You are on page 1of 57

Muïc luïc - Phöông Phaùp tính

MỤC LỤC
Lôøi noùi ñaàu. .......................................................................................................................... i
Chöông 1. Caùc Nguyeân nhaân chính cuûa Sai soá trong phöông phaùp tính. .......................... 1
1.1. Môû ñaàu. Khaùi nieäm sai soá. ...................................................................................... 1
1.2. Sai soá do laøm troøn soá ............................................................................................... 1
1.3. Sai soá do chaët cuït .................................................................................................... 12
1.4. Baøi taäp ..................................................................................................................... 14

Chöông 2. Phöông phaùp tính trong ñaïi soá Ma traän............................................................. 15
2.1. Ñaïi soá Ma traän. ....................................................................................................... 15
2.2. Heä Phöông trình tuyeán tính ..................................................................................... 19
2.2.1. Phöôùng phaùp GAUSS ....................................................................................... 19
2.2.2. Phöông phaùp GAUSS-JORDAN. ..................................................................... 21
2.2.3. Phöông phaùp Phaân tích L.U.............................................................................. 24
2.3. Aùp duïng ñeå tính Nghòch ñaûo ma traän. .................................................................... 24
2.4. Aùp duïng ñeå laäp Baûng caân ñoái lieân ngaønh. ............................................................. 25
2.5. Baøi taäp ..................................................................................................................... 29

Chöông 3. Phöông phaùp Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán. ................................................ 32
3.1. Môû ñaàu. ................................................................................................................... 32
3.2. Phöông phaùp chia ñoâi khoaûng................................................................................. 32
3.3. Phöông phaùp daây cung ............................................................................................ 34
3.4. Phöông phaùp Newton .............................................................................................. 38
3.5. Baøi taäp ..................................................................................................................... 40

Chöông 4. Phöông phaùp Noäi suy vaø ngoaïi suy................................................................... 41
4.1. Noäi suy tuyeán tính......................................................................................................... 42
4.2. Noäi suy Lagrange. ......................................................................................................... 42
4.3. Noäi suy Newton tieán..................................................................................................... 44
4.4. Newton Newton luøi........................................................................................................ 46
4.5. Baøi taäp ............................................................................................................................ 48

Chöông 5. Phöông phaùp tích phaân soá................................................................................... 49
5.1. Phöông phaùp hình thang......................................................................................... 49
5.2. Phöông phaùp Simpson ............................................................................................. 54
5.3. Baøi taäp ..................................................................................................................... 62
Chöông 6. Moät soá phöông phaùp trong thoáng keâ. Phöông phaùp Bình phöông toái thieåu ..... 63.
6.1. Môû ñaàu. ................................................................................................................... 63
6.2. Phöông phaùp bình phöông toái thieåu ........................................................................ 65
6.3. ÖÙng duïng phöông phaùp BPTT trong döï baùo theo hoài qui tuyeán tính ................... 66
6.4. Baøi taäp ..................................................................................................................... 69

Taøi lieäu Tham khaûo .............................................................................................................. 71

Tröông Myõ Dung www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

CHÖÔNG 2. PHÖÔNG PHAÙP TÍNH
TRONG ÑAÏI SOÁ MA TRAÄN.
2.1. Ñaïi soá Ma traän.
2.1.1. VEÙCTÔ COÄT &VECTÔ HAØNG.
Ta goïi veùc tô coät laø moät daõy höõu haïn coù thöù töï caùc soá saép xeáp töø treân xuoáng döôùi.
Thí duï .
1
Laø moät veùc tô coät coù 3 thaønh phaàn
u = 6
3
Ta goïi veùc tô haøng laø moät daõy höõu haïn coù thöù töï caùc soá saép xeáp theo haøng ngang
noái tieáp nhau .
Thí duï. v = [8, -4, 0, 2] laø moät veùc tô haøng coù 4 thaønh phaàn .
Hai veùc tô haøng (hoaëc 2 veùc tô coät) baèng nhau neáu vaø chæ neáu chuùng coù caùc thaønh phaàn
ôû cuøng vò trí baèng nhau .
CAÙC PHEÙP TOAÙN TREÂN VECTÔ.
ƒ Coäng 2 veùc tô, neáu

u1 v1 u1 + v2
u= u2 vaø v= v2 Thì u+v= u2 + v2
u3 v3 u3 + v3
Töông töï, neáu
u = [u1, u2, u3] vaø v = [v1, v2, v3] thì :
u+v = [u1 + v1, u2 + v2, u3 + v3].
Ta coù u+v=v+u
ƒ Nhaân moät veùc tô cho moät haèng soá. Neáu a laø moät haèng soá khaùc 0 vaø
u = [u1, u2, u3] thì au = [au1, au2, au3].
Veùc tô khoâng laø veùc tô maø caùc thaønh phaàn ñeàu baèng 0. Neáu veùc tô 0 coù 3 thaønh
phaàn, ta vieát
0
0= Neáu laø veùc tô coät
0
0
Vaø 0= [ 0, 0, 0 ] Neáu laø veùc tô haøng.

Tröông Myõ Dung, 15
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

ƒ Tích voâ höôùng ( nhaân veùc tô haøng vôùi veùc tô coät ) .
v1
Neáu u = [u1,, u3] vaø v =
vaø v2
Thì uv = u1v1 + u2v2 + u3v3 v3

Thí duï. Moät ngöôøi mua 3 hoäp baùnh, 2 hoäp keïo vaø 4 loï möùt. Giaù moät hoäp baùnh laø
5000 ñ, 1 hoäp keïo laø 4200 ñ, giaù moät loï möùt laø 8000 ñ,
Caùc soá lieäu treân ñöôïc bieåu dieãn baèng caùc veùc tô
u = [ 3 (baùnh), 2 (keïo), 4 (möùt)] chæ soá löôïng haøng ñaõ mua
5000
v= 4200 Chæ ñôn giaù töøng maët haøng
8000

Soá tieàn phaûi traû laø tích cuûa u vaø v

5000
4200 = 3x5000 + 2x4000 +4x8000 = 57400
uv = [3, 2, 4]
8000

2.1.2. MA TRAÄN .
ƒ Ñònh nghóa. Moät ma traän laø moät taäp hôïp saép xeáp theo haøng vaø theo coät. Moät ma
traän caáp mxn laø moät baûng soá goàm mxn phaàn töû xeáp theo m haøng vaø n coät

a11 a12 ... a1n
V= a21 a22 ... a2n A I j laø phaàn töû haøng I, coät j

am1 am2 ... amn
Khi m=n ta goïi laø ma traän vuoâng caáp n.
ƒ Ma traän ñôn vò, kyù hieäu laø I laø ma traän vuoâng maø caùc phaàn töû treân ñöôøng cheùo
chính baèng 1, caùc phaàn töû khaùc baèng 0.
ƒ Ma traän cheùo, laø ma traän vuoâng maø caùc phaàn töû khaùc treân ñöôøng cheùo chính baèng
0
Thí duï: 4 0 0
A= 0 6 0
0 0 -1

Tröông Myõ Dung, 16
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
ƒ Ma traän chuyeån vò. Cho moät ma traän A, ma traän chuyeån vò cuûa A, kyù hieäu AT laø
moät ma traän suy töø A, ñoåi haøng thaønh coät, ñoåi coät thaønh haøng. Neáu A laø ma traän
mxn thì AT laø ma traän nxm.

Thí duï. Neáu
2 8
2 7 6 3 7 -4
A= Thì AT =
8 -4 9 1 6 9
3 1
ƒ Ma traän vuoâng A coù tính ñoái xöùng neáu AT = A
CAÙC PHEÙP TÍNH TREÂN MA TRAÄN.
ƒ Coäng 2 ma traän. Pheùp coäng hai ma traän chæ coù nghóa khi hai ma traän coù cuøng caáp.
Thí duï. 1 6 -4 3 0 2 4 6 -2
A= 3 0 2 B= Thì A+B =
3 4 3 3 4 5

ƒ Nhaân moät ma traän vôùi moät haèng soá k khaùc 0.
Neáu A = (ai j) thì kA = (kai j)
ƒ Nhaân moät veùc tô haøng vôùi moät ma traän.
Ñieàu kieän: soá haøng cuûa ma traän = soá phaàn töû cuûa veùc tô haøng.
Thí duï.
2 3
[3, 2, 1] -1 4 = [ 6, 19 ]
2 2

ƒ Nhaân moät ma traän vôùi moät veùc tô coät.
Ñieàu kieän: Soá coät cuûa ma traän treân = soá thaønh phaàn cuûa veùc tô coät
Thí duï. 3 2 1 1 2
× -2 =
6 3 7 21
3
ƒ Nhaân 2 ma traän A × B .
Ñieàu kieän : soá coät cuûa A = soá haøng cuûa B
Thí duï. 7 4 3 2 7 12 58
A×B= 2 8 6 × 1 0 = 0 32
-2 1 0 -2 3 -3 -14
Toång quaùt neáu A coù caáp mxn, B coù caáp nxp thì AB coù caáp mxp.

Tröông Myõ Dung, 17
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

Chuù yù.
ƒ Coù theå nhaân AB ñöôïc nhöng khoâng theå nhaân BA (neáu hai ma traän khoâng
vuoâng cuøng caáp).
ƒ Neáu A vaø B laø 2 ma traän vuoâng cuøng caáp. Ta nhaân ñöôïc AB vaø BA nhöng AB
khaùc BA.
ƒ Neáu nhaân ñöôïc 3 ma traän A, B, C thì (AB)C = A(BC).
ƒ A laø moät ma traän vuoâng caáp n, I laø ma traän ñôn vò caáp n, thì
AI = IA = A
MA TRAÄN NGHÒCH ÑAÛO.
Ñònh nghóa. Cho A laø moät ma traän vuoâng caáp n, nghòch ñaûo cuûa A (neáu coù), kyù
hieäu A –1 laø moät ma traän vuoâng caáp n sao cho
A –1A = AA –1 = I
ÑÒNH THÖÙC CUÛA MOÄT MA TRAÄN.
Vôùi moãi ma traän vuoâng ta tính ñöôïc moät soá thöïc goïi laø ñònh thöùc cuûa ma traän, kyù
hieäu det A.
ƒ Ñònh thöùc cuûa ma traän caáp 2.

a11 a12
A= Thì det A = a 1 1 a 2 2 - a 1 2 a 2 1
a21 a22
ƒ Caáp 3.

a11 a12 a13
A= a21 a22 a23
a31 a32 a33
Ta coù:

a22 a23 a21 a23 a21 a22
det A= a11 det - a12 det + a12 det
a32 a33 a31 a33 a31 a32

det A = a11a22a33-a11a23a32-a12a21a33+a12a31a23-a13a21a32- a13a21a32

ƒ Ñònh lyù. A coù nghòch ñaûo neáu vaø chæ neáu det A khaùc 0 .

Tröông Myõ Dung, 18
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
2.2. Heä caùc Phöông trình tuyeán tính.
Moät heä goàm m phöông trình tuyeán tính vôùi n bieán x1, ..., xn laø moät taäp hôïp m
phöông trình tuyeán tính ñöôïc vieát döôùi daïng:

a11 x1 + ... + a1n ×n = b1

am x1 + ... + amn ×n = bm
hay Ax = b trong ñoù A = ( aij ), ma traän mxn vaø b laø m–veùc tô
Moät nghieäm cuûa heä laø 1 veùc tô n–veùc tô thoûa maõn heä treân.
ƒ Heä ñöôïc goïi laø nhaát quaùn neáu coù ít nhaát moät nghieäm.
ƒ Heä ñöôïc goïi laø thuaàn nhaát neáu b1 = b2 = ... = bm = 0 khi ñoù heä coù ít nhaát moät
nghieäm: x 1 = ... = x n = 0 goï i laø nghieä m taà m thöôø n g.

Thí duï 1 . Giaûi heä
x1 + 2x2 + 3x3 = 6
1 2 3 6
2x1 + 3x2 + x3 = 6 ⇔ Ta coù: [A,b] =
2 3 1 6
3x1 + x2 + 2x3 = 6 3 1 2 6

2.2.1. Phöông phaùp GAUSS
Goàm hai Giai ñoïan:

ƒ Quaù trình thuaän: Ñöa ma traän A veà daïng ma traän nöûa tam giaùc treân.

ƒ Quaù trình ngöôïc: Tính caùc nghieäm x n , … x1 baèng phöông phaùp “Theá

ngöôïc.”

1. Quaù trình thuaän: Ñöa ma traän A veà daïng ma traän nöûa tam giaùc treân.

∀ i: 1..n (doøng thöù i, ta bieán ñoåi sao cho caùc phaàn töû thöù i+1 cuûa coät i baèng
khoâng). Pheùp bieán ñoåi nhö sau:

Doøng j = Doøng j – a j i / a i i Doøng i , vôùi j=i+1..n

Tröông Myõ Dung, 19
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
Vôùi thí duï ôû treân ta coù:

ƒ i=1:

Doøng 2 = Doøng 2 – 2 Doøng 1

Doøng 3 = Doøng 3 – 3 Doøng 1

Vôùi thí duï ôû treân ta coù:

1 2 3 6 1 2 3 6
[A,b] = 2 3 1 6 0 -1 -5 -6

3 1 2 6 0 -5 -7 -12

ƒ i=2:

Doøng 3 = Doøng 3 – 5 Doøng 2

1 2 3 6
1 2 3 6
[A,b] = 0 -1 -5 -6
0 -1 -5 -6 ⇒
0 0 18 18
0 -5 -7 -12
2. Giai ñoïan 2: Giaûi ngöôïc: Tính caùc nghieäm x n , … x1 baèng phöông phaùp

“Theá ngöôïc”:

…….

Vôùi thí duï 1. Lôøi giaûi laø: x3 = 1; x2 = 6 - 5(1) =1; x1 = 6 - 2 - 3 = 1

Tröông Myõ Dung, 20
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

2.2.2. Phöông phaùp GAUSS-JORDAN.
Thí duï 1. Xeùt heä phöông trình:
x2 – 8x3 =17
0 1 -8 -17
x1 + x3 =10 Ù Ax = b vôùi A = 1 0 1 b= 10
x1 - x2 =0 1 -1 0 0

0 1 -8 -17
Xeùt mx(n+1) - ma traän [A,b] = 1 0 1 10
1 -1 0 0

Phöông phaùp Gauss - Jordan nhaèm bieán ñoåi sao cho caùc phaàn töû treân ñöôøng
cheùo = 1, vaø caùc phaàn töû khaùc cuûa A = 0 baèng caùc pheùp tính sô caáp sau
ñaây:
Böôùc 1. Bieán ñoåi sao cho heä soá cuûa bieán x1 = 1 baèng caùch ñoåi doøng 1 thaønh
doøng 2 , [A,b] trôû thaønh

1 0 1 10
[A,b] = 0 1 -8 -17
1 -1 0 0

Böôùc 2. Thay doøng 3 baèng (3) - doøng (1), [A,b] trôû thaønh

1 0 1 10
[A,b] = 0 1 -8 -17
0 -1 -1 -10

Böôùc 3. Thay doøng 3 → doøng 3 + doøng 2, [A,b] trôû thaønh

1 0 1 10
[A,b] = 0 1 -8 -17
0 0 -9 -27

Böôùc 4. Bieán ñoåi a33 = 1 baèng caùch nhaân doøng 3 cho -1/9

1 0 1 10
[A,b] = 0 1 -8 -17
0 0 1 3

Tröông Myõ Dung, 21
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
Böôùc 5. Bieán ñoåi doøng 1 → doøng 1 – doøng3

1 0 0 7
[A,b] = 0 1 -8 -17
0 0 1 3

Böôùc 6. Thay doøng 2 → doøng 2 + 8 × doøng 3
[A,b] = 1 0 0 7
0 1 0 7
0 0 1 3

Nhö vaäy, nghieäm cuûa phöông trình x1 = 7, x2 = 7, x3 =3 .
Nhaän xeùt. Khi aùp duïng phöông phaùp Gauss - Jordan, ta ñaõ laäp laïi nhieàu laàn moät trong
ba thao taùc cô baûn sau :
Thao taùc 1. Hoaùn ñoåi 2 doøng cuûa ma traän [A,b].
Thao taùc 2. Thay moät doøng baèng chính doøng ñoù coäng vôùi 1 doøng khaùc ñaõ ñöôïc nhaân
vôùi moät haèng soá khaùc 0 (1/aii).
Thaotaùc 3. Thay moät doøng baèng chính doøng ñoù coäng vôùi moät doøng khaùc ñaõ ñöôïc nhaân
vôùi moät heä soá khaùc 0.
Ba thao taùc treân ñöôïc moâ taû trong caùc thuû tuïc sau ñaây :
ƒ THUÛ TUÏC H_DOI (Var A: ma_tran; i,j: integer);
{Ñaëc taû hoaùn ñoåi 2 doøng i vaø j cuûa ma traän A}
Var k: integer ; t: real ;
Begin
Laëp laïi vôùi k = 1 ñeán n
t ← a[i,k]; a[i,k] ← a[j,k]; a[j,k] ← t
Heát ;
End;
ƒ THUÛ TUÏC NHAN (Var A: ma_tran; i: integer; t: real);
{Ñaëc taû doøng i, doøng j (i ≠ j) , t ≠ 0 ⇒ dong i ← t * dong i}
Var k: integer;
Begin
Laëp laïi vôùi k = 1 ñeán n a[i,k] ← a[i,k]* t ;
End;
Tröông Myõ Dung, 22
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
ƒ THUÛ TUÏC XOA (Var A: ma_tran ; i,j : integer ; t : real) ;
{Ñaëc taû doøng i, doøng j (i ≠ j) , t ≠ 0 ⇒ dong i ← dong i - t * doøng j}
Var k: integer ;
Begin
Laëp laïi vôùi k = 1 ñeán n a[i,k] ← a[i,k]*t ;
End;
Phöông phaùp Gauss - Jordan ñöôïc moâ taû baèng giaûi thuaät sau:
GIAÛI THUAÄT GAUSS_JORDAN;
Baét ñaàu Ñoïc ma traän [A,b] {goïi laø ma traän A}
j ← 1 {xeùt coät thöù nhaát}
Laëp laïi
Neáu a[i,j]= 0 thì NHAN (A, j, i/a[j,j])
Ngöôïc laïi Baét ñaàu i ← 1
Laëp laïi
Neáu a[i,j] = 0 thì i ← i+1
Cho ñeán khi (a[i,j] = 0) hoaëc (i = m+1);
Neáu i = n+1 thì Baét ñaàu
Vieát ("Phöông trình vo nghiem") ;
j ← n+1
Heát Ngöôïc laïi Baét ñaàu
H_DOI (A, i, j) ; NHAN (A, j, 1/a[j,j]);
Heát ;
Heát;
Laëp vôùi i=1 ñeán j - 1 ; XOA(a, i, j, a[i,j]) ;
Laëp vôùi i=j+1 ñeán m ; XOA(a, i, j, a[i,j]) ;
j ← j+1
Cho ñeán j = n + 1 ;
Heát.
Nhaän xeùt veà phöông phaùp Gauss- Jordan:
ƒ Ích lôïi veà maët lyù thuyeát.
ƒ Khoâng thích hôïp vôùi caùc heä lôùn.
Thí duï. Vôùi heä 1000 phöông trình vôùi 1000 bieán, thì soá pheùp tính soá hoïc
(+, -, nhaân, chia) phaûi laøm vaøo khoaûng (10003 =) 1 tyû pheùp tính.
Caûi tieán baèng phöông phaùp khöû GAUSS.
Tröông Myõ Dung, 23
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

2.2.3. Phöông phaùp Phaân tích L.U.

Yù töôûng cuûa Phöông phaùp naøy nhö sau:
Böôùc 1. Phaân tích A thaønh hai ma traän A= L U, trong ñoù L laø ma traän nöûa tam giaùc
döôùi (taát caû caùc phaàn töû treân ñöôøng cheùo ñeàu baèng 0, noùi khaùc ñi: lij=0, i< j)
vaø U laø ma traän nöûa tam giaùc treân (taát caû caùc phaàn töû döôùi ñöôøng cheùo ñeàu
baèng 0, noùi khaùc ñi: uij=0, i> j).

111 0 0 0 u11 u12 . .
L= l21 l22 0 0 U= 0 u22 .
. . . 0 . .

Böôùc 2. Tìm nghieäm thoâng qua Giaûi Hai Heä phöông trình (1) vaø (2)
o Giaûi Heä phöông trình : Az = B (tìm z) (1)

o Giaûi Heä phöông trình : Ux = z (tìm x) (2)

2.3. Aùp duïng ñeå tính Nghòch ñaûo ma traän (AÙP DUÏNG PHÖÔNG PHAÙP
GAUSS - JORDAN).

Thí duï. Tìm nghòch ñaûo cuûa ma traän

4 0 5
A= 0 1 -6
3 0 4

Phöông phaùp.
1. Kieåm tra xem det A khaùc 0
2. Vieát ma traän [A,I]
3. Duøng ñeå pheùp bieán ñoåi ñeå bieán [A,I] → [I,B] khi ñoù B laø nghòch ñaûo cuûa A.

Tröông Myõ Dung, 24
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

ÔÛ thí duï treân,
1 -6
1. Det A = 4 det 0 4
= 5 det 0 1
= 16 + 15 = 31 ≠ 0
3 0
4 0 5 1 0 0
2. [A,I] =
0 1 -6 0 1 0
3 0 4 0 0 1
3. Laàn löôït thöïc hieän caùc pheùp bieán ñoåi, ta ñöôïc
4 0 -5
A-1 = -18 1 24
-3 0 4

2.4. Aùp duïng ñeå laäp Baûng caân ñoái lieân ngaønh.
Moät neàn kinh teá coù nhieàu ngaønh saûn xuaát khaùc nhau. Tuøy theo möùc ñoä chính xaùc
vaø chi tieát cuûa caùch phaân chia maø ngöôøi ta coù theå chia caùc ngaønh saûn xuaát laøm
nhieàu ngaønh: 14, 38, 100 hay 600 ngaønh.
Ta giaû söû moät neàn kinh teá ñöôïc thu goïn vôùi 2 ngaønh saûn xuaát : ngaønh 1 vaø ngaønh
2:
ƒ Ngaønh 1 saûn xuaát caùc saûn phaåm 1.
ƒ Ngaønh 2 saûn xuaát caùc saûn phaåm 2.
Moãi ngaønh söû duïng 1 phaàn saûn phaåm cuûa chính mình laøm ra cuõng nhö saûn phaåm
cuûa ngaønh kia.
Ta coù caùc soá löôïng sau ñaây :
ƒ x11 : soá löôïng saûn phaåm 1 maø ngaønh 1 söû duïng
ƒ x21 : soá löôïng saûn phaåm 2 maø ngaønh 1 söû duïng
ƒ x12 : soá löôïng saûn phaåm 1 maø ngaønh 2 söû duïng
ƒ x22 : soá löôïng saûn phaåm 2 maø ngaønh 2 söû duïng
Caùc soá löôïng saûn phaåm treân ñeàu tính baèng tieàn (dollar, ñoàng). Maët khaùc, moãi ngaønh
saûn xuaát ra caùc saûn phaåm khoâng nhöõng cho nhu caàu cuûa caùc ngaønh saûn xuaát maø coøn
ñeå cung caáp cho caùc nhu caàu beân ngoaøi coøn goïi laø möùc tieâu thuï cuoái cuøng, Thí duï :
nhu caàu cuõa nhaø nöôùc, nhu caàu xuaát khaåu, nhu caàu cuûa ngöôøi tieâu duøng. Caùc soá
lieäu neâu treân, ñöôïc trình baøy trong Baûng sau ñaây:

Tröông Myõ Dung, 25
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

Ngaønh Nhu caàu Toång saûn phaåm
1 2 Beân ngoaøi
Saûn phaåm 1 X11 x12 d1 x1
Saûn phaåm 2 X21 x22 d2 x2

Ta coù: x1 = x11 + x12 + d1 (1)
x2 = x21 + x22 + d2 (2)
Caùc saûn löôïng x11 , x12 , x21 , x22 , coù quan heä theá naøo vôùi caùc toång saûn phaåm
x1 vaø x2 ?

Ngöôøi ta duøng moâ hình tuyeán tính (töùc laø nhu caàu cuûa moãi ngaønh veà moät saûn phaåm naøo
ñoù tyû leä vôùi toång saûn phaåm maø ngaønh ñoù laøm ra).
Nhö vaäy:
Ñoái vôùi ngaønh 1 2
x11 = a11 x1 x12 = a12 x2
x21 = a21 x1 x22 = a22 x2
aij laø caùc haèng soá tyû leä. Ta coù 0 ≤ aij <1.

YÙ nghóa cuûa caùc heä soá aij .
Ta coù x11 = a11 x1,
Neáu cho x1 = 1 thì a11 = x11 . Do ñoù a11 laø chi phí cho SP1 maø ngaønh 1 söû
duïng ñeå laøm ra 1 ñoàng SP1.
Töông töï
a21 laø chi phí cho SP2 maø ngaønh 1 söû duïng ñeå laøm ra 1ñ SP1,
a12 laø chi phí cho SP1 maø ngaønh 2 söû duïng ñeå laøm ra 1ñ SP2,
a22 laø chi phí cho SP2 maø ngaønh 2 söû duïng ñeå laøm ra 1ñ SP2.
Ta coù:
x1 = a11 x1 + a12 x2 + d1 (1)
x2 = a21 x1 + a22 x2 + d2 (2)

Tröông Myõ Dung, 26
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
Neáu ta ñaët:

X= x1 D= d1 A= a11 a12
x2 d2 a21 a22

Ma traän coù theå vieát:
X = AX + D ⇔ (1 - A)X = D (3)
Trong ñoù, X = veùc tô saûn xuaát hay veùc tô toång saûn phaåm,
D = veùc tô nhu caàu,
A = (aij) : ma traän nhaäp/ xuaát hay ma traän trao ñoåi.
Neáu heä phöông trình (3) coù nghieäm, ta noùi neàn kinh teá caân ñoái.

Neáu phaûi keå theâm chi phí lao ñoäng, ta phaûi xeùt ñeán veùc tô: a0 = [a01, a02], trong ñoù:
ƒ a01 laø chi phí lao ñoäng ñeå laøm ra 1 ñoàng SP1
ƒ a02 laø chi phí lao ñoäng ñeå laøm ra 1 ñoàng SP2

Ta xem thí duï baèng soá sau ñaây: Cho baûng trao ñoåi lieân ngaønh cuûa moät neàn kinh
teá chæ goàm 2 ngaønh 1 vaø 2:

Ngaønh Nhu caàu Toång saûn phaåm
1 2 Beân ngoaøi
Saûn phaåm 1 250 150 200 600
Saûn phaåm 2 90 110 100 300

Toång giaù trò LÑ 130 30

Giaù trò gia taêng 130 10

Toång saûn phaåm 600 300

Giaû söû caùc heä soá kyõ thuaät khoâng ñoåi trong thôøi gian moät naêm.

Haõy laäp baûng döï ñoaùn trao ñoåi lieân ngaønh cho naêm sau, bieát raèng nhu caàu beân
ngoaøi cuûa moãi ngaønh taêng laàn löôït laø 2% vaø 10%.

Tröông Myõ Dung, 27
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
Giaûi.
ƒ Tính ma traän nhaäp xuaát a = (aij)
a11 = x11 /600 = 250/600 = 0.4167
a12 = x12 /300 = 150/300 = 0.500
a21 = x21 /600 = 90/600 = 0.1500
a22 = x22 /300 = 110/300 = 0.3667

0.4167 0.500
Vaäy A =
0.1500 0.3667

ƒ Tính vectô nhu caàu D’.
Do nhu caàu cuûa ngaønh taêng 2% neân nhu caàu toång saûn phaåm cuûa ngaønh 1 ôû naêm sau
phaûi laø: 200 × 102% = 204
Nhu caàu cuûa ngaønh 2 taêng 10% neân nhu caàu toång saûn phaåm cuûa ngaønh 2 ôû naêm sau
phaûi laø: 100 × 110% = 110

Vaäy veùc tô nhu caàu cho naêm sau laø:

204
D' =
110

Goïi X' laø veùc tô saûn xuaát cuûa naêm sau, ta phaûi coù:

(I - A ) X' = D'

1-0.4167 -0.500 0.5833 -0.500
Vôùi I - A = -0.1500 1-0.3667 = -0.1500 0.6333

Giaûi heä phöông trình treân ta ñöôïc

625.5849
X’ =
321.8491

Suy ra x'11 = a11x'1 = 260.6604, x'21 = a21x'1 = 93.8377
x'12 = a12x'2 = 160.9245, x'22 = a22x'2 = 118.0113

Tröông Myõ Dung, 28
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

Tính chi phí lao ñoäng, ta coù:
a0 = [a01 , a02] vôùi:
a01 = 130/600 = 0.2167.
a02 = 30/300 = 0.1
Suy ra chi phí lao ñoäng:
ƒ Ñoái vôùi Ngaønh 1 = a01 x X’1 = 0.2167 x 625.5849 = 135.5434
ƒ Ñoái vôùi Ngaønh 2 = a02 x X’2 = 0.1 x 321.8491 = 32.1850
Vaø baûng trao ñoåi lieân ngaønh cho naêm sau coù caùc soá lieäu nhö sau:
Ngaønh Nhu caàu Toång saûn
1 2 Beân ngoaøi phaåm

Saûn phaåm 1 260.6604 160.9245 204 625.5849
Saûn phaåm 2 93.8377 118.0113 110 321.8491
Toång giaù trò LÑ 135.5434 32.1850
Giaù trò gia taêng 135.5434 10.784

Toång saûn phaåm 625.5849 321.849

2.5. Baøi taäp.
1. Cho
1 3 0 1 2 -3
A= -1 2 B= 3 2 C= 1 2
3 4 2 -3 4 -3
a. Tính (A+B) + C ; A +( B+C) ; 3A.
b. Tính ma traän chuyeån vò cuûa A, B, C
2. Thöïc hieän caùc pheùp nhaân hai ma traän sau:
1 3 1 2
-1 2 3 2
3 4
3. Tính Ñònh thöùc cuûa caùc ma traän sau:
1 3 1 2
-1 2 3 2
4. Aùp duïng Phöông phaùp Gauss vaø Gauss-Jordan giaûi caùc heä phöông trình sau:
a. b.
1.2 x - 0.8 y = 1.0 x + y + z = 1
-1.5 x - 0.25y = -1.0 x + 2y + 3z = -1
3x + 4y + 5z = 2

Tröông Myõ Dung, 29
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän
c. x1 - x2 + 2x3 = 1 d. x1 - 2x2 + x3 = 1
2x1 - x2 + 2x3 = 5 2x1 - x2 + 2x3 = 5
x1 + x2 + 2x3 = 1 x1 + 2x2 - x3 = 1
e. 3x2 - 4x3 =-6 f. x1 + 2x2 - 3x3 = -2
x1 + 4x2 + 5x3 = 19 3x1 - x2 + 2x3 = 7
x1 + 4x2 + 2x3 = 13 5x1 + 3x2 + 4x3 = 2
x - 2y + 3z = 6 3w + 4x – y + z = -3
-2x + y - z = -1 2x - y = -1
5x - 3y + z = 2 5w - 6x +2z = 9
w+ x+y = 2
3x2 - 4x3 =-6 x1 + 2x2 - 3x3 = -2
x1 + 4x2 + 5x3 = 19 3x1 - x2 + 2x3 = 7
x1 + 4x2 + 2x3 = 13 5x1 + 3x2 + 4x3 = 2

5. Caùc ma traän sau coù nghòch ñaûo hay khoâng? Neáu coù tìm nghòch ñaûo cuûa noù.
1 3 1 2 1
-1 2 1 0 3
0 1 1

6. Aùp duïng Phöông phaùp Gauss -Jordan tính nghòch ñaûo caùc ma traän sau:
1 2 1 2 -3
0 1 0 1 2
0 1 1

7. Coù 3 loaïi thöïc phaåm:
ƒ Loaïi 1 chöùa 1 ñôn vò vitamin A, 2 ñôn vò vitamin B, 3 ñôn vò vitamin C
ƒ Loaïi 2 chöùa 2 ñôn vò vitamin A, 0 ñôn vò vitamin B, 3 ñôn vò vitamin C
ƒ Loaïi 3 chöùa 3 ñôn vò vitamin A, 1 ñôn vò vitamin B, 2 ñôn vò vitamin C
Ngöôøi ta muoán choïn moät khaåu phaàn cung caáp:"11 ñôn vò vitamin A, 9 ñôn vò
vitamin B, 20 ñôn vò vitamin C".
a. Tìm taát caû soá löôïng thöïc phaåm cuûa moãi loaïi coù theå coù baûo ñaûm ñaày ñuû nhu caàu
veà vitamin nhö treân.
b. Neáu giaù ñôn vò cuûa caùc loaïi thöïc phaåm laàn löôït laø 600 ñoàng, 550 ñoàng, 500
ñoàng thì coù khaåu phaàn naøo trò giaù 1000 ñoàng.

Tröông Myõ Dung, 30
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch2. Phöông Phaùp tính trong Ñaïi soá Ma traän

8. Moät xí nghieäp ñieän töû saûn xuaát 2 loaïi Board cho maùy in. Caû 2 loaïi ñeàu ñöôïc xöû
lyù trong 2 phaân xöôûng A vaø B. Thôøi gian caàn thieát cho moãi loaïi trong moãi
phaân xöôûng cho bôûi baûng sau (Ñv: phuùt):

Loaïi 1 Loaïi 2
PX A 4 phuùt 3 phuùt
PX B 1 phuùt 2 phuùt

Coù 3 coâng nhaân trong phaân xöôûng A vaø chæ coù 1 coâng nhaân ôû trong phaân xöôûng B.
Tìm saûn löôïng cuûa moãi loaïi trong moät giôø.

9. Cho heä 0.0001x + y = 0.999
x–y = 0.002
a. Giaûi baèng caùch coäng hai phöông trình.
b. Giaûi heä baèng Gauss. Coù ñieàu gì baát thöôøng?

10. Giaûi heä
a. 2.001x + 5y = 7.001 b. 2.001x + 5y = 7
2 x + 5y = 7 2 x + 5y = 7
So saùnh 2 heä treân vaø keát quaû.

11. Cho ma traän xuaát.
-5 0 -25 Tìm vectô toång saûn phaåm X cho neàn 125 000
A = -125 -5 -25 kinh teá A bieát raèng vectô bieåu dieãn nhu D = 250 000
-125 0 -125
caàu beân ngoaøi laø: 90 000

Tröông Myõ Dung, 31
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

CHÖÔNG 3. PHÖÔNG PHAÙP GIAÛI
CAÙC PHÖÔNG TRÌNH PHI TUYEÁN.

3.1. Môû ñaàu.
Muïc ñích cuûa chöông naøy laø cung caáp moät soá phöông phaùp giaûi phöông trình coù
daïng toång quaùt

f(x)=0 (3.1)

trong ñoù : f laø moät haøm phi tuyeán,

x* ñöôïc goïi laø nghieäm cuûa phöông trình (1) ⇔ f ( x* ) = 0 .

ÑÒNH LYÙ TOÀN TAÏI NGHIEÄM.

Neáu toàn taïi hai ñieåm a, b sao cho f(a) vaø f(b) traùi daáu, nghóa laø

f(a).f(b)<0

vaø haøm f lieân tuïc trong khoûang [a, b] thì Phöông trình (1) coù ít nhaát moät
nghieäm trong khoûang [a, b].

3.2. Phöông phaùp chia ñoâi khoaûng.
Giaû söû (a,b) laø khoaûng cho tröôùc cuûa phöông trình f(x) = 0.

YÙ töôûng cuûa Phöông phaùp: Neáu f(x) laø haøm lieân tuïc treân khoûang [a,b] vaø
f(a).f(b)<0 thì ∃c∈[a,b] sao cho f(c)=0.(theo ñònh lyù toàn taïi nghieäm)

Tröông Myõ Dung, 32
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

ƒ THUAÄT TOÙAN CHIA ÑOÂI KHOÛANG.

Nhaäp haøm f(x), a, b, sai soá ε

c=(a +b)/2 , Tính f(c)

Ñ S
f(c)f(a)< 0 Thay a←c
Thay b←c

Tính e =(b – a)/2

S
e< ε

Ñ, Döøng c laø nghieäm gaàn ñuùng

THÍ DUÏ 1. Tìm nghieäm döông cuûa Phöông trình f(x) = x2 + 2x – 0.5 trong
khoûang [0,1] theo phöông phaùp chia ñoâi, ta coù keát quaû nhö sau:

Soá Böôùc laëp i a b c=(a+b)/2 f(a) f(b) f(c ) (b-a)/2
1 0 1 0.5 -0.5 2.5 0.75 0.5
2 0 0.5 0.25 -0.5 0.75 0.0625 0.25
3 0 0.25 0.125 -0.5 0.0625 -0.23438 0.125
4 0.125 0.25 0.1875 -0.23438 0.0625 -0.08984 0.0625
5 0.1875 0.25 0.21875 -0.08984 0.0625 -0.01465 0.03125
6 0.21875 0.25 0.234375 -0.01465 0.0625 0.023682 0.015625
7 0.21875 0.234375 0.2265625 -0.01465 0.023682 0.004456 0.007813

Tröông Myõ Dung, 33
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán
3.3. Phöông phaùp daây cung.
Giaû söû (a,b) laø khoaûng cho tröôùc cuûa phöông trình f(x) = 0. YÙ töôûng cuûa phöông
phaùp laø thay cung AB cuûa haøm y = f(x) baèng daây cung AB roài laáy hoaønh ñoä giao
ñieåm x1 cuûa daây cung vôùi truïc hoaønh laøm giaù trò gaàn ñuùng cuûa nghieäm ñuùng ξ .

B

a=x x1 x2
O
ξ b X

X2 Y=f(x
A1
A

Daây cung AB laø ñöôøng thaúng ñi qua hai ñieåm A(a,f(a)) vaø B(b,f(b)) neân
phöông trình cuûa daây cung AB laø:

y − f (a ) x − a
=
f (b ) − f (a ) b − a

Giao ñieåm x1 cuûa truïc hoaønh vôùi daây cung AB, ta coù x = x1 vaø y = 0, neân
coù:

− f (a) x −a
= 1
f (b) − f (a) b−a

Suy ra :

f (a ) * (b − a) af ( b ) − bf ( a )
x1 = a - hay
f (b) − f (a) f (b )− f ( a )

Tröông Myõ Dung, 34
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

AÙp duïng lieân tieáp phöông phaùp daây cung ñoái vôùi khoaûng caùch ly nghieäm (a,b), coù moät

trong hai muùt cuûa khoaûng (a,b) coá ñònh, ñoù laø muùt ôû daáu cuûa haøm f(x) truøng vôùi ñaïo

haøm caáp hai f”(x) vaø töø ñoù ta coù coâng thöùc toång quaùt sau:

f ( xn ) * ( xn − d )
xn+1 = xn - n=0,1,2,… (3.2)
f ( xn ) − f (d )

trong ñoù:

d= b neáu f(b) cuøng daáu vôùi f”(x): x0 = a

d= a neát f(a) cuøng daáu vôùi f”(x): x0 = b.

ƒ THUAÄT TOÙAN.

Tính x1= af(b) –bf(a)
f(b)- f(a)

Ñ S
f(c)f(a)< 0 Thay a←c
Thay b←c

Tính e =b – a

S
e< ε

Ñ

Tröông Myõ Dung, 35
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

ƒ Söï hoäi tuï cuûa phöông phaùp

Giaû söû (a,b) laø khoaûng caùch ly nghieäm cuûa phöông trình f(x) = 0 vaø f”(x) giöõ daáu

khoâng ñoåi trong (a,b) nghóa laø: f(a) * f(b) < 0, f’(x) vaø f”(x) giöõ daáu khoâng ñoåi trong
(a,b). Khi ñoù neáu aùp duïng lieân tieáp phöông phaùp daây cung ñoái vôùi khoaûng caùch ly
nghieäm (a,b), caùc nghieäm gaàn ñuùng lieân tieáp x0 , x1 , x2 , …. Hoaëc taïo neân moät daõy ñôn

ñieäu taêng vaø bò chaën. Neân toàn taïi giôùi haïn: lim xn = ξ
n → +∞

Khi aáy ξ laø nghieäm cuûa phöông trình f(x) = 0 trong (a,b),

ƒ Ñaùnh giaù sai soá nghieäm gaàn ñuùng

Ñònh lyù:

Giaû söû nghieäm gaàn ñuùng ξ vaø nghieäm gaàn ñuùng xn cuûa phöông trình f(x) = 0

ñeàu naèm trong moät ñoaïn [ α , β ] vaø 0 < m1 ≤ |f’(x)| ñoái vôùi ∀x ∈ [ α , β ] . Khi ñoù ta

coù ñaùnh giaù sau:

| f ( xn ) |
|xn - ξ | ≤ (3.3)
m1

Chöùng minh:

Aùp duïng coâng thöùc soá gia höõu haïn (coâng thöùc Lagrange) ta coù:

f(xn) – f( ξ ) = f’(c) * (xn - ξ ) vôùi c ∈ ( α , β )

Vì f( ξ ) = 0 vaø |f’(c)| ≥ m1 neân :

| f(xn) – f( ξ ) | = |f(xn)| = |f’(c)(xn - ξ )| ≥ m1 |xn - ξ |

f ( xn )
suy ra : |xn - ξ | ≤
m1

Tröông Myõ Dung, 36
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

Do ñoù, ñeå ñaùnh giaù möùc ñoä chính xaùc cuûa nghieäm gaàn ñuùng xn, nhaän ñöôïc baènh
phöông phaùp daây cung, ta coù theå duøng ñaùnh giaù (3.3). Ngoaøi ra, ta coù theå ñaùnh giaù
sai soá cuûa nghieäm gaàn ñuùng thoâng qua xn-1 vaø xn , nhaän ñöôïc töø coâng thöùc (3.2).

Giaû söû treân [a,b] , f’(x) lieân tuïc, giöõ daáu khoâng ñoåi vaø thoûa maõn:

0 < m1 ≤ f ' ( x) ≤ M1 < + ∞ (theo giaû thieát)

Töø (3.2) ta coù :

f ( xn −1 ) * ( xn −1 − d )
xn = xn+1 -
f ( xn −1 ) − f (d )

f ( xn −1 ) − f (d )
vaø : -f(xn-1) = * (xn – xn-1)
xn −1 − d

Vì ξ laø nghieäm ñuùng cuûa phöông trình f(x) = 0: f( ξ ) = 0, neân coù theå vieát :

f ( xn −1 ) − f (d )
f( ξ ) – f(xn-1) = * (xn - xn-1)
xn −1 − d

Aùp duïng coâng thöùc soá gia höõu haïn, ta coù :

f’(c1) – f( ξ - xn-1) = f’(c2) * (xn – xn-1) vôùi c1 , c2 ∈ (a,b);

Do ñoù:

f’(c1) * ( ξ - xn + xn - xn-1) = f’(c2) * (xn – xn-1)

f’(c1) * ( ξ - xn) = [f’(c2) – f’(c1)] * (xn – xn-1)

vaø:

f ' (c2 ) − f ' (c1 )
xn − ξ = xn − xn −1
f ' (c1 )

Tröông Myõ Dung, 37
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán
Theo giaû thieát, ta coù :

f ' (c2 ) − f ' (c1 ) ≤ M 1 − m1

M 1 − m1
Töø ñoù suy ra: xn − ξ ≤ * xn − xn −1
m1

Trôû laïi THÍ DUÏ 1, tìm nghieäm döông cuûa Phöông trình f(x) = x2 + 2x – 0.5 trong
khoûang [0,1] theo phöông phaùp daây cung, ta coù keát quaû nhö sau:

Soá Böôùc laëp i a b c=(af(b)-bf(a))(f(b)-f(a)) f(a) f(b) f(c ) x2-x1
1 0 1 0.166666667 -0.5 2.5 -0.13889 0.04386
2 0.1666667 1 0.210526316 -0.13889 2.5 -0.03463 0.010785
3 0.2105263 1 0.221311475 -0.03463 2.5 -0.0084 0.002607
4 0.2213115 1 0.223918575 -0.0084 2.5 -0.00202 0.000628
5 0.2239186 1 0.224546172 -0.00202 2.5 -0.00049 0.000151
6 0.2245462 1 0.224697099 -0.00049 2.5 -0.00012

3.4. Phöông phaùp Newton.
Giaû söû (a,b) laø khoaûng cho tröôùc cuûa phöông trình f(x) = 0. YÙ töôûng cuûa phöông
phaùp laø thay cung AB cuûa haøm y = f(x) baèng tieáp tuyeán roài laáy hoaønh ñoä giao
ñieåm x1 cuûa tieáp tuyeán vôùi truïc hoaønh laøm giaù trò gaàn ñuùng cuûa nghieäm ñuùng ξ .

Y
y = f(x) B

b = x0
a ξ

O X
X2 X1
A
f’(x) > 0
f”(x) > 0
Trong khai trieån Taylor, ta coù:

f(x) = f(x0) + (x - x0) f’ (x0) + … = 0

f(x0) + (x - x0) f’ (x0) =0

Tröông Myõ Dung, 38
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

Suy ra

f ( xo)
x1 = x0 -
f ' ( xo )

Nghieäm ξ baây giôø naèm trong khoaûng (a,x1). Neáu x1 chöa ñaït ñoä chính xaùc yeâu

caàu, ta thay (a,b) baèng (a,x1) vaø laïi aùp duïng phöông phaùp tieáp tuyeán (Newton) ñoái
vôùi (a,x1), ta nhaän ñöôïc x2 xaáp xæ nghieäm ξ toát hôn x1:

f ( x1 )
x2 = x1 -
f ' ( x1 )

Tieáp tuïc quaù trình treân, trong tröôøng hôïp toång quaùt ta nhaän ñöôïc:

f ( xn )
xn+1 = xn -
f ' ( xn )

ƒ THUAÄT TOÙAN.
f ( xo )
Tính x1 = x0 -
f ' ( xo )

Tính e = x1 - x0

Thay x0 ←
e< ε
x1
S
Ñ
Keát quaû gaàn ñuùng x1

Trôû laïi THÍ DUÏ 1, tìm nghieäm döông cuûa Phöông trình f(x) = x2 + 2x – 0.5 trong
khoûang [0,1] theo phöông phaùp Newton, ta coù keát quaû nhö sau:

Tröông Myõ Dung, 39
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch3. Phöông Phaùp tính Giaûi caùc Phöông trình Phi tuyeán

Soá Böôùc laëp i x f'(x) f'(x) x1=x0-f(x0)/f'(x0) x1-x0
1 0.5 0.75 3 0.25 -0.25
2 0.25 0.0625 2.5 0.225 -0.025
3 0.225 0.000625 2.45 0.224744898 -0.00026

3.5. Baøi taäp.

1. Tìm nghieäm döông treân ñoaïn [1, 2], vôùi sai soá laø 0.01 cuûa caùc phöông trình
sau baèng 3 phöông phaùp: chia ñoâi, daây cung vaø phöông phaùp Newton:
a. x2– 0.9 x – 1.52 = 0
b. x3 – x – 1 = 0

2. Tìm khoaûng thích hôïp ñeå caùc phöông trình sau coù nghieäm vaø tìm nghieäm
theo 3 phöông phaùp: chia ñoâi, daây cung vaø phöông phaùp Newton sau 4 böôùc
laëp:
3
a. x – 2 x – 1 =0
b. x − x + 2 =0
c. x – sinx – 0.25 =0
d. x4 + 2x3 – x – 1 =0
e. x5 – x – 0.2 =0
3
f. 2x – 0.5 x – 1 =0
2
g. x – log x – 6 =0
h. ex – 2 =0
i. 3x4 + 3x3 –16x2 +4x +1 =0

Tröông Myõ Dung, 40
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

CHÖÔNG 4. PHÖÔNG PHAÙP NOÄI SUY -
NGOAÏI SUY.

4. 0. MÔÛ ÑAÀU.

Giaû söû f(x) laø moät haøm chöa bieát, (hoaëc caàn phuïc hoài), nhöng ta bieát giaù trò cuûa
haøm f taïi n + 1 ñieåm x0 , x1, x2 , … . xn laø f(x0), f(x1), f(x2) , … .
f(xn).

Kyù hieäu:
f0 = f(x0), fn
f1 = f(x1) ,
….
fn = f(xn).

x0 x1

O
ξ xn X

f(x)
f2
f1

Ta coù n ñieåm döõ lieäu

x x0 x1 … xn
fx = f(x) f0 f1 fn

Vaán ñeà: Tìm moät haøm g xaáp xó vôùi haøm f theo nghóa:

g(xi) = f(xi) vôùi i=0..n.

Haøm g ñöôïc goïi laø haøm noäi suy cuûa haøm f. Neáu g laø haøm ña thöùc. Ta goïi
g laø noäi suy ña thöùc.

Tröông Myõ Dung, 41
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

4. 1. NOÄI SUY TUYEÁN TÍNH (LINEAR INTERPOLATION).

Tröôøng hôïp g laø ña thöùc baäc 1 (qua 2 ñieåm) ta goïi laø noäi suy tuyeán tính.

Baûng döõ lieäu treân seõ laø: f2

x
x x0 x1
fx = f(x) f0 f1

g(x) = p1(x) = a0 + a1 x.
x1 x2

O X

Ta coù: f(x)
f1 = a0 + a1 x0
f2 = a0 + a1 x1 f1

Giaûi Heä Phöông trình treân ta ñöôïc:

x1 f0 − x0 f1
a0 =
x1 − x0

f1 − f0
a1 =
x1 − x0

Sai soá e(x) = ½ (x – x0)(x – x1) f”(ξ) , x0<ξ<x1.

4. 2. NOÄI SUY LAGRANGE.

Tröôøng hôïp g laø ña thöùc baäc n (qua n + 1 ñieåm). Giaû söû noäi suy ña thöùc
g(x) coù daïng:

g(x) = a0 + a1 x1 + …. + an xn ,

trong ñoù g(xi ) = f(xi) = fi vôùi i=0..n.

Tröông Myõ Dung, 42
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

Lagrange choïn haøm Noäi suy g(x) coù daïng =

g(x) = ∑ Li ( x ) f i
i

trong ñoù:

1 neáu x=xi,
Li(x) =
0 traùi laïi

Ñònh nghóa treân töông ñöông:

1 neáu i= j
Li(xj) =
0 traùi laïi

Theo ñònh nghóa, ta coù:

( x − x 0 )( x − x 1 )...( x − x i −1 )( x − x i +1 ).....( x − x n )
Li ( x ) =
( x i − x 0 )( x i − x 1 )....( x i − x n )

Nhaän xeùt.
Vôùi n =1, noäi suy Lagrange chính laø noäi suy tuyeán tính. Thaät vaäy.
g(x) = L0(x) f0 + L1(x)f1 vôùi:

( x − x1 )
L0 ( x ) =
( x0 − x1 )

( x − x0 )
Li ( x ) =
( xi − x0 )
Suy ra:
f 1 − f 0 x1 f 0 − x0 f 1
g(x) = L0(x) f0 + L1(x)f1 = + x
x1 − x0 x1 − x0

Sai soá e(x) =L(x)f(n+1)(”(ξ) , x0<ξ<xn.
( x − x 0 )( x − x1 )...( x − x i −1 )( x − x i +1 ).....( x − x n )
L ( x) =
(n + 1)!

Tröông Myõ Dung, 43
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

4. 3. NOÄI SUY NEWTON TIEÁN.

Giaû söû caùc ñieåm coù khoûang caùch ñeàu nhau. Caùc ñieåm döõ lieäu ñöôïc kyù hieäu (xi , fi),
trong ñoù fi = f(xi ). Ñeå ñònh nghóa noäi suy Newton tieán , ta caàn caùc ñònh nghóa sau:

∆0 f i = f i (Sai phaân tieán baäc 0) (4.3.1)
∆f i = f i +1 − f i (Sai phaân tieán baäc 1) (4.3.2)
∆2 f i = ∆f i + 1 − ∆f i (Sai phaân tieán baäc 2) (4.3.3)
.
.

∆k f i = ∆k −1 f i +1 − ∆k −1 f i (Sai phaân tieán baäc k) (4.3.4)

Thí duï 1. Ta coù Baûng sai phaân tieán sau ñaây:

I xi f(xi) ∆f ∆2f ∆3f ∆4f ∆5f
0 0.1 0.001 0.200 0.020 0.000 -0.140 0.422
1 0.2 0.201 0.220 0.020 -0.140 0.282
2 0.3 0.421 0.240 -0.120 0.142
3 0.4 0.661 0.120 0.022
4 0.5 0.781 0.142
5 0.6 0.923

Haøm noäi suy Newton (ña thöùc) tieán qua k+1 ñieåm (xi , fi), i=0..k, ñöôïc
ñònh nghóa nhö sau:

k
g( x ) = g( x0 + sh ) = ∑Csn∆k f0
n=0

Tröông Myõ Dung, 44
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

Cuï theå, ta coù:

o Noäi suy tuyeán tính:
g( x ) = g( x0 + sh ) = f0 + s∆f0
o Noäi suy ña thöùc baäc 2:

g( x ) = g( x0 + sh ) = f0 + s∆f0 + s( s2−!1 ) ∆2 f0
Vôùi Thí duï 1, ta coù:

o Noäi suy tuyeán tính:

g(x) = 0.001 + 0.2 s = 0.001 + 0.2(x – x0)/0.1
= 0.001 + 0.2(x –0.1 )/0.1
= –0.1999 + 2 x

o Noäi suy ña thöùc baäc 2:
g(x) = 0.001 + 0.2 s + 0.02 s(s –1)/2
= 0.001 + 0.2(x–0.1 )/0.1 + 0.01(x–0.1)(x–0.1–1)/0.01
= –0.1999 + 2 x + (x2 –1.2 x +0.11)
= –0.0899 + 0.8 x + x2

Sai soá cuûa noäi suy Newton töông töï vôùi sai soá cuûa noäi suy Lagrange:

Sai soá e(x) =L(x)f(n+1)(”(ξ) , x0<ξ<xn.
( x − x 0 )( x − x1 )...( x − x i −1 )( x − x i +1 ).....( x − x n )
L ( x) =
(n + 1)!

Tröông Myõ Dung, 45
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

4. 4. NOÄI SUY NEWTON LUØI.

Töông töï nhö ñònh nghóa cho noäi suy Newton tieán, caùc ñieåm coù khoûang caùch ñeàu
nhau, ñöôïc kyù hieäu (xi , fi), trong ñoù fi = f(xi ). Ñeå ñònh nghóa noäi suy Newton luøi, ta
caàn caùc ñònh nghóa sau:

∇0 fi = fi (Sai phaân luøi baäc 0) (4.4.1)
∇fi = fi − fi −1 (Sai phaân luøi baäc 1) (4.4.2)
∇ 2 f i = ∆f i − ∆f i − 1 (Sai phaân luøi baäc 2) (4.4.3)
.
.

∇ k f i = ∆k − 1 f i − ∆k − 1 f i − 1 (Sai phaân luøi baäc k) (4.4.4)

Laáy laïi Thí duï 1. Ta coù Baûng sai phaân luøi sau ñaây:

i xi f(xi) ∇f ∇2f ∇3f ∇4f ∇5f
0 0.1 0.001
1 0.2 0.201 -0.200
2 0.3 0.421 -0.220 0.020
3 0.4 0.661 -0.240 0.020 0.000
4 0.5 0.781 -0.120 -0.120 0.140 -0.140
5 0.6 0.923 -0.142 0.022 -0.142 0.282 -0.422

Haøm noäi suy Newton (ña thöùc) luøi töø ñieåm x=xj, … x=xj - k ñöôïc ñònh
nghóa nhö sau:

k
g( x ) = g( x j + sh ) = ∑Csn+n−1∇k f j
n=0

Tröông Myõ Dung, 46
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

Cuï theå, ta coù:

o Noäi suy tuyeán tính:

g( x ) = g( x j + sh ) = f j + s∇f j
o Noäi suy ña thöùc baäc 2:

g( x ) = g( x j + sh ) = f j + s∇f j + s( s2+!1 ) ∇2 f j

Vôùi Thí duï 1, ta coù:

o Noäi suy tuyeán tính, vôùi j=3 ; xj = 0.4, f3 = 0.661; ∇f3 = – 0.240
g(x) = 0.661 – 0.240 s
= 0.661 –0.240 (x – 0.4)/0.1
= 0.661 –2.4 (x – 0.4)
= 1.621 –2.4 x

o Noäi suy ña thöùc baäc 2, vôùi j=3 ; xj = 0.4, f3 = 0.661; ∇f3 = – 0.240,
∇2f3 = 0.020
g(x) = 0.661 – 0.240 s + s(s+1) ∇2f3 / 2
= 0.661 –0.240 (x – 0.4)/0.1 + 0.01(x – 0.4) (x – 0.4 +1)/0.01
= 0.661 –2.4 (x – 0.4) + (x – 0.4) (x – 0.4 +1)
= 1.621 –2.4 x + (x2 + 0.2 x –0.24)
= 1.381 –2.2 x + x2

Tröông Myõ Dung, 47
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch4. Phöông phaùp noäi suy vaø Ngoïai suy.

4. 5. BAØI TAÄP.

1. Cho baûng Döõ lieäu sau:

i xi f(xi)
0 1 0
1 2 0.301
2 3 0.477
3 4 0.602

a. Tính noäi suy tuyeán tính vaø noäi suy Lagrange trong tröôøng hôïp n=1, 2,3.

b.Laäp baûng sai phaân vaø tính noäi suy Newton trong tröôøng n=1, 2,3.

2. Cho baûng Döõ lieäu sau:

i xi f(xi)
0 0.1 0.997
1 0.3 0.977
2 0.5 0.938
3 0.7 0.881

a. Tính noäi suy tuyeán tính qua 2 ñieåm i=0, 1
b. Tính noäi suy Lagrange trong tröôøng hôïp n=1, 2,3.
c. Laäp baûng sai phaân vaø tính noäi suy Newton tieán trong tröôøng n=1, 2,3.

3. Cho haøm soá f ñònh nghóa nhö sau:
F(x) = 3x3 + 5 x – 1.
a. Tính noäi suy tuyeán tính qua 2 ñieåm x0 = 1 vaø x1 = 2.
b. Tính noäi suy Lagrange trong tröôøng hôïp n=1, 2,3, vôùi x0 = 1, h=0.2.
c. Laäp baûng sai phaân vaø tính noäi suy Newton tieán trong tröôøng hôïp n=1, 2,3.
vôùi x0 = 1, h=0.2.
d. Tính sai soá taïi x =1.3.

Tröông Myõ Dung, 48
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

CHÖÔNG 5. PHÖÔNG PHAÙP TÍCH PHAÂN SOÁ

Muïc ñích trong chöông naøy laø duøng phöông phaùp soá ñeå tính tích phaân.
b
I = ∫ f ( x)dx
a
trong ñoù haøm f(x) ñöôïc cho döôùi daïng baûng hay daïng giaûi tích.
Phöông phaùp soá (tính gaàn ñuùng) döïa treân ña thöùc noäi suy Pn cuûa f.

5.1. Phöông phaùp hình thang.

TRÖÔØNG HÔÏP n=2.
b
Ñeå tính gaàn ñuùng ∫ f ( x)dx ta thay haøm soá döôùi daáu tích phaân f(x) baèng ña
a

thöùc noäi suy Newton tieán baäc moät (ñi qua hai ñieåm A(a,f(a)) vaø B(b,f(b)) xuaát
phaùt töø nuùt truøng vôùi caän döôùi a,vaø coù:

b b
∫ f ( x )dx ≈ ∫ P1 ( x)dx
a a
Ñeå tính tích phaân xaùc ñònh ôû veá phaûi, ta bieán ñoåi soá:
x=a + (b-a)t
Khi ñoù : dx=(b-a)dt, t bieán thieân töø 0 ñeán 1, vaø :
t =1
b b 1  t2
∫ f ( x )dx ≈ ∫ Pn ( x)dx = ∫ ( y 0 + t∆ y 0)(b − a )dt = (b − a) y 0 t + ∆ y 0 
a a 0  2
t=0

trong ñoù y0=f(a) ; ∆ y = y −y = f (b) − f (a)
0 1 0

b b−a
Vaäy ∫ f ( x)dx ≈ ( f (a) + f (b)) (5.1)
a 2

Tröông Myõ Dung, 49
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Veà maët hình hoïc, (5.1) coù nghóa laø dieän tích
y y=f(x)
hình thang cong aABb ( AB laø cung ñöôøng
B
cong y=f(x) ñi qua hai ñieåm A vaø B) ñöôïc thay
A
xaáp xæ baèng dieän tích hình thang phaúng aABb y=P1(x)
( AB laø daây cung y=P1(x) noái hai ñieåm A vaø B).
0 a b x
Noùi khaùc ñi, ñöôøng cong y=f(x) noái hai ñieåm A vaø
B ñöôïc thay xaáp xæ baèng ñöôøng thaúng y=P1(x) ñi
qua hai ñieåm A vaø B. (Hình 1) Hình 1

Coâng thöùc (5.1) laø coâng thöùc hình thang, trong tröôøng hôïp n=2.
Ñeå xaùc ñònh sai soá cho coâng thöùc (5.1) treân, chuùng ta giaû thieát raèng haøm soá
y=f(x) coù ñaïo haøm caáp hai lieân tuïc treân [a,b].
Xem R laø haøm soá cuûa h=b-a :
a+h h
R = R(h) = ∫ f (x)dx ≈ [ f (a) + f (a + h)]
a 2
Ñaïo haøm hai laàn coâng thöùc treân theo h, ta coù:
1
R′(h) = [ f (a) + f (a + h)] − h f ′(a + h)
2 2
h
vaø R ′ ′( h ) = − f ′' ( a + h )
2
Ngoaøi ra: R(0)=0; R’(0)=0.
Töø ñoù aùp duïng ñònh lyù trung bình thöù hai cuûa tích phaân xaùc ñònh, chuùng ta nhaän ñöôïc:
h 1
R ′ ( h ) = R ' ( 0 ) + ∫ R ′′ ( t ) dt = − ∫ f ′′ ( a + t ) dt =
0 2

h
1 h 2 ′′
= − f ′′ ( c ) ∫ tdt = − f (c )
2 1 4 1
0

Tröông Myõ Dung, 50
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

vôùi c1∈ (a,a+h)
h 1 h 2
R ( h ) = R ( 0 ) + ∫ R ′ ( t ) dt = − ∫ t f ′′ ( c 1 ) dt =
0 4 0

1 h h3
= − f ′′ ( c ) ∫ t 2 dt = − f ′′ ( c ); c ∈ ( a , a + h )
4 1 12 1
0

Toùm laïi, coâng thöùc hình thang, cho tröôøng hôïp chia hai khoûang (n=2):
b h h3 (5.2)
∫ f ( x ) dx = [ f ( a ) + f ( b ) ] − f ′′ ( c )
a 2 12

vôùi h=b-a vaø c∈ (a,b)

TRÖÔØNG HÔÏP TOÅNG QUAÙT n.
Trong tröôøng hôïp toång quaùt, ta coù theå chia ñoïan [a, b] thaønh n khoûang (coù
theå khoâng baèng nhau, n laø soá nguyeân, döông, chaún hoaëc leû ñeàu ñöôïc):
[x0,x1],[x1,x2],….,[xn-1,xn]
b−a
coù ñoä daøi laø h= bôûi caùc ñieåm chia x0=a ; xi = a + ih (i= 1, n − 1 ) ;xn=b
n
b

Kyù hieäu: yi=f(xi) (i= 0, n ), khi ñoù: I = ∫ f ( x)dx
a
coù theå ñöôïc tính nhö sau:

b x1 x2 xn
∫ f ( x ) dx ≈ ∫ f ( x ) dx + ∫ f ( x ) dx + ... + ∫ f ( x ) dx (5.3)
a x0 x1 x n −1

Ñoái vôùi moãi tích phaân xaùc ñònh ôû veá phaûi cuûa (5.3), ta tính gaàn ñuùng baèng coâng
thöùc hình thang (5.1), ta nhaän ñöôïc:
b
h h h
∫ f ( x ) dx ≈
2
( y 0
+ y 0
) +
2
( y 1
+ y 2
) + ... +
2
( y n −1
+ y n
)
a

hay:
b 
 y + y 
 (5.4)
∫ f ( x ) dx ≈ h 
0

2
n
+ y 1
+ y 2
+ ... + y n −1 
a
 
Coâng thöùc (5.4) ñöôïc goïi laø coâng thöùc hình thang trong tröôøng hôïp toång quaùt.

Tröông Myõ Dung, 51
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Neáu haøm soá y=f(x) coù ñaïo haøm caáp hai lieân tuïc treân [a,b] thì do (5.2), sai soá cuûa
coâng thöùc hình thang toång quaùt laø :
b n
h
R = ∫ f ( x ) dx −
2
∑ (y
i=1
i−1 + yi ) =
a

 xi  h3 (5.5)
n n
 h
= ∑  ∫
f ( x ) dx − ( y i − 1 + y i ) = − ∑ f ' '( c i )
i =1 2 12 i =1
 x i −1 

vôùi ci ∈ (xi-1,xi)

1 n
Xeùt trung bình coäng: µ= ∑ f ' '(ci) . Raát roõ goàm giöõa giaù trò nhoû nhaát m2 vaø
n i =1

giaù trò lôùn nhaát M2 cuûa ñaïo haøm caáp hai f ' ' ( x ) treân [a,b], nghóa laø:

m2 ≤ µ ≤ M2
Vì theo giaû thieát, f ' ' ( x ) lieân tuïc treân [a,b] neân noù nhaän moïi giaù trò trung gian

giöõa m2 vaø M2 . Do ñoù,tìm ñöôïc ñieåm c ∈ [a,b] sao cho µ= f ' ' (c) ,hay :
n

∑ f ' '(c ) = nµ = nf " (c)
i =1
i

Thay vaøo (5.5), nhaän ñöôïc :

nh3 (b − a)h2
R= − f "(c) = − f "(c),c ∈[a, b] (5.6)
12 12
Toùm laïi, vôùi giaû thieát haøm soá y=f(x) coù ñaïo haøm caáp hai lieân tuïc treân [a,b] vaø
b−a
chia ñoaïn laáy tích phaân [a,b] thaønh n ñoaïn baèng nhau, coù ñoä daøi h= , ta coù coâng
2
thöùc hình thang toång quaùt sau :
b
 y0 + yn  (b − a)h
2

∫a f (x)dx ≈h 2 + y1 + y2 + ...+ yn−1  − 12 f "(c) (5.7)
vôùi c ∈ [a,b]

Tröông Myõ Dung, 52
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Thuaät toaùn hình thang

Nhaäp haøm soá f(x)

Nhaäp a,b ,n

S=(f(a)+f(b))/2

h=(b-a)/ n

i=1

xi= a+i*h

S=S+f(x)

i=i+1
i=n-1
S
Ñ

Keát quaû
S=S*h/2

Keát thuùc

Tröông Myõ Dung, 53
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

1
dx
THÍ DUÏ 1. Tính gaàn ñuùng tích phaân sau ñaây I= ∫
0
1+ x
Tröôøng hôïp n=10 vaø h= 0.1, ta coù Baûng keát quaû sau:
I xi y2j-1 y2j
0 0 y0=1,00000
1 0,1 0,90909
2 0,2 0,83333
3 0,3 0,769223
4 0,4 0,71429
5 0,5 0,66667
6 0,6 0,62500
7 0,7 0,58824
8 0,8 0,55556
9 0,9 0,52632
10 1,0 y10=0,50000
Σ δ1 =3,45955 δ2=2,72818

5.2. Phöông phaùp SimpSon1/3
TRÖÔØNG HÔÏP n=2.
b
Ñeå tính gaàn ñuùng ∫ f ( x)dx , chuùng ta coù theå chia [a,b] thaønh hai ñoaïn baèng nhau
a
b−a
bôûi caùc ñieåm chia x0=a;x1=a+ = a+h ; x2 =b=a+2h , vaø thay haøm soá döôùi daáu tích
2
phaân f(x) baèng ña thöùc noäi suy Newton tieán baäc hai (ñi qua ba ñieåm A(x0 =a,y0=f(x0)),
C(x1=a+h,y1=f(x1)) , B(x2=a+2h,y2=f(x2)) coù hoaønh ñoä caùch ñeàu nhau) xuaát phaùt töø nuùt

b x2 x2

truøng vôùi caän döôùi a=x0 ,vaø ta coù : ∫ f ( x )dx = ∫ f ( x )dx ≈ ∫ P2 ( x )dx
a x0 x0

Tröông Myõ Dung, 54
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Ñeå tính tích phaân xaùc ñònh ôû veá phaûi, ta bieán ñoåi x=x0+ht. Khi ñoù dx=hdt, t bieán
thieân töø 0 ñeán 2 vaø:

b x2 2 t (t − 1) 2 
∫ f ( x)dx = ∫ f ( x)dx ≈ ∫  y0 + t∆y0 + ∆ y hdt
0
a x0
0  2

t = 2
 t2 1 2  t3 t 2  

= h y t + ∆y + ∆ y  −
 0 0 2 2 0 3 2 
  
t = 0

trong ñoù ∆y0=y1-y0 ;

∆2y0= y1-y0 = y2 -y1 - (y1 - y0) = y2 - 2y1 + y0

Vaäy
b

a
f ( x )dx =
x2

x0
f ( x )dx ≈
h
y + 4y + y
3 0 1
(2
) (5.8)

Veà maët hình hoïc, (5.8) coù nghóa laø dieän tích hình thang cong aACBb (ACB laø
cung ñöôøng cong y=f(x) ñi qua 3 ñieåm A, C, B ñöôïc thay xaáp xæ baèng hình thang cong
AACBb (ACB laø cung parabol y=P2(x) ñi qua ba ñieåm A,C vaø B). Noùi khaùc ñi, ñöôøng
cong y=f(x) ñi qua ba ñieåm A, C vaø B ñöôïc thay xaáp xæ baèng ñöôøng parabol y=P2(x) ñi
qua ba ñieåm A, C vaø B. (Hình 2). Coâng thöùc (5.8) ñöôïc goïi laø coâng thöù SimpSon1/3 .

y A y=f(x) y=P2(x)
C
B

h h
x
0 x0=a x1 x2=b

Hình 2.

Tröông Myõ Dung, 55
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

b
R = ∫ f ( x )dx ≈
a
h
3 0
(
y + 4y + y
1 2
)
Ñeå xaùc ñònh sai soá, giaû thieát raèng haøm soá y=f(x) coù ñaïo haøm caáp 4 lieân tuïc treân
[a,b]. Coá ñònh ñieåm giöõa x1vaø xem R laø haøm soá cuûa h (h ≥ 0) :
x1 + h
R = R(h) = ∫ f ( x)dx ≈
x1 − h
h
3
(
f ( x − h) + 4 f ( x ) + f ( x + h)
1 1 1
)
Ñaïo haøm ba laàn theo h ñaúng thöùc treân, ta coù :

R ′′′(h) = −
h
3
(
f ′′′( x + h) − f ′( x − h)
1 1
)
Aùp duïng coâng thöùc Larange ñoái vôùi f ′′′(x) ,ta coù :

2h 2 (4)
R ′′′(h) = − f (c ), c ∈ ( x − h, x + h)
3 3 3 1 1

Ngoaøi ra: R(0)=0;R’(0)=0; R ′′(0) = 0 . Töø ñoù, chuùng ta aùp duïng ñònh lyù trung
bình thöù hai cuûa hai tích phaân xaùc ñònh, ta nhaän ñöôïc:
h 2 (4)
R ′′(h) = R ′′(0) + ∫ R ′′′(t )dt = − h 3 f (c )dt , c ∈ ( x − h, x + h)
0 9 2 2 1 1

h 1 4 (4)
R ′(h) = R ′(0) + ∫ R ′′(t )dt = − h f (c )dt , c ∈ ( x − h, x + h)
0 18 1 1 1 1

h 1 5 (4)
R(h) = R(0) + ∫ R ′(t )dt = − h f (c)dt , c ∈ ( x − h, x + h)
0 90 1 1
Toùm laïi: Vôùi giaû thieát haøm soá y = f(x) coù ñaïo haøm caáp boán lieân tuïc treân [a, b], ta
coù coâng thöùc SimpSon1/3 sau:

b h a+b  1 5 (4)
∫ f ( x)dx =  f (a) + 4 f   + f (b) − h f (c)dt (5.9)
a 3   2   90

b−a
vôùi h= , c ∈ ( a, b)
2

Tröông Myõ Dung, 56
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

TRÖÔØNG HÔÏP TOÅNG QUAÙT n.
b
Ñeå tính gaàn ñuùng ∫ f ( x)dx , ta chia [a, b] thaønh n=2m ñoaïn baèng nhau (nghóa laø n
a

laø soá nguyeân, döông, vaø chaún ): [x0,x1], [x1,x2], …, [x2m-2,x2m-1], [x2m-1,x2m], coù ñoä
b−a b−a
daøi laø h = = bôûi caùc ñieåm chia : x0=a, x1=a+ih (i = 1,2m − 1 ), xn=x2m=b .
n 2m

Kyù hieäu: yi=f(xi), i= 0, n , khi ñoù, ta coù:
b x2 x4 x2 m

∫ f ( x)dx ≈ ∫ f ( x)dx + ∫ f ( x)dx + ... + ∫ f ( x ) dx
a x0 x2 x2 m − 2
(5.10)

Ñoái vôùi moãi tích phaân xaùc ñònh ôû veá phaûi cuûa (5.10), ta tính gaàn ñuùng baèng coâng
thöùc SimpSon1/3 (5.8). Ta nhaän ñöôïc:
b
h h
∫ f ( x ) dx ≈ 3 ( y
a
1 + 4 y 2 + y 23 ) +
3
( y 2 + 4 y 3 + y 4 ) + ... +
h
+ ( y 2 m − 2 + 4 y 2 m −1 + y 2 m )
3

b
h
∫ f ( x ) dx ≈ [( y 0 + y 2 m ) + 4 ( y 1 + y 3 + ... + y 2 m −1 ) + ... +
a
3
+ 2 ( y 2 + y 4 + ... + y 2 m − 2 )]
hay
b
h
∫ f ( x ) dx ≈ [( y 0 + y 2 m ) + 4 ∂ 1 + 2 ∂ 2 ] (5.11)
a
3

trong ñoù : ∂ 1 = y1 + y 3 + ... + y 2 m −1 ; ∂ 2 = y 2 + y 4 + ... + y 2 m − 2

Coâng thöùc (5.11) ñöôïc goïi laø coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt.

Tröông Myõ Dung, 57
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Neáu haøm y= f(x) coù ñaïo haøm caáp boán lieân tuïc treân [a,b] thì do (1.9), sai soá cuûa
coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt laø :
x2 m m
h
R = ∫ f ( x ) dx −
3
∑ (y
k −1
2k −2 + 4 y 2 k −1 + y 2 k )
x0

h5 m
= −
90
∑k −1
f (4)
(c k ) (5.12)

vôùi ck ∈(x2k-2,x2k) .
Laäp luaän töông töï tröôøng hôïp coâng thöùc hình thang toång quaùt, vì f(4)(x), theo giaû
thieát, lieân tuïc treân [a,b], neân tìm ñöôïc ñieåm c∈[a,b] sao cho :
1 m
f (4)

(c ) =
m k =1
f (4) (c k )

Thay vaøo (1.12), nhaän ñöôïc :
mh 5 (b − a ) h 4
R = − f (4)
(c ) = − f (4)
( c ), c ∈ [ a , b ] (1.13)
90 180
Toùm laïi, vôùi giaû thieát haøm soá y=f(x) coù ñaïo haøm caáp boán lieân tuïc treân [a,b] vaø
chia ñoaïn laáy tích phaân [a,b] thaønh n=2m ñoaïn baèng nhau, coù ñoä daøi
b−a b−a
h= = ta coù coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt sau :
n 2m
b
h (b − a ) h 4
∫ f ( x ) dx ≈ [( y 0 + y 2 m ) + 4 ∂ 1 + 2 ∂ 2 ] − f (4)
( c ) (1.14)
a
3 180
c ∈[a,b]
trong ñoù : ∂ 1 = y1 + y 3 + ... + y 2 m −1 ; ∂ 2 = y 2 + y 4 + ... + y 2 m − 2 .

Thuaät toaùn SimpSon1/3 ñöôïc moâ taû nhö sau:

Tröông Myõ Dung, 58
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Nhaäp haøm soá f(x)

Nhaäp a,b

Nhaäp n

S
n % 2=0
Ñ

h=(b-a)/n

S=( f(a)+f(b) ) /2

i=1

xi= a+i*h

S S=S+4*f(x)
i % 2=0

Ñ

S=S+2*f(x)

i=i+1 S i=n-1
Ñ
Keát quaû :
Keát thuùc
S=S*h/3

Tröông Myõ Dung, 59
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Nhaän xeùt.

Töø (5.7) vaø (5.14), cho thaáy coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt coù ñoä chính xaùc cao
hôn coâng thöùc hình thang toång quaùt khi coù cuøng böôùc h nhö nhau.
Tröôùc khi tính tích phaân xaùc ñònh, ta seõ kieåm tra haøm soá y=f(x) coù lieân tuïc treân
[a,b] khoâng, neáu haøm soá y=f(x) khoâng lieân tuïc treân [a,b] maø bò chaën taïi moät ñieåm naøo
ñoù trong khoaûng [a,b] thì ta seõ khoâng tính tích phaân xaùc ñònh cuûa haøm y=f(x) treân [a,b].
Tính sai soá cuûa coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt (5.14) ñoøi hoûi phaûi bieát f(4)(x),
nghóa laø phaûi tính ñaïo haøm caáp boán cuûa haøm soá f(x). Neáu tính nhö vaäy thì ta seõ coù
theâm moät sai soá trong khi tính ñaïo haøm . Do ñoù, trong thöïc haønh ngöôøi ta thöôøng xaùc
ñònh gaàn ñuùng sai soá cuûa coâng thöùc SimpSon1/3 toång quaùt nhö sau :
Giaû söû treân [a, b], ñaïo haøm f(4) ít bieán ñoåi, do (5.14), nhaän ñöôïc bieåu thöùc gaàn
ñuùng cuûa sai soá phaûi tìm laø: R=Mh4, trong ñoù M xem laø haèng soá.
b
Goïi In vaø I2n laø giaù trò gaàn ñuùng cuûa I= ∫ f ( x)dx nhaän ñöôïc töø coâng thöùc
a
h
SimpSon1/3 toång quaùt vôùi böùôc h vaø ,ta coù:
2

I=In + Mh4
4
h
I=I2n + M  
2
15 1
Töø ñoù : I2n – In = Mh 4 vaø I − I 2n = I 2n − I n
16 15
Laäp luaän hoaøn toaøn töông tuï ñoái vôùi coâng thöùc hình thang toång quaùt, vôùi

giaû thieát ñaïo haøm f ″ (x) ít bieán ñoåi treân [a, b], ta coù coâng thöùc thöïc haønh tính sai

soá:
1 b
I − I 2n = I 2n − I n . Trong ñoù In vaø I2n laø giaù trò gaàn ñuùng cuûa I= ∫ f ( x)dx nhaän
3 a
h
ñöôïc töø coâng thöùc hình thang toång quaùt vôùi böùôc h vaø .
2
Tröông Myõ Dung, 60
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

Nhö vaäy, trong khi thöïc haønh sai soá cuûa coâng thöùc hình thang ñöôïc tính baèng:
1
∆≈ I 2n − I n
3
Vaø sai soá cuûa coâng thöùc SimpSon1/3 ñöôïc tính baèng :
1
∆≈ I 2n − I n
15
Khi tính tích phaân gaàn ñuùng vôùi moät sai soá cho tröôùc, ta tính tích phaân theo coâng
thöùc choïn tröôùc vôùi moät böùôc h naøo ñoù, sau ñoù tính laïi theo coâng thöùc ñoù vôùi böôùc h/2
(töùc taêng n gaáp ñoâi ). Kyù hieäu In vaø I2n laø caùc keát quaû töông öùng. Neáu I n − I 2n <ε ( ε laø

sai soá ) thì keát quaû laø I2n vaø döïa vaøo ñoù ta cuõng xaùc ñònh ñöôïc soá böôùc laëp. Neáu
I n − I 2n ≥ ε thì quaù trình ñöôïc laëp laïi vôùi böôùc h/4. Böôùc h ñaàu tieân thöôøng ñöôïc choïn

côõ m
ε , trong ñoù m=2 vôùi cong thöùc hình thang vaø m=4 vôùi coâng thöùc Simpon1/3 (vì
trong coâng thöùc sai soá cuûa caùc coâng thöùc ñoù coù chöùa h2 vaø h4 töông öùng.
Khi tính tích phaân vôùi soá böôùc laëp cho tröôùc: neáu soá böôùc laëp ta cho quaù nhoû thì
sai soá gaàn ñuøng cho ra seõ raát lôùn. Ngöôïc laïi vôùi soá böôùc laëp lôùn thì sai soá nhoû.

Tröông Myõ Dung, 61
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch5. Phöông phaùp Tích phaân soâ”

5.3. Baøi taäp.

1. Tính tích phaân cuûa caùc haøm sau ñaây theo 3 phöông phaùp hình thang vôùi n=2,4,8
Simpson 1/3:
a. 3x3 + 5 x – 1 treân [0,1]

b. 1/(2+x) treân [0, 1]

2. Cho baûng Döõ lieäu sau:

I xi f(xi)
0 0 0.9162
1 0.25 0.8109
2 0.5 0.6931
3 0.75 0.5596
3 1 0.4055

Tính tích phaân treân [0, 1] theo 3 phöông phaùp hình thang vôùi n=2,4,8 Simpson
1/3.

Tröông Myõ Dung, 62
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

CHÖÔNG 6. PHÖÔNG PHAÙP BÌNH PHÖÔNG
TOÁI THIEÅU.

6.1. Môû ñaàu.

Phaàn lôùn, trong thöïc nghieäm, ta chæ coù caùc daõy soá lieäu döôùi daïng Baûng
(neáu ñöôïc noäi suy hay ngoïai suy döôùi daïng bieåu thöùc), chaúng haïn nhö laø
aûnh höôûng cuûa chieàu cao (daõy soá lieäu y, phuï thuoäc), theo cheá ñoä dinh
döôûng (daõy soá lieäu x, ñoäc laäp), hay ta coù soá lieäu veà chi tieâu theo thu nhaäp
töøng nhö Baûng Döõ lieäu sau ñaây:

BAÛNG 1. Chi tieâu cuûa caù nhaân theo Thu nhaäp haèng naêm.

Naêm Thu nhaäp (x) Chi tieâu (Y)
1970 122.80 111.00
1971 124.30 114.40
1972 134.80 121.50
1973 144.10 127.70
1974 142.20 125.80
1975 143.30 124.90
1976 142.50 125.30
1977 140.80 124.60
1978 150.70 131.60
1979 159.10 137.60
1980 161.20 137.00
1981 157.30 136.60
1982 157.60 137.60
1983 161.30 143.10
1984 164.80 145.40

Tröông Myõ Dung, 63
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

Baøi toùan ñöôïc ñaït ra nhö sau:
Cho ñoïan [a, b], (a, b höõu haïn), haøm y=f(x) ñöôïc cho döôùi daïng baûng hay
döôùi daïng bieåu thöùc. Ta muoán bieåu dieãn gaàn ñuùng haøm f(x) döôùi daïng
moät toå hôïp:
n
f(x)= ∑aφ (x)
i =0
i i

Haõy tìm caùc Heä soá ai (i=0..n) sao cho Φi (x) laø gaàn nhaát (theo
phöông sai) vôùi f(x).
Pheùp xaáp xó nhö vaäy ñöôïc goïi laø Phöông phaùp Bình phöông toái thieåu.

YÙ nghóa hình hoïc cuûa Phöông phaùp Bình phöông toái thieåu.
Kyù hieäu:
o x = (x1, …., xn).
o y = (y1, …., yn).
o u = (1, …1) vectô ñôn vò.

Khi x vaø u khoâng ñoàng thôøi tuyeán tính, seõ xaùc ñònh duy nhaát moät sieäu
phaúng L(x, u). Phöông phaùp Bình phöông toái thieåu laø xaùc ñònh moät vectô
y = (y1, ….,yn).sao cho khoûang caùch Euclide giöõa y vaø y laø ngaén
nhaát. Theo moät pheùp tröïc giao cuûa y treân sieâu phaúng L(x,u) (xem Hình. 1)

y

u
O
y
L(x,u) x

Hình. 1

Tröông Myõ Dung, 64
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

6.2. Phöông phaùp bình phöông toái thieåu. (Least – Squares
Method).

n
Min ∑(y
1
i − yi )2 (6.1)

trong ñoù:
o yi = Giaù trò cuûa y cho quan saùt thöù i
o yi = Giaù trò döï kieán cuûa y cho quan saùt thöù i

TRÖÔØNG HÔÏP y = b0 + b1 x :

n
⇒ Min ∑ 1
[ y i − ( b 0 + b 1 x i )] 2

n

Ñaët : f(x)= ∑
1
[ y i − ( b 0 + b 1 x i )] 2

n
= ∑
1
y i2 − ( b 0 + b 1 x i ) 2 − 2 y i ( b 0 + b 1 x i )]

Laáy vi phaân theo 2 bieán b0 vaø b1 ta coù :

∂f n n n

∂ b0
= ∑ [ −2 y
1
i + 2 ( b0 + b1 x i )] = 2 [ − ∑ y i + nb 0 + b1 ∑ x i ]
1 1

∂f n n n n
= −2∑ xi yi + 2( b0 + b1 xi ) xi = 2 [ −∑ xi yi + b0 ∑ xi + b1 ∑ xi2 ]
∂b1 1 1 1 1

Tröông Myõ Dung, 65
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

Baøi toùan (6.1) töông ñöông vôùi Baøi toùan ∂f = 0
Suy ra, ta coù Heä Phöông trình:

n n
nb 0 + b 1 ∑ x i = ∑ yi
1 1
(6.2)
n n n
b0 ∑xi + b1 ∑x = ∑xi yi 2
i
1 1 1

Giaûi Heä phöông trình treân ta ñöôïc:

n n n
n ∑ xi y i − ∑ x i ∑ y i
b1 = 1 1 í
2
n n
n ∑ xi2 − ( ∑ x )
i
1 1
(6.3)

b0 = y - b1x

Vôùi caùch tính töông töï nhö treân ta coù theå môû roäng cho tröôøng hôïp cho
tröôøng hôïp toång quaùt ñeå tính bi (i=0..n).

6.3. Aùp duïng Phöông phaùp bình phöông trong Baøi toùan döï baùo
theo Hoài qui Tuyeán tính.

Vôùi soá lieäu ôû Baûng 1, Haøm chi tieâu haèng naêm cuûa caù nhaân, y, coù theå xaáp
xó thaønh moät Haøm tuyeán tính theo thu nhaäp caù nhaân haèng naêm x, nghóa laø

y = b0 + b1x + u.

Tröông Myõ Dung, 66
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

trong ñoù b0 vaø
b1 laø haèng (thoâng soá) vaø u laø dao ñoäng (hay sai soá).
b0 vaø b1 khoâng theå tìm thaáy do quan saùt, tuy nhieân b0 vaø b1 ñöôïc
tính töø Baûng 1, theo coâng thöùc (6.3). (Ta coù theå söû haøm trong Excel ñeå
tính:

™ @INTERCEPT (D_array, IND_array) ñeå tính b0

™ @SLOPE (D_array, IND_array) ñeå tính b1

Vôùi thí duï ôõ Baûng 1. ta tính ñöôïc :

™ b0 = 20.1806
™ b1 = 0.7438

Ngoøai ra coù theå söû duïng (Excel, hoaëc caùc phaàn meàm thoáng keâ), ta coù theå
veõ ñöôøng bieåu dieãn cuûa Haøm hoài qui, nhö theo hình veõ sau.

FITTED REGRESSION LINE

200.00
Real Consumer's
Expenditure

150.00

100.00 Series1

50.00

0.00
0 10 20

Tröông Myõ Dung, 67
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

Vaø ñöôøng thaëng dö (sai soá):

PLOT OF RESIDUAL

4.00
3.00
2.00
1.00
0.00 Series1
-1.00 0 10 20
-2.00
-3.00
-4.00

Moät caùch ñôn giaûn ta coù theå söû duïng hoài qui tuyeán tính ñeå döï baùo. Vôùi thí
duï ôû Baûng 1. Ta coù Haøm döï baùo (hoài qui) tuyeán tính laø

y = 20.1806 + 0.7438 x

Ta coù theå tính cho chi tieâu cho naêm tieáp theo neáu thu nhaäp x = 170.

y = 20.1806 + 0.7438 * 170 = 146.6266

Trong tröôøng hôïp toång quaùt, ta coù theå môû roäng cho daïng haøm nhö haøm
muû,(hoài qui theo haøm muû), haøm logarit (hoài qui theo haøm loga), haøm ña
thöùc (hoài qui boäi),..

Tröông Myõ Dung, 68
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

6.4. Baøi taäp.

1. Cho Baûng Döõ lieäu sau:

X Y
1970 122.80 111.00
1971 124.30 114.40
1972 134.80 121.50
1973 144.10 127.70
1974 142.20 125.80
1975 143.30 124.90
1976 142.50 125.30
1977 140.80 124.60
1978 150.70 131.60
1979 159.10 137.60

Tính Y =f(X) vôùi X= 150 theo phöông phaùp hoài qui tuyeán tính.

2. Baûng Döõ lieäu sau cho bieát Chi tieâu haèng naêm (Y) theo Thu nhaäp caù
nhaân haèng naêm (X).

Naêm X Y
1970 1581.09 1211.89
1971 1614.31 1249.44
1972 1695.90 1313.73
1973 1796.29 1369.31
1974 1811.78 1379.90
1975 1791.78 1383.00
1976 1874.93 1461.32
1977 1962.29 1534.39
1978 2055.40 1597.27
1979 2130.13 1645.31
1980 2165.30 1668.00
1981 2225.78 1697.53
1982 2223.02 1717.07
1983 2268.07 1748.95

Duøng Hoài qui Tuyeán tính ñeå döï baùo cho chi tieâu naêm 1984 vôùi thu
nhaäp laø x= 2350

Tröông Myõ Dung, 69
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;
http://www.ebook.edu.vn Ch6. Phöông phaùp Bình phöông Toái thieåu.

3. Moät Nhaø phaân phoái duïng cuï aâm nhaïc nhaän xeùt raèng nhu caàu mua
troáng Bass lieân quan ñeán soá laàn xuaát hieän cuûa nhoùm Nhaïc Rock,
Green Shades trong thaùng vöøa qua, vôùi caùc soá lieäu ñöôïc thu thaäp nhö
sau:

Nhu caàu mua Troáng Taán suaát xuaát hieän treân TV
Bass cuûa nhoùm Green Shades
3 3
6 4
7 7
5 6
10 8
8 5

3.1. Duøng Hoài qui tuyeán tính ñeå tính Haøm döï baùo giöõa nhu caàu mua Troáng
vaø taàn suaát xuaát hieän cuûa nhoùm.

3.2. Tính döï baùo cho nhu caàu mua Troáng neáu taàn suaát xuaát hieän cuûa nhoùm
laø 9 laàn trong thaùng vöøa qua.

Tröông Myõ Dung, 70
www.fit.hcmuns.edu.vn/~tmdung;
Mail= tmdung@fit.hcmuns.edu.vn;
C/c tmdung@az.com.vn;