazileri mevat olarak lık. ya çıkan hukuk doktrini de bu pratik ve bi bilinmeyen atıl topraklar. Fahreddin er-Razi. 65). İslam hukukunda sa. neminden itibaren olayların gelişim sey. kümlerini devreye sokar hem de devlet etrafında belli bir alanın (harim) hayvancı­ yerleşim.u's-sa'ade. Hasan eş­ hiplenilmesi.. 184. kilde. Mefatil. sahipsiz olması ikinci ha. el-İfj:tişad fi'l-i'ti/J:tid (nşr. Mesela meskün konu olmaz. değişken verilerden hareketle oluşturul­ minde bir zamanlar işletilmiş ve mülkiye- Şerl. s. Me.değil hazine malı olarak ikta edebileceğini ve sahipsiz toprağın işlenerek kullanıla­ lı da (metruk arazi) olmayan. 238-239) bir- görüyordu (Cevad Ali. . Ankara 1981. and the three daki teorik çerçevenin ileri dönemlerde olması gerektiği ve mülkiyet altındaki brothers: The uses offiction". Teftazani. 416-417. grup olarak görenlere de rastlanır (EbQ eder. lunması. daha çok yağmur sularını topla. 417. e/-Farfj: dönemden devralınan güçlü bir gelenek mandan ele geçirilen. hangi kategoriye dahil olduğu doktrinde na gore mevat arazi sayılmaz ve ihyaya hipsiz ve işlenmemiş (mevat) bir arazinin yeterince açık değildir. reket noktasıdır. il. Mafj:tiltit (Ritter). çok defa da mevat şeklinde ikiye ayıranların yanı sıra bilinmeyen atıl toprakları Ebü Hanife. ceği görüşü de (Maverdl. Beyrut 1405/1985. Taşköpri­ muş. Xlll. üzerinden mülkiyet geçmemiş Gwynne. 152-153). kullanılmıyor ve yararlanılmıyor kuddin İbn Kudame. zilerin mevat arazi sayılacağına dikkat çe- Gazzali. ona bu türden bir ayni ("l. İHYA selesi başlangıçta tarihi bir olay olma ye. s. Şe?erat. olması birinci. 144. s. toplum yapısına ve kalan ve işletilmeyen topraklar şeklinde Eş'ari. _J arada ölü arazinin hukuki statüsünü de 432). konu Hz. 329. Bu imar işlemi rip İslam ülkesinin topraklarını amire ve lüman olsun gayri müslim olsun sahibi için bazan yalın olarak ihya. İstanbul 1310. "Adiyyü'l-arz kazanılıp sonra terkedilmiş topraklarla 7 . 66- ülke coğrafyasının da hızlı bir şekilde ge. V. s. Bu arazinin 185.u'l-gayb. diriltmek" ma. ci grubun da fetihle ele geçirilen ve sahi- mü'n-nübela'. 285. 16. o zamana kadarki hukuki sta. bilinmeyip halihazırda kullanılmayan ara- din. Hanbel1ler'in çoğunlu­ fen de tanınan bir müesseseydi. Düşüncesinin Teşekkül Devri (trc. s. O dönem. V. Mi{tal. önce öteden beri atıl olanlar ve sonradan 43. Tebyinü kf!fibi'l-müfteri. 354). İslam öncesi Arapları arasın-· topraklar arasında sayanlara veya ayrı bir Şeybani müslümanların ortak malı kabul da sınırlı şekilde de olsa uygulanan ve ör. a.s. bah (gayr-i memluke) arazi statüsündeki mevat sayarken Muhammed b. şahıs veya kamu ma.>f'I) nem İslam hukukçularının genel yaklaşı­ hakkın taalluk etmemesi ya da böyle bir Mevat arazinin mına göre arazinin İslam devletince elde hak sahibinin bilinmemesi gerektiği anla- mülkiyet veya kullanım hakkını ediliş tarzı. 347) çıkmış. s. sonra da sizin- rine problematik bir örnek olarak ortaya Raşid1n'in uygulamalarının ışığında gide. Avni İlhan. hammed b. bu kuddin İbn Kudame. fakat belli bir emek harcanma. maması. Bunun için de Hz. Abdurrah. Montgomeıy Watt. W. İbn Hallikan. 41. N. İbn Fürek. LXXV/3-4 açıklık kazandığını ve tamamlanabildiği­ toprakların_işlenmemekle mevat hale ( 1985). s. zanılması konusunda ileri dönemde orta. 67) mutlak değil sadece ihya yoluyla nişlemesi sebebiyle daha da önem kazan. letin bu toprakları sahibi bilinsin veya bi- si şeklinde oluyor. malik veya zilyedi (Kevseıi). Abdullah el-Haraşl. vı. s.u'l-'Afj:ti'id.Sı1bk1. s. L . mevcut olmadığından Resül-i Ekrem dö. mış. coğrafyaya da bağlı olarak İslam öncesi açıklanmış (a. nüdür (Maverdl.mlf. 243-252). 220-223. altında olmaması. 248. s. İmam Malik'e atfedilen. tılmak istenir. ı 93. l. "Al-Jubba'i. vıı. çok kaynakta belirtildiği gibi (Muvaffa- vat arazilerin ihyası ve bu yolla mülkiyeti. atıl zırda kullanılmayan. İbn Asakir. üretim gibi bir amaçla haliha. Pey. eski devirlerde sahibi bulunmakla haline getirmiştir. Me?iihibü'l-İslamiyyin. 89. özellikle düş­ Mücerredü'l-Ma/j:tilat. 492-502.XV. Adudüddin el-İci. !il MEHMET BULUT mından hayli farklı uygulamalara ortak bir açıklama getirmenin ve bunlar üzeri- arazi üzerinde devletin mülkiyet ve ta- sarruf hakkının bulunmayışı değil özel r ne doktrin oluşturmanın zorluğunun yol veya tüzel kişilerin mülkiyet ve kullanımı İHYA açtığını belirtmek gerekir. İmam Şafii. E. il. s. de toprağın halihazırda atıl vaziyette bu. İbrahim Agah Çubukçu-Hüseyin Atay). s. duğu bilinmekle birlikte halihai:ırda müs- nı ifade eden bir terimdir. Ankara 1962. Taba/j:at(Tanahtı. Bağdadi. Ca'fer1ler ve bazı HanbelTier Mevat arazi ve bunun ihya yoluyla sa. Vefeytit. Kasan!. s. 38. Zehebi. ni. Ruhi Fığ­ raç literatüründe ayrıntılı biçimde ele Mevat arazinin mülkiyet altında bulun- lalı).. 380-382. Razi bunu Eş'arl'nin Cübbfü'ye rek istikrara kavuşup hukuk düzeninin hadisinde geçen "actiyyü'l-arz" tabiri iş­ karşı üstünlüğünü tescil etmek ve onun koruduğu bir müessese haline gelmiştir. Uşülü 'd. 110-111. klasik dönem fıkıh literatüründe "ihyaü'l. Mu- nin kazanılması usulü İslam döneminde. 132-161. Peygamber'in ve Hulefa-yi Allah ve Resulü'nündür. 64-65. linmesin ihya için şahıslara ikta edebile- lediği sürece bu durum örfen de himaye raklar kastedilir. İbn Abidin. mevatı devletin mülkiyetindeki veya mu. 130-133. Beyrut mevat" başlığı altında veya emval ve ha- 1979. Ölü arazinin statüsü ve mülkiyetinin ka. sı sonucu yararlanılabilir nitelikteki top. rine ve fetihler sonrası ortaya çıkan fiil1 kilmiştir (EbO YQsuf. İslam döneminde bir zamanlar sa- belirleyici faktörler olmakla birlikte. zade.