You are on page 1of 392

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.

com

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości
lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione.
Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie
książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie
praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi
bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte
w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej
odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne
naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION
nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe
z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Redaktor prowadzący: Michał Mrowiec

Projekt okładki: Katarzyna Maciejewska

Fotografia na okładce została wykorzystana za zgodą iStockPhoto Inc.

Wydawnictwo HELION
ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE
tel. 32 231 22 19, 32 230 98 63
e-mail: helion@helion.pl
WWW: http://helion.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres
http://helion.pl/user/opinie?exwob2_p
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

ISBN: 978-83-246-3743-0
Numer katalogowy: 7054

Copyright © Helion 2011

Printed in Poland.

• Poleć książkę na Facebook.com • Księgarnia internetowa
• Kup w wersji papierowej • Lubię to! » Nasza społeczność
• Oceń książkę

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Spis treści
Rozdział 1. Wstęp ............................................................................................. 7
Do kogo adresowana jest ta książka? .............................................................................. 7
Co jest, a czego nie ma w tej książce? ............................................................................. 9
Konwencje przyjęte w tekście ....................................................................................... 10
Rozwój arkusza kalkulacyjnego .................................................................................... 11
Rozdział 2. Podstawowe operacje w arkuszu ................................................... 13
Typy danych występujących w arkuszu i ich identyfikacja ........................................... 13
Konstrukcja formuł (wyrażeń) w Excelu ....................................................................... 16
Edycja, kopiowanie i przesuwanie zawartości komórek ............................................... 26
Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach w arkuszu i w formułach nazwanych ..... 29
Funkcje ułatwiające odczytywanie i wyliczanie adresów .............................................. 33
Rozdział 3. Operacje i funkcje tablicowe .......................................................... 37
Podstawowe pojęcia dotyczące tablic i macierzy .......................................................... 37
Operacje tablicowe zaimplementowane w Excelu ........................................................ 38
Wprowadzanie i edycja formuł tablicowych ................................................................. 41
Kopiowanie formuł tablicowych ................................................................................... 43
Odwołania do elementów lub fragmentów tablic .......................................................... 44
Użycie funkcji INDEKS ......................................................................................... 44
Użycie funkcji PRZESUNIĘCIE ............................................................................ 47
Bez użycia funkcji ................................................................................................... 48
Łączenie tablic i tworzenie tablic mieszanych .............................................................. 48
Dynamiczne generowanie tablic o zadanym rozmiarze ................................................. 50
Używanie tablic generowanych dynamicznie ................................................................ 54
Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach tablicowych
w arkuszu i w formułach nazwanych .......................................................................... 55
Odwołania strukturalne w tabelach ............................................................................... 57
Reguły składni odwołań strukturalnych .................................................................. 58
Elementy składowe tabeli ....................................................................................... 58
Predefiniowane specyfikatory wierszy .................................................................... 59
Operatory odwołania ............................................................................................... 59
Odwołania strukturalne kwalifikowane i niekwalifikowane ................................... 59
Przykłady użycia odwołań strukturalnych ............................................................... 60
Praca z odwołaniami strukturalnymi ....................................................................... 61
Rozdział 4. Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych .................................. 65
Funkcje jednej zmiennej ................................................................................................ 65
Funkcja jednej zmiennej określona w sposób niejawny (uwikłany) .............................. 68
Funkcje dwu zmiennych ................................................................................................ 69

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

4 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Rozdział 5. Graficzna prezentacja danych ........................................................ 75
Rodzaje wykresów dostępnych w Excelu ...................................................................... 75
Przygotowanie danych do wykresu punktowego ........................................................... 76
Wykonanie wykresu punktowego ................................................................................. 77
Dodawanie linii trendu (regresji) do wykresu ............................................................... 78
Wykresy radarowe ......................................................................................................... 80
Wykresy powierzchniowe ............................................................................................. 83
Wykresy dynamiczne .................................................................................................... 85
Małe wykresy dostępne w Excelu 2010 ........................................................................ 86
Rozdział 6. Różniczkowanie numeryczne .......................................................... 89
Pojęcie pochodnej ......................................................................................................... 89
Numeryczne obliczanie pochodnej funkcji danej wzorem ............................................ 91
Numeryczne różniczkowanie danych pomiarowych ..................................................... 92
Bezpośrednie oszacowanie wartości pochodnych na podstawie danych pomiarowych .... 92
Obliczenie pochodnej za pośrednictwem funkcji aproksymującej .......................... 93
Rozdział 7. Obliczanie całek oznaczonych
z wykorzystaniem ich interpretacji geometrycznej .......................... 97
Pojęcie całki oznaczonej ............................................................................................... 97
Sposoby obliczania całek metodą kwadratur ................................................................. 97
Obliczenia całek w Excelu ............................................................................................ 99
Wykorzystanie operacji tablicowych do skrócenia zapisu obliczeń ............................ 102
Wykorzystanie iteracji i odwołań cyklicznych do obliczania całek ............................ 108
Rozdział 8. Obliczanie całek niewłaściwych ................................................... 111
Pojęcie całki niewłaściwej ........................................................................................... 111
Przykład obliczenia całki metodą ekstrapolacji ........................................................... 112
Rozdział 9. Obliczanie górnej granicy całkowania ........................................... 115
Funkcja podcałkowa opisana wzorem ......................................................................... 116
Funkcja podcałkowa w postaci zbioru punktów pomiarowych ................................... 117
Rozdział 10. Obliczanie całek oznaczonych
z wykorzystaniem szeregów potęgowych ...................................... 121
Podstawowe pojęcia dotyczące ciągów i szeregów ..................................................... 121
Obliczenia sum szeregów w Excelu ............................................................................ 123
Rozdział 11. Układy równań liniowych ............................................................. 131
Zapis układu równań i jego rozwiązania w formie macierzowej ................................. 131
Przebieg rozwiązania w Excelu ................................................................................... 132
Wykorzystanie Solvera do rozwiązywania układu równań liniowych ........................ 133
Rozdział 12. Rozwiązywanie równań nieliniowych ............................................. 135
Równanie kwadratowe ................................................................................................ 135
Graficzne oszacowanie pierwiastków ......................................................................... 139
Metoda iteracji prostej ................................................................................................. 140
Metoda siecznych („regula falsi”) ............................................................................... 143
Przyspieszenie zbieżności metody siecznych .............................................................. 144
Metoda stycznych (Newtona) ...................................................................................... 145
Zmodyfikowana metoda stycznych ............................................................................. 146
Inny wariant metody siecznych ................................................................................... 147
Zamierzone użycie odwołań cyklicznych przy rozwiązywaniu równań ...................... 148
Wykorzystanie narzędzi Szukaj wyniku i Solver ........................................................ 149
Rozdział 13. Układy równań nieliniowych ......................................................... 153
Układy złożone z dwóch równań ................................................................................ 153
Układy złożone z trzech i więcej równań .................................................................... 159

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Spis treści 5

Rozdział 14. Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja ........................... 163
Przeszukiwanie tablic funkcji jednej zmiennej ............................................................ 163
Interpolacja liniowa ..................................................................................................... 166
Trend liniowy .............................................................................................................. 169
Interpolacja kubiczna (wielomianem 3. stopnia) ......................................................... 170
Interpolacja liniowa w przypadku funkcji dwu zmiennych ......................................... 171
Interpolacja kubiczna w przypadku funkcji dwu zmiennych ....................................... 174
Rozdział 15. Regresja liniowa .......................................................................... 177
Zakres zastosowania regresji liniowej ......................................................................... 177
Ocena statystyczna jakości dopasowania równania regresji ........................................ 179
Regresja liniowa w Excelu .......................................................................................... 181
Regresja liniowa w przypadku funkcji dwu zmiennych .............................................. 188
Rozdział 16. Regresja nieliniowa ..................................................................... 193
Zakres zastosowania regresji nieliniowej .................................................................... 193
Ocena statystyczna jakości dopasowania równania regresji ........................................ 195
Regresja nieliniowa w Excelu z wykorzystaniem Solvera .......................................... 196
Korelacja liniowa i nieliniowa w Excelu ..................................................................... 200
Korelacja liniowa .................................................................................................. 201
Korelacja nieliniowa w Excelu z wykorzystaniem Solvera ................................... 203
Rozdział 17. Równania różniczkowe zwyczajne ................................................. 207
Pojęcie równania różniczkowego ................................................................................ 207
Rozwiązywanie zagadnienia początkowego metodą Eulera ........................................ 208
Modyfikacje metody Eulera ........................................................................................ 213
Metoda Rungego-Kutty ............................................................................................... 217
Porównanie dokładności metod całkowania równań różniczkowych .......................... 219
Zagadnienie brzegowe równania różniczkowego zwyczajnego .................................. 220
Metoda strzałów .......................................................................................................... 221
Metoda różnic skończonych ........................................................................................ 224
Rozdział 18. Równania różniczkowe cząstkowe ................................................ 227
Przykłady równań różniczkowych cząstkowych ......................................................... 227
Równania eliptyczne ................................................................................................... 228
Równania paraboliczne ............................................................................................... 234
Rozdział 19. Konwersja liczb i jednostek ......................................................... 243
Konwersja liczb w różnych systemach pozycyjnych ................................................... 243
Konwersja jednostek miar ........................................................................................... 245
Konwersja jednostek złożonych ............................................................................ 247
Rozdział 20. Liczby i funkcje zespolone ........................................................... 249
Podstawowe wzory i definicje ..................................................................................... 250
Interpretacja geometryczna liczby zespolonej i jej postać trygonometryczna ............. 251
Wzór Eulera i wykładnicza postać liczby zespolonej .................................................. 252
Równość liczb zespolonych ........................................................................................ 252
Działania arytmetyczne na liczbach zespolonych ........................................................ 252
Potęgowanie i pierwiastkowanie ................................................................................. 253
Funkcje elementarne z argumentem zespolonym ........................................................ 255
Format wyświetlania liczb zespolonych ...................................................................... 256
Zastosowanie liczb zespolonych w elektrotechnice .................................................... 257
Rozdział 21. Proste bazy danych ..................................................................... 261
Sortowanie i filtrowanie .............................................................................................. 262
Zakres kryteriów ......................................................................................................... 266
Użycie filtra zaawansowanego .................................................................................... 269

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

6 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Użycie funkcji do odzyskiwania danych z tabeli lub listy ........................................... 270
Funkcje podsumowań .................................................................................................. 274
Użycie funkcji z grupy bazy danych ........................................................................... 278
Rozdział 22. Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications) .................... 281
Podstawowe informacje o języku programowania VBA ............................................. 281
Struktura podprogramów w VBA ................................................................................ 284
Makropolecenie utworzone w wyniku rejestracji ........................................................ 284
Skoroszyt makr osobistych i folder AddIns ................................................................. 286
Uruchamianie makropoleceń ....................................................................................... 286
Wprowadzanie kodu VBA w edytorze ........................................................................ 287
Prosta funkcja w VBA ................................................................................................. 288
Zmienne — typy i deklaracje ...................................................................................... 289
Wyrażenia ................................................................................................................... 291
Obiekty, właściwości i metody .................................................................................... 295
Wymiana informacji między arkuszem a kodem VBA ............................................... 298
Użycie tablic w Visual Basicu ..................................................................................... 300
Więcej o funkcjach definiowanych przez użytkownika .............................................. 302
Sterowanie wykonaniem kodu .................................................................................... 305
Instrukcje warunkowe i instrukcja wyboru ........................................................... 305
Instrukcje pętli ...................................................................................................... 308
Stosowanie komentarzy ............................................................................................... 310
Uruchamianie i testowanie makroinstrukcji i funkcji .................................................. 310
Przykłady funkcji i makroinstrukcji w VBA ............................................................... 312
Obliczanie wartości wielomianu ........................................................................... 312
Obliczanie pierwiastków równania kwadratowego ............................................... 313
Wykorzystanie funkcji VBA w Excelu ................................................................. 314
Całkowanie numeryczne ....................................................................................... 316
Rozwiązywanie równań nieliniowych z wykorzystaniem metody GoalSeek ........ 318
Przekształcenie tablicy dwuwymiarowej w jednowymiarową .............................. 320
Rozwiązanie równania różniczkowego metodą Rungego-Kutty ........................... 322
Funkcje użytkownika podobne do funkcji standardowych .................................... 323
Operacje na komórkach sformatowanych w określony sposób ............................. 326
Wyświetlanie tekstów formuł w arkuszu .............................................................. 327
Rozdział 23. Graficzne elementy sterujące (kontrolki ekranowe, formanty) ....... 329
Rodzaje graficznych elementów sterujących i ich przeznaczenie ............................... 329
Dodawanie kontrolek (formantów) do arkusza ........................................................... 330
Formanty formularza ............................................................................................. 333
Formanty ActiveX ................................................................................................. 336
Nieudokumentowane formanty pola tekstowego .................................................. 341
Makroinstrukcje przypisywane do formantów w arkuszu ........................................... 343
Przykład wykorzystania formantów w arkuszu ........................................................... 344
Rozdział 24. Wybrane funkcje wbudowane w Excelu ......................................... 347
Dodatek A Literatura cytowana i uzupełniająca ............................................. 375
Skorowidz ................................................................................... 377

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 1.
Wstęp
Do kogo adresowana jest ta książka?
Obliczenia były zawsze domeną nauk ścisłych i technicznych, jednakże narzędzia do tych
obliczeń ulegały ciągłej ewolucji. Kiedyś musiała wystarczyć kartka papieru i proste
liczydło. Mój Tato (inżynier mechanik) przez całe swoje życie zawodowe nie rozstawał
się z suwakiem logarytmicznym. Ja jeszcze w szkole uczyłem się o suwaku, ale już go nie
używałem. Zanim pojawiły się kalkulatory elektroniczne, do dokładniejszych obli-
czeń wykorzystywano tablice logarytmiczne. Czasy mojej młodości to już era kalku-
latorów, które dokonały — nawet te najprostsze — prawdziwej rewolucji w dziedzinie
obliczeń. Potem przyszedł czas na komputery osobiste, a wkrótce opracowano do nich
arkusze kalkulacyjne: standardem w okresie DOS-owym był Lotus-123, a w czasach
panowania systemów okienkowych największą popularnością cieszy się MS Excel.
Chociaż arkusze kalkulacyjne były wprowadzane z myślą o użytkownikach bizneso-
wych, ich szeroka dostępność spowodowała, że krąg użytkowników rozszerzył się o przed-
stawicieli nauki i techniki oraz studentów. Okazało się, że po stosunkowo niewielkich
uzupełnieniach narzędzie wspomagające początkowo głównie obliczenia ekonomiczno-
-finansowe może w znacznym stopniu spełniać wymagania środowisk naukowych i in-
żynierskich. Istotny tu jest aspekt ekonomiczny — dzięki dużej liczbie użytkowników
aplikacja MS Excel jest stosunkowo tania i stale rozwijana. Aplikacje pisane specjalnie
na potrzeby środowiska naukowego to jednak programy niszowe, a przez to bez porów-
nania droższe i z tego powodu mniej popularne.

Excel nie zaspokaja oczywiście wszystkich potrzeb obliczeniowych naukowca, ale speł-
nia prawie wszystkie oczekiwania inżyniera. Zasadniczym niedostatkiem z punktu wi-
dzenia potrzeb naukowych jest brak możliwości obliczeń symbolicznych. W naukach
stosowanych i w praktyce inżynierskiej odgrywają one jednak rolę drugoplanową. Gdy
wchodzi w grę opracowanie i weryfikacja danych pomiarowych lub prace projektowe
— wynik musi mieć postać numeryczną, czyli taką, jaką można uzyskać w arkuszu kal-
kulacyjnym. Chociaż nie jest to jego główne zadanie, arkusz wspomaga także w znacz-
nym stopniu graficzną prezentację wyników, pozwala tworzyć różne rodzaje wykresów
i diagramów, dostosowanych głównie do potrzeb grafiki biznesowej, ale i inżynier znajdzie
tu dla siebie użyteczne narzędzia. W ostatnim okresie rozwoju arkusza kalkulacyjnego
rozbudowano również w znacznym stopniu jego funkcje statystyczne. To umożliwia

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

przekazywanie parametrów do takich quasi-funkcji jest możliwe tylko przez komórki lub predefiniowane nazwy. Ważną właściwością arkusza jest automatyczne przeliczanie wszystkich formuł po wprowadzeniu jakiejkolwiek zmiany danych. a więc pra- cowników nauki. tworzenie ciągów formuł. w których wyniki jednej formuły są wyko- rzystywane jako dane następnej. definiowanie wykresu). wykonywania kopii ekranu i okien arkusza. umożliwia obliczenia iteracyjne. istnieje też możliwość poszerzenia katalogu dostępnych funkcji o własne funkcje użytkownika — trzeba je jednak napisać w specjalnym języku programowania. drukowania plików itp. w których dane są przetwarzane wielokrotnie przez tę samą formułę. jaką są operacje tablicowe — czyli operacje wykonywane równolegle na wielu danych. organizacji danych w arkuszu i skoroszycie (wstawianie i usuwanie wierszy i kolumn. zamierzone odwołania cykliczne). ale wymaga dobrej znajomości podstaw teoretycznych — użytkownik musi bowiem zdecydować.com . formuł nazwanych daje to ogromne możliwości obliczeniowe. Pozwala to zapisywać bardzo zwięźle nawet dość złożone procedury obliczeniowe. którzy wykonują lub planują wykony- wanie obliczeń numerycznych w dziedzinie nauk ścisłych i technicznych. zwanym VBA (ang. Visual Basic for Applications). Ułatwia to śledzenie wpływu możliwych zmian wartości parametrów na wyniki obliczeń. które trzeba tylko umieć twórczo wykorzystać. wierszy i kolumn. jakich na- rzędzi statystycznych użyje i w jaki sposób je wykorzysta. 8 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich prowadzenie nawet dość zaawansowanych analiz statystycznych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. przykłady zawarte w książce dotyczą głównie zagadnień chemicznych. zapisu i odczytu plików Excela. aby były zrozumiałe także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Wraz z operacjami tabli- cowymi i możliwością definiowania zmiennych i stałych jako tzw. a także ambitnych uczniów szkół średnich. Przede wszystkim umożliwia zautomatyzowanie powta- rzalnych obliczeń. Ebookpoint. a zarazem stosunkowo mało spopularyzowaną właściwością arkusza Excel jest możliwość wielokrotnego wykonywania operacji na danych w tych samych komórkach (tzw. takich jak na przykład całkowanie numeryczne. Operacje takie w połączeniu ze stosowaniem nazw odpowiednio dobranych formuł umożliwiają bardzo zwięzły zapis nawet stosunkowo złożonych operacji. Ponieważ jestem chemikiem. które na przykład w VBA i innych językach programowania organizuje się za pomocą pętli programowych. gdyż pomimo bogatej literatury dotyczą- cej Excela są one traktowane dość pobieżnie. Kolejną cenną. formatowanie komórek.kluska@gmail. Zagadnieniu operacji tablicowych po- święcam w tej książce stosunkowo dużo uwagi. Niestety. Pewną alternatywę dla procedur i funkcji pisanych w VBA stanowić może stosunkowo mało znana i niedoceniana możliwość oferowana przez arkusz MS Excel. Książka jest zatem adresowana do wszystkich. doktorantów i studentów. Od Czytelnika oczekuję znajomości podstaw ob- sługi arkusza kalkulacyjnego — umiejętności wprowadzania i edycji danych. a ponadto znajomości matematyki na poziomie szkoły średniej. inżynierów. kopiowanie i przesuwanie komórek. który — niestety — nie jest zbyt dobrze zintegrowany z arkuszem. ale starałem się je formułować tak.. umoż- liwiających wykonywanie obliczeń specjalistycznych w różnych dziedzinach. Arkusz kalkulacyjny na pewno stanowi nową jakość w stosunku do nawet najbardziej zaawansowanego kalkulatora. modelowanie zjawisk. Arkusz kalkulacyjny udostępnia bardzo szeroki zestaw predefiniowanych funkcji.

Co jest. stąd są w nim zaimplementowane liczne funkcje służące do typowych operacji związanych z obliczaniem rat kredytów. ale można też posłużyć się własnymi funkcjami czy procedurami napisanymi w VBA. Są to opracowania o różnym poziomie szcze- gółowości. operacje tablicowe i zamierzone odwołania cykliczne i w ten sposób upraszczać obliczenia oraz ograniczać liczbę wyników pośrednich. rozwiązywanie wybranych równań różniczkowych. a przy tym ograni- czyć omówienie VBA do minimum. a dokładność uzyskanych wyników powinna wystarczyć do większości zastosowań. Istnieją podręczniki szcze- gółowo traktujące te zagadnienia. Moim zamiarem było zaprezentowanie jedynie tych wiadomości. ♦ Wstęp 9 Mam nadzieję. Jak już pisałem. jak na przy- kład przeliczanie jednostek różnych wielkości fizycznych. za pomocą którego — przy odrobinie wysiłku intelektualnego i stosunkowo niewielkim nakładzie czasu i środków — można zrealizo- wać wiele bardzo różnorodnych zadań obliczeniowych. oprocentowania.com . piszących zamknięte aplikacje oparte na Excelu. Są to typowe proble- my obliczeniowe. skierowane do różnych odbiorców. W tym opracowaniu skoncentrowałem się na imple- mentacji różnych numerycznych metod obliczeniowych w Excelu. które pozwalają napisać proste funkcje i procedury. a czego nie ma w tej książce? Na rynku księgarskim nie brakuje książek poruszających różne aspekty obsługi i zasto- sowań arkusza kalkulacyjnego MS Excel. że Visual Basic jest dla nich dość trudny do zrozumienia. gdy było to możliwe i celowe. Excel był pierwotnie przeznaczony głównie do zastosowań ekonomiczno- -biznesowych. Każde z wymienionych zagadnień można rozwiązać środkami dostępnymi bezpośrednio w arkuszu kalkulacyjnym wraz z dodatkami. jak Ebookpoint. odczyt i interpolację danych tablicowych. stwier- dzam. różniczkowanie i całkowanie numeryczne. Zamiast Visual Basica starałem się stosować.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. takimi jak Solver. W tej książce starałem się wykorzystywać głównie funkcje i inne możliwości samego arkusza. a ograniczyć się do kilku dość szczegółowo omówionych przykładów. że lektura tej książki pozwoli spojrzeć na arkusz kalkulacyjny jak na po- tężne i elastyczne narzędzie obliczeniowe. Excel wraz z językiem Visual Basic sta- nowi bardzo obszerny pakiet programistyczny i jego pełne omówienie w jednej książce nie jest ani możliwe. rozwiązywanie równań i układów równań. uzupełniające i rozsze- rzające możliwości dostępne bezpośrednio w arkuszu. opracowanie danych doświadczal- nych metodą regresji. a także wielu inżynierów. Rozdział 1. Do tych zagadnień zaliczyłem tworzenie tabel i wykresów wartości funkcji.kluska@gmail. na przykład [14].. dla których informatyka to tylko przedmiot dodatkowy. ani celowe. przeznaczone do wąskich zastosowań w różnych dziedzinach. Obserwując studentów. Uwzględniłem także specyficzne w zastosowaniach naukowych zagadnienia szczegółowe. Takie problemy interesują raczej profesjonal- nych informatyków. Postanowiłem zatem nie rozwijać w tym opracowaniu wszystkich typowych technik programowania. lecz dla przeciętnego użytkownika arkusza nie są to sprawy najistotniejsze. VBA jest rozbudowanym obiekto- wym językiem programowania i pełne wykorzystanie jego możliwości wymaga dość głębokiej znajomości technik programowania obiektowego. amortyzacji itp. z jakimi styka się każdy student kierunków ścisłych i technicznych.

przy okazji omówiłem krótko funkcje bazodanowe. Te aspekty zasto- sowań Excela wykraczają poza zakres tego opracowania. funkcja f(x). 2).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Podobnie nie omawiam za- gadnienia tabel i wykresów przestawnych. na przykład stwierdzenie. a nazwy obowiąz- kowych argumentów funkcji — czcionką pogrubioną pochyłą. wprowadzonych w wersji Excela 2007. są pisane czcionką pochyłą niepogrubioną. etykiety. a przedziałów otwartych nawiasem okrągłym. przeznaczonych do współpracy z zewnętrznymi bazami danych. Czcionką pogrubioną zostały zaznaczone ważne pojęcia. przyjąłem następujące zasady używania wyróżnień w tekście. które wiążą się bezpośrednio z regresją danych doświadczalnych. na przykład stopień dysocja- cji α. Mimo to postanowiłem znacznie ograniczyć zakres tej problematyki w mojej książce i na- pisać jedynie o tych aspektach statystyki. nieużywane jako na- zwy w arkuszu. na przykład Wstaw/Funkcja albo Ctrl+Shift+Enter. czy_stat). i nie podlegają przetwarzaniu. Excel udostępnia bardzo bogatą bibliotekę funkcji i testów statystycznych. jakkolwiek niektóre z nich mogą mieć również zastosowanie naukowe. Pominąłem wiele funkcji przeznaczonych do przeliczeń zegarowo- -kalendarzowych. Jeżeli Ebookpoint. Jeden z rozdziałów poświęciłem wykorzystaniu Excela do obsługi prostych baz danych. Po- minąłem natomiast grupę funkcji tzw.com . modułowych. które zajmują często sporo miejsca w tekstach na temat Excela. Nazwy pozycji menu oraz oznaczenia klawiszy są wyróżnione. co nie wydaje mi się korzystne. W zastosowa- niach naukowych teksty służą najczęściej do opisu danych liczbowych. Osoby zainteresowane tą tematyką odsyłam do wyspecjalizowanych podręczników statystyki matematycznej i do pliku pomocy Excela [15]. Nie omawiam też funkcji służących do przetwarzania danych tekstowych. czyli statystyka matematyczna. na przykład SIN(kąt). znane_x. Spowodowałoby to silne przesunięcie proporcji omawianych zagadnień w kierunku sta- tystyki. Jest to tematyka należąca jak najbardziej do zakresu naukowych zastosowań Excela.kluska@gmail. że ta książka powinna być zrozumiała dla osób z przy- gotowaniem matematycznym na poziomie szkoły średniej. 10 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich również wykresy służące głównie do prezentacji danych biznesowych. Symbole wielko- ści fizycznych i zmiennych prostych oraz ogólne symbole funkcji. natomiast symbole tablic i innych zmiennych złożonych — czcionką pochyłą pogrubioną. No i na koniec zagadnienie — być może — najbardziej kontrowersyjne. czy_stała. Granice przedziałów domkniętych oznaczone są nawiasem kwadratowym. musiałby temu towarzyszyć dość ob- szerny wykład teoretyczny (statystyka nie jest omawiana na poziomie szkoły średniej). Założyłem. na przykład REGLINP(znane_y. Argumenty opcjonalne (które można pominąć) zostały zapisane czcionką pochyłą niepogrubioną. których określenia padają w tekście. jako tzw. Gdybym chciał omawiać wszystkie dostępne w arkuszu funkcje statystyczne. W formułach (wyrażeniach) stosowanych w arkuszu kalkulacyjnym nazwy funkcji pre- definiowanych pisane są WERSALIKAMI czcionką prostą niepogrubioną. że liczba x należy do prze- działu [0. oznacza. że 0 ≤ x < 2. Konwencje przyjęte w tekście Chcąc uczynić ten tekst możliwie przystępnym dla Czytelnika.

począwszy od znaku równości. uwzględnić potrzeby wszystkich użytkowników Excela... ♦ Wstęp 11 formuła nie mieści się w wierszu na stronie. zawierającym omówienie zagadnień programowania w Visual Basicu. Rozdział 1. w treści umieszczałem znak ´. Tych spacji nie trzeba wpisywać do arkusza. Wyrażenia definiujące nazwy (formuły nazwane) są prezentowane w tej książce z reguły w konwencji: nazwa : = wyrażenie_definiujące Nazwę należy wpisać w polu: Nazwy w skoroszycie. Znak wielokropka (. którego dotyczą. stosowane są nieco inne konwencje zapisu wyrażeń. wewnątrz operatorów złożonych z dwu znaków.2. Zamieszczone w treści przykłady obliczeń były najczęściej wykonywane w wersji Excela z roku 2007. trzy lub więcej. ale może mieć ich również dwa.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. w miarę możliwości. od którego rozpoczyna się wyrażenie. nazwy stałych logicznych PRAWDA. Starałem się więc. są pisane WERSALIKAMI. Dwukropek służy tylko do poprawy przejrzy- stości zapisu i nie powinien być nigdzie wpisywany. Procedura definiowania formuł jest opisana w rozdziale 2. „Podstawowe operacje w arkuszu” i zilustrowana na rysunku 2. Zmiany wprowadzone w tej wersji zostały uwzględnione w bieżącym wydaniu książki. W tym czasie zwiększyła się liczba użytkowników pakietu w wersji 2007. np. oraz między nazwą funkcji a nawiasem otwierającym).com . Adresy komórek. Ze względu na przejrzystość i czytelność zapisu w tej książce stosuję znaki spacji po znaku równości. Tego znaku oczywiście nie należy wpisywać do- słownie. Jednakże dopuszczalne jest użycie spacji pomiędzy poszczególnymi elementami wyrażenia (nie wolno tylko wstawiać spacji wewnątrz liczby.kluska@gmail. . <>. Przykładowo zapis SUMA(arg1. w polu: Odwołuje się do. podobnie jak obowiązkowe argumenty funkcji. W rozdziale 22.. Nazwy zmiennych i formuł definiowane przez użytkownika są pisane czcionką pogrubioną pochyłą. W wer- sji 2007 całkowicie zmieniono interfejs użytkownika i dostęp do poszczególnych poleceń Ebookpoint. Zostały one opisane na początku rozdziału. na przykład #ARG!. nieliczne — w celu porównania — wykonano również w wersji 2000. na przykład C5. że funkcja SUMA musi mieć co najmniej jeden argument. że poprzedzający go parametr może być powtarzany. arg2. Znak ten nie jest częścią formuły i nie należy go wpisywać. Formuły (wyrażenia) w Excelu zapisuje się z reguły bez spacji. lecz wiele osób posługuje się wciąż wcześniejszymi wersjami. Rozwój arkusza kalkulacyjnego Od ukazania się pierwszego wydania tej książki minął już przeszło rok i w tym czasie pojawiła się nowa wersja pakietu Microsoft Office z datą 2010. oraz po średnikach rozdzielają- cych argumenty funkcji. wewnątrz adresu lub nazwy.. FAŁSZ oraz znaczniki błędów. natomiast stałe liczbowe i tek- stowe oraz operatory działań — czcionką prostą.) oznacza..) używany w opisie niektórych funkcji oznacza. ale w arkuszu nie może być podzielona na wiersze. a wyrażenie definiujące.

starałem się podać wszystkie wer- sje. w tym głównie funkcji konwersji systemów liczbowych i jednostek oraz funkcji operujących na liczbach zespolonych. Dość istotnym rozsze- rzeniem funkcjonalności.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Zmiany te dotyczą głównie grupy funkcji statystycznych. które pojawiło się w wersji 2003. Na szczęście dotychczasowe nazwy mogą być nadal używane w celu zachowania kompatybilności z wcześniejszymi wersjami. Ponadto w wersji 2010 zmieniono nazwy kilku funkcji oraz zmodyfikowano działanie niektórych funkcji. Zatem również użytkownicy wcześniejszych wersji Excela (od wersji 97) mogą z po- wodzeniem wykonać większość przykładów omawianych w tej książce. które wprowadzono w ostatniej wersji arkusza (z roku 2010) w stosunku do wersji 2007. 12 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich wymaga innej sekwencji wyborów niż we wcześniejszych wersjach. więcej bałaganu niż oczekiwanej przejrzystości. a potem zostało rozwinięte w wersji 2007. Wprowadzono między innymi nowy rodzaj wy- kresów. który omówiłem dokładniej w rozdziale 5. Tam. są niezbyt duże. Są one niezbyt czytelne i ich wprowadzenie spowoduje.kluska@gmail. jest wprowadzenie tabel (zwanych w wersji 2003 listami) i związanych z nimi odwołań strukturalnych.com . Zmiany. wprowadzono drobne uzupełnienia. ale bez większego znaczenia z punktu widzenia obliczeń naukowych. Stworzono dla nich no- wą grupę Funkcji zgodności. zmieniła się kolorystyka interfejsu użytkownika. moim zdaniem. gdzie wprowadzone w wersjach 2007 i 2010 zmiany są istotne z punktu widzenia wykonywanych obliczeń (na przykład zmieniła się nazwa lub składnia funkcji albo sposób dostępu do pozycji menu). Chyba najbardziej znaczącą zmianą wprowadzoną w polskiej wersji Excela z roku 2010 jest spolszczenie nazw funkcji z grupy inżynierskich. ale lista funkcji i właściwości samego arkusza pozostały praktycznie bez zmian. Autor Ebookpoint. „Graficzna prezentacja danych”.

który jest zapisywany w jednym pliku. zwane też formułami. Podstawowe operacje w arkuszu Typy danych występujących w arkuszu i ich identyfikacja Arkusz kalkulacyjny ma formę tablicy podzielonej na wiersze i kolumny.  stałe tekstowe. Na- zwy te można zmienić. Podstawowym identyfikatorem komórki jest jej adres złożony z identyfi- katorów kolumny i wiersza.  wyrażenia. klikając zakładkę prawym klawiszem myszy i wybierając od- powiednią opcję. cały zapis jest traktowany jako formuła (wyrażenie). w którym przechowuje się dane i wykonuje obliczenia w arkuszu. Zestaw arkuszy stanowi skoroszyt. Jeżeli pierwszy wprowadzony znak to = (znak równości). Rozdział 2. Po otwarciu aplikacji standardowo tworzone są trzy arkusze noszące nazwy Arkusz1. Do komórek arkusza wprowadzać można w zasadzie cztery typy danych:  stałe liczbowe. Każdy wiersz i każda kolumna ma swój identyfikator (w postaci liczby lub 1 – 3 liter) widoczny po le- wej stronie i u góry arkusza.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.  stałe logiczne. Arkusz2 i Arkusz3. cały zapis jest traktowany jako tekst (pierwszy apostrof nie wchodzi w skład Ebookpoint. zwane też literałami. Excel identyfikuje poszczególne rodzaje danych na podstawie pierwszego i ewentualnie następnych wprowadzonych znaków. Identyfikatorem skoroszytu jest nazwa pliku. Każdy arkusz ma również swoją nazwę (identyfikator) wi- doczną jako nazwa zakładki w dolnej części okna po lewej stronie. Jeżeli pierwszy znak to ' (apostrof). W miejscu przecięcia każdej kolumny i wiersza znajdują się komórki — to główne miejsce.com .

należy wybrać format Ułamkowy.com . Jeśli ułamek nie ma części całkowitej. Excel dopisuje do niej 0 i ewentualnie znak +. a wyświetli 55%.37E–6. a wyświetli 2. format komórki zostanie zmieniony na Procentowy.kluska@gmail. Zarówno cecha. liczby będą wyświe- tlane w taki sposób. w Excelu odpowiada mu zapis 5. natomiast cecha musi być liczbą całkowitą. jak i mantysa mogą być poprzedzone znakiem + lub –. Po wprowadzeniu 2e4% Excel za- pamięta wartość 200.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 14 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich tego tekstu — jest tylko znakiem formatującym). Jeśli wybierzemy format Naukowy. Excel zamienia ją zawsze na dużą. Liczby można wprowadzać z dowolną ilością cyfr znaczących. Jeśli liczba ma być wyświetlana w taki sposób.00E+02. zwanego też półlogarytmicznym. Format ten. Więcej szczegółów dotyczących dostępnych rodzajów formatowania komórek można znaleźć w pliku pomocy [15]. Jeśli wybrano format Liczbowy. na jaką pozwala szerokość komórki. Po wprowadzeniu liczby w dowolny sposób można zmienić format komórki na Procentowy. liczba wyświetlana jest w arkuszu z taką dokładnością. Część liczby przed literą E nosi nazwę mantysy.37·10–6. Znak –. Stałe logiczne są tylko dwie — w pol- skiej wersji językowej mają postać słów PRAWDA lub FAŁSZ (mogą być wprowadzane małymi lub dużymi literami. w obrę- bie liczby nie może być spacji. taka. a jeśli w notacji naukowej — formatowanie pozostanie naukowe. 0 1/9 itp. Liczba dziesiętna może być poprzedzona znakiem + lub – i nie może wewnątrz zawierać spacji. Litera E może być wprowadzana jako mała lub duża. odnosi się do obu części licz- by. mantysa może być dowolną liczbą dziesiętną. Przykłady poprawnych liczb w tej kon- wencji to: 2 1/4. Stałe liczbowe mogą przyjmować różną postać w zależności od przyjętego sposobu for- matowania. podobnie jak format Liczbowy. Po liczbie (w dowolnej notacji) można dopisać jeden znak % (procent) — bezpośrednio lub po spacji — spowoduje to podzielenie liczby przez 100 i jeśli liczba była zapisana w zwykły sposób. Przykładowo po wprowadzeniu liczby 55% Excel zapamięta wartość 0. Część całkowitą od ułamkowej oddziela się jedną spacją. a część za literą E — cechy. Excel zamienia je zawsze na duże litery) i dokładnie tak muszą wyglądać. Do zastosowań obliczeniowych często używa się zapisu tzw. W tekście drukowanym ma on na przykład postać 5. W zwykłym zapisie dziesiętnym liczba składa się z cyfr dziesiętnych od 0 do 9 i ewentualnie separatora dziesiętnego (w polskiej wersji jest to przecinek). Ebookpoint. Podobnie jak w zwykłym zapisie. a praktycznie tylko kilka jest wykorzystywanych do obliczeń naukowych — ograniczę się więc do tych najczęściej używanych. liczba cyfr po przecinku jest stała. Jeżeli cecha jest jednoznakowa. Jeśli wybrano format Ogólny. Służy on do wprowadzania bardzo małych i bardzo dużych liczb. przy czym litera E zastępuje 10 i nie używa się znaku mnożenia. powodując wyświetlenie liczby jako procentu. jeśli występuje. Liczby można wprowadzać także w postaci ułamków zwykłych z ukośnikiem / w cha- rakterze kreski ułamkowej. Omówienie wszystkich formatów liczbowych zajęłoby tu zbyt wiele miejsca. naukowego. jaką określono przy wyborze formatu. wymaga określenia stałej liczby miejsc po przecinku. –1 2/5. należy wpisać 0.55.

Sama formuła jest widoczna w polu edycji nad arkuszem. na przykład stała (100) ma wartość –100. jest traktowane jako tekst. Excel próbuje dopasować sposób wyświetlania liczby do wielkości komórki (przez zmniej- szenie liczby miejsc dziesiętnych). gdy komórka zawierająca tę formułę stanie się komórką bieżącą (aktywną). Sposób wyświetlania danych w arkuszu zależy od zastosowanego formatowania i szero- kości komórki. a teksty — do- suwane do lewej krawędzi komórki. ale sąsiednie komórki są puste. wystarczy poprzedzić je apostro- fem ' albo zastosować Tekstowy format komórki (przed wprowadzeniem formuły). Jeśli format określa liczbę znaków do wyświetlenia. albo wielkość czcionki. Wszystko. Jeżeli do danych liczbowych zastosowano format Ogólny. tzn. taka liczba jest traktowana jako ujemna (jest to amerykański zwyczaj księgowy) — zasada ta dotyczy tylko stałych liczbowych. naciskając klawisze Ctrl+` (apostrof lewostronny) lub — w starszych wersjach — wybierając z menu Narzędzia/Opcje/Widok/Opcje okna i zaznaczając pole Formuły.8 dosunięty do lewej krawędzi komórki — mamy sygnał. a ta nie mieści się w komórce. Jeżeli dane nie mieszczą się w komórce. Dotyczy to zarówno stałych. Aby liczba bądź formuła były traktowane jako tekst. co nie może być zakwalifikowane jako wyrażenie. do których formuła się odwołuje. na podstawie ich wyrównania w komórce. Standardowo liczby są dosuwane do prawej krawędzi komórki. albo szerokość kolumny. jak i wyników obli- czenia wyrażeń. czasem też poszerza kolumnę. ale wyrażenie = (100) ma wartość 100. że musi zmienić ręcznie albo format wyświetlania. stała logiczna lub liczbo- wa. że Excel potraktował ten zapis jako tekst. a od wersji 2007 na karcie Formuły w grupie Inspekcja formuł klikając przycisk Pokaż formuły. W tym trybie wszystkie formuły w arkuszu są wyświetlane jak teksty. w przeciwnym razie wyświetlona zostaje tylko początkowa część tekstu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a nie wyrażeń. czy dane liczbowe zostały właściwie zinterpretowane.kluska@gmail. z jakim rodzajem danych mamy do czynienia. Można przełą- czyć arkusz w tryb wyświetlania formuł. W takim przypadku zamiast war- tości wyświetlane są znaki #### wypełniające całą szerokość komórki. tekst jest wyświetlany także na tle sąsiednich komórek. Ebookpoint. tzn.com . Rozdział 2. Ponowne naciśnięcie tej kombinacji klawiszy przywraca obliczanie formuł. Często zdarza się. Możemy to wykorzystać do szybkiej weryfikacji. Jest to sygnał dla użytkownika. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 15 Liczba bez znaku (również w notacji naukowej) może być ujęta w nawiasy okrągłe. Wartości logiczne wyświetlane są podobnie jak liczby. lecz wynik jej wyliczenia z uwzględnieniem bieżącej wartości komórek i nazw. zostają zastąpione są ciągiem znaków ####. Wtedy — jeśli w arkuszu zobaczymy na przykład zapis 1. a nie wyliczane. W praktyce łatwo rozpoznać. to w przeciwieństwie do tekstów nigdy nie wyświetla się liczb na tle sąsiedniej komórki. w arkuszu wyświetlana jest nie sama formuła. jeśli nie mieszczą się w ko- mórce. że ktoś przyzwyczajony do notacji anglosaskiej użyje kropki dziesiętnej zamiast przecinka (albo omyłkowo naciśnie niewłaściwy klawisz — są obok na klawiaturze). jeżeli rozmiar komórki na to pozwala. Dane tekstowe są wyświetlane w całości. wartości logiczne są centrowane. Formuły są domyślnie wyliczane.

Konstrukcja formuł (wyrażeń) w Excelu Obliczenia w arkuszu kalkulacyjnym wykonuje się dzięki formułom. W tym rozdziale skupimy się na zwykłych formułach. „Operacje i funkcje tablicowe”. operujące na pojedynczych wartościach i dające w wyniku jedną wartość oraz formuły tablicowe. Druga możliwość to wykorzystanie makroinstrukcji. jak i wynik obliczeń. 16 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeżeli chcemy jednocześnie widzieć zarówno formułę. w podrozdziale „Wyświetlanie tekstów formuł w arkuszu”. Pierwszym zna- kiem każdej formuły jest znak = (znak równości). Przykład takiej makroin- strukcji podano w rozdziale 22. Może on być jednak w każdej chwili zmieniony. tzn. Aby wyświetlić arkusz w dwóch oknach. Najczęściej stosowane formaty liczbowe zostały omówione w poprzednim podrozdziale. należy w starszych wersjach Excela wykonać polecenie Okno/Nowe okno. który można wprowadzić bezpośrednio z klawiatury lub przez kliknięcie myszką znaku = widocznego przed polem edycji nad tabelą arkusza (od wersji 2007 już go tam nie ma). operujące na tabli- cach danych i/lub dające w wyniku więcej niż jedną wartość (chociaż bywają również formuły tablicowe zwracające jedną wartość). Wśród formuł można wyróżnić formuły zwykłe. obszarów (zakresów) lub innych formuł. d) operatory działań. c) nazwy: stałych. którą chcemy widzieć. „Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications)”. a następnie Okno/ Rozmieść/Sąsiadująco lub Pionowo. gdy obserwowane mają być tylko wybrane formuły. W treści formuły mogą wystąpić: a) stałe: liczbowe.kluska@gmail. Ten wariant wymaga wykonania makroinstrukcji oddzielnie w przypadku każdej formuły. logiczne. tekstowe lub tablicowe. mamy dwie możliwości. Od wersji 2007 trzeba w tym celu z zakładki Widok wybrać polecenie Nowe okno. zatwierdzane klawiszem Enter. komórek. zatwierdzane kombinacją klawiszy Ctrl+Shift+Enter. Formaty stałych liczbowych użytych w wyrażeniu nie wpły- wają na format uzyskanego wyniku. wielokrotnie otwierane i zamykane. Format wyniku jest określony przez typ formatu nadany komórce przed wprowadzeniem formuły. a drugie po przełączeniu w tryb wyświetla- nia formuł pokaże wzory użyte do obliczeń. Może więc mieć zastosowanie wtedy. Ad a) Stałe liczbowe i logiczne używane w wyrażeniach mają postać taką jak przy ich wprowadzaniu do komórek. f) nawiasy okrągłe. Teraz w jednym z okien należy użyć kombinacji klawiszy Ctrl+` w celu wyświetlenia formuł. Jedna z nich to wyświetlenie tego samego arkusza w dwóch oknach — jedno będzie w zwykłym trybie wyświetlać wyniki. b) adresy: komórek lub obszarów. która obok formuły używanej do obliczeń umieści w sąsiedniej komórce jej tekstową kopię. Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. które mogą być zagnieżdżane. e) wywołania funkcji.com . a następnie Wyświetl obok siebie i Przewijanie synchroniczne. Formuły tablicowe omówiono dokładnie w rozdziale 3.

której adres ma być umieszczony w formule. Stałe tablicowe ujmuje się w nawiasy klamrowe {}. Ten styl adresowania określa się mianem A1. nazywany też zakresem. a w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły). ale zwykle szybciej i wygodniej jest wprowadzić go przez kliknięcie myszką w komórkę. gdzie litery W i K ozna- czają odpowiednio wiersz i kolumnę.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przy wprowadzaniu adresu do formuły można wpisywać go z klawiatury. W wersji angielskiej używa się odpowiednio liter R i C (styl R1C1). Można też podać adres obszaru obejmującego całe kolumny. Znaczenie tego znaku zostanie wyjaśnione w podrozdziale „Edycja. Podobnie wprowadzić można adres zakresu — wystarczy klik- nąć lewym klawiszem myszki jeden z jego narożników i przeciągnąć myszkę do prze- ciwległego narożnika. ale co innego znaczy. klikając odpowiednie identyfikatory kolumny lub wiersza na obrzeżu arkusza. Jeśli obszar ma obejmować tylko jedną kolumnę lub jeden wiersz. Stałe te zostały opisane w rozdziale 3. Ebookpoint. na przykład funkcji SUMA. Jeżeli w zwykłym wyrażeniu wystąpi stała tablicowa. Takie błędy są potem trudne do zidentyfikowania. a kursor znajduje się w miejscu. na przykład adres D13 oznacza komórkę w kolumnie D i 13 wierszu. aby zrobić to we właściwym momen- cie. na przykład B:B lub 4:4. Kilka przylegających do siebie komórek stanowi obszar. kopiowanie i przesuwanie zawartości komórek”. Ten styl adresowania. określany jako styl W1K1.com . Istnieje jeszcze alternatywny styl adresowania komórek.kluska@gmail. na przy- kład C:H. tzn. W analogiczny sposób postępuje się z adresem zakresu złożonego z kilku wierszy lub kilku kolumn. jej (lub jego) oznaczenie musi być podane dwukrotnie. stosowany jest rzadziej i nie będzie tu oma- wiany. Ad b) Adresy komórek składają się z litery lub dwóch liter (a od wersji 2007 nawet trzech liter) oznaczających kolumnę i liczby oznaczającej numer wiersza. w którym adres ma postać typu W6K10. Litery oznaczające kolumny mogą być wprowadzane jako małe lub duże — Excel zamienia je na duże. Istotne jest jednak. Nie dotyczy to sytu- acji. Ob- szary muszą być prostokątne. Adres obszaru składa się z adresów komórek w lewym górnym i w prawym dolnym rogu obszaru połączonych znakiem : (dwukropek). ŚREDNIA itp. Wyboru stylu adresowania dokonuje się przez zaznaczenie odpowiedniej opcji na karcie Narzędzia/ Opcje/Ogólne (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły. gdy stała tablicowa jest argumentem funkcji. w celu ich odróżnienia od nazw i adresów. Należy używać cudzysłowów jako pojedynczych znaków. „Operacje i funkcje tablicowe”. Rozdział 2. Adres całego wiersza lub całej kolumny wprowadzimy. a nie podwójnych apostrofów. lub całe wiersze. to do obliczeń bierze się tylko lewy górny (pierwszy) element tablicy. na przykład B4:D8. Każda część adresu (wierszowa lub kolumnowa) może być poprze- dzona znakiem $ (znak dolara). kiedy formuła jest w trybie edycji. W jednym skoroszycie musi być konsekwentnie stosowany jeden styl adresowania. na przykład "tekst". która akceptuje argumenty tablicowe w zwykłych wyrażeniach. gdzie można wprowadzić adres komórki. a numery określają ich położenie w arkuszu. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 17 Stałe tekstowe w wyrażeniach muszą być ujęte w cudzysłów. na przykład 7:10. W arkuszu wygląda to prawie tak samo. W adresach obszarów w miarę potrzeby można używać znaku $.

komórkom i ich zakresom (obszarom). to nie można użyć nawiasów — pojawi się błąd składni. na przykład '[dane pomiarowe. r. w którym została użyta).xls]Arkusz nr 3'!A5.  jeżeli odwołujemy się do obiektu zdefiniowanego w całym skoroszycie. Ad c) Jeśli jakieś dane są wykorzystywane wielokrotnie w różnych formułach. należy podać pełną ścieżkę dostępu do pliku.kluska@gmail.com . na przy- kład Arkusz1!$B$4:$C$5. w których została zdefiniowana Ebookpoint. c. na przykład nazwy stałej. cały kwalifikator. co ta nazwa ma oznaczać. w którym podajemy nazwę i określamy. obowiązuje w całym skoroszycie. aż do znaku wykrzyknika. wk. Nazwy muszą zaczynać się od litery lub znaku podkreślenia. Oczywiście bezpośrednie wpisywanie tak rozbudowanych odwołań jest niewygodne i sprzyja popełnianiu błędów. jeśli zostało pominięte. 18 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeżeli odwołanie dotyczy komórek z innego arkusza. zwykle korzystnie jest nadać im specjalne nazwy i używać tych nazw zamiast adresów. Jeżeli nazwa pliku lub nazwa arkusza zawiera jedną lub więcej spacji. Nazwa pliku musi być ujęta w nawiasy kwadratowe wtedy i tylko wtedy.in.xls]Arkusz1'!C3. formułom. na przykład Arkusz2!$C$3. poza pierwszym znakiem mogą zawierać także cyfry i kropki. W kwalifikowanym odwołaniu do zakresu kwalifikatora używa się tylko raz. które nie są już potrzebne. Duże i małe litery nie są rozróżniane. Dlatego znacznie wygodniej wprowadzać te odwołania przez wskazanie myszką odpowiednich komórek. należy je poprzedzić kwalifikato- rem złożonym z nazwy arkusza i znaku wykrzyknika (!). (Jeśli użyjemy apostrofów pomimo braku spacji w nazwie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. nie będzie błędu — Excel je usunie). Jeśli nie podajemy nazwy arkusza. Uniwersalnym sposobem nadawania nazw jest wykorzystanie okna dialogowego Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę). Nazwa pliku może być z rozszerzeniem lub bez — program uzupełni rozszerzenie. Jeżeli ta sama nazwa została zdefiniowana w więcej niż jednym arkuszu.xls]Arkusz1!B4. Jeżeli nazwa została zdefiniowana tylko w jednym arkuszu skoroszytu. umieszczając jego nazwę w nawiasach kwadratowych. To samo okno dialogowe umożliwia edycję nazw i przypisanych do nich danych oraz usuwanie nazw. można pominąć nazwę arkusza. k. również w wariancie z dużymi literami). Nazwy można nadać stałym. Można także odwoływać się do komórki z innego otwartego skoroszytu. na przykład 'C:\Documents and Settings\USER\Moje dokumenty\Excel\ ´[wykres1. jest zamknięty. Przy zamyka- niu skoroszytu źródłowego odwołania do niego zostaną uzupełnione ścieżką dostępu. to pierwsza definicja obo- wiązuje w całym skoroszycie z wyjątkiem tych arkuszy. na przykład [regresja. Nazwy w arkuszu nie mogą się powtarzać (ale mogą się powtarzać w skoroszycie obejmującym kilka arkuszy — wówczas ta sama nazwa będzie mieć różne znaczenia w zależności od arkusza. Nazwy nie mogą być identyczne z adresami komórek w obu stylach adresowania w wersji polskiej i angielskiej (w związku z tym nie można używać m. Gdy skoroszyt. do którego chcemy się odwołać. Pomi- nięcie nazwy arkusza po nazwie pliku jest uzasadnione w następujących przypadkach:  jeżeli odwołujemy się do pierwszego arkusza w skoroszycie (najczęściej jest to Arkusz1). rc. zakresu lub tabeli (używanie nazw wyjaśniono w podpunkcie c)). nazw w. gdy po niej następuje nazwa arkusza. należy umieścić między znakami apostrofów.

Aby tę samą nazwę nadać innemu obiektowi w innym arkuszu skoroszytu. w Excelu można definiować tabele. Nazwy nadawane komórkom lub obszarom w sposób uproszczony (przez Pole nazwy albo przez Utwórz z zaznaczenia) odnoszą się do ich adresów bezwzględnych. Przy defi- niowaniu nazwy za pomocą Menedżera nazw lub sekwencji Wstaw/Nazwa/Definiuj moż- na powiązać nazwę z dowolnym rodzajem adresu (bezwzględnym. względnym lub mie- szanym). W przeciwnym razie oznacza to. „Operacje i funkcje tablicowe”. należy poprzedzić ją kwalifikatorem z nazwą arkusza lub skoroszytu. od- dzieloną wykrzyknikiem (!). które zapisujemy w wybranych komórkach arkusza. na przykład odwołanie lgr:D6 jest poprawne.kluska@gmail. Szczegółowy opis dotyczący używania tabel podano w rozdziale 3. kursor przeskoczy do tej komórki lub obszaru. po czym zatwierdzenie klawiszem Enter (nie myszką). Nazwa komórki może wystąpić zamiast jej adresu w odwołaniu do obszaru. na przy- kład $B$3. Excel automatycznie taką nazwę przypisze (przy czym pomija się ewentualne nawiasy i znak =). Gdy w sąsiedniej komórce w stosunku do komórki z danymi umieścimy tekst. jeżeli nazwę lgr nadano wcześniej komórce.1. który spełnia kryteria nazwy. Aby użyć nazwy. w którym po jednej lub obu stronach dwukropka są nazwy lub adresy obszarów. W ten sposób można nadać określoną nazwę tylko jeden raz w skoroszycie. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 19 ponownie. koliduje z adresem komórki lub zawiera niedozwolone znaki).com . a zaznaczenie komórki nie powinno ulec zmianie. Ta nazwa powinna być nadal widoczna w Polu nazwy po naciśnięciu Enter. Znaczenie tych trzech rodzajów adresów wiąże się z kopiowaniem formuł i zostanie wyjaśnione w dalszej części rozdziału. Poprawne jest też odwołanie. Taka nazwa kwalifikowana może mieć formę: Zeszyt1. w podrozdziale „Odwołania struk- turalne w tabelach”. w jaki sposób można nadać nazwę formule. Ebookpoint. Poniższy przykład pokazuje. Począwszy od wersji 2007. Nazwa tabeli musi być zgodna z regułami dotyczącymi nazw defi- niowanych i jest unikatowa w skoroszycie. Takie odwołanie odnosi się do najmniejszego prostokąt- nego obszaru. że nazwa nie została zaakceptowana (była już wcześniej użyta. Arkusz2!abc — nazwa abc zdefiniowana w Arkuszu2 w bieżącym skoroszycie. która w danym arkuszu nie obowiązuje. z wyłączeniem arkuszy. jak to pokazano na rysunku 2. Istnieją też prostsze sposoby nadawania nazw komórkom i obszarom.xls!abc — nazwa abc obowiązująca w skoroszycie Zeszyt1. Rozdział 2. Nazwy tabel mogą być używane w wyrażeniach na podobnych zasadach jak nazwy zakresów. obejmującego oba zakresy jednocześnie. Załóżmy. Innym uproszczonym sposobem przypisywania nazwy zaznaczonej komórce lub zakresowi komórek jest kliknięcie Pola nazwy po lewej stronie paska for- muły i wpisanie tam wybranej nazwy. należy posłużyć się Menedżerem nazw lub sekwencją Wstaw/Nazwa/Definiuj w starszych wersjach arkusza. w których zdefiniowano ją ponownie. Każda tabela musi mieć nazwę — w momencie utworzenia nazwa jest nadawana automatycznie. że dane są współrzędne dwóch punktów. ale później można ją zmienić. jeżeli wybierzemy opcję Wstaw/Nazwa/Utwórz (od wersji 2007 Formuły/Utwórz z zaznaczenia).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. w którym była zdefiniowana. Jeśli wybrana nazwa była już wcześniej użyta.

Zobaczymy okno podobne do pokazanego na rysunku 2.3. Po uwzględnieniu zmodyfikowanych nazw komórek formuła może mieć postać: odl : = ((x2_–x1_)^2+(y2_–y1_)^2)^0. dla- tego na końcu każdej nazwy automatycznie dodawany jest znak podkreślenia. która oblicza odległość między punktami. Rysunek 2.com . Chcemy te- raz zdefiniować formułę. i nadać jej nazwę odl.1. na którym widnieje zestawienie wszystkich nazw zdefi- niowanych w arkuszu. Definiowanie nazw w skoroszycie Nazwy komórek można umieścić w kolumnie z lewej strony. a w polu Odwołuje się do: — podane powyżej odwołanie od znaku =. Ebookpoint. Cały zakres obejmujący nazwy i wartości należy zaznaczyć.kluska@gmail. wybrać po- trzebną definicję i wprowadzić niezbędne poprawki. 20 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 2.5 Użycie operatorów w powyższym wyrażeniu wyjaśniono w podpunkcie d) zamiesz- czonym dalej w tym rozdziale. w którym definiuje się nazwę odl W razie potrzeby zmodyfikowania nazwy. W naszym przykładzie zaproponowane nazwy kolidują z adresami komórek i w takiej formie nie mogą być zaakceptowane. Należy teraz otworzyć okno dialogowe Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/ Definiuj nazwę). po czym zatwierdzić to przyciskiem OK (rysunek 2. We wcześniejszych wersjach Excela (97 – 2003) trzeba użyć sekwencji Wstaw/Nazwa/Definiuj.2). Wygląd okna dialogowego.2. następnie w polu Nazwy w skoroszycie: (od wersji 2007 Nazwa:) wpisać nazwę odl. przypisanej jej definicji lub utworzenia nowej definicji podobnej do już istniejącej należy wywołać Menedżer nazw. a następnie wybrać z menu polecenie Wstaw/Nazwa/Utwórz (od wersji 2007 Formuły/Utwórz z zaznaczenia) i potwierdzić opcję Lewa kolumna. a wartości w kolumnie są- siedniej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. niezależnie od sposobu ich zdefiniowania. Excel nada komórkom z prawej kolumny nazwy po- brane z lewej kolumny (z pominięciem znaku =).

gdyż różni się w szczegółach od kolej- ności działań powszechnie przyjętej w matematyce.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. na te nazwy (Wstaw/Nazwa/Zastosuj nazwy.com . pierwszeństwa) działań. należy wcześniej nacisnąć klawisz F2. może się od- bywać tylko przez komórki arkusza. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 21 Rysunek 2. Rozdział 2. Ad d) W wyrażeniach mogą występować różne operatory działań. Ebookpoint. Po przypisaniu nazw do komórek lub zakresów użytych wcześniej w wyrażeniach moż- na dokonać automatycznej wymiany adresów. Ujemną stroną stosowania nazw stałych i formuł jest utrudnienie analizy arkusza pod kątem poprawności zastosowanych algorytmów obliczeń.kluska@gmail. Lista tych priorytetów jest bardzo ważna. ale nie można używać klawiszy ze strzałkami. umożliwiające zarządzanie nazwami w arkuszu Przy edycji formuł w oknach dialogowych należy zachować ostrożność.1.3. a od wersji 2007 Formuły/Nazwy zdefiniowane — pole (trójkąt) obok Definiuj nazwę/Zastosuj nazwy). Okno Menedżera nazw. Niestety. Pozytywne jest to. jeśli cała formuła nie jest widoczna w polu edycji. jednak z zachowaniem ustalonej kolejności (priorytetów. Jest to szczególnie dokuczliwe. Podobnie można zdefiniować pewne niezbyt złożone powtarzalne frag- menty obliczeń w formie quasi-funkcji użytkownika (unikając stosowania Visual Basica). Aby można było przemieszczać kursor klawiszami strzałek. że można arkusz pozbawić balastu rzeczy oczywistych dla fachowca. Listę operatorów w kolejności od najwyższego do najniższego priorytetu zestawiono w tabeli 2. które działają na są- siadujące z nimi dane. Z reguły obliczenia wykonywane są od lewej do prawej strony wyrażenia. nie jest możliwa zamiana w drugą stronę. którym przypisano nazwy. Po umiesz- czeniu kursora w miejscu edycji można wstawiać lub usuwać znaki. Jednak przekazywanie argumentów do takiej quasi-funkcji jest utrudnione. na przykład podstawowe stałe fizyczne i niezbędne do obliczeń masy atomowe można zdefiniować poza arkuszem. Możliwość nadawania nazw stałym i formułom ma swoje dobre i złe strony.

w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ 9b > (znak większy niż) Relacja większości Zwraca wartość logiczną PRAWDA. w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ Ebookpoint.kluska@gmail. jeżeli i znak większy niż) argumenty po obu stronach nie są równe. w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ 9f <> (znak mniejszy niż Relacja nierówności Zwraca wartość logiczną PRAWDA. jeżeli argument po lewej stronie jest większy od argumentu po prawej stronie. jeżeli i znak równości) większości argument po lewej stronie jest większy niż argument po prawej stronie lub równy temu argumentowi. w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ 9c < (znak mniejszy niż) Relacja mniejszości Zwraca wartość logiczną PRAWDA. jeżeli argumenty po obu stronach są równe. jeżeli i znak równości) mniejszości argument po lewej stronie jest mniejszy niż argument po prawej stronie lub równy temu argumentowi.com . Złączenie tekstów Tworzy jeden tekst z argumentów z lewej ampersand) i prawej strony 9a = (znak równości) Relacja równości Zwraca wartość logiczną PRAWDA.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ 9e <= (znak mniejszy niż Relacja słabej Zwraca wartość logiczną PRAWDA. w przeciwnym razie zwraca wartość FAŁSZ 9d >= (znak większy niż Relacja słabej Zwraca wartość logiczną PRAWDA. Pierwszeństwo działań w arkuszu kalkulacyjnym Excel Priorytet Operator Działanie Opis 1 : (dwukropek) Operator zakresu Tworzy jedno odwołanie do wszystkich komórek między dwoma odwołaniami włącznie 2 (spacja) Część wspólna Tworzy odwołanie do komórek wspólnych dla wskazanych obszarów 3 – (minus) Negacja Zmiana znaku argumentu z prawej strony operatora 4 % (procent) Procent Dzieli argument z lewej strony przez 100 5 ^ (daszek) Potęgowanie Podnosi argument z lewej strony do potęgi określonej przez argument z prawej strony 6a * (gwiazdka) Mnożenie Iloczyn argumentów z lewej i prawej strony 6b / (ukośnik) Dzielenie Iloraz argumentu z lewej strony przez argument z prawej strony 7a + (plus) Dodawanie Suma argumentów z lewej i prawej strony 7b – (minus) Odejmowanie Różnica pomiędzy argumentem z lewej strony a argumentem z prawej strony 8 & (handlowe „i”.1. jeżeli argument po lewej stronie jest mniejszy od argumentu po prawej stronie. 22 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Tabela 2.

Operatory relacji działają na argumentach liczbowych. Całe wyrażenie przyjmuje wartość 0 przy n parzystym lub 2 przy n nieparzystym.com . a drugi negację. W razie użycia argumentu tekstowego o postaci liczby jest on konwertowany na liczbę. więc na przykład = –2^4 ma w Excelu wartość 16. gdzie ma to sens. czy MODUŁ. chociaż ozna- czane są tym samym znakiem – (minus). Należy zwrócić uwagę na konsekwencje innej kolejności działań w Excelu w stosunku do tradycyjnego zapisu matematycznego. a nie –16. Rozdział 2. więc i ryzyko popełnienia błędu jest mniejsze. ale ma priorytet wyższy od potęgowania. W przypadku wystąpienia operatorów o tym samym priorytecie obli- czenia wykonuje się od lewej do prawej. należy sprawdzać na przykład. W przypadku argumentów liczbowych ich znaczenie jest dość oczywiste.oznacza odejmowanie. W razie użycia argumentu liczbowego lub logicznego zamiast teksto- wego Excel zamienia go na tekst. na przykład = –(2^4) ma wartość –16. Wynik jest zawsze tekstem. ale ten jest raczej rzadko używany w zesta- wieniu z potęgowaniem. który poprzedza. które teoretycznie powinny być równe. Jeśli chcemy. Można też użyć argumentu logicznego (choć nie jest to zalecane) — w takim przypadku wartość logiczna PRAWDA jest konwertowana na 1. Podobnie w wyrażeniu = 1––1^n pierwszy znak . może dać wynik negatywny. ale tego samego typu po obu stronach operatora relacji. Przede wszystkim Excel rozróżnia jednoar- gumentowy operator negacji i dwuargumentowy operator odejmowania. Wyrażenie = 4*-2 jest poprawne bez nawiasów i ma wartość –8. ponieważ minus jest tu operatorem odejmowania. np. Dwukrotne użycie operatora % w wyrażeniu oznacza dzielenie przez 10000. Tam. Będziemy więc mieli z nim do czynienia na początku wyrażenia.05. który ma być obliczony w pierwszej kolejności. co = 2^0. a wartość logiczna FAŁSZ jest konwertowana na 0. Operator negacji ma priorytet wyższy od potęgowania. Liczba po prawej stronie powinna być dostatecznie mała w stosunku do wartości po- równywanych (mniejsza o kilka rzędów). Operator % oznacza dzielenie przez 100. tzn. w nawiasy okrągłe. następnie kolejno operacje o niższych priorytetach aż do uzyskania jednej wartości końcowej.0005. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 23 Podczas obliczania wartości wyrażenia wykonuje się najpierw operacje o najwyższym priorytecie. Operator negacji jest związany tylko z jednym argumentem. ale stała 5%% jest traktowana jak tekst (stała liczbowa może być zakończona tylko jednym znakiem %) i nie może być użyta w wyrażeniu wymagającym liczby. Dlatego w przypadku liczb zmiennoprzecinkowych x i y zamiast sprawdzać relację x = y.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. po nawiasie otwierającym albo po innym operatorze. Operator łączenia tekstów & łączy dwa teksty w jeden. a nie negacji. Argumenty operacji powinny mieć typ odpowiedni do danej operacji. natomiast wyrażenie = 5*(2&2) zosta- nie obliczone jako 110 (liczba). ujmując fragment. Operatory arytmetyczne wymagają argumentów liczbowych. a nie 32%. musimy użyć nawiasów. obliczenie wyrażenia = 5*2&2 daje w wyniku 102 (jako tekst). na przykład zapis = 5%% ma wartość 0. Excel dokonuje niezbędnej konwersji typów. więc na przykład = 2^5% oznacza tyle. Na skutek błędów zaokrągleń porównanie dwu wielkości. aby najpierw było wykonane potęgowanie. ale wyrażenie = 1–2^4 ma wartość –15. Drugi problem dotyczy operatora procentu. tekstowych i logicznych. Zmianę kolejności wykonywania działań uzy- skamy. chociaż należy zachować ostrożność przy porówny- waniu wyników operacji na liczbach zmiennoprzecinkowych (niecałkowitych). a później negacja. Ebookpoint.kluska@gmail.LICZBY(x–y) < 1E–8.

wyszukiwania i adresu.. W najnowszej wersji 2010 pojawiła się jeszcze grupa funkcji zgodności. pojawi się komunikat #LICZBA!. daty i czasu.com . na przykład podnoszenia liczby ujemnej do potęgi ułamkowej. odwołanie (adres komórki lub obszaru) lub dowolne wyrażenie. W tej grupie zgromadzono funkcje. bazy danych. logiczne. które można kliknąć myszką. to tekst krótszy jest mniejszy. zagnieżdżaniem funkcji). a w przypadku stałych tek- stowych można pominąć ograniczający każdą z nich cudzysłów. pseudofunkcja). a polskie litery zostają umieszczone pomiędzy odpowiednimi literami alfabetu łacińskiego. Korzystanie z okienka do wstawiania funkcji upraszcza nieco to za- danie: nie trzeba wprowadzać separatorów argumentów. cyfry. finansowe i użytkownika. litery. W przypadku próby wykonania operacji niewykonalnej. także wywołanie innej funkcji (mamy wówczas do czynienia z tzw. Po wybraniu pola każdego z argumentów można odczytać wyjaśnienie dotyczące oczekiwanego typu wartości argumentów. W przypadku dzielenia przez zero otrzymamy komunikat #DZIEL/0!. wtedy — o ile po pominiętych chcemy podać jeszcze jakiś argu- ment — należy pozostawić separatory pominiętych argumentów. na przy- kład "C" < "Ć" < "D". Kolejność znaków w tabeli ASCII jest z grubsza następująca: spacja. tekstowe. nazwa. Po wybraniu funkcji z listy otwiera się następne okno z polami do wprowadzania argumentów. Jeżeli teksty są różnej długości i ich początkowe znaki są zgodne. Ebookpoint. statystyczne. na przykład = SUMA(arg1. Nawet jeśli funkcja nie wy- maga argumentów (jest to tzw.). którym w wersji 2010 przypisano nowe nazwy. Liczba i typy argumentów po- winny być zgodne ze specyfikacją funkcji. Zaraz po nazwie (bez spacji) umieszcza się listę argumentów ujętą w nawiasy okrągłe. Po wpro- wadzeniu każdego argumentu zobaczymy po prawej stronie podgląd jego wartości. Jeśli funkcja wymaga podania więcej niż jednego argumentu.. na przykład "A" < "Aa". Przy porównywaniu wartości logicznych PRAWDA > FAŁSZ. arg2. W przypadku nieodpowiedniego typu argumentów Excel wyświetla w komórce komuni- kat błędu #ARG!. Najczęściej jednak korzysta się z okna dialogowego Wstaw/Funkcja (od wersji 2007 Formuły/Wstaw funkcję) lub z pola ozna- czonego fx. Czasem dopuszczalne jest pominięcie niektó- rych argumentów. z tym że małe litery są traktowane jak duże (nie są rozróżniane). ale niektóre. informacyjne. Argumentem funkcji może być stała. Często używane i dobrze znane funkcje można wprowadzać bezpośrednio z klawiatury. Funkcje w Excelu zostały podzielone na grupy tematyczne: matematyczne. in- żynierskie.kluska@gmail. Ad e) Wywołanie funkcji rozpoczyna się od nazwy funkcji (duże i małe litery nie są rozróżniane — wszystkie zostają zamienione na duże). Można też wyświetlić wszystkie dostępne funkcje uporządkowane alfabetycznie. mogą przyjmować dowolną ich liczbę. nawiasy są obowiązkowe — na przykład funkcję zwracającą wartość liczby π wywołuje się następująco: = PI(). Otwiera się wtedy okno dialogowe z listą funkcji i krótkimi opisami każdej z nich. W edycji programu Excel 2007 dodano funkcje modułowe. 24 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Porównanie tekstów jest alfabetyczne znak po znaku. . a na- zwy dotychczasowe przeniesiono do grupy zgodności. Porównywane są kody ASCII kolej- nych znaków. rozdziela się je separatorami — w pol- skiej wersji jest to średnik. Większość funkcji ma ściśle określoną liczbę argumentów. a po wprowadzeniu wszystkich wymaganych argumentów dodatkowo podgląd obliczonej wartości funkcji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

Rozdział 2. W matematyce argumentów funkcji nie ujmuje się w nawiasy. która często sprawia użytkownikom problemy.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. korzystając z okna dialogowego Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę).kluska@gmail. W przy- padku funkcji podpowiedź obejmuje również jej argumenty. wymaga. A więc na przykład funkcja SILNIA(3. Jej wartość można uzyskać. Ewentualne podnoszenie funkcji do potęgi zapi- suje się zaraz za nazwą funkcji. na przykład funkcja SILNIA(n) wymaga podania argumentu całkowitego nieujemnego. Jeżeli podamy argument ujemny. Funkcją. Podpowiedzi obejmują nie tylko obiekty (np. Próby wprowadzania jej w postaci e^x lub exp^x wywołują komunikaty błędu. a argument pochyłą. W Excelu nie jest też bezpośrednio dostępna liczba e — podstawa logaryt- mów naturalnych. Do tego celu można wykorzystać tylko nawiasy okrągłe (inne rodzaje nawiasów mają odrębne przeznaczenie). lecz w postaci liczby z częścią ułamkową. lecz wyróżnia się je krojem pisma — nazwę funkcji pisze się zwykle prostą czcionką. czyli 6. jest funkcja wykładnicza ex. Jej odpowiednikiem w Excelu jest funkcja EXP(x). otrzymamy komunikat błędu #LICZBA!. i nie zawiera operatora potę- gowania. ale jeżeli podamy argument dodatni. a nie zaokrąglana do najbliższej liczby całkowitej. Można to również zrobić poza arkuszem. Ebookpoint. wprowadzając do wybranej komórki wyrażenie = EXP(1) i nadając tej komórce odpowiednią na- zwę. aby argument był ujęty w nawiasy. Ad f) Nawiasy okrągłe występujące w wyrażeniach służą do zmiany kolejności wykony- wania operacji w stosunku do obowiązującego pierwszeństwa działań. ale również zdefiniowane przez użytkownika. Jeśli ktoś jest bardzo przyzwyczajony do zapisu funkcji wykładniczej z operatorem potęgowania. to jest ona obcinana. tyle że zostanie zaokrąglony w dół do najbliższej liczby całkowitej (obcięty). ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 25 W nowszych wersjach Excela można korzystać z bardzo przydatnej właściwości arkusza zwanej autouzupełnianiem formuł.7) da w wyniku 3!. musi sam zdefiniować nazwę e lub exp. W czasie edycji formuły po wprowadzeniu pierw- szych znaków nazwy wyświetlane jest okienko z podpowiedziami wariantów konty- nuacji formuły. aby został wprowadzony do edytowanej komórki.com . tzn. funkcje) predefiniowane. w Excelu — dopiero za nawiasem ograniczającym argument. Po wybraniu właściwego wariantu należy kliknąć go dwukrotnie myszką. wywołując funkcję EXP z argumentem 1: e : = EXP(1). Funkcja ma składnię typową dla Excela. Jest to ogólna zasada sto- sowana do wszystkich funkcji Excela — jeśli zamiast oczekiwanego argumentu całko- witego podana zostanie liczba ułamkowa. to taki argument będzie przyjęty. Przykłady w tabeli poniżej: Matematyka Excel sin x SIN(x) sin2 x SIN(x)^2 2 sin x SIN(x^2) Przy wywołaniu funkcji typ wartości podawanej jako argument powinien być zgodny z charakterem i typem tego argumentu w opisie funkcji. Należy zwrócić uwagę na odmienność konwencji zapisu funkcji w Excelu w stosunku do tradycyjnego zapisu matematycznego.

26 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Nawiasy te można zagnieżdżać. począwszy od pary najbardziej zagnieżdżonych nawiasów. aby łatwiej było odszukać pary odpowiadających sobie nawiasów. Poza tym edy- cja przebiega w podobny sposób. W trakcie edycji to zaznaczenie niestety znika.kluska@gmail. czyli edycji zawartości komórki. Po naciśnięciu F2 kursor pojawi się jednak nie w polu edycji nad arkuszem. Aby rozpocząć edycję. należy wskazać komórkę. Ope- racje są potem wykonywane. która ma być poddana edycji. do których odwołuje się edytowane wy- rażenie. z drugiej strony lepiej użyć o jedną parę nawiasów za dużo niż o jedną parę za mało. W polu edycji nad arkuszem będzie widoczna zawartość komórki. jest ona w tym przypadku symbolem dzielenia. Użycie nawiasów powinno być racjonalizowane. ale na końcu zawartości komórki w arkuszu. Nie musimy używać nawiasów. które znajduje się przed polem edycji nad arkuszem (w przypadku edycji formuł tablicowych trzeba wcześniej nacisnąć i przytrzymać Ctrl+Shift). a pojawi się tam kursor i można rozpocząć edycję za pomocą klawiatury i myszki. Przy takim zapisie kolejność obliczeń jest oczywista — najpierw obliczamy osobno licznik i mianownik. kopiowanie i przesuwanie zawartości komórek Po wprowadzeniu danych do komórki często zachodzi potrzeba dokonania zmian. Edycję koń- czymy naciśnięciem klawisza Enter (lub Ctrl+Shift+Enter w przypadku edycji formuł tablicowych) albo kliknięciem myszką pola akceptacji D. Alternatywnym sposobem rozpoczęcia edycji jest naciśnięcie klawisza funkcyjnego F2 (jest to relikt po arkuszu kalkulacyjnym Lotus 1-2-3). Ułatwia to sprawdzenie poprawności odwołań. bo zbyt duża ich liczba utrudnia analizę formuły. Po wywołaniu trybu edycji formuły Excel zaznacza kolorowym obramowaniem wszystkie komórki. Ilustruje to przykład w poniższej tabelce: Matematyka Excel 1+ x (1+x)/(1–x) 1− x Edycja. gdzie chcemy wprowadzić poprawki.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a na końcu wykonujemy dzielenie. w których różne wyrażenia umieszczamy nad i pod kreską ułamkową. W zapisie matematycznym posługujemy się często ułamkami algebraicznymi.com . W Excelu nie ma innego odpowiednika kreski ułamkowej — poza operatorem dzielenia. Aby zobaczyć je ponownie. otwierać nową parę nawiasów wewnątrz innej. Wystarczy kliknąć myszką w miejscu. Ebookpoint. trzeba zakończyć edycję i wywołać ją jeszcze raz. Tym samym kolorem zaznaczone są adresy i nazwy w wyrażeniu. Należy więc na ogół cały licznik i cały mianownik ująć w nawiasy. tzn. W trakcie edycji formuły nawiasy są podświetlane różnymi kolorami. Nawiasy służą ponadto do ograniczenia argumentów funkcji.

com . aby po zakończeniu kopiowania najpierw zwolnić przycisk myszy. należy zaznaczyć kopiowany obszar. Oprócz tego można kopiować całe zakresy komórek — wystarczy je zaznaczyć. należy skorzystać z menu Edycja/Cofnij…. Pozwala ona na kopiowanie zawartości komórki do sąsied- nich komórek i tworzenie w ten sposób kolumn lub wierszy z podobną zawartością. a następnie klawisz Ctrl. Rozdział 2. przez zaznaczenie komórki lub grupy komórek do skopiowania.kluska@gmail. Pod tym względem kopiowanie w arkuszu kalkulacyjnym różni się od kopiowania na przykład w edytorze tekstu. Samo kopiowanie komórek odbywa się w sposób ogólnie przyjęty w programach biuro- wych Microsoftu. a następnie wskazać kursorem myszki prawy dolny róg obszaru. Jeżeli kopiujemy jedną komórkę. a następnie chwycić myszką za brzeg obszaru i przeciągnąć w nowe miejsce przy wciśniętym klawiszu Ctrl. powiększając lub pomniejszając zakres docelowy — konkretne zachowanie zależy od wersji Excela. W trybie edycji można dokonać zamiany całej formuły zawartej w komórce lub jej zazna- czonego fragmentu na wartość liczbową. Należy pamiętać. Jeżeli kopiujemy obszar złożony z kilku komórek. Alternatywą jest wskazanie obszaru docelowego identycznego z obszarem kopiowanym lub będącego jego wielokrotnością. Gdy to nastąpi. odpowiadającą lewemu górnemu rogowi obszaru kopiowanego. W Excelu jest tak Ebookpoint. tzn. do których wprowadza się tylko nie- zbędne zmiany. ze skrótu klawiaturowego Ctrl+Z lub przycisku Cofnij na pasku narzędzi. Po akceptacji wartość ta pozostanie w komórce na stałe. a wystarczy skorzystać z już zapisanych formuł jako szablonów. Inną specyficzną dla Excela metodą kopiowania jest odmiana metody „przeciągnij i upuść” z użyciem myszki. bo nie trzeba każdej formuły wprowadzać od początku. Bardzo istotną rolę w Excelu odgrywa kopiowanie komórek zawierających formuły. a następnie użycie kombinacji klawiszy Ctrl+C (kopiuj) i w nowym miejscu Ctrl+V (wklej). Pierwotna zawartość komórki zostanie przywrócona. Z operacją kopiowania nierozerwalnie wiąże się specyficzna dla arkusza kalkulacyj- nego właściwość modyfikacji adresów zawartych w odwołaniach kopiowanych formuł. to jako obszar do- celowy wystarczy wskazać jedną komórkę. Umożliwia ono przeprowadzenie podobnych obliczeń na różnych danych i przyspiesza redagowanie arkusza. W przeciwnym razie Excel nie wykona kopiowania albo utworzy pojedynczą kopię. to dane zostaną zwielokrotnione i pojawią się w każdej z komórek ob- szaru docelowego. Aby skorzystać z tego sposobu kopiowania. Kursor myszki powinien przyjąć wtedy kształt czarnego plusa. Po zakończeniu ko- piowania zwalniamy przycisk myszy. Obok wskaźnika myszki będzie wy- świetlany mały znak +. naciskamy klawisz Esc lub klikamy myszką czerwony znak U na lewo od pola edycji. naciskamy lewy przycisk myszy i prze- ciągamy kursor pionowo lub poziomo. Służy do tego klawisz funkcyjny F9.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wypełniając żądany obszar. a jako obszar docelowy zaznaczymy kilka komórek. Tam kopia jest zawsze klonem oryginału. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 27 Jeżeli w trakcie edycji stwierdzimy. Alternatywnie można użyć przycisków Kopiuj i Wklej z paska narzędzi lub odpowiednich poleceń z menu Edycja albo z menu podręcznego dostępnego pod pra- wym przyciskiem myszy. Aby wycofać zmiany już po ich zatwierdzeniu. Specyficzne dla kopiowania w arkuszu jest zaznaczanie obsza- ru docelowego. że nie chcemy wprowadzać zmian w komórce.

jeżeli przenoszona jest tylko komórka z formułą — adresy Ebookpoint. to ta relacja sąsiedztwa komórek powinna być zachowana przy kopiowaniu. myszkę i odpowiednie pozycje menu oraz ikony na pasku narzędziowym. Dlatego adresy w Excelu są domyślnie względne. W formułach zawierających nazwy są one kopiowane formalnie bez zmiany. którą stosuje się we wszystkich programach biurowych Microsoftu — mamy do dyspozycji klawiaturę ze skrótami Ctrl+X (wytnij) i Ctrl+V (wklej). Przy kopiowaniu w prawo w tym sa- mym wierszu modyfikowane będą litery kolumn w odwołaniach. aby zachować względną relację między nowym położeniem komórki z formułą a położeniem komórek. to znaczenie nazwy zmienia się w zależności od położenia komórki aktywnej. którą poprzedza znak $. Jeżeli na przykład jakaś komórka zawiera stałą. poprzedzając literę ko- lumny i numer wiersza znakiem $ (dolara). na które powołuje się formuła.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. adresy są odpowiednio modyfikowane. wreszcie przy kopiowa- niu na ukos modyfikowane będą obie części adresu. jednakże jeśli w definicji nazwy występują adresy względne lub mieszane. adresy mieszane. występujący w formule. do których ta formuła się odwołuje. jakie wersje adresu zostały użyte. Jeżeli zdecydujemy się skopiować tę parę komórek w inne miejsce. jest przy kopiowaniu tej formuły mo- dyfikowany tak. naciska- nie klawisza F4 powoduje cykliczne przełączanie między czterema możliwymi wersjami adresu: względną. Oprócz kopiowania często wykonywaną operacją jest przenoszenie komórek. absolutne (inaczej: bezwzględne) oraz nazwy. Przy tworzeniu tablic dwuwymiarowych (typu tabliczki mnożenia znanej ze szkoły podstawowej). a w komórce sąsiedniej C5 — formułę obliczającą wynik na podstawie tej liczby. chociaż jej adres jest teraz zupełnie inny. 28 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich tylko wtedy.kluska@gmail. które podlegają modyfikacji przy kopiowaniu. absolutną i dwiema mieszanymi. w których jedna grupa argumentów umieszczona jest w górnym wierszu. na przykład $B$5. Adres zapisany w postaci na przykład B5. zawierające jeden znak $ — przed nume- rem wiersza albo przed literą kolumny. Ta część adresu. Mianowicie przy kopiowaniu komórki z formułą w dół w tej samej kolumnie modyfikowane będą numery wierszy w odwołaniach zawartych w tej formule. Specyficzna dla arkusza kalkulacyjnego metoda „przeciągnij i upuść” z użyciem myszki polega na „zaczepieniu” kursora myszki na krawędzi komórki lub podświetlonego obszaru i przeciągnięciu go na nowe miejsce przy wciśniętym lewym przycisku myszy. Procedura przenoszenia jest znowu analogiczna do tej. Jeżeli komórka z formułą jest przenoszona wraz z komórkami. Przy edycji formuł znaki $ można wprowadzać do adresu bezpośrednio z klawiatury albo za pomocą klawisza funkcyjnego F4. jej adres nie powinien podlegać modyfikacji — taki adres nazywamy bezwzględnym albo absolutnym. przydatne są tzw. Jeżeli na przykład w komórce B5 mamy liczbę. Jeżeli kursor znajduje się w obrębie adresu. Adresy typu B5. noszą nazwę adresów względnych. która jest wykorzystywana w obliczeniach dla różnych danych.com . a druga grupa w pierwszej kolumnie. to oczekujemy. W Excelu uzyskuje się go. W pewnych sytuacjach modyfikacja adresu nie jest pożądana. W trakcie przenoszenia komórek modyfikacje adresów odbywają się zgodnie z logiką tych operacji. że formuła będzie w dalszym ciągu pobierać dane z sąsiedniej komórki. gdy w kopiowanych komórkach mieszczą się stałe lub formuły zawierające tylko stałe i adresy tzw. jest nie- zmienna w czasie kopiowania. niezależnie od tego. Takie rozwią- zanie podyktowane jest logiką operacji obliczeniowych.

to formułę ze schowka możemy potem wkleić do innej komórki (też w trybie edycji). 6} (lub {3\5. modyfikacje adresów następują w przypadku wstawiania i usuwania wierszy lub kolumn. Podobnie należy unikać wstawiania lub usuwania wierszy lub kolumn pomiędzy taką formułą a danymi. Należy odróżniać kopiowanie komórki z formułą od kopiowania samej zawartości komórki.kluska@gmail. zgodne z logiką. a następnie podświetlimy i skopiujemy do schowka zawartość komórki. W zasadzie komórki z takimi formułami powinno się przenosić razem z komórkami. gdy stała ta- blicowa jest argumentem funkcji. która akceptuje argumenty tablicowe w zwykłych wyra- żeniach. które zawierają dane używane przez te formuły. Jeśli natomiast zaznaczymy komórkę i wejdziemy w tryb edycji (klawisz F2 lub kliknięcie w polu edycji formuły). W takim przypadku kopiowanie odbywa się bez żadnej modyfikacji zawartości i może dotyczyć zarówno całych formuł. W tym drugim przy- padku interpretacja nie jest już oczywista i wymaga dokładnego wyjaśnienia.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Podobne. Przykładowo jeśli została zdefiniowana nazwa dane w postaci stałej tablicowej: dane : = {3. Jeżeli przenoszona jest komórka z danymi. Jeżeli w wyniku usunięcia kolumny lub wiersza z dany- mi usunięte zostaną dane. jak i do- wolnych ich fragmentów. któremu może towarzyszyć modyfikacja adresów w formule. do których się odwołuje. na przykład funkcji SUMA. ŚREDNIA itp. do obliczeń bierze się tylko lewy górny (pierwszy) element tablicy. reprezentujących zbiory danych. mamy do czynienia z kopiowaniem komórki. od których zależą formuły w innych komórkach. ale w stosunku do nowego poło- żenia formuły. Nie dotyczy to sytuacji. Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach w arkuszu i w formułach nazwanych W zwykłych wyrażeniach mogą występować odwołania (w formie adresów lub nazw) nie tylko do pojedynczych wartości — wtedy ich interpretacja nie budzi wątpliwości — ale również do tablic i zakresów. 5\4.5. W przeciwnym razie nazwa po przeniesieniu nie będzie odwoływać się do tych samych danych co przed przeniesieniem. Rozdział 2. natomiast ŚREDNIA(dane) ma wartość 4. Jeżeli w zwykłym wyrażeniu wystąpi stała tablicowa lub jej nazwa. Jeśli zaznaczymy komórkę i wykonamy którąś z opisanych wyżej procedur kopiowania. gdy używamy Excela 2010) to wyrażenie = 2*dane ma wartość 6. lecz do danych umieszczonych w arku- szu w takiej samej relacji względnej co poprzednio. do których odwołują się formuły w innych komórkach.com . 4\6}. Ebookpoint. wy- świetlany jest komunikat #ADR!. następuje ich odpowiednia modyfikacja (chociaż same te komórki nie zmieniają położenia). Pewne problemy może sprawić przenoszenie formuł zawierających nazwy zdefinio- wane przy użyciu adresów względnych lub mieszanych. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 29 nie są modyfikowane.

W przypadku użycia nazwy kwalifikator jest dodawany tylko wtedy. Zatem jeżeli użyjemy odwołania = iloczyn w komórce D8 dowolnego arkusza skoroszytu. jednak można zmienić tę definicję w Menedżerze nazw lub za pomocą sekwencji Wstaw/Nazwa/Definiuj. Posługując się Menedżerem nazw. Podczas definiowania nazwy ta komórka powinna być aktywna. Najlepiej wytłumaczyć to na przykładzie. Przy definiowaniu formuł w arkuszu i za pomocą Menedżera nazw można używać zarówno wcześniej zdefiniowanych nazw. gdy operujemy danymi z tego samego arkusza. ale w taki sposób. obliczony zostanie iloczyn zawartości komórek B8 i C8 z Arkusza1. Bieżąca interpretacja formuły jest widoczna w Menedżerze nazw i zmienia się wraz ze zmianą komórki aktywnej. a ta sama nazwa w innych arkuszach skoroszytu ma inne znaczenie. W przypadku użycia adresów absolutnych lub nazw interpretowanych jako odwołania absolutne formuła odnosi się zawsze do tych samych komórek i jej znaczenie nie budzi wątpliwości. „Operacje i funkcje ta- blicowe”. Dlatego najlepiej przed zdefiniowaniem nazwy z adresem względnym lub mieszanym wybrać komórkę. czyli: = Arkusz1!A1*Arkusz1!B1 Nazwa iloczyn będzie obowiązywać w całym skoroszycie i będzie oznaczać iloczyn zawartości dwu komórek w Arkuszu1 położonych na lewo od komórki. jak również adresów absolutnych i mieszanych (ze znakami $) oraz względnych (bez znaków $).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Załóżmy. Interpretacja takiej formuły zależeć będzie od tego. a w nim aktywna jest komórka C1. 30 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Stałe tablicowe zostaną omówione dokładniej w rozdziale 3.com . w której zamierzamy użyć tej nazwy w formule.kluska@gmail. W arkuszu kwalifikatory są na ogół niepotrzebne. która komórka była aktywna w chwili definiowania formuły. definiujemy nazwę iloczyn według wzoru: iloczyn : = A1*B1 Formuła ta zostanie zapamiętana w postaci uzupełnionej o kwalifikatory arkusza. w której została użyta. Przykładowo jeśli w Arkuszu2 zdefiniujemy formułę: podw : = 2*A$7:D$7 Ebookpoint. Sytuacja jest bardziej złożona. Warto jednak zwrócić uwagę. natomiast Menedżer nazw obsługuje cały skoroszyt i musi rozróżniać formuły wykorzystujące dane z różnych arkuszy. ta nazwa domyślnie oznacza adres abso- lutny. należy ją zdefiniować jako: iloczyn : = !A1*!B1 Analogicznie interpretowane jest użycie adresów mieszanych. w którym formuła jest używana. że po wprowadzeniu adresu do formuły w Menedżerze nazw Excel uzupełnia go kwalifikatorem nazwy arkusza. gdyż względem niej będą liczone przesunięcia adresów. Jeśli chcielibyśmy używać formuły nazwanej w różnych arkuszach skoroszytu. żeby brać pod uwagę komórki z arkusza. że aktywny jest Arkusz1. Jeżeli nadano nazwę pojedynczej komórce. gdy użyta nazwa jest zdefiniowana lokalnie w arkuszu. gdy użyje się adresu względnego.

to. który jest kolumną lub fragmentem kolumny. to obliczona zostanie wartość = 4*$C2. Odwo- łanie do całego siódmego wiersza może mieć postać $7:$7 lub 7:7. Rozdział 2. czy za pomocą Menedżera nazw. jeśli w komórce E2 umieścimy wyra- żenie = 4*$C:$C. gdy zakres jest argumentem funkcji. Odnosi się natomiast do funkcji. jaki rodzaj adresu (względny. to gdy później użyjemy tej nazwy w komórce B5. będzie to już traktowane jak odwołanie do formuły — czyli w tym przypadku odwołanie do wartości z pierwszej komórki zakresu $A$7 powięk- szonej o 5. należy użyć definicji ze znakiem wykrzyknika: podw : = 2*!A$7:D$7. Jeżeli w zwykłym wyrażeniu użyjemy adresu lub nazwy zakresu. ŚREDNIA itp. na przykład LN. Jeżeli zakres nie obejmuje tej kolumny. jeśli wier- szom lub kolumnom nadamy nazwy. Jeżeli w zwykłym wyrażeniu użyjemy adresu lub nazwy zakresu. Różnice w rodzajach adresów ujawnią się dopiero po skopiowaniu komórki z formułą. w której używamy formuły. EXP. Podobnie jak w przypadku stałych tablicowych. na przykład = $7:$7+5.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. który składa się z dwu lub więcej wierszy i dwu lub więcej kolumn. która akceptuje argumenty tablicowe w zwykłych wyrażeniach. wystąpi błąd #ARG!. a odwołanie do całej kolumny C — postać $C:$C lub C:C. to wystąpi błąd #ARG!. to formuła zostanie zmodyfikowana do postaci = 2*Arkusz2!D$7:G$7. który jest wierszem lub fragmentem wiersza. Nic się nie zmieni.kluska@gmail. Jeśli formuła ma pobierać liczby z siódmego wiersza bieżącego arkusza. Warto tu zwrócić uwagę na mniej znane odwołania do całych wierszy i kolumn. a intencją użytkownika jest użycie tylko jednej wartości z tego zakresu. Przykładowo jeśli w komórce B5 umieścimy wyraże- nie = $7:$7+5. nie dotyczy sytuacji.com . ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 31 zostanie ona zapamiętana jako = 2*Arkusz2!A$7:D$7. Nie ma znaczenia. SIN itp. bezwzględny czy mieszany) został użyty. nadamy nazwę. to Excel obliczy je jako = B$7+5. na przykład funkcji SUMA. czy to bezpośrednio w arkuszu. w którym używamy formuły. Jeżeli w zwykłym wyrażeniu użyjemy adresu lub nazwy zakresu. a użyta została w dowolnej komórce w ko- lumnie D. Jeżeli jednak wyrażeniu. Jeżeli zakres nie obejmuje tego wiersza. Argumentów w postaci zakresów nie można stosować. wystąpi błąd #ARG!. które normalnie akceptują pojedyncze liczby jako argumenty. Powróćmy do interpretacji adresów i nazw zakresów w zwykłych formułach. gdy formuła zawiera funkcje inżynierskie wywodzące się z dodatku Analysis Toolpak. co napisałem powyżej o interpretacji adresów zakresów. Takie odwołanie jest nieprawidłowe (w przeciwieństwie do analogicznego odwołania odnoszącego się Ebookpoint. to do obliczenia wartości wyrażenia (formuły) zostanie użyta wartość z tej kolumny i wiersza. to do obliczenia wartości wyrażenia (formuły) zostanie użyta wartość z tego wiersza i kolumny. Jeżeli w momencie definiowania formuły kursor znajdował się w kolumnie A.

obejmującego więcej niż jeden wiersz i więcej niż jedną kolumnę. 32 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich do stałej tablicowej). czy do formuły lub tablicy. wtedy pojawia się błąd. Później taka sama zależność jest odtwarzana pomię- dzy komórką. podobnie odwołanie = zakr*1. Jeśli odwołanie nie wiąże się z adresem. Do poszczególnych komórek zakresu można odwoływać się w zwykłych wyrażeniach tak jak do elementów tablicy. Takie odwołanie będzie jednak zawsze odwołaniem do pierwszego elementu wiersza lub kolumny. nr_kolumny). gdy w definicji przypisanej do nazwy użyto jakiegokolwiek operatora działania — to nawet gdy reprezentuje ona pojedynczy wiersz lub kolumnę albo ich fragmenty. Jeśli jest to adres absolutny (ze znakami $). „Operacje i funkcje tablicowe”. że zakresowi $B$4:$C$6 nadano nazwę zakr. to punkt przecię- cia wyznacza komórkę. Ebookpoint. właściwą komórkę znajdujemy na zasadzie rzutu prostopadłego — rzutujemy komórkę z odwołaniem na wiersz lub kolumnę.com . Jeżeli w zwykłym wyrażeniu użyto nazwy formuły (od wersji 2007 zdefiniowanej za pomocą Menedżera nazw. Jeśli odwołujemy się do nazwy zakresu. jest w zwykłym wyra- żeniu niedopuszczalne. we wcześniejszych wersjach przez Wstaw/Nazwa/Definiuj) — z formułą mamy w tym przypadku do czynienia. odwołanie do całej tabeli lub jej fragmentu. ŚREDNIA itp. W przypadku odwołań strukturalnych do tabel i ich fragmentów powyższe zasady stosuje się odpowiednio: odwołania do wiersza lub kolumny tabeli są traktowane jak odwołania do zakresu wierszowego lub kolumnowego. do której się odwołujemy. istotne staje się położenie tego adresu względem komórki bieżącej w momencie formułowania definicji. na przykład funkcji SUMA. Załóżmy.kluska@gmail. Jeżeli jednak nadamy formule = zakr*1 nazwę zakr1. jeśli linia rzutu przecina zakres. „Ope- racje i funkcje tablicowe”. nr_wiersza. w której umieściliśmy formułę. czyli za pomocą funkcji INDEKS(nazwa_obszaru. nazwa ta będzie traktowana jak odwołanie do formuły tablicowej. Przy używaniu nazw musimy zatem pamiętać o dwu sprawach: pierwszej — czy na- zwa odnosi się do zakresu. jak jest on interpretowany w odwołaniu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. do której odnosi się odwołanie. Szczegółowy opis tej funkcji za- mieszczono w rozdziale 3. należy jednak używać ich ostrożnie. oraz drugiej — jakiego rodzaju adresy były użyte w definicji. która nie ma określonego adresu. Z kolei rodzaj adresu decyduje. jest to zawsze odwołanie do pierwszego elementu tego odwołania. w podrozdziale „Odwołania strukturalne w tabelach”. sprawa jest oczywista. Jeśli punkt przecięcia nie ist- nieje lub jest więcej niż jeden taki punkt. a adresem zakresu użytego w odwołaniu bezpośrednio lub pośrednio (poprzez nazwy innych formuł w wyrażeniu). Wówczas odwołanie = zakr byłoby nieprawidłowe. która akceptuje argumenty tablicowe w zwykłych wyrażeniach. jeśli natomiast użyto adresu względnego lub mieszanego. Stosowanie ad- resów względnych w formułach nazwanych powiększa elastyczność tych formuł. to odwołanie = zakr1 będzie już poprawne i będzie odnosić się do komórki $B$4. gdyż łatwo się pogubić w zależnościach między adresami i utracić kontrolę nad sensem formuł. albo do lewego górnego elementu tablicy. Szczegółowe informacje o tabelach podano w rozdziale 3. Poprawne jest jednak użycie takiego odwołania jako argumentu funkcji. z którym związany jest określony adres.

1:8. Nie może mieć postaci tekstowej ani liczbowej.com . Odwołanie musi być poprawnym adresem albo nazwą komórki lub zakresu komórek. Istnieje kilka takich funkcji. zwrócony będzie numer kolumny lub wiersza lewej górnej komórki odwołania. Normalnie w wyrażeniu adresy komórek są podawane wprost. Jeżeli w takim przypadku użyjemy funkcji w zwy- kłym wywołaniu. Należy pamiętać. H:H. B. B:C. Przykłady niepoprawnych odwołań: "A10". lecz mogą zostać wyliczone w zależności od zawartości innych komó- rek. albo wyrażeniem dającym po obliczeniu adres. dla których chcemy określić numer kolumny lub numer wiersza. Na szczęście w Excelu dostępne są funkcje. Zostaną one omówione w tym podrozdziale. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 33 Funkcje ułatwiające odczytywanie i wyliczanie adresów Odwołanie do komórki w stylu A1 składa się z litery (lub liter) oznaczającej kolumnę oraz numeru wiersza (oraz ewentualnie znaków $). w którym użyto funkcji. funkcje zwracają listy numerów kolumn lub wierszy odpowiednio w układzie poziomym lub pionowym. Przykłady poprawnych odwołań: A10. funkcje zwracają odpowiednio numer kolumny lub wiersza. oba elementy składające się na adres muszą więc być znane w mo- mencie tworzenia formuły i pozostawać niezmienne przez cały czas działania arkusza. Pierwsza para funkcji umożliwia odczyt numeru wiersza lub numeru kolumny w odwo- łaniu podanym jako argument. możliwości obliczeniowe arkusza byłyby mocno ograniczone. Ebookpoint. których umiejętne wykorzystanie może uelastycznić tworzone formuły. Jeśli odwołanie oznacza zakres komórek. a więc dynamiczny. Gdyby to był jedyny sposób tworzenia odwołań. 1:n (n nazwa przypisana do komórki). Odwołanie może się odnosić tylko do jednego obszaru. $B$3:$C$5. a funkcja NR. Składnia tych funkcji jest następująca: NR. Adresy nie muszą być określone z góry.kluska@gmail.KOLUMNY(odwołanie) oraz WIERSZ(odwołanie) Odwołanie to komórka lub zakres komórek. Rozdział 2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wstawianiu lub usuwaniu wierszy czy kolumn analogicznym modyfikacjom jak adresy we wszystkich innych formułach.KOLUMNY lub WIERSZ zostanie wpro- wadzona jako tablica. które pozwalają od- czytywać i generować adresy w sposób pośredni. że adresy w odwołaniu podlegają przy kopiowaniu lub przenoszeniu komórek. Jeśli argument odwołanie zostanie pominięty. adr (nazwa przypisana do komórki lub zakresu komórek). abc (nazwa przypisana do stałej lub formuły). 12.

typ_adresu. Przykłady użycia funkcji: = ADRES(1. Ebookpoint. nazwa_arkusza) Nr_wiersza i nr_kolumny to liczby określające położenie komórki. nie zostanie użyta żadna nazwa arkusza.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a1. nr_kol. których opis można znaleźć w pliku pomocy Excela [15]. względne kolumny 3 Względne wiersza. 4).2. 3. 3.kluska@gmail. 4) — zwraca adres względny w postaci tekstu "C1". 34 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Kolejna funkcja o nazwie ADRES generuje tekst adresu komórki na podstawie numerów kolumny i wiersza. Tylko dwa pierwsze argumenty funkcji są obowiązkowe. 4)–1) = PODSTAW(ADRES(1. Jeśli argument nazwa_arkusza zostanie pominięty. Jeśli a1 przybierze wartość PRAWDA bądź zostanie pominięte. a następnie z tego adresu usuwana jest końcowa jedynka. nr_kolumny. jakiego rodzaju odwołanie będzie wynikiem funkcji (tabela 2. 3) — zwraca adres bezwzględny w postaci tekstu "$C$1".. Wyznaczany jest adres względny komórki w pierwszym wierszu i w kolumnie o podanym numerze. "") — oba wyrażenia zwracają oznaczenie literowe kolumny arkusza o numerze nr_kol.com . A1 to wartość logiczna określająca styl odwołań A1 lub W1K1. funkcja ADRES poda odwołanie do komórki w stylu W1K1. = ADRES(1. "1". pozostałe można pominąć. W tych wyrażeniach wykorzystano dwie funkcje z kategorii tekstowych. = ADRES(1. = LEWY(ADRES(1."Arkusz2") — zwraca adres bezwzględny z kwalifikatorem arkusza w postaci tekstu "Arkusz2!$C$1". nr_kol. bezwzględne kolumny 4 Względne Ponieważ adres generowany jest w postaci tekstu.. jeśli natomiast przybierze wartość FAŁSZ.2). Nazwa_arkusza to tekst określający nazwę arkusza roboczego użytego w odwołaniu ze- wnętrznym. zwracając adres kwali- fikowany. dlatego rodzaj odwołania na ogół nie będzie miał znaczenia. której adres ma być utworzony. Tabela 2. DŁ(ADRES(1. 4). funkcja ADRES poda odwołanie do komórki w stylu A1. nie jest modyfikowany przy ewentual- nym kopiowaniu. Składnia funkcji jest następująca: ADRES(nr_wiersza. Zestawienie typów adresu i odpowiadającym im rodzajów odwołania Typ_adresu Rodzaj odwołania 1 lub jest pominięte Bezwzględne 2 Bezwzględne wiersza. Typ_adresu określa. nr_kol. Może również uwzględniać nazwę arkusza.

argument tekst_adresu jest interpretowany jako odwołanie w stylu W1K1. Jeśli wartością argumentu a1 jest FAŁSZ. a więc swego rodzaju „półprodukt”. na przykład tekst B5 — zwraca zawartość komórki B5. jeśli w komórce C3jest tekst const. której adres został wygenerowany. funkcja zwróciłaby zawartość zakresu komórek B5:B7. zwraca zawartość komórki A5. Jeśli tekst_adresu odwołuje się do innego skoroszytu (odwołanie zewnętrzne).POŚR(tekst_adresu1):ADR.POŚR.POŚR zwraca wartość błędu #ADR!. Należy pamiętać.POŚR("B5") — zwraca zawartość komórki B5. funkcja ADR.POŚR nie będzie modyfikowane. która zwraca odwołanie odpowiadające jej argumentowi tekstowemu.POŚR zwraca wartość błędu #ADR!. natomiast odwołanie z użyciem funkcji ADR. gdzie wymagane są adresy. z tym że to drugie podlega modyfikacji w razie wstawienia lub usunięcia wierszy czy kolumn między początkiem arkusza a tą komórką. jaki typ odwołania zawarto w komórce tekst_adresu. a taką nazwę nadano wcześniej zakresowi komórek B5:B7 — zwraca zawartość komórki B5. Jeśli tekst_adresu nie jest aktualnym odwołaniem do komórki. musi on być otwarty. = ADR.POŚR("A"&C3) — odczytuje zawartość komórki C3 i jeżeli jest w niej liczba 5 (obojętnie jak sformatowana — czy jako liczba. Jeśli źródłowy skoroszyt nie jest otwarty.POŚR(tekst_adresu2) Ebookpoint. Jeśli wartością argumentu a1 jest PRAWDA lub jest on pominięty. aby można było odczytać zawartość ko- mórki. zapisane w postaci: ADR. czyli adres. a taką nazwę nadano wcześniej komórce B5 — zwraca zawartość komórki B5.POŚR(C3) — odczytuje zawartość komórki C3 i jeżeli jest w niej tekst adresu lub tekst odpowiadający zdefiniowanej nazwie odnoszącej się do komórki lub zakresu komórek. funkcja ADR. argument tekst_adresu jest interpretowany jako odwołanie w stylu A1. a1) Tekst_adresu jest odwołaniem do komórki albo nazwą zdefiniowaną jako odwołanie do komórki zawierającej adres. piszę w następnym rozdziale). Służy do tego funkcja ADR.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail. że pierwotnym wynikiem działania funkcji ADR. = ADR. = ADR. czy jako tekst).POŚR(tekst_adresu.POŚR jest odwołanie. a zatem funkcja może być użyta w miejscach. Funkcja ma następującą składnię: ADR.com .POŚR(ADRES(1. 3)) — zwraca zawartość komórki C1. W zasadzie efekt jest taki sam jak w przypadku użycia bezpośredniego odwołania = B5. Rozdział 2. Gdyby w ostatnim przypadku wprowadzić tę formułę jako tablicową do trzech komórek w kolumnie. Przykłady użycia funkcji: = ADR. jeśli w komórce C3jest tekst const. A1 to wartość logiczna określająca. albo tekstem zawierającym adres. ♦ Podstawowe operacje w arkuszu 35 Funkcja ADRES zwraca adres w postaci tekstowej. (Co to są formuły tablicowe i jak je wprowadzać. który trzeba dopiero przekształcić w odwołanie. Poprawne jest na przykład odwołanie do zakresu komórek.

36 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Natomiast nie jest możliwe użycie funkcji ADR.POŚR jako funkcji tablicowej (z argumen-
tem w formie tablicy). Nie ma natomiast przeszkód, aby argument tekst_adresu repre-
zentował adres lub nazwę zakresu komórek i by w ten sposób uzyskać tablicowy wynik
działania funkcji. Ten sposób użycia funkcji ADR.POŚR będzie zresztą często wykorzysty-
wany w dalszej części książki do generowania tablic dynamicznych.

W celu zachowania zgodności między arkuszami kalkulacyjnymi Excel i Lotus 1-2-3
są dostępne dwie opcje, których zaznaczenie (włączenie) zapewnia to, że arkusze
przygotowane w programie Lotus będą prawidłowo interpretowane przez Excela.
Opcje te we wcześniejszych wersjach Excela (przed wersją 2007) są dostępne w menu
Narzędzia/Opcje/Przechodzenie/Opcje arkusza: Przeniesienie aktualnej wartości formuły
i Przeniesienie formuły. Począwszy od wersji 2007, dostęp do tych opcji wymaga
użycia sekwencji: Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel(w wersji 2010: Plik/
Opcje)/Zaawansowane/Ustawienia zgodności z programem Lotus dla:/Przeniesienie
sposobu szacowania formuł i Przeniesienie sposobu wprowadzania formuł. Aby wszyst-
ko, co opisałem w tej książce, działało zgodnie z oczekiwaniami, obie te opcje należy
pozostawić wyłączone.

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 3.
Operacje
i funkcje tablicowe
Podstawowe pojęcia
dotyczące tablic i macierzy
Zbiór wartości uporządkowany w kolumny i wiersze nazywamy tablicą lub macierzą.
W Excelu używamy również nazw zakres lub obszar, których sens można utożsamiać
z tablicą. Prostokątną tablicę (macierz) o wymiarach m×n (złożoną z m wierszy i n ko-
lumn) w tekstach matematycznych ujmuje się zwykle w nawiasy kwadratowe:

⎡ a11 a12 L a1n ⎤
⎢ ⎥
⎢a a L a ⎥
⎢ 21 22 2n

⎢ ⎥
⎢ M M M M ⎥
⎢ ⎥
⎢⎣am1 am 2 L amn ⎥⎦

Stosuje się też zapis uproszczony [aij], pomijający liczbę kolumn i wierszy.

Wartości tworzące tablicę nazywamy elementami tablicy (macierzy). Przy ich zapisie
używamy indeksów liczbowych, z których pierwszy oznacza numer wiersza, a drugi
— numer kolumny.

Macierz złożoną tylko z jednego wiersza lub jednej kolumny możemy nazwać wektorem,
odpowiednio wierszowym lub kolumnowym.

Macierz, która ma tyle samo wierszy co kolumn, nazywamy macierzą kwadratową.
Elementy macierzy kwadratowej ajj, których indeksy wierszowy i kolumnowy są równe,
nazywamy elementami diagonalnymi. Zbiór wszystkich elementów diagonalnych
tworzy główną przekątną macierzy kwadratowej.

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

38 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Macierz kwadratowa, w której wszystkie elementy poza główną przekątną są równe
zeru, nosi nazwę macierzy diagonalnej.

Macierz kwadratowa, w której wszystkie elementy leżące symetrycznie w stosunku
do głównej przekątnej są parami równe, czyli dla wszystkich i, j spełniona jest rów-
ność aij = aji, nosi nazwę macierzy symetrycznej.

Macierz diagonalna, której wszystkie elementy diagonalne są równe 1, nosi nazwę
macierzy jednostkowej i zazwyczaj w zapisie symbolicznym oznaczana jest literą E.

Z każdą macierzą kwadratową można powiązać pojedynczą wartość liczbową, zwaną
wyznacznikiem macierzy. Wyznacznik oblicza się z wykorzystaniem dość złożonego
algorytmu z wartości elementów macierzy. Sposób obliczania wyznacznika jest opisany
w podręcznikach matematyki.

Operacje tablicowe
zaimplementowane w Excelu
Tablica (macierz) może być reprezentowana w Excelu na dwa sposoby: jako zakres ko-
mórek lub tzw. stała tablicowa (zwana też literałem tablicowym).

W pierwszym przypadku wartości elementów tablicy umieszcza się w oddzielnych (ale
sąsiadujących ze sobą) komórkach. Mogą to być zarówno stałe, jak i dowolne wyrażenia
(najczęściej liczbowe, choć formalnie mogą być też tekstowe lub logiczne). Przy odwo-
ływaniu się do tak określonej tablicy należy podać adres zakresu komórek w formie na
przykład C5:G8, gdzie C5 oznacza adres komórki w lewym górnym rogu tablicy, a G8
— adres komórki w jej prawym dolnym rogu. W tym przypadku tablica ma cztery wiersze
i pięć kolumn. Adresy skrajnych komórek rozdziela się dwukropkiem. Można oczywi-
ście używać również adresów absolutnych lub mieszanych (ze znakami $). Zakresowi
komórek, zawierającemu elementy tablicy, można nadać nazwę, jak to opisano w roz-
dziale 2. „Podstawowe operacje w arkuszu”.

Stałą tablicową wprowadza się do komórki w trybie edycji po znaku = (jak wyrażenie).
Listę wartości elementów tablicy ujmuje się w nawiasy klamrowe, przy czym elemen-
ty wiersza rozdziela się średnikami, a poszczególne wiersze (lub elementy kolumny
w przypadku wektora kolumnowego) ukośnikami wstecznymi (ang. backslash). Wy-
mienione separatory są stosowane w polskich wersjach językowych Excela do roku
2007. W wersji 2010 separatory zamieniły się rolami — nie rozumiem, w jakim celu
wprowadzono taką zmianę, nie ma też o tym wzmianki w dokumentacji. Pliki zapisa-
ne w starszych wersjach po wczytaniu do Excela 2010 konwertują się automatycznie.
W wersji angielskiej stosuje się odpowiednio przecinek i średnik i to nie uległo zmia-
nie. Przykładowo stała tablicowa może wyglądać tak jak poniżej:
{1;2; –3\0;3;2\3;2;1} — do wersji 2007,
{1\2\ –3;0\3\2;3\2\1} — w wersji 2010,

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 3. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 39

co odpowiada tablicy zapisanej w sposób klasyczny:

⎡1 2 − 3⎤
⎢ ⎥
⎢0 3 2 ⎥
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎣3 2 1 ⎦

Elementami stałej tablicowej mogą być tylko stałe: liczbowe (w zapisie dziesiętnym, ułam-
kowym lub naukowym), tekstowe (ujęte w cudzysłowy) lub logiczne. Nie można używać
wyrażeń ani odwołań do innych komórek.

Stałej tablicowej można nadać nazwę, ale tylko za pomocą okna dialogowego Wstaw/
Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę lub Menedżer nazw), a nie bez-
pośrednio w arkuszu.

Tablice mogą być używane w wyrażeniach tablicowych podobnie jak pojedyncze liczby,
mogą być też argumentami typowych funkcji, z tym że wynikiem operacji z udziałem ta-
blicy zazwyczaj jest tablica. Określenie „typowa funkcja” oznacza tu funkcję, która w zwy-
kłych wyrażeniach akceptuje argumenty w postaci pojedynczych wartości, na przykład
LN, EXP, SIN itp. Interpretacja wyniku operacji z udziałem tablicy zależy od typu użytych
argumentów.

W przypadku operacji jednoargumentowych (negacja –, procent %, użycie tablicy jako
jedynego argumentu typowej funkcji) operacja wykonywana jest na każdym z elemen-
tów tablicy.

W przypadku operacji dwuargumentowych (suma, różnica, iloczyn, iloraz, potęga, ope-
racje relacji, łączenie tekstów, typowa funkcja z dwoma argumentami w postaci tablic)
argumenty operacji muszą mieć odpowiednio dopasowaną postać. I tak w przypadku
operacji A○B, gdzie ○ oznacza dowolny operator dwuargumentowy, dopuszczalne są na-
stępujące kombinacje:
1. Jeśli A jest liczbą, B może być dowolną tablicą — wynik jest tablicą [A○bij],
czyli operacja jest wykonywana jednakowo na wszystkich elementach tablicy B.
2. Jeśli B jest liczbą, A może być dowolną tablicą — wynik jest tablicą [aij○B],
czyli operacja jest wykonywana jednakowo na wszystkich elementach tablicy A.
3. Jeśli A i B są tablicami dwuwymiarowymi, warunkiem poprawności operacji
jest identyczność rozmiarów obu tablic (macierzy), tzn. obie tablice muszą mieć
zgodną liczbę wierszy i kolumn. Operacja ○ jest wykonywana na analogicznych
elementach obu tablic, tzn. w wyniku otrzymamy tablicę [aij○bij].
4. Jeśli A jest wektorem kolumnowym, a B wektorem wierszowym (lub odwrotnie),
operacja może być wykonana, a wynik jest tablicą z taką liczbą wierszy, jaką
miał wektor kolumnowy, i taką liczbą kolumn, jaką miał wektor wierszowy.
Tablica wynikowa: [cij] = [ai○bj].

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

40 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

⎡ a1 ⎤
A=⎢ ⎥ B = [b1 b2 b3 ]
⎢a ⎥
⎣ 2⎦
⎡ a1 o b1 a1 o b2 a1 o b3 ⎤
Ao B = ⎢ ⎥
⎢a o b a 2 o b2 a 2 o b3 ⎥⎦
⎣ 2 1
5. Jeśli A jest tablicą jednowymiarową (wektorem), a B — tablicą dwuwymiarową,
B musi być dopasowane wielkością do wektora A. W przypadku gdy A jest
wektorem kolumnowym, A i B muszą mieć tę samą liczbę wierszy. Analogicznie
gdy A jest wektorem wierszowym, A i B muszą mieć tę samą liczbę kolumn.
Operacja jest wykonywana na analogicznych elementach obu tablic, na przykład:
⎡ a1 ⎤ ⎡b11 b12 b13 ⎤
⎢ ⎥ ⎢ ⎥
A = ⎢a2 ⎥ B = ⎢b21 b22 b23 ⎥
⎢ ⎥ ⎢ ⎥
⎢ ⎥ ⎢ ⎥
⎣ a3 ⎦ ⎣b31 b32 b33 ⎦
⎡ a1 o b11 a1 o b12 a1 o b13 ⎤
⎢ ⎥
A o B = ⎢a2 o b21 a2 o b22 a2 o b23 ⎥
⎢ ⎥
⎢ ⎥
⎣ a3 o b31 a3 o b32 a3 o b33 ⎦

Wynik jest tablicą o rozmiarach tablicy B.
6. Jeśli B jest tablicą jednowymiarową (wektorem), a A jest tablicą dwuwymiarową,
A musi być dopasowane wielkością do wektora B. W przypadku gdy B jest
wektorem kolumnowym, A i B muszą mieć tę samą liczbę wierszy. Analogicznie
gdy B jest wektorem wierszowym, A i B muszą mieć tę samą liczbę kolumn.
Operacja jest wykonywana na analogicznych elementach obu tablic, na przykład:
⎡ a11 a13 ⎤
a12
A=⎢ ⎥ B = [b1 b2 b3 ]
⎢a a22 a23 ⎥⎦
⎣ 21
⎡ a11 o b1 a12 o b2 a13 o b3 ⎤
Ao B = ⎢ ⎥
⎢a o b a o b a o b ⎥
⎣ 21 1 22 2 23 3⎦

Wynik jest tablicą o rozmiarach tablicy A.

Oprócz skalarnego mnożenia macierzy, zgodnego z powyższym opisem, realizowanego
za pomocą zwykłego operatora mnożenia *, w matematyce definiuje się mnożenie macie-
rzowe, które tu będziemy oznaczać operatorem ×.

Jeżeli macierz C jest wynikiem mnożenia macierzowego macierzy A i B, to jej elementy
określają wzory:
C = A×B
cij = ai1b1 j + ai 2b2 j + L + ainbnj

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 3. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 41

Obliczając iloczyn macierzowy, mnoży się odpowiadające sobie elementy wierszy ma-
cierzy A i kolumn macierzy B i wyniki dodaje. Aby takie działanie było możliwe, liczba
kolumn macierzy A i liczba wierszy macierzy B muszą być sobie równe. Wynikowa ma-
cierz C ma tyle wierszy, ile macierz A, i tyle kolumn, ile macierz B. W Excelu do ob-
liczania iloczynu macierzowego służy funkcja tablicowa MACIERZ.ILOCZYN(macierz_A;
´macierz_B). Należy zwrócić uwagę, że mnożenie macierzowe nie jest przemienne, tzn.
kolejność argumentów ma znaczenie (o ile wykonanie mnożenia w odwrotnej kolejności
jest w ogóle możliwe).

Kolejną operacją macierzową zaimplementowaną w Excelu jest operacja transpozycji. Służy
do tego funkcja TRANSPONUJ(macierz_A) oraz operacja Edycja/Wklej specjalnie/Transpozycja
(od wersji 2007 Narzędzia główne/Wklej/Transpozycja). Transpozycja macierzy sprowa-
dza się do zamiany wierszy z kolumnami i na odwrót, tzn. pierwszy wiersz macierzy
oryginalnej staje się pierwszą kolumną macierzy transponowanej itd.

Ważnym ułatwieniem dla osób rozwiązujących układy równań liniowych jest możliwość
wyznaczenia macierzy odwrotnej. Macierzą odwrotną do macierzy kwadratowej A, ozna-
czaną symbolem A–1, jest macierz spełniająca zależność:
A×A–1 = A–1×A = E
gdzie E jest macierzą jednostkową.

Pomimo prostej definicji efektywne „ręczne” obliczenie elementów macierzy odwrotnej do
danej macierzy jest zadaniem dość żmudnym. Jednak dzięki implementacji tej operacji
w Excelu rozwiązanie takiego zadania bardzo się upraszcza. Służy do tego funkcja tabli-
cowa MACIERZ.ODW(macierz_A). Równie proste staje się obliczenie wartości wyznacznika
dowolnej macierzy kwadratowej. Służy do tego funkcja WYZNACZNIK.MACIERZY(macierz_A).
Wymienione tu funkcje tablicowe są takimi z natury, tzn. wymagają, by argumentami
zawsze były tablice.

Wprowadzanie
i edycja formuł tablicowych
Przy wykonywaniu jakichkolwiek operacji tablicowych w Excelu należy pamiętać o istot-
nej różnicy w stosunku do operacji na pojedynczych liczbach. Wynik operacji tablicowej
jest z reguły tablicą liczbową, która musi być umieszczona w kilku sąsiednich komórkach.
Dlatego przed wprowadzeniem do arkusza formuły tablicowej (w tym także stałej tabli-
cowej) należy zaznaczyć (podświetlić) — za pomocą myszki (przy wciśniętym jej lewym
przycisku) lub klawiszy ze strzałkami (przy wciśniętym klawiszu Shift) — zakres komó-
rek, w którym ma być wyświetlony wynik. Po wprowadzeniu formuły zatwierdza się ją
kombinacją klawiszy Ctrl+Shift+Enter albo kliknięciem myszką w przycisk OK lub pole
akceptacji D, poprzedzonym wciśnięciem i przytrzymaniem klawiszy Ctrl+Shift (nie
wystarczy sam klawisz Enter ani samo kliknięcie myszką w przycisk OK czy pole D).
Szczególnie trzeba o tym pamiętać podczas korzystania z okienka dialogowego Wstaw
funkcję. Ma ono taki sam wygląd niezależnie od tego, czy wprowadzamy funkcję skalarną,

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

42 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

czy tablicową. Taki sam przycisk OK sugeruje, że wystarczy go użyć. Tymczasem w przy-
padku funkcji tablicowej jest to niewystarczające. Omyłkowe użycie samego przycisku
OK powoduje, że albo wyświetla się komunikat błędu #ARG!, albo widoczny jest tylko
pierwszy element wynikowej tablicy.

Po poprawnym wprowadzeniu formuły tablicowej w polu edycji zobaczymy formułę oto-
czoną nawiasami klamrowymi. Jest to sygnał, że Excel interpretuje ją jako formułę
tablicową. Przy edycji formuły nawiasy te znikają i pojawiają się po ponownym jej za-
twierdzeniu. Są one wprowadzane automatycznie i nie należy próbować wpisywać ich
z klawiatury — skończy się to komunikatem o błędzie.

Oprócz wymienionych powyżej typowych operacji i funkcji tablicowych istnieje wiele
funkcji o specjalnym przeznaczeniu, na przykład funkcji wyznaczających równania regre-
sji, które w wyniku zwracają więcej niż jedną liczbę. Zawsze przy użyciu takich funkcji
należy pamiętać o wcześniejszym przygotowaniu miejsca na wynik, a po wpisaniu formuły
— o jej zatwierdzeniu przez Ctrl+Shift+Enter.

Jeżeli operacja z klawiszami Ctrl+Shift+Enter nie powiedzie się (na skutek niedokładne-
go naciskania klawiszy lub błędu klawiatury), należy ją ponowić bez powtórnego wpro-
wadzania formuły. Wystarczy znowu zaznaczyć obszar wyniku (jeżeli wcześniej nie
był zaznaczony lub był zaznaczony błędnie), następnie kliknąć myszką w polu formuły
w wierszu edycji i po raz kolejny wcisnąć Ctrl+Shift+Enter. Jeżeli w trakcie tych operacji
pojawi się komunikat błędu: „Zmiana części tablicy nie jest możliwa”, należy skopiować
formułę do schowka, następnie nacisnąć klawisz Esc lub kliknąć myszką czerwony znak
U na lewo od pola edycji. Następnie należy usunąć klawiszem Delete cały obszar wyni-
ków formuły i powtórzyć operację, wklejając formułę ze schowka. Obszar zajmowany
przez tablicę łatwo zaznaczyć, naciskając Ctrl+/ gdziekolwiek w tym obszarze.

Jeżeli formuła tablicowa została zdefiniowana i zatwierdzona, można poszerzyć obszar
obejmowany przez tę formułę. W tym celu należy zaznaczyć nowy obszar, obejmujący
obszar dotychczasowy: zaczyna się od jednej z komórek zawierających formułę, następ-
nie trzeba kliknąć myszką w linii edycji i ponownie nacisnąć Ctrl+Shift+Enter. Nie da
się natomiast zmniejszyć obszaru formuły.

Podobnie jak w przypadku zwykłej formuły, możliwe jest przekształcenie zakresu zawie-
rającego formułę tablicową w stałą tablicową zawierającą wartości wyliczone przez tę
formułę. W tym celu należy zaznaczyć obszar zajmowany przez formułę, przejść do trybu
edycji (naciskając klawisz F2 lub klikając myszką na pasku formuły), po czym nacisnąć
klawisz F9 i w końcu Ctrl+Shift+Enter. Zamiana formuły na wartości jest trwała, można
ją jednak odwołać, klikając przycisk Cofnij.

Można również zamienić fragment formuły na stałą tablicową, oczywiście fragment musi
być tak dobrany, aby dał się obliczyć. Sposób postępowania jest podobny jak przy prze-
kształcaniu całej formuły, z tą różnicą, że po przejściu do trybu edycji należy zaznaczyć
(podświetlić) wybrany fragment formuły i dopiero potem nacisnąć klawisz F9. Dalej bez
zmian.

Zamiana zakresu na stałą tablicową możliwa jest w sposób pośredni. Powiedzmy, że z da-
nych zawartych w zakresie A3:B5 chcemy utworzyć stałą tablicową. Musimy najpierw
utworzyć odwołanie tablicowe do tego zakresu, zapisując w wybranej komórce lub zakresie

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Kopiowanie formuł tablicowych Formuły tablicowe można kopiować w całości. czy jak tablicową. czy nazwę nadaje- my formule tablicowej. W starszych wersjach Excela należy wykorzystać okno dialogowe Wstaw/Nazwa/Definiuj. zarówno zakresom komórek. Natomiast formuła może być dynamiczna. naciskamy klawisz F9 i w końcu Enter. (Bezpośrednio w arkuszu można nadać nazwę komórce lub zakresowi komórek). Sposób postępowania opisano w rozdziale 2. możemy otrzymać różne wyniki. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 43 komórek = A3:B5. jak i stałym tablicowym można nadawać nazwy. kopiować cały zakres komórek objęty formułą. tzn. że nie jest obojętne. a odpowiadający mu zakres w ar- kuszu może być duży i przez to niewygodny w obsłudze. Jak już wspomniano powyżej. w zależności od danych wykorzystywanych do obliczeń. Istnieją jednak wyjątki od tej reguły — jeżeli po zatwierdzeniu formuły klawiszem Enter pojawi się błąd #ARG! lub wynik jest niezgodny z oczekiwaniem. naciskając klawisze Ctrl+/. ale nie nazwy formuły czy stałej.MACIERZY — formułę zatwierdza się w zwykły sposób — klawiszem Enter. a od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę lub Menedżer nazw. Szczególną ostrożność trzeba zachować podczas używania funkcji SUMA. lub obszar będący wielokrotnością zakresu kopiowanego. Ebookpoint. jeżeli zaznaczona była jedna ko- mórka. możemy wtedy użyć nazwy zakresu.kluska@gmail. Jako obszar docelowy należy wskazać jedną komórkę (będzie ona lewym górnym rogiem obszaru docelowego) lub obszar identyczny z zakresem kopiowanym. czy mamy jeden czy kilka zakresów formuły — w każdej komórce formuła jest ujęta w nawiasy klamrowe. można zaznaczyć zakres bieżącej formuły. Należy zauważyć. czy formułę potraktujemy jak zwykłą. ale można również kopiować fragment zakresu. ma zawsze ten sam rozmiar. lub Ctrl+Shift+Enter. Ponadto. Możliwość nadawania nazw rozciąga się również na formuły ta- blicowe. Jeśli formuła zajmuje więcej niż jedną komórkę. Z drugiej strony zakres jest statyczny. W przypadku gdy obszar docelowy jest większy od kopiowanego zakresu. Sposób postępowania jest analogiczny jak w przypadku stałych tablicowych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. należy spróbować Ctrl+Shift+Enter. czy wprowadzamy formułę do arkusza i nadajemy nazwę zakre- sowi z wynikami formuły. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w podrozdziale „Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach tablicowych w arkuszu i w formułach nazwanych”. Gdy argumentem funkcji lub operacji jest tablica. jeżeli zaznaczono zakres komórek.com . niektóre formuły mogą generować różnej wielkości tablice. gdyż w zależności od tego. lecz składa się z kilku zakresów formuł o rozmiarach takich jak zakres kopiowany. W oknie dialogowym formułę zatwier- dza się samym klawiszem Enter. Na pierwszy rzut oka może być trudno zorien- tować się. Rozdział 3. zapis formuły jest zwięzły. ale ta sama formuła może wystąpić w różnych obszarach. w przypadku dużych tablic. kopia nie stanowi jednej integralnej formuły. Można porównać zawartość formuł — w jednym obsza- rze formuła musi być taka sama. natomiast z formułą — nie. ale wynik jest pojedynczą liczbą — jak na przykład w przypadku funkcji WYZNACZNIK. W pewnych wyrażeniach wymagany jest adres. tzn. Następnie postępujemy jak przy zamianie formuły tablicowej na stałą tablicową. „Podstawowe operacje w arkuszu”. Z zakresem powiązany jest adres.

ale jeśli w ich definicjach użyto adresów względnych lub mieszanych. a następnie skopiujemy ją do zakresu złożo- nego z czterech komórek. ale adresy dla każdej kopii będą obliczone odrębnie. należy skopiować od razu cały zakres albo skopiować jedną komórkę do zakresu jednokomórkowego.kluska@gmail.com .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a obszar docelowy zostanie zmniejszony. a jedynie wybrane elementy wynikowej tablicy. a więc formuła po skopiowaniu będzie taka sama. zostanie utworzona tylko jedna kopia. czy użyto w nich zna- ków $. jeżeli wynikiem ma być tablica. jeśli obszar docelo- wy jest większy od obszaru kopiowanego. W formułach tablicowych mogą występować adresy pojedynczych komórek i zakresów. Aby uzyskać jedną spójną formułę tablicową. Adresy lub nazwy zakresów w formułach są interpretowane zgodnie z omówionymi na początku tego rozdziału zasadami wykonywania operacji tablicowych. zatwierdza się ją samym Enter. tylko cztery kopie niezależnych formuł z odrębnie wyliczonymi adresami zakresów. a następnie zatwierdzamy przez Ctrl+Shift+Enter. Jeżeli funkcja ma zwrócić w wyniku poje- dynczą liczbę. Forma tablicowa zaw- sze podaje w wyniku wartość lub tablicę wartości. Opis składni adresowej można znaleźć w pliku pomocy Excela [15] — tu nie będziemy z niej korzystać. Umożliwia ona wybór pojedynczego elementu lub wskazanych elementów tablicy wyników. niezależnie od tego. 44 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Każda komórka zakresu obejmującego formułę tablicową reprezentuje tę samą formułę. jeśli obszar docelowy jest wielokrotnością obszaru kopiowanego. Przy kopiowaniu formuł tablicowych mają zastosowanie ogólne zasady modyfikacji ad- resów — części adresów typu A1 niepoprzedzone znakiem $ są modyfikowane. a także nazwy reprezentujące te adresy. nr_kolumny). zostanie to uwzględnione w ich interpretacji. zazna- czamy najpierw miejsce na wynik. czy też nie. ale nie jest jego wielokrotnością. Forma adresowa zawsze podaje w wyniku adres. to nie otrzymamy jednej spójnej formuły. natomiast odwołania do nazwanych zakresów pozostają niezmienione. formuła będzie zwielokrotniona. należy użyć funkcji INDEKS ´(tablica. a następnie poszerzyć ten zakres do czterech komórek. że jeśli formuła tablicowa obejmuje przykładowo cztery komórki i wybierzemy jedną z nich do skopiowania. Funkcja INDEKS ma dwa warianty składni: tablicową i adresową. Należy zwrócić uwagę. Kopia ma wymiary zakresu kopiowa- nego. nr_wiersza. W przypadku adresów względnych lub mieszanych przesunięcie adresu liczy się od początku zakresu. W obrębie zakresu formuły tablicowej adresy pojedynczych komórek pozostają niezmienne niezależnie od tego. która lub które komórki zakresu zostaną skopiowane. Ebookpoint. Odwołania do elementów lub fragmentów tablic Użycie funkcji INDEKS W przypadku gdy nie potrzeba ujawniać całej tablicy wyników funkcji czy operacji ta- blicowej.

Rozdział 3. jak i nr_kolumny. Jeśli argument tablica zawiera tylko jeden wiersz lub kolumnę.2. to funkcja INDEKS daje w wyniku wartość w komórce na przecięciu nr_wiersza i nr_kolumny. naciskając Ctrl+Shift+Enter.2. nr_wiersza wybiera wiersz tablicy.0. a drugi z argumen- tów zostanie pominięty lub jako argument zostanie podana wartość 0. to wymagany jest nr_kolumny. nr_kolumny) tablica jest zakresem komórek lub tablicą.0) = INDEKS(TX. należy wprowadzić funkcję INDEKS jako funkcję tablicową. Wiersze i kolumny są numerowane od 1. przy czym wy- korzystany zostanie tylko jeden argument nr_wiersza lub nr_kolumny. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 45 Najczęściej będzie mieć zastosowanie składnia tablicowa: INDEKS(tablica. albo wyrażeniem dającym w wyniku tablicę..1. wymagany jest argument nr_wiersza. odwołanie do drugiego elementu tej tablicy może mieć jedną z postaci: = INDEKS(TX.3) = INDEKS(TY.kluska@gmail. w innym przy- padku funkcja INDEKS podaje w wyniku wartość błędu #ADR!. Nr_wiersza i nr_kolumny muszą odnosić się do komórki wewnątrz tablicy. Aby skorzystać z tych wartości otrzy- manych w postaci tablicy.com . Jeśli argument nr_kolumny zostanie pominięty.3) Ebookpoint. Jeśli argument nr_wiersza zostanie pominięty. z którego ma pochodzić wartość. odwołanie do trzeciego elementu tej tablicy może mieć postać (alternatywnie): = INDEKS(TY.2. to funkcja INDEKS da w wyniku tablicę z całym wierszem lub kolumną. z której ma pochodzić wartość.) = INDEKS(TX.3) = INDEKS(TY.1) Podobnie jeżeli TY jest tablicą złożoną z jednego wiersza. nr_kolumny wybiera kolumnę tablicy. Jeśli zostaną użyte zarówno argumenty nr_wiersza. Argumenty nr_wiersza i nr_kolumny mogą mieć również formę tablic lub zakresów komórek zawierających numery wierszy lub kolumn. nr_wiersza.3) = INDEKS(TY. Jeśli tablica zawiera więcej niż jeden wiersz i więcej niż jedną kolumnę.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.2) = INDEKS(TX. Przykładowo jeżeli TX jest tablicą kolumnową. to jeden z argumentów nr_wiersza lub nr_kolumny można pominąć.

1) byłoby błędne).3}) — wynikiem jest pierwszy i trzeci element pierwszego wiersza tablicy TA — w postaci wierszowej (ten i poniższe zapisy dotyczą wersji 2007 i wcześniejszych. = INDEKS(TA. Ebookpoint.) = INDEKS(TA.. = INDEKS(TA.0. co można zapisać jako zakres wierszy $1:$1048576 w wersjach 2007 lub 2010 bądź $1:$65536 we wcześniejszych wersjach.0) — wynikiem jest pierwszy wiersz tablicy TA. (odwołanie = INDEKS(TA.{1\3}. Użycie funkcji INDEKS w takiej formie umożliwia odwołanie do komórki lub komórek o wyliczonym adresie.4}) — wynikiem jest tablica o wymiarach 2×2 złożona z elementów na przecięciu pierwszego i trzeciego wiersza oraz drugiej i czwartej kolumny tablicy TA: 2 6 8 –2 = INDEKS(TA.2) — wynikiem jest druga kolumna tablicy TA. w wersji 2010 w stałych tablicowych \ należy zamienić na .2) = INDEKS(TA. przestawiona (transponowana) w stosunku do tablicy z poprzedniego przykładu: 2 8 6 –2 Pierwszy argument funkcji INDEKS może reprezentować cały arkusz.3}.1.{1\3}.{1. 46 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeśli tablica TA ma wymiary 4×4 i zawiera liczby: 1 2 4 6 3 5 –3 7 6 8 10 –2 5 7 4 3 to możliwe są na przykład następujące odwołania tablicowe: = INDEKS(TA.2) byłoby błędne).2) — wynikiem jest pierwszy i trzeci element drugiej kolumny tablicy TA — w postaci kolumnowej.com . = INDEKS(TA.{1\3}.1. = INDEKS(TA.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.{2.{2\4}) — wynikiem jest tablica o wymiarach 2×2 złożona z elementów na przecięciu pierwszego i trzeciego wiersza oraz drugiej i czwartej kolumny tablicy TA.1. Jeżeli odwołanie ma dotyczyć arkusza innego niż bieżący. należy je poprzedzić kwalifikatorem arkusza.kluska@gmail. (odwołanie = INDEKS(TA.{1\2}) — wynikiem jest kolumna złożona z dwu wartości: element na przecięciu pierwszego wiersza i pierwszej kolumny oraz element na przecięciu trzeciego wiersza i drugiej kolumny tablicy TA. = INDEKS(TA. Można oczywiście użyć również mniejszego zakresu wierszy lub odpowiedniego zakresu kolumn. począwszy od kolumny A.{1. i odwrotnie).

Szerokość musi być liczbą dodatnią. funkcja PRZESUNIĘCIE zwróci wartość błędu #ARG!. a także odczytać zawartość obszaru położonego w określonej odległości od znanej komórki. Użycie funkcji PRZESUNIĘCIE Druga funkcja. Wysokość to liczba wierszy określająca wysokość zakresu wynikowego. Jeśli argumenty wysokość lub szerokość zostaną pominięte. nazwa_arkusza)) Jeżeli odwołanie dotyczy bieżącego arkusza. Ebookpoint. wiersze.. wystarczy podać dwa pierwsze argumenty. Funkcja ta może być wykorzystywana z innymi funkcjami wymagającymi podania adresu jako argumentu. Podając argumenty wysokość i szerokość. numer_kolumny. czyli okre- ślonej przez adres w arkuszu) dowolny fragment o kształcie prostokąta (w tym pojedyn- czy wiersz lub kolumnę). który jest przesunięty o podaną liczbę wierszy lub kolumn w stosunku do komórki odniesienia. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 47 Alternatywnie można użyć odwołania: = ADR. funkcja zwraca odwołanie do komórki lub zakresu. Wiersze to liczba wierszy w górę (liczba ujemna) lub w dół (liczba dodatnia) liczonych od górnej lewej komórki zakresu_odniesienia. Podany zakres_odniesienia może być pojedynczą komórką lub zakresem komórek.. można określić roz- miary zakresu wynikowego inne niż rozmiary zakresu_odniesienia. Jeśli argumenty wiersze lub kolumny przesuwają adres poza brzeg arkusza. to funkcja PRZESUNIĘCIE da w wyniku wartość błędu #ADR!.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Pozwala ona na przykład „wyciąć” z tablicy (ale tylko statycznej. która umożliwia odwoływanie się do fragmentów tablic. Kolumny to liczba kolumn w lewo (liczba ujemna) lub w prawo (liczba dodatnia) liczonych od górnej lewej komórki zakresu_odniesienia.POŚR(ADRES(numer_wiersza. tylko zwraca adres zakresu wynikowego. kolumny.com . Szerokość to liczba kolumn określająca szerokość zakresu wynikowego. jak za- pisano poniżej: PRZESUNIĘCIE(zakres_odniesienia. Wysokość musi być liczbą dodatnią. od które- go wyznacza się przesunięcie. Funkcja PRZESUNIĘCIE w rzeczywistości nie przesuwa żadnych komórek ani nie zmienia wyboru zakresu. wysokość. to zakres wynikowy będzie mieć taką samą wysokość lub szerokość jak zakres_odniesienia. nosi nazwę PRZESUNIĘCIE. Argument wiersze równy 0 oznacza ten sam wiersz.kluska@gmail. Argument kolumny równy 0 oznacza tę samą kolumnę. Ściślej. przesunięcie liczy się od lewego górnego rogu zakresu. Rozdział 3. Komórką odniesienia jest lewy górny róg tego zakresu. Jeżeli ten argument nie oznacza adresu. szerokość) Zakres_odniesienia jest to adres komórki lub zakresu sąsiednich komórek. Jej składnia jest taka. Jeśli nie jest to pojedyncza komórka.

możemy zastosować funkcję: = PRZESUNIĘCIE(TA. w wersji 2010 \ należy zamienić na . W tym przypadku należy użyć wyrażenia: = PRZESUNIĘCIE($A$1. aby dane miały postać spójnego obszaru.com . Spójny obszar można zbudować z niezależnych obszarów kolumnowych lub wierszowych o iden- tycznych rozmiarach.kluska@gmail. wprowadzeniu wyrażenia = TA+2 i zatwierdzeniu przez Ctrl+Shift+Enter otrzymamy w wy- niku tablicę: 3 4 5 7 8 10 Łączenie tablic i tworzenie tablic mieszanych W niektórych przypadkach Excel wymaga.1. nie potrzeba używać żadnych funkcji.3. Na przykład obszar zbudowany z trzech wierszy można skonstruować za pomocą formuł (zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych. oznaczany w polskiej wersji Excela średnikiem (. ale działa on tylko w odniesieniu do argumentów niektórych (nielicznych) funkcji.). numer_kolumny-1) Adres komórki odniesienia można poprzedzić kwalifikatorem arkusza. i odwrotnie): Ebookpoint. wpisać odwołanie do tablicy i zatwierdzić przez Ctrl+Shift+Enter. numer_wiersza-1. W przypadku tablicy TA z po- przedniego przykładu po zaznaczeniu obszaru złożonego z dwóch kolumn i trzech wierszy. Wystarczy zaznaczyć miejsce na wynik. posługując się odpowiednią formułą tablicową lub funkcją WYBIERZ z argumentami w postaci tablic.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.1. 48 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Wróćmy do poprzedniego przykładu: jeśli chcemy w tablicy TA pominąć pierwszy wiersz i pierwszą kolumnę. Do utworzenia spójnego obszaru z danych znajdujących się w różnych miejscach arkusza powinien służyć operator połączenia. Bez użycia funkcji Aby odwołać się do początkowych elementów tablicy (początkowych wierszy lub kolumn).3) W wyniku otrzymamy tablicę: 5 –3 7 8 10 –2 7 4 3 Funkcję PRZESUNIĘCIE można również wykorzystać do utworzenia odwołania do komórki o wyliczonym adresie.

Do tego celu można wykorzystać funkcję WYBIERZ z argumentami tablicowymi. ile elementów liczy nr_arg.2. i tyle kolumn. ile liczy najdłuższa z kolumn argu- mentów wykorzystanych do utworzenia tablicy wynikowej.) Jeżeli nr_arg jest tablicą wierszową. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą dwuwymiarową i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j.3}. to funkcja WYBIERZ zwraca w j-tej kolumnie tyle powtórzonych wartośći. wartość2.com . j-ta kolumna wyniku jest równa j-tej kolumnie argumentu wartośći. która ma tyle wierszy. to funkcja WYBIERZ zwraca w j-tej kolumnie argument wartośći.0. ile wierszy liczy najdłuższa z kolumn wyniku. ile liczy najdłuższy z wier- szy argumentów wykorzystanych do utworzenia tablicy wynikowej. ile elementów liczy nr_arg. kolumna_3) Użyte nazwy wierszy lub kolumn można oczywiście zastąpić dowolnymi odwołaniami. która ma tyle kolumn. to funkcja WYBIERZ zwraca tablicę. Jeżeli argument wartośći ma mniej niż j wierszy. dlatego postaram się wyjaśnić je dokładnie. funkcja zwróci w j-tej ko- lumnie kody błędu #N/D!.kluska@gmail.1. Wiersze tablicy wy- nikowej zależą od postaci argumentów wartośći.0}+kolumna_2*{0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wartość1. i tyle wierszy.. Jeżeli argument wartośći ma mniej niż j kolumn. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest pojedynczą wartością i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j. jej składnia i bardziej typowe zastosowania zostały opisane w rozdziale 12.. Ebookpoint. dającymi w wyniku odpowiedni zakres lub tablicę. wiersz_3) Analogicznie można zbudować obszar złożony z trzech kolumn: = kolumna_1*{1.0}+kolumna_3*{0. . Kolumny tablicy wynikowej zależą od postaci argumentów wartośći. to funkcja WYBIERZ zwraca tablicę. wiersz_1. kolumna_2. Funkcja ta jest bardzo elastyczna. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą dwuwymiarową i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j.0. kolumna_1. Przedstawione powyżej zagadnienie jest szczególnym przypadkiem szerszego problemu łączenia tablic oraz komponowania tablic z elementów innych tablic. wiersz_2. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą jednokolumnową i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 49 = wiersz_1*{1\0\0}+wiersz_2*{0\1\0}+wiersz_3*{0\0\1} lub = WYBIERZ({1\2\3}. j-ty wiersz wyniku jest równy j-temu wierszowi argumentu wartośći. Takie jej użycie nie jest do- kładnie opisane w dokumentacji Excela i uzyskiwane wyniki nie są oczywiste.1} lub = WYBIERZ({1. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”. Rozdział 3. Analogicznie jeżeli nr_arg jest tablicą kolumnową. Ogólnie składnia funkcji jest taka: WYBIERZ(nr_arg. funkcja zwróci w j-tym wier- szu kody błędu #N/D!.

jak również w wielu innych obliczeniach.1).. INDEKS(tabl2.. to funkcja WYBIERZ zwraca w j-tym wierszu tyle powtórzonych wartośći. Ebookpoint.k). obejmujący trzy ko- lumny.com . oraz Tabl2. to z tej samej pozycji argumentu wartośći pobierany jest element do tablicy wynikowej.kluska@gmail.0..2).2)) Dynamiczne generowanie tablic o zadanym rozmiarze W obliczeniach dotyczących ciągów i szeregów. które wykorzystują je w sposób pośredni.1).0. bardzo pomocne są tablice jednowymiarowe (wierszowe lub kolumnowe) zawierające kolejne liczby naturalne od 1 do n.1)+ ´{0.k). to za pomocą odpowiedniej formuły tabli- cowej lub funkcji WYBIERZ w połączeniu z funkcją INDEKS możemy utworzyć tablicę zło- żoną z pięciu kolumn.0}*INDEKS(tabl1. ile kolumn liczy najdłuższy wiersz wyniku.0. to funkcja WYBIERZ zwraca w tej pozycji element argu- mentu wartośći o współrzędnych (1.. Jeżeli nr_arg jest tablicą dwuwymiarową.k). to funkcja WYBIERZ zwraca tablicę o rozmiarach nr_arg.k)..0}*INDEKS(tabl2.. to funkcja WYBIERZ zwraca w j-tym wierszu argument wartośći.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.0}*INDEKS(tabl1.0.4.3.1). Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą jednowierszową i liczba i znajduje się w tablicy nr_arg na pozycji (j..0. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest pojedynczą wartością i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j.k). to funkcja WYBIERZ zwraca w tej pozycji element argu- mentu wartośći o współrzędnych (j. to funkcja WYBIERZ zwraca w tej pozycji wartośći. INDEKS(tabl1.0. Przykładowo jeżeli mamy dwie tablice lub zakresy danych Tabl1.2) = WYBIERZ({1.3). funkcja zwróci w tym miejscu kod błędu #N/D!.0.2. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą jednokolumnową i liczba i znajduje się w tablicy nr_arg na pozycji (j. Elementy tablicy wynikowej zależą od postaci argumentów wartośći.k).0.0.2)+ ´{0. INDEKS(tabl1. ´INDEKS(tabl2.. = {1.3)+{0.1.1}*INDEKS(tabl2. 50 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą jednowierszową i liczba i znajduje się na liście nr_arg na pozycji j. złożony z dwóch kolumn. Jeżeli w argumencie wartośći nie ma wyrazu o współ- rzędnych (j.1.0..5}. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest tablicą dwuwymiarową i liczba i znajduje się w tablicy nr_arg na pozycji (j.1)+{0. INDEKS(tabl1. Jeżeli któryś z argumentów wartośći jest pojedynczą wartością i liczba i znajduje się w tablicy nr_arg na pozycji (j.0.1..0.0}*INDEKS(tabl1. tak jakby je zapisać obok siebie.

Jeżeli przy definiowaniu n użyto adresu absolutnego. po czym zatwierdzić to przyciskiem OK. że zmiana wartości n w arkuszu automatycznie modyfikuje rozmiar tablicy. Wynik ma formę tablicy jednowymiarowej. na przykład zakres. Omówiono je w rozdziale 2. W przypadku funkcji WIERSZ jest to wektor kolum- nowy. Można jednak ręcznie zmienić to odwo- łanie na względne lub mieszane. Jeśli założymy.KOLUMNY(przedział). że argument jest wyrażeniem tekstowym i trzeba użyć operatora złączenia tekstów &.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wymaga jednak posłużenia się pewną sztuczką. na przykład używając wyrażenia: = WIERSZ(ADR.2. zamiast tego trzeba je zapamiętać pod wybraną nazwą. Jest to formuła tablicowa. należy użyć jeszcze funkcji ADR. to użycie w dowolnej komórce nazwy zakres będzie oznaczać taką samą kolumnę (pionową tablicę) liczb od 1 do n. Jeżeli nato- miast przy definiowaniu n użyto adresu względnego. Rozdział 3. przy czym jest on ograniczony tylko liczbą wierszy w arkuszu (1 ≤ n ≤ 65536 w Excelu do wersji 2003 oraz 1 ≤ n ≤ 1048576 od wersji 2007). jednak przy definiowaniu jej nazwy nie trzeba używać kombinacji Ctrl+Shift+Enter. Tego wyrażenia nie należy wpisywać do arkusza. podając adres_przedziału w postaci tekstowej.POŚR(adres_przedziału). Opis składni i sposób użycia tej funkcji podano również w rozdziale 2.8}). i w polu Nazwy w skoroszycie: wpisać wybraną nazwę. Dzięki nadaniu nazwy formuła staje się dynamicz- na w tym sensie. przedział zostanie zmodyfikowany. zmodyfikowane wyrażenie powinno przyjąć postać: = WIERSZ(ADR.POŚR("1:"&n)) jeżeli nadaliśmy komórce A5 nazwę n. Funkcje te użyte w formule tablicowej zwracają listę numerów wierszy lub kolumn podanych jako argument. Aby zabezpieczyć się przed tą niedogodnością.6. to użycie w dowolnej komórce na- zwy zakres będzie oznaczać kolumnę (pionową tablicę) liczb od 1 do n.POŚR("1:"&$A$5)) albo postać: = WIERSZ(ADR. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 51 Wygenerowanie takich tablic jest możliwe.7. Wartość w komórce może być wartością numeryczną. że wartość 8 umieściliśmy w komórce A5. Standardowo przy nadawaniu nazwy komórce jej adres jest zapamiętywany jako adres absolutny. W ten sposób.POŚR("1:8")) uzyskamy stałą tablicową ={1\2\3\4\5\6\7\8} (w wersji 2010 ={1. Są to funkcje WIERSZ(przedział) lub NR. gdyż nie ma funkcji służącej specjalnie do tego celu.3.4. posługując się poleceniem Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę). podobnie jak modyfikowane są w takim przypadku wszystkie adresy w arkuszu. a ponadto uzyskać możliwość konstrukcji przedziału z segmen- tów. których pierwotne przeznaczenie było inne.com . Pamiętać należy. a w przypadku funkcji NR. przy czym n będzie Ebookpoint. Można mianowicie wykorzystać jedną z funkcji. bo wtedy długość tablicy będzie ogra- niczona wielkością zaznaczonego zakresu.kluska@gmail. należy zamiast stałej 8 wpisać odwołanie do komórki zawierającej tę liczbę. Z użyciem tych funkcji wiąże się jednak pewna niedogodność — jeżeli doda się lub usunie wiersze bądź kolumny z przedziału użytego jako argument.KOLUMNY — wektor wierszowy. a w polu Odwołuje się do: wpisać podane powyżej odwołanie. Excel sam skonwertuje ją do postaci tekstowej.5. Aby „uzmiennić” górną granicę zakresu. a komórką aktywną w chwili defi- niowania była komórka sąsiednia z prawej strony n.

n musi być nazwą stałej zdefiniowanej lub komórki zawierającej rozmiar macierzy. Macierz jednostkową E o rozmiarze n×n można wygenerować na przykład za pomocą wyrażeń: wek : = WIERSZ(ADR. która ma tyle kolumn. by zrealizować Ebookpoint. Liczba wierszy odpowiada liczbie doświadczeń. Po wykonaniu zwykłego mnożenia dowolnej tablicy wierszowej lub kolumnowej o dłu- gości n przez macierz jednostkową otrzymamy macierz diagonalną z elementami diago- nalnymi równymi elementom użytej tablicy.POŚR("1:"&n)) E : = (wek = TRANSPONUJ(wek))*1 lub bardziej elegancko: E : = JEŻELI(wek = TRANSPONUJ(wek). bierze się pod uwagę pierw- szą z nich. Jeśli początkowa liczba w tablicy zakres ma być inna niż 1.com . które należy wykonać. Więcej informacji na ten temat podano dalej. równej 2k. w podrozdziale „Zasady interpre- tacji nazw i adresów w wyrażeniach tablicowych w arkuszu i w formułach nazwanych”. Dysponując „bazową” tablicą zawierającą liczby od 1 do n. Jeżeli to odwołanie wymaga użycia kilku komórek.i dwuwymiarowe. lecz unika się w nim niejawnej konwersji typów danych. W zasa- dzie można też użyć funkcji NR. oraz jedną dodatkową kolumnę wyrazu wolnego. możemy definiować inne potrzebne tablice jedno. przy czym chodzi o to. ale jako argument należałoby podać oznaczenia literowe kolumn. Kolejnym przykładem zastosowania tablic dynamicznych może być wygenerowanie pla- nu eksperymentu czynnikowego typu 2k. Następnie defi- niujemy wektor kolumnowy wek i wreszcie macierz E. a w pozostałych komórkach wartości FAŁSZ.KOLUMNY. Wartości czynników są kodowane liczbami 1 lub –1. 52 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich liczbą pobraną z komórki sąsiadującej z lewej strony z komórką zawierającą odwołanie do zakresu. 0) Wyrażenia te najlepiej zdefiniować. co jest dużo mniej wygodne od numerów wierszy. Drugi wariant jest nieco dłuższy. Plan jest tablicą. Tablica zakres zdefiniowana w powyższy sposób jest tablicą kolumnową. W razie potrzeby do zdefiniowania tablicy wierszowej można użyć funkcji TRANSPONUJ(zakres). W wyniku pomnożenia przez stałą całkowitą 1 nastąpi konwersja stałych logicznych PRAWDA i FAŁSZ odpowiednio na 1 i 0. 1. Jest to jeden z podstawowych planów stoso- wanych do badania zależności między różnymi wielkościami. posługując się formułami nazwanymi za pomocą polecenia Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę). ile jest zmiennych niezależnych. można „uzmiennić” obie gra- nice lub użyć wyrażeń arytmetycznych typu zakres+5 lub zakres–n/2.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W definicji macierzy E wyrażenie wek = TRANSPONUJ(wek) (operacja porównania na da- nych tablicowych) daje w wyniku tablicę o wymiarach n×n zawierającą na głównej prze- kątnej wartości logiczne PRAWDA.

1.com . a jeśli liczbą nieparzystą — formuła przyjmuje wartość –1. wygenerowany za pomocą formuły tablicowej Liczbę czynników umieszczono w komórce C3 i nadano komórce nazwę lk. Jeżeli wynik funkcji jest liczbą parzystą.POŚR("1:"&2^lk)) Wreszcie w oparciu o wektory wlk i nlk zdefiniowano tablicę plan. Przykład ta- kiego planu wygenerowanego dla k = 4 pokazano na rysunku 3. umieszczana zwykle jako pierwsza.POŚR("1:"&lk+1))–1 nlk : = WIERSZ(ADR. formuła przyjmuje wartość 1. Defini- cje tych wektorów mają postać: wlk : = TRANSPONUJ(WIERSZ(ADR.DO.1. Następnie zdefiniowano dwa wektory — jeden wektor wierszowy o nazwie wlk.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Ebookpoint. Wyjątkiem jest pomocnicza kolumna wyrazu wolnego. Tablicę opisano wzorem: plan : = –1^ZAOKR.CAŁK((nlk–1)/2^(lk–wlk)) Funkcja ZAOKR. Plan całkowitego eksperymentu czynnikowego dla czterech czynników. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 53 wszystkie możliwe kombinacje tych liczb. Rozdział 3. Na rysunku pokazano całą ta- blicę plan oraz wygenerowane na jej podstawie dodatkowe kolumny iloczynów wybra- nych czynników. Rysunek 3.CAŁK zwraca część całkowitą wyniku dzielenia nlk–1 przez odpowied- nią potęgę dwójki. złożony z liczb od 1 do 2lk. a drugi wektor kolumnowy o nazwie nlk. zawierający liczby od 0 do lk.DO. zawierającą niezbędne kombinacje dodatnich i ujemnych jedynek. obejmującą wlk ko- lumn i nlk wierszy. która zawiera same jedynki.kluska@gmail.

{2\3\4}) — dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych = INDEKS(x. Jeżeli z tablicy dynamicznej lub wyniku formuły tablicowej ma być wyodrębniony pe- wien fragment. x pozostanie wyrażeniem dynamicznym tak długo. co jest wyświetlone w arkuszu. Jeżeli zdefiniowano zmienną m oraz tablicę wyc według formuły: wyc : = WIERSZ(ADR. a tylko to. w wyniku której otrzymuje się jedną liczbę) na elementach tak skonstruowa- nej tablicy należy zachować ostrożność i zawsze weryfikować poprawność wyniku. Każda formuła tablicowa w danej chwili musi dawać w wyniku tablicę o określonej wiel- kości i kształcie. Temu wyrażeniu można nadać nową nazwę. jak długo jest pamiętane jako nazwa. czyli nie zmienia się przy zmianie n. zależnie od składowych formuły i zasad wykonywania działań. także tą. i 4. to wyrażenie = a+(zakres–1)*(b–a)/(n–1) definiuje kolumnę pię- ciu wartości rozłożonych równomiernie pomiędzy a i b.com .kluska@gmail. 3. trzeci i czwarty). czyli pierwszą lub kilka pierwszych komórek tablicy x. która reprezentuje tablicę dynamiczną. wyc+1) przy założeniu.3.POŚR("1:"&m)) a z tablicy x mają być wyodrębnione wyrazy 2. wyc+1)) podaje nieprawidłowy wynik (uwzględnia tylko pierwszy wyraz). która wymaga podania adresu. na przykład funkcji PRZESUNIĘCIE. że m ma wartość 3. Pomimo zatwierdzenia operacji przez Ctrl+Shift+Enter formuła = SUMA(INDEKS(x. niestety. Rozmiar tego obszaru pozostaje statyczny. (drugi. trzeba zapisać formułę na przykład w postaci: = SUMA(INDEKS(x. Każda zmiana wartości n spowoduje zmianę rozmiarów i za- wartości x. Jeżeli jednak wprowadzimy x do arkusza. należy posłużyć się funkcją INDEKS oraz ewentualnie drugą tablicą dyna- miczną. {2. Excel. nie jest jednak związany żaden adres.4}) — dotyczy wersji 2010 lub = INDEKS(x.. Z for- mułą. na przykład x. tu nie zawsze działa poprawnie. Jednak przy wykonywaniu operacji sumowania lub innej podobnej operacji agregującej (tzn. można użyć wyrażenia: = INDEKS(x. takiej. w związku z tym ani nazwa tablicy dynamicznej. wyc+1)*1) Ebookpoint. Po pierwsze. która ma aktualnie wartość 5. Aby uzyskać wynik po- prawny. Jeżeli w definicji tablicy zakres użyto zmiennej n. ani nazwa formuły nie może być argu- mentem funkcji. 54 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Używanie tablic generowanych dynamicznie Tablice takie jak omówiony powyżej zakres mogą służyć jako podstawa definicji innych tablic przydatnych w obliczeniach.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wpisując do komórki lub zakresu komórek = x i zatwierdzając przez Enter lub Ctrl+Shift+Enter. ta komórka czy zakres nie będzie reprezentować już całej tablicy x. trzeba użyć sztuczki.

czy w układzie pio- nowym.KWADRATÓW(dane+1) musi być zatwierdzone przez Ctrl+Shift+Enter.com . która zwraca wartości zagregowane.KWADRATÓW(dane) może być zatwierdzone przez Enter. KOMBINACJE.. lecz wyrażenie = SUMA. tzn.5\4. POTĘGA. EXP. Jeżeli wyrażenia tablicowe są argumentami funkcji. wynik otrzymujemy po zatwierdzeniu wyrażenia przez Enter. która normalnie (w zwykłym wywołaniu) akceptuje argument w postaci jednej wartości. taka jak SUMA. odpowiednio dopasowane. czy poziomym). Jest tak na przykład przy wywołaniu funkcji LN. jak i tablic oraz zakresów. to oczekujemy wyniku w postaci jednej liczby. Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach tablicowych w arkuszu i w formułach nazwanych W wyrażeniach tablicowych mogą występować odwołania (w formie adresów lub nazw) zarówno do pojedynczych wartości.KWADRATÓW itp. to mogą wystąpić następujące typowe sytuacje:  Gdy wywoływana jest funkcja. MODUŁ. Gdyby zaznaczyć zakres na wynik i zatwierdzić formułę jako tablicową. Jedynie gdy argumenty są wyrażeniami tablicowymi wymagającymi obliczenia.  Gdy wywoływana jest funkcja. SUMA. SIN. Jest tak na przykład przy wywołaniu funkcji LOG. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 55 a ponadto wprowadzić ją do co najmniej dwóch komórek (obojętnie. zakresy lub ich nazwy. ŚREDNIA. o ile tylko ich wielkości są kompatybilne. chociaż wynik będzie pojedynczą wartością. INDEKS itp.6} — dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych dane: = {3\5. która akceptuje argumenty tablicowe w zwykłych wyrażeniach.4\6} — dotyczy wersji 2010 to wyrażenie = SUMA. ILOCZYN.LICZBY itp. to z argumentem w postaci tablicy zwróci tablicę wartości obliczonych indywidualnie dla każdego elementu argumentu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.  Gdy wywoływana jest funkcja. reprezentujących zbiory danych. tak jak w przypadku operacji tablicowych z dwoma argumentami. Rozdział 3. Argumentami wyrażeń tablicowych mogą być wymiennie stałe tablicowe. Ebookpoint. to z argumentami w postaci tablic zwróci tablicę wartości obliczonych dla każdej pary elementów argumentów. Jeżeli argumenty są podane wprost (nie wymagają obliczenia).kluska@gmail. która normalnie (w zwykłym wywołaniu) akceptuje dwa niezależne argumenty. Przykładowo jeśli została zdefiniowana nazwa dane w postaci stałej tablicowej: dane: = {3. we wszystkich komórkach otrzymamy ten sam wynik. należy zatwierdzić formułę przez Ctrl+Shift+Enter.

56 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeżeli nadaje się nazwę zakresowi komórek w sposób uproszczony (przez Pole nazwy albo przez Utwórz z zaznaczenia). wynika z wiel- kości argumentów i rodzaju wykonywanych operacji.com . paraxy) — dotyczy wersji 2010 Zakładając. Pojedyncza komórka oznacza lewy górny róg obszaru. definiujemy nazwę paraxy według wzoru: paraxy : = Arkusz1!A1:B1 Jeśli nie wpiszemy kwalifikatora arkusza. w wyniku w komórce C1 otrzymamy wartość wyrażenia 2x+3y. jednak można zmienić tę definicję. gdyż względem niej będą liczone przesunięcia adresów. w którym nazwa jest używana. pojedynczy wiersz oznacza górny wiersz.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Warto zwrócić uwagę. zostanie on dopisany automatycznie. Wielkość obszaru. Przykładowo w komórce D8 (dowolnego arkusza skoroszytu) obliczony zostanie iloczyn 2*Arkusz1!B8+3*Arkusz1!C8. Ebookpoint. Jeśli obszar przeznaczony na wynik jest wielokrotnością kopiowanego zakresu. należy ją zdefiniować jako: paraxy : = !A1:B1 Analogicznie interpretowane jest użycie adresów mieszanych. zgodnie z zasadami podanymi na początku tego rozdziału. pojedyncza kolumna oznacza lewą kolumnę itd. zostaje on powielony. że w komórce A1 była wartość x. Interpretacja takiej nazwy zależeć będzie od tego. która komórka była aktywna w chwili definiowania nazwy. Jeżeli wynik operacji tablicowej chcemy przefiltrować. nr_kolumny) z argumentami w postaci tablic. Wyjaśnię to na przykładzie. Posługując się Menedżerem nazw. paraxy) — dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych = SUMA. widoczne będą początkowe wiersze i początkowe kolumny wyniku. musimy zastosować funkcję INDEKS(nazwa_obszaru. wybierając z niego niektóre wiersze i niektóre kolumny. Tej formule można nadać nazwę sil (w Menedżerze nazw) i używać odwołania = sil zamiast pełnej formuły. żeby brać pod uwagę komórki z arkusza. nr_wiersza. a w komórce B1 wartość y. Załóżmy. Jeśli chcielibyśmy używać nazwy zakresu w różnych arkuszach skoroszytu. Szczegółowy opis tej funkcji zamieszczono wcześniej w tym rozdziale. który należy zarezerwować na wynik formuły tablicowej. że wy- stępuje tu pewna odmienność w stosunku do kopiowania formuł. aby uzyskać wyniki zgodne z oczekiwaniami.ILOCZYNÓW({2\3}. edytując ją w Menedżerze nazw. Użycie adresów względnych w definicjach nazw zakresów wymaga szczególnej staranności. ta nazwa domyślnie oznacza adres absolutny. ale w taki sposób. Jeżeli obszar zarezerwowany na wynik jest zbyt mały.kluska@gmail.ILOCZYNÓW({2. Z powodu użycia adresów względnych ta sama formuła wpisana lub skopiowana do innej komórki będzie pobierać dane do obliczeń z dwóch komórek sąsiadujących z lewej strony z komórką zawierającą formułę. Jeżeli obszar przeznaczony na wynik będzie zbyt duży w „nad- miarowych” komórkach pojawi się komunikat błędu #N/D!.3}. Do aktywnej komórki można wpisać formułę: = SUMA. że aktywny jest Arkusz1. a w nim aktywna jest komórka C1. Bieżąca interpretacja formuły jest widoczna w Menedżerze nazw i zmienia się wraz ze zmianą komórki aktywnej. Z reguły od- powiada to naszym intencjom.

jak i do tabel z Excela 2007 i 2010. Natomiast koncepcja tabel z Excela 2007 została utrzymana w wersji 2010. W tym celu należy z karty Wstawianie wybrać Tabela.) W tabeli automa- tycznie włącza się Filtr. W przeciwnym razie nie zaznacza się tego pola. że będzie to już trwały element programu. MAX. Rozdział 3. Językowo tabela niewiele różni się od tablicy. lub najpierw wprowadzić dane. ŚREDNIA. należy zaznaczyć pole Moja tabela ma nagłówki. przesuwa wiersze z danymi (lub wiersze przeznaczone na dane) w dół. co dotychczas napisałem o tablicach i operacjach na nich. Excel. Ebookpoint. Tabele udostępniają jednak dodatkową funkcjonalność.com . Pracę z tabelą można zacząć od zadeklarowania zakresu pustych komórek.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeżeli w pierwszym wierszu tabeli umieszczono już nagłówki (nazwy) kolumn. a Excel nada kolumnom domyślne nazwy Kolumna1. „Proste bazy danych”. Wszystko. można użyć okna dialogowego Edytowanie nazwy (na karcie Pro- jektowanie w grupie Właściwości edycja nazwy tabeli w polu Nazwa tabeli). można zatem sądzić. specyficzną tylko dla nich. a następnie w okienku dialogowym wskazać zakres komórek tabeli. co powoduje. że wybrany zakres ko- mórek ma być traktowany jak tabela. W ten sposób utworzona tabela ma zawsze wiersz nagłówkowy.) oraz nadanie tabeli pożądanego wyglądu (stylu). który ma być przekształcony w tabelę. jeśli nie będzie potrzebny. nie warto się nimi bliżej zajmować. Ponadto po wprowadzeniu w pustej kolumnie formuły do dowolnej komórki formuła ta jest domyślnie kopiowana do wszystkich komórek kolumny (jest to tzw. Nazwy te można w każdej chwili zmodyfikować. w którym będzie wyświetlana obli- czona oddzielnie dla każdej kolumny funkcja podsumowująca (wybrana przez użytkow- nika z listy dostępnych funkcji. W tym znaczeniu używany jest termin tabela. Po zadeklarowaniu. Sposób działania filtra oraz możliwości jego wykorzystania opisano dokładniej w rozdziale 21. Filtr ten można jednak łatwo wyłączyć. Aby zmienić nazwę tabeli. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 57 Odwołania strukturalne w tabelach W Excelu w wersji 2007 nadano pojęciu tablicy nowe znaczenie. odnosi się zarówno do zakresów. Alternatyw- nie (jeżeli dane do tabeli zostały wprowadzone wcześniej albo przenosimy arkusz z wcze- śniejszej wersji do Excela 2007 lub 2010) można zaznaczyć zakres komórek. która umożliwia zmianę nazwy całej tabeli (domyślnie kolejne tabele w skoroszycie otrzy- mują nazwy Tabela1. Excel udostępnia ułatwienia w dostępie i przetwa- rzaniu danych umieszczonych w tej tabeli. Prekursorem tabel z Excela 2007 były listy wprowadzone w Excelu 2003. MIN itp. Podobna akcja jest podejmowana w przypadku modyfikacji formuły. dodając nagłówki do- myślne. i z karty Narzędzia główne/Style wybrać Formatuj jako tabelę. że w wierszu nagłówkowym w każdej komórce pojawia się ikonka z trójkątem (strzałką).kluska@gmail. Tabela2 itd. Ponieważ jednak listy funkcjonowały efemerycznie (tylko w jednej wersji arkusza). do których później będą wprowadzane dane. która została wcześniej automatycznie skopiowana. Jeżeli wybrana komórka znajduje się w obrębie tabeli. ale tu niezbędne jest precyzyjne rozróżnienie tych pojęć. kolumna obliczeniowa). Pod ostatnim wierszem tabeli można dodać wiersz podsumowania. Gdy pierwszy wiersz tabeli nie został zadeklarowany jako nagłówkowy. gdyż stanowią one normalną zawartość komórek. a następnie sformato- wać wybrany zakres komórek jako tabelę. pojawiają się dodatkowe możliwości dodawania i usuwania wierszy w tabeli (a nie tylko w całym arkuszu). Kolumna2 itd. Po zdefiniowaniu tabeli uaktywnia się automatycznie karta Narzędzia tabel/Projektowanie. takich jak SUMA. aby ułatwić pracę z nie- wielkimi bazami danych.

jak i poza nią. W odwołaniach strukturalnych używa się ich bez cudzysłowu.com . Najistotniejszą zmianą. połączonych operatorami odwołania. kopiowanie formuły nie jest już akcją domyślną (może nastąpić na żądanie). jaką wprowadza zdefiniowanie tabeli. Specyfikatory wierszy i kolumn są nazwami ujętymi w nawiasy kwadratowe [ ]. jest możliwość stosowania odwołań strukturalnych do kolumn i wyróżnionych wierszy. wiersze danych tabeli oraz opcjonalny wiersz podsumowania. 58 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Akcję tę można jednak anulować. który istnieje zawsze. Nagłówki kolumn mogą być również liczbami traktowanymi jak tekst.kluska@gmail. będzie to odwołanie tylko do zakresu danych tabeli (bez na- główka i ewentualnego wiersza podsumowania). to w odwołaniu należy je poprzedzić dodatkowym pojedynczym cudzysłowem. Generalnie w odwołaniach struktu- ralnych wykorzystuje się nazwy tabel. Ebookpoint. jeśli nie jest pożądana. Ponadto jeśli nagłówek kolumny zawiera lewy lub prawy nawias kwadratowy ([ lub ]). Jeżeli w odwołaniu uży- jemy samej nazwy tabeli. „Podstawowe operacje w arkuszu”. Spe- cyfikator tabeli stanowi ujętą w nawiasy kwadratowe listę specyfikatorów wierszy i ko- lumn. Jeżeli użyjemy samego specyfikatora kolumny.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Odwołania te mogą być stosowane zarówno w obrębie tabeli. obejmującego wszystkie kolumny tabeli. Nazwy (nagłówki) kolumn mogą być dowolnymi stałymi tekstowymi. Specyfikator tabeli zawierający inne specyfikatory wymaga użycia nawiasów zewnętrz- nych obejmujących nawiasy wewnętrzne innych specyfikatorów. Reguły składni odwołań strukturalnych Odwołanie strukturalne składa się z nazwy tabeli (opcjonalnie) i specyfikatora tabeli. kolumn i wierszy specjalnych zamiast ich adresów. znak krzyżyka (#) lub pojedynczy cudzysłów ('). Nazwy odnoszące się do wierszy nie mogą być dowolne — są one predefiniowane i zostaną podane dalej. Poza tym w formułach można stosować wszystkie inne elementy stan- dardowo dostępne w Excelu. Poza tym jeśli w komórkach kolumny są już jakieś inne dane. Elementy składowe tabeli Pełna struktura tabeli obejmuje wiersz nagłówkowy złożony z nagłówków kolumn. ale nie musi być wyświetlany (to zależy od użytkownika — należy za- znaczyć lub odznaczyć odpowiednie pole w Opcjach stylu tabeli na karcie Projektowanie). Jeżeli jednak specyfi- kator tabeli składa się tylko z jednego specyfikatora wiersza lub kolumny. Najlepiej jednak korzystać z podpowiedzi systemu (funkcja autouzupełniania formuł opisana dokładniej w pliku pomocy Excela[15]). Więcej informacji o zasadach stosowania nazw można znaleźć w rozdziale 2. Jeżeli użyjemy tylko specyfikatora wier- sza (bądź wierszy) — będzie to odwołanie do wskazanego obszaru. zewnętrzne nawiasy można pominąć. Zasadą odwołań strukturalnych jest umieszczanie nazw kolumn i wierszy w nawiasach kwadratowych. Podczas wpisywania odwołania po wprowadzeniu nawiasu kwadratowego otwierającego są wyświetlane nazwy wszystkich kolumn i wystarczy kliknąć właściwą. Nazwy tabel podlegają tym samym regułom co nazwy zdefiniowane. będzie to odwołanie do zakresu danych tej kolumny (jak poprzednio bez na- główka i ewentualnego wiersza podsumowania).

danymi i podsumowaniami (jeśli istnieją) [#Dane] Tylko dane.com . gdy od- wołanie dotyczy właśnie tej tabeli. na przykład do wiersza podsumowania. Tego rodzaju odwołanie określa się jako niekwali- fikowane. automatycznie dokonując konwersji. Excel 2010 akceptuje jednak również składnię wersji poprzedniej. (średnik) operator składania Złożenie dwóch lub kilku kolumn =Tabela1[[Kol1]:[Kol4]] (spacja) operator przecięcia Część wspólna dwóch lub kilku ´Tabela1[[Kol2]:[Kol5]] kolumn Specyfikatory wierszy i kolumn w polskiej wersji Excela oddziela się średnikami . ♦ Operacje i funkcje tablicowe 59 Predefiniowane specyfikatory wierszy Specyfikatory wierszy pozwalają odwoływać się do wskazanych części tabeli.Tabela1[Kol3] . Tabela 3. Tego specyfikatora nie można łączyć @ przed nazwą kolumny z żadnymi innymi specyfikatorami wierszy. To samo co odwołanie do tabeli bez specyfikatora [#Nagłówki] Tylko wiersz nagłówkowy [#Sumy] Tylko wiersz podsumowania. podobnie Excel 2007 automatycznie konwertuje składnię wersji 2010 Operatory odwołania Specyfikatory kolumn można łączyć za pomocą operatorów odwołania zaprezentowa- nych w tabeli 3. Wyjątkiem jest specyfikator bieżącego wiersza @ — wprowadzony w Excelu 2010 — który jest umieszczany bezpośrednio przed nazwą kolumny lub zakresu kolumn.1. Niestety użytkownik nie ma tu żadnej swobody — można uży- wać tylko kilku predefiniowanych specyfikatorów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Pierwszy wariant jest używany w Excelu 2007. gdy odwołujemy się do danych tabeli spoza niej.1 przedstawiono ich wykaz. W tabeli 3. Ebookpoint.2. Odwołania strukturalne kwalifikowane i niekwalifikowane Przy tworzeniu formuł obliczeniowych w tabeli można pomijać jej nazwę. Tabela 3. zwracana jest wartość błędu #ADR! [#Ten wiersz] Tylko część kolumn w bieżącym wierszu. Jeśli wiersz ten nie istnieje. Wykaz predefiniowanych specyfikatorów wierszy Specyfikator wiersza: Odwołanie do: [#Wszystko] Cała tabela włącznie z nagłówkami kolumn. W odróżnieniu od niego odwołanie kwalifikowane. czyli z nazwą tabeli.2. musi być stosowane. Rozdział 3. Łączenie specyfikatorów kolumn za pomocą operatorów odwołania Odwołanie strukturalne: Operator: Odwołanie do: =Tabela1[[Kol1]:[Kol3]] : (dwukropek) operator zakresu Wszystkie komórki w dwóch lub kilku sąsiadujących kolumnach =Tabela1[Kol1]..kluska@gmail. a drugi wariant — w Excelu 2010.

Wyrażenie =SUMA([Kol1])*[Kol3] oznacza sumę wszystkich war- tości z kolumny Kol1 pomnożoną przez wartość z bieżącego wiersza kolumny Kol3. gdy użyje się na przykład funkcji SUMA.[Kol1]:[Kol3]] Podsumowania kolumn od Kol1 do Kol3. jak i wierszy.4 przytoczono kilka przykładów ilustrujących sposoby używania różnego ro- dzaju specyfikatorów oraz łączenia ich z nazwami tabel i odwołań do kolumn. Jeśli nie ma wiersza podsumowania. Tabela 3.[Kol1]:[Kol3]] Tylko dane w kolumnach od Kol1 do Kol3 =Tabela1[[#Nagłówki].[Kol2]] Nagłówek kolumny Kol2 =Tabela1[#Nagłówki] Nagłówek w kolumnie bieżącej Tabeli1 =Tabela1[[#Sumy].[Kol1]:[Kol3]] Tylko nagłówki kolumn od Kol1 do Kol3 =Tabela1[[#Sumy].[#Dane]. 60 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Przykłady tego rodzaju odwołań zestawiono w tabeli 3. Przykłady odwołań Typ odwołania strukturalnego Przykład Niekwalifikowane =[Kol1]*[Kol3] Kwalifikowane =Tabela1[Kol1]*Tabela1[Kol3] Każde z powyższych odwołań użyte w zwykłym wyrażeniu oznacza mnożenie odpo- wiednich wartości z bieżącego wiersza. Przykłady użycia odwołań strukturalnych W tabeli 3. Jeśli nie ma wiersza podsumowania. jest zwracana wartość błędu #ADR! =Tabela1[[#Nagłówki]. Ale interpretacja ta ulega zmianie.3. Przykładowo poprawne jest odwołanie: =Tabela1[Kol1]. ponieważ program automatycznie to skoryguje. Użycie średnika jako operatora składania w odniesieniu do kolumn tabeli jest poprawne tylko w odwołaniach kwalifikowanych. Zamiana tej kolejności nie prowadzi jednak do błędu.kluska@gmail. Tabela 3. to specyfikatory wierszy powinny być wymienione w pierwszej kolejności. jest zwracana wartość błędu #ADR! =Tabela1[[#Wszystko].[Kol2]] Wszystkie komórki w kolumnie Kol2 =Tabela1[[#Nagłówki].[Kol3]] Podsumowanie kolumny Kol3. Przykłady użycia odwołań strukturalnych Odwołanie strukturalne: Odwołanie do: =Tabela1[[#Wszystko].3.[Kol2]] Tylko nagłówek i dane kolumny Kol2 =Tabela1[[#Ten wiersz].pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com .[Kol2]] Komórka na przecięciu bieżącego wiersza i kolumny Kol2 =Tabela1[@Kol2] (w Excelu 2010) =Tabela1[Kol2] W zwykłym odwołaniu komórka z bieżącego wiersza w kolumnie Kol2.[Kol1]:[Kol3]] Wszystkie komórki w kolumnach od Kol1 do Kol3 =Tabela1[[#Dane].4. Po- dobnie byłoby w przypadku użycia odwołania kwalifikowanego.Tabela1[Kol3] Ebookpoint. Jako argument funkcji SUMA i podobnych reprezentuje wszystkie elementy danych kolumny Kol2 Jeżeli w specyfikatorze tabeli występują specyfikatory zarówno kolumn.

[Kol3]] byłoby niepoprawne. Domyślnie podczas tworzenia formuły kliknięcie zakresu komórek w tabeli powoduje automatyczne wprowadzenie odwołania strukturalnego zamiast zakresu komórek w formule. Zmienianie nazwy tabeli lub kolumny Jeśli zostanie zmieniona nazwa tabeli lub kolumny. robimy to bezpośrednio — bez kwalifi- katora arkusza.com . Natomiast od- wołanie do tabeli z poziomu innego skoroszytu wymaga użycia kwalifikatora pliku skoroszytu na przykład w postaci: =Zeszyt1. Jeżeli w bieżącym skoroszycie chcemy odwołać się do tabeli z innego arkusza. W prze- ciwnym razie należy podać pełną ścieżkę dostępu do pliku.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 61 natomiast odwołanie: =Tabela1[[Kol1]. Zapewnia ona także prawidłową składnię. Ebookpoint. Rozdział 3. Takie zachowanie ułatwia wprowadzanie odwołań strukturalnych. Korzystanie z funkcji autouzupełniania formuł Funkcja autouzupełniania formuł jest bardzo przydatna podczas wprowadzania odwołań strukturalnych. jednakże odwołania do komórek w przy- padku odwołań strukturalnych są dopasowywane automatycznie.xlsx!Tabela1[Kol2] Odwołanie to jest poprawne. to we wszystkich używających tej na- zwy odwołaniach strukturalnych w skoroszycie zostaną automatycznie wprowadzone zmiany.kluska@gmail. Ukrywanie nagłówków kolumn Ukrycie nagłówków kolumn tabeli (na karcie Projektowanie w grupie Opcje stylu tabeli należy wyczyścić pole wyboru Wiersz nagłówka) nie wpływa na odwołania strukturalne używające tych nagłówków i można ich w dalszym ciągu używać w formułach. jak w przypadku innych odwołań zewnętrznych. jak to jest wymagane w przypadku zwykłych odwołań. Praca z odwołaniami strukturalnymi Zewnętrzne odwołania strukturalne Odwołania strukturalne obowiązują w całym skoroszycie. pod warunkiem że skoroszyt Zeszyt1 jest otwarty. Może ono być włączane i wyłączane przez za- znaczenie lub wyczyszczenie pola wyboru Użyj nazw tabel w formułach w sekcji Praca z formułami w kategorii Formuły w oknie dialogowym Opcje programu Excel (w wersji 2007) lub Opcje (w wersji 2010). Dodawanie oraz usuwanie kolumn i wierszy w tabeli Zakresy danych tabeli często ulegają zmianie.

0) — zwraca drugi wiersz danych Tabeli1. Natomiast poza tabelą nie ma ograniczeń w używaniu odwołań strukturalnych w formułach ta- blicowych. Wielokomórkowe formuły tablicowe są niedozwolone.kluska@gmail. =INDEKS(Tabela1. =PRZESUNIĘCIE(Tabela2[[#Ten wiersz]. a potem Wklej. Używanie znaku spacji w celu poprawienia czytelności odwołania strukturalnego W celu poprawienia czytelności odwołania strukturalnego dopuszczalne jest użycie jed- nej spacji po pierwszym lewym nawiasie kwadratowym ([).2. Odwołania do wybranych elementów tabeli za pomocą funkcji INDEKS i PRZESUNIĘCIE Same odwołania strukturalne nie pozwalają na dostęp do dowolnego elementu tabeli.2) — zwraca drugi element kolumny Kol3 w Tabeli1. Jest to możliwe dopiero w połączeniu z jedną z funkcji INDEKS lub PRZESUNIĘCIE. kopiowanie i wypełnianie odwołań strukturalnych Wszystkie odwołania strukturalne pozostają bez zmian po skopiowaniu lub przeniesieniu formuły używającej odwołania strukturalnego (za pomocą klawiatury Ctrl+C lub Ctrl+X. Podczas wypełniania zakresu formułą strukturalną (myszką z czarnym plusem) następuje dopasowanie specyfikatorów kolumn.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.LICZBA. =INDEKS(Tabela2[#Nagłówki].KOLUMN(Tabela2)–1) — zwraca nagłówek przedostatniej kolumny w Tabeli2.1.1) lub =PRZESUNIĘCIE(Tabela2[@Kol2]. w podrozdziale „Odwołania do elementów lub fragmentów tablic”.1. Argumentem funkcji może być cała tabela albo jej określony fragment. Poniżej podano kilka przykładów: =INDEKS(Tabela1[Kol3]. na przykład: Ebookpoint.1) (w wersji Excela 2010) — zwraca wartość z wiersza poniżej bieżącego i z kolumny następnej po Kol2 w Tabeli2. 62 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Przenoszenie. jednej spacji poprzedzającej ostatni prawy nawias kwadratowy (]) oraz jednej spacji po średniku.[Kol2]]. następnie Ctrl+V albo klikając myszką Kopiuj lub Wytnij.com . Zasady uży- cia tych funkcji omówiono wcześniej w tym rozdziale. tak jak w przypadku odwołań względnych. Używanie formuł tablicowych w tabelach W tabelach dopuszczalne jest użycie jedynie formuł tablicowych zwracających wynik w jednej komórce. albo przecią- gając myszką zaczepioną na krawędzi komórki).

com . W razie potrzeby ponownej konwersji zakresu na tabelę (jak to zrobić. W tym celu należy umieścić kursor w obrębie tabeli i na karcie Projektowanie w grupie Narzędzia wybrać ikonę Konwertuj na zakres. Rozdział 3. [#Dane]. że żadne odwołania do komórek w tym zakresie nie są automatycznie zamieniane na równoważne im nazwy tabel i odwołania do kolumn. [Kol3]] Konwertowanie zakresu na tabelę i tabeli na zakres Po zakończeniu pracy z tabelą można skonwertować ją z powrotem na zakres.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ♦ Operacje i funkcje tablicowe 63 =Tabela1[ [Kol2]:[Kol4] ] =Tabela1[[#Nagłówki]. Wygląd tabeli po konwersji jest prawie niezmieniony: znikają tylko znaczniki filtrów z wiersza nagłów- kowego (o ile nie zostały wcześniej wyłączone przez użytkownika) i ledwie widoczny znacznik końca tabeli w jej prawym dolnym rogu.kluska@gmail. Podczas konwertowania tabeli na zakres wszystkie odwołania do komórek są zamieniane na równoważne im odwołania typu A1. pisałem na początku tego podrozdziału) należy pamiętać. Ebookpoint.

com . 64 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.

Rozdział 4. należy wpisać je wszystkie z klawiatury. Tablica składa się z dwóch kolumn. Tu ograniczymy się do tablicy pionowej. Jeśli później na podstawie utworzonej tablicy ma powstać wykres funkcji. Tablica funkcji jednej zmiennej może być zoriento- wana poziomo (wierszowo) lub pionowo (kolumnowo). Wystarczy wpisać dwie pierwsze wartości (w naszym przykładzie –2 i –1. że zależność y = f(x) jest dana w sposób jawny. Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych Funkcje jednej zmiennej Typowym zagadnieniem rozwiązywanym w arkuszu kalkulacyjnym jest tworzenie tablic funkcji jednej lub dwu zmiennych.5. Jeśli x-y zmieniają się nieregularnie. następnie do komórki poniżej wpisać formułę = A5+przyrost.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a kolumnę wartości funkcji — po prawej. Jako przykład weźmiemy funkcję (1+exp(x))/(2+x2). czyli określona znanym wzorem. zaznaczyć je. Jeśli two- rzą ciąg arytmetyczny (każda kolejna wartość różni się od poprzedniej o ten sam przy- rost). Tablice poziome tworzy się analogicznie. komórki A5). Jed- nakże obliczenia dla jednej wartości argumentu x powinny zmieścić się w jednym wierszu. z których pierwsza zawiera listę wartości argumentów (umownie x-ów). można sobie ułatwić zadanie.5). Zakładamy. 3] z krokiem 0. Z reguły kolumnę tę umieszczamy po lewej stronie. przeciągnąć myszką w dół aż do wypełnienia całego zakresu x-ów.kluska@gmail. Ebookpoint. W przypadku bardziej złożonych zależności trzeba niekiedy obliczać funkcje pomocnicze i wtedy niezbędne może być zaangażowanie większej liczby kolumn do obliczeń. wartości argumen- tów powinny zmieniać się monotonicznie (albo w porządku rosnącym. a druga — listę powiązanych wartości funkcji (umownie y-ów). którą chcemy stablicować w przedziale x ∈ [–2. o ile mają się zmieniać wartości x-ów (w naszym przykładzie 0. Inny sposób wypełnienia zakresu x-ów to wpisać war- tość początkową (w naszym przykładzie –2) do górnej komórki zakresu (np. Należy rozpocząć od stworzenia listy wartości argumentu w wybranej kolumnie. gdzie przyrost jest stałą określającą.5).com . albo malejącym). umieścić kursor myszy w prawym dolnym rogu za- znaczenia i gdy przyjmie kształt czarnego krzyżyka.

na przykład xx. gdy formuła zawiera funkcje inżynierskie wywodzące się z dodatku Analysis Toolpak. Z menu wybieramy Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Menedżer nazw) i edytujemy definicję x. aby możliwe było używanie klawiszy ze strzałkami. opisane w rozdziale 2. w podrozdziale Ebookpoint. Metody opisane w podpunktach b) i d) są na pierwszy rzut oka podobne. Zaznaczamy pierwszą komórkę zakresu x-ów i klikamy myszką pole nazwy. Metody tej nie można stosować. co ma też praktyczne konsekwencje. b) Wykorzystanie formuły z nazwą zakresu x-ów. Zaznaczamy zakres x-ów i klikamy myszką pole nazwy.com . Wpisujemy nazwę zakresu na przykład x i zatwierdzamy klawiszem Enter. ale wykorzystują inne mechanizmy odwołań. W naszym przykładzie do komórki B5 wprowadzamy formułę = (1+EXP(x. Istnieje kilka sposobów utworzenia kolumny wartości funkcji y = f(x). adres absolutny komórki zawierającej tę wartość..))/(2+x. Wpisujemy nazwę komórki na przykład x. Przed edycją adresu w oknie dialo- gowym dogodnie jest nacisnąć klawisz F2. Następnie formułę kopiujemy w dół aż do wypełnienia całej tabeli. W naszym przykładzie do ko- mórki B5 wprowadzamy formułę = (1+EXP(x))/(2+x^2) i kopiujemy ją w dół.(z kropką) i zatwierdzamy klawiszem Enter. aby zmienić odwołanie absolutne na względne. W naszym przykładzie do komórki B5 wprowadzamy formułę = (1+EXP(A5))/(2+A5^2) lub = (1+EXP($A5))/(2+$A5^2) i kopiujemy ją w dół. Obok początkowej komórki w kolumnie x-ów wprowadzamy formułę f(x) odwołującą się do wartości x przez adres względny. Następnie formułę kopiujemy w dół aż do wypełnienia całej tabeli. gdy formuła zawiera funkcje inżynierskie wywodzące się z dodatku Analysis Toolpak.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Omówione zostaną kolejno. Wpisujemy nazwę zakresu. Następnie zatwierdzamy formułę tablicową klawiszami Ctrl+Shift+Enter. W naszym przykładzie jest to = (1+EXP(xx))/(2+xx^2). i zatwierdzamy klawiszem Enter. tak. W polu formuły wprowadzamy wyrażenie f(xx) odwołujące się do wartości x przez nazwę zakresu. wreszcie nazwa stałej. Następnie tę formułę należy skopiować w dół do wszystkich komórek zakresu. ewentualnie mieszane z oznaczeniem kolumny poprzedzonym znakiem $. Następnie formułę kopiujemy w dół aż do wypełnienia całej tabeli. Metody tej nie można stosować.kluska@gmail. Obok począt- kowej komórki w kolumnie x-ów wprowadzamy formułę f(x.. c) Wykorzystanie formuły z nazwą pierwszej komórki zakresu x-ów.) odwołującą się do nazwy x. Zaznaczamy zakres wartości funkcji w ko- lumnie obok zakresu x-ów. ewentualnie adres mieszany z oznaczeniem kolumny poprzedzonym znakiem $. W metodzie b) stosuje się odwołanie do zakresu w zwykłym wyrażeniu. a) Wykorzystanie formuły z adresem względnym lub mieszanym. Obok początkowej komórki w kolumnie x-ów wprowadzamy formułę f(x) odwołującą się do wartości x przez nazwę zakresu. d) Wykorzystanie formuły tablicowej z nazwą zakresu x-ów. 66 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Może to być liczba. Zaznaczamy zakres x-ów i klikamy myszką pole nazwy.^2) i kopiujemy ją w dół.

Ten sposób tablicowania jest jedynym możliwym. która może być umiesz- czona w dowolnym miejscu arkusza (a więc wartości argumentu i funkcji nie muszą być w tym samym wierszu). ale zakresy argumentów i wartości funkcji powinny sobie od- powiadać. Umieszczenie tam odwołań lub wyrażeń może prowadzić do błędnych wyników. e) Wykorzystanie specjalnej procedury tworzenia tabeli funkcji jednej zmiennej. w rozdziale 7. Rozdział 4. W starszych wersjach arkusza w menu Dane klikamy polecenie Tabela. Następnie należy zadeklarować tabelę jednym z dwu sposobów opisanych w rozdziale 3. w naszym przykładzie w komórkach A4 i B4. „Operacje i funkcje tablicowe” — albo z karty Wstawianie wybrać Tabela. gdy formuła funkcji zależy od wartości x pośrednio — poprzez inną formułę nazwaną. „Obliczanie całek oznaczonych…”. W okienku dialogowym wskazujemy komórkę wejściową w polu Kolumnowa komór- ka wejściowa i akceptujemy polecenie przyciskiem OK. Kolumna argumentu x może być tylko jedna. ale nie da się robić przerw w środku zakresu. Mogą to być dowolne teksty. Dzięki zastosowaniu tej metody można obliczyć kilka wartości różnych funkcji zależ- nych od tego samego argumentu. W metodzie d) stosuje się formułę tablicową. Formuły mogą być złożone i odwoływać się również do innych komórek z wy- nikami obliczeń pośrednich. Formuła odwołuje się do komórki wejściowej. można więc po- minąć końcowe wartości funkcji. Nagłówki w różnych tabelach mogą się powtarzać. jeżeli formuły definiujące funkcję nie mieszczą się w jednym wierszu lub w jednej kolumnie. Zakończyć można w dowolnym miejscu. którą jest pierwsza komórka z listy ar- gumentów (A5). Odpowiednie formuły umieszcza się w kolejnych ko- lumnach. jest też wygodny. na przykład x i y (bez cudzysłowów). Wpisujemy formułę funkcji w komórce po prawej stronie pierwszego argumentu (B5). co i wartość argumentu. Analogicznie dane do obliczeń mogą mieć układ wierszowy i wówczas w poleceniu Tabela (lub Tabela danych od wersji 2007) wypełniamy pole Wierszowa komórka wejściowa. Należy zacząć od umieszczenia nagłówków nad ko- lumną wartości x-ów i planowaną kolumną y-ów. Od wersji 2007 na karcie Dane w grupie Narzędzia danych klikamy przycisk Analiza symulacji (w wersji 2010 Analiza warunkowa). Zaznaczamy zakres komórek obejmujący dwie kolumny: x-ów i war- tości funkcji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeżeli potrzeba użyć kilku argumentów. W kolumnie x-ów po- winny być tylko wartości stałe. traktując jako x na przykład numer wiersza. ♦ Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych 67 „Zasady interpretacji nazw i adresów w wyrażeniach w arkuszu i w formułach nazwa- nych”. zdefiniowaną w Menedżerze nazw. i zilustrowany na rysunku 7.kluska@gmail.4. f) Wykorzystanie tabeli udostępnionej w Excelu od wersji 2007. ale można obliczać tylko niektóre (dowolnie wybrane) wartości funkcji. a następnie w okienku dialogowym wskazać zakres komórek Ebookpoint.com . W tym przypadku odwołanie (wartość funkcji) musi znajdować się w tym samym wierszu. więc musimy wyświetlić wszystkie kolejne wartości funkcji od odpowiadającej pierwszej wartości argumentu. należy je umieścić w tablicy i odwoływać się do nich jak do elementów tablicy. W wersji 2007 i 2010 można zastosować jeszcze jedną metodę tworzenia tablicy wartości funkcji. Odpowiedni przykład podany będzie dalej. a następnie polecenie Tabela danych. Jest to modyfikacja metody opisanej w punkcie a) po zadeklarowaniu tabeli obejmującej zakresy x-ów i y-ów.

Funkcja jednej zmiennej określona w sposób niejawny (uwikłany) Czasem zależność funkcyjna między zmiennymi nie jest określona bezpośrednio za po- mocą formuły y = f(x).  Tę samą formułę. z tą różnicą.[x]]))/(2+Tabela1 ´[[#Ten wiersz]. lecz w postaci równania typu g(x. na przykład w komórce B5. lecz łatwo można z niego wyznaczyć x x = (1–ln(y))/(y–1) Ebookpoint. czyli wyznaczyć jawną postać funkcji y = f(x) lub funkcji odwrotnej x = f–1(y).kluska@gmail. 68 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich tabeli.  Formułę = (1+EXP([x]))/(2+[x]^2). staramy się rozwikłać to równanie ze względu na jedną ze zmiennych. y) = 0. y) na przykład do wykonania wykresu. z tym że zamiast wpisywać adres komórki x-ów.). Jeżeli potrzebny jest zestaw par wartości (x. Gdy tabela jest już aktywna w dowolnej komórce kolumny y-ów. Mówimy wtedy.com . Utworzenie tablicy funkcji jednej zmiennej stanowi pierwszy etap wykonania wykre- su funkcji danej wzorem. Ta funkcja może być również wykorzystana do uzyskania par (x. y). że wybieramy dowolne wartości y i dla nich określamy odpo- wiednie x. stosując adres względny lub mieszany odpowiedniej komórki z kolumny x-ów. albo zaznaczyć zakres komórek. który ma być przekształcony w tabelę i z karty Narzędzia główne/Style wybrać Formatuj jako tabelę. że za- leżność ta jest określona w sposób niejawny albo uwikłany. Ponieważ w pierwszym wierszu tabeli umieszczono już nagłówki (nazwy) kolumn. należy zaznaczyć pole Moja tabela ma nagłówki. klikamy myszką odpowiednią komórkę — w komórce y-ów pojawi się w zależności od użytej wersji Excela formuła z kwalifikowanymi (2007) lub niekwalifikowanymi (2010) odwołaniami do komórki x-ów. Do tego zagadnienia powrócimy przy omawianiu wykresów (w rozdziale 5. Jeżeli zadeklarowana tabela była pierwszą w skoroszycie. należy wpisać formułę funkcji — w jednym z trzech wariantów:  Formułę = (1+EXP(A5))/(2+A5^2) lub = (1+EXP($A5))/(2+$A5^2). Przykładowo równanie x*y+ln(y) = x+1 nie daje się rozwikłać ze względu na y.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. stosując nagłówek kolumny x-ów ujęty w nawiasy kwadratowe.[x]]^2) w wersji 2010: = (1+EXP([@x]))/(2+[@x]^2) W każdym przypadku formuła zostanie automatycznie skopiowana do wszystkich komó- rek zakresu y-ów. będzie to: w wersji 2007: = (1+EXP(Tabela1[[#Ten wiersz].

Jeżeli żadna z powyższych możliwości nie da się zrealizować. x2. y) = 0 znaleźć rozwiązania yi dla każdej wartości xi przy zastosowaniu jednej z metod numerycznych.564… Zatem dla każdej wartości x istnieją dwie wartości y. a po znalezieniu tego rozwiązania zastąpić równanie g(x. a wartości drugiego argumentu Ebookpoint. … . W takim przypadku należy rozwiązać równanie g(z) = 0 za pomocą jednej z metod opisanych w rozdziale 12. pozostaje rozwiązanie numeryczne w kilku wybranych punktach. Czasem równanie da się zapisać w postaci g(z) = 0. musi więc być tablicą dwuwymiarową. ani ze względu na y. trzeba sprawdzić inne możliwości uproszczenia równania.com . Z tego równania powinno się dać łatwo wyznaczyć x lub y. Kolejna możliwość to wprowadzenie takiej zmiennej pomocniczej z. Przykładowo równanie: x/y+ln(x*y) = 2 przez podstawienie z = x*y daje się przedstawić w postaci: x = ±pierwiastek(z*(2–ln(z))) i y = z/x. można wyznaczyć odpowiadające sobie pary wartości x i y. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”. na przykład z = x+y albo z = x/y itp. co umożliwi tabelaryzację funkcji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ani x. w której warto- ści jednego argumentu umieszczono w górnym wierszu. Należy wytypować kilka wartości zmiennej x = x1. Zestaw par współrzędnych (xi. Przykładem może tu być równanie x2*y2 = ln(x)+ln(y)+2 które nie daje się rozwikłać ani ze względu na x. Teraz zmieniając z w jego zakresie zmienności (w tym przykładzie od 0 do EXP(2)).1379… oraz t2 = 1. Jednak przez podstawienie t = x*y można sprowadzić je do postaci t2 = ln(t)+2 Równanie to ma dwa pierwiastki t1 = 0. aby równanie dało się przedstawić w postaci parametrycznej x = f(z) i y = g(z). Symbol ± jest umowny — chodzi o dwie funkcje: jedną ze znakiem + i drugą ze znakiem –. y) = 0 jego nową uproszczoną wersją. gdzie z jest jakąś prostą funkcją x i y. ♦ Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych 69 Jeżeli nie jest możliwe wyznaczenie ani y. Funkcje dwu zmiennych Tablica funkcji dwu zmiennych musi pokazywać wartości funkcji dla wszystkich możli- wych kombinacji obu argumentów. które spełniają nasze równanie: y1 = t1/x oraz y2 = t2/x. yi) można teraz wykorzystać do wykonania wykresu. zgodną z doko- nanym podstawieniem. na przykład przez podstawienie. Rozdział 4.kluska@gmail. xn i po podstawieniu ich do oryginalnego równania g(xi.

y) rozpoczynamy od zdefiniowania zakresów zmiennych x i y. można umieścić na przykład tekst "x \ y". czyli argumentów funkcji. i zatwierdzamy klawiszem Enter. y). jak opisano wyżej. Kolumnę wartości x-ów i wiersz wartości y-ów tworzymy podobnie jak w przypadku funkcji jednej zmiennej — przez ręczne wypełnienie zakresu dowolnymi wartościami lub przez półautomatyczne wypełnienie wartościami tworzącymi ciąg arytmetyczny (zaczy- nając od dwu komórek wypełnionych stałymi albo kopiując prostą formułę przyrostową). a wartości drugiego argumentu (y) w 3. Najprostszą tego typu tablicą jest tabliczka mnożenia znana ze szkoły podstawowej. że wartości pierwszego argumentu (x) będą umieszczone w ko- lumnie A. W naszym przy- kładzie do komórki B4 wprowadzamy formułę = (x+y)^2/(1+x+y) i kopiujemy ją. po- cząwszy od kolumny B. Wartości funkcji wypełniają prostokątny obszar wyznaczony przez możliwe kombinacje obu argumentów. aż do wypełnienia całej tabeli. w dół. W naszym przykładzie do komórki B4 wprowadzamy formułę = ($A4+B$3)^2/(1+$A4+B$3) i kopiujemy ją.5. po czym kopiujemy dalej całą kolumnę w prawo aż do wypełnienia całej tabeli. która dotąd pozostaje wolna. Ten wariant jest podobny do poprzedniego w tym sensie. a) Wykorzystanie formuły z adresami mieszanymi. którą stablicujemy dla x. y) odwołującą się do wartości x i y przez zdefiniowane nazwy zakresów. istnieje kilka sposobów utworzenia tablicy wartości funkcji z = f(x. w przy- padku zmiennej y jest to numer wiersza poprzedzony znakiem $. Podobnie zaznaczamy zakres y-ów. (Nazwy w tym sa- mym arkuszu nie mogą się powtarzać).com . y ∈ [–1. W komórce A3. które zostaną po kolei opisane. jak poprzednio. że wyniki uzyskujemy zawsze na Ebookpoint. na przykład x. i zatwierdzamy klawiszem Enter. Zaznaczamy zakres x-ów i klikamy myszką pole nazwy. W komórce w lewym górnym rogu tablicy wyni- ków (w naszym przykładzie jest to komórka B4) wprowadzamy formułę f(x. na przykład y. Następnie formułę ko- piujemy w dół (za pomocą myszki) aż do wypełnienia całej pierwszej kolumny wyników. Jest on bez znaczenia dla obliczeń. której lewy górny róg będzie stanowić komórka B4. Wartości funkcji utworzą prostokątną tablicę. Przyjmijmy. począwszy od 4. Następnie formułę kopiujemy. Podobnie jak w przypadku funkcji jednej zmiennej. zaznaczyć cały obszar wyników i wkleić komórkę.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Alternatywnie można skopiować do schowka komórkę B4. wiersza. Tworzenie tablicy funkcji dwu zmiennych zapisywanej w symbolice matematycznej jako z = f(x. y) = (x+y)^2/(1+x+y). b) Wykorzystanie formuły z nazwami zakresów x-ów i y-ów. 2] z krokiem 0. ale może ułatwić orientację w położeniu zmiennych.kluska@gmail. a potem w prawo. y) odwołującą się do wartości x i y przez adresy mieszane — w przypadku zmiennej x jest to oznaczenie kolumny poprzedzone znakiem $. 70 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich w pierwszej kolumnie. Jako przykład posłuży nam funkcja f(x. wpisuje- my nazwę zakresu. Na chwilę zwalniamy przycisk myszy. wierszu. W lewym górnym rogu tablicy wyników (w naszym przykładzie jest to komórka B4) wprowadzamy formułę f(x. Wpisujemy nazwę zakresu.

Przed edycją każdego adresu w oknie dialogowym dogodnie jest nacisnąć klawisz F2. Metody tej nie można stosować. jak poprzednio. na przykład xx. aby możliwe było uży- wanie klawiszy ze strzałkami.. Podobnie zaznaczamy pierwszą komórkę zakresu y-ów i klikamy myszką pole nazwy. ♦ Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych 71 przecięciu odpowiedniej kolumny i wiersza. i zatwierdzamy klawiszem Enter. wywodzące się z dodatku Analysis Toolpak. y-ów i wyników nie muszą do siebie przylegać (choć zwykle tak jest najwygodniej). a potem w prawo aż do wypełnienia całej tabeli. Wpisujemy nazwę komórki. d) Wykorzystanie formuły tablicowej z nazwami zakresów x-ów i y-ów. by zakres jednej zmiennej był w kolumnie. Zaznaczamy pierwszą komórkę zakresu x-ów i klikamy myszką pole nazwy. Wpisujemy nazwę zakresu. kolumnę x-ów. Rodzaj adresu (względny. które prowadzą od wartości argumentów x i y do wyniku końcowego. i zatwierdzamy klawiszem Enter. Zaznaczamy zakres x-ów i klikamy myszką pole nazwy. W komórce w lewym górnym rogu tablicy wyników (w naszym przykładzie jest to komórka B4) wprowadzamy formułę f(x.in. na przykład yy. na przykład y.com . Podobnie zaznaczamy zakres y-ów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. y-ów i wyników są dowolne — istotne jest tylko. w dół. wiersz y-ów i obszar wartości funkcji. Od wersji 2007 na karcie Dane w grupie Narzędzia danych klikamy przycisk Analiza symulacji (w wersji 2010 Analiza warun- kowa). gdy formuła zawiera funkcje inżynierskie wywodzące się z dodatku Analysis Toolpak. aby zmienić odwołania absolutne na mieszane z oznaczeniem kolumny poprzedzonym znakiem $ w przypadku x. i z oznaczeniem wiersza poprzedzonym znakiem $ w przypadku y. W starszych wersjach arkusza w menu Dane klikamy polecenie Tabela.. y) odwołujące się do wartości x i y przez nazwy zakresów. Z menu wybieramy Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Menedżer nazw) i edytujemy definicje x. Metody tej nie można stosować. tak. wpi- sujemy nazwę zakresu. (Nazwy w tym samym arkuszu nie mogą się powtarzać). Natomiast zakresy x-ów. że względne położenia zakresów x-ów. Następnie zatwierdzamy formułę tabli- cową klawiszami Ctrl+Shift+Enter.(z kropką). W polu formuły wprowadzamy wy- rażenie f(x. Ta formuła nie musi zawierać pełnej definicji funkcji. a następnie polecenie Tabela danych. Lewy górny róg zakresu wyników odpowiada pierwszym wartościom z obu zakresów danych. Zaznaczamy prostokątny zakres wartości funkcji (w naszym przykładzie począwszy od komórki B4). W okienku dialogowym wskazujemy Ebookpoint. gdy formuła zawiera funkcje inżynierskie. na przykład x. i y. Rozdział 4. Formuła (lub ciąg formuł) odwołuje się do komórek wejściowych umieszczonych poza zakresem tabeli (w naszym przykładzie mogą to być. i zatwierdzamy klawiszem Enter. c) Wykorzystanie formuły z nazwami pierwszych komórek zakresów x-ów i y-ów. i y.. i zatwierdzamy klawiszem Enter.kluska@gmail. Różnica pomiędzy tym a wariantem b) polega m. na tym. Zaznaczamy zakres komórek obejmujący formułę. powiedzmy. bezwzględny czy mieszany) nie ma znaczenia. komórki A2 i B2). Wpisujemy nazwę komórki. Następnie formułę kopiujemy. W naszym przy- kładzie jest to formuła = (xx+yy)^2/(1+xx+yy). może być ostatnim ogniwem ciągu powiązanych formuł. a drugi w wierszu. y) odwołującą się do nazw x. e) Wykorzystanie specjalnej procedury tworzenia tabeli funkcji dwu zmiennych. Wpisujemy formułę funkcji w komórce na przecięciu list argumentów x i y (w naszym przykładzie jest to komórka A3).

tworząc tyle dodatkowych kolumn. Tabele dostępne w wersjach 2007 i 2010 można również zastosować do tablicowania funkcji dwu zmiennych. że co prawda nagłówki kolumn są tekstami.com . Rysunek 4. Gdy Ebookpoint.1. W naszym przykładzie procedura postępowania może być taka. chociaż nie jest to tak oczywiste i tak proste jak w przypadku funkcji jednej zmiennej. Wykorzystujemy fakt. który ma być przekształcony w tabelę. które będą peł- nić funkcję nagłówków kolumn. należy zaznaczyć pole Moja tabela ma nagłówki. które będą traktowane jak nagłówki kolumn. Akceptujemy polecenie przyci- skiem OK. W tym wariancie zakresy x-ów. y-ów i wyników muszą do siebie przylegać i tworzyć jeden spójny obszar z formułą wpisaną w jego lewym górnym rogu. Tablica wartości funkcji dwu zmiennych wygenerowana za pomocą polecenia Tabela danych f) Wykorzystanie tabeli dostępnej w Excelu od wersji 2007. 72 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich komórkę wejściową x (A2) w polu Kolumnowa komórka wejściowa i komórkę wej- ściową y (B2) w polu Wierszowa komórka wejściowa.1. natomiast wartości drugiej zmiennej. Zaznaczamy zakres od A3 do A10 i nadajemy danym nazwę x. Wy- korzystujemy sekwencję Formuły/Nazwy zdefiniowane/Utwórz z zaznaczenia. i z karty Narzędzia główne/Style wybrać Formatuj jako tabelę. Posłuży on jako objaśnienie nazwy zakresu. lecz mogą mieć postać liczbową. Do komó- rek w trzecim wierszu od B3 do H3 wprowadzamy kolejne wartości y-ów. umieszcza się w wierszu nagłówkowym. W komórce A3 umieszczamy nagłówek kolumny x-ów. Jedną zmienną niezależną. ile jest wartości tej zmien- nej. Deklarujemy zakres komórek od A3 do H10 jako tabelę z nagłówkami w trzecim wierszu. najczęściej zmienną x. Poniżej do zakresu komórek od A4 do A10 wprowadzamy wartości zmiennej x. umieszcza się w pierwszej kolumnie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a na- stępnie w okienku dialogowym wskazać zakres komórek tabeli. „Operacje i funkcje tablicowe” — albo z karty Wstawianie należy wybrać Tabela. albo zaznaczyć zakres komórek. na przykład x. Sposoby deklarowania tabeli podano w rozdziale 3. którą można wykorzystać do obliczeń. Ponieważ w pierwszym wierszu tabeli są już dane. Rezultat działania tej procedury został zilustrowany na rysunku 4. zwykle y.kluska@gmail.

wartość tekstowa w nagłówku zostanie automatycznie skonwertowana na liczbę. Jeżeli zadeklarowana tabela była pierwszą w skoroszycie. stosując adresy mieszane odpowiedniej komórki z kolumny x-ów i nagłówka kolumny B z wartością y. odwołanie to pozostanie przy kopiowaniu niezmienione.kluska@gmail. z tym że tylko nazwę x wpisujemy ręcznie. Ebookpoint.[–1]])^2/(1+x+[[#Nagłówki]. ♦ Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych 73 tabela jest już aktywna w dowolnej komórce pierwszej kolumny y-ów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. aby użyć nazwy zakresu x-ów. Następnie należy zaznaczyć komórki z formułami w kolumnie B i skopiować je w prawo do końca tabeli przy użyciu metody wypełniania. Gdy użyje się nazwy zakresu x-ów.com . gdyż przy takim kopiowaniu w tabeli następuje dostosowanie adresów kolumn i trzeba by ręcznie skorygować adresy kolumny x-ów. natomiast zamiast wpisywać adresy komórki y-ów.[–1]])^2/(1+x+Tabela1[[#Nagłówki]. W tym wariancie można pominąć nadawanie nazwy zakresowi x-ów. na przykład w ko- mórce B4 należy wpisać formułę funkcji — w jednym z trzech wariantów: 1. stosując metodę wypełniania. gdyż kliknięcie komórki wprowadziłoby odwołanie strukturalne do niej. albo — jeżeli nazwa została już nadana — użyć jej w formule zamiast $A4. wynik zostanie skopiowany do całej kolumny. Rozdział 4. stosując nazwę nadaną kolumnie x-ów oraz niekwalifikowane odwołanie strukturalne z pierwszą wartością y ujętą w nawiasy kwadratowe. 2. Nazwę zakresu x-ów należało wpisać ręcznie. Ważne. a nie specyfikatora kolumny [x]. Następnie należy zaznaczyć komórki z formułami w tej kolumnie i skopiować je w prawo do sąsiednich kolumn aż do końca tabeli.[-1]]) Formuła zostanie automatycznie skopiowana do wszystkich komórek kolumny y = –1. 3. Następnie należy zaznaczyć komórki z formułami w kolumnie B i skopiować je w prawo do sąsiednich kolumn aż do końca tabeli.[-1]]). będzie to: = (x+Tabela1[[#Nagłówki]. klikamy myszką odpowiednią komórkę — w komórce pod wartością y pojawi się formuła z kwalifikowanym odwołaniem do komórki y-ów. Formułę = ($A4+B$3)^2/(1+$A4+B$3). które przy kopiowaniu byłoby modyfikowane wbrew naszej intencji. Tę samą formułę. a wynik skopiowany do całej kolumny. Formułę = (x+[[#Nagłówki].

com .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail. 74 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.

Dzięki wykresom możliwa jest wizualizacja danych i wyników obliczeń.  liniowy.  radarowy.kluska@gmail. Graficzna prezentacja danych Rodzaje wykresów dostępnych w Excelu Arkusz kalkulacyjny jest przede wszystkim narzędziem obliczeniowym.  kolumnowy.  stożkowy.  kołowy. Rozdział 5. Ebookpoint.  XY (punktowy). Oprócz powyższych można również korzystać z wielu typów mieszanych. a funkcja wyko- nywania wykresów stanowi jedynie uzupełnienie jego możliwości.  bąbelkowy. która bardzo ułatwia ich percepcję.com . Większość z wymienionych typów wykresów jest wykorzystywana do prezentacji danych biznesowych i nie będzie tu omawiana. Ich opisy można znaleźć w pliku pomocy Excela [15].  powierzchniowy.  giełdowy. cylindryczny i ostrosłupowy. Lista dostępnych w Excelu wykresów standardowych obejmuje typy:  warstwowy.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.  słupkowy.  pierścieniowy. zwanych nie- standardowymi.

że punkty na osi x są zawsze równoodległe. W przypadku zależności prostoliniowej opisanej wzorem wystar- czą dwa punkty.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. czyli zależności między dwiema. w przypadku podobnej zależności określonej przez wyniki pomiarów potrzeba 4 – 5 punktów. albo muszą być obliczone. rozpocząć należy od wygene- rowania listy wartości y i umieszczenia jej obok wartości x. im bardziej złożony jest kształt opisywanej zależności. Na nich koncentrować będziemy uwagę w tym rozdziale. Ebookpoint. Jeżeli zależność jest dana w postaci wzoru lub równania. Na wykresach punktowych przedstawiane są zbiory punktów określonych przez ich współ- rzędne. w przypadku gdy zależność jest dana w postaci wzoru. Przygotowanie danych do wykresu punktowego Do wykonania wykresu punktowego potrzebna jest lista współrzędnych x-y punktów. a czasem trzema wielkościami zmieniającymi się w sposób ciągły. aby liczba danych w zakresach x i y była jednakowa. które chcemy na nim umieścić. zwane też wykresami XY. które mają się znaleźć w legendzie wykresu. W komórkach powyżej lub na lewo od danych można umieścić nagłówki zakresów da- nych. Służą do tego wykresy punktowe. 76 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich W zastosowaniach naukowych największe znaczenie ma prezentacja zależności funkcyj- nych. Ważne jest. umieszczony w pierwszym wier- szu lub w pierwszej kolumnie obszaru danych. jak i w kolumnach.com . kiedy wielomian ma opisywać wyniki pomiarów.kluska@gmail. Ten ostatni cha- rakteryzuje się tym. Najwygodniej wykonać wykres. Punkty te można łączyć liniami gładkimi lub łamanymi. najlepiej dopasowane do współrzędnych punktów według zasady naj- mniejszej sumy kwadratów odchyleń. Może być natomiast kilka zakresów y. Listy wartości x i y można umieścić zarówno w wierszach. W przypadku wielomianu stopnia n opisanego wzorem potrzeba n+1 punktów. Można to zrobić kilkoma sposobami (opisanymi w rozdziale 4. gdy jest jeden zakres x. jako wy- niki pomiarów). Przy kilku zakresach y na wykresie będzie kilka linii. a także konstruować linie trendu (regresji). potrzeba co najmniej n+3 punkty. Zestaw danych powinien obejmować tym więcej punktów. Jako opis osi x stosuje się tu najczęściej etykiety tekstowe. „Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych”). a w przy- padku funkcji dwu zmiennych wykresy powierzchniowe. Koniecznie należy odróżniać wykres punktowy od wykresu liniowego. Każda seria danych na takim wykresie jest przedstawiana oddzielnie. Do prezentacji zależności określonych we współrzędnych biegunowych można wykorzystać wykresy radarowe. Współrzędne te albo znane są bezpośrednio (np. tak jakby były do nich przypisane kolejne liczby naturalne. Przeciętnie wykres powinien opierać się na mniej więcej 10 punktach rozłożo- nych równomiernie wzdłuż linii wykresu.

czy powinien być dla niego utworzony nowy arkusz. Tekst opisu legendy wykresu może być złożony czcionką jednego rodzaju i jednakowej wielkości. a następnie zaznaczyć wykres (cały wykres. Odpowiedni opis jest umieszczany w legendzie. Jeżeli przed wywołaniem kreatora wykresów zaznaczono w arkuszu obszar danych. Możliwości edycji jest bardzo dużo. Klikając na takim obiekcie dwukrotnie lewym lub pojedynczo prawym klawiszem myszy. naj- lepiej wypróbować je samemu na przykładowych wykresach. — same punkty bez linii. a następnie tytuł wykresu i opisy osi. a nie tylko obszar kreślenia) i wkleić serię danych ze schowka (np. ♦ Graficzna prezentacja danych 77 Wykonanie wykresu punktowego Przed wykonaniem wykresu dane. będzie on uwzględniony automatycznie. wywołujemy edytor. należy zaznaczyć przez podświetlenie. osie. W pierwszym kroku należy wybrać typ wykresu (w naszym przypadku XY-punktowy) oraz odpowiedni pod- typ. serie danych. które mają być uwzględnione przy jego tworzeniu. Po wprowadzeniu wszystkich nie- zbędnych danych wykres jest wstępnie zdefiniowany. Rozdział 5. Należy w tym celu zaznaczyć nową serię y i skopiować do schowka (np. W przypadku gdy na wykresie przedstawiono kilka serii danych. W ostatnim kroku należy zdecydować. Jeżeli jakiś element (np. a oma- wianie wszystkich możliwych opcji zajęłoby tu zbyt wiele miejsca. wybierając z menu Wstaw/Wykres lub klikając ikonkę na pasku narzędzi (od wersji 2007 Wstawianie/Wykresy). przez Ctrl+C). Kreator pozwala zdefiniować najważniejsze elementy wykresu przez wypełnienie odpo- wiednich pól w okienkach dialogowych. na podstawie których został utworzony. która ma być umieszczona na tym sa- mym wykresie.com . Istnieje także uproszczony sposób dodawania serii danych do istniejącego wykresu. lecz można nadal modyfikować jego poszczególne elementy. przez Ctrl+V). Jeśli nie jest to spójny obszar. ale działa on jedynie w przypadku dodawania nowej serii wartości funkcji (y) opartej na tym samym zakresie x. co seria (serie) już obecna na wykresie. Dotyczy to również nowej serii danych. aby móc równocześnie obserwować wy- kres i dane. — punkty połączone gładką linią. Z reguły przy definiowaniu wykresu umieszcza się go w bieżącym arkuszu. linie siatki. legendę itp.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. czy wykres ma być umieszczony w bieżącym ar- kuszu. który umożli- wia modyfikację wybranego elementu wykresu. trzeba zaznaczać jego fragmenty przy wciśniętym klawiszu Ctrl. są one zaznaczane innymi kolorami lub innym wyglądem linii. opis osi) został pominięty przy definiowaniu wykresu. W kolejnym kroku określa się zakresy danych. W przypadku danych doświadczalnych obarczonych błędami pomiaru najlepiej wy- brać podtyp 1. tytuł wykresu i opisy osi. zawsze można później zaznaczyć wykres i ponownie wywołać kreator albo z menu Wykres (od wersji 2007 Narzędzia wykresów) wybrać odpowiednią pozycję i uzupełnić brakujący element. Elementy wykresu są traktowane jak niezależne obiekty z przypisanymi do nich właściwościami.kluska@gmail. Z kreatora korzysta się dość intuicyjnie. Ebookpoint. takie jak obszar kreślenia. Następnie należy wywołać kreatora wykresów. a w przypadku funkcji określonej wzorem lub danych doświadczalnych o dużej dokładności — podtyp 2.

porównując zmierzone i obliczone wartości zmiennej zależnej y. musimy pamiętać. Dlatego przed wykonaniem wykresu wartości x powinny zostać uporządkowane. Kreator wykresów pozwala automatycznie dodać do wykresu linię trendu wyznaczoną na podstawie wybranego modelu zależności.1 przedstawiono wykres funkcji x y= 2 złożony z trzech gałęzi. Obwódkę tę można prze- suwać myszką. W przypadku niektórych zestawów danych pewne typy zależności nie mogą wystąpić — są wówczas nieaktywne. Jeśli w komórce znajduje się kod błędu lub jakikolwiek tekst. Linia wykresu nie będzie przerwana. żeby liczba punktów w zakresach x i y była taka sama. Do wyboru jest równanie liniowe. Wartości argumentu x dobrano tak. Linia jest prowadzona od punktu do punktu w takiej kolejności. oznaczające „brak danych”. złożoną z dwu lub kilku gałęzi. logarytmiczne. Przy przedstawianiu na wykresie punktów połączonych linią należy pamiętać o kilku zasadach: 1. przy wykonywaniu wykresu jest on traktowany jako wartość 0. wie- lomianowe (wielomian stopnia ≤ 6) oraz tzw.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. aby punkty x + x − 0. zmieniając liczbę punktów przed- stawianych na wykresie. 3. a przy dodawaniu nowych punktów do wykresu należy zwracać uwagę na ich położenie względem dotychczasowych punktów. a także powiększać lub pomniejszać. potęgowe. W przeciwnym razie punkty należące do różnych gałęzi wykresu zostaną połączone.com . Jeżeli w czasie wykonywania wykresu nie wszystkie wartości funkcji są dostępne. wpisać kod = #N/D! lub wywołanie funkcji = BRAK(). Operacja taka powoduje automatyczne przeskalowanie wykresu. Jako przykład wykresu punktowego na rysunku 5. jeżeli zachodzi taka potrzeba. po- zostawiając przerwy w punktach nieciągłości. to należy pozostawiać pustą komórkę w miejscach nieciągłości. w której brakuje danych. a brakująca wartość zostanie wyznaczona przez interpolację. 2.1 na wykresie były rozmieszczone możliwie równomiernie. należy w komórce. 78 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Zaznaczenie wykresu lub serii danych powoduje. że obszary danych prezentowane na nim zostają chwilowo otoczone w arkuszu kolorową obwódką. Aby operacja się powiodła. Dodawanie linii trendu (regresji) do wykresu W przypadku wykresu wykonanego na podstawie danych pomiarowych obarczonych błę- dami pomiaru nie należy łączyć bezpośrednio punktów na wykresie. gdyż otrzymamy wtedy linię łamaną lub linię krzywą z wieloma punktami przegięcia. średnia ruchoma. i połączono je gładką linią.kluska@gmail. Linię taką wyznacza się metodą najmniejszej sumy kwadratów. Ebookpoint. wykładnicze. w jakiej punkty zostały umieszczone w zakresie danych. Jeśli przedstawiamy zależność nieciągłą. Zamiast tego należy poprowadzić linię najlepszego dopasowania jako linię gładką przebiegającą możliwie blisko punktów pomiarowych. a chcemy zarezerwować miejsce na ich późniejsze uzupełnienie.

zapewniającym jednak dość wysoką wartość współczynnika korelacji. to należy go uwzględnić i starać się. lecz przyjmowana zgodnie z deklaracją użytkownika. że przy wyższej liczbie współczynników modelu współczynnik korelacji będzie miał większą wartość. by linia trendu była z nim zgodna. która powoduje. należy starać się opisać serię danych możliwie najprostszym równaniem. Przy wyborze postaci funkcji do opisu danych należy zwrócić uwagę. Jeśli mamy do wyboru dwa lub więcej modeli wykorzystujących tę samą liczbę współczynników. jeżeli daje to znaczący.  Jeśli nie istnieje model teoretyczny. ♦ Graficzna prezentacja danych 79 Rysunek 5. który zapewnia najwyższą wartość współczynnika korelacji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przyjęcie modelu z większą liczbą współczynników jest uzasadnione. aby wyświetlać na wykresie równanie linii trendu i/lub kwadrat współczyn- nika korelacji R2 (zwany również współczynnikiem determinacji). w których za- kresie występują puste komórki. Rozdział 5. Przy wyborze modelu linii trendu należy uwzględniać wymienione poniżej przesłanki:  Jeśli istnieje model teoretyczny opisywanej zależności. należy oczekiwać. a nie tylko symboliczny wzrost współczynnika korelacji. Porównanie warto- ści współczynników korelacji przy różnych modelach linii trendu pozwala wybrać ten najbardziej odpowiedni. Czasami zachodzi potrzeba jej przedłużenia poza zakres określony Ebookpoint. określonej wzorem Kreator wykresów potrafi dopasować linię trendu również do danych. czy linia trendu ma przechodzić przez jakiś stały punkt (często jest to początek układu współrzędnych).com . Linia trendu pozostanie ciągła pomimo przerwy w linii łączącej punkty wykresu. Przykład wykresu punktowego funkcji jednej zmiennej.kluska@gmail. Linia trendu jest wykreślana standardowo dla wartości x pomiędzy najmniejszą a najwięk- szą wartością argumentu. wybieramy ten. Jeżeli porównywane są modele z różną liczbą współczynników.1. Przy dodawaniu linii trendu do serii danych można zaznaczyć w opcjach. że stała (wyraz wolny) w równaniu nie jest obliczana. W takim przypadku należy zaznaczyć odpowiednią opcję.

Na rysunku 5. to oba opisy są równoważne i moż- na łatwo przeliczyć współrzędne kartezjańskie punktu na współrzędne biegunowe i od- wrotnie. w którym położenie punktu na płaszczyźnie określa para liczb (x. Alternatywnie położenie punktu można opisać za pomocą tzw. a φ jest miarą kąta między osią odciętych a wektorem łączącym środek układu z opisywanym punktem. Wyświetlono równanie linii trendu oraz współ- czynnik determinacji R2. przecinających się pod kątem prostym w punkcie zwanym środkiem układu współrzędnych. Jeżeli ogra- niczymy się do zmienności kąta φ w przedziale (–π. wykonany na podstawie danych doświad- czalnych. mnożąc lub dzieląc wartości przez odpowiednio dobrany współczynnik. W parze liczb (r. Jeżeli opisywana zależność jest ciągła. φ) reprezentującej punkt w tym układzie r oznacza odległość punktu od środka układu. że współczynniki w równaniu są wyświetlane ze zbyt małą dokładnością. a brakuje nam modelu teoretycznego. Dlatego przy określaniu postaci równania linii trendu ustalono. interpretowanych jako odległości punktu od osi układu. W tym przypadku w opcjach linii trendu należy zaznaczyć prognozę „do przodu”. aby uniknąć zbyt małych lub zbyt dużych wartości współczynników w równaniu linii trendu. gdy postać wzoru odpowiada jednemu z modeli linii trendu albo gdy poszukujemy uproszczonego modelu zbyt złożonej zależności. Z definicji współczynnika ściśliwości i znanych właściwości pary wodnej jako gazu wynika.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Prognozowany zakres podaje się zawsze jako liczbę dodatnią w skali wartości x. czyli dla większych wartości x. W innych przypadkach należy po pro- stu wyznaczyć odpowiednio dużą liczbę punktów i połączyć je gładką linią. 80 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich przez dane. dopasowanie jednej linii trendu do danych w całym zakresie zmiennej niezależnej może dawać niezadowalające wyniki. Ponadto wartości ciśnienia na osi odciętych podzielono przez 100.kluska@gmail.com . czyli dla mniejszych wartości x. punkty graniczne należy uwzględnić w obu sąsiadujących seriach danych. W takim przypadku uzasad- nione jest podzielenie całego przedziału zmienności x na podprzedziały (serie danych) i dopasowanie linii trendu osobno w każdym podprzedziale. Wykresy radarowe Jesteśmy przyzwyczajeni do posługiwania się kartezjańskim układem współrzędnych. Jeżeli wykres powstaje na podstawie wzoru.2 przedstawiono wykres obrazujący zależność tzw. Wykres pokazuje punkty pomiarowe oraz dopasowaną do nich linię trendu w formie wielomianu trzeciego stopnia. Często zdarza się. y). współczynnika ści- śliwości Z pary wodnej jako funkcji ciśnienia p. π ]. Należy wtedy kliknąć to równanie dwukrotnie lewym lub pojedynczo prawym klawiszem myszy i sformatować współczynniki z większą dokładnością lub w formacie naukowym. że przy wyznaczaniu linii trendu — po zaznaczeniu opcji wyświetlania jej równania — stwierdzamy. że przy p → 0 Z → 1. aby współczynniki w równaniu linii trendu miały wartości dogodne do obliczeń. wyznaczanie linii trendu ma sens tylko wte- dy. Alternatywnie można odpowiednio przeskalować oś x. Gdy dysponujemy dużą liczbą punktów pomiarowych o wysokiej dokładności. współrzędnych biegunowych. lub „do tyłu”. że wyraz wolny ma wartość 1. Służą do tego wzory: Ebookpoint.

mogą to być na- wet etykiety tekstowe. że na wykresie biegunowym kąt φ jest liczony od osi pozio- mej. a jej stopień złożoności zale- ży od opisywanej linii. Linię na płasz- czyźnie można opisać przez podanie zarówno zależności y = f(x).kluska@gmail. a na wykresie radarowym od osi pionowej (różnica 90° lub π/2 w mierze łukowej). musimy uwzględnić. Nie zawsze obie formuły da się zapisać w jawnej postaci. Jeżeli na liście argumentów jest na przykład 12 wartości. Przykład wykresu zależności empirycznej opisanej linią trendu (regresji) r = x2 + y2 x = r cos ϕ y ϕ = arc tg y = r sin ϕ x Odpowiednikiem funkcji arc tg (y/x) w Excelu jest funkcja ATAN2(x.com . Jest on odmianą wykresu we współrzędnych biegunowych. W przeciwieństwie do klasycznego wy- kresu biegunowego są tu dopuszczalne ujemne wartości funkcji. zawsze zostaną rozmieszczone równomiernie dookoła środka wy- kresu.2. a pozostałe wartości są rozmieszczane równomiernie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a ostatniej — kąt 330°. aż do wypełnienia kąta pełnego (360° lub 2π w mierze łukowej). Jednym z typów wykresów dostępnych w arkuszu kalkulacyjnym Excel jest tzw. Ebookpoint. wykres radarowy. Wartości argumentów są tu w istocie bez znaczenia. Rozdział 5. reprezentujących izolinie wartości funkcji. kie- runek wzrostu kąta na wykresie biegunowym jest przeciwny do ruchu wskazówek zegara. że domyślnie od- powiada on wartości 0 lub najmniejszej wartości funkcji. Postać formuły jest oczywiście w każdym przypadku inna. Wartości funkcji są odkładane względem środka wykresu tak. Argumenty zostają przeliczone na kąty. Aby określić dokładnie relację pomiędzy współrzędnymi wykresów punktowego i rada- rowego. to drugiej wartości odpowiada kąt 30°. jak i zależności r = f(φ). jeśli jest ona ujemna (oczywiście ręcznie można zmodyfikować zakres wartości). Kierunek wzrostu kąta — zgodny z ruchem wskazówek zegara. Układ współrzęd- nych ma postać rodziny współśrodkowych okręgów. przy czym pierwszej wartości na liście argumentów zostaje przypisany kąt 0° (kierunek pionowo do góry). ♦ Graficzna prezentacja danych 81 Rysunek 5. y).

kluska@gmail. Wartości funkcji zmieniają cos 2 ϕ się od –∞ do +∞. Podobny przebieg zależności można przed- stawić na tradycyjnym wykresie punktowym po zastosowaniu przekształcenia podanego powyżej. należy ograniczyć zakres wartości funkcji na przykład do przedziału [–10. powyższe wzory w Excelu należałoby zapisać w postaci: r : = r_min+PIERWIASTEK(x^2+y^2) x : = (r–r_min)*SIN(RADIANY(fi)) fi : = STOPNIE(PI()–ATAN2(–y. że wartości argumentu będą się zmie- niać z krokiem 10°. a na wykresie radarowym — r = rmin. należy uwzględnić dodatkowy punkt odpowiadający kątowi φ bliskiemu 360°. Rysunek 5. 82 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich a na wykresie radarowym — zgodny. x)) y : = (r–r_min)*COS(RADIANY(fi)) sin ϕ W charakterze przykładu można rozpatrzyć funkcję r = . Jako wartość r_min należy przyjąć –10 — wartość graniczną odpowiadającą środkowi wykresu radarowego. Aby wykonać wykres. 90° i 100° oraz 260°. na przykład 359°.3. Porównanie wykresu radarowego (z lewej) z typowym wykresem punktowym (z prawej) Ebookpoint. 270° i 280°. to przy obliczaniu wartości funkcji należy pominąć argumenty 80°.3 po lewej stronie. Po wykonaniu wykresu radarowego uzyskamy obraz widoczny na rysunku 5. Po uwzględnieniu tego wszystkiego otrzymamy zmodyfikowane wzory przeliczeniowe: r = rmin + x 2 + y 2 x = (r − rmin ) sin ϕ x ϕ = π − arc tg y = (r − rmin ) cos ϕ −y Jeśli wziąć pod uwagę.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 10]. że w praktyce wygodniejsze jest użycie stopniowej miary ką- tów.com . wreszcie na wykresie biegunowym środek wykresu odpowiada wartości r = 0. Aby górna gałąź wykresu zachowała wizualną ciągłość w pobliżu wartości x = 0. Jeżeli przyjąć.

lepiej umieścić go w osob- nym arkuszu. Jeżeli zaznaczymy cały obszar danych. obejmujący wartości x. we wcześniejszych wersjach można to zrobić w drugim kroku użycia kreatora wykresów lub później — wywołując z menu Wykres/Dane źródłowe/Serie. Ze względu na perspektywę trudno odczytać z wykresu wartość funkcji. zmieniona została ich domyślna kolorystyka (to każdy może sam ustawić według swojego upodobania). Należy wcześniej zaznaczyć tylko zakres wartości z. Linie łączące punkty nie są wygładzone. zwana tu osią kategorii. zwana tu osią głębokości lub serii. y i z (w układzie tablicy dwuwymiarowej). natomiast oś x. których jest mniej. na której osi mają być wartości x. a drugą zmienną potraktować jako parametr. a na której y. jest osią równoodległych etykiet. Wariantem wykresu powierzchniowego jest płaski wykres izolinii przypominający mapę albo widok z góry na klasyczny wykres powierzchniowy.kluska@gmail. odkładane na osi pionowej. Obszary między liniami mają kolory odpowiadające kolorom warstw na wykresie trójwymiarowym. Wykresy — wykonane w Excelu w wersjach 2000 i 2007 — umieszczono w osob- nych arkuszach wykresów. Po ustaleniu. Tr) i przedstawiono na wykresie powierzchnio- wym. należy wskazać odpowiednie zakresy etykiet. W sumie pożytek z wykresów funkcji dwu zmiennych jest niewielki — mogą to być tylko wykresy poglądowe. Jako serie danych traktowane są kolumny lub wiersze — domyślnie te. jedynie obszary o zbliżonych wartościach funkcji są zaznaczone tym samym kolorem.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Wyniki zaprezentowano na rysunkach 5. Równanie to zapisywane jest zazwyczaj w postaci: ⎛ 3 ⎞ ⎜ pr + 2 ⎟(3Vr − 1) = 8Tr ⎜ Vr ⎟⎠ ⎝ Z równania wyznaczono ciśnienie zredukowane pr jako funkcję objętości zredukowanej Vr i temperatury zredukowanej Tr : pr = f(Vr.4 i 5. W Excelu 2007 i 2010 wska- zuje się je po wybraniu z menu Narzędzia wykresów/Projektowanie/Zaznacz dane. Do dokładniej- szej interpretacji zdecydowanie lepiej wykonać serię wykresów funkcji jednej zmiennej. Można obracać wykres i oglądać go pod różnymi kątami (opcja Obrót 3-W). Po wprowadzeniu zmian w wersji Excela 2007 wykresy powierzchniowe są nieco dokładniejsze. Jeżeli mimo wszystko zdecydujemy się wykonać taki wykres. Jest on wykonywany raczej w konwencji wykresu liniowego niż punktowego. Rozdział 5.com . ale można to ręcznie skorygować. podobnie jak to się robi w przypadku wykresów punktowych. a po wykonaniu wykresu zaznaczyć go i ręcznie wskazać zakres etykiet na osi kategorii (x) oraz poszczególne wartości na osi głębokości (y) jako nagłówki serii da- nych. Linie na tym wykresie są in- terpolowane i odpowiadają jednakowym wartościom funkcji.5. Niezbyt wygodny jest też sposób zaznaczania da- nych do wykresu. Je- dynie wartości funkcji. W charakterze przykładu wykonano wykres powierzchniowy na podstawie zredukowanego równania stanu gazu van der Waalsa. otrzymamy wykres zafałszowany. podobnie oś y. wartości obu zmiennych niezależnych muszą być równoodległe. Dlatego wykres powierzchniowy stanowi tylko namiastkę wykresu funkcji dwu zmien- nych. najistotniejsze wady i ograniczenia jednak pozostały. ♦ Graficzna prezentacja danych 83 Wykresy powierzchniowe Funkcja wykonywania wykresów jest pomocniczą funkcją arkusza kalkulacyjnego Excel. tworzą zbiór ciągły. jest on wtedy bardziej czytelny. Aby wykres był wykonany prawidłowo. Ebookpoint.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.4.kluska@gmail. Równanie van der Waalsa przedstawione w postaci wykresu powierzchniowego w Excelu 2000 Rysunek 5. 84 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 5.com . Równanie van der Waalsa przedstawione w postaci wykresu powierzchniowego w Excelu 2007 Ebookpoint.5.

oraz zarezerwować komórkę na zmienną sterującą st. i wykres przedstawia funkcję jednej zmien- nej. nazwijmy go dfi. Oczywiście iteracje muszą być dozwolone. Krzywe te można opisać równaniami: x = A1cos(ω1t) y = A2cos(ω2t+φ) gdzie: x. y — oznaczają współrzędne punktu na wykresie. Druga zmienna jest traktowana jako parametr. powodują tylko przeskalowanie osi x i y. φ — przesunięcie fazowe.com . Wartości ω1 i ω2 wpływają na kształt krzywej. komórka (lub zmienna) fi zostanie wyzerowana. (Dokład- niejszy opis tego sposobu obliczeń znaleźć można w rozdziale 12. ω2 — częstości drgań w kierunku x i y odpowiednio. A2 nie wpływają na kształt krzywych. +1 lub –1. Parametrem modyfikowalnym może być przesunięcie fazowe φ. fi+st*dfi) Zmienna sterująca st powinna przyjmować wartości 0. y) wyznaczonych dla róż- nych wartości zmiennej t. Rozdział 5.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 1]. A1. ω1. gdy wpiszemy st = 1. ♦ Graficzna prezentacja danych 85 Wykresy dynamiczne Wykres funkcji dwu zmiennych można przedstawić także w postaci animowanego wy- kresu funkcji jednej zmiennej. Gdy do komórki st wpiszemy 0.kluska@gmail. 0. który w da- nym momencie przyjmuje określoną wartość. jeżeli częstości ω1. Parametr φ (fi) wyznacza się ze wzoru: fi : = JEŻELI(st = 0. Do modyfikacji parametru φ wykorzystamy zamierzone odwołania cykliczne. A2 — amplitudy drgań odpowiednio w kierunku x i y. Trzeba ustalić krok zmiany φ. Jako przykład wykonamy wykres krzywych Lissajous opisujących superpozycję drgań harmonicznych w dwu prostopadłych kierunkach. Dla uproszczenia można przyjąć A1 = A2 = 1. Krzywa Lissajous jest zbiorem punktów o współrzędnych (x. fi zostanie odpowiednio zmniej- szone. Amplitudy A1. Poprzez zmianę wartości parametru w czasie można uzyskać efekt animacji. W tym celu należy w menu Narzędzia/Opcje/Przeliczanie zaznaczyć kwadrat Iteracja (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania zaznaczyć pole Włącz obliczenia iteracyjne. w podrozdziale „Zamierzone użycie odwołań cyklicznych przy roz- wiązywaniu równań”). w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły i dalej jak w wersji 2007). Pełny obraz krzywej uzyskamy dla t z zakresu [0. fi zostanie zwiększone o dfi. ω2 będą wielokrotnościami 2π. Operacje te będą wykonywane przy każdym przeliczeniu arkusza (po wprowa- dzeniu jakichkolwiek danych lub naciśnięciu klawisza F9). „Rozwiązywanie rów- nań nieliniowych”. a w przypadku gdy st = –1. Wtedy Excel nie traktuje odwołań cyklicznych jako błędu i wykonuje obliczenia iteracyjne zgodnie Ebookpoint. t — czas. a maksymalna liczba iteracji ustawiona na 1.

wreszcie przy st = 0 obli- czenia będą rozpoczynane od nowa. należy jako Maksymalną liczbę iteracji wpisać 1. Na rysunku 5. 86 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich z ustalonymi parametrami: Maksymalna liczba iteracji i Maksymalna zmiana. Oficjalnie wykresy te noszą nazwę Wykresy przebiegu w czasie. gdzie zmienna niezależna zmienia się równomiernie (odpowiednik Ebookpoint. Aby wy- kres był za każdym przeliczeniem arkusza wykreślany na nowo.6 przedstawiono przykładowy wykres krzywej Lissajous.kluska@gmail. który można „ożywić” przez naciskanie klawisza F9. Gdy teraz wprowadzimy st = 1. które umieszcza się w pojedynczych komórkach arkusza.com . Dane do wykresu i sam wykres przygotowuje się zgodnie z podanymi wzorami jako wy- kres punktowy XY.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rysunek 5. Mogą być one przydatne do szybkiej oceny trendu zmienności analizowanych wielkości na podstawie danych zawartych w ar- kuszu. Podobnie przy st = –1 wartość fi będzie zmniejszana o dfi. natomiast parametr Maksymalna zmiana nie może być większy niż nasze dfi.6. lecz ich zasto- sowanie nie ogranicza się do treści tej nazwy. Wykres krzywej Lissajous przy parametrach ω1 = 2*2π i ω2 = 3*2π Małe wykresy dostępne w Excelu 2010 W najnowszej wersji arkusza z roku 2010 dostępne są dodatkowo małe wykresy. Można je wykorzystać do przedstawienia dowolnej zależności. za każdym naciśnięciem klawisza F9 komórka fi będzie zwiększana o dfi i wykres będzie odpowiednio modyfikowany.

Dlatego gdy lista argumentów nie jest uporządkowana. umieszczono je w połączonych komórkach. Ebookpoint. na wykresie kolumnowym każdy punkt danych jest reprezentowany przez słupek o wysoko- ści uzależnionej od jego wartości. Mogą to być dowolne dane całkowitoliczbowe. a dopiero później Grubość. wskazując jednocześnie jeden z dostępnych podtypów. Wykres umieszczony w komórce stanowi jej tło. w zależności od znaku danych. ♦ Graficzna prezentacja danych 87 wykresu liniowego). Wielkość wykresu jest automatycznie dopasowywana do rozmiarów komórki. Szczegóły dotyczące wyglądu wykresu (kolory. w której ma być wykres. że w przeci- wieństwie do tradycyjnych wykresów punktowych wartości na osi x są automatycznie sortowane w kolejności rosnącej lub malejącej. kształty miniwykresu i tradycyjnego wykresu punktowego są różne. Następnie z paska Wstawianie należy wybrać Wykresy przebiegu w czasie. Wyświetli się okno dialogowe — w nim należy podać zakres danych y do prezentacji na wykresie i adres komórki. Kolumnowy oraz Zysk/strata. jest on wówczas przypisany do lewej górnej komórki zakresu połączonych komórek. Rozdział 5. warto może jedynie zwrócić uwagę. Numery okresów stanowią w komórkach ich główną zawartość.kluska@gmail. ale o jedna- kowej wysokości skierowane w górę lub w dół od linii środkowej. ich adresy zostaną automatycznie przyjęte jako domyślne. Jeżeli odległości mię- dzy punktami danych są różne. widoczność znaczników danych itp. Jako przykład pokazano zmienność gęstości pierwiastków w początkowych okresach układu okresowego Mendelejewa. Wstępnie wykres jest wykonywany w wersji z równomiernie rozłożonymi punktami (Typ osi ogólnej). Rezultat widać na rysunku 5. nie tylko daty (ewentualne części ułamkowe są pomijane). a następnie Typ osi daty.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Pozostałe dostępne opcje osi pozwalają zdecydować. w której zmienna niezależna zmienia się nierównomiernie (odpowiednik wykresu punktowego XY). jak również przybliżonego przedstawienia zależności. jak i kolum- nowy. Można zdefiniować jednocześnie grupę wykresów umieszczonych w sąsiednich komórkach. Pozwala to na umieszczenie w tej ko- mórce dodatkowego opisu wykresu jako jej głównej zawartości. należy dodatkowo zdefiniować oś x na wykresie. na wykresie zysk/strata również są słupki. czy ma być widoczna oś x wskazująca poziom odniesienia war- tości y oraz jaki zakres wartości y ma być uwzględniony na wykresie. W oknie dialogo- wym należy podać zakres danych osi x. Zdefiniowano trzy podtypy tych wykresów: Liniowy.) ustala się przez wybór odpowiednich opcji projektowania. Aby wykresy były bardziej czytelne. W tym celu trzeba w trybie projektowania wykresu (zaznaczona komórka lub zakres komórek z wykresem/wykresami) wybrać opcje Oś. sam wykres jest tłem. należy wybrać opcję Kolor wykresu przebiegu w czasie. jak również umoż- liwiają odwrócenie kolejności danych. Wykorzystano zarówno wykres liniowy.7. Opcje te opisane są dość intuicyjnie. Jeżeli przed wyborem typu wykresu zaznaczymy zakres danych y albo komórkę docelową. Należy również zwrócić uwagę.com . po- dając w okienku definicyjnym kilka zakresów danych oddzielonych średnikami oraz ad- resy odpowiedniej liczby komórek na wykresy (oddzielne adresy rozdzielone średnikami lub zakres komórek). W celu wyświetlenia wykresu w komórce należy przygotować dane w formie zakresu war- tości y (w wierszu lub kolumnie) oraz ewentualnie zakresu wartości x. Na wykresie liniowym punkty reprezentujące wartości danych są połączone linią łamaną. że aby zmienić grubość linii wykresu. Można również umieścić wykres w kilku połączonych komórkach.

8.com .8) pokazano przykład miniwykresu z osią x typu daty.7. dostępnych w Excelu 2010.kluska@gmail. aby pokazać różnice w wyglądzie tego wykresu w porównaniu z tradycyjnym wykresem punktowym. Porównanie miniwykresu liniowego z osią x typu daty z tradycyjnym wykresem punktowym z punktami połączonymi linią łamaną Ebookpoint. do prezentacji zależności gęstości pierwiastków w okresach tablicy Mendelejewa Na kolejnym rysunku (rysunek 5.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przykład wykorzystania wykresów „przebiegu w czasie”. Rysunek 5. 88 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 5. Zakres danych x celowo jest nieuporządkowany.

czy odwrotnie. na przykład wyników pomiarów. kiedy stosuje się różniczkowanie numeryczne. że obliczenia odbywają się na podstawie dokładnych wzorów. Im mniejsza wartość Δx. W związku z tym stosuje się trzy rodzaje ilorazów różnicowych: oparte Ebookpoint. korzystamy z punktów o wartości argumentu mniejszej.com . tym lepsze przybliżenie pochodnej można wyznaczyć (przy zało- żeniu. czy x > x0. gdy funkcja dana jest jako zbiór punktów. Różniczkowanie numeryczne Pojęcie pochodnej Pochodna jest miarą szybkości zmian wielkości funkcji w stosunku do zmian jej argu- mentu. obliczając iloraz różnicowy.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Wtedy wy- godniej jest zastosować różniczkowanie numeryczne. Rozdział 6. a nie obarczonych błędami wyników pomiarów). to jej pochodną także można opisać pewnym wzorem. gdy przyrost argu- mentu maleje do zera. Operację obliczania pochodnej nazywa się różniczkowaniem. zachodzi wtedy. Jeśli funkcja jest opisana wzorem. Gdy dysponujemy tylko wartościami funkcji w wybranych punktach. Czasem jednak wzór ten może być bardzo złożony i niedogodny do obliczeń. czyli stosunek zmiany wartości funkcji Δy do odpowiadającej jej zmiany wartości argumentu Δx. Formalnie definiuje się ją jako granicę ilorazu różnicowego. Jeżeli y = f(x). to pochodna oznaczana symbolem y' = f'(x) w punkcie x = x0 jest równa (alternatywnym symbolem pochodnej jest stosunek dy/dx): dy Δy y − y0 y′ = = lim = lim dx Δx→0 Δx x → x0 x − x0 W przypadku funkcji ciągłych nie ma znaczenia. możemy wyznaczyć przybliżenie pochodnej. granica ma taką samą wartość. Przy różniczkowaniu numerycznym będzie miało znaczenie. Drugi przypadek.kluska@gmail. czy większej od x0. czy obliczając wartość po- chodnej w punkcie x = x0.

Są to tzw. x2–x1 = x1–x0 w przy- padku różnic przednich. można zapisać oszacowania drugiej po- chodnej wzorami: Δ2 y y 0 − 2 y −1 + y − 2 za pomocą różnic wstecznych = Δx 2 ( x0 − x −1 ) 2 Δ2 y y 2 − 2 y1 + y 0 za pomocą różnic przednich = Δx 2 ( x1 − x 0 ) 2 Δ2 y y − 2 y 0 + y −1 za pomocą różnic centralnych = 1 Δx 2 0.25 ⋅ ( x1 − x −1 ) 2 W powyższych wzorach założono.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 90 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich na różnicach wstecznych. Które oszacowanie należy zatem wybrać? Jeśli dysponujemy punktami położonymi symetrycznie wokół x0. w których pochodne przyj- mują wartość zero lub osiągają ekstremum. Z reguły obiektem największego zainteresowania są punkty. Przykładowo punkt. otrzymamy aproksy- macje pochodnej w punkcie x0 wyrażone trzema sposobami: Δy y 0 − y −1 za pomocą różnic wstecznych = Δx x 0 − x −1 Δy y1 − y0 za pomocą różnic przednich = Δx x1 − x0 Δy y1 − y −1 za pomocą różnic centralnych = Δx x1 − x−1 Teoretycznie w przypadku funkcji ciągłej. Ebookpoint. nazywany jest punktem przegięcia.kluska@gmail. gdy Δx → 0. Stosując oznaczenia takie jak poprzednio. Wtedy z konieczności stosujemy różnice wsteczne. Oszacowanie drugiej pochodnej angażuje współrzędne trzech punk- tów. W rzeczywistości Δx ma zawsze wartość skończoną. Gdy ten warunek nie jest spełniony. przednich i centralnych. w którym druga pochodna osiąga wartość zero. x–1–x–2 = x0–x–1 w przypadku różnic wstecznych oraz x1–x0 = x0–x–1 w przypadku różnic centralnych. punkty krytyczne. te trzy oszacowania powinny dawać taki sam wynik. Analogicznie do pochodnych pierwszego rzędu można aproksymować pochodne drugiego i wyższych rzędów.com . Często jednak w trakcie obliczeń wartości x i f(x) są wyliczane sukcesywnie i znane są tylko wartości wcześniejsze. wzory są bardziej rozbudowane. że punkty są równoodległe. tzn. najdokładniejszym oszaco- waniem pochodnej w punkcie x0 jest zwykle to oparte na różnicach centralnych. Przykładowo w przypadku różnic wstecznych należy użyć wzoru: Δ2 y 2 y0 2 y −1 2 y −2 = − + Δx 2 ( x0 − x −1 )( x0 − x − 2 ) ( x0 − x −1 )( x −1 − x − 2 ) ( x −1 − x − 2 )( x0 − x − 2 ) Drugą pochodną możemy też traktować po prostu jak pochodną pochodnej i zastosować dwukrotnie wzory na pierwszą pochodną. więc warto- ści ilorazów różnicowych mogą się różnić. Jeśli zastosujemy indeksy –1 i 1 odpowiednio do punktu poprzedzającego x0 i następującego po x0.

generuje błąd proporcjonalny w przybliżeniu do Δx. gdy trudno jest znaleźć odpowiednią formułę funkcji pochodnej. Z kolei duże wartości Δx powodują błąd związany z pominięciem w rozwinięciu funkcji w szereg Taylora wyrazów wyższych rzędów. Widać. ♦ Różniczkowanie numeryczne 91 Numeryczne obliczanie pochodnej funkcji danej wzorem W przypadku funkcji danej wzorem bezpośrednie zastosowanie ilorazu różnicowego jako przybliżenia pochodnej nie stanowi problemu i może być efektywnie wykorzystane do obliczenia pochodnych w sytuacji. z tym że dla |x| < 0. Rozwinięcie funkcji w szereg Taylora ma postać: f ′( x) f ′′( x) 2 f ( n ) ( x) n f ( x + Δx) = f ( x) + Δx + Δx + K + Δx + K 1! 2! n! Jeżeli z tego rozwinięcia wyznaczymy I pochodną. Lepszym roz- wiązaniem jest zastosowanie różnic centralnych. obliczanym z uży- ciem różnic przednich.1 należy przyjąć Δx ≈ 1·10–6. Obliczenia wykonywa- ne są w Excelu z dokładnością do około 15 cyfr znaczących. W praktyce trzeba poszukać kompromisu między tymi uwarunkowaniami.kluska@gmail. W przypadku przybliżenia z różnicami centralnymi najmniejszy błąd względny obliczeń uzyskano dla Δx ≈ 1·10–5|x|. Rozdział 6. otrzymamy: f ( x + Δx) − f ( x) f ′′( x) f ( n ) ( x) n −1 f ′( x) = − Δx − K − Δx + K Δx 2! n! Wynik ten pokazuje.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. stopnia. Mamy bowiem f ′( x) f ′′( x) 2 f ( n ) ( x) n f ( x − Δx) = f ( x) − Δx + Δx + K + (−1) n Δx + K 1! 2! n! skąd pierwsza pochodna wyraża się wzorem: f ( x + Δx) − f ( x − Δx) f ′′′( x) 2 f ( n ) ( x) n −1 f ′( x) = − Δx − K − Δx + K 2Δx 3! n! W tym wzorze występują tylko człony z nieparzystymi wartościami n. że błąd oszacowania pochodnej za pomocą różnic centralnych jest w przybliżeniu proporcjo- nalny do Δx2. W przypadku przybliżenia z różnicami przednimi najmniejszy błąd względny obliczeń uzyskano dla Δx ≈ 1·10–8|x|. Wyniki tych obliczeń widać na ry- sunku 6.1.com . Jedynym problemem jest dobór optymalnej wartości Δx. w związku z tym zastoso- wanie bardzo małej wartości Δx może prowadzić do niedokładności wywołanej ograniczo- ną dokładnością stosowanej arytmetyki. z tym że dla |x| < 1 należy przyjąć Δx ≈ 1·10–8. Ebookpoint. Przykładowe obliczenia przeprowadzono dla wielomianu 3. że przybliżenie pochodnej ilorazem różnicowym.

Jeżeli błędy pomiarów mają przeciwne znaki. Bezpośrednie oszacowanie wartości pochodnych na podstawie danych pomiarowych Jako przykład bezpośredniego różniczkowania rozpatrzymy typową w chemii analitycznej krzywą miareczkowania kwasowo-zasadowego. może nastąpić kumulacja błędów i w efekcie błąd oszacowania po- chodnej będzie bardzo duży. w porównaniu z wartością funkcji. że błędy po- miarów w sposób bardzo istotny wpływają na oszacowanie pochodnej.1. Dokładna lokalizacja tych punktów pozwoli określić zawartość składników w badanej próbce. Ebookpoint. Dane liczbowe przykładu zamieszczono na rysunku 6.kluska@gmail. a więc jest to stosunek dwu małych. Dlatego bezpieczniej jest przeprowadzić najpierw aproksy- mację badanej funkcji na przykład wielomianem i obliczyć pochodną wielomianu aprok- symacyjnego zamiast bezpośredniego obliczania pochodnej z danych doświadczalnych. 92 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 6. Charakterystyczne punkty tej zależności wyka- zują najszybszą (lokalnie) zmianę pH. Na krzywej pochodnej wystąpią w tych punktach maksima. a na wykresie drugiej pochodnej będą punkty zerowe. to trzeba mieć świadomość. liczb.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com . Jest to zależność pH roztworu od ilości dodanego odczynnika miareczkującego.2. Ocena dokładności oszacowania pochodnej za pomocą ilorazu różnicowego Numeryczne różniczkowanie danych pomiarowych Jeżeli wartości funkcji pochodzą z pomiarów. Iloraz różnicowy jest stosunkiem różnic wartości funkcji i argumentu w pobliskich punktach.

przy jakich wartościach V pH zmienia się najszybciej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. dla którego została obliczona. Aproksymację pochodnej ilorazem różnicowym stosunkowo rzadko wykorzystuje się do obróbki danych doświadczalnych ze względu na ryzyko kumulacji błędów. na przykład wielomianem. pierwszy skok pH występuje przy V = 24.com . który jest przybliżeniem pochodnej. Wartość ilorazu różnicowe- go przypisano do środka przedziału V. Tabelka przedstawia krzywą miareczkowania próbki 20 cm3 mieszaniny roztworów sła- bego i mocnego kwasu 0. a następnie Ebookpoint.1. aby można było zauważyć pierwszy mały skok pH. Na wykresie I pochodnej na osi rzędnych zastosowano skalę logarytmiczną. Obliczenie pochodnej za pośrednictwem funkcji aproksymującej Gdy zachodzi potrzeba wyznaczenia pochodnej zależności określonej przez wyniki do- świadczeń. ♦ Różniczkowanie numeryczne 93 Rysunek 6. Na wykresie II pochodnej skalę na osi rzędnych celowo ograniczono do ±1. Numeryczne obliczenia pierwszej i drugiej pochodnej na przykładzie krzywej miareczkowania Przykład 6. Na wykresach można zauważyć dwa punkty krytyczne. Wykonano również wykres drugiej pochodnej.4 cm3 i jest prawie niewidoczny przy zastosowaniu skali liniowej na wykresie po- chodnej.0 cm3. Z wykresów odczytano. rozwiązaniem lepszym od bezpośredniego różniczkowania jest aproksymacja badanej zależności odpowiednio dobraną funkcją. Dopiero użycie skali logarytmicznej ujawnia ten punkt krytyczny. natomiast dość często w przypadku funkcji określonych wzorem.2. Powrócimy do tego zagadnienia przy okazji metod numerycznych rozwiązywania równań algebraicznych i różniczkowych.kluska@gmail. Wykonano wykres zależności pH od objętości dodanego odczynnika miareczkującego oraz wykres ilorazu różnicowego ΔpH/ΔV jako funkcji V. Drugi skok pH jest bardzo wyraźny i występuje przy V = 55. Rozdział 6.1-molowym roztworem NaOH.

każdy z tych zakresów musi stanowić kolumnę danych.0.0}*{6.2. która nie będzie miała wpływu na wyniki obliczeń. gdy x = 0. 94 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich zróżniczkowanie funkcji aproksymującej. Najczęściej potrzebne są pierwsza i druga pochodna: n f ′( x) = a1 + 2a 2 x + 3a3 x 2 + K + na n x n−1 = ∑ ka x k =1 k k −1 n f ′′( x) = 2a 2 + 2 ⋅ 3a3 x + 3 ⋅ 4a 4 x 2 + K + (n − 1)na n x n − 2 = ∑ (k − 1)ka x k =2 k k −2 W przypadku gdy do aproksymacji danych chcemy użyć wielomianu 3. Przy obliczeniach tego typu może wystąpić problem. znane_x^{1. Jako ilustrację rozpatrzymy pro- cedurę wyznaczania cząstkowych objętości molowych etanolu i wody w mieszaninie tych składników.2.kluska@gmail. Należy wyznaczyć cząstkowe objętości molowe składników w funkcji składu roztworu. w stałej tablicowej należy zamienić na \): = SUMA(REGLINP(znane_y.3})*x^{2. Potrzebne będą wartości liczbowe współczynników. (Kwestię aproksymacji zależności doświadczal- nej omówiono dokładnie w rozdziale 15. Wielkości te wylicza się ze wzorów: dV V1 = V + (1 − x1 ) dx1 dV V2 = V − x1 dx1 Ebookpoint.0}) a drugą pochodną: = SUMA(REGLINP(znane_y.0}*{3.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. znane_x^{1.0. Jeżeli do aproksymacji wybierzemy wielomian n-tego stopnia n f ( x) = a 0 + a1 x + a 2 x 2 + K + a n x n = ∑a x k =0 k k to po wyznaczeniu współczynników ai możemy łatwo obliczyć pochodne aż do n-tego rzędu.2.0. na przykład 10–8 (1E-08). Z koniecznością obliczenia pochodnej spotkać się możemy na przykład przy obliczeniach cząstkowych wielkości molowych w chemii fizycznej. stopnia.2. Objętości molowe czystych składników V1 (etanol) i V2 (woda) są znane. „Regresja liniowa”).1. dla której obli- czamy pochodną. pierwszą pochodną możemy obliczyć w Excelu w następujący sposób (zapisy dotyczą wersji 2007 i wcześniejszych. w wersji 2010 . Aby go uniknąć. Pojawia się tu bowiem symbol nieokreślony 00 i Excel sygnalizuje błąd. x jest wartością argumentu.0.1. musimy więc użyć funkcji REGLINP lub REGEXPP.3})*x^{1. Dana jest zależność średniej objętości molowej mieszaniny V od ułam- ka molowego etanolu x1.com .0}) znane_y i znane_x reprezentują zbiory danych pomiarowych zmiennych y i x. trzeba do zerowego argumentu dodać jakąś bardzo małą stałą.

biorąc pod uwagę za każdym razem cztery kolejne punkty. to x1 i x2 są pierwiastkami tego wielomianu. Funkcję y aproksymowano odcinek po odcinku wielomianami 3. czyli wielkość ΔVmix = V–x1V1–x2V2. którego pochodną będziemy chcieli wyznaczyć w następujący sposób: d (ΔVmix ) d ( x1 x 2 y ) dy = = x 2 y − x1 y + x1 x 2 dx1 dx1 dx1 a więc dy V1 = V 1 + x1 x 2 y + x 22 y − x1 x 2 y + x1 x 22 dx1 ⎛ dy ⎞ V1 = V 1 + x 22 ⎜⎜ y + x1 ⎟⎟ ⎝ dx1 ⎠ Podobnie ⎛ dy ⎞ V2 = V 2 + x1 x 2 y − x1 ⎜⎜ x 2 y − x1 y + x1 x 2 ⎟ ⎝ dx1 ⎟⎠ ⎛ dy ⎞ V2 = V 2 + x12 ⎜⎜ y − x 2 ⎟⎟ ⎝ dx1 ⎠ Zadanie obliczenia cząstkowych objętości molowych sprowadza się do obliczenia po- chodnej funkcji pomocniczej y względem x1. ♦ Różniczkowanie numeryczne 95 Większą dokładność można osiągnąć. że d (ΔVmix ) dV = −V 1 +V 2 dx1 dx1 i dalej d (ΔVmix ) V1 = V 1 + ΔVmix + (1 − x1 ) dx1 d (ΔVmix ) V2 = V 2 + ΔVmix − x1 dx1 ΔVmix = 0 na końcach przedziału zmienności dla x1 = 0 i dla x2 = 0. ΔVmix = x1 x2y(x1) y(x1) jest pomocniczym wielomianem.kluska@gmail. Rozdział 6. Zatem jeśli ΔVmix przedstawimy w postaci wielomianu. Uwzględniając. Wyznaczone współczynniki wielomianu uwzględ- niono przy obliczaniu pochodnej w dwóch punktach wewnętrznych przedziału.com . że x1+x2 = 1. łatwo wykazać. jeżeli zamiast objętości molowej V jako zmienną ro- boczą weźmie się zmianę objętości mieszaniny na skutek zmieszania.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. dla którego Ebookpoint. stopnia.

kluska@gmail.3})*A8^{2. Wyniki obliczenia pochodnej z wykorzystaniem współczynników wielomianu aproksymacyjnego Wartości funkcji pomocniczej y na końcach przedziału.2. $A$7:$A$10^{1.1. nie można obliczyć bezpośrednio (symbol nieoznaczony 0/0). czyli dla x1 = 0 i x1 = 1. Przykładowo (zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.2. stopnia wartości funkcji w punktach sąsiednich. dla których jest dostępny tylko jeden zestaw współczynników. które uśredniono. w wersji 2010 .3})) Dane do tego przykładu i koncepcję rozwiązania zaczerpnąłem z książki [10].0}*{3.0}) Rysunek 6.1. A$22:A$25^{1. Wyniki obliczeń pokazano na rysunku 6. w stałej tablicowej należy zamienić na \): = SUMA(REGLINP($D$7:$D$10. w stałej tablicowej należy zamienić na \): = INDEKS(REGLINP(D$7:D$10.0.3.2. 4) a w drugim suma współczynników: = SUMA(REGLINP(D$22:D$25.3. 96 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich zostały wyznaczone. Zatem poza skrajnymi dwoma pierwszymi i dwoma ostatnimi punkta- mi.com . W pierwszym przypadku jest to wyraz wolny wielomianu (zapisy dotyczą wersji 2007 i wcześniejszych. Do obliczenia pochodnych zastosowano wzory podobne do proponowa- nych powyżej. w wersji 2010 .2. Ebookpoint. W tym przypadku oszacowano wartości funkcji na podstawie aproksymacji wielomianem 3. a następnie wzięto wartości tych wielomianów w punktach x1 = 0 i x1 = 1. A$7:A$10^{1. dla pozostałych punktów dostępne są po dwa zestawy współczynników.3}).

zwane odpowiednio metodami prostokątów. W zależności od użytej funkcji aproksymującej otrzymuje się różne warianty tej metody cał- kowania. Jeżeli przedział całkowania zostanie podzielony na n podprzedziałów. Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem ich interpretacji geometrycznej Pojęcie całki oznaczonej W interpretacji geometrycznej całka oznaczona jest równa polu powierzchni obszaru mię- dzy wykresem funkcji a osią odciętych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com . gdy oryginalny przebieg funkcji pod- całkowej zostanie zastąpiony przez stosunkowo prostą funkcję aproksymującą.kluska@gmail. trapezów i Simpsona (w dwóch Ebookpoint. funkcja liniowa oraz wielomiany stopnia drugiego i trzeciego. Sposoby obliczania całek metodą kwadratur Obliczenie pola takiego podobszaru jest możliwe. W praktyce wchodzi w grę funkcja stała. to całka w całym przedziale jest równa sumie pól podobszarów odpowiadających tym podprzedziałom. Ta interpretacja w sposób naturalny sugeruje możliwość obliczania całki oznaczonej jako granicy ciągu sum pól podobszarów. Rozdział 7. na które podzielono obszar pod wykresem funkcji.

Zatem a = x0. gdy funkcja podcałkowa jest okre- ślona wzorem i możliwe jest obliczenie jej wartości dla dowolnego argumentu. Długość podprzedziału całkowania: hi = xi–xi–1. Poprzez zwiększenie liczby podprzedziałów n uzyskuje się coraz lepsze przy- bliżenia poszukiwanej całki. Podprzedziały oznaczane będą indeksem i zmieniającym się od 1 do n. gdy jest to uzasadnione zmiennością funkcji albo długością przedziału całkowania. równą poszukiwanej całce. opartej na aproksymacji wielomianem drugiego stopnia. W przy- padku całkowania zależności będącej wynikiem pomiarów.5hi ) + f ( x i −1 + hi )) / 6 = ( f ( xi −1 ) + 4 f (0. jest to dodatkowo środek pod- przedziału f i ( x) = ( f ( xi −1 ) + 4 f ( xi −1 + 0. można oszacować granicę tego ciągu przybliżeń przy n → ∞. W metodzie parabol. Zatem b n n ∫ f ( x)dx = lim n →∞ ∑ A = lim ∑ f ( x)h i =1 i n →∞ i =1 i i a Pole powierzchni podobszaru Ai można opisać iloczynem długości podprzedziału hi przez pewną średnią wartość funkcji podcałkowej w i-tym podprzedziale f i (x) . zwane ogólnie metodami kwa- dratur. Analizując.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a b = xn. W najprostszym przypadku aproksymacji funkcją stałą (metoda prostokątów) f i ( x) = f ( xi −1 + 0.5( f ( xi −1 ) + f ( xi )) W najdokładniejszych metodach Simpsona średnią wylicza się jako średnią ważoną wartości funkcji na końcach podprzedziału i w punktach pośrednich. musi wystarczyć oszacowanie całki na podstawie tych wartości (bez aproksymacji do n → ∞). gdy znamy tylko wartości funkcji w wybranych punktach. Sposób wyliczenia tej średniej różnicuje metody całkowania. 98 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich wersjach). Otrzymuje się wówczas najprostsze wzory.5( f ( xi −1 ) + f ( xi −1 + hi )) = 0. jak zmieniają się przybliżenia całki ze wzrostem n. Pole powierzchni pod wykresem funkcji w i-tym podprzedziale oznaczymy ogólnie Ai.kluska@gmail. funkcję podcałkową — f(x). w przypadku równego podziału: hi = h = (b–a)/n. początek i koniec przedziału całkowania — odpowiednio a i b. Ale czasem.5hi ) = f (0. Oczywiście taka procedura sprawdzi się tylko wtedy. W najczęściej używanej metodzie trapezów (aproksymacja funkcją liniową) bierze się średnią arytmetyczną warto- ści funkcji na końcach podprzedziału f i ( x) = 0. Ze względów praktycznych najczęściej przedział całkowania dzieli się na równe podprze- działy. Wprowadzimy następujące oznaczenia: zmienną całkowania oznaczymy literą x.5( xi −1 + x i )) + f ( xi )) / 6 Ebookpoint.5( xi −1 + xi )) bierze się wartość funkcji w środku każdego podprzedziału. dogodniej jest podzielić wstępnie przedział całkowania na sekcje i dla każdej z nich prowadzić obliczenia przy innej długości podprzedziałów. punkty graniczne i-tego podprzedziału będą miały współrzędne xi–1 oraz xi.com .

W tym przypadku h = (b–a)/n = 1. Przy wykonywaniu obliczeń zgodnie z powyższymi schematami należy pamiętać. Jeżeli długości podprzedziałów są różne.5 f ( x 0 ) + ∑ f ( x ) + 0. a drugi raz jako początek podprzedziału i-tego. trzeba obliczyć pola każdego podobszaru pod krzywą. Na rysunku 7.1 zaprezentowano obraz ekranu Excela ilustrujący przeprowadzone obliczenia.kluska@gmail. a następnie je zsumować. Ebookpoint. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 99 Wartości na końcach przedziału bierze się z wagą 1/6.5 f ( x )) i =1 i n metoda trapezów n ⎛ n −1 n −1 ⎞ ∑ A = 16 h⎜⎜⎝ f ( x ) + 4∑ f ( x i =1 i 0 i=0 i + 0. f i ( x) = ( f ( xi −1 ) + 3 f ( xi −1 + hi / 3) + 3 f ( xi −1 + 2hi / 3) + f ( xi −1 + hi )) / 8 = ( f ( xi −1 ) + 3 f ((2 xi −1 + xi ) / 3) + 3 f (( xi −1 + 2 xi ) / 3) + f ( xi )) / 8 Ta ostatnia metoda jest mało popularna. choć wcale nie jest od niej dokładniejsza. W przy- padku poszczególnych metod prowadzi to do następujących wzorów ogólnych: n n ∑ A = h∑ f ( x i =1 i i =1 i −1 + 0. Jej zastosowanie ma sens jedynie w przypadku. gdy liczba punktów pomiarowych narzuca nam liczbę podprzedziałów nie- parzystą i podzielną przez 3. Przy równych długościach podprzedziałów można wykonywać sumowanie na samych wartościach funkcji. Rozdział 7.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wykorzystując podział przedziału całkowania na n = 4 podprzedziały równej długości.com . Wreszcie w (najrzadziej stosowanej) metodzie opartej na wielomianie trzeciego stopnia (zwanej metodą 3/8) uwzględnia się wartości funkcji na końcach podprzedziału i w dwóch punktach pośrednich. gdyż jest bardziej złożona rachunkowo od meto- dy parabol. a wartość w środku przedziału z wagą 4/6. a dopiero wynik pomnożyć przez długość podprzedziału h.5h) metoda prostokątów n n −1 ∑A i =1 i = h(0.5h) + 2 ∑ f ( x ) + f ( x ) ⎟⎟⎠ i =1 i n metoda parabol n ⎛ n −1 n −1 n −1 ⎞ ∑A i =1 i = 1 h⎜⎜ f ( x 0 ) + 3 8 ⎝ i =0 ∑ f ( xi + 13 h) + 3 i =0 ∑ f ( xi + 23 h) + 2 i =1 ∑ f ( xi ) + f ( x n ) ⎟⎟ ⎠ metoda 3/8 Simpsona Obliczenia całek w Excelu W charakterze przykładu obliczymy całkę funkcji f(x) = ex/x w przedziale od 1 do 5 różnymi metodami. że punkty graniczne podprzedziałów (z wyjątkiem początku pierwszego podprzedziału i końca ostatniego) będą liczone dwukrotnie — raz jako koniec poprzedniego (i–1)-szego pod- przedziału.

które zawierają parametry całkowania a. w drugim wariancie w kolumnie przygotowano listę współczynników. Bez oszacowania dokładności są one praktycznie bez- wartościowe. czyli w naszym przykładzie nowa wartość n wyniesie 8. jak dokładne są te wyniki. dokładniej- szy wariant obliczeń. a na- stępnie w polu wyniku obliczono sumę iloczynów kolumny wartości funkcji i kolumny współczynników (funkcja Excela SUMA. do wszyst- kich innych komórek można stosować odwołania względne. Ekran z obliczeniem całki oznaczonej czterema metodami Obliczenia każdą metodą wykonano w dwu wariantach — w pierwszym wariancie obli- czano odrębnie pola podobszarów Ai odpowiadające podprzedziałom.com .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Poza komórkami. ale sądzę. Na tym etapie obliczeń trudno ocenić. b. 100 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 7. więc wystarczy kilka operacji kopiowania i modyfikacja zakresów sumowania. po czym podsumowano te pola.ILOCZYNÓW). Jak łatwo zauważyć. a h = 0.kluska@gmail.1. przez które należy pomnożyć wartości funkcji. każdą metodą otrzymano inny wynik. Poprzednie obliczenia trzeba jednak zachować do porównania. że wygodniej jest po prostu powtórzyć oblicze- nia przy większej liczbie podprzedziałów i porównać uzyskane wyniki. Przy przygotowywaniu tego arkusza należy wykorzystywać funkcję kopiowania i auto- wypełniania. n.5. odmienne dla każdej metody. Dogodnie jest zwiększyć dwukrotnie liczbę podprzedziałów. Istnieją wzory pozwalające na ocenę dokładności otrzymanych przybliżeń. a wynik pomnożono przez długość podprzedziału h. h i którym nadano nazwy tych parametrów (można też wykorzystać odwołania absolutne). na które podzielono przedział całkowania. Ebookpoint. Procedura obliczeniowa jest taka sama. aby uzyskać nowy.

że gdybyśmy kontynuowali tę procedurę zmniejszania kroku całkowania o połowę. Można przyjąć.2. Rozdział 7. natomiast w przypadku obu metod Simpsona zmniejszenie błędu jest mniej więcej 16-krotne. którą należy dodać do ostatnio uzyskanego wyniku całkowania. Mówimy. Pierwszym wyrazem tego szeregu jest pierwsza oszacowana poprawka. jest sumą nieskończonego szeregu geometrycznego o ilo- razie q = 1/4 lub 1/16. że w przypadku metody prostokątów i metody trapezów dwukrotne zmniejszenie kroku całkowania prowadzi do około 4-krotnego zmniejszenia błędu przy- bliżenia.2. gdyż jego iloraz jest dodatni i mniejszy od 1. Zależność ta nie dla wszystkich funkcji podcałkowych jest tak dokładnie spełniona. Ebookpoint. równa d*q. a następnie ich stosunek. Można teraz porównać otrzymane wyniki. bo 24 = 16. a jego suma jest równa dq d d s = lim s n = = lub n →∞ 1− q 3 15 Wielkość tej sumarycznej poprawki jest zarazem oszacowaniem od góry błędu obliczonej ostatecznie wartości całki. Szereg jest zbieżny.com . Rysunek 7. bo 22 = 4.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail. ale w miarę obniżania kroku całkowania po- winna być spełniana coraz lepiej. otrzymalibyśmy ciąg różnic zbliżony do szere- gu geometrycznego o ilorazie 1/4 w przypadku metody prostokątów i trapezów lub 1/16 w przypadku metod Simpsona. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 101 Po powtórzeniu jeszcze raz obliczeń dla — tym razem — 16 podprzedziałów otrzymamy po trzy przybliżenia całki dla każdej metody całkowania. Wyniki tych obliczeń pokazano na rysunku 7. a metody Simpsona są rzędu czwartego. że metody prostokątów i trapezów są rzędu drugiego. Sumaryczna poprawka s. obliczając różnice pomiędzy kolejnymi przybliżeniami. Ekstrapolacja wyników całkowania do h → 0 Można zauważyć. gdzie d jest ostatnią obliczoną różnicą przybliżeń.

102 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

W naszym przykładzie metodą prostokątów i trapezów uzyskano wynik 38,29; natomiast
wynik otrzymany metodami Simpsona jest znacznie dokładniejszy i wynosi 38,290158.

W przykładowych obliczeniach dwukrotnie zwiększaliśmy liczbę podprzedziałów cał-
kowania, aby uzyskać trzy przybliżenia całki i na tej podstawie określić rząd metody.
Normalnie, gdy rząd metody jest znany, wystarczą dwa przybliżenia. Jeżeli jednak stwier-
dzamy dużą różnicę w wynikach (słabą zbieżność) po dwóch seriach obliczeń, to warto
wykonać jeszcze jedną lub dwie następne serie, aby zmniejszyć błąd wyniku. Jeżeli obli-
czony stosunek różnic po dwu- i czterokrotnym zwiększeniu liczby podprzedziałów istot-
nie różni się od przewidywanych wartości (1/4 w przypadku metody prostokątów i trapezów
lub 1/16 w przypadku metod Simpsona), lepiej przyjąć jako iloraz q szeregu geometrycz-
nego wartość stosunku wynikającą z obliczeń.

W ten sposób obliczyć można całkę oznaczoną każdej funkcji danej wzorem. Aby uzy-
skać wystarczająco dokładny wynik, trzeba jednak wykonać sporo obliczeń, wprawdzie
prostych, ale ich przygotowanie zajmuje dużo czasu i miejsca w arkuszu. Wyniki pośred-
nie — wartości funkcji i pola podobszarów są potrzebne tylko przejściowo i nie muszą
być wyświetlane w arkuszu. W praktyce, gdy takich obliczeń musimy przeprowadzać
więcej, praca z tak dużą liczbą wyników pośrednich staje się niewygodna i wymaga
usprawnienia. Wyjścia są dwa: albo napisać procedurę w Visual Basicu (powrócimy do
tego w rozdziale 22. „Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications)”), albo wy-
korzystać dostępne w Excelu operacje tablicowe — takie rozwiązanie pojawi się w na-
stępnym podrozdziale.

Wykorzystanie operacji tablicowych
do skrócenia zapisu obliczeń
Zapis tablicowy pozwala uprościć obliczenia polegające na sumowaniu składników wy-
liczanych według powtarzalnego schematu. Tu mamy do czynienia z taką właśnie sytu-
acją. Przygotowanie odpowiednich formuł nie jest już jednak tak proste jak przy podej-
ściu tradycyjnym.

Za zadanie postawimy sobie konstrukcję jednej formuły tablicowej, która będzie dawać
od razu pożądany wynik, pobierając z komórek arkusza parametry całkowania, tzn.
granice całkowania a i b oraz liczbę podprzedziałów n. Postać funkcji podcałkowej
będzie zawarta w formule.

Pierwszym elementem będzie konstrukcja zakresu podprzedziałów w formie wyrażenia
tablicowego, które zapamiętamy pod nazwą zakres. Powinna to być tablica liczb natural-
nych od 1 do n, gdzie wartość n pobierana jest z komórki arkusza o takiej nazwie. Sposób
wygenerowania takiej tablicy opisano w rozdziale 3. „Operacje i funkcje tablicowe”.

Do zdefiniowania tablicy użyjemy wyrażenia:
= WIERSZ(ADR.POŚR("1:"&n))

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 7. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 103

To wyrażenie należy zapamiętać pod nazwą zakres, wybierając z menu polecenie Wstaw/
Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę), i w polu Nazwy w skoroszycie:
wpisać wybraną nazwę, a w polu Odwołuje się do: wpisać podane powyżej odwołanie,
po czym zatwierdzić to przyciskiem OK. Nadawanie nazw formułom omówiono dokład-
niej w rozdziale 2. „Podstawowe operacje w arkuszu”.

Teraz, używając nazwy zakres, można odwoływać się do ciągu kolejnych liczb natural-
nych od 1 do n, tak jakby były zapisane w kolumnie arkusza. Następnym krokiem będzie
obliczenie pól podobszarów odpowiadających podprzedziałom z zakresu. W ramach tego
kroku wyróżnić można następujące etapy:
a) określenie wartości x, jako funkcji numeru podprzedziału i, w których należy
obliczyć wartość funkcji podcałkowej f(x);
b) wstawienie x do formuły funkcji;
c) określenie wag liczbowych, z jakimi mają być wzięte wartości funkcji, i zapisanie
ich w formie stałej tablicowej;
d) obliczenie sumy iloczynów wartości funkcji i wag, pomnożonej przez długość
podprzedziału.

Ostatnim krokiem będzie sumowanie pól podobszarów.

Przytoczone poniżej wzory zawierają zapisy stałych tablicowych stosowane w wersji
2007 i wcześniejszych, w wersji 2010 \ należy zamienić na ; i odwrotnie.

Ad a) Wartość x na początku każdego podprzedziału jest równa a+(i–1)*h, na środku
a+(i–0,5)*h, na końcu a+(i–0)*h, w 1/3 i 2/3 przedziału odpowiednio a+(i–2/3)*h
i a+(i–1/3)*h.

Zatem w metodzie prostokątów będzie jedna wartość: a+(i–0,5)*h, w metodzie trapezów
dwie wartości: a+(i–{1;0})*h, w metodzie parabol trzy wartości: a+(i–{1;0,5;0})*h,
w metodzie 3/8 Simpsona cztery wartości: a+(i–{3;2;1;0}/3)*h.

Wprowadzimy wyróżniki metod całkowania, o nazwie metoda, numerując je od 1 do 4,
co odpowiada kolejno metodzie prostokątów, trapezów, parabol i 3/8 Simpsona, a na-
stępnie utworzymy listę współrzędnych i nadamy jej nazwę punkty. Będzie miała formę
tablicy, kolejne wiersze odnosić się będą do kolejnych metod. Tablica zostanie zdefi-
niowana w formie:
punkty : = {0,5;0;0;0\1;0;0;0\1;0,5;0;0\1;0 2/3;0 1/3;0}

Tablica ma wymiary 4×4. Ponieważ definicja tablicy musi być pełna, w miejsce brakują-
cych danych wpisano zera (są one tu zaznaczone pogrubioną kursywą — jest to zabieg
trochę sztuczny, ale umożliwia uzyskanie wyników w sposób najbardziej efektywny). Ta-
blicę można zdefiniować przez Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj
nazwę), wpisując nazwę punkty w polu Nazwy w skoroszycie:, a definicję w polu Odwołuje
się do:. Odwołanie do wierszy tej tablicy wymaga użycia funkcji:
= INDEKS(punkty; metoda; 0)

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

104 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Wreszcie tworzymy tablicę argumentów, nadając jej nazwę x zdefiniowaną jako:
= a+(zakres–INDEKS(punkty; metoda; 0))*h

Zamiast definiować stałą tablicową punkty, można potrzebne wartości wyliczyć z od-
powiedniego wzoru. Odpowiednikiem wyrażenia INDEKS(punkty; metoda; 0) może
być formuła:
= JEŻELI(metoda=1;0,5;(TRANSPONUJ(WIERSZ(ADR.POŚR("1:"&metoda)))-1)/
´(metoda-1))

Kolejność punktów jest tu odwrócona, ale nie ma to znaczenia w dalszych obliczeniach.
Formuła generuje tyle wartości, ile potrzeba do obliczeń, nie ma więc potrzeby stosowania
sztuczki z zerami. Formule można nadać nazwę podział.

W drugim wariancie obliczeń tablicy argumentów możemy nadać nazwę xp, definiując
ją jako:
= a+(zakres–podział)*h

Zgodnie z zasadami wykonywania operacji tablicowych, ponieważ zakres jest wektorem
kolumnowym, a INDEKS(punkty; metoda; 0) lub podział — wektorem wierszowym, wy-
nik będzie tablicą o takiej liczbie wierszy jak zakres i takiej liczbie kolumn jak punkty
(w drugim wariancie liczba kolumn będzie równa wartości zmiennej metoda) i będzie
zawierał wszystkie możliwe kombinacje danych utworzonych z obu wektorów.

Ad b) Znając formułę funkcji, wpisujemy ją jako formułę tablicową. Obliczenia zilustru-
jemy na przykładzie całki funkcji f(x) = EXP(x)/x. W wyniku otrzymujemy tablicę warto-
ści funkcji o rozmiarach tablicy x. W drugim wariancie obliczeń zamiast x użyjemy xp.

Ad c) Współczynniki wag stanowią wektor wierszowy, który musi być pomnożony
przez każdy wiersz tablicy f(x). Współczynniki są zróżnicowane w zależności od meto-
dy całkowania, więc znowu zdefiniujemy tablicę współczynników wsp; w kolejnych
wierszach tej tablicy umieścimy współczynniki liczbowe odpowiadające stosowanym
metodom od 1 do 4. Stała tablicowa ma postać wsp ={1;0;0;0\0,5;0,5;0;0\0 1/6;0 2/3;
´0 1/6;0\0 1/8;0 3/8;0 3/8;0 1/8} i tak jak poprzednio została uzupełniona zerami.
Odwołanie do wierszy tej tablicy wymaga użycia funkcji INDEKS(wsp; metoda; 0).

W drugim wariancie obliczeń możemy wykorzystać funkcję WYBIERZ. Jej składnię opisano
dokładnie w rozdziale 12. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”. W tym przypadku moż-
na zapisać formułę:
= WYBIERZ(metoda; 1; {1;1}/2; {1;4;1}/6; {1;3;3;1}/8)
i nadać jej nazwę wagi. Formuła ta zastąpi wywołanie funkcji INDEKS(wsp; metoda; 0).

Ad d) Tworzymy iloczyn = INDEKS(wsp; metoda; 0)*f(x)*h lub = wagi*f(x)*h. W naszym
przykładzie będzie to = INDEKS(wsp; metoda; 0)*EXP(x)/x*h lub = wagi*EXP(xp)/xp*h.

Ostatnim krokiem obliczeń jest przeprowadzenie sumowania. Dzięki wpisaniu zer w miej-
scu brakujących współczynników niewykorzystywane w danej metodzie kolumny są wy-
pełnione zerami i nie przeszkadzają w sumowaniu. W metodzie prostokątów wartościami

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 7. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 105

niezerowymi wypełniona jest jedna kolumna, w metodzie trapezów — wypełnione są
dwie, w metodzie parabol — trzy, a tylko w metodzie 3/8 — wszystkie cztery.

Wynik całkowania otrzymamy po wprowadzeniu formuły:
= SUMA(INDEKS(wsp; metoda; 0)*EXP(x)/x*h)

W drugim wariancie obliczeń użyjemy formuły:
= SUMA(wagi*EXP(xp)/xp*h)

Każdą z formuł trzeba zatwierdzić klawiszami Ctrl+Shift+Enter.

Przykładowy wygląd fragmentów arkusza z tymi obliczeniami przedstawiono na rysun-
kach 7.3 i 7.4.

Rysunek 7.3. Przykład obliczenia całki z wykorzystaniem formuł tablicowych

Uzyskany wynik ma bardzo zwięzłą postać, można teraz elastycznie modyfikować me-
todę i parametry całkowania, przeprowadzać ekstrapolację lub poprawiać wynik przez
zwiększanie liczby podprzedziałów całkowania. W ostatecznej wersji arkusza pośrednie
wyniki obliczeń są niepotrzebne, jednak na etapie opracowania formuł niezbędne jest wy-
świetlanie wyników pośrednich w celu sprawdzenia poprawności wszystkich kroków
obliczeniowych. Dlatego też w arkuszu prezentowanym na rysunku 7.3 zachowano
pośrednie etapy obliczeń.

Powyższy przykład opracowano jako ilustrację możliwości arkusza przy wykorzystaniu
operacji tablicowych. W praktyce możemy wybrać jedną z metod całkowania i do obli-
czeń wykorzystać prostsze wzory. Definiując x jako
= a+zakres*h

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

106 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Rysunek 7.4.
Przykład obliczenia
całki z wykorzystaniem
innego wariantu
formuł tablicowych

i stosując metodę trapezów, całkę obliczymy ze wzoru:
= (f(a)/2+SUMA(f(x))–f(b)/2)*h

W przypadku metody parabol można zastosować wzór:
= (f(a)+2*SUMA(f(x))+4*SUMA(f(x–0,5*h))–f(b))/6*h

Litera f symbolizuje funkcję podcałkową, w naszym przykładzie zamiast f(x) należy wpi-
sać EXP(x)/x. Formuły zawierające sumy muszą być wprowadzane jako formuły tablicowe.

Każde z powyższych wyrażeń bazuje na definicji tablicy zakres, która obejmuje konkretną
liczbę elementów, określoną jako n. Zmieniając n, otrzymamy inne przybliżenia całki.
Aby sporządzić zestawienie wyników obliczeń dla różnych wartości n, najwygodniej po-
służyć się sposobem opisanym w rozdziale 4. „Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmien-
nych”, w podrozdziale „Funkcje jednej zmiennej”, w punkcie e). Należy tylko pamiętać,
by komórka zadeklarowana jako Kolumnowa komórka wejściowa była tą komórką,
do której odwołuje się definicja tablicy zakres.

Na rysunku 7.5 pokazano takie zestawienie. Do obliczenia całki wykorzystano metodę
trapezów. Obliczenia wykonano według wzorów podanych powyżej, z wykorzystaniem za-
pisu tablicowego, początkowo przy podziale przedziału całkowania na n = 8 podprzedzia-
łów. Wynik uzyskano w komórce B37. Aby przeanalizować, jak zmienia się obliczona war-
tość całki w miarę zwiększania liczby podprzedziałów, wykonano zestawienie tabelaryczne
z użyciem procedury Tabela danych, która pozwala w najprostszy sposób przeprowadzić
taką symulację. Kolumna po lewej stronie zawiera listę wartości n, a kolumna po prawej
— wyniki obliczeń całki. W pierwszym wierszu tabeli umieszczono wyjściową wartość n,
a obok odwołanie do komórki z wynikiem przeprowadzonych obliczeń. W kolumnie n
umieszczono listę wartości do przetestowania — powinny to być stałe. Zaznaczono cały
zakres wartości n wraz z sąsiednią kolumną przewidzianą na wyniki, a następnie wywołano
procedurę Tabela danych, podając jako Kolumnową komórkę wejściową nazwę n.

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 7. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 107

Rysunek 7.5.
Zestawienie
tabelaryczne wyników
obliczeń całki metodą
trapezów przy różnej
liczbie podprzedziałów
n, na które podzielono
przedział całkowania
— dwie metody
obliczeń

Uzyskane wyniki można porównać z otrzymanymi wcześniej metodą Simpsona z ekstra-
polacją. Obliczenia wykonane metodą Simpsona przy n = 8 i 16 po ekstrapolacji są zbli-
żone pod względem dokładności do wyników obliczeń bezpośrednich metodą trapezów
przy n ≈ 4000. Wskazuje to na znacznie większą dokładność metody Simpsona. Z drugiej
strony prostota implementacji obliczeń przy praktycznie dowolnej wartości n może skła-
niać do wyboru metody prostszej obliczeniowo. W przypadku bardzo złożonych obliczeń
i bardzo dużych wartości n pewną barierę może stanowić tylko czas potrzebny na wyko-
nanie obliczeń, ale w tym przykładzie nie odgrywa on jeszcze żadnej roli.

Alternatywnym w stosunku do Tabeli danych sposobem przeprowadzenia obliczeń całki
przy różnej liczbie podprzedziałów n może być wykorzystanie w definicji n adresu względ-
nego (lub mieszanego). W takim przypadku wyniki obliczeń uzyskamy przez zwykłe
kopiowanie formuł, nie będzie problemów z ewentualnym zastosowaniem formuł w ko-
lumnie n, musimy natomiast tak zorganizować obliczenia, aby dla konkretnej wartości n
zmieścić wszystkie obliczenia w jednej komórce lub przynajmniej w jednym wierszu.

Obliczenia należy rozpocząć od zdefiniowania formuły:
ww : = WIERSZ(ADR.POŚR("1:"&nw))

nw jest adresem względnym lub mieszanym komórki zawierającej liczbę podprzedziałów.
Ważne jest, by w momencie wprowadzania definicji nw do Menedżera nazw komórką
aktywną była komórka, do której potem wpiszemy końcową formułę. Następnie należy
określić:
hw : = (b-a)/nw
xw : = a+ww*hw
i wreszcie wynik całkowania:
wynik : = ((EXP(a)/a-EXP(b)/b)/2+SUMA(EXP(xw)/xw))*hw

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

108 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Wynik całkowania można umieścić w komórce arkusza, wprowadzając formułę jako ta-
blicową lub definiując ją jako formułę nazwaną w Menedżerze nazw. W tym drugim przy-
padku w komórce arkusza wpisuje się tylko odwołanie = wynik. Jeżeli teraz w kolumnie
pod komórką nw umieścimy listę liczb podprzedziałów, to do komórek sąsiednich może-
my skopiować odwołanie: = wynik, które jest w tym przypadku odwołaniem względnym.
Warto zwrócić uwagę, że wprowadzając formułę tablicową do Menedżera nazw, zatwier-
dzamy ją tylko klawiszem Enter. Również odwołanie: = wynik, które wpisujemy do arku-
sza, jest zwykłym odwołaniem.

Trzeba się też liczyć z niespodziankami, które czasem Excel sprawia w odpowiedzi na
próby używania formuł tablicowych. Niektóre funkcje nie akceptują argumentów tabli-
cowych i wyświetlają komunikaty błędów. Są to albo niedoskonałości implementacji,
albo skutki niedokładnego opisu działania tych funkcji. Potrzeba więc trochę cierpliwości
i pokory, zanim uzyska się zadowalający rezultat.

Wykorzystanie iteracji
i odwołań cyklicznych
do obliczania całek
Zamiast zapisu tablicowego do uproszczenia obliczenia całki można wykorzystać ideę
iteracji polegającą na sumowaniu cząstkowych wyników obliczeń w tej samej komórce.
Z punktu widzenia arkusza kalkulacyjnego w obliczeniach wykorzystuje się zamierzone
odwołania cykliczne, czyli wielokrotną modyfikację zawartości tej samej komórki. Obli-
czenia takie należy zainicjować przez ręczne ustawienie wartości zmiennej sterującej.

Przebieg obliczeń oparty jest na podobnej idei, jaką stosowano dotychczas. Wyjaśnimy
to na przykładzie metody trapezów. Potrzebnych będzie kilka komórek roboczych:
komórka sterująca start, której będziemy nadawać wartość 1 lub 0 (albo PRAWDA
lub FAŁSZ) — wartość 1 inicjuje obliczenia, ustawiając wartości początkowe
w innych komórkach roboczych, wartość 0 uruchamia proces iteracyjny;
zakończenie obliczeń jest automatyczne, po spełnieniu określonego warunku;
komórka i, przechowująca numer podprzedziału;
komórka x, przechowująca wartość zmiennej niezależnej, odpowiadającą
końcowi każdego podprzedziału;
komórka wynik, w której obliczana jest wartość całki.

Tak jak poprzednio początek i koniec przedziału całkowania oznaczymy odpowiednio
przez a i b, liczbę podprzedziałów przez n, długość podprzedziału h obliczoną jako (b–a)/n.

Obliczenia wykonujemy według wzoru:
wynik : = (f(a)/2+SUMA(f(x))+f(b)/2)*h dla a < x < b

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

0. Następnie nadamy nazwę wart formule obliczającej wartość funkcji wart : = OBLICZ(PODSTAW(fun. jak przebiegają obliczenia krok po kroku. PODSTAW(arg. W tym celu w opcjach arkusza trzeba zaznaczyć pole iteracji (w starszych wersjach w menu Narzędzia/Opcje/Przeliczanie za- znaczyć kwadrat Iteracja. możemy tak zorganizować ob- liczenia. zazwyczaj jednak na- daje się temu parametrowi wartość 100. Wartość funkcji obliczać będziemy względem wartości argumentu umieszczonego w ko- mórce po lewej stronie.". opisano w rozdziale 22. Jeżeli Maksymalna liczba ite- racji jest równa lub większa od liczby podprzedziałów. Aby przełożyć powyższy opis na język formuł Excela. Po naciśnięciu Enter obliczenia zostaną zainicjowane. musimy zasygnalizować intencję ich wykorzystania w arkuszu.". obliczenia zostaną zakończone i kolejne naciśnięcia klawisza F9 nie zmienią już wyniku. obliczamy x. Kolejne wyrazy obliczymy i zsumujemy. a w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły/Opcje obliczania i za- znaczyć pole Włącz obliczenia iteracyjne). Oprócz komórek zawierających granice całkowania a i b. wynik)) Ponieważ odwołania cykliczne są zazwyczaj konsekwencją błędów w formułach. lecz przy i = n już nie dodajemy f(x)*h do wyniku. W tym celu zdefiniujemy za pomocą Menedżera nazw nazwę arg. "x". Aby prześledzić. n)) x : = a+i*h wynik := JEŻELI(start. liczbę podprzedziałów n. zmieniamy wartość start na 0. numer podprzedziału i oraz zmienną sterującą start nada- my nazwę fun komórce. naciskając klawisz funkcyjny F9 (przeliczanie arkusza). nadając ją komórce po lewej stronie komórki aktywnej (adres względny). Gdy wartość x osiągnie wartość b. W obliczeniach ilustrujących nasz przykład oznaczenie wartości funkcji f(x) należy zastąpić funkcją EXP(x)/x. Operacje te powtarzamy. należy wpisać Maksymalną liczbę iteracji równą 1. Postać wzoru musi być zgodna z angielską wersją arkusza. W ten sposób proces obliczania całki będzie niezależny od funkcji podcałkowej. JEŻELI(i < n.". (f(a)+f(b))/2*h. wynik+f(x)*h. w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/ Formuły/Opcje obliczania. Jeżeli wykorzystamy dodatkowo funkcję OBLICZ pozwalającą na obliczanie wartości funkcji danej w postaci tekstowej (w jaki sposób zdefiniować tę funkcję. ♦ Obliczanie całek oznaczonych 109 Przy inicjacji obliczeń (start = 1) i przyjmuje wartość 0.kluska@gmail. aby definicja funkcji podcałkowej była podana jeden raz w wybranej komórce arkusza. Rozpoczynamy obliczenia od wpisania do ko- mórki start wartości 1."))) Ebookpoint. do wartości i dodajemy 1. Kontynuując obliczenia. i+1. a wynik — wartość = (f(a)+f(b))/2*h. „Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications)”). do której wprowadzimy wzór funkcji jako tekst ze zmienną x. JEŻELI(i < n.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. obli- czoną długość podprzedziału h. należy zapisać w poszczegól- nych komórkach wyrażenia warunkowe: i : = JEŻELI(start. obliczenia zakończą się jedno- etapowo i naciskanie klawisza F9 jest niepotrzebne. a do komórki wynik dodajemy f(x)*h. Wykonana zostanie druga iteracja.com . aż i osiągnie wartość n. x przyjmuje wartość a. Rozdział 7. Teraz na- leży wpisać do komórki start wartość 0 i ponownie nacisnąć Enter.

Za pomocą polecenia Wstaw/Nazwa/Definiuj nadajemy nazwę x komórce po lewej stronie komórki aktywnej (adres względny). JEŻELI(i < n. aby obliczyć wartości funkcji. możemy zastosować prostszą formułę do obliczania wartości funkcji. Gdy posługujemy się Excelem w wersji 2000. Następnie nadajemy nazwę wart formule obliczającej wartość funkcji wart : = OBLICZ(fun&"") Niestety w późniejszych wersjach Excela zmieniono sposób obliczania wartości w arku- szu przy obliczeniach iteracyjnych i ta prosta.kluska@gmail. wynik+f(x)*h. gdyż daje nieprawidłowe wyniki. Ebookpoint. 110 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Komórka i zawiera jak poprzednio formułę iteracyjną: i : = JEŻELI(start. naturalna formuła nie może być użyta do obliczeń iteracyjnych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. b i x umieszczamy wywołania = wart. w których znajdują się obliczone wartości funkcji.com . Wreszcie w komórce wynik umieszczamy formułę: wynik : = JEŻELI(start. wynik)) W tym wzorze f(a). JEŻELI(i < n. i+1. f(b) i f(x) oznaczają adresy komórek. 0. n)) x : = a+i*h Obok komórek a. (f(a)+f(b))/2*h.

na przy- kład często stosowanym podstawieniem jest x = 1/t. w którym funkcja podcałkowa dąży do nieskoń- czoności. Całka w takim przypadku jest interpretowana jako granica ciągu całek właści- wych. Obliczanie całek niewłaściwych Pojęcie całki niewłaściwej Z całką niewłaściwą mamy do czynienia wtedy. Obliczanie całek niewłaściwych sprowadza się do oblicze- nia ciągu całek i przeprowadzenia ekstrapolacji. Niektóre całki niewłaściwe można również przekształcić w całki właściwe przez zastosowanie odpowiedniego podstawienia. do drugiej zastosujemy podstawienie x = 1/t.kluska@gmail. Rozdział 8. wtedy dx = –dt/t2. zamiana granic całkowania powoduje zmianę znaku funkcji podcałkowej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. gdy jedna lub obie granice całkowania są równe plus lub minus nieskończoności albo gdy w zakresie całkowania lub na jego końcach występuje punkt (lub punkty). a ogólniej x = ta (a jest odpowiednio dobranym wykładnikiem potęgowym).com . Otrzymamy zatem: ∞ 0 1 dx − dt / t 2 tdt ∫ 1 ax 3 + bx 2 + cx + e = ∫ at 1 −3 = ∫ + bt − 2 + ct −1 + e 0 a + bt + ct 2 + et 3 Ebookpoint. stosując przekształcenie: ∞ 1 ∞ dx dx dx ∫ 0 3 2 = 3 2 ∫+ ax + bx + cx + e 0 ax + bx + cx + e 1 ax + bx 2 + cx + e 3 ∫ Pierwszą całkę obliczamy w zwykły sposób. przy czym górna granica całkowania zmieni się z ∞ na 0. o ile taka granica istnieje. Przykładowo całkę niewłaściwą z wielomianem w mianowniku możemy obliczyć.

∞ ∫ Π ( x) = e −t t x dt 0 Zmienną całkowania jest t. Gdy jej wartość obniży się wyraźnie (przynajmniej o rząd wielkości) poniżej ocze- kiwanej dokładności. a także ujemnych. natomiast w drugiej części po podstawieniu z = 1/t całkowanie prowadzimy wzglę- dem z. Trzeba podzielić przedział całkowania względem t na dwie części od 0 do t1 oraz od t1 do ∞. Przy takiej definicji silnia jest nieokreślona dla argumentów niecał- kowitych. Pro- wadząc ekstrapolację. Całkowanie można prze- prowadzić bezpośrednio. funkcja podcałkowa jest nieokreślona (symbol nieoznaczony 0*∞). W pierwszej części całkowanie odbywa się wzglę- dem t. Jak wiadomo SILNIA(n) jest definiowana jako iloczyn kolejnych liczb całkowitych od 1 do n. na przykład 1E–8). należy zachować te same punkty zmiany szerokości podprzedzia- łów i przy tej samej wartości t przerywać obliczenia. czyli na początku zmodyfikowanego przedziału całkowania.com . ale łatwo sprawdzić. Alternatywnym sposobem przeprowadzenia obliczeń jest zastosowanie podstawienia z = 1/t. która jest uogólnieniem funkcji silnia na ar- gumenty niecałkowite. można przerwać obliczenia. Ebookpoint. Funkcja podcałkowa zostanie przekształcona tak: t1 ∞ ∫ Π ( x) = e −t t x dt + e −t t x dt 0 ∫ t1 ∞ 0 1 / t1 − dz ∫ t1 e −t t x dt = ∫ 1 / t1 e −1 / z z − x z2 ∫ = e −1 / z ( 1z ) x + 2 dz 0 W punkcie z = 0. Odpowiada to zamianie zmiennej t na 1/z. że w punk- cie tym funkcja ma granicę równą 0. W przypadku argumentów dodatnich uogólnieniem silni jest funkcja Π(x) określona właśnie jako całka niewłaściwa. a dt na –dz/z2. Ze względu na szybkie zmniejszanie się wartości funkcji podcałkowej celowe jest zastosowanie początkowo mniejszej szero- kości podprzedziałów całkowania. gdyż w miarę wzrostu wartości t funkcja podcałkowa szybko maleje. więc można przyjąć w tym punkcie wartość granicy zamiast wartości funkcji (w Excelu można uniknąć problemów z błędem.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. (W matematyce symbolem silni jest wykrzyknik: !). argument funkcji Π jest w funkcji podcałkowej parametrem i jego wartość pozostaje stała w trakcie procedury całkowania. a w miarę wzrostu t można tę szerokość zwiększyć. 112 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Przykład obliczenia całki metodą ekstrapolacji Jako przykład rozpatrzymy ciekawą funkcję. Dodatkowo SILNIA(0) = 1. po zmianie granicy całkowania t1 na 1/t1 i ∞ na 0.kluska@gmail. Oczywiście nie ma sensu stoso- wanie tego podstawienia w całym przedziale całkowania. bo zamienilibyśmy jedną całkę niewłaściwą na inną całkę niewłaściwą. wpisując jako dolną granicę całkowania zamiast zera jakąś małą liczbę.

25.5. w 3. lecz przy t = 28 wartość funkcji jest już bardzo mała i praktycznie nie wpływa na wynik. Przykład obliczenia całki niewłaściwej metodą Simpsona z ekstrapolacją. mianowicie: Π(x) = EXP(ROZKŁAD.kluska@gmail. gdyż istnieje prosty związek pomiędzy tą funkcją a zaimplementowaną w arkuszu funkcją ROZKŁAD. Dwa warianty obliczeń. ♦ Obliczanie całek niewłaściwych 113 Przykładowe obliczenia przeprowadzono dla x = 1. Rozdział 8. kolumnie po zmianie zmiennej przedział z od 0 do 0.GAMMA.LIN. w 2. dalsze etapy z większą liczbą podprzedziałów całkowania zo- stały zapisane za pomocą formuł tablicowych. Wyniki obliczeń pokazano na rysunku 8. przyjmując jako wartość graniczną t1 = 4. kolumnie przedział t od 0 do 4.1: w 1. a wyniki wpisane do zestawienia umożli- wiającego ekstrapolację. w tym jeden z zamianą zmiennej Jako ciekawostkę można dodać.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.GAMMA(x+1)) Ebookpoint. kolumnie przedział t od 4 do 28 (teoretycznie do ∞.1. więc można przerwać obliczenia). Rysunek 8. Pierwszy etap całkowania jest zapisany w sposób jawny. że funkcja Π(x) może być obliczona w Excelu bezpo- średnio.com .LIN.

com .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 114 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.kluska@gmail.

pomiarowych). która odpowiada przyjętemu x0. Chodzi zatem o znalezienie war- tości x takiej.com . tak by po korekcie górnej granicy całkowania nastąpiło automatyczne dopasowanie długości podprzedzia- łów całkowania i przeliczenie wartości funkcji podcałkowej w nowych punktach. wtedy nasze za- danie można rozwiązać tylko metodą interpolacji. wykorzystując metodę Newtona rozwiązywania równań nieliniowych. Rozdział 9. Ebookpoint.kluska@gmail. a następnie iteracyjna korekta x aż do uzyskania poprawnej wartości I. Naturalnym rozwiązaniem tego problemu jest przyjęcie pewnej początkowej wartości x0. Opisane powyżej operacje są możliwe. Rozwiązanie tego zagadnienia najlepiej prześledzić na przykładach. Może również wystąpić sytuacja. dolna granica całkowania a oraz wartość całki I są dane. aby wszystkie parametry całkowania były wyliczane. że x ∫ f (t )dt = I a Postać funkcji f(t). „Rozwiązywanie równań nieliniowych”.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Ten ostatni etap (dopasowanie wartości x) można po- wierzyć narzędziom takim jak Szukaj wyniku lub Solver. że funkcja f(t) znana jest tylko jako zbiór punktów (np. Alternatywnie problem można rozwiązać. jeżeli funkcja podcałkowa jest opisana wzorem i może być obliczona dla dowolnej wartości argumentu. Obliczanie górnej granicy całkowania Zagadnieniem zbliżonym do obliczania całek oznaczonych jest obliczanie jednej z granic całkowania (najczęściej górnej) przy danej wartości całki. obliczenie wartości całki I0. Obie metody omówiono dokładniej w rozdziale 12. Istotne jednak jest takie zorga- nizowanie obliczeń. najlepiej w wersji z zamierzonymi odwołaniami cyklicznymi.

że już przy n = 10 wynik stabilizuje się z dokładnością do 7 miejsc po przecinku.1.7. Wynik równy I0 = 0.6576699 został przeka- zany do Solvera jako funkcja celu. Należy znaleźć górną gra- nicę całkowania w przypadku funkcji y = e–t^2: x ∫e −t 2 dt = 0. 116 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Funkcja podcałkowa opisana wzorem Pierwszy przykład dotyczyć będzie funkcji określonej wzorem.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Znajdowanie górnej granicy całkowania z wykorzystaniem Solvera i metodą Newtona Analogiczne obliczenia można wykonać za pomocą narzędzia Szukaj wyniku (od wer- sji 2007 Dane/Narzędzia danych/Analiza symulacji (wersja 2007) lub Analiza warun- kowa (wersja 2010)/Szukaj wyniku). Odpowiadająca jej wartość całki wynosi I = 0.7.886144. Raport z przeprowadzonych obliczeń widać na rysunku 9.kluska@gmail.7 0 Całkę obliczamy w zwykły sposób.com .7000005. Ebookpoint. Zastosowano metodę Simpsona bez ekstrapolacji.1.8861429 odpowiadający dokładnie założonej wartości cał- ki I = 0. Łatwo sprawdzić.8. przyjmując wartość startową x0 = 0. w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły/Opcje obliczania) na 1E–8 otrzymamy wynik 0. Wartość docelową ustalono na 0. Po wykonaniu obliczeń Solver zmienia wartość x na 0. a komórką zmie- nianą była górna granica przedziału całkowania.8. Rysunek 9. Po ustawieniu parametru Maksymalna zmiana w Opcjach/Przeliczanie (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/ Formuły/Opcje obliczania. której początkowo nadano wartość 0.

kluska@gmail. wystarczy więc sprawdzić jedną) — zrobimy to za pomocą wywołania funkcji = ILE. musimy sformułować wyrażenie. Dane eksperymentalne umieścimy w arkuszu w dwu sąsiadujących ze sobą kolumnach. oznacza natężenie prądu w amperach. Ładunek elektryczny jest równy całce z natężenia prądu względem czasu. Ebookpoint. E. Wprowadzimy zmien- ną o nazwie Koniec.com . Do tej komórki należy wprowadzić jakąś wartość całkowitą z przedziału od 1 do Liczba_danych–2. Podprzedziały będą numerowane od 1. I. Naszym zadaniem jest okre- ślenie. ♦ Obliczanie górnej granicy całkowania 117 Funkcja podcałkowa w postaci zbioru punktów pomiarowych W charakterze kolejnego przykładu rozważymy funkcję I = f(E) określoną jako zbiór punktów wyznaczonych doświadczalnie. oznacza zmierzoną wartość potencjału w woltach. Rozdział 9.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.010 V/s. osiąga zadane wartości. ile danych zawierają nasze tablice (obie powinny zawierać tyle sa- mo liczb. przy jakich wartościach potencjału Ex przepuszczony ładunek elektryczny. w komórce F11. Ponieważ za- kres całkowania nie jest znany. którą umieścimy w arkuszu. Są to wyniki pewnego eksperymentu elektrochemicznego. I). Na po- czątku sprawdzamy. która wzrasta liniowo z upływem czasu z zaprogramowaną szybkością r = 0. Druga współrzędna. jedyną możliwą w tej sytuacji metodą całkowania jest metoda trapezów. Zakre- som komórek z danymi nadajemy nazwy odpowiednio TABE i TABI. Otrzymany wynik będziemy nazywać Liczba_danych. że dane nie zawierają błędów (wartości przypadkowych) i w kolumnie TABE wartości są uporządko- wane rosnąco. Pierwsza współrzędna. Otrzymamy zależność: Ex ∫ I ( E )dE = r * Q E0 x Ponieważ odległości między punktami w danych eksperymentalnych nie muszą być równe. Zmienna ta będzie okre- ślać numer ostatniego podprzedziału całkowania. Zakładam. Funkcja jest dana jako lista par współrzędnych (E. można zamienić zmienne na te dostępne eksperymentalnie. Qx.LICZB(TABE). które będzie obliczać całkę dla dowolnej liczby podprzedziałów. mak- symalna liczba podprzedziałów jest o 1 mniejsza od liczby danych. x ∫ I (t )dt = Q 0 x W tym przypadku dE = r*dt. Pierwsza komórka z zakresu TABE zawiera wartość początkową E0. E = E0+r*t E0 oznacza początkową wartość potencjału w chwili t = 0.

0. Uzyskuje się ją za pomocą wyrażenia: = WIERSZ(ADR. rob+1) ´-INDEKS(TABE.rob+1))/2*(INDEKS(TABE. Następnym krokiem będzie obliczenie pól podobszarów odpowiadających podprzedziałom z zakresu rob. Poprawny wynik uzyskamy dopiero po zaznaczeniu co najmniej dwóch sąsiednich komórek. a Koniec+1.2))/2*(INDEKS(TABE. w każ- dej z nich pojawi się ten sam wynik.0. czyli z zakresu od 2 do Koniec+1. Zamiast funkcji INDEKS można wykorzystać funkcję PRZESUNIĘCIE. 118 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Do obliczania całki wykorzystamy sposób opisany już w rozdziale 7. aby wartość całki odpowiadała zadanej wartości ładunku Qx pomnożonej przez szybkość skanowania r (w arkuszu oznaczanej ra). „Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem ich interpretacji geometrycznej”. Ebookpoint. należy dokonać sumowania pól trapezów w za- kresie indeksów określonych przez tablicę rob. Do- kładniej wartość ta (Qx*r) powinna zawierać się pomiędzy całkami odpowiadającymi liczbie podprzedziałów równej Koniec. „Operacje i funkcje tablicowe”).1)) Aby obliczyć całkę w całym zakresie. Jest to tablica liczb naturalnych od 1 do Koniec. Ale jest jeszcze pewien problem.Koniec)–PRZESUNIĘCIE(TABE.1.com .0.POŚR("1:"&Koniec)) Temu wyrażeniu należy nadać nazwę — w tym celu trzeba wybrać z menu Wstaw pole- cenie Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę) i w polu Nazwy w skoro- szycie: wpisać rob. Po zastosowaniu notacji tablicowej odpowiednie wyrażenie będzie miało formę: = SUMA((INDEKS(TABI. Równoważną formułę tablicową można zapisać w formie: = SUMA((PRZESUNIĘCIE(TABI. Dokładniej: każdy trapez wymaga uwzględnienia dwóch punktów — pierwszy o indeksie z zakresu od 1 do Koniec. dru- gi o indeksie o 1 większym. tymczasem okazuje się. po czym zatwierdzić to przyciskiem OK. (Ten problem sygnalizowałem już wcześniej.Koniec))) Po zmianie wartości zmiennej Koniec otrzymujemy odpowiadające jej wartości całki.kluska@gmail. a w polu Odwołuje się do: wpisać podane powyżej odwołanie. W zasadzie powinno wystarczyć wprowadzenie formuły do jednej komórki.1)+INDEKS(TABI. Pole pierwszego trapezu obliczylibyśmy z wyrażenia: = (INDEKS(TABI. Na- leży dobrać wartość zmiennej Koniec tak.2)–INDEKS(TABE. Wartości z tablic odczytuje się za pomocą funkcji INDEKS.rob)+INDEKS(TABI. Najpierw skonstruujemy zakres podprzedziałów w formie wyrażenia tablicowego.0. Wartości funkcji i argumentów pobierać będziemy z tablic TABE i TABI.1. W tym przypadku nie potrzeba definiować formuły rob. pod koniec rozdziału 3.Koniec)+PRZESUNIĘCIE(TABI.0. które zapamiętamy pod nazwą rob.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. podając nazwę tablicy i numer elementu.0.rob))) Formułę tę trzeba zatwierdzić klawiszami Ctrl+Shift+Enter. W miej- scu numeru elementu w odwołaniach tablicowych mogą wystąpić również zakresy ko- mórek zawierających numery. że Excel nie chce poprawnie przeprowadzić sumowania.Koniec)) ´/2* (PRZESUNIĘCIE(TABE.

Można te ograniczenia zapisać. że całka zmienia się monotonicznie).Koniec+1. Bardziej elegancko byłoby wykorzystać do tego Solvera. Wartość graniczna wynika stąd.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Zapewni to wyświetlenie komunikatu ostrzegawczego w razie próby podstawienia niedozwolonej wartości. „Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications)”). Odpowiednie wzory podano w rozdziale 14.Koniec+1. „Wyszukiwanie danych w ta- blicach i interpolacja”.Koniec. Ebookpoint. Wartości danych między: Minimum 1. funkcja PRZESUNIĘCIE — od 0.Koniec+1)) lub = (PRZESUNIĘCIE(TABI. to powyższy warunek jest speł- niony i można przeprowadzić interpolację liniową w celu wyznaczenia dokładnej wartości argumentu Ex. Można napisać w Visual Basicu prostą makroinstrukcję. Pole to obli- czymy ze wzoru: = (INDEKS(TABI.1)+PRZESUNIĘCIE(TABI.Koniec+2))/2*(INDEKS(TABE. W każdym przypadku warunek będzie spełniony. która przeskanuje cały zakres możliwych wartości zmiennej Koniec aż do spełnienia warunku końcowego.Koniec+2) ´–INDEKS(TABE.kluska@gmail. ♦ Obliczanie górnej granicy całkowania 119 Różnica między tymi całkami odpowiada polu trapezu o numerze Koniec+1.1)–PRZESUNIĘCIE(TABE.Koniec+1)+INDEKS(TABI. ale ten.1)) Warto zwrócić uwagę na różnicę w numeracji indeksów — funkcja INDEKS numeruje elementy tablicy od 1. nie radzi sobie z tym zadaniem (sygnalizuje jakiś niesprecyzowany błąd). że maksymalna liczba podprze- działów jest mniejsza o 1 od liczby punktów pomiarowych.0.0. Rozdział 9. W przeciwnym razie zwroty nierówności zmieniają się na przeciwne.0.0. Maksimum Liczba_danych – 2.1)) ´/2* (PRZESUNIĘCIE(TABE. niestety. posługując się menu Dane/Sprawdzanie poprawności/Ustawienia (od wersji 2007 Dane/Narzędzia danych/ Poprawność danych)/ Dozwolone: Pełna liczba.Koniec. Symbolicznie możemy zapisać warunek: Całka(Koniec) <= Qx*r <= Całka(Koniec)+Trapez(Koniec+1) Ta postać nierówności odpowiada sytuacji. zwłaszcza że warunek ujemnej wartości iloczynu różnic jest spełniony tylko jeden raz (przy założeniu. Do tej sprawy powrócimy przy omawianiu elementów programowania w VBA (rozdział 22. Wartość zmiennej Koniec można dobrać metodą prób i błędów. gdy funkcja podcałkowa ma wartości dodat- nie i wartości całki zwiększają się.com . jeżeli iloczyn różnic będzie ujemny: (Qx*r–Całka(Koniec))*(Qx*r–Całka(Koniec)–Trapez(Koniec+1)) <= 0 Jeżeli zmienna Koniec ma odpowiednio dobraną wartość. a ostatni podprzedział mu- si być dostępny do interpolacji. W tym przypadku interpolację przeprowadzamy według wzoru: = E(Koniec)+(E(Koniec+1)–E(Koniec))*(Qx*r–Całka(Koniec))/Trapez(Koniec+1) W tym momencie do rozwiązania zadania wystarczy odnaleźć odpowiednią wartość zmiennej Koniec. Zmienna ta musi przyjmować wartości całkowite z zakresu od 1 do Liczba_danych – 2.

Rysunek 9.2 zaprezentowano obraz ekranu ilustrujący opisane powyżej obliczenia. 120 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Na rysunku 9.com . Ekran z obliczeniem górnej granicy całkowania metodą interpolacji w przypadku danych eksperymentalnych Ebookpoint.2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.

tzn. Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych Podstawowe pojęcia dotyczące ciągów i szeregów Ciągiem liczbowym nazywamy funkcję określoną na zbiorze liczb naturalnych. dla których istnieje skończona granica sum częściowych przy n → ∞. Suma n składników szeregu geo- metrycznego jest równa 1 − qn a sn = a . Rozdział 10. a+2d. począwszy od pierwszego. … (q nazywamy ilorazem ciągu geometrycznego). Praktyczne znaczenie mają szeregi zbieżne. Po dodaniu do siebie kolejnych wyrazów ciągu. aq. Oto kilka przykładów ciągów: ciąg harmoniczny { 1n } . 1− q n →∞ 1− q Ebookpoint. otrzymu- jemy szereg liczbowy. ciąg geometryczny {aq n −1 } o wyrazach a. 14 .. . ciąg arytmetyczny {a + ( n − 1) d } . … (d nazywamy różnicą ciągu arytmetycznego).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 13 . Przykładowo szereg geometryczny zapiszemy w postaci ∑ aq n =1 n −1 . 15 . a+3d. a+d. gdy wartość bez- względna jego ilorazu jest mniejsza od 1 (|q| < 1). takie. o wyrazach a.kluska@gmail.. Ciąg taki oznaczamy ogólnie symbolem {an}. Wyrazy ciągu stają się składnikami szeregu. a jej granica s = lim s n = . Nieskończony szereg liczbowy oparty na ciągu {an} możemy opisać za pomocą symbolu sumy ∞ ∞ ∑a n =1 n .com . aq2. aq3. 12 . czyli ciąg o wyrazach 1. . Szereg geometryczny jest zbieżny.

aby jego składniki dążyły do zera. 122 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ogólnie warunkiem koniecznym zbieżności szeregu jest to. Wzory te można również całkować wyraz po wyrazie. Sumę funkcji tworzących ciąg funkcyjny ∞ f1(x)+f2(x)+f3(x)+… = ∑f n =1 n ( x) określamy mianem szeregu funkcyjnego (analogicznie do szeregu liczbowego). otrzy- mamy ciąg funkcyjny {fn(x)}. Jeżeli dla dowolnego x. jego kolejne składniki są na przemian dodatnie i ujemne. co stwarza dalsze możliwości obliczeniowe. przykładowo szereg harmoniczny jest roz- bieżny. a ich wartość bezwzględna dąży do zera. Ale nie jest to warunek wystarczający. Szczególnie ważne w teorii i praktyce są szeregi potęgowe.kluska@gmail. Rozwinięcie w szereg Maclaurina ma postać: f ′(0) f ′′(0) 2 f ( n ) (0) n f ( x) = f (0) + x+ x +K+ x +K 1! 2! n! i stanowi rozwinięcie funkcji f(x) w szereg potęgowy wokół punktu x = 0. Przykładowo rozwinięcie funkcji ex (czyli EXP(x) w notacji Excela) w szereg Maclaurina ma postać: x x2 xn exp( x) = 1 + + +K+ +K 1! 2! n! a rozwinięcie tej funkcji w szereg Taylora wygląda następująco: ⎛ x − a ( x − a) 2 ( x − a) n ⎞ exp( x) = exp(a )⎜⎜1 + + +K+ + K⎟⎟ ⎝ 1! 2! n! ⎠ Ebookpoint. tzn.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. czyli szeregi o postaci wielomianu: ∞ a 0 + a1 x + a 2 x 2 + K + a n x n + K = ∑a x k =0 k k Każdą funkcję ciągłą i różniczkowalną f(x) można przedstawić w postaci rozwinięcia w szereg potęgowy — szereg Maclaurina lub szereg Taylora. Jeżeli jednak szereg jest naprzemienny. Analogiczne rozwinięcie wokół punktu x = a otrzymujemy ze wzoru Taylora: f ′(a) f ′′(a ) f ( n ) (a ) f ( x) = f (a ) + ( x − a) + ( x − a) 2 + K + ( x − a) n + K 1! 2! n! Wzory Maclaurina i Taylora pozwalają na obliczenie wartości numerycznej każdej funkcji. chociaż jego składniki dążą do zera. ich suma ma wartość skończoną. dla którego określone są funkcje fn(x). Jeżeli każdej liczbie naturalnej n przyporządkowana zostanie pewna funkcja fn(x). to mówimy. to taki szereg zawsze jest zbieżny.com . dla której potrafimy efektywnie obliczyć wartości pochodnych kolejnych rzędów. że szereg funkcyjny jest zbieżny do pewnej funkcji s(x).

W komórce B9 umieścimy formułę = LN(MODUŁ. Dlatego w formułach korzyst- nie będzie posługiwać się mieszanym adresem tej komórki w postaci B$7. w kolumnie A) kolumnę in- deksową z ich numerami. na przykład x = b = 5.kluska@gmail. (Jeżeli przewidujemy tylko dodatnie argumenty. Aby uprościć konstrukcję formuł opi- sujących składniki szeregu. Wiersz 8. Chcemy obliczyć całkę ozna- czoną tej funkcji w przedziale od a = 1 do b = 5. Prostym przykładem niech będzie funkcja EXP(x)/x.com . jak zmieniają się ich wartości. możemy pominąć Ebookpoint. pozostawiamy wolny. obliczającą początkowy składnik rozwinięcia. ♦ Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych 123 Szeregi są szczególnie przydatne do obliczania całek. a na- stępnie scałkujemy to rozwinięcie wyraz po wyrazie: exp( x) 1 1 x x n −1 = + + +K+ +K x x 1! 2! n! exp( x) dx dx x x n −1 ∫ x dx = ∫ x + ∫ 1! +∫2! dx + K + ∫ n! dx + K exp( x) x x2 xn ∫ x dx = ln | x | + + 1 ⋅ 1! 2 ⋅ 2! +K+ n ⋅ n! +K+ C ∞ exp( x) xk ∫ x dx = ln | x | + k =1 ∑ k ⋅ k! +C Obliczenia sum szeregów w Excelu Naturalnym sposobem obliczeń jest zapis poszczególnych składników szeregu w kolum- nie. dla której wyko- nujemy obliczenia. a następnie obliczenie sumy tych składników. Obliczenia zilustrujemy na przykładzie funkcji EXP(x)/x.) były odseparowane od składników szeregu.LICZBY(B$7)). przekształ- cimy rozwinięcie funkcji EXP(x) w szereg Maclaurina. Ostatni uwzględniony składnik powinien być około 10 razy mniejszy od pożądanej dokładności obliczeń. dzieląc obustronnie przez x. Aby ją scałkować. Dolną granicę całkowania i ewentualne kolejne argumenty można umieścić w następnych kolumnach w tym samym wierszu. które nie są funkcjami elementar- nymi. obserwując. aby komórki zawierające argumenty (w wierszu 7. Wynik jest równy różnicy wartości funkcji pierwotnej F(x) na granicach przedziału całkowania (funkcja pierwotna jest okre- ślona z dokładnością do stałej): b exp( x) ∫ a x dx = F (b) − F (a) W komórce B7 umieścimy wartość argumentu x. co umożliwi prawidłowe kopiowanie wyrażeń.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. tworzymy po lewej stronie (np. Rozdział 10. Liczbę składników dobieramy na bieżąco w trakcie obliczeń.

W kolumnie A. gdy wartość składnika obniży się poniżej 10–7 (1E-07).LICZBY). 124 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich wywołanie funkcji MODUŁ. Następna wpisywana formuła będzie już odpowiadać schematowi składnika szeregu. więc wystarczy wpisać ją raz.1. W tym przypadku. tworzymy listę kolejnych liczb natural- nych stanowiących indeksy składników szeregu. Jeżeli chcemy ob- liczyć sumę szeregu z dokładnością do sześciu cyfr po przecinku. począwszy od 1 w wierszu 10. Rysunek 10. Przykład obliczenia całki z wykorzystaniem szeregu potęgowego Ebookpoint.kluska@gmail. kończymy kopiowanie. a następnie skopiować do komórek poniżej. czyli . W komórce B10 umieszczamy formułę xk = B$7^$A10/($A10*SILNIA($A10)).. obserwując. tym razem wystarczy zsumować 10 składników szeregu.com . jest to wyraz o indeksie 22. Przykładowy wygląd fragmentu arkusza z tymi obliczeniami przed- stawiono na rysunku 10.1.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. jak zmieniają się wartości kolejnych składników szeregu. gdy x ma war- tość 5. Pozostaje jeszcze wykonać automatyczne sumowanie składników i umieścić wynik na przykład w komórce B33. Analogiczne obliczenia wykonuje się dla x = a = 1. Po zatwierdzeniu formuły klawiszem Enter k ⋅ k! lub przez kliknięcie myszką pola akceptacji D kopiujemy komórkę z formułą w dół.

zawartych w komórkach A10:A31. Definicję nazwy indeksy zmodyfikujemy do postaci = WIERSZ(ADR. na przykład indeksy. m : = WIERSZ(ADR. po czym zatwierdzić to przyciskiem OK. W tym celu należy otworzyć okno dialogowe Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę) i w polu Nazwy w skoroszycie: wpisać nazwę indeksy. Rozdział 10. W naszym przykładzie zamiast zakresu indeksów z komórek A10:A31 można wygenerować tablicę w formie wektora kolumno- wego. Następnym etapem uproszczenia zapisu jest wyeliminowanie jawnego zakresu indeksów.com . że indeks koń- cowy umieszczono w komórce C31. Możliwe jest też użycie wersji uproszczonej = WIERSZ(ADR. Dobór indeksu końcowego również można zautomatyzować. a w polu Odwołuje się do: — odwołanie = WIERSZ(ADR. możemy pokusić się o uproszczenie zapisu obliczeń z wykorzystaniem idei operacji tablicowych.LICZBY(B$7))+SUMA(B$7^$A10:$A31/($A10:$A31*SILNIA($A10:$A31))) Formułę tę trzeba zatwierdzić klawiszami Ctrl+Shift+Enter. posługując się wywołaniem = WIERSZ(ADR.LICZBY(B$7))+SUMA(B$7^indeksy/(indeksy*SILNIA(indeksy))) Jeżeli przewidujemy wykonywanie wielokrotnych obliczeń dla różnych wartości argu- mentu x. Przy użyciu indeksów z poprzedniej wersji obliczeń. i używać jej zamiast pełnego wywołania. ale lepiej nadać mu nazwę. Można tę procedurę częściowo zautomatyzować.2.POŚR("1:22")).POŚR("A1:A22")). Wywołanie to można podstawić do formuły sumy zamiast zakresu A10:A31. który w naszym przykładzie jest równy 22. Załóżmy.POŚR("1:22")). „Operacje i funkcje tablicowe”. umieszczając w parze komórek indeks końcowy i wartość ostatniego składnika szeregu.POŚR("1:"&$C$31)) Wygląd okna definicji nazwy indeksy pokazano na rysunku 10. można obliczyć od razu sumę składników — w tym celu należy wpisać formułę tablicową: = LN(MODUŁ. Więcej na ten temat napisałem już w rozdziale 3.POŚR("1:50")) Ebookpoint. na przykład 50. liczba składników szeregu będzie się zmieniać. W tym celu należy zdefi- niować i nazwać formułę analogiczną do definicji indeksów. Jednak korekta zakresu indeksów powinna już być automatyczna. Indeks końcowy można dobrać ręcznie na pod- stawie wartości ostatniego składnika. Formule nadamy nazwę m.kluska@gmail. Wymagałoby to każdorazowej ręcznej korekty indeksu końcowego.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Teraz można już użyć nazwy w formule: = LN(MODUŁ. Wymaga to posłużenia się funkcją WIERSZ(zakres). Konieczne pozostaje jednak osobne obliczenie ostatniego składnika w celu określenia liczby niezbędnych składników szeregu. Teraz każda zmiana zawartości komórki C31 będzie powodować zmianę zakresu indeksów. Można pominąć odrębny zapis składników szeregu i obliczać sumę w jednej komórce. lecz z wartością końcową ustaloną na stałe na dostatecznie wysokim poziomie. ♦ Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych 125 Jeśli znamy i dobrze rozumiemy strukturę obliczeń z wykorzystaniem szeregów.

1.POZYCJĘ lub WYSZUKAJ w celu znalezienia składnika o założonej wartości. m. w tablicy zostanie znaleziony wyraz najbliż- szy. Jeśli na przykład są to trzy wartości. przez które mnoży się każdą kolejną potęgę x. obliczenia będą wykonane automatycznie. B$7^m/(m*SILNIA(m)). o jaki należy zwięk- szać n w kolejnych wyrazach. Wyrażenie nie musi (ale może) być wprowadzone jako tablicowe.kluska@gmail. 1. 1. W odniesieniu do naszego przykładu wywołanie tej funkcji miałoby postać: = LN(MODUŁ. której należy przekazać następujące dane: x — argument funkcji. do dyspozycji dostajemy specjalną funkcję ułatwiającą obliczenia z użyciem szeregów potęgowych. Wyrażenie musi być wprowadzone jako tablicowe. 1.LICZBY(B$7))+SERIESSUM(B$7. w którym definiuje się nazwę „indeksy” Formuła ta posłuży do skonstruowania wzorcowej tablicy składników szeregu. że funkcja WYSZUKAJ wymaga rosnącego uporządkowania wartości w przeszukiwanym wek- torze. -1) przeszukujemy tablicę 50 składników szeregu w poszukiwaniu wyrazu o wartości 1E-7. Jeżeli wyko- rzystamy to wyrażenie w komórce C31.POT. bo tablica do przeszukania nie jest określona wprost. współczynniki). współczynniki — zbiór współczynników. m) W tym przypadku należy zmienić znaki porównywanych wyrazów ze względu na to.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 126 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 10. Wygląd okna dialogowego. 1/($A10:$A31*SILNIA($A10:$A31))) albo po zdefiniowaniu zakresu indeksy. po- nieważ ostatni składnik wzięty do obliczeń powinien być mniejszy od 1E-7. n. Składnię tych funkcji opisano w rozdziale 14. a ściślej jego numer. „Wyszu- kiwanie danych w tablicach i interpolacja”. jak opisano wyżej: = LN(MODUŁ.POZYCJĘ lub WYSZUKAJ należy zwiększyć o 1. n — początkowy wykładnik potęgowy przy x. którą można przeszukać za pomocą funkcji PODAJ.SZER. w sze- regu potęgowym będą trzy składniki.POZYCJĘ(1E-7. Liczba wartości we współczynnikach wyznacza liczbę składników w szeregu potęgowym. W Excelu 2010 nazwa tej funkcji została prze- tłumaczona na SUMA. Jest to funkcja SERIESSUM(x.2. Analogicznie można użyć wyrażenia: = WYSZUKAJ(-1E-7. lecz musi być wyliczona. 1/(indeksy*SILNIA(indeksy))) Ebookpoint. Ponieważ ostatni argument ma wartość -1. -(B$7^m/(m*SILNIA(m))).LICZBY(B$7))+SERIESSUM(B$7. m — krok. Wynik zwrócony przez funkcje PODAJ. większy lub równy 1E-7.com . Używając wyrażenia: = PODAJ. Jeśli w Excelu mamy zainstalowany dodatek Analysis Toolpak (od wersji 2007 doda- tek ten jest zintegrowany z arkuszem).

LN(MODUŁ.LICZBY(x)). w przeciwnym razie (start = 0 lub FAŁSZ) sprawdzany jest warunek za- kończenia obliczeń: jeżeli dopiero rozpoczęliśmy obliczenia (nr_it = 0) lub bieżący wyraz jest większy niż założona dokładność.com . można zastosować jeszcze inne podejście do tych obliczeń. pierwsza początkowa i druga. Można mianowicie wykorzystać zamierzone odwołania cykliczne i obliczenia przeprowa- dzić w sposób półautomatyczny w jednej komórce. zostaje on dodany do sumy. JEŻELI(wyraz > dokładność. jak przebiegają obliczenia krok po kroku. w przeciwnym razie pozostaje niezmieniony (jest to warunek zakończenia obliczeń). wreszcie gdy wyraz stanie się mniejszy od dokładności. Starając się o zwięzłość zapisu. suma pozostaje bez zmiany. której lewa kolumna będzie zawierać opisy da- nych. gdy start ma wartość 1 lub PRAWDA. suma)) Na początku. 0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przy obliczaniu nr_it i sumy występują odwołania cykliczne. nr_it jest zerowany. potem rosną i dopiero po osiągnięciu jakiegoś maksimum zaczynają maleć. Ta wartość nie może być zbyt duża. Rozdział 10. nr_it)) W momencie rozpoczynania obliczeń. nr_it jest zwiększany o 1. Zawiera ona formułę: = JEŻELI(start. aby uniknąć przedwcze- snego przerwania obliczeń — w niektórych szeregach pierwsze wyrazy są stosunkowo małe. Takie obliczenia muszą być jednak zainicjowane ręcznie. Jest to zmienna logiczna o wartościach PRAWDA lub FAŁSZ bądź liczbowa o warto- ściach 1 lub 0. W ko- lejnej komórce poniżej umieścimy numer iteracji nr_it. należy wpisać Maksymalną liczbę iteracji rów- ną 1. Poniżej umieszczamy wartość argu- mentu x. która będzie poszukiwaną wartością całki. W pierwszym wierszu umieścimy zmienną start służącą do ręcznego uruchamiania ob- liczeń. Wpisanie do tej komórki wartości 1 lub PRAWDA spowoduje uruchomienie procesu obliczeniowego od początku. Są tu połączone dwie formuły. poniżej którego wyrazy nie będą już zliczane. a w dwu następnych obliczymy sumy szeregów dla górnej i dolnej granicy całko- wania. Aby prześledzić. Kolejna komórka poniżej zawiera stałą dokładność określającą próg. nr_it+1. ♦ Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych 127 W obu wersjach formułę trzeba zatwierdzić klawiszami Ctrl+Shift+Enter. x^nr_it/(nr_it*SILNIA(nr_it))) Ostatnią komórką w tej grupie jest suma. Wreszcie obliczymy różnicę obu sum. sumie nadaje się wartość początkowego wyrazu szeregu. Następna komórka zawiera formułę obliczającą wyraz szeregu o numerze określonym przez nr_it. Dlatego aby obliczenia się powiodły. potem jeśli wyraz jest większy od dokładności. Wpiszemy tam wyrażenie: = JEŻELI(start. który będzie przyjmował wartość górnej lub dolnej granicy całkowania. Następnie trzeba do tej komórki wpisać 0 lub FAŁSZ. gdzie zliczane są poszczególne wyrazy szeregu. aby przeprowadzić i zakończyć obliczenia. Rozpoczynamy obliczenia od wpisania do komórki start wartości 1. Utworzymy tabelkę. wyraz. gdy zmienna start ma wartość 1 lub PRAWDA. Ponieważ są Ebookpoint.kluska@gmail. obliczająca następne wyrazy: = JEŻELI(nr_it = 0. JEŻELI((nr_it = 0)+(wyraz>dokładność). w opcjach arkusza trzeba zaznaczyć pole iteracji (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania. suma+wyraz. a w wersji 2010 Plik/Opcje/ Formuły/Opcje obliczania zaznaczyć pole Włącz obliczenia iteracyjne).

g ( k )) Ebookpoint. Przy tego typu obliczeniach z wykorzystaniem odwołań cy- klicznych należy pamiętać o zaprogramowaniu początku i końca obliczeń. nie będzie można tych ob- liczeń powtórzyć na przykład po zmianie parametrów czy wartości x.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Oczywiście gdy obliczamy równocześnie wartość całki dla górnej i dolnej granicy całkowania. zakończenie każdego z obliczeń może nastąpić po różnej liczbie wyrazów. a w komórkach nr_it zostanie wyświetlona liczba faktycznie zsumowanych wyrazów. Rysunek 10. Końcowa wartość całki jest różnicą sum obliczonych dla obu końców przedziału całkowania. obliczenia zostaną zakończone i kolejne naciśnięcia klawi- sza F9 nie zmienią już wyniku. 128 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich dwie komórki start.3. można zwiększyć Maksymalną liczbę iteracji do standardowej wartości 100.com . Wykonana zostanie druga iteracja. każda w swojej kolumnie. ak = f ( ak −1 . ale również poprzedniego składnika (czasem kilku poprzednich). Na rysunku 10. Gdy wartość wyrazu spadnie po- niżej założonej dokładności. naciskając klawisz funkcyjny F9 (przeliczanie arkusza). Po naciśnięciu Enter obliczenia zostaną zainicjowane. Wtedy obliczenia po zainicjo- waniu zmienną start będą przebiegać automatycznie. tylko do jednej z nich wpisujemy warto- ści. Zastosowanie zamierzonych odwołań cyklicznych do iteracyjnego obliczenia sumy szeregu Przy obliczaniu sum szeregów możemy napotkać zagadnienie sformułowane w ten spo- sób. Z kolei — jeśli będzie brakować fragmentu inicjującego obliczenia.3 widać fragment ekranu z obliczeniami wykonanymi według przedsta- wionej powyżej koncepcji.kluska@gmail. Kolejne wyrazy obliczymy i zsumujemy. a druga musi zawierać odwołanie do tej pierwszej. Teraz należy wpisać do komórki start wartość 0 i ponownie naci- snąć Enter. wykonana zostanie maksymalna liczba iteracji. że kolejny składnik szeregu jest określony nie tylko jako funkcja numeru składnika. Gdy poprawność procedury obliczeniowej zostanie zweryfikowana. Jeżeli będzie brakować warunku końca obliczeń.

Rozdział 10. ♦ Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych 129

W przypadku szeregu potęgowego zależność między składnikami można zapisać w postaci:
ak x k = ak −1 x k −1 xg ( k )

Sumowanie składników przebiega według schematu:
ak −1 x k −1 + ak x k = ak −1 x k −1 (1 + xg (k ))
ak − 2 x k − 2 + ak −1 x k −1 + ak x k = ak − 2 x k − 2 + ak − 2 x k − 2 xg (k − 1)(1 + xg (k )) = ak − 2 x k − 2 (1 + xg (k − 1)(1 + xg (k ))) itd.

Przykładowo w rozpatrywanym wcześniej szeregu mamy zależność:
a0 = ln x a1 = 1
k −1
ak x k = ak −1 x k −1 x dla k = 2, 3, ...
k2

Suma będzie opisana wzorem:

a0 + a1 x + a2 x 2 + K + an x n + K = ∑a x
k =0
k
k
=

2 −1 3 −1 4 −1 n −1
= ln x + x(1 + x (1 + x 2 (1 + x 2 ( ... + x 2 )...)
22 3 4 n

Iteracyjny proces obliczeniowy musi przebiegać „od końca”:
a) inicjujemy zmienne wynik = 1, nr_it = n;
b) obliczamy wynik = wynik*x*(nr_it–1)/nr_it^2+1;
c) zmniejszamy nr_it o 1;
d) jeżeli nr_it = 1, to wynik = wynik*x+LN(MODUŁ.LICZBY(x)) (koniec obliczeń),
w przeciwnym razie wracamy do punktu b).

Jak poprzednio musimy przeznaczyć jedną komórkę na zmienną inicjującą start, drugą na
nr_it, trzecią na wynik. Zmiennej start nadajemy początkowo wartość 1, a po zainicjo-
waniu zmiennych zmieniamy ją na 0. Do komórek nr_it i wynik wpisujemy formuły:
nr_it : = JEŻELI(start; n; JEŻELI(nr_it > 0; nr_it–1; 0))
wynik : = JEŻELI(start; 1; JEŻELI(nr_it > 1; wynik*x*(nr_it –1)/nr_it^2+1;
´JEŻELI(nr_it = 1; wynik*x+LN(MODUŁ.LICZBY(x)); wynik)))

Przy obliczeniach prowadzonych tą metodą unika się obliczania silni, co zwykle powiększa
zakres dostępnych wartości n. Z kolei określenie początkowej wartości nr_it na podstawie
znanej wymaganej dokładności wyniku nie jest proste. Można szacunkowo przyjąć, że n-ty
składnik szeregu ma wartość zbliżoną do xn/n! Ostatni uwzględniony składnik powinien
być kilka razy mniejszy od wymaganej dokładności.

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

130 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 11.
Układy równań liniowych
Zapis układu równań i jego
rozwiązania w formie macierzowej
Istnieje wiele metod rozwiązywania układów równań liniowych — metody te dobiera się
w zależności od liczby równań i struktury układu. W Excelu niezbyt duże układy równań
(do 52 równań) najwygodniej rozwiązywać przy użyciu operacji na macierzach. W tym
celu układ równań do rozwiązania należy zapisać w formie macierzowej. Zgodnie z za-
sadami mnożenia macierzy zapis A×X = B, w którym litery symbolizują odpowiednie
macierze:

⎡ a11 a12 L a1n ⎤ ⎡ x1 ⎤ ⎡ b1 ⎤
⎢a a22 L a2 n ⎥⎥ ⎢x ⎥ ⎢b ⎥
A = ⎢ 21 X = ⎢ 2⎥ B = ⎢ 2⎥
⎢ M M M M ⎥ ⎢M⎥ ⎢M⎥
⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥
⎣ an1 a n 2 L a nn ⎦ ⎣ xn ⎦ ⎣bn ⎦

odpowiada układowi n równań liniowych z n niewiadomymi. A oznacza macierz współ-
czynników, a X i B odpowiednio wektor niewiadomych i wektor wyrazów wolnych.
W klasycznym zapisie jest to układ równań:
a11 x1 + a12 x2 L + a1n x n = b1
a 21 x1 + a 22 x2 L + a 2 n x n = b2
L
a n1 x1 + a n 2 x 2 L + a nn x n = bn

W notacji macierzowej rozwiązanie układu równań polega na lewostronnym pomno-
żeniu obu stron równania macierzowego przez macierz odwrotną do macierzy A.
A–1×A×X = A–1×B
E×X = A–1×B

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

132 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Ponieważ w myśl definicji macierzy odwrotnej iloczyn macierzy odwrotnej i danej jest
równy macierzy jednostkowej, a iloczyn macierzy jednostkowej i macierzy X jest równy
macierzy X, otrzymujemy rozwiązanie układu równań w postaci macierzowej:
X = A–1×B

W praktyce rozwiązanie sprowadza się do obliczenia macierzy odwrotnej do macierzy
współczynników A, a następnie pomnożenia tej macierzy (odwrotnej) przez macierz wy-
razów wolnych B. W wyniku otrzymuje się wektor (kolumnę) X zawierający rozwiązania.

Weryfikacja poprawności rozwiązania następuje przez obliczenie iloczynu A×X. Otrzy-
many wynik powinien być taki sam jak macierz B.

Przebieg rozwiązania w Excelu
Należy rozpocząć od utworzenia tablicy (macierzy) współczynników A i wektora ko-
lumnowego wyrazów wolnych B. Poszczególne wartości liczbowe należy wprowadzić do
sąsiednich komórek arkusza, tak aby macierz A była macierzą kwadratową, a wektor B
miał tyle samo wierszy, co macierz A. Można również wprowadzić macierze A i B jako
stałe tablicowe, ale jest to chyba mniej wygodne.

Następnie tworzymy macierz odwrotną do macierzy współczynników A–1. W tym celu
zaznaczamy w arkuszu obszar o rozmiarach takich jak rozmiar macierzy A. Następnie
wywołujemy funkcję = MACIERZ.ODW(macierz_A), podając jako argument zakres komórek
macierzy A. Ponieważ jest to funkcja tablicowa, zatwierdza się ją kombinacją klawiszy
Ctrl+Shift+Enter.

Ostatnim etapem jest obliczenie iloczynu A–1×B. Zaznaczamy obszar na wynik (o rozmia-
rach wektora B) i wywołujemy funkcję = MACIERZ.ILOCZYN(odwr_macierz_A; macierz_B).
Należy pamiętać o zachowaniu właściwej kolejności czynników i zatwierdzeniu operacji
przez Ctrl+Shift+Enter.

Na rysunku 11.1 przedstawiono przykład rozwiązania układu czterech równań liniowych.

Obliczenia można uprościć: nie wyświetlać w arkuszu macierzy odwrotnej A–1, lecz po-
łączyć obie operacje tablicowe w jedną:
= MACIERZ.ILOCZYN(MACIERZ.ODW(macierz_A); macierz_B)

Wynik macierz_X musi mieć oczywiście rozmiary wektora B.

Po zakończeniu obliczeń warto sprawdzić ich poprawność, obliczając iloczyn = MACIERZ.
´ILOCZYN(macierz_A; macierz_X). Wynik powinien być zgodny z wektorem B. Jeżeli
któraś ze składowych wektora B była równa 0, może się zdarzyć, że po wykonaniu
obliczeń sprawdzających w wyniku otrzymamy nie 0, lecz jakąś małą liczbę typu 1E–12.
Jest to konsekwencja ograniczonej dokładności obliczeń w Excelu i nie powinno to nas
niepokoić.

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 11. ♦ Układy równań liniowych 133

Rysunek 11.1.
Rozwiązanie układu
czterech równań
liniowych metodą
macierzową

Wykorzystanie Solvera
do rozwiązywania
układu równań liniowych
Zamiast obliczania macierzy odwrotnej do macierzy współczynników można wykorzy-
stać możliwość minimalizacji odpowiednio skonstruowanej funkcji celu, co umożliwia
Solver. Dokładniejsze informacje o uruchamianiu i używaniu tej nakładki podano w roz-
dziale 12. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”.

Należy przyjąć dowolne przybliżenie wektora rozwiązań X, a następnie obliczyć różnicę
A×X–B. Gdyby udało się odgadnąć rozwiązanie, wszystkie elementy otrzymanej róż-
nicy byłyby równe zeru. W przeciwnym razie w wyniku można otrzymać różne wartości,
dodatnie lub ujemne. Po podniesieniu tych liczb do kwadratu otrzymamy wyłącznie war-
tości nieujemne. Ich suma jest też nieujemna, przy czym wartość zero to minimum, które
wyznacza rozwiązanie układu równań.

W Excelu omawianą sumę kwadratów możemy zapisać jako formułę:
= SUMA.KWADRATÓW(MACIERZ.ILOCZYN(macierz_A; macierz_X)–macierz_B)

Formułę należy wprowadzić jako tablicową. Komórkę z tą sumą deklarujemy jako komórkę
celu Solvera, komórkami zmienianymi będą komórki macierzy_X. Szukamy minimum.
Jeżeli Solver znajdzie rozwiązanie i okaże się ono równe zeru (praktycznie: bliskie zeru),
będzie to poszukiwane rozwiązanie układu równań (jeżeli układ jest oznaczony, będzie to
jedyne rozwiązanie, a jeśli nieoznaczony — jedno z nieskończenie wielu rozwiązań).

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

134 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich

Na rysunku 11.2 przedstawiono rozwiązanie układu równań liniowych tą metodą. Następny
rysunek (11.3) ilustruje wygląd okna dialogowego Solvera, w którym zdefiniowano zada-
nie minimalizacji funkcji celu.

Rysunek 11.2. Rozwiązanie układu czterech równań liniowych za pomocą Solvera — wygląd arkusza
z zapisem obliczeń

Rysunek 11.3.
Okno dialogowe
Solvera z zapisem
zadania minimalizacji
funkcji celu, która
prowadzi do
rozwiązania układu
czterech równań
liniowych

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

Rozdział 12.
Rozwiązywanie
równań nieliniowych
Równanie kwadratowe
Rozwiązywanie równań, tzn. znajdowanie ich miejsc zerowych, jest chyba najczęściej
spotykanym zagadnieniem numerycznym. Równania f(x) = 0 nie da się w ogólnym przy-
padku rozwiązać analitycznie, tzn. niemożliwe jest znalezienie wzoru na rozwiązanie.
Czasem, na przykład w przypadku równań wielomianowych 3. i 4. stopnia, mimo istnie-
nia rozwiązań analitycznych są one dość niewygodne w praktycznym użyciu i z tego po-
wodu rzadko stosowane. Powszechnie stosuje się rozwiązania analityczne tylko w odnie-
sieniu do równań liniowych i kwadratowych oraz do równań, które przez odpowiednie
przekształcenia można do tych postaci sprowadzić.

Równanie kwadratowe, czyli równanie typu
ax2+bx+c = 0, gdzie a ≠ 0

rozwiązuje się dwuetapowo. Najpierw oblicza się tzw. wyróżnik, oznaczany zwykle
grecką literą delta Δ:
Δ = b2–4ac

Liczba i charakter pierwiastków równania zależą od znaku wyróżnika: jeżeli Δ > 0, rów-
nanie ma dwa pierwiastki rzeczywiste, jeżeli Δ = 0, równanie ma jeden pierwiastek tzw.
podwójny, wreszcie jeżeli Δ < 0, równanie nie ma pierwiastków rzeczywistych, ale ma
dwa pierwiastki będące liczbami zespolonymi.

W każdym z tych przypadków pierwiastki równania kwadratowego można opisać wzorem:

−b± Δ
x1, 2 =
2a

Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com

136 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeden pierwiastek otrzymujemy. musimy rozwiązać kilka problemów. a drugi — znak –. wartość_jeżeli_prawda. to zwracana jest wartość 0 (zero). tzn. Mamy tu do dyspozycji dwie funkcje realizujące wybór — funkcję JEŻELI i funkcję WYBIERZ. Wartość_jeżeli_fałsz może być dowolną formułą. w zależności od wartości logicz- nej jej pierwszego argumentu. Jeśli test_logiczny równa się FAŁSZ. jest to równoznaczne z wartością logiczną FAŁSZ. po wartość_jeżeli_prawda nie ma średnika). Jeżeli komórka ma pozostać pusta. Na przykład jeśli ten argument jest łańcuchem tekstowym "Brak wyniku".kluska@gmail. Alternatywnie można w tym miejscu podać wyrażenie aryt- metyczne — jeśli ma wartość 0. funkcja JEŻELI mu- si być użyta kilkakrotnie. a wartość_jeżeli_prawda jest pusta. Funkcja WYBIERZ oblicza wartość wyrażenia wskaźnikowego. Pierw- szym jest kwestia wyboru wariantu rozwiązania w zależności od wartości wyróżnika.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. gdzie i oznacza jednostkę urojoną. wyrażenie ma wartość PRAWDA. tekstowy lub logiczny. a wyrażenie test_logiczny ma wartość FAŁSZ. Gdy Δ = 0. to zwracana jest logiczna wartość FAŁSZ. tak aby było uniwersalne. a wartość_jeżeli_fałsz jest pusta (tzn. jeśli ma wartość niezerową. a następnie dokonuje wyboru wartości z listy maksimum 29 możliwości (od wersji 2007 — 254 możliwości) — ten wariant jest więc wygodniejszy przy większej liczbie możli- wości. należy podać tekst pusty (""). Na przykład A2 = 10 jest wyrażeniem logicznym. gdyż mają tę samą wartość. Wartość_jeżeli_fałsz oznacza wartość wyniku w przypadku. a wartość_jeżeli_fałsz jest pominięta (tzn. Wartość_jeżeli_prawda oznacza wartość wyniku w przypadku. gdy zmienna test_logiczny ma wartość PRAWDA. dawało poprawne wyniki niezależnie od wartości wyróżnika Δ. Można zagnieździć do siedmiu (od wersji 2007 do 64) funkcji JEŻELI. Jeżeli mamy więcej opcji do wyboru. Jeśli test_logiczny równa się PRAWDA. Jeśli test_logiczny ma wartość FAŁSZ. oba pier- wiastki „zlewają się” w jeden. Wartość_jeżeli_prawda może być dowolną formułą dającą wynik liczbowy. Gdy Δ < 0. Chcąc zapisać to rozwiązanie w Excelu. wartość_jeżeli_fałsz) Test_logiczny jest dowolną wartością lub wyrażeniem logicznym sprawdzanym. po wartość_jeżeli_prawda jest średnik i zaraz za nim zamykający nawias). Składnia funkcji JEŻELI jest taka jak poniżej: JEŻELI(test_logiczny. aby przyj- mowało ono odpowiednie wartości całkowite od 1 wzwyż. to funkcja JEŻELI wyświetla tekst "Brak wyniku". problemem jest tylko takie skonstruowanie wyrażenia wskaźnikowego. Pierwsza pozwala na wybór jednej z dwóch możliwości. biorąc znak +. Na przykład jeśli ten argument jest łańcuchem tekstowym "Wynik". a wyrażenie test_logiczny ma wartość PRAWDA. jest to równoznaczne z wartością logiczną PRAWDA. Ebookpoint. gdy argument test_logiczny ma wartość FAŁSZ. czy FAŁSZ. to funkcja JEŻELI wyświetla tekst "Wynik". symbol Δ należy rozumieć jako | Δ |i . W innym przypadku wyrażenie przyjmuje wartość FAŁSZ. czy jest to PRAWDA. jeśli wartość w ko- mórce A2 jest równa 10. stosując je jako argumenty wartość_jeżeli_prawda i wartość_jeżeli_fałsz w celu sprawdzenia bardziej złożonych warunków.com . to zwracana jest wartość 0 (zero).

gdzie i jest symbolem jednostki urojonej. y) daje w wyniku tekst "x+yi". COMPLEX(–b/(2*a). –b/(2*a). ale za to formuła będzie krótsza i przez to bardziej czytelna. „Liczby i funkcje zespolone”).LICZBY i zastępując ją operatorem negacji (wiemy. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 137 Jeśli pewne argumenty w funkcji JEŻELI są tablicami. to w trakcie wykonywania funkcji obliczane są wszystkie elementy tablicy. Mają one głównie przeznaczenie ekonomiczne. Może to spowodować. W istocie zagnieżdżanie funkcji JEŻELI nie jest w tym przypadku konieczne. rezygnując z funkcji MODUŁ. chodziło tylko o zilustrowanie takiej możliwości. Nowa wersja formuły będzie miała postać: = JEŻELI(delta>=0.5/(2*a)) Drugi pierwiastek równania x2 należy opisać analogicznym wzorem.LICZBY(delta))/(2*a)) Można ją jeszcze uprościć. PIERWIASTEK(MODUŁ. COMPLEX(-b/(2*a). Funkcja JEŻELI została użyta dwukrotnie. Warunki delta>0 i delta=0 mogą być połączone w jeden delta>=0. bo innej możliwości nie ma. zanim zostaną przekazane do funkcji COMPLEX.com . dodając tylko w od- powiednim miejscu znak – (warto zwrócić uwagę na konieczność użycia dodatkowych nawiasów): = JEŻELI(delta>=0. Funkcja ta wchodzi w skład dodatku Analysis Toolpak (od wersji Excel 2007 jest już zintegrowana z arkuszem. ´PIERWIASTEK(MODUŁ. Wywołanie COMPLEX(x. 3). Na poziomie funkcji COMPLEX nie ma możliwości formatowania zapisu.5)/(2*a). Do celów naukowych najbardziej przydaje się najprostsza z tych funkcji ZAOKR. Przedstawienie to ma po- stać tekstową. (Operacje na liczbach zespo- lonych omówiono szczegółowo w rozdziale 20. y)lub LICZBA. ´COMPLEX(–b/(2*a). jeżeli sąsiednie komórki są zajęte. że w tym miejscu delta musi być ujemna). która zaokrągla liczby w górę lub w dół do najbliższej cyfry na okre- ślonym miejscu po przecinku. W Excelu jest wiele funkcji zaokrąglających liczby w różny sposób.5)/(2*a)) Kilku słów komentarza wymaga też użycie funkcji COMPLEX. aby dały się dogodnie wyświetlić. COMPLEX(–b/(2*a). Służy do tego funkcja ZAOKR(liczba.ZESP). Funkcję PIERWIASTEK można też zastąpić potęgowaniem: = JEŻELI(delta>=0. Ebookpoint. W miejscu x i y wstawiane są wartości liczbowe zmiennych x i y obliczone z pełną dokładnością. dlatego już argumenty funkcji muszą być tak przygotowane. (–b+PIERWIASTEK(delta))/(2*a). (–b+PIERWIASTEK(delta))/(2*a).LICZBY(delta))/(2*a))) delta musi być wcześniej obliczona ze wzoru: = b^2–4*a*c.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. (–b+delta^0. w wer- sji polskiej Excela 2010 jej nazwa została przetłumaczona na LICZBA.ZESP(x. wprawdzie w przypadku gdy delta=0. Rozdział 12. (–b–delta^0. obliczanie pierwiastka będzie bezproduktywne. że zapis liczby zespolonej będzie zajmował dużo miejsca i stanie się nie- czytelny albo zostanie obcięty. ´–(–delta^0. Trzeba je zatem odpowiednio zaokrąglić. Służy ona do przedstawienia pary liczb rzeczywistych jako liczby zespolonej. następnie delta=0.5)/(2*a). JEŻELI(delta=0. W naszym przypadku wyrażenie obliczające x1 mogłoby mieć postać: = JEŻELI(delta>0. najpierw sprawdzany był warunek delta>0. Tu przykładowo zastosowano zaokrąglenie do trzech miejsc po przecinku. trzeciego warunku sprawdzać już nie trzeba. –delta^0.

"pierwszy"} Ebookpoint. zdefiniowane nazwy.3)) Można również w trosce o czytelność i przejrzystość zapisu zdefiniować zmienne po- mocnicze: p : = –b/(2*a) oraz q : = MODUŁ. to zostanie on zaokrąglony w dół (obcięty) do najbliższej liczby całkowitej. którą z wartości argumentów wybrano. Wartość umieszczona na liście argumentów funkcji WYBIERZ może być zarówno zakre- sem adresów. jak i pojedynczym adresem. jeśli 2. A20. to funkcja WYBIERZ da w wyniku wartość błędu #ARG!. A1:A9. wartość2..com . Jeśli nr_arg jest równy 1.3).ZAOKR(–q.. Na przykład: WYBIERZ({3.5/(2*a). . Wartość1. ´ZAOKR(–delta^0. Argu- mentami mogą być pojedyncze liczby. A10. wartość1. funkcje lub tekst. Na przykład podane poniżej formuły dają takie wyniki: SUMA(WYBIERZ(2. Jeśli nr_arg jest ułamkiem. C1:C9)) daje w wyniku SUMA(B1:B9) SUMA(A1:WYBIERZ(3. gdy liczba wariantów wyboru jest większa. p+q. "trzeci") daje w wyniku tablicę {"trzeci".3)) Zamiast funkcji JEŻELI możemy użyć funkcji WYBIERZ. p–q. która ma być wykonana na bazie nr_arg. A30)) jest równa SUMA(A1:A30) Jeśli nr_arg ma postać tablicy.. ale do ilustracji jej użycia można wykorzystać również rozwiązanie równania kwadratowego. adresy komórek. "drugi".. Składnia tej funkcji jest taka: WYBIERZ(nr_arg.LICZBY(delta)^0. . COMPLEX(ZAOKR(–b/(2*a). Nr_arg musi być liczbą pomiędzy 1 a 29 (254 od wersji 2007) lub formułą albo adresem komórki zawierającej liczby z poda- nego przedziału.ZAOKR(q. funkcja WYBIERZ poda w wyniku wartość1. to funkcja WYBIERZ poda w wyniku wartość2 itd.1}. COMPLEX(ZAOKR(p.) Nr_arg podaje. Jeśli nr_arg jest mniejszy od 1 lub większy niż numer ostatniej wartości w spisie argu- mentów.3).5)/(2*a). "pierwszy". 138 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Po uwzględnieniu zaokrąglenia wyrażenie obliczające x1 ma postać: = JEŻELI(delta>=0. (–b+delta^0. wynik jest tablicą o rozmiarach takich jak nr_arg.5/(2*a) Z użyciem tych zmiennych zapis wyrażeń do obliczenia x1 i x2 będzie już zupełnie przej- rzysty: x1 : = JEŻELI(delta>=0. W zasadzie jest ona przeznaczona do sytuacji.3).3)) x2 : = JEŻELI(delta>=0. wartość2. B1:B9. formuły. COMPLEX(ZAOKR(p.kluska@gmail. stałe tablicowe. to dla każdej pozycji w tej tablicy jest wyznaczana war- tość z listy wyboru funkcji WYBIERZ. to od 1 do 29 (lub 254) wartości argumentów — funkcja WYBIERZ wybiera spośród nich wartość lub akcję.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

COMPLEX(ZAOKR(p. Rysunek 12. są to metody kolejnych przybliżeń. ile pierwiastków ma (jeśli ma) rozwiązywane równanie. Rozdział 12.LICZBY. dla których nie istnieją rozwiązania analityczne lub w których przypadku ist- niejące rozwiązania są niewygodne w użyciu. Można w tym celu wykorzystać funkcję ZNAK.3).1. oraz ich wstępne osza- cowanie. tzn.3)). ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 139 W odniesieniu do rozwiązania równania kwadratowego przed użyciem funkcji WYBIERZ musimy określić wyrażenie wskaźnikowe.3).ZAOKR(–q. który z pierwiastków zosta- nie obliczony. to otrzymamy potrzebne wyrażenie wskaźnikowe. COMPLEX(ZAOKR(p.LICZBY(delta)+2. p–q) Przykładowe rozwiązania równań kwadratowych pokazano na rysunku 12. zerowej i dodatniej wartości wyróżnika delta. Jest to szczególnie istotne. Najwygodniej można to zrobić metodą graficzną. Wówczas od przybliżenia startowego zależy.LICZBY(delta)+2. p+q) x2 : = WYBIERZ(ZNAK. Zastosowanie którejś z nich wymaga prawie zawsze podania przybliżenia startowego (czasem wymagane są dwa punkty startowe). Mają one charakter iteracyjny.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 2. mogą być zawsze rozwiązywane metodami numerycznymi.3)). a 1 przy dodatniej.kluska@gmail. Jeżeli do wyniku tej funkcji do- damy 2. Pierwszym etapem na drodze do wyznaczenia pierwiastków równania powinno być spraw- dzenie. które powinno być możliwie najbardziej zbliżone do poszukiwanego pierwiastka.com . która przyjmuje wartość –1 przy ujemnej wartości argumentu.ZAOKR(q. gdy równanie ma kilka pierwiastków. 3 od- powiednio w przypadku ujemnej.1. Obraz ekranu z przykładowymi rozwiązaniami równań kwadratowych Graficzne oszacowanie pierwiastków Równania. W tym celu Ebookpoint. p. Można już teraz zapisać wy- rażenia obliczające x1 i x2: x1 : = WYBIERZ(ZNAK. czy i w ilu punktach przecina on oś odciętych (oś x). które będzie przyjmować wartości 1. 0 przy zerowej. wykonując wykres lewej strony równania i sprawdzając. p.

aby ułatwić odczyt dokładniejszej wartości jednego z pierwiastków. Aby zastosować tę metodę. Można w tym momencie zrobić dodatkowe wykresy i na każdym z nich ograniczyć skalę na osi do najbliższego otoczenia pierwiastka. choć nie zawsze efektywną metodą rozwiązywania równań nieliniowych jest metoda ite- racji prostej. Na rysunku 12. W tym celu wystarczy zmodyfikować zakresy wartości na osiach współrzędnych. Dobór liczby punktów do wykonania wykresu zależy od charakteru funkcji — bardziej szczegółowo piszę o tym w rozdziale 5. stop- nia. według pewnego schematu. ciągu przybliżeń zbieżnego do pierwiastka (miejsca zerowego). mamy już pogląd na liczbę i przybliżone wartości pierwiastków. W opcjach wykresu należy wybrać połączenie punktów linią wygładzoną. leżą blisko pierwiastka.2 pokazano wykres przykładowej funkcji będącej wielomianem 3.2. Najprostszą. Należy jednak pamiętać.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. tylko jakąś jej aproksymację zgodną z badaną funkcją w punktach węzłowych.com . która posłuży nam jeszcze dalej do ilustracji różnych metod rozwiązywania równań. jeżeli leżą dalej — błąd może być znaczący. jego oszacowanie będzie dość dokładne. trzeba przekształcić równanie do postaci x = f(x) Ebookpoint. 140 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich należy sporządzić tabelkę wartości funkcji oraz wykonać odpowiedni wykres. „Graficzna prezentacja danych”. Rysunek 12. Powiększono również fragment wykresu. Excel nie prezentuje bowiem dokładnie badanej funkcji. które służyły do sporządzenia wykresu. Dlatego jeśli wartości funkcji. że są to tylko wartości przybliżone. Po wykonaniu wykresu obejmującego cały przedział określoności funkcji lub tę jego część. Z tych wykresów można dokładniej odczytać wartości liczbowe pierwiastków.kluska@gmail. Oszacowanie wartości pierwiastków przykładowego równania na podstawie wykresu Metoda iteracji prostej Iteracyjne metody rozwiązywania równań polegają na konstrukcji. w której mogą wystąpić pierwiastki.

o którą należy skorygować wartość pier- wiastka x. Zatem g(x) ≈ 1. Podobnie rozpocząwszy przybliżenia od x0 = –1. tym szybciej. Rozdział 12.1*x) Ebookpoint.1*(x2+2) W tym przypadku g(x) = x3.kluska@gmail. czy ciąg przybliżeń jest zbieżny (różnice między kolejnymi wartościami są coraz mniejsze). Funkcję h(x) traktujemy jako „poprawkę”. gdy równanie do rozwiązania można rozdzielić na składniki znacznie różniące się wartością. czyli pochodna funkcji po prawej stronie równania musi być co do wartości bezwzględnej mniejsza od 1. h(x) = – 0. Warunkiem.135639 są identyczne z dokładnością do sześciu miejsc po przecinku. Ale nie każdy sposób jest w tym przypadku dobry. podstawiamy tę wartość do prawej strony przekształconego równania i obliczamy nowe przybliżenie x1 = 1. czyli wyznaczyć funkcję odwrotną do f(x). dochodzimy do drugiego pierwiastka –0. aby ciąg przybliżeń był zbieżny do gra- nicy. Ponadto funkcja g(x) musi się dać łatwo odwrócić.821176 po 14 krokach iteracji. trzeba próbować innych możliwych przekształceń. jest to. Poszukujemy pierwiastka x ≈ 1. Ciąg przybliżeń często jest powoli zbieżny. którą stanowi pierwiastek. sprawdzić. Prze- kształcamy więc wyjściowe równanie do postaci: x = (x+0. Użycie tej metody można zilustrować na przykładzie równania: x = x3–0. aby w otoczeniu pierwiastka był spełniony waru- nek |f'(x)| < 1. Ponadto funkcja g(x) daje się łatwo odwrócić: g–1(x) = x1/3.com . Na ogół łatwiej jest obliczyć kilka przybliżeń i porównując je. trzeba inaczej przekształcić wyjściowe równanie. Jeżeli ciąg przybliżeń okaże się roz- bieżny. Kontynuując obliczenia w ten sposób.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.1*(x2+2). W praktyce metodę iteracji prostej stosuje się najczęściej w sy- tuacji. a h(x) ≈ –0. Trzeci pierwiastek równania ma wartość bliską zeru. a uda się obliczyć x z prawej strony równania. możemy uznać ten wynik za ostateczny.3. dochodzimy do przybliżeń x12 i x13. Można użyć formuły: x = –0. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 141 Każde równanie można przekształcić do tej postaci wieloma sposobami. ale aby go obliczyć. Prze- kształcamy równanie do postaci x = g–1(x–h(x)) Taki ciąg przybliżeń najczęściej jest zbieżny. Jeżeli taka dokładność jest wystarczająca. a więc jest spełniony wa- runek |h(x)| << |g(x)|.091393.1*(x2+2))1/3 przyjmujemy przybliżenie startowe x0 = 1. na przykład równanie wyjściowe ma postać x = g(x)+h(x) przy czym |h(x)| << |g(x)|. to tak przekształcone równanie na pewno da zbieżny ciąg przybliżeń (bo pochodna funkcji odwrotnej jest odwrotnością pochodnej).2/(1–x2+0. których wartości 1. niż obliczać wartość pochodnej. im mniejsza co do modułu jest wartość pochodnej f'(x). Jeżeli nie da się obliczyć funkcji odwrot- nej.

można ręcznie skory- gować przybliżenie startowe (musi być stałą liczbową) lub dodać wiersze na końcu tabeli. Dzięki funkcjo- nalności tabeli formuła zostanie automatycznie skopiowana w dół do końca tabeli. Ilustracja metody iteracji prostej w odniesieniu do równania wielomianowego 3.kluska@gmail.3 zilustrowano przebieg rozwiązania równania metodą iteracyjną. Każde kolejne przybliżenie jest obliczane na podstawie wartości otrzy- manej w poprzednim kroku. opisaną w rozdziale 3. Wybieramy na rozwiązanie zakres w ko- lumnie i deklarujemy go jako tabelę. Do obliczenia trzeciego pierwiastka można również wykorzystać wyjściowe równanie bez przekształcania: x = x3–0. Na rysunku 12. Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W nagłówku umieszczamy przybliżenie startowe. w drugim wierszu formułę korzystającą z warto- ści z wiersza poprzedniego. stopnia W Excelu 2007 i 2010 można tu również wykorzystać funkcjonalność tabel.1*(x2+2) W arkuszu rozwiązanie najlepiej zaplanować w formie kolumny. Rysunek 12. Należy posługiwać się adresami względnymi.1*x << 1 i to wyrażenie spełnia funkcję „poprawki”. Formuła zostanie skopiowana automatycznie.214464.3. 142 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich W tym przypadku –x2+0. W pierwszym wierszu wpisujemy przybliżenie startowe jako stałą.com . Jeśli iteracje rozpoczną się od x0 = 0. już przy ósmym przybliżeniu wynik stabilizuje się przy wartości –0. Jeśli ostatnie wartości różnią się bardziej niż oczekiwana dokładność. a poniżej formułę rozwiązania zapisaną z użyciem adresów względnych. dzięki którym formułę można łatwo skopiować do komórek poniżej i uzyskać ciąg przybliżeń pier- wiastka równania. „Operacje i funkcje tablicowe”.

f(b). Kolejne przybliżenia pierwiastka oblicza się ze wzoru: af (b) − bf (a) x= f (b) − f (a) Kiedy zapisuje się ten wzór w Excelu. f(x). Budujemy złożoną z sześciu kolumn tabelę. Użyte tu symbole f(a). Metodą interpolacji. jeśli ujemny — przeciwne. Teraz cały drugi wiersz można skopiować (przeciągnąć) w dół o tyle wierszy. należy w przypadku x i f(x) użyć ad- resów mieszanych ze znakiem $ poprzedzającym literę kolumny w adresie. Oblicze- nia najlepiej zorganizować w kolumnach. Przykładowo jeżeli f(a) było ujemne. Otrzymaliśmy drugie przybliżenie x. f(a). f(a)) i (b. że funkcja f(x) jest ciągła. Mamy do rozwiązania równanie postaci f(x) = 0 i wiemy. Ponieważ na każdym etapie obliczeń funkcja f musi mieć różne znaki na końcach przedziału. x. zastępujemy nową wartością x ten z koń- ców przedziału [a. ile potrzeba do ustabilizo- wania wartości x. Zastosowanie adresu względnego w przypadku a i f(a) oraz adresu mieszanego w przypadku x i f(x) zapewni nam poprawną konstrukcję wzoru po skopiowaniu. f(b)). ale najprościej zrobić to. Trzeba podjąć decyzję. Kopiujemy formułę f(a) lub f(b) do komórki f(x). aby raz wprowa- dzoną formułę można było skopiować do pozostałych komórek wymagających obliczenia wartości funkcji (argument jest zawsze po lewej stronie wartości funkcji).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. kopiując odpowiednie formuły z komórek w pierwszym wierszu. Tak przygo- towaną formułę kopiujemy do komórki b. trzeba pamiętać o konieczności ujęcia w nawias zarówno licznika. x i f(x).LICZBY. jak i mianownika. Mając obliczone x i f(x). b] — zapewnia to. W przypadku naszego przykładowego równania osiągnięcie dokładno- ści sześciu miejsc po przecinku wymagało 23 iteracji. Musimy tam sprawdzić analogiczny warunek: JEŻELI(f(b)*f(x)>0. a zastępujemy odpowiednimi adresami komórek z pierwszego wiersza tabelki. czy nowo obliczone x ma zastąpić a. Sprawdzamy to. x i f(x). Ebookpoint. a f(b) dodatnie i stwierdziliśmy. aż wartości kolejnych przybliżeń będą się zmieniać mniej niż założona pożądana dokładność wyniku. możemy teraz wyznaczyć nowe przybliżenie pierwiastka równania x. obliczając ilo- czyn wartości — jeśli jest dodatni. że f(x) jest dodatnie. Jako przybliżenia startowe można wybrać a = 1 i b = 2. co jest rów- noważne konstrukcji siecznej przechodzącej przez punkty (a.kluska@gmail. Ponieważ będzie trzeba skopiować tę formułę do kolumny b. W drugim wierszu w kolumnie a wpisujemy = JEŻELI(f(a)*f(x)>0. x]. Przebieg rozwiązania można prześledzić na przykładzie tego samego równania co po- przednio. Obliczamy x ze wzoru interpolacyjnego. mo- żemy przystąpić do drugiego etapu obliczeń. w której w kolejnych wierszach będą wartości a. stosując adresy względne. Posługujemy się adresami względnymi. Procedurę kontynu- ujemy. w którym znaki funkcji są takie same. używając funkcji warunkowej. znaki są zgodne. b]. to należy zastąpić b nową wartością x i poszukiwać dalej pierwiastka w przedziale [a. że w tym przedziale jest pierwiastek. b. x. Dobieramy dwa przybliżenia początkowe a i b tak. następnie wprowadza- my formułę funkcji jako f(a). x. a). czy b. Dlatego metodę zwykło się nazywać metodą siecznych albo z łaciny — regula falsi. Następnie wypełniamy pola f(a). W kolejnym kroku obliczamy wartość funkcji f(x) i sprawdzamy jej znak. Kopiujemy formułę f(a) do komórki f(b). f(b). Zgodność znaków wartości funkcji można oczywi- ście sprawdzić za pomocą funkcji ZNAK. b). że funkcja f(x) zmienia znak w przedziale [a. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 143 Metoda siecznych („regula falsi”) Drugi sposób rozwiązania równania nieliniowego wykorzystuje ideę interpolacji.com . Wpisujemy w pierwszym wierszu wartości startowe a i b. Rozdział 12.

kluska@gmail. ale wymagającą kontroli ze strony prowadzącego obliczenia. czyli za każdym razem modyfikuje się obie granice przedziału. stopnia Przyspieszenie zbieżności metody siecznych Najistotniejszą wadą metody siecznych jest jej powolna zbieżność. a) należy zamienić na = JEŻELI(f(a) ´*f(x)>0.4. Na rysunku 12. x. i na ogół dość powolna zbieżność metody. spełniających warunek f(a)*f(b) < 0. 144 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Zaletą metody siecznych jest to. x. spowodowana tym. że zawsze prowadzi do pierwiastka. Zapis w kolumnie a : = JEŻELI(f(a)*f(x)>0.4 pokazano ciąg przybliżeń prowadzący do jednego z pierwiastków przy- kładowego równania. x. Ale wa- runkiem poprawności obliczeń jest nadal to. Dlatego za każdym razem Ebookpoint. Analogicznie w kolumnie b należy zmodyfikować formułę = JEŻELI(f(b)*f(x)>0. niezbyt odległych od siebie. b) na = JEŻELI(f(b)*f(x)>0. (b+x)/2). x] lub [x. Standardowo po obliczeniu przybliżenia x przedział zawęża się do [a.com . nie wymaga prze- kształcania równania wyjściowego ani żadnych innych modyfikacji. aby wartości funkcji na końcach przedziału różniły się znakiem. Wadą jest koniecz- ność znalezienia dwóch punktów startowych. jest zawężany tylko z jednej strony. Rysunek 12. (a+x)/2). I prowadzący obliczenia musi to zapewnić. w którym poszukujemy pierwiastka. x. Po modyfikacji zawężony przedział ma granice [(a+x)/2. Ilustracja metody siecznych w odniesieniu do jednego z pierwiastków równania wielomianowego 3. x] lub [x. (b+x)/2]. że na ogół przedział. Można to zmienić przez stosunkowo prostą modyfikację wzorów. Pozwala to w większości przypadków znacznie przyspieszyć zbieżność metody.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. b].

do obliczenia kolejnych przybliżeń potrzebne są war- tości pochodnej.5 pokazano przykładowe obliczenia zrealizowane tą metodą. stopnia jako ilustracja zmodyfikowanej metody siecznych Metoda stycznych (Newtona) Kolejna metoda iteracyjnego rozwiązywania równań nieliniowych znana jest pod nazwą metody stycznych albo metody Newtona. Wzór na pochodną trzeba wyznaczyć poza arkuszem. Wzór służący do wyznaczania kolejnych przybliżeń ma postać: f ( xi ) xi +1 = xi − f ′( xi ) Wzór jest prosty.com . Na rysunku 12. Rysunek 12. jedynym mankamentem jest potrzeba znajomości pochodnej funkcji występującej w równaniu. Punkt przecięcia tej stycznej z osią odcię- tych wyznacza nowe przybliżenie pierwiastka równania. Obliczenie pierwiastków równania wielomianowego 5. f(x) i f'(x). metoda na ogół bardzo szybko zbieżna. Ponieważ nachylenie stycznej jest równe pochodnej funkcji f'(x). W pierwszym wierszu wpisuje się wartość startową x jako stałą. Dane do obliczeń przygotowuje się w kolumnach — kolejno x. że do uzyskania 6-cyfrowej dokładności wystarczy teraz 7 – 8 iteracji. że znak wartości funkcji się nie zmienił.kluska@gmail. Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozdział 12. W jednym miejscu na- stąpiła niepożądana zmiana znaku funkcji i trzeba było przywrócić standardowy koniec przedziału. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 145 po zastosowaniu modyfikacji granicy przedziału należy się upewnić. W punkcie startowym prowadzi się styczną do wykresu funkcji f(x).5. Widać. W tej metodzie równanie zapisuje się w for- mie f(x) = 0 i wykorzystuje się tylko jedno przybliżenie startowe. W razie zmiany znaku trzeba w tym punkcie przywrócić standar- dowy koniec przedziału.

aby przybliżenie startowe było dostatecznie blisko poszukiwanego pierwiastka. Cały drugi wiersz można skopiować (przeciągnąć) w dół i uzyskać kolejne przybliżenia. Zastosowanie adresów względnych umożliwi łatwe skopiowanie formuł. Obliczenie pierwiastków równania wielomianowego metodą stycznych Zmodyfikowana metoda stycznych Metoda stycznych byłaby najskuteczniejszą metodą rozwiązywania równań nieliniowych. x–Δx.6 wystarcza pięć przybliżeń. a następnie kopiuje formuły na f(x) i f'(x). f(x). W przypadku gdy równanie ma kilka pierwiastków. Δx. istotne jest. Rysunek 12. 146 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich a następnie formuły obliczające f(x) i f'(x). W naszym przykładzie wykorzystano wzór z różnicami centralnymi i z przyrostem Δx równym 10–5 |x|. „Różniczkowanie nume- ryczne”. f(x–Δx).com . W obliczeniach przykładowych po- kazanych na rysunku 12.6.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. gdyby nie konieczność wykorzystania wzoru analitycznego na pochodną funkcji f'(x). Tabelka do obliczeń musi teraz mieć więcej kolumn. Można wykorzystać różne warianty wzoru na pochodną. Często postać funkcji jest złożona i obliczenie pochodnej w postaci analitycznej może być trudne. korzystając z danych z pierwszego wiersza. W drugim wierszu oblicza się najpierw nowe przybliżenie x. kolejno x. Δx obliczamy ze wzoru = MAX(1E–5*x. ale nie mniej niż 10–6. f(x+Δx) i f' (x). aby osiągnąć 6-cyfrową dokładność wyniku. 1E–6). Przybliżoną wartość pochodnej obliczamy ze wzoru: f ( x + Δx) − f ( x − Δx) f ′( x) ≈ 2 Δx Ebookpoint. W takim przypadku można wykorzystać aproksymację pochodnej ilorazem róż- nicowym.kluska@gmail. Dokładnie zagadnienie to omówiono w rozdziale 6. x+Δx. Funkcja MAX wybiera większy z podanych argumentów.

W pierwszych dwu wierszach umieszczono dwa punkty startowe (stałe liczbowe a i b). zapisanego za pomocą adresów względnych. Przykładowe obliczenia wykonane według tego schematu pokazano na rysunku 12. Na rysunku 12. który był bliższy pierwiastka niż a. Punkty startowe powinny być zapisane w takiej kolejności. Ebookpoint. Korzystamy z tego samego wzoru.8 pokazano rozwiązanie równania (znanego już z poprzednich przykła- dów) przy użyciu tej metody. więc z punktu widzenia rozwiązania równania nie ma znaczenia. W tabelce punkty te zapisujemy jeden pod drugim. W przy- padku stwierdzenia problemów ze zbieżnością trzeba zmodyfikować przybliżenia startowe. Jeżeli punkty startowe są wystarczająco blisko pierwiastka.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 147 Przybliżone wartości pochodnej praktycznie nie różnią się od wartości dokładnych obli- czonych ze wzoru analitycznego. Styczną zastępuje jednak sieczna poprowadzona początkowo przez dwa dowolne punkty bliskie pierwiastka. aby poszu- kiwany pierwiastek znajdował się zawsze wewnątrz przedziału o określonych końcach. Kopiując ten wzór w dół do kolejnych wierszy. Można również mówić o metodzie siecznych.kluska@gmail. Jest ona swoją ideą zbliżona do metody stycznych.7. Rysunek 12. W zależności od charakteru funkcji f(x) i od odległości między punktami a i b możemy otrzymać monotoniczny albo naprzemienny ciąg przybliżeń. Pierwsze przy- bliżenie pierwiastka obliczamy ze wzoru identycznego z tym. w następnych wierszach wartości x są obliczane. bierzemy do obliczeń zaw- sze dwa ostatnie punkty. która nie spełnia tego warunku.7. aby wartość bezwzględna wartości funkcji w drugim punkcie była mniejsza. Rozdział 12. czy wykorzystujemy wzór analityczny na pochodną. czy aproksymację ilora- zem różnicowym. oraz z no- wego przybliżenia x. który występuje w wa- riancie „regula falsi”: af (b) − bf (a) x= f (b) − f (a) Kolejne przybliżenie powstaje z punktu b. ciąg przybliżeń jest zbieżny.com . Obliczenie pierwiastka równania wielomianowego zmodyfikowaną metodą stycznych Inny wariant metody siecznych W opisywanej wcześniej metodzie „regula falsi” istotnym warunkiem było.

powstałoby odwołanie cykliczne. Domyślnie parametr ten ustawiony jest na wartość 0.8. niż wynosi wartość tego parametru. że iteracje zostaną przerwane.1*(x2+2) Zostało ono przekształcone do postaci: x = (x+0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.1* ´(Y7^2+2))^(1/3). Gdybyśmy teraz do ko- mórki Y7 wpisali odwołanie = Z7.1*(x2+2))1/3 Załóżmy. 148 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 12. a więc jest to sytuacja wyjąt- kowa. organizując je celowo. Jednak wystarczy w menu Narzędzia/Opcje/Przeliczanie zaznaczyć kwadrat Iteracja (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania. jeżeli iterowana wartość zmieni się o mniej. że do komórki Y7 wpiszemy wartość 1. a w wersji 2010 Plik/Opcje/ Formuły/Opcje obliczania — trzeba zaznaczyć pole Włącz obliczenia iteracyjne). gdy formuła w komórce odwołuje się bezpośrednio lub pośrednio do tej samej komórki zawierającej formułę. Standardowo Excel traktuje tę sytuację jako błędną i wyświetla stosowne ostrzeżenie.com .kluska@gmail. co wystarcza w zastosowaniach ekonomicznych. aby Excel nie traktował odwołań cyklicznych jako błędu i wykonywał obliczenia iteracyjne zgodnie z ustalonymi parametrami: Maksymalna liczba iteracji i Maksymalna zmiana. W komórce Z7 pojawi się wartość 1. Excel domyślnie reaguje komunikatem o odwołaniu cyklicznym i komórce z formułą nadaje wartość zero. Rozwiązywaliśmy równanie: x = x3–0.001. Jednak w przypadku obliczeń iteracyjnych można wykorzystać od- wołania cykliczne. Ten ostatni parametr oznacza. Z reguły sytu- acja taka jest wynikiem błędów przy wpisywaniu adresów. stopnia Zamierzone użycie odwołań cyklicznych przy rozwiązywaniu równań Z odwołaniem cyklicznym spotykamy się w przypadku. Powróćmy do rozwiązania równania metodą iteracji prostej. ale jest z reguły Ebookpoint. a do komórki Z7 wyrażenie = (Y7+0.09139. Inny wariant metody siecznych użyty do rozwiązania równania wielomianowego 3.

kluska@gmail. Podobny efekt uzyskamy. a w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły/Opcje obliczania).21446. Pierwszy parametr z reguły przyjmuje wartość 100. na przykład metody „regula falsi” czy metody stycznych.com .1*(Z7^2+2))^(1/3). W zależności od rozwiązywanego rów- nania można tam wpisać wartość rzędu na przykład 10–8 lub nawet 0.9. Rozdział 12. w wyniku otrzymalibyśmy wartość innego pierwiastka –0. drugi parametr określa.9 pokazano ekran z wynikami zastosowania odwołań cyklicznych w przy- padku iteracji prostej. Jeżeli użylibyśmy w komórce Z7 formuły nieprzekształconej = Z7^3–0. W praktyce wpisujemy tam na przykład 1E–8. Bę- dzie to bezpośrednie odwołanie cykliczne (bezpośrednie odwołanie cykliczne rozpoczy- na iteracje od wartości 0). W naszym przykładzie w obu komórkach Y7 i Z7 pojawi się teraz wartość 1. Są to dwa wspomniane już wcześniej para- metry: Maksymalna liczba iteracji i Maksymalna zmiana. do rozwią- zywania równań. przy jakiej wartości funkcji celu obliczenia zostaną zakończone. Na rysunku 12. Zamierzone odwołania cykliczne zastosowane do rozwiązania równania nieliniowego Opisany sposób można zastosować również do innych metod iteracyjnych. Wykorzystanie narzędzi Szukaj wyniku i Solver W Excelu stworzono specjalne narzędzia.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 149 niewystarczające w zastosowaniach naukowych. Wpisanie 0 spowo- duje wykonanie zawsze maksymalnej liczby iteracji. Ebookpoint. która jest wynikiem procesu iteracyjnego rozpoczętego od wartości 1. Parametry jego pracy ustala się w menu Narzędzia/Opcje/Przeliczanie (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania. Rysunek 12. gdy na przykład do komórki Z7 wpiszemy formułę: = (Z7+0.in. Formalnie Maksymalna zmiana powinna mieć wartość oczekiwanej dokładności wyniku pomnożonej przez wartość pochodnej funkcji celu w okolicy pier- wiastka. które można wykorzystać m. Szukaj wyniku jest prostszym narzędziem umożliwiającym rozwiązywa- nie równań z jedną niewiadomą.1*(Z7^2+2). Narzędzie to jest zintegrowane z arkuszem (nie wymaga instalacji).13564.

Czasem zdarza się. znaleziony zostanie jeden. Narzędzie to wymaga instalacji z listy dodatków. jej adres zostanie wpisany automatycznie. W polu Ustaw komórkę powinien być wpisany adres komórki z formułą f(x).com . Wreszcie w polu Zmieniając komór- kę wpisujemy (lub wskazujemy myszką) adres komórki z przybliżeniem startowym. Do pierwszej wpisujemy przybliżenie startowe jako stałą liczbową. do rozwiązywania równań. w tym również ekstremów warunkowych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeżeli w momencie wywoływania Szukaj wyniku jest to komórka aktywna. położony najbliżej przybliżenia starto- wego. Po zatwierdzeniu operacji przyciskiem OK w pierwszej komórce pojawi się rozwią- zanie. jest Solver.kluska@gmail. a w komórce z funkcją celu f(x) powinno się pojawić 0 lub jakaś bardzo mała liczba (lub inna liczba wpisana w polu Wartość).in.10 pokazano wygląd ekranu w czasie przygotowań do użycia narzędzia Szukaj wyniku. To narzędzie bardziej rozbudowane i uniwersalne — służy nie tylko do rozwią- zywania równań. Rysunek 12. Trzeba wybrać dwie komórki w arkuszu. W takim przypadku należy dodatek odinstalować.10. W tej komórce pojawi się wynik obliczeń. W drugiej komórce wpisu- jemy formułę funkcji f(x). 150 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Po ustawieniu parametrów pracy można przystąpić do rozwiązania równania. Na rysunku 12. a następ- nie zainstalować ponownie. ale również do poszukiwania ekstremów funkcji jednej i wielu zmien- nych. Z menu Narzędzia wybieramy opcję Dodatki (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Dodatki/Zarządzaj/Przejdź. Jeżeli rozwiązywane równanie ma kilka pierwiastków. Ebookpoint. używając adresu pierwszej komórki jako argumentu. zmieniając przybliżenia startowe. Pozostałych pierwiastków można szukać. W drugim polu Wartość należy wpisać 0 (ewentual- nie wartość a. Od tego momentu Solver powinien być dostępny w menu Narzędzia (od wersji 2007 jest on dostępny w menu Dane/Analiza). że mimo wcześniejszej instalacji ikona Solvera jest niedostępna (niewidoczna). jeśli równanie ma postać f(x) = a). Pojawi się okienko dialogowe z trzema polami. Rozwiązanie równania nieliniowego z wykorzystaniem narzędzia Szukaj wyniku Drugim narzędziem. które można wykorzystać m. a w wersji 2010 Plik/Opcje/ Dodatki/Zarządzaj/Przejdź) i zaznaczamy na liście pozycję Solver. Teraz z menu Narzędzia (od wersji 2007 Dane/Narzędzia danych/Analiza symulacji lub Ana- liza warunkowa) wybieramy Szukaj wyniku.

11. Alternatywnie można nacisnąć przycisk Odgadnij (niedo- stępny w wersji 2010). a wyniki zapisane są w formie stałych. to wszystkie zostaną wpisane i niezbędna będzie ręczna selekcja.com . Akceptacja rozwiązania oznacza. Dokładność rozwiązania oferowanego przez Solvera zależy od parametru Zbieżność (dostępnego w Opcjach Solvera). Jeżeli jednak w formule funkcji występują jeszcze adresy lub nazwy innych ko- mórek. Parametr ten ma domyślnie wartość 1E–4. ale należy pamiętać. czy Solver znalazł rozwiązanie — istnieje możliwość akceptacji rozwiąza- nia lub powrotu do stanu wyjściowego. Rysunek 12. Wtedy adres ten zostanie automatycznie wpisany do pola Komórka celu.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. gdy równanie ma postać f(x) = a) jako docelową. Za chwilę pojawia się okienko informu- jące o tym. Obliczenia rozpoczynamy. Wreszcie w polu Komórki zmieniane należy podać adres komórki z przybliżeniem startowym. wtedy adres komórki zmienianej zostanie wpisany automatycz- nie. Komórka z formułą powinna być wybra- na jako aktywna w momencie wywołania Solvera po raz pierwszy. Na rysunku 12. W następnym wierszu należy wybrać pole Wartość i wpisać wartość 0 (lub wartość a. ♦ Rozwiązywanie równań nieliniowych 151 Zasada użycia Solvera jest podobna jak w przypadku narzędzia Szukaj wyniku: należy przygotować dwie komórki — pierwsza powinna zawierać przybliżenie startowe jako stałą. Okno narzędzia Solver z parametrami ustawionymi na rozwiązanie równania nieliniowego Narzędzia Szukaj wyniku i Solver są wygodne w użyciu. że wykonane przez nie obliczenia mają charakter jednorazowy. druga formułę lewej strony równania. (Przy ponownym wywołaniu Solver pamięta poprzednie ustawienia). że przybliże- nie startowe zostanie nadpisane rozwiązaniem znalezionym przez Solvera. ale czasem warto po- prawić zbieżność o 1 – 2 rzędy do 1E–5 lub 1E–6. W razie zmiany danych użytych do obliczeń konieczne jest ich ponowne wykonanie. naciskając przycisk Rozwiąż. to z reguły wystarcza.11 pokazano okienko dialogowe Solvera przygotowane do rozwiązania przykładowego równania. Ebookpoint. który jest odpowiednikiem Maksymalnej zmiany w przypadku narzędzia Szukaj wyniku. Rozdział 12. należy wpi- sać tam adres komórki z formułą lewej strony równania. z tym że w przypadku Solvera jest to parametr względny. Jeśli nie nastąpi to automatycznie.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 152 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.kluska@gmail.com .

w miarę wzrostu liczby równań znalezienie wszystkich rozwiązań staje się coraz trudniejsze. czyli uzyskać po- stać y = f(x) lub x = f(y).com . Do wykonania wykresu jest potrzebna tabela odpowiadających sobie wartości zmiennych. Na tym etapie należy przekształcić równania tak. Jeżeli nie jest to możliwe. dochodzą kolejne ograniczenia. Należy uwzględnić. w przypadku potęgi o wykładniku ujemnym lub zerowym dodatkowo podstawa nie może być równa zeru.kluska@gmail. wskazujemy wartości. których nie mogą przyjmować. Rozdział 13. W praktyce do ich rozwiązania stosuje się metody iteracyjne. Stosunkowo proste jest rozwiązanie układu złożonego z dwu rów- nań. gdzie z jest jakąś prostą funkcją x i y. argument logarytmu musi być liczbą dodatnią. Układy równań nieliniowych Układy złożone z dwóch równań Układy równań nieliniowych rzadko dają się rozwiązać analitycznie. aby określić liczbę rozwiązań układu i wstępnie je oszacować. w jakim zakresie mogą się zmieniać niewiadome. na przykład z = x+y albo z = x/y itp. Ebookpoint. można spróbować wykonać wykresy obu równań. Jeżeli w wyrażeniu są funkcje trygonometryczne. aby dało się wykonać wykresy obu równań albo jednego równania otrzymanego przez eliminację jednej z niewiadomych. Jak w przypadku pojedynczego równania. podstawą potęgi o wykładniku niecałkowitym dodatnim musi być liczba nieujemna. Procedurę przekształcania równań do postaci umożliwiającej tabelaryzację opisano w roz- dziale 4. Najpierw trzeba spróbować rozwikłać równania ze względu na y lub x. pierwszym etapem rozwiązania powinna być analiza równań pod kątem zakresu zmienności niewiadomych. liczby roz- wiązań i ich oszacowania. „Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych”. jednak trudno tu podać jakąś jedną uniwersalną metodę rozwiązania. Po pierwsze ustalamy. trzeba spróbować uprościć równanie przez podstawienie. W takim przypadku należy roz- wiązać równanie f(z) = 0 jedną z metod numerycznych opisanych w poprzednim rozdziale. Czasem równanie da się zapisać w postaci f(z) = 0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że w mianowniku wartości muszą być niezerowe. Mając już ustalone zakresy zmienności niewiadomych.

zgodną z dokonanym podstawieniem. które można rozwiązać numerycznie. Zatem w punktach. y) = 0 oraz f2(x. To równanie powinno się łatwo dać rozwikłać ze względu na x lub y. i tylko w tych punktach funkcja g(x. … . Z dru- gim równaniem można postąpić podobnie. Teraz zmieniając z w jego za- kresie zmienności. y) = 0 Utworzymy nową funkcję pomocniczą w postaci sumy kwadratów lewych stron równań: g(x. które są rozwiązaniami układu równań. y)]2+[f2(x. to poprzez podstawienie drugiego do pierwszego wyeliminujemy y: x = f1(f2(x)). by otrzymać równanie z jedną niewiadomą x. Z tych dwu równań eliminujemy y. y) = 0. yi) można teraz wykorzystać do wykonania wykresu. Znowu mamy jedno równanie ze względu na x. Mamy układ dwu równań: f1(x. Ebookpoint. jeżeli oba równania da się rozwikłać ze względu na x. a jest równa 0 tylko w punktach. Opis instalacji i sposób użycia tego dodatku podano w rozdziale 12. Wystarczy. x2. Inna możliwość to takie podstawienie zmiennej pomocniczej z. Analogiczna sytuacja wystąpi. które równocześnie zerują oba równania f1 i f2. Jedynie gdy żadne z równań nie daje się rozwikłać. to przez podstawienie otrzymamy równanie z jedną niewiadomą y: f1(f2(y). a drugie ze względu na y.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Należy wytypować kilka wartości zmiennej x = x1. xn i po podstawieniu ich do oryginalnego równania f(xi. y) = [f1(x. a drugie do postaci y = f2(x). że pierwsze równanie nie daje się rozwi- kłać i pozostaje w formie f1(x. y) = 0. pozostaje rozwiązanie numeryczne w kilku wybranych punktach.com . jak również podstawić wyrażenia na x i y do drugiego równania i przekształcić je w równanie z jedną niewiadomą z. aby można było przez podstawienie wy- eliminować jedną z niewiadomych. można wyznaczyć pary wartości x i y i wykonać wykres. y)]2 Funkcja g(x. Jeżeli jedno z równań można rozwikłać ze względu na x. trzeba zastosować inną metodę rozwiązania. Można do tego użyć Solvera i wykorzystać opcję poszukiwania minimum funkcji. Ze- staw par współrzędnych (xi. Dalsze postępowanie zależy od formy przekształconych równań. Jeżeli żaden z powyższych sposobów nie da się wykorzystać. aby równanie dało się przedstawić w postaci parametrycznej x = f(z) i y = g(z). co umożliwi wykonanie wykresu. na przykład y. to mamy dwa równania o postaci y = f1(x) i y = f2(x). że jedno z równań da się rozwikłać. Jeżeli oba równania dały się rozwikłać ze względu na tę samą zmienną. 154 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich a po znalezieniu tego rozwiązania zastąpić w układzie równań oryginalne równanie jego nową uproszczoną wersją. należy zastoso- wać podstawienie i uzyskać jedno równanie z niewiadomą x lub y. f1(x) = f2(x). Na przykład jeżeli pierwsze równanie przekształcimy do postaci x = f1(y). y) = 0 znaleźć rozwiązania yi dla każdej wartości xi z zastosowaniem jednej z metod numerycznych. y) ma minimum równe zeru. „Rozwią- zywanie równań nieliniowych”. y) przyjmuje wartości nieujemne. Po wykonaniu wykresu można zorientować się w liczbie rozwiązań i oszacować ich współrzędne. Załóżmy. Jeżeli z drugiego równania potrafimy wyznaczyć na przykład x = f2(y).kluska@gmail.

kluska@gmail. Otrzymane równanie można przedstawić graficznie. Wybrałem wariant obliczenia x z drugiego równania: x = 3–y2 i podstawienia do pierwszego: (3–y2)*y – exp(3–y2)+5 = 0. ani na y. przynajmniej co do rzędu. możliwe jest podanie dość dokładnych przy- bliżeń startowych. Ponieważ rozwiązania układu równań były już wcześniej oszacowane graficznie. drugie zarówno ze względu na x. ani drugiego równania nie da się rozwikłać ani ze względu na x. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”. Opis wywołania i sposobu użycia tego dodatku podano w rozdziale 12. y). Układ równań x*y–exp(x)+5 = 0 x+y2–3 = 0 Pierwsze równanie można rozwikłać ze względu na y.2. zmieniając za każdym razem przybliżenie startowe. Można to osiągnąć po- przez wprowadzenie stałego mnożnika przed mniejszym z członów funkcji g(x. Ale można zauważyć. y) pochodzące od obu równań miały zbliżone wartości.1. z tym że w przypadku y trzeba uwzględnić dwa warianty wyrażenia. Podam teraz kilka przykładów układów równań wraz z zalecaną procedurą ich rozwiązania. y2 ≈ 1 oraz y3 ≈ 2. wartość x wyliczoną z formuły = 3–y^2 i funkcję celu w postaci = x*y–EXP(x)+5. ze znakiem + i ze znakiem –. Wartość niezerowa minimum oznacza. Wyniki tych obliczeń pokazano na rysunku 13. Przykład 13. Użyta postać funkcji ma zawsze minimum. Pozwala to zidentyfikować trzy pierwiastki tego równania o przybliżonych wartościach y1 ≈ –1.3. aby składowe funkcji g(x.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. której należy nadać wartość 0. Przykład 13. Z punktu widzenia rozwiązania układu równań istotne jest. Po uruchomieniu Solvera poszukiwanie minimum powinno zawsze kończyć się sukce- sem. że nie znaleziono rozwiązania układu równań. jak i na y. że pierwsze równanie da się zapisać w postaci: x2*y+ln(x2*y) = 4 Ebookpoint. Układ równań x2*y+2*ln(x)+ln(y) = 4 x/y–ln(y)+x3 = 5 Ani pierwszego.1. Obliczenia trzeba przeprowadzić trzykrotnie. aby to minimum miało wartość zerową lub bardzo małą (konsekwen- cja zaokrągleń w obliczeniach). Rozdział 13. Istnieje więc kilka możliwości rozwiązania.com . Ponadto należy zapewnić. Wartości te można wykorzystać jako przybliżenia startowe i wyznaczyć dokładniejsze rozwiązania na przykład za pomocą narzędzia Szukaj wyniku. ♦ Układy równań nieliniowych 155 Minimum to można odnaleźć przy użyciu Solvera.3. Do obliczenia wykorzystuje się przybliżoną wartość y jako komórkę zmienianą.

kluska@gmail.073729 Jest to równanie z jedną niewiadomą.341732*x3+2*ln(x) = 6.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com .2. 156 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 13.926271)+2*ln(x)+x3 = 5 Po uporządkowaniu: 1.189991. z której łatwo wyzna- czyć y i podstawić do drugiego równania.926271.1.926271.3. pierwsze równanie przekształcamy do postaci: x2/z+ln(z) = 3 Ebookpoint.926271–ln(2. Obliczenia i wykresy pomocnicze do tego przykładu pokazano na rysunku 13. Otrzymujemy: x3/2.568142. Powstaje zależność x2*y = 2. Przykład rozwiązania układu równań nieliniowych Stosując podstawienie z = x2*y. równanie to przekształcamy w równanie z jedną nie- wiadomą z: z+ln(z) = 4 Po zastosowaniu jednej z metod rozwiązywania równań z jedną niewiadomą znajdujemy rozwiązanie z = 2. Układ równań x/y+ln(x*y) = 3 x*ln(y)–y*ln(x) = 1 Stosując podstawienie z = x*y. Przykład 13. Odpowiada mu wartość y = 1. które rozwiązujemy dowolną ze znanych metod — otrzymujemy wynik: x = 1.

czy istnieje rozwiązanie. Wybieramy rosnący ciąg dodatnich wartości x i umieszczamy je w kolumnie. i kolumnę Ebookpoint. Rozdział 13. oznaczoną y1. tworzymy tabelkę wartości z jako zmiennej niezależnej i powiązanych z nią wartości x. Funkcja f2(x(z). Dokładniejsze rozwiązanie można zna- leźć za pomocą Solvera — w efekcie z = 18. y oraz f2(x. jak i y mogą przyjmować tylko wartości dodatnie. Układ równań x2*ln(x*y)+1/(x+y) = 2 x2+exp(x) = y+ln(y) Jest to układ. EXP(3)). y(z)) zmienia znak w przedziale zmienności z od 18 do 19. Przykład 13.379345. Obok umieszczamy kolumnę wartości y z pierwszego równania. Przykład rozwiązania układu równań nieliniowych z wykorzystaniem zmiennej pomocniczej z czego łatwo wyznaczyć x oraz y jako funkcje z: x : = ±PIERWIASTEK(z*(3–LN(z))) y : = z/x Symbol ± jest umowny — chodzi o dwie funkcje: jedną ze znakiem + i drugą ze zna- kiem –.com .4. Po podstawieniu tych wyrażeń do drugiego równania otrzymujemy równanie zależne od jednej niewiadomej z. Z kolei ze względu na postać drugiego równania wartości x i y muszą być dodatnie.73104 i odpowiednio x = 1. należy zauważyć.143577 oraz y = 16.kluska@gmail. Ze względu na postać równań z może przyjmować wartości z prze- działu (0. i oszacowania go należy wykonać wykresy obu równań i umie- ścić je we wspólnym układzie współrzędnych. w którym żadne z równań nie daje się rozwikłać i trzeba zastosować podej- ście najbardziej ogólne. y).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W celu zbadania. Uwzględniając te ograniczenia. Po pierwsze.2. że ze względu na funkcję loga- rytmiczną zarówno x. ♦ Układy równań nieliniowych 157 Rysunek 13.

com . jeżeli nie znajdzie rozwiązania. Punkty przecięcia linii na wykresie wskazują rozwiązania układu równań. odnoszące się do drugiego równania. Należy tylko sprawdzić. Po naciśnięciu przycisku Rozwiąż i akceptacji rozwiązania Solver umieści je w komórkach x i y. Po wywołaniu Solvera wskazujemy funkcję celu. Równania muszą być zapisane tak. ale wtedy trzeba zachować ostrożność przy tworze- niu wykresu i upewnić się. a prawa strona była równa zeru.3. czy wartość funkcji celu jest faktycznie bliska zera. W dwu komórkach należy umieścić przybli- żenia startowe x i y. to bowiem istotny warunek poprawności rozwiązania. Po zgro- madzeniu wszystkich wartości x i y tworzymy wykres.3. Obliczenia wykonamy za pomocą Solvera. to nie znaczy. Obraz ekranu z rozwiązaniem układu równań nieliniowych za pomocą Solvera. Suma kwadratów będzie funkcją celu dla Solvera. tak aby udało się odtworzyć dostatecznie dokładnie przebieg zmienności każdej z funkcji. Alternatywnie można wykorzystać metodę iteracji prostej lub metodę Newtona z odwołaniem cyklicznym do wyznaczenia pierwszej wartości y dla wybranego x. Jeżeli z wykresu wynikało istnienie rozwiązania. czy jedyne. W razie konieczności możemy utworzyć odrębne listy wartości x dla każdego równania. Po- zostałe wartości y można obliczyć kopiując wiersz. w którym wyznaczono pierwszą wartość lub wykorzystując procedurę Tabela danych. gdyż posłużą one jako wartości startowe do ob- liczeń. Za pomocą narzędzia Szukaj wyniku albo Solvera tworzymy listy wartości y odpowiada- jących wybranym wartościom x i powodujących zerowanie się poszczególnych rów- nań. aby wszystkie wyrazy znalazły się po lewej stronie. y2). y1) oraz analogiczne kolumny y2 i f2(x. Odczytujemy z wykresu przybliżone wartości x i y w punkcie (punktach) przecięcia. że ono nie istnieje. na którym przedstawiamy prze- bieg obu zależności y od x. Prze- bieg rozwiązania tego przykładu pokazano na rysunku 13. ale nie wiadomo. polecenie znalezienia minimum oraz komórki zmieniane x i y. zachowując jej monotoniczność. W miarę przebiegu obliczeń można modyfikować listę wartości x.kluska@gmail. obok wartości lewych stron obu równań. Rysunek 13. z wykorzystaniem minimum sumy kwadratów lewych stron równań Ebookpoint.5. y ≈ 3.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 158 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich wartości lewej strony pierwszego równania f1(x. ale być może dobrano punkty startowe zbyt od niego odległe. Solver powinien bez problemów je znaleźć. Można też zaryzykować użycie Solvera bez wcze- śniejszego wykonania wykresu. Jeżeli Solver znajdzie rozwiązanie. W tym przykładzie są to wartości x ≈ 1. oraz sumę ich kwadratów.2. to na pewno jest ono poprawne. że jest on prawidłowy.

trudno jest jednak w tej sytuacji odgad- nąć przybliżenia startowe (bo nie da się wykonać wykresu).kluska@gmail. które z roz- wiązań zostanie znalezione. które pozwalają zredukować układ dwu równań do pojedynczego równania. Rozdział 13. które można wyznaczyć z innych równań. Rysunek 13. Wówczas od wybranego przybliżenia startowego zależy. minimalizując sumę kwadratów lewych stron równań. Procedura ta została opisana w poprzednim podrozdziale w odniesieniu do układu dwóch równań. ♦ Układy równań nieliniowych 159 Układy złożone z trzech i więcej równań Jeśli do rozwiązania mamy układ złożony z trzech lub więcej równań nieliniowych.4.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W przypadku trzech i więcej równań można zastosować metodę minimalizacji sumy kwadratów. opisaną w poprzednim podrozdziale. Stosujemy przy tym te same metody. Jako przykład rozpatrzymy układ trzech równań nieliniowych z trzema niewiadomymi.4 pokazano wyniki takich obliczeń. roz- poczynamy od analizy mającej na celu zmniejszenie liczby równań przez eliminację zmien- nych. W przypadku podanego układu rów- nań znaleziono trzy rozwiązania. gdy równanie ma kilka rozwiązań.com . Jest to szczególnie istotne. pozostaje metoda prób i błę- dów oraz intuicja prowadzącego obliczenia. Na rysunku 13. x*y*z+ln(x+y+z)–4 = 0 x2+y2+z2–3*x*y*z = 0 x2*y2–x*z+2*y*z–1 = 0 Układ ten można rozwiązywać za pomocą Solvera. Rozwiązanie układu trzech równań z trzema niewiadomymi za pomocą Solvera Ebookpoint. Przy trzech równaniach trzeba dodać dodatkowy składnik sumy kwadratów i — wykazać się intuicją w wyszukiwaniu punktów startowych.

. co pozwala przetestować w krótkim czasie dużo wariantów. albo numerycznie. Rozwią- zanie układu równań wymaga obliczenia macierzy odwrotnej do macierzy pochodnych i pomnożenia jej przez wektor wartości funkcji (ze zmienionymi znakami).. … . „Układy równań liniowych”. xn) = 0 … fn (x1. który można rozwiązać na przykład metodą macierzową. Obliczać je można albo z anali- tycznych wzorów na pochodne. Przy numerycznym obliczaniu pochod- nych cząstkowych każdorazowo modyfikujemy wartość tylko jednej zmiennej. x20. lewe strony równań w punkcie startowym przyjmują wartości fi(x10. … . xn) = 0 f2(x1.com .. 160 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Istnieje również metoda iteracyjna rozwiązywania układów równań. Procedura ta jest opisana dokładnie w rozdziale 11.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. xn) = 0 Dysponujemy zestawem przybliżeń startowych wszystkich niewiadomych x10. które trzeba odgadnąć. x n ) = f i 0 + ∑ ∂x k =1 k ( x10 . że gdy mamy już w arkuszu wszystkie potrzebne formuły obliczeniowe. x20. x 20 . xn0) = fi0 Rozwijamy każde z równań w szereg Taylora wokół przybliżeń startowych: n ∂f i 0 = f i ( x1 . x 2 . Rozważamy układ złożony z n równań z n niewiadomymi w postaci: f1(x1. … . Korzyść z jej zastosowania jest jednak taka. W efekcie pominięcia wyrazów wyższych rzędów otrzymujemy układ równań liniowych ze względu na Δxk. x n 0 )Δx k + wyrazy wyższych rzędów gdzie Δxk = xk–xk0.. Również w przypadku tej metody wynik zależy od przybliżenia startowego.kluska@gmail. zwana metodą Newtona-Raphsona.. W zapisie macierzo- wym będzie to układ równań: ⎡ ∂f 1 ∂f 1 ∂f 1 ⎤ ⎢ ∂x L ∂x 2 ∂x n ⎥ ⎡ Δx1 ⎤ ⎡ − f 10 ⎤ ⎢ 1 ⎥ ⎢ ∂f 2 ∂f 2 ∂f 2 ⎥ ⎢Δx ⎥ ⎢ − f ⎥ L ⎢ 2 ⎥ ⎢ 20 ⎥ ⎢ ∂x1 ∂x 2 ∂x n ⎥ × ⎢ M ⎥ = ⎢ M ⎥ ⎢ M M ⎥⎥ ⎢ ⎢ ∂f M M ⎥ ⎢ ⎥ ∂f n ∂f n Δx −f ⎢ n L ⎥ ⎣ n ⎦ ⎣ n0 ⎦ ⎢⎣ ∂x1 ∂x 2 ∂x n ⎥⎦ Wartości pochodnych bierze się w punkcie startowym.. która jest uogólnieniem metody stycznych stosowanej do rozwią- zywania pojedynczego równania. … . x2.. xn0. tak jak to zostało opisane przy okazji omawiania zmodyfikowanej metody stycznych. … . x2. x2. W wyniku otrzymu- Ebookpoint. wynik otrzy- mujemy praktycznie natychmiast po wprowadzeniu przybliżenia startowego. Oczywiście najpierw trzeba obliczyć wartości wszystkich pochodnych cząstkowych (wszystkich rów- nań względem wszystkich niewiadomych) w punkcie startowym..

jak zmieniają się wartości funkcji (lewych stron równań) i ich suma kwadra- tów. a pozostawić tylko macierz pochodnych i wartości funkcji. TRANSPONUJ(AA4:AC4))) Ebookpoint.kluska@gmail. Poniżej w komórkach W7:Y9 znalazły się wartości pochodnych cząstkowych. a pod spodem w komórce AB5 obliczono sumę ich kwadratów.com . Te nowe przybliżenia posłużą jako zestaw startowy do następnego etapu iteracji. ♦ Układy równań nieliniowych 161 jemy poprawki Δxk. Pochodne te zostały obliczone w punkcie startowym. a obok kolumnę wyrazów wolnych — wartości funkcji transponowane z komórek AA4:AC4.5. Rozwiązania te jako poprawki zostały w komór- kach W15:Y15 dodane do wartości startowych i utworzyły pierwsze przybliżenie rozwiązania. wybrałem ten wariant obliczania pochodnych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że po każdej zmianie zawartości komórki Excel przelicza cały arkusz. Wyniki obliczeń pokazano na rysunku 13. Do komórek AA4:AC4 wpro- wadzono wartości lewych stron równań obliczone w punkcie startowym. Zależy to od doboru przybliżeń startowych. aby otrzymać zestaw nowych przybliżeń niewiadomych. można szybko przetestować duży zestaw przybliżeń startowych i sprawdzić. Należy wykonać kilka takich iteracji i obserwować za każ- dym razem. y i z.ODW(W7:Y9). Ale dzięki temu. Ilustracją sposobu użycia metody Newtona-Raphsona niech będzie ten sam układ trzech równań nieliniowych. czy otrzy- muje się zbieżne ciągi przybliżeń. Obok w komór- kach AB11:AB13 obliczono rozwiązanie układu równań liniowych (iloczyn macierzy od- wrotnej i kolumny wyrazów wolnych). Ciąg przybliżeń nie zawsze jest zbieżny. Ze względu na to. W komórkach W11:Y13 umieszczono ma- cierz odwrotną do macierzy pochodnych. zgodnie z podanym powyżej sche- matem. Po zdobyciu pewnego doświadczenia można zrezygnować z umieszczania w arkuszu po- średnich wyników obliczeń. Widok ekranu z iteracyjnym rozwiązaniem układu trzech równań nieliniowych metodą Newtona-Raphsona W komórkach W4:Y4 umieszczono przybliżenia startowe x. Nowe przybliżenie niewiadomych obliczymy z wyrażenia tablicowego: = W4:Y4-TRANSPONUJ(MACIERZ. które należy dodać do przybliżeń startowych.ILOCZYN(MACIERZ.5. Rysunek 13. że równania łatwo dają się zróżniczkować ana- litycznie. Rozdział 13. ze zmienionymi znakami.

Ebookpoint. Obserwując. 162 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeżeli używane były tylko adresy względne. czy ciąg przybliżeń jest zbieżny.kluska@gmail. by uzyskać kolejne przybliżenia.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W naszym przykładzie obliczono siedem przybliżeń. wyniki końcowe przywołano u góry arkusza w komórkach W2:Y2 nad przybliżeniami startowymi. można ocenić. można skopiować wszystkie obliczenia do komórek poniżej.com . czy suma kwadratów wartości funkcji zmniejsza się.

Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja Przeszukiwanie tablic funkcji jednej zmiennej Wiele danych. nr_kolumny. Zakładamy. i po- daje odpowiadającą mu wartość z tego samego wiersza i kolumny o podanym numerze. warto- ści funkcji mogą się zmieniać dowolnie). Tablice takie zapisane w arkuszu kalkulacyjnym mogą być prze- szukiwane za pomocą funkcji należących do kategorii przeszukiwania i adresu. Rozdział 14. Do wyszukiwania odpowiednich wartości w tabeli służą funkcje WYSZUKAJ. na przykład fizykochemicznych. a w przypadku roztworów — także w zależności od stężenia. Tablica składa się z dwóch lub więcej kolumn. lepkość. Mogą to być na przykład tablice właściwości takich jak gęstość. Jako przykład rozpatrzymy zależność gęstości roztworów kwasu siarkowego od stężenia procentowego w stałej temperaturze 20ºC. Omówimy ją na przykładzie pierwszej z funkcji: WYSZUKAJ. wartość funkcji oblicza się na podstawie najbardziej zbliżonych wartości argumentu i odpowiadających im wartości funkcji. Tablice poziome tworzy się analogicznie. przewodnictwo elektryczne substancji w zależności od temperatury. że wartości argumentów są uporządkowane rosnąco (jeśli nie — należy je tak uporządkować.com .PIONOWO(argument. Jeżeli poszukiwana wartość argumentu nie występuje w tablicy. Tu skupimy się głównie na tablicach pionowych. Ebookpoint. których składnia jest podobna. przy użyciu procedury interpolacji. z których pierw- sza zawiera najczęściej listę wartości argumentów (umownie x-ów). Tablica funkcji jednej zmiennej może być zorientowana poziomo (wierszowo) lub pio- nowo (kolumnowo).kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.PIONOWO i WYSZUKAJ. by znaleźć wartość argumentu. jest dostępnych z reguły w formie tablic. tablica.POZIOMO. a druga i ewentualnie następne listę powiązanych wartości funkcji (umownie y-ów). czy_przybliżenie) Funkcja przeszukuje skrajną lewą kolumnę tablicy.

czy funkcja ma znaleźć dokładne.com . dopasowanie będzie przybliżone. można użyć adresu lub nazwy zakresu. Składnia wektorowa funkcji WYSZUKAJ: WYSZUKAJ(szukana_wartość. Czy_przybliżenie jest opcjonalnym parametrem logicznym wskazującym. adresem lub wyrażeniem. nie ma potrzeby sortowania tablicy. wynikiem funkcji będzie wartość błędu #N/D!. Jeśli parametr ma wartość FAŁSZ. Wartości znajdujące się w przeszukiwanym_wektorze mogą być tekstami. 0. Kolumny numerowane są od 1 od lewej strony tablicy. czy też przybliżone dopasowanie argumentu. Jeśli wartością parametru czy_przybliżenie jest FAŁSZ. PRAWDA. –2. z której należy odczytać wartość odpo- wiadającą argumentowi. tekstową lub logiczną. wynikiem bę- dzie wartość błędu #N/D!. 164 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Argument jest wartością. innymi słowy. FAŁSZ. A – Z.kluska@gmail. –2. wektor_wynikowy) Szukana_wartość jest wartością. której funkcja poszukuje w przeszukiwanym_wektorze. Funkcja WYSZUKAJ ma dwie składnie: wektorową i tablicową. obejmującym kolumnę argu- mentów i kolumny wartości funkcji. Nr_kolumny jest to numer kolumny w tablicy. –1. Ebookpoint. Tablica jest zakresem komórek. … . Działa ona trochę inaczej niż poprzednie dwie funkcje i umożliwia poszukiwanie argumentu nie tylko w pierwszym wierszu lub kolumnie. 2. warto- ści w pierwszej kolumnie tablicy powinny być umieszczone w porządku rosnącym: … . przeszukiwany_wektor. w przeciwnym razie wynik działania funkcji może nie być poprawny. że zmienne niezależne muszą być umieszczone w pierw- szym wierszu lub pierwszej kolumnie. Przeszukiwany_wektor jest zakresem zawierającym tylko jeden wiersz lub jedną kolumnę. 1. funkcja będzie poszukiwać dokładnego dopasowania. Jeśli nie znajdzie żadnego. Wartości można umieścić w porządku rosnącym poprzez wybranie polecenia Sortuj z menu Dane i wybranie porządku Rosnąco. A – Z. ale przydatna jest głównie w wersji wektorowej. w razie nieuzyskania dokładnego dopasowania przyjęta będzie największa wartość z pierw- szej kolumny. wartością logiczną lub nazwą albo adresem. Wartość argumentu jest poszukiwana w pierwszym wierszu. tekstem. Wartości w przeszukiwanym_wektorze muszą być uporządko- wane rosnąco: … . przenosi się do odpowiadającej tej wartości pozycji w drugim wek- torze i daje w wyniku jej wartość. Forma wektorowa WYSZUKAJ poszukuje wartości argumentu we wska- zanym wektorze. FAŁSZ. 0. 2. liczbami lub wartościami logicznymi. W tekście wielkie i małe litery są równoważne. który należy przeszukać. może być stałą liczbową. Jeśli wartością parametru czy_przybliżenie jest PRAWDA. Funkcja WYSZUKAJ. … . 1. PRAWDA. w przeciwnym razie funkcja może nie od- naleźć poprawnej wartości argumentu. Jeśli wartość argumentu jest mniejsza niż najmniejsza wartość w pierwszej kolumnie tablicy. którą należy znaleźć w pierwszej kolumnie tablicy.POZIOMO działa analogicznie w odniesieniu do tablicy zorganizowanej wierszowo. Argument szukana_wartość może być liczbą. –1. mniejsza niż wartość argumentu. Wektor jest tablicą zawierającą tylko jeden wiersz albo tylko jedną kolumnę. Jeżeli parametr ten ma wartość PRAWDA lub został pominięty.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Alternatywą może być użycie funkcji WYSZUKAJ. Wadą obu tych funkcji wyszukujących jest to.

0. Jeśli typ_porównania jest równy –1. –2. która jest większa od szukanej_wartości lub jej równa. to może ona zawierać znaki zastępcze: gwiazdkę (*) i znak zapytania (?). w kolumnie lub wierszu o podanym adresie i zwraca w wyniku jego względne położenie w swojej kolumnie lub wierszu (numer pozycji. …. funkcja PODAJ. 2. Jeśli typ_porównania jest równy 0. że jest równy 1. W przeszukiwana_tab porządek musi być malejący: PRAWDA. W tym przypadku w przeszukiwana_tab porzą- dek może być dowolny. 0 lub 1. ….POZYCJĘ znajdzie pierwszą wartość do- kładnie równą wartości szukana_wartość. Może być liczbą. 0. Typ_porównania podaje. –2. Rozdział 14. A – Z. w którym funkcja ma znaleźć szukaną_wartość. mniejszą od szukanej_wartości.kluska@gmail. Jeśli funkcja PODAJ. … itd. która jest mniejsza lub równa szukanej_wartości. którą należy znaleźć w tablicy przeszukiwana_tab. Jeśli argument typ_porównania jest równy 1. Typ_porównania jest liczbą –1. podaje wartość błędu #N/D!. 1. typ_porównania) Szukana_wartość jest wartością. funkcja PODAJ. Ebookpoint. w jaki sposób funkcja do- pasowuje szukaną_wartość do wartości w przeszukiwana_tab. liczony od 1).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. zakłada się. Jeśli argument typ_porównania zostanie pominięty. przeszukiwana_tab. Składnia tej funkcji jest taka jak poniżej: PODAJ. Przeszukiwana_tab może być tablicą lub adresem tablicy. Z – A. Ar- gument ten powinien mieć taką samą wielkość co argument przeszukiwany_wektor. Jeśli argument szukana_wartość jest mniejszy od najmniejszej wartości w przeszukiwanym_ ´wektorze.POZYCJĘ znajdzie największą wartość. to funkcja WYSZUKAJ zwraca wartość błędu #N/D!. FAŁSZ. a znak zapytania dowolny pojedynczy znak. Zadanie odczytania wartości z tablicy dla zadanego argumentu można rozwiązać jeszcze inaczej — wykorzystując funkcje PODAJ.POZYCJĘ zakończy swoje działanie niepowodzeniem. –1. 1. Jeśli typ_porównania wynosi 0. Przeszukiwana_tab jest ciągłym zakresem komórek (wektorem). Funkcja PODAJ. tekstem lub wartością logiczną albo adresem komórki. –1.POZYCJĘ odszu- kuje argument w tablicy. PODAJ. FAŁSZ. PRAWDA. Gwiazdka zastępuje dowolny łańcuch znaków. Jeśli funkcja WYSZUKAJ nie może znaleźć wartości określonej przez argument szukana_ ´wartość. Przeszukiwana_tab musi być uporząd- kowana w kolejności rosnącej: ….POZYCJĘ i INDEKS. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 165 Wektor_wynikowy jest zakresem zawierającym tylko jeden wiersz lub jedną kolumnę.com . to wybiera wartość największą w przeszukiwanym_wektorze.POZYCJĘ(szukana_wartość.POZYCJĘ znajdzie najmniejszą wartość. 2. a szukana_wartość jest tekstem.

Jeżeli dokładna war- tość argumentu nie została w tablicy odnaleziona. Wróćmy do naszego przykładu: do odczytania gęstości roztworu o zadanym stężeniu można wykorzystać zarówno funkcję WYSZUKAJ. jak i WYSZUKAJ. odczytać numer wiersza w kolumnie tablicy zawiera- jącej stężenie.1.PIONOWO. Można też. jeśli argumenty funkcji tworzą kolumnę.POZYCJĘ zwraca w wyniku położenie swojego argumentu we wskazanej tablicy. Użycie tych funkcji pokazano na rysunku 14.kluska@gmail. „Operacje i funkcje tablicowe”. Ebookpoint. a nie tylko dla wartości umieszczonych w tabeli. że przebieg funkcji między danymi punk- tami jest regularny. Wartości funkcji dla brakujących wartości argumentu trzeba obliczyć. a my chcemy znać wartość funkcji (w tym przypadku gęstości) dla dowolnego x.1. odczytany wynik odnosi się do najbliższej wartości argumentu. należy użyć funkcji INDEKS. 166 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Funkcja PODAJ.POZYCJĘ. wykorzy- stując wartości znalezione w tabeli i zakładając.com . oznacza to numer wiersza w tej kolumnie. ko- rzystając z funkcji PODAJ. gdyż odległości między punktami są często dość duże.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Ilustracja metod odczytu danych z tabeli i interpolacji liniowej Interpolacja liniowa Wynik odczytany bezpośrednio z tabeli ma jeszcze niewielką wartość praktyczną. a następnie z drugiej kolumny w tym samym wierszu odczytać gęstość — posługując się funkcją INDEKS. W praktyce. który przedstawia dwukolumnową tablicę reprezentującą zależność gęstości roztworu od stężenia kwasu siarkowego oraz przykłady wartości odczytanych z tablicy przy użyciu opisanych wyżej funkcji. Aby odczytać wartość położoną w tym samym wierszu w innej kolumnie. nie większej jednak od niego. Dokładny opis tej funkcji podano w rozdziale 3. Rysunek 14.

mają wartości (x1. Ebookpoint. ich układ jest prawidłowy.POZYCJĘ(x. x_1 : = INDEKS(zakres_x. że współrzędne punktów otaczających badany punkt. gdy do obliczenia wartości funkcji w danym punkcie wykorzystujemy współrzędne tylko dwóch punktów sąsiednich.com . Taka sytuacja występuje. wiersz+1) W końcu obliczamy wynik: = y_1+(y_2–y_1)/(x_2–x_1)*(x–x_1) Chociaż wzór interpolacyjny jest dość prosty i można wykorzystać go bezpośrednio. aby nazwy były prawidłowe i nie kolidowały z adresami komórek). „Regresja liniowa”. Jeżeli oryginalne dane są w kolumnach. wiersz) x_2 : = INDEKS(zakres_x. znane_y. to dla znanego x zawartego w przedziale [x1. wiersz+1) y_1 : = INDEKS(zakres_y. odczytane z tablicy. Dane wstawiamy do formuły: = REGLINX(x. istnieje również funkcja REGLINX. gdy punkty w tabeli źródłowej są rozmieszczone stosunkowo gęsto i wartości funkcji znane są z dużą dokładnością (zostały wyliczone lub zmierzone bardzo dokładnie i zweryfiko- wane — na przykład pochodzą z opublikowanego zbioru danych fizykochemicznych). która ułatwia wprowadzenie danych do wzoru. x_2. Komórce z wynikiem można nadać na przykład nazwę wiersz. a znane_x to zakres komórek obej- mujący x1 i x2. że przebieg funkcji między sąsiednimi punktami w tabeli jest liniowy.POZYCJĘ do odszukania numeru wiersza w tabeli danych. y_2. zakres_x. Trzeba jednak te adresy ustalić samo- dzielnie. Rozdział 14. na przykład: = PODAJ. y2). obliczenia będą nosić nazwę interpolacji liniowej. znane_x) Znane_y oznacza zakres komórek obejmujący y1 i y2. y1) i (x2. a wartości dane są dokładne. Jest to najprostszy możliwy przypadek. wiersz) y_2 : = INDEKS(zakres_y. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 167 Jeżeli założymy. dla którego obliczamy wartość funkcji (gęstość). y_1. na przy- kład x_1. (Znaki podkreślenia lub kropki są potrzebne. 1) x oznacza argument (stężenie). x2] można obliczyć wartość y ze wzoru: y2 − y1 y = y1 + ( x − x1 ) x2 − x1 Najprościej będzie wykorzystać ten wzór bezpośrednio. Przed użyciem tej funkcji należy przygotować dane w ten sposób. aby wartości x1 i x2 oraz y1 i y2 były w sąsiednich komórkach (w pionie lub w poziomie).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeśli założyć. Wartości z tablicy można teraz pobrać za pomocą funkcji INDEKS i nadać wynikom odpowiednie nazwy. podstawiając w miejsce współ- rzędnych punktów odpowiednie adresy komórek. można użyć funkcji PODAJ. zakres_x jest zakresem tabeli zawierającym wartości argumentów (stężeń). Jej składnia jest omówiona dokładnie w rozdziale 15.kluska@gmail. Aby proces wyszukiwania adresów nieco zautomatyzować.

2. PRZESUNIĘCIE(zakres_y. Rysunek 14. Funkcja ta zwraca adres komórki lub zakresu komórek. Pełny opis funkcji PRZESUNIĘCIE podano w rozdziale 3.POZYCJĘ numeruje wiersze od 1. Porównanie metod interpolacji liniowej i trendu liniowego Ebookpoint. 168 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Zakresy znane_y i znane_x można wpisać bezpośrednio albo wyliczyć je.0. Przykład zastosowania tej procedury oblicze- niowej pokazano na rysunkach 14.pozycja. gdyż funkcja PODAJ. wykorzystując funkcję PRZESUNIĘCIE.1). jeżeli dane tablicowe są wystarczająco do- kładne. określony w stosunku do adresu odniesienia. a funkcja PRZESUNIĘCIE wymagałaby numerowania od zera. Jako dane wystarczy podać zakres_x i zakres_y oraz oczywiście argument x.com .0.1)) Y_tabl jest adresem komórki zawierającej tablicową wartość y.0. o ile wierszy poniżej początku tablicy należy odczytać dane. należy wybrać inne rozwiązanie. „Operacje i funkcje tablicowe”.0. Następnie wywołujemy funkcję REGLINX: = REGLINX(x. Przykładowo zmodyfikowane wywołanie funkcji REGLINX może mieć postać: = REGLINX(x.kluska@gmail. Jeżeli któryś z tych warunków nie jest speł- niony. Najpierw obliczamy. najbardziej zbliżonej. PRZESUNIĘCIE(x_tabl.2.2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. zakres_x.POZYCJĘ(x.POZYCJĘ i PRZESUNIĘCIE.2. Wynikowi nadajemy nazwę pozycja. ´PRZESUNIĘCIE(zakres_x.2.2.1 i 14.0. można prawie całkowicie zauto- matyzować obliczenia.pozycja. x_tabl to adres tablico- wej wartości x. Wykorzystując funkcje PODAJ.1). 1)–1 Wynik pomniejszamy o 1. ale nie większej od argumentu x.0. pozycja : = PODAJ.1)) Procedura opisana wyżej daje dobre wyniki. PRZESUNIĘCIE(y_tabl. a zależność jest zbliżona do liniowej.

że zależność będzie traktowana jako proporcjonalna (bez stałej).com . jeśli potraktować funkcję jako tablicową). Jeżeli są uwzględnione tylko dwa punkty — mamy interpolację liniową. na stronie 188. natomiast począwszy od dwu punktów. gdyż dane te są dokładne. Rozdział 14. „Regresja liniowa”. jeżeli trzy lub więcej punktów — oblicze- nia będą wykonane według zasady trendu liniowego. czyli zależność ma charakter proporcjonalny. Podobną do REGLINX funkcją jest REGLINW. Funkcję tę można wykorzystać zarówno do interpolacji. Jej składnia jest opisana w rozdziale 15. ile punktów obejmują zakresy znane_y i znane_x. Należy to potraktować tylko jako ilustrację metody. a zatem zastoso- wanie w tym przypadku trendu liniowego nie jest uzasadnione. jak i do trendu liniowego. trend liniowy. czyli linię prostą poprowadzoną nie dokładnie przez punkty pomiarowe. lecz są obarczone błędami pomiarowymi — takie dane nie powinny podlegać inter- polacji. = REGLINW(znane_y. Do poprowadzenia takiej linii potrzeba co najmniej trzech punktów. natomiast zależność nie jest idealnie liniowa. znane_y. czy_stała) W stosunku do funkcji REGLINX są dwie różnice (poza inną kolejnością argumentów) — jako nowe_x można podać nie tylko jedną wartość. nowe_x. Zamiast tego powinno się wykorzystać tzw. a znane_x to zakres komórek obejmujący co najmniej trzy wartości xi.kluska@gmail. Tę funkcję można wykorzystać również do interpolacji liniowej. do interpolacji znane_y i znane_x muszą reprezentować tylko jeden punkt. W Excelu do obliczenia wartości funkcji według trendu liniowego specjalnie opracowano funkcję REGLINX. Na rysunku 14. że jeśli parametr czy_stała ma wartość FAŁSZ. znane_x. wszystko zależy od tego. Ebookpoint. której składnię opisano również w rozdziale 15. będzie to już trend liniowy. na stronie 188. oraz — wykorzystując parametr logiczny czy_stała — można spowodować. że powinny reprezentować zależność liniową. lecz wyznaczoną metodą re- gresji. „Regresja liniowa”.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a linia jest dopasowana zgodnie z zasadą najmniejszej sumy kwadratów odchyleń. Składnia funkcji jest taka sama jak w przypadku interpolacji: = REGLINX(x. Oczywiście oba zakresy muszą mieć takie same rozmiary. ale także zakres wartości (i od razu otrzymać kilka wyników.2 pokazano również przykład zastosowania trendu liniowego do danych do- tyczących gęstości kwasu siarkowego. znane_x) Znane_y oznacza zakres komórek obejmujący co najmniej trzy wartości yi. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 169 Trend liniowy Jeżeli o stablicowanych danych wiemy. Pamiętać tylko należy.

3})*x^{3. w wersji 2010 w stałych ta- blicowych . stopnia. wielomianu Lagrange’a: ( x − x2 )( x − x3 )( x − x4 ) ( x − x1 )( x − x3 )( x − x4 ) y= y1 + y2 + ( x1 − x2 )( x1 − x3 )( x1 − x4 ) ( x2 − x1 )( x2 − x3 )( x2 − x4 ) ( x − x1 )( x − x2 )( x − x4 ) ( x − x1 )( x − x2 )( x − x3 ) y3 + y4 ( x3 − x1 )( x3 − x2 )( x3 − x4 ) ( x4 − x1 )( x4 − x2 )( x4 − x3 ) Zapis tej formuły w arkuszu jest dość żmudny. Można jednak alternatywnie wykorzy- stać do obliczeń znane już nam funkcje REGLINP i REGLINW. stopnia weźmiemy cztery punkty. jak używać tych funkcji. przy wykorzy- staniu zapisu tablicowego. dwa punkty przed i dwa punkty za argu- mentem funkcji.2. otrzymamy wielomian interpolacyjny.1. ale punkty pomiarowe są rozmieszczone na tyle rzadko. Ze względu na symetrię punktów często wykorzystuje się interpolację wielomianem trzeciego stopnia. Umożliwiają one (w prze- ciwieństwie do funkcji REGLINX) przeprowadzenie regresji wielomianem. Ten i poniższy zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych. Ebookpoint. Te same formuły z REGLINP i REGLINW użyte do szerszych zakresów znanych x i y dadzą wynik obliczony na podstawie trendu wielomianowego 3. Oczywiście w przypadku bardzo małych lub bardzo dużych wartości x (blisko początku lub blisko końca tablicy) trzeba zrezygnować z warunku symetrii.2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że interpolacja liniowa nie jest wystarczająca. 170 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Interpolacja kubiczna (wielomianem 3.3.3}) Wyniki przykładowych obliczeń pokazano na rysunku 14.2. Dobór optymalnej liczby punktów do zakresów znane_y i znane_x jest zadaniem prowadzącego obliczenia.com .3}. czyli tzw. Jeżeli do obliczeń współczynników wielomianu 3. Pomocne mogą tu być parametry statystyczne dopasowania. na stronach 181 i 188 wyjaśniono. należy zamienić na \. znane_x^{1. takie jak współczynnik determinacji R2 czy wariancja resztkowa. W tym przypadku można użyć REGLINP w wyrażeniu: = SUMA(REGLINP(znane_y.0}) Znane_y i znane_x oznaczają zakresy danych tablicowych obejmujące cztery punkty ota- czające z obu stron nową wartość x. stopnia) W przypadku gdy dysponujemy dokładnymi danymi w tablicy. Do tej procedury wykorzystuje się cztery kolejne punkty tablicowe rozmieszczone symetrycznie wokół poszukiwanej wartości.kluska@gmail. znane_x^{1. W rozdziale 15. Wielomian interpolacyjny można zapisać w postaci tzw. x^{1. „Re- gresja liniowa”.2. Wartość gęstości uzyskana metodą interpolacji kubicznej jest zgodna z dokładnością do czterech cyfr po przecinku z dostępnymi danymi tablicowymi. Z kolei funkcja REGLINW daje w wyniku od razu poszukiwaną wartość funkcji: = REGLINW(znane_y. interpolację ku- biczną. Takie podejście jest zalecane w przypadku mniej dokładnych danych źródłowych. należy użyć do interpolacji wielomianu wyższego stopnia.

3. na przykład gęstość roztworów kwasu siarkowego zależy od stężenia roz- tworu i temperatury.com .kluska@gmail. należy przeprowadzić interpolację lub skorzystać z linii trendu. Interpolacja kubiczna w zastosowaniu do obliczenia gęstości kwasu siarkowego Interpolacja liniowa w przypadku funkcji dwu zmiennych Wiele zależności fizykochemicznych jest przedstawianych w postaci tablic funkcji dwu zmiennych. z21 i z22. y). Na trzecim etapie interpolujemy wzglę- dem y przy stałym x i obliczamy wynik zxy. Ebookpoint. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 171 Rysunek 14. Znajdujemy w tablicy parę sąsiednich war- tości x1 i x2. Fragment tablicy z danymi wygląda tak: Wartości. Interpolację liniową trzeba przeprowadzić trzykrotnie. Na pierwszym i drugim etapie przeprowadzamy interpolację względem zmiennej x przy stałych wartościach y1 i y2. takich że y ∈ [y1. Mamy obliczyć wartość funkcji z = f(x. Wartości funkcji wypełniają prostokątny obszar wyznaczony przez możliwe kombinacje obu argumentów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Obliczamy wartości pośrednie zx1 i zx2. Kolejność obliczeń jest taka. a wartości dru- giego argumentu w pierwszej kolumnie. to z11. y2]. z12. które można odczytać w tablicy. Aby obliczyć wartość funkcji dla dowolnych wartości argumentów. takich że x ∈ [x1. jak pokazano poniżej. Rozdział 14. Dane takie są prezentowane w postaci tablic dwuwymiarowych. x2] oraz parę sąsiednich wartości y1 i y2. w której wartości jednego argumentu umieszczono w górnym wierszu.

Przykład 14. które oczywiście można połączyć w jeden.1.com .kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ale zawsze będą trzy etapy obliczeń. współczynniki i dopełniają się do 1. A zatem obliczenia będą dość proste. jeśli je tylko odpowiednio zorganizować. 172 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Kolejność wyboru zmiennych do interpolacji może być inna. z 21 − z11 z x1 = z11 + ( x − x1 ) x2 − x1 z 22 − z12 z x 2 = z12 + ( x − x1 ) x2 − x1 z x 2 − z x1 z xy = z x1 + ( y − y1 ) y 2 − y1 Po przekształceniu i uporządkowaniu otrzymujemy: x2 − x y 2 − y x − x y − y1 z xy = z11 ⋅ + z12 2 ⋅ + x2 − x1 y2 − y1 x2 − x1 y 2 − y1 x − x1 y 2 − y x − x1 y − y1 + z 21 ⋅ + z 22 ⋅ x2 − x1 y2 − y1 x2 − x1 y 2 − y1 x2 − x x − x1 Jak nietrudno zauważyć. Rysunek 14. Dane źródłowe do obliczeń i same obliczenia pokazano na rysunku 14. Interpolacja liniowa w przypadku funkcji dwu zmiennych Ebookpoint. Obliczymy metodą interpolacji liniowej gęstość roztworu kwasu siarkowego o stężeniu 28% w temperaturze 36ºC.4.ILOCZYNÓW do obliczenia wyniku.4. W II wariancie obliczeń zestawiono dane i współczynniki pomocnicze w trzech ko- lumnach i wykorzystano funkcję SUMA. Podob- x2 − x1 x2 − x1 nie jest z drugą parą współczynników z y. odpowiednio przekształcając wzory.

dla których szukamy nowej wartości funkcji. Omó- wione tu warianty interpolacji z wykorzystaniem funkcji REGLINW zilustrowano na rysunku 14. Dane dla tej funkcji muszą być jednak zorganizowane tak. Można uniknąć dodawania kolumny xy. nowe_xy) Znane_z reprezentuje zakres (kolumnę) czterech wartości funkcji.0. nowe_xy — dwie wartości x i y w wierszu. znane_xy. aby wartości funkcji znalazły się w jednej kolumnie.1. W tym przypadku kolumny x i y zostały rozdzielone i są wywoływane odrębnie.1}. znane_x^{1.kluska@gmail. Ebookpoint. Za pomocą zapisu operacji tablicowych można dodatkową bra- kującą kolumnę „wygenerować” wirtualnie. Układ danych powinien być taki jak poniżej: Wywołanie funkcji ma postać: = REGLINW(znane_z. że przy dokładności do czterech cyfr po przecinku wyniki interpolacji według formuły dokładnej i uproszczonej nie różnią się.1}*znane_y^{0.1} ´*nowe_y^{0. Użycie takiej formy funkcji interpolacyjnej jest uproszczeniem. w wersji 2010 w stałych tablico- wych . należy zamienić na \. bo jest równoważne aproksymacji zależności z = f(x.com . Postać wywołania funkcji formalnie nie ulegnie zmianie. jednak kosztem komplikacji wy- wołania funkcji REGLINW. podczas gdy pełne równanie liniowe powinno jeszcze zawierać człon a3xy. znane_xy — zakres ar- gumentów x i y obejmujący dwie kolumny po cztery wartości. nowe_x^{1.5 — zastosowano te same dane co poprzednio.1. Widać. Jeżeli chcielibyśmy uzyskać pełną interpolację liniową.0. posługując się wywołaniem: = REGLINW(znane_z. często formuła uproszczona jest zupełnie wystarczająca.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. musielibyśmy do tablicy z da- nymi dodać kolumnę iloczynów xy i powiększyć o nią zakresy znane_xy i nowe_xy. lecz zmienią się przywołane za- kresy danych. Rozdział 14. y) równaniem liniowym bez efektu współdziałania. tzn.1}) Powyższy zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych. równaniem typu z = a0+a1x+a2y. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 173 Do interpolacji liniowej funkcji dwu zmiennych można również wykorzystać znaną już nam funkcję REGLINW.

com .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 174 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 14. również w przypadku funkcji dwu zmiennych. trzeba tylko wykonać więcej obliczeń. Fragment tablicy danych wytypowany do obliczeń przedstawia się tak jak poniżej: Przebieg procedury interpolacyjnej jest podobny jak w przypadku interpolacji liniowej. Oczywiście w przypadku bardzo małych lub bardzo dużych wartości ar- gumentów (blisko początku lub blisko końca tablicy) trzeba zrezygnować z warunku symetrii. skorzystać z interpolacji kubicz- nej. Interpolacja liniowa z wykorzystaniem funkcji REGLINW Interpolacja kubiczna w przypadku funkcji dwu zmiennych Jeżeli metoda interpolacji liniowej nie daje wyników dostatecznie dokładnych. Ebookpoint. co daje w sumie 16 punktów.5. Na ostatnim etapie interpolujemy względem y przy stałym x i obliczamy wynik zxy.kluska@gmail. Obliczamy wartości pośrednie zx1 do zx4. Najpierw przeprowadzamy interpolację względem zmiennej x przy stałych wartościach y1 … y4. Do tej procedury dla każdej zmiennej potrzebne są po cztery kolejne punkty ta- blicowe rozmieszczone symetrycznie wokół poszukiwanej wartości. może- my.

Sposób ich użycia jest podobny jak w przypadku funkcji jednej zmiennej.0}) Ebookpoint. Dane należy przygotować jak w przypadku wie- lomianów Lagrange’a. teraz jednak trzeba ich użyć pięciokrotnie.2. znane_x^{1.3})*x^{3. Rysunek 14. Współczynniki zawierające x są takie same we wszystkich obliczeniach. Rozdział 14. ♦ Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja 175 Wielomiany interpolacyjne Lagrange’a przy stałym y = yi mają postać: ( x − x 2 )( x − x3 )( x − x 4 ) ( x − x1 )( x − x3 )( x − x 4 ) z xi = z1i + z 2i + ( x1 − x 2 )( x1 − x3 )( x1 − x 4 ) ( x 2 − x1 )( x 2 − x3 )( x 2 − x 4 ) ( x − x1 )( x − x 2 )( x − x 4 ) ( x − x1 )( x − x 2 )( x − x3 ) z 3i + z 4i ( x3 − x1 )( x3 − x 2 )( x3 − x 4 ) ( x 4 − x1 )( x 4 − x 2 )( x 4 − x3 ) Indeks i przyjmuje kolejno wartości od 1 do 4. Przykład zastosowania interpolacji kubicznej w odniesieniu do funkcji dwu zmiennych Zamiast wielomianów Lagrange’a można wykorzystać do obliczeń znane nam już funkcje REGLINP i REGLINW. korzy- stając z obliczonych wcześniej wartości zxi. W końcu przeprowadza się interpolację względem y.kluska@gmail.com . Najpierw obliczamy wartości pośrednie zx1 do zx4.6 pokazano fragment arkusza z powyższymi obliczeniami.1.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.2.6. Wzór do przeprowadzenia tego etapu obliczeń jest taki jak poniżej: ( y − y2 )( y − y3 )( y − y4 ) ( y − y1 )( y − y3 )( y − y4 ) z xy = z x1 + z x2 + ( y1 − y2 )( y1 − y3 )( y1 − y4 ) ( y 2 − y1 )( y2 − y3 )( y2 − y4 ) ( y − y1 )( y − y2 )( y − y4 ) ( y − y1 )( y − y2 )( y − y3 ) z x3 + zx4 ( y3 − y1 )( y3 − y2 )( y3 − y4 ) ( y4 − y1 )( y 4 − y2 )( y 4 − y3 ) Na rysunku 14. W tym celu obli- czamy wartości czterech wyrażeń (z REGLINP): = SUMA(REGLINP(znane_zi.

Jeżeli dane tablicowe nie są wyrównane. znane_y^{1\2\3}. i odwrotnie. na przykład 6×6. Pozwoli to ograniczyć wpływ przypadkowych błędów pomiaru na wyniki. można wziąć pod uwagę większy obszar tablicy. 176 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich znane_zi i znane_x oznaczają zakresy danych tablicowych z dla czterech wartości yi oraz czterech punktów otaczających z obu stron nową wartość x. Ten i poniższe zapisy dotyczą wersji 2007 i wcześniejszych. y^{1\2\3}) Podany zapis zakłada. że zakresy znane_zxi i znane_y są poziome. znane_x^{1. Dokładność obliczeń metodą interpolacji kubicznej jest wystarczająca do większości za- stosowań.3}) Obliczenia należy wykonać oddzielnie dla każdej z czterech wartości yi.kluska@gmail. znane_y^{1\2\3})*y^{3. separatory w stałych tablicowych należałoby zamienić na średniki (do wersji 2007.2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. stopnia zamiast interpolacji. Z kolei funkcja REGLINW daje w wyniku od razu poszukiwaną wartość funkcji: = REGLINW(znane_zi.1. w wersji 2010 w stałych ta- blicowych \ należy zamienić na . Gdyby były pionowe. w wersji 2010 na ukośniki \). Ebookpoint. i wykorzystać trend wielomianowy 3.2.2.0}) lub = REGLINW(znane_zxi. by otrzymać cztery wartości pośrednie zx1 do zx4. x^{1. Wreszcie należy użyć funkcji REGLINP lub REGLINW jeszcze raz do obliczonych wcześniej wartości pośrednich.3}. Składnia formuł jest taka jak poniżej: = SUMA(REGLINP(znane_zxi.com .

a A — współczynniki. to równanie jest liniowe ze względu na współczynniki. Ebookpoint. Jeżeli równanie opisujące wyniki eksperymentu przedsta- wimy w postaci: Y = f(X. wielomianu. jak i równania typu y = a0+a1x+a2x2+a3x –1+a4ln x gdzie zależność od jednego parametru wejściowego przedstawiona jest za pomocą rów- nania nieliniowego ze względu na x. Moż- liwe są też równania typu y = a0+a1x1+a2x2+a12x1x2+a'12x1/x2 reprezentujące zależność od dwóch parametrów wejściowych. której szczególnym przypadkiem jest regresja liniowa. które są liniowe ze względu na wystę- pujące w nich współczynniki. Regresja liniowa Zakres zastosowania regresji liniowej Eksperymenty. lecz najczęściej stosuje się do opisu typowe. Postać równań może wynikać z prze- słanek teoretycznych. funkcji potęgowej.kluska@gmail. gdzie Y reprezentuje wielkości wynikowe. ale liniowego ze względu na współczynniki. lecz obejmuje wszystkie równania. X — parametry wejściowe. staramy się zwykle opracować w postaci wykresów lub równań. pod warunkiem że pochodna ∂Y nie zależy od A. Zasada ta stanowi podstawę metody regresji. A). Najczęściej stosowanym kryterium dopasowania równania do danych doświadczalnych jest zasada minimalnej sumy kwadratów różnic między wartościami wynikowymi zmie- rzonymi a wyznaczonymi z równania. Regresja liniowa nie ogranicza się do zależności liniowej między wynikami a danymi wejściowymi. Do tej kategorii zaliczymy więc za- ∂A równo równania typu y = a0+a1x1+a2x2+a3x3 w których wielkość wynikowa zależy od trzech niezależnych parametrów wejściowych. Rozdział 15. w wyniku których otrzymuje się duże zbiory danych liczbowych repre- zentujących zależności pomiędzy parametrami wejściowymi a wynikami.com . stosunkowo proste rów- nania funkcji liniowej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wykładniczej lub logarytmicznej.

Do tej grupy zaliczamy na przykład równanie wykładnicze: y = aebx Po obustronnym zlogarytmowaniu przyjmie ono postać: ln y = ln a+bx która jest już liniowa ze względu na współczynniki. a trzeci — xy = f(x. lecz dla ln y. y = a −b lub xy = ax − by y a a x Pierwszy reprezentuje liniową formę zależności x/y = f(x). a czym innym — ta suma liczona dla ln y.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że zastoso- wanie metody regresji do tak przekształconego równania prowadzi do innych wartości współczynników. W tym drugim przypadku relatywnie zmniejsza się waga punktów pomiarowych. Czym innym jest suma kwadratów odchyleń liczona dla y. Niemniej metodę linearyzacji równań stosuje się dość powszechnie. gdy tylko jest to możliwe. ale dają się przekształcić do postaci liniowej przez odpowiednią zamianę zmiennych. niż gdyby brać pod uwagę równanie w oryginalnej postaci. na przykład zależność potęgowo-wykładniczą: Ebookpoint. Podobnie daje się linearyzować zależność potęgowa: y = axb Po obustronnym zlogarytmowaniu otrzymujemy: ln y = ln a+b ln x czyli równanie liniowe. Pamiętać jednak należy. a zwiększa się waga punktów z małymi wartościami y. drugi y = f(y/x). w których wartości y były większe. które wprawdzie nie są liniowe. 178 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Istnieje też kategoria równań. Zastosowanie każdej z form linearyzacji prowadzi do innych wartości współczynni- ków a i b.kluska@gmail.com . Kolejny typ równania podlegający linearyzacji to dwuparametrowa funkcja homograficzna: ax y= x+b Po inwersji równanie przekształca się do postaci: 1 1 b 1 = + ⋅ y a a x które reprezentuje liniową formę zależności 1/y = f(1/x). ale — podobnie jak poprzednio — nie dla y. y) bez wyrazu wolnego. Inne możliwe sposoby lineary- zacji tego równania to: x b 1 y = + x. To najbardziej typowe przykłady linearyzacji. W podobny sposób linearyzuje się bardziej złożone funkcje.

liczba stopni swobody f = N–l równa różnicy między liczbą pomiarów N a liczbą współczynników l.) rozdziale „Regresja nieliniowa”. liczba stopni swobody f = 0. To kolej- na charakterystyka statystyczna równania regresji. Istnieje jednak wiele zależności ważnych z punktu widzenia obróbki danych doświadczal- nych. ale nie ma moż- liwości statystycznej oceny jakości otrzymanego równania. Jeżeli dysponujemy tylko tyloma wynikami pomiarów. Do oceny jakości dopasowania niezbędna jest też tzw. które trzeba wy- znaczyć. kryterium jakości dopasowania równania regresji do danych po- miarowych jest minimalna wartość sumy kwadratów różnic między wartościami y zmie- rzonymi a wartościami ŷ obliczonymi z równania regresji. Miarą jakości dopasowania równania jest stosunek sumy resztkowej SSresz do liczby stopni swobody f. Ocena statystyczna jakości dopasowania równania regresji Jak już wspominałem.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ale gdyby dodać trzeci punkt pomiarowy. zwany wariancją pomiaru lub wa- riancją resztkową. Tę sumę określa się najczęściej nazwą sumy resztkowej i oznacza symbolem SSresz N SS resz = ∑(y i =1 i − yˆ i ) 2 N — oznacza tu liczbę danych odnoszących się do zmiennej y. Pierwiastek z wariancji pomiaru zwany jest też średnim błędem wartości y sy. ile współczynników jest do wyznaczenia. Przykładowo przez dwa punkty zawsze można przeprowadzić prostą. zwanego regresją nieliniową. Jest ona obliczana ze wzoru: SS resz sy = N −l Ebookpoint. ♦ Regresja liniowa 179 ax n y = axbecx lub y = x+b pod warunkiem że n jest znaną stałą. które nie dają się linearyzować i wymagają nieco innego podejścia. Przykłady takich zależności to: y = a(1–e–bx) ax1 / 2 y= + cx 1 + bx1/ 2 Będą one omawiane w następnym (16. to nie wiadomo. a nie współczynnikiem do wyznaczenia. Wartość tę umieszcza się czasem na wykresach w postaci słupków błędu wartości y. Rozdział 15.com . czy też leżałby na tej prostej. wtedy również SSresz = 0.

a w każ- dym razie większa od wartości granicznej.9 świadczą już o stosunkowo mało dokładnym równaniu. tzn. Na ich podstawie oblicza się tzw.com . takie. Jest to wielkość. Inną charakterystyką statystyczną wyliczaną na podstawie powyższych sum kwadratów jest stosunek F wariancji regresji do wariancji resztkowej. Jeżeli natomiast zmienność y jest niewielka. zależną od liczby stopni swobody powtarzalności pomiarów oraz od przyjętego tzw. 180 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Każdy z wyznaczonych współczynników w równaniu regresji obarczony jest pewnym błędem. który jest kwadratem współ- czynnika korelacji R. Dlatego sensownie jest porównać sumę resztkową z sumą kwadratów odchyleń wyników w punktach pomiarowych odniesionych do ogólnej średniej z wszystkich wy- ników pomiarów. Wartość F powinna być możliwie jak największa. powinny być usuwane z równania regresji. a drugi — gdy stała jest równa zeru. Tę ogólną sumę kwadratów wokół średniej pomniejszoną o sumę reszt- kową nazwano sumą regresyjną. tym bardziej istotny jest dany współczynnik. Pomocne jest tu kryterium statystyczne t Studenta. Wartości poniżej 0. to i suma resztkowa będzie stosunkowo duża. określonej w zależności od liczby stopni swo- body licznika i mianownika oraz przyjętego poziomu istotności. gdy stała w równaniu regresji jest obliczana. SSregr R2 = SSregr + SSresz Wielkość ta jest bardzo często wykorzystywana do oceny jakości równania regresji. lecz z reguły jest bardzo bliska 1. który również można oszacować. SS regr /(l − 1) SS regr / l F= lub F = SS resz / f SS resz / f Pierwszy wariant wzoru stosuje się. którą porów- nuje się z kryterium statystycznym Fishera. które określa graniczną wartość tego stosunku. chociaż równanie niekoniecznie musi być dobrze do- brane. Im większa jest wartość współczynnika (li- czona jako wartość bezwzględna) w stosunku do błędu jego oszacowania. Ebookpoint. współczynnik determinacji R2. Suma resztkowa i wariancja resztkowa nie wystarczają jednak do pełnej charakterystyki danych pomiarowych. których błąd jest relatywnie duży. poziomu istotności. Oblicza się ją ze wzoru: N SS regr = ∑(y − y ) i =1 i 2 − SS resz gdzie N 1 y= N ∑y i =1 i Sumy kwadratów resztkowa i regresyjna są porównywane w dwojaki sposób. Współczynniki mało istotne. to i suma resztkowa będzie mała. bo jeżeli wartości y zmieniają się wyraźnie od punktu do punktu. Zmienia się w granicach od 0 do 1.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Ebookpoint. czy_stat) Znane_y i znane_x jak poprzednio reprezentują zbiory danych pomiarowych zmiennych y i x. Jeśli po- szukiwana zależność da się opisać równaniem y = ax+b to można wykorzystać trzy funkcje o podobnej składni. znane_y i znane_x mogą być zakresami o dowolnym kształcie. czyli musi być zawarte w jed- nym obszarze. która ma taką samą wielkość jak znane_y. Są to funkcje: NACHYLENIE(znane_y.kluska@gmail. Jeżeli pominie się znane_x. wchodzące w skład dodatku Analysis Toolpak. Analogicznie jeżeli tablica znane_y jest pojedynczym wierszem. albo jeśli wyraz wolny (odcięta) jest równy zeru. która oblicza współczynnik a. które umożliwiają obliczenie współczynników a i b oraz współczynnika determinacji R2. ponadto znane_x musi stanowić zakres spójny.3. znane_y musi być wektorem (tzn. Najprostszy przypadek dotyczy dopasowania funkcji liniowej jednej zmiennej. należy skorzystać z funkcji tablicowej: REGLINP(znane_y. R. zakresem o wysokości jednego wiersza lub o szerokości jednej kolumny). a zarazem więcej współczynników. Jeżeli tablica znane_y jest pojedynczą kolumną. Tablice znane_y i znane_x muszą być w całości wypełnione danymi liczbowymi (nie mogą zawierać pustych komó- rek ani danych nieliczbowych — inaczej niż w przypadku funkcji NACHYLENIE.. która oblicza współczynnik R2. znane_x. Ponadto dostępne są narzędzia do analizy regresji powiązane z kreatorem wykresów (linia trendu) oraz niezależne. Tablica znane_x może zawierać jeden lub więcej zbiorów zmiennych.. ODCIĘTA(znane_y. ale o jednakowych wymiarach. ♦ Regresja liniowa 181 Regresja liniowa w Excelu W arkuszu kalkulacyjnym dostępnych jest kilka funkcji. ale teraz obszary te nie muszą mieć identycznych rozmiarów.. każda kolumna zbioru znane_x jest interpretowana jako od- dzielna zmienna. Rozdział 15. Jeżeli używana jest tylko jedna zmienna. albo jeśli potrzebny jest pełniejszy sta- tystyczny opis zbioru danych.} lub {1\2\3\. znane_x). jeżeli rozmiary tablic lub zakresów są różne. każdy wiersz zbioru znane_x jest interpretowany jako oddzielna zmienna..2. jeżeli zakresy lub tablice zawierają dane nieliczbowe lub puste komórki.KWADRAT). te wartości są ignorowane. argument ten jest przyjmowany jako tablica {1. która oblicza współczynnik b. Znane_y i znane_x — są to tablice lub zakresy komórek o identycznych rozmiarach. ODCIĘTA i R.. znane_x).com .}. znane_x). Jeżeli stosuje się więcej niż jedną zmienną. które służą do wyznaczania rów- nań regresji. czy_stała. Jeśli w równaniu regresji występuje więcej wyrazów. otrzy- mujemy komunikat błędu #N/D!.KWADRAT(znane_y. za- wierające dane liczbowe.

sa1. Można na przykład zaznaczyć miejsce na wyświetlenie tylko trzech pierwszych wierszy. f \ SSregr. Jeżeli czy_stała ma wartość FAŁSZ. sy \ F. Wyniki mieszczą się w jednym wierszu. Od trzeciego do piątego wiersza tylko po dwie wartości — kolejno współczynnik determinacji R2. czy ma być dodatkowo obliczana statystyka regresji. a1. czy stała b ma być równa 0. nie jest konieczne wyświetla- nie ich wszystkich. zakończona wyrazem wolnym a0. an-1. … . Jeżeli znana wartość stałej b jest różna od zera.znane_x). Punkt przecięcia z osią y b : = INDEKS(REGLINP(znane_y. Przy dodawaniu linii trendu do wykresu punktowego można zadeklarować dowolną war- tość stałej b w równaniu regresji. an-1. … . 182 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Czy_stała jest to wartość logiczna określająca. Jeżeli czy_stała ma wartość PRAWDA lub jest pominięta. Suma regresyjna obliczana jest z błędnego wzoru: N SS regr = ∑y i =1 i 2 − SS resz i w konsekwencji błędnie obliczane są wartości F i R 2. 2). tak że uzyskiwana tablica ma postać {an. W przypadku równania z jedną zmienną współczynnik nachylenia i odciętą można od- czytać z formuł: Nachylenie a : = INDEKS(REGLINP(znane_y. sa0 \ R2. należy od zmierzonych wartości y odjąć b i w charakterze zmiennej znane_y użyć tej różnicy. SSreszt} (separatory w konwencji wersji Excela 2007 i wcze- śniejszych).znane_x). ile współczynników jest obliczanych. więc wymaga wcześniejszego zaznaczenia miej- sca na wynik i zatwierdzenia klawiszami Ctrl+Shift+Enter. funkcja REGLINP podaje błędne wartości statystyk. funkcja REGLINP daje w wyniku dodatkowe statystyki regresji. a1. b jest obliczane nor- malnie. Natomiast wartość R 2 podawa- na na wykresach przy opisie linii trendu jest poprawna. Ebookpoint. funkcja REGLINP daje w wyniku tylko współczynniki {an. czy obliczana normalnie. Jeżeli czy_stat ma wartość PRAWDA. nadając równo- cześnie argumentowi czy_stała wartość FAŁSZ. a wartości a są dopasowywane do równania y = ax lub y = ∑aixi. Funkcja REGLINP jest funkcją tablicową.kluska@gmail. Wynik składa się z pięciu wierszy i tylu kolumn. a zrezygnować z dwu ostatnich. W drugim wierszu są średnie błędy współczynników z pierwszego wiersza. b jest równe 0. średni błąd wartości y sy. W pierwszym wierszu jest lista współczynników. a0}. san-1. W przypadku funkcji REGLINP można jedynie zadekla- rować wartość 0. Czy_stat jest to wartość logiczna określająca. Jeżeli czy_stat ma wartość FAŁSZ lub jest pominięty. statystyka Fishera F. 1).com . obok liczba stopni swobody wariancji reszt- kowej f i wreszcie w piątym wierszu — suma regresyjna SSregr i suma resztkowa SSreszt. ale w kolejności od- wrotnej w stosunku do kolejności kolumn z danymi. a0 \ san. Chociaż funkcja w swojej pełnej wersji może wyświetlać wyniki w pięciu wierszach. … .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W przypadku gdy stała w równaniu regresji nie jest obliczana (jest równa 0).

Obliczenia przy użyciu tej funkcji wykonano trzykrotnie — raz jako znane_x użyto jednej kolumny danych.1.1. gdyż dotyczą faktycznie tych samych danych.2. jak już pisałem. z argumentem czy_stała o wartości PRAWDA — uzyskano wyniki poprawne. Dane do przykładu pochodzą z książki [7]. gdy wyraz wolny jest równy zeru Przykład 15. Ebookpoint. Obliczone współczynniki w drugim i trzecim przy- padku są liczbowo równe. na czym polega problem z funkcją REGLINP. W trzecim przy- padku użyto jednej kolumny danych jako znane_x. W drugim przypadku dodano drugą kolumnę x złożoną z samych jedynek i obliczono dwa współczynniki nadal z argu- mentem czy_stała o wartości FAŁSZ — również uzyskano wyniki błędne.kluska@gmail. ♦ Regresja liniowa 183 Na rysunku 15.com . z argumentem czy_stała o wartości FAŁSZ — uzyskano wyniki błędne. Z kolei w wersji 2007 Excela w przypadku korelacji wielomianem czasem nie jest wyświetlany współczynnik przy najwyższej potę- dze x. Wykres powinien prze- chodzić przez początek układu współrzędnych. Rysunek 15. Rozdział 15. Niestety.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. różnica polega tylko na innym sposobie obliczania wskaźników statystycznych. Dane oraz wyniki poka- zano na rysunku 15.1 pokazano. Wykonamy wykres tej zależności i dopasujemy linię trendu — na wykresie wy- świetlimy jej równanie oraz kwadrat współczynnika korelacji. Dana jest zależność ciśnienia osmotycznego roztworu cukru od jego stężenia procento- wego. w tym przypadku kwadrat współczynnika korelacji ma błędną wartość. natomiast na wy- kresie współczynnik determinacji obliczony jest poprawnie. Przykład ilustrujący nieprawidłowe wartości parametrów statystycznych podawane przez funkcję REGLINP w przypadku. (We wcześniejszych wersjach ten błąd nie występował). Współczynnik proporcjonalności i współczynnik determinacji można wyznaczyć rów- nież za pomocą funkcji REGLINP.

Dana jest zależność przewodnictwa molowego rozcieńczonych roztworów chlorku wap- nia od stężenia molowego w temperaturze 25oC. Można skorzystać z notacji tablicowej i jako znane_x podać PIERWIASTEK(stężenie). W standardowym zestawie funkcji opisujących linię trendu nie przewidziano bowiem zależności tego typu. Zgodnie z teorią rozcieńczonych roztworów elektrolitów przewodnictwo molowe powinno być liniową funkcją pierwiastka ze stężenia: Λ = Λ0 − k C Należy zweryfikować to równanie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. łatwiej zachować podobne schematy oznaczeń ze względu na to. Jeżeli chcemy wyznaczyć współczynniki na podstawie równania linii trendu z wykresu. Nie uzyskamy przez to ja- kichś szczególnych ułatwień. a nazwy zakresów muszą być unikatowe w arkuszu. które będzie się odbywać automatycznie. że nagłówki kolumn w różnych tabelach mogą się powtarzać. 184 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 15.com . i nieco szybciej wprowadzimy nagłówki kolumn niż nazwy od- powiednich zakresów. Korzystając z funkcji REGLINP.2.kluska@gmail. Dane oraz wyniki pokazano na rysunku 15. Ponadto jeśli w jednym arkuszu chcemy umieścić kilka podobnych obliczeń. nie musimy przygotowywać kolumn pomocniczych. Zależność liniowa jest dobrze spełniana przez cztery pierwsze punkty. Zależność ciśnienia osmotycznego roztworu cukru od jego stężenia procentowego jako przykład regresji liniowej Przy prowadzeniu obliczeń dotyczących regresji w Excelu 2007 lub 2010 można dodat- kowo wykorzystać tabele wraz z odwołaniami strukturalnymi. lecz unikniemy kopiowania w kolumnach. Przykład 15. obliczając jednocześnie jego współczynniki.3. (Dane pochodzą z książki [7]). dlatego tylko te punkty wykorzystano do obliczeń. to trzeba przygotować w arkuszu kolumnę z wartościami pierwiastka ze stężenia i wykorzystać tę kolumnę jako zmienną niezależną. Ebookpoint.2.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.3. Adsorpcję par na stałych adsorbentach opisuje się często równaniem izotermy Langmuira: abp x= 1 + bp gdzie: x — ułamek wagowy określający ilość substancji zaadsorbowanej na jednostkę masy sorbentu. p — cząstkowa prężność pary substancji adsorbowanej w równowadze z adsorbentem. Zależność przewodnictwa molowego rozcieńczonych roztworów chlorku wapnia od stężenia molowego w temperaturze 25ºC jako przykład regresji liniowej ze zmianą zmiennej niezależnej Przykład 15. W zaprezentowanym przykładzie przy obliczaniu współczynni- ków równania linearyzowanego pominięto cztery pierwsze punkty. wykonać wy- kres linearyzowany i odczytać współczynniki z równania linii trendu. że przekształcenie zmiennych zmienia wagi poszczególnych punktów pomiarowych. ♦ Regresja liniowa 185 Rysunek 15. aby uzyskać zado- walające wizualnie dopasowanie linii trendu do punktów z końca zakresu — po powrocie Ebookpoint. Przykładowe wyniki obliczeń przedstawiono na rysunku 15. albo zapisać prze- kształcenie zmiennych w argumentach funkcji REGLINP i odczytać współczynniki z wyni- ku funkcji.com . Podobnie jak w poprzednim przykładzie. a duże tracą. Dane do tego przykładu pochodzą z książki [5]. W ta- kim przypadku pomaga czasem rezygnacja z kilku skrajnych punktów. Rozdział 15. na przykład po obliczeniu 1/x małe wartości x zyskują na znaczeniu.kluska@gmail. można albo przekształcić zmienne w arkuszu w sposób jawny.3. Równanie izotermy Langmuira jest nieliniowe i przed jego opracowaniem metodą regre- sji liniowej trzeba je przekształcić do postaci liniowej względem nowych zmiennych. Należy pamiętać. Po wstawieniu obliczonych współczynników do oryginalnego równania jakość do- pasowania równania ze względu na oryginalne zmienne może być niezadowalająca.4. Sposoby przekształcenia podano na początku rozdziału.

Dokładny opis składni tej funk- cji można znaleźć w rozdziale 2.POŚR("A"&PZ):A17.com .POŚR("B"&PZ):B17.1/A6. ale nie będą nam tu potrzebne.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Alternatywnie można użyć funkcji ADRES. której argumentem jest adres w postaci tekstowej. jeżeli wywołanie jest w wierszu o nu- merze PZ lub większym. Jeżeli na przykład chcemy odwołać się do komórki z kolumny B (jest to druga ko- lumna) i z wiersza o numerze pobranym z komórki PZ.4.BRAK()) Funkcja WIERSZ() bez argumentów zwraca numer wiersza z miejsca wywołania. Można podać jeszcze dodatkowe argumenty opcjonalne. dlatego użyto operatora połączenia tekstów &.PRAWDA.kluska@gmail. Komórce tej nadano nazwę PZ (komórka F27). 186 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 15.POŚR(ADRES(PZ. Zawartość komórki PZ jest liczbą. Tekst ten może być złożony z elementów oznaczających kolumnę i wiersz. to możemy użyć jednego z wyrażeń: = ADR. na stronie 34 oraz w pliku pomocy [15]. Funkcja ADRES wymaga co najmniej dwu argumentów liczbowych: pierw- szym jest numer wiersza. Do wyznaczenia wartości zmiennych pomocniczych 1/p i 1/X użyto wyrażeń typu: = JEŻELI(WIERSZ()>=PZ.2)) Funkcja ADR.POŚR("B"&PZ) lub = ADR. która również pozwala na konstrukcję adresu w formie tekstowej z numerów wiersza i ko- lumny. Współczynniki w linearyzowanym równaniu regresji (1/ab oraz 1/a) obliczano ze wzoru: = REGLINP(1/ADR. Stopień adsorpcji par czterochlorku węgla na węglu aktywnym jako przykład regresji według równania linearyzowanego do oryginalnych zmiennych.POŚR. w tym przypadku 1/A6.PRAWDA) Ebookpoint. w przeciwnym razie zwraca kod #N/D!.POŚR wymaga argumentu tekstowego. drugim numer kolumny. Aby można było łatwo modyfikować zakresy punktów bra- nych pod uwagę w obliczeniach zdefiniowano komórkę przechowującą numer wiersza z początkowymi danymi.1/ADR. Wyraże- nie oblicza wartości 1/p. ale zostanie automatycznie skonwertowa- na na tekst. Wszystkie adresy potrzebne do zdefiniowania zakresów roboczych są konstruowane z użyciem funkcji ADR.

jeśli znane_x są to tylko potęgi utworzone z jednej kolumny x — wtedy można zastosować konstrukcję podobną do tej z przykładu dotyczącego regresji prostej — wystarczy tylko odwrócić porządek wykładników w stałej tablicowej.3})*x^{3.2. Rozdział 15. w wersji 2010 w stałych ta- blicowych . stopnia. należy zamienić na \. Ten i poniższy zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych. Można również połączyć obliczenie współczynników regresji i prognozowanych wartości y w jednym wyrażeniu: = SUMA(REGLINP(znane_y.2. Przykładowo aby obliczyć współczynniki wielomianu 3.0}) Gorzej. gdy równanie ma postać y = ax+b rozwiązanie tego zadania nie sprawia żadnych trudności (por.3} lub x^{1\2\3} — ten drugi wariant dotyczy Excela w wersji 2010. ale może nie być to już tak trywialnie proste ze względu na odwróconą kolejność współczynników i danych w zakresie znane_x.2. znane_x^{1. na przykład gdy mamy wielomian 3.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Aby za pomocą funkcji REGLINP wyznaczyć współczynniki w równaniu regresji w postaci wielomianu (dopuszczalne ujemne i ułamkowe wykładniki potęgowe). Ale istnieje też sposób na uniknięcie obliczania dodatkowych kolumn. Ebookpoint. należy oprócz kolumny x przygotować kolumny x2 i x3.kluska@gmail. rozdział 4. dla której chcemy wykonać obliczenia — może być adresem pojedynczej komórki lub nazwą zakresu (może pokrywać się ze znane_x). Wykorzystać należy operacje tablicowe i zakres znane_x zapisać jako x^{1. W przypadku regresji wielokrotnej (więcej niż jedna zmienna x) takie „ręczne” obliczenie prognozowanej wartości y można również wykonać.0}) gdzie x oznacza wartość argumentu. Kiedy już poznamy wartości współczynników w równaniu regresji. Często chcemy też na tej podstawie wykonać wykres. która została udostępniona właśnie do obliczania prognozowanych wartości funkcji w regresji liniowej. znane_x)*x^{1. Excel nie udostępnia żadnego narzędzia do automatycznego odwracania kolej- ności danych do obliczeń (wpisywanie komórek granicznych w odwrotnej kolejności nic tu nie da). W przypadku prostej regresji liniowej. Niestety. Jest to zwykłe wyrażenie (nietablicowe). W analogiczny sposób można przeprowadzić obliczenia w przypadku pozostałych wzo- rów linearyzujących izotermę Langmuira. jeśli zakres znane_x tworzą niezależne zmienne — wówczas trzeba „ręcznie” przygotować zakres współczynników w odwróconej kolejności i tego zakresu używać w wyrażeniach. x oznacza kolumnę wartości x i może być zapisane jako zakres komórek lub nazwa.1. na ogół przygo- towuje się dla każdego wyrazu wielomianu kolumnę wartości x podniesionych do odpo- wiedniej potęgi. „Tablicowanie funkcji jednej i dwu zmiennych”). Pół biedy. x2 i x3 należy przekazać jako argument znane_x do funkcji REGLINP. z reguły chcemy je wykorzystać do obliczenia prognozowanych wartości zmiennej y w punktach użytych do wyznaczenia równania regresji lub innych punktach. Cały zakres kolumn: x. Stała tablicowa zawiera listę wykładników potęgowych.com . Ale na szczęście jest lepsze wyjście — specjalna funkcja REGLINW. ♦ Regresja liniowa 187 Jest to oczywiście formuła tablicowa. stopnia = SUMA(REGLINP(znane_y.

com . W istocie funkcje te wyznaczają parametry i staty- styki równania linearyzowanego (po zlogarytmowaniu). Nowe_x musi zawierać jedną wartość. w przeciwnym razie jest funkcją tablicową.. jeśli nowe_x pominięto. na przykład zależność gęstości roztworu od temperatury i stężenia.3. to funkcja REGLINW jest zwykłą funkcją. dla których chcemy obliczyć za pomocą funkcji REGLINW odpo- wiednie wartości y. z jedną zmienną x.. znane_x jest to tablica lub zakres danych niezależnych. Pozwalają na wyznaczenie równania regresji w postaci wykładniczej. Jeżeli pominie się zarówno znane_x. jeśli pominięto zarówno nowe_x. lub znane_y. Funkcja daje w wyniku przewidywaną wartość y na podstawie liniowej regresji znanych tablic lub zakresów danych x i y. czy_stała) Znaczenie argumentów znane_y. Jeżeli pominie się nowe_x. Jeżeli zależność dałaby się opisać prostym równaniem liniowym: Ebookpoint. Wynikiem działania funkcji jest tablica o wymiarach tablicy nowe_x (lub znane_x. argument ten jest przyjmowany domyślnie jako taki sam jak znane_x. znane_x i czy_stała jest takie jak w przypadku funkcji REGLINP. Można jednak za x podstawić zakres wartości i użyć tej funkcji jako funkcji tablicowej. Dostępne są również funkcje REGEXPP i REGEXPW. znane_x) x jest to punkt danych. Jeżeli nowe_x reprezentuje pojedynczy punkt. 188 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Składnia tej funkcji jest taka jak poniżej: REGLINW(znane_y. Uproszczony wariant funkcji REGLINW stanowi funkcja REGLINX.kluska@gmail. znane_x..}. nowe_x.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Znaczenie argumentów jest analogiczne.} lub {1\2\3\.. analogiczne odpowiednio do funkcji REGLINP i REGLINW. kolumnę (lub wiersz) dla każdej zmiennej niezależnej. zawiera- jąca prognozę wartości y według trendu liniowego. Uwzględnia tylko regre- sję prostą. są one przyjmowane jako tablica {1. i oblicza wynik — prognozowane y w zasadzie dla jednej wartości x. dla którego chcemy prognozować wartość y. która ma taki sam rozmiar jak znane_y. Regresja liniowa w przypadku funkcji dwu zmiennych Stosunkowo często chcemy opisać równaniem zależność pewnej wielkości od dwu zmien- nych niezależnych. Nowe_x są to wartości x.2. tak jak w przypadku znane_x.. jak i znane_x). znane_y. Funkcję tę można również wykorzystać do interpolacji liniowej. Składnia funkcji REGLINX jest taka jak poniżej: REGLINX(x. jak i nowe_x. znane_y jest to tablica lub zakres danych zależnych.

com . Przykładowo jeżeli byłby to wie- lomian trzeciego stopnia ze względu na każdą ze zmiennych. Liczba współczynników. kopiując oryginalne wartości funkcji z tablicy dwuwymiarowej kolumnami jedną po dru- giej. Wykładniki potęg. 2. zwykle trzeba użyć na przykład wielomianu. 0. w wersji 2010 w stałych tablico- wych . funkcję należałoby zapisać w postaci: y = a00+a10x1+a20x12+a30x13+ +a01x2+a11x1x2+a21x12x2+a31x13x2+ +a02x22+a12x1x22+a22x12x22+a32x13x22+ +a03x23+a13x1x23+a23x12x23+a33x13x23 Trzeba wyznaczyć 16 współczynników odpowiadających wszystkim parom wykładników przy x1 i x2. należy posłużyć się wy- rażeniami tablicowymi. 0. Ebookpoint. 2. 3. ♦ Regresja liniowa 189 y = a0+a1x1+a2x2 problem można by rozwiązać w sposób dość prosty za pomocą funkcji REGLINP i REGLINW. 3} Powyższy zapis dotyczy wersji 2007 i wcześniejszych. który jest bardziej czytelny. Wygodnie byłoby zapisać tablice A i B za pomocą wyrażeń. ile wartości przyjmuje zmienna x2. można zapisać w postaci tablic A i B: x1^A = x1^{0. 1. Oznaczymy stop- nie wielomianów względem x1 i x2 odpowiednio przez st.kluska@gmail. Jeżeli wybierzemy układ kolumnowy. Aby uniknąć „ręcznego” obliczania kolumn danych. 2. Zależność od dwóch zmiennych przedstawiana jest zazwyczaj w postaci tablicy dwuwymiarowej.2. Wartości funkcji znajdujemy w komórce na przecięciu wiersza odpowiadającego danej wartości x1 i kolumny odpowiadającej danej wartości x2. 2. czyli tyle razy. gdzie m i n oznaczają liczebności zbiorów wartości x1 i x2. 3. 0. 0. W rezultacie w każdej kolumnie znajdzie się m*n wartości. 3. W praktyce jednak rzadko zależności między zmiennymi da się przedstawić w tak prosty sposób. 2. 0. Aby użyć funkcji REGLINP lub REGLINW. 1. Tablicę dwuwymiarową trzeba przekształcić w jednowymiarową. czyli tyle razy.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 3. 1. 3} x2^B = x2^{0. 2. po jednej dla każdej zmiennej niezależnej i wartości funkcji. 3.1 i st. jak w poniższym przykładzie. Wartości jednej zmiennej (x1) umieszcza się w pierwszej kolumnie tablicy. W drugiej kolumnie powtarzamy pierwszą wartość x2 m razy. 1. 1. należy zamienić na \. Następnie powtarzamy drugą wartość x2 i kolejne aż do wyczerpania ich listy. Jedyny kłopot to sposób zapisu danych. 3. w pierwszej kolumnie należy skopiować oryginalną kolumnę x1 n razy. 2. a ściślej w trzy tablice jednowymiarowe. 2. dane muszą mieć układ wierszowy lub kolumnowy. 0. a wartości dru- giej zmiennej (x2) — w pierwszym wierszu. ile wartości przyjmuje zmienna x1. które pozwolą utworzyć te ta- blice automatycznie również w przypadku wielomianów innych stopni. Kolumnę wartości funkcji tworzymy. Rozdział 15. 1. Operację można wykonać ręcznie lub napisać odpowiednią makroinstrukcję w Visual Basicu. 1. do których należy podnieść x1 i x2. 1.

2–B)) Wyrażenie należy zatwierdzić przez Ctrl+Shift+Enter. stopnia względem obu zmiennych albo 2. a następnie skopiować do wszyst- kich komórek przeznaczonych na wyniki.2 należy przedefiniować zakres wsp albo użyć maksymalnego zakresu wsp i konstrukcji „ob- cinającej” zbędną część zakresu: = SUMA(PRZESUNIĘCIE(wsp. dogodnie jest nazwać zakres obliczonych współczynników. wynik miałby postać pojedynczego wiersza ze współczynnikami. 190 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich które należy wyznaczyć. Maksymalna liczba kolumn w obszarze znane_x wynosi 16. Do konstrukcji bazowej tablicy zawierającej liczby od 0 do ws–1 użyjemy formuły na- zwanej baza: baza : = TRANSPONUJ(WIERSZ(ADR. można wtedy łatwo skopiować formuły do sąsiednich komórek.1.1+1) B : = ZAOKR. gdyż stała jest obliczana jako jeden ze współczynników (oba wykładniki przy x1 i x2 równe 0).0. A : = MOD(baza. albo 1.1+1)*(st.1–A)*dane_x2^(st.POŚR("1:"&ws)))–1 Tablice A i B definiujemy.2–B)) Ebookpoint. jest równa ws : = (st. można więc zaplanować mak- symalnie wielomiany 3.ws)*dane_x1^(st. gdy zakres współczynników wsp będzie dokładnie odpowiadać rozmiarom tablic A i B. wykorzystując funkcje obliczające wynik dzielenia całkowitego i reszty z dzielenia. Należy zarezerwować miejsce na wynik w postaci obszaru obejmującego maksimum pięć wierszy i ws kolumn.kluska@gmail. Kolejność współczynników obli- czonych przez funkcję REGLINP jest odwrotna w porównaniu z kolejnością kolumn w ob- szarze zmiennych niezależnych. Dlatego niezbędna jest modyfikacja tablic wykładni- ków. w wersji 2010 kolumn może być więcej — nawet 64 (wie- lomiany 7. Jeżeli na następnym etapie chcemy obliczyć wartość funkcji z równa- nia regresji. znane_x1^A*znane_x2^B. Powyższe wyrażenie zadziała tylko w przypadku. więc nie można jej obliczać po raz drugi. stopnia względem obu zmiennych). należy do pierwszej komórki obszaru wyniku wprowadzić wyrażenie (tablicowe): = SUMA(wsp*dane_x1^(st. st. W powyższym wyrażeniu dane_x1 i dane_x2 oznaczają pojedyncze komórki.com .2+1). FAŁSZ. i maksymalnie 4.1–A)*dane_x2^(st. Gdyby ostatni argument miał wartość FAŁSZ lub został pominięty. i maksymalnie 7. Do konstrukcji tablic wy- kładników wykorzystamy sposób opisany w rozdziale 3. PRAWDA) Jest to oczywiście formuła tablicowa.1 lub st.0. należy użyć konstrukcji: = REGLINP(znane_y. stop- nia.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.DO. Podane ograniczenie maksymalnej liczby kolumn x obowiązuje do wersji 2007. Jeżeli wartości funkcji obliczone z równania regresji chcemy umieścić w tablicy dwu- wymiarowej w układzie takim jak oryginalne dane.CAŁK(baza/(st.1+1)) Aby obliczyć współczynniki w równaniu regresji za pomocą funkcji REGLINP. stopnia. Trzecim argumentem funkcji musi być FAŁSZ. „Operacje i funkcje tablicowe”. na przykład wsp. najlepiej posłużyć się tu adresami mieszanymi. Po zmianie wartości st.

gdy wartość zmiennej niezależnej jest równa 0. znane_x1^A*znane_x2^B. dane_x1^A*dane_x2^B. na przykład 1E–8. W tablicy dwuwymiarowej jej wywołanie może mieć postać: = REGLINW(znane_y.com . napotykamy pro- blem. ♦ Regresja liniowa 191 Jeżeli potrzebne są tylko wartości funkcji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Ponieważ na liście wykładników potęg występuje zero. Zależność gęstości roztworów węglanu sodu w funkcji stężenia i temperatury jako przykład regresji wielomianem dwu zmiennych — dane źródłowe i wyniki regresji Ebookpoint. Rysunek 15. wśród obliczanych wartości pojawia się symbol nieoznaczony 00. a nie współczynniki w równaniu. FAŁSZ) W tym wyrażeniu znane_y. można posłu- żyć się funkcją REGLINW. znane_x1 oraz znane_x2 odnoszą się do zakresów danych za- pisanych w kolumnach.kluska@gmail. Przykładowe opracowanie danych dotyczących gęstości roztworu w funkcji dwu zmiennych — stężenia i temperatury — przedstawiają rysunki 15.5. Rozdział 15. W takim przypadku należy zmienić zerową wartość zmiennej niezależnej na bardzo małą. którego wartość jest nieokreślona. Umożliwi to wykonanie obliczeń. Stosując opisany powyżej sposób definiowania zakresów zmiennych. natomiast dane_x1 i dane_x2 oznaczają komórki odpowiednio z pierwszej kolumny i pierwszego wiersza tablicy dwuwymiarowej. co uniemożliwia przeprowadzenie obliczeń. stosując adresy mieszane i wypełniając następnie cały obszar tablicy przez kopiowanie. a nie wpłynie praktycznie na ich wynik.5 i 15.6. najlepiej odwoływać się do nich. lecz więk- szą od zera.

kluska@gmail.6. Zależność gęstości roztworów węglanu sodu w funkcji stężenia i temperatury jako przykład regresji wielomianem dwu zmiennych — dane w układzie kolumnowym i współczynniki regresji (fragment arkusza) Ebookpoint.com . 192 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 15.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com . Niestety. Przyj- muje się pewną wartość początkową współczynnika „nieliniowego”. najczęściej stosowanym kryterium dopasowania równania do danych doświadczalnych jest zasada minimalnej sumy kwadra- tów różnic między wartościami wynikowymi zmierzonymi a wyznaczonymi z równania. a nie minimum globalne. ale w taki sposób. aby były one opisane Ebookpoint. albo po przekształceniu równania do postaci liniowej. Podobnie jak w zagadnieniach regresji liniowej. co może prowadzić do zafałszowania rezultatów obliczeń współczynników regresji. Wska- zać też należy Solverowi. w zakresie wskazania właściwych przybliżeń startowych poszukiwanych współczynników. kiedy rów- nanie jest liniowe ze względu na wszystkie współczynniki z wyjątkiem jednego lub dwóch. i wskazanie Solverowi komórki. „Rozwiązywanie równań nieliniowych”). Naszym zadaniem pozostaje opracowanie formuły. oraz komórek ze współczynnikami. W przypadku równań nieliniowych nie jest jednak możliwe opisanie współczynników regresji wzorami. która wylicza sumę kwadratów odchyleń pomiędzy wartościami zmierzonymi a wyznaczonymi z równania. Jednak pozo- staje całkiem spora grupa równań (występujących przy opracowaniu danych ekspery- mentalnych). nie zawsze wyniki są zadowalające. Czasem wyniki wskazują minimum lokalne funkcji celu. tym trudniej. które należy dobrać. W Excelu takim narzędziem jest nakładka Solver. których nie można przekształcić do postaci liniowej. ale wiąże się z przeskalowaniem wyników. Są też przypadki do- świadczeń. a następnie stosuje metodę regresji li- niowej do obliczenia pozostałych współczynników. Rozdział 16. Posłużyć się więc trzeba narzędziem do znajdowania minimum funkcji. (Opis instalacji i uruchomienia tego do- datku podano w rozdziale 12. Dużo zależy od intuicji osoby. a jedynie ich wyznaczenie metodami numerycznymi. zapisuje równanie w postaci liniowej z nową zmienną niezależną x'. W takiej sytuacji korzystnie jest połączyć metody regresji nieliniowej i liniowej. Im więcej współczynników do wyznaczenia. Reszta obliczeń to już zadanie dla Solvera. która przygotowuje dane. która zawiera tę formułę.kluska@gmail. że ma poszukiwać minimum. przy których linearyzacja jest możliwa. Regresja nieliniowa Zakres zastosowania regresji nieliniowej Znaczna część danych doświadczalnych poddaje się obróbce metodami regresji liniowej albo bezpośrednio. W wielu przypadkach możemy mieć do czynienia z regresją quasi-liniową. którą instaluje się jako dodatek.

po przyjęciu wartości startowych tych współ- czynników obliczamy a i d metodą regresji liniowej. krzywej logistycznej: a 1 y= + d . po przyjęciu wartości startowej tego współ- czynnika obliczamy a i c metodą regresji liniowej. po przyjęciu wartości startowej tego współ- czynnika obliczamy a' = ln a i b metodą regresji liniowej. Z tego rodzaju zagadnieniami Solver z reguły radzi sobie znakomicie. po przekształceniu y = ax'+bx". po przekształceniu y = ax'. po przyjęciu wartości startowej tego współ- czynnika obliczamy a metodą regresji liniowej.kluska@gmail. po przekształceniu y = ax'+cx. gdzie x′ = 1 + exp(b + cx) 1 + exp(b + cx) b i c są tu współczynnikami „nieliniowymi”. Teraz za pomocą Solvera dopasowuje się wartość współczynnika „nieliniowe- go”. po przekształceniu y = ax'+c. gdzie y ′ = ln⎜⎜ − 1⎟⎟ ⎝ y−d ⎠ ⎝ y−d ⎠ Ebookpoint.com . po przyjęciu wartości startowej tego współ- czynnika obliczamy a i b metodą regresji liniowej. gdzie x′ = . Po przekształceniu do postaci: ln(y – c) = ln a+bx. gdzie x' = e–bx. Możliwe jest też inne podejście do tego równania. gdzie x' = 1–e–bx b jest tu współczynnikiem „nieliniowym”. Typowe zależności quasi-liniowe to: y = a(1–e–bx). wskazując jako funkcję celu resztkową sumę kwadratów z regresji liniowej. Oto kolejny przykład zależności występujący w chemii fizycznej: ax1 / 2 x1 / 2 y= + cx . ax + b x 1 y= . y = ae–bx+ce–dx. gdzie x' = ebx b jest tu współczynnikiem „nieliniowym”. 194 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich formułami. po przekształceniu y = ax'+d. po przyjęciu wartości startowych tych współ- czynników obliczamy a i c metodą regresji liniowej. czyli y' = a'+bx. gdzie x ′ = 1 + bx1 / 2 1 + bx1 / 2 b jest tu współczynnikiem „nieliniowym”. Uogólniona postać tzw.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Możliwe jest też przekształcenie tego równania do postaci: ⎛ a ⎞ ⎛ a ⎞ ln⎜⎜ − 1⎟⎟ = b + cx . a x" = e–dx b i d są tu współczynnikami „nieliniowymi”. po przyjęciu wartości startowej tego współ- czynnika obliczamy a i c metodą regresji liniowej. gdzie y’ = ln(y – c) i a' = ln a c jest tu współczynnikiem „nieliniowym”. po przekształceniu y = ax'+cx". a x′′ = x+c x+c x+c c jest tu współczynnikiem „nieliniowym”. y = aebx+c. czyli y' = b+cx.

com .kluska@gmail. której elementy opisuje wzór: N ∂Fn ∂Fn Pij = ∑ ∂a n =1 i ⋅ ∂a j sy oznacza pierwiastek z wariancji pomiaru. Krzywa Gaussa: 2 2 A = Amax e −[( x −m ) / s ] . ♦ Regresja nieliniowa 195 W tym przypadku a i d są współczynnikami „nieliniowymi”. czyli y' = ax+b. natomiast m i s możemy obliczyć metodą regresji liniowej. Ocena statystyczna jakości dopasowania równania regresji Przy stosowaniu Solvera do wyznaczania współczynników regresji nieliniowej napoty- kamy problem braku oceny statystycznej jakości wyznaczonych wartości współczynni- ków.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. współczynnik determinacji. obliczany ze wzoru: SS resz sy = N −l takiego jak w regresji liniowej. Ocena statystyczna współczynników wymaga dość złożonych obliczeń. takie jak suma resztkowa. po przyjęciu wartości star- towych tych współczynników obliczamy b i c metodą regresji liniowej. po przyjęciu wartości startowych tych współczynników obliczamy Amax metodą regresji liniowej. gdzie y ′ = ln max . Rozdział 16. a b = –m/s A s A Przy takiej formie równania Amax jest współczynnikiem „nieliniowym”. Odchylenie stan- dardowe współczynnika oblicza się ze wzoru: σ i = ( P −1 ) ii s y gdzie (P-1)ii jest i-tym elementem diagonalnym macierzy odwrotnej do macierzy P. Możliwe jest też przekształcenie do postaci: Amax x − m A ln = . Problem dotyczy tylko współczynników „nieliniowych” dobieranych przez Solver. wariancja resztkowa. Ebookpoint. zwany jest też średnim błędem wartości y. Pozostałe parametry statystyczne. suma regresyjna. są obliczane tak samo jak w przypadku regresji liniowej. gdzie x′ = e −[( x −m ) / s ] m i s są tu współczynnikami „nieliniowymi”. a = 1/s. czyli A = Amaxx'.

natomiast zmienne niezależne są w kolumnach C i D. 5 mujemy równanie y = aC'+dC. d w komórce C18. (Solver pracuje lepiej z funkcjami celu niezbyt małymi.2. Wartości współczynników regresji otrzymano: a w komórce B18. przy czym współczynnik b jest „nieliniowy”. Dane dotyczą temperatury 25ºC.5 lub po podzieleniu przez C.5 − ln γ 1 czyli y = aC'+dC".5 1 + bC 0. po obustronnym podzieleniu przez C0. Pierwszy przykład dotyczy regresji quasi-liniowej. b i d są współczynnikami do wyznaczenia.5 .1 i 16. gdzie y = –ln γ.5 1 + bC 0. 196 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Regresja nieliniowa w Excelu z wykorzystaniem Solvera Zastosowanie regresji nieliniowej zilustrujemy przykładami opracowania danych do- świadczalnych. Równanie regresji nie zawiera wyrazu wolnego. rzędu jedności). Dana jest zależność średniego współczynnika aktywności γ w roztworach kwasu azotowe- go od stężenia C.5 a.kluska@gmail.5 +d C C + bC − ln γ 1 czyli y = aC'+d. Ebookpoint. gdzie y = . Po przeprowadzeniu regresji liniowej uruchomiono Solver. a C ′ = . b w komórce D3.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przykład 16. Wyniki obliczeń w dwu wariantach pokazano na rysunkach 16. W drugim przypadku 1 + bC 0.5 − ln γ = + dC 1 + bC 0. C 0. W I wariancie obliczeń (równanie przekształcone) kolumną zmiennej zależnej jest kolum- na F. a C ′′ = C 0.5 równanie przybrałoby postać: − ln γ a = + dC 0.5 W trzecim przypadku równanie ma formę: − ln γ a = 0. W pierwszym przypadku otrzy- C 0. a współ- czynniki a i d metodą regresji liniowej. pomnożoną przez czynnik skalujący 10000. wskazując mu jako komórkę celu komórkę G3 zawierającą resztkową sumę kwadratów z regresji li- niowej z komórki C22.com . Zależność tę można opisać wzorem: aC 0. gdzie y = . Zadanie można rozwiązywać dla zależności w oryginalnej formie. C C + bC W każdym przypadku współczynnik b będzie dobierany za pomocą Solvera.1.5 C 0 . C ′ = 0. C′ = . 5 .

2. pomnożoną przez czynnik skalujący 10000. b w komórce D30. wskazując mu jako komórkę celu komórkę G30 zawierającą resztkową sumę kwadratów z regresji linio- wej z komórki C49. Wartości współczynników regresji otrzymano: a w komórce B45.com . Rozdział 16. Po przeprowadzeniu regresji liniowej uruchomiono Solver.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail. Dobór współczynników regresji quasi-liniowej z wykorzystaniem Solvera — równanie oryginalne W II wariancie obliczeń (równanie oryginalne) kolumną zmiennej zależnej jest kolumna E. Równanie regresji nie zawiera wy- razu wolnego. Dobór współczynników regresji quasi-liniowej z wykorzystaniem Solvera — równanie przekształcone Rysunek 16.1. d w komórce C45. ♦ Regresja nieliniowa 197 Rysunek 16. Ebookpoint. natomiast zmienne niezależne są w kolumnach C i D.

Wybór należy do osoby opracowującej wyniki i znającej realia pomiarów i ich dokładność. Dane liczbowe do tego przykła- du zaczerpnięto z książki [7]. Równanie nieprzekształcone (drugi wariant regresji quasi-liniowej) traktuje wyniki bardziej równorzędnie. Graniczna przewodność mo- lowa kwasu azotowego w metanolu w temperaturze 25ºC wynosi Λ0 = 203. Kwas azotowy w metanolu zachowuje się jak słaby elektrolit.3.XMY. W tym przypadku wartości wszystkich trzech współczynników będą dobierane za pomocą Solvera. że współczynniki w porównywanych wariantach obliczeń różnią się. a mniej dokładnie przy większych. Zmierzone wartości przewodności molowej roztworu w funkcji stężenia c wynoszą: Ebookpoint. strona 102. 198 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ten sam przykład można również rozwiązać z zastosowaniem metody regresji nielinio- wej. Widać też — jeśli spojrzeć na wartości współczynników aktywności — że równanie prze- kształcone dokładniej odwzorowuje wyniki przy małych stężeniach.kluska@gmail. Dobór współczynników metodą regresji nieliniowej z wykorzystaniem Solvera — równanie oryginalne. Wartości startowe należy oszacować na podstawie obliczeń wykona- nych poprzednio. Również w przypadku regresji nieliniowej błędy oszacowania są równomiernie rozłożone. Kryterium dopasowania można teraz sformułować jako sumę kwadra- tów różnic zmierzonych i obliczonych wartości zmiennej zależnej (w Excelu służy do tego funkcja o nazwie SUMA. dla której błędy pomiaru we wszystkich punktach mają możliwie zbliżone wartości. Jeśli zna się metodykę pomiaru.2) — w naszym przykładzie zmienną zależną może być sam współczynnik aktywności lub jego logarytm — wybór należy do przeprowadzającego obliczenia. Rysunek 16. współczynnik aktywności jako zmienna zależna Można zauważyć.com . Przykład 16.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozpatrzymy jeszcze jeden przykład regresji nieliniowej.3.2. Wyniki przeprowadzonych obliczeń wraz z oknem dialogowym Solvera przedstawio- no na rysunku 16.9 Ω–1cm2mol–1. powinno się wybrać taką wielkość.

2 116. Ω–1cm2mol–1 178.1314 0. Minimalna wartość sumy kwadratów wyniosła 2. co odpowiada wartości Kc = 6. mmol·dm–3 0. skąd Kc ≈ 5·10–4.8102 0.6748 0.4730 0.0 137.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.3075 0.02·10–3. z prawa rozcieńczeń Ostwalda wynika zależność: − K c + K c2 + 4cK c α= 2c Występuje tu jeden współczynnik Kc.7084 0.3075 0. Zadanie można również rozwiązać bez znajomości Λ0.0966 0. Ebookpoint.9163 α 0.7406 0. Zatem Λ = Λ0α Ponieważ przewodność graniczna jest znana.0966 0. Wartość tego parametru również można wyznaczyć. ale zależność jest nieliniowa i najwygodniej będzie przeprowadzić dopasowanie z wykorzystaniem Solvera.2 151. przyjmując jako funkcję celu sumę kwadratów odchyleń dla α.6 124. Otrzymujemy następujące wartości: c.8764 0. ♦ Regresja nieliniowa 199 c. W stosunku do przybliżenia początkowego wartość kryterium zmniejszyła się około pięciokrotnie. Wartościami star- towymi będą jak poprzednio Kc ≈ 5·10–4 oraz Λ0 ≈ 200 Ω–1 cm2mol–1. można przeliczyć wartości Λ na stopień dy- socjacji α.kluska@gmail. Podstawą obliczeń będzie równanie: − K c + K c2 + 4cK c Λ = Λ 0α = Λ 0 2c Jako funkcję celu przyjmiemy teraz sumę kwadratów odchyleń dla Λ.com . Rozdział 16. mmol·dm–3 0. Wartość Λ0 musi być większa od wszystkich zmierzonych wartości Λ.7 165.7084 0.9163 Λ.1314 0.5.6091 0. Jako wartość startową przybliżenia Kc przyjmiemy wartość oszacowaną na podstawie danych zawartych w tabelce: przy c = 1 mmol·dm–3 wartość α ≈ 0.3 Należy obliczyć stałą dysocjacji Kc kwasu azotowego w metanolu.402·10–4.4730 0. Stałą dysocjacji Kc wiąże ze stężeniem c prawo rozcieńczeń Ostwalda: cα 2 Kc = 1−α Z kolei stopień dysocjacji α jest równy stosunkowi przewodności molowej Λ przy danym stężeniu do przewodności granicznej Λ0. Obliczenia przeprowadzono w arkuszu kalkulacyjnym.5704 Jako że stopień dysocjacji musi być dodatni.

lecz w kierunku prostopadłym (normalnym) do linii trendu. Na rysunku 16. a ściślej do stycznej do linii trendu w tym punkcie. Rysunek 16. Ebookpoint. że cały błąd dopasowania równania do danych pomiarowych jest związany z odchyleniami mierzonymi wzdłuż osi wartości y.18·10–4 oraz Λ0 =193.4 przedstawiono ekran z obliczeniami dotyczącymi powyższego przykładu. Jeżeli błędy pomiaru wartości x są porównywalne z błędami pomiaru wartości y. U góry: obliczenie stałej dysocjacji. Przy przejściu od wartości startowych do finalnych wartość funkcji celu zmniejszyła się z 658 do 35. gdy dokładność. z jaką mierzy się wartości x. gdy nachylenie linii trendu zmienia się znacznie w analizowanym przedziale zmienności wartości x i y. Jest to szczególnie istotne. u dołu równoczesne obliczenie stałej dysocjacji i przewodności granicznej Korelacja liniowa i nieliniowa w Excelu Zastosowanie metody regresji jest właściwe.kluska@gmail. Współrzędne i-tego punktu pomiarowego oznaczymy xi i yi.8. Ekran z wynikami obliczeń parametrów metodą regresji nieliniowej za pomocą Solvera. jest znacznie większa od dokładności pomiaru wartości y. że linia łącząca ten punkt z punktem pomiarowym jest prostopadła do linii trendu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Należy teraz znaleźć współrzędne xi0 i yi0 rzutu punktu pomiarowego na linię trendu. W praktyce nie zawsze takie uproszczenie jest uza- sadnione.8 Ω–1 cm2mol–1. że równanie linii trendu jest dane w postaci y = f(x).4. czyli takiego punktu leżącego na linii trendu. W przypadku gdy poszukiwane wartości różnią się o kilka rzędów wielkości.com . bardziej uzasadnione jest liczenie odległości punktu pomiarowego od linii najlepszego dopasowania nie w kierunku pionowym (osi v) czy poziomym (osi x). celowe jest zaznaczenie w opcjach Solvera Automatyczne skalowanie oraz Przyjmij nieujemne. Za- łóżmy. Można wówczas założyć. 200 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Po uruchomieniu Solvera otrzymamy optymalne wartości Kc = 8.

Można podzielić wartości x i y przez oszacowania ich błędów i uzyskać zmienne bezwymiarowe o porównywalnych błędach. Ki0 = ski0 = sf' (xi0) — zmodyfikowane nachylenie stycznej. ki0 = f'(xi0) — współczynnik kierunkowy (nachylenie) stycznej jest równy pochodnej linii trendu. Równocześnie spełnione muszą być równania ograniczeń (*). rozwiązując równanie nieliniowe z jedną niewiadomą: (xi–xi0)+f' (xi0)(yi–f(xi0)) = 0 (*) Należy zminimalizować sumę kwadratów odległości ∑di2 wszystkich punktów od linii trendu przy zmianie współczynników określających równanie linii trendu. Łatwo zauważyć.kluska@gmail. ale wygodniej bę- dzie pomnożyć wartości zmiennej y przez czynnik skali s = Δx/Δy. ♦ Regresja nieliniowa 201 Współrzędne te wyznaczymy z następujących zależności: yi0 = f(xi0) — bo współrzędne rzutu muszą spełniać równanie linii trendu. Szukamy zatem minimum sumy kwadratów: ~ ∑ d i2 = ∑ ( xi − xi0 ) 2 + ∑ (Yi − Yi 0 ) 2 = ( xi − xi0 ) 2 + s 2∑( yi − yi0 ) 2 ∑ Odpowiednie równania mają po uwzględnieniu współczynnika postać: Yi0 = syi0 = sf(xi0) — zmodyfikowana zmienna zależna. (xi–xi0)+s2ki0(yi–yi0) = 0 — zmodyfikowany warunek prostopadłości. W ten sposób błędy pomiarów zmiennej zależnej będą podobne do błędów zmiennej niezależnej. aby błędy po- miaru na obu osiach były zbliżone. skale na osiach powinny być tak dobrane. których jest tyle. Zwróćmy jeszcze uwagę na skale na osiach x i y. Korelacja liniowa W najprostszym przypadku funkcji liniowej o postaci y = ax+b mamy k0 = a i równanie (*) daje się efektywnie rozwiązać Ebookpoint. Kwadrat odległości punktu od linii trendu: di2 = (yi–yi0)2+(xi–xi0)2 = (xi–xi0)2(1+1/(ki0)2) Współrzędną xi0 rzutu punktu pomiarowego na linię trendu wyznaczamy oddzielnie dla każdego punktu. Rozdział 16.com . ile punktów pomiarowych. (xi–xi0)+ki0(yi–yi0) = 0 — warunek prostopadłości. Jednak w przypadku funkcji liniowej nachylenie ma stałą wartość i rozwiązanie można uzyskać w sposób analityczny. że zmiana skali na którejkolwiek osi powoduje zmianę rozwiązania równania (*). Suma kwadratów po przekształceniu: ~ s2 1 ⎛ 1 ⎞ ∑ d i2 = ∑ ( xi − xi0 ) 2 + s4 ∑ (k i 0 2 ) ( xi − xi0 ) 2 = ∑ ⎜⎜⎝1 + (sk i ⎟( xi − xi0 ) 2 ) ⎟⎠ 0 2 W ogólnym przypadku zagadnienie jest nieliniowe i może być rozwiązane za pomocą Solvera.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Aby uzyskać oczekiwany efekt dopasowania linii trendu.

Tylko jedna wartość zapewnia minimum funkcji celu — można sprawdzić. Przy dowolnej wartości s kryterium kwadratu odległości można zapisać w postaci: ~2 ⎛ s2 ⎞ ∑d i = ⎜⎜ ⎝ 1 + ( sa) 2 ⎟⎟ ⎠ ∑ (ax + b − y ) i i 2 Najlepiej dopasowane wartości współczynników znajdziemy. różniczkując kryterium względem tych współczynników i przyrównując pochodne do zera. co oznacza regresję względem zmiennej x. czyli zwykłą regresję. Jeśli nachylenie prostej y = f(x) oznaczymy ay. q i r można obliczyć bezpośrednio z podanych powyżej wzorów. że przy s → 0 mamy xi0 = xi. mamy: ay = q/(s*p) Analogicznie po oznaczeniu nachylenia prostej x = g(y) przez ax otrzymamy zależność: ax = q*s/r Współczynniki a i α można teraz obliczyć ze wzorów: 1 ⎛⎜ s 1 ⎞⎟ sa = α + sgn(a y ) ⋅ 1 + α 2 gdzie α = − 2 ⎜⎝ a x sa y ⎟⎠ Ebookpoint. że należy wziąć znak zgodny ze znakiem q (p i r są zawsze dodatnie).kluska@gmail. Należy wyznaczyć nachylenia obu prostych y = f(x) i x = g(y). a przy s → ∞ otrzymujemy xi0 = (yi–b)/a. ale łatwiej wykorzystać wyniki zwracane przez funkcje REGLINP lub NACHYLENIE. dokonując zamiany zakresów zmiennych. to uwzględniwszy wprowadzone wcze- śniej oznaczenia. Rozwiązanie tego równania ma postać: r−p sa = α ± 1 + α 2 gdzie α = 2q Wybór znaku nie jest dowolny. Wartości p. 202 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich xi + as 2 ( yi − b) xi0 = 1 + a2s2 Łatwo sprawdzić. W przypadku współ- czynnika a otrzymuje się równanie: s2a2–(r–p)/q*sa–1 = 0 gdzie ∑ x − (∑ x ) 2 p=n 2 i i q = s (n∑ x y − ∑ x ∑ y ) = n∑ x Y − ∑ x ∑ Y i i i i i i i i r = s ⎛⎜ n∑ y − (∑ y ) ⎞⎟ = n∑ Y − (∑ Y ) 2 2 2 2 2 i i i i ⎝ ⎠ n oznacza liczbę punktów pomiarowych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.com . czyli yi0 = yi.

5. x)))/2 a : = (alfa+ZNAK.kluska@gmail.com . ♦ Regresja nieliniowa 203 Znaki ax. a dane y obarczone błędami pomiaru.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Porównanie linii trendu (prostych) dopasowanych metodą regresji i metodą korelacji Korelacja nieliniowa w Excelu z wykorzystaniem Solvera Jako przykład korelacji nieliniowej przeanalizujemy jeszcze raz przypadek izotermy Langmuira. dla których wyznaczono metodą najmniej- szej sumy kwadratów trzy proste najlepszego dopasowania — jedną klasyczną metodą regresji przy założeniu.2 (zarówno dane x. że dane x są dokładne. Ebookpoint. przy czym błędy x w skali bezwzględnej są przeciętnie 5 razy mniejsze od błędów y). Współczynnik b (wyraz wolny. x))*PIERWIASTEK(1+alfa^2))/s b : = ŚREDNIA(y)–a*ŚREDNIA(x) Na rysunku 16. y)–1/(s*NACHYLENIE(y. Rozdział 16. a x obarczone błędami) i trzecią metodą korelacji ze współczynnikiem skali s = 0. drugą metodą regresji odwrotnej (wartości y są dokładne. Rysunek 16.5 pokazano przykład danych. który w poprzednim rozdziale był przedmiotem analizy w przykładzie 15. Posługując się nazwami funkcji Excela i zakładając. ay. odciętą) wyznacza się ze wzoru: b = y − ax (kreseczki nad symbolami oznaczają wartości średnie). jak i y są obarczone błędami. że zakresom x i y nadano nazwy x i y.LICZBY(NACHYLENIE(y. q i a są zgodne. a współczynnikowi skali nazwę s. można powyższe wzory zapisać w postaci: alfa : = (s/NACHYLENIE(x.3.

Dzięki zastosowaniu metody korelacji można uniknąć sztucznego wzmocnienia wagi pierwszych punktów i uwzględnić fakt. nachylenie jest równe pochodnej funkcji izotermy i zmienia się od punktu do punktu: abpi0 ab xi0 = k i0 = 1 + bpi0 (1 + bpi0 ) 2 W każdym punkcie musi być spełniony warunek prostopadłości: pi − pi0 + s 2 k i0 ( xi − xi0 ) = 0 (*) Po podstawieniu warunku prostopadłości suma kwadratów przyjmuje jedną z postaci: ⎛ ⎞ ∑ (1 + (sk ) )( x − x ) ~2 1 ∑ d = ∑ ⎜⎜⎝1 + (sk i i 0 2 ⎟( pi − pi0 ) 2 = s 2 ) ⎟⎠ i 0 2 i 0 2 i Minimalizacja tej sumy kwadratów jest możliwa przy wykorzystaniu Solvera. 204 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Aby uzyskać zadowalający wynik dopasowania linii trendu do danych po linearyzacji. Ebookpoint. w którym zdefiniowano parametry procesu obliczeniowego. Na rysunku 16. Należy znaleźć takie wartości parametrów a i b. Zadaniem Solvera będzie minimalizacja tej sumy przez dopasowanie wartości współ- czynników a i b oraz wszystkich wartości pi0. że błędami pomiaru obarczone są obie zmienne.kluska@gmail. p — cząstkowa prężność pary substancji adsorbowanej w równowadze z adsorbentem. aby zminimalizować sumę kwadratów: ~ ∑ d i2 = ∑ ( pi − pi0 ) 2 + s 2 ( xi − xi0 ) 2 ∑ Wartości pi0 i xi0 muszą spełniać równanie izotermy. Do opisu adsorpcji par na stałych adsorbentach wykorzystano równanie izotermy Langmuira: abp x= 1 + bp gdzie: x — ułamek wagowy określający ilość substancji zaadsorbowanej na jednostkę masy sorbentu. gdyż ich wpływ na przebieg linii trendu był zbyt duży. Przyjęto współ- czynnik skali s = 60.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Na rysunku 16.6 zaprezentowano obliczenia wykonane za pomocą Solvera. należało pominąć początkowe punkty. w wyniku których wyznaczono współczynniki w równaniu izotermy Langmuira. Jako warunki ograniczające trzeba podać równania (*).com .7 dodatkowo pokazano okno dialogowe Solvera.

kluska@gmail.com .6. w którym określono parametry obliczeń współczynników w równaniu izotermy Langmuira Ebookpoint.7. Rozdział 16. ♦ Regresja nieliniowa 205 Rysunek 16. Okno dialogowe Solvera. Dobór współczynników w równaniu izotermy Langmuira z wykorzystaniem Solvera — wyniki obliczeń i wykres Rysunek 16.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

com . 206 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.

rów- nanie różniczkowe nazywamy zwyczajnym. Jeżeli funkcja niewiadoma zależy tylko od jednej zmiennej niezależnej. otrzymamy rozwiązanie szczególne. jeżeli nadamy im konkretne wartości.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. w którym niewiadomą jest funkcja. Powyższe równanie jest zatem rzędu drugiego. Rozwiązania równań różniczkowych mogą zawierać pewne stałe lub funkcje dowolne. Dlatego mówimy o ogólnych i szczególnych roz- wiązaniach równania różniczkowego — rozwiązanie ogólne zawiera stałe dowolne. które są alternatywnym sposobem rozwiązania niektórych rodzajów równań różniczkowych. Nie będę tu omawiać szczegółowo klasy- fikacji równań i odpowiednich analitycznych metod ich rozwiązania. przekształcającą je po podstawieniu w tożsamość) nazywamy jego roz- wiązaniem. Rozdział 17. Równania różniczkowe zwyczajne Pojęcie równania różniczkowego Równaniem różniczkowym nazywamy równanie. Istnieje wiele metod analitycznego rozwiązywania równań różniczkowych. zwanych warunkami początkowymi lub brzegowymi. Przykład równania różniczkowego zwyczaj- nego. Skoncentruję się natomiast na metodach numerycznych. w którym niewiadomą jest funkcja y = y(x): 2 d 2 y ⎛ dy ⎞ dy 2 +⎜ ⎟ − x + 5y = 1 dx ⎝ dx ⎠ dx Rzędem równania różniczkowego nazywamy najwyższy rząd pochodnej funkcji niewia- domej. Zwykle rozwiązania szczególne uzyskuje się przez nałożenie na rozwiązanie pewnych dodatkowych warun- ków. Są zatem niejednoznaczne. które można rozwiązać metodami numerycznymi. Metody te dobiera się w zależności od postaci równania. Oprócz tej funkcji w równaniu różniczkowym mogą wystąpić jej pochodne oraz zmienne niezależne. Warunki te określają kon- kretne wartości.com . Funkcję spełniającą równanie róż- niczkowe (tzn. jakie ma przybrać funkcja niewiadoma lub jej pochodna przy określo- nych wartościach zmiennej niezależnej. Typowe równanie. ma postać: Ebookpoint.kluska@gmail.

Rozwiązywanie zagadnienia początkowego metodą Eulera Najprostsza numeryczna metoda rozwiązania zagadnienia początkowego równania róż- niczkowego w postaci podanej powyżej nosi nazwę metody Eulera. Stałą tę może- my wyznaczyć z dodatkowego warunku nałożonego na rozwiązanie. Postać funk- cji f jest znana lub przewidywana. Poniżej podano ogólną postać równań kinetyki chemicznej: dy y′ = = f ( y) dt y z reguły reprezentuje tu stężenie wybranego reagenta. Postać ta zależy od liczby i rodzaju reagentów oraz od tego. Jak zwykle najlepiej prześledzić tę metodę na konkretnym przykładzie. Stężenia reagentów w chwili początkowej t = 0 są znane. wykorzystując różnice przednie: Δy y1 − y 0 dy = ≈ = f ( x0 . Jeżeli znana jest wartość rozwiązania y w punkcie x = 0. dlatego jest to zagadnienie początkowe.com . Rozpatrzymy kilka metod rozwiązywania zagadnień początkowych metodami numerycznymi. y 0 ) Δx x1 − x 0 dx Stąd: y1 ≈ y 0 + f ( x 0 . które pozwalają zawsze uzyskać rozwiązanie. W następnym kroku z analogicznego wzoru obliczymy y2. że w roztworze reagują ze Ebookpoint. Przy założeniu. czyli znamy wartość y(0) = a. w jaki sposób one na siebie oddziałują. 208 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich dy y′ = = f ( x.kluska@gmail. y 0 ) * ( x1 − x 0 ) Wartości x0 i y0 są określone przez warunek początkowy x0 = 0. y0 = a. to takie sformuło- wanie problemu nazywamy zagadnieniem początkowym. a zmienną niezależną jest czas t. W tym przypadku jako przykład wybrałem typowe równanie kinetyki chemicznej. W stosunku do ogólniejszej postaci równań rozwiązywanych tą metodą różnica polega na braku zmiennej niezależnej w jawnej postaci po prawej stronie równania. Ale zaletą pozostaje prostota używanych wzorów. Proste równania kine- tyczne można scałkować analitycznie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Powoduje to szybkie narastanie błędów i jedyną na to radą może być zmniejszanie kroku całkowania. Zasadniczą wadą tej metody jest obliczanie wartości y w następnym kroku na podstawie pochodnej odpowiadającej wartościom zmiennych z poprzedniego kroku. W metodzie tej aproksymujemy pochodną ilorazem różnicowym. y ) dx Równanie to ma na ogół jedno rozwiązanie ogólne z jedną stałą dowolną. ale w przypadkach bardziej złożonych trzeba od- wołać się do metod numerycznych. Rozwiązaniem równania kinetycznego jest zależność stężenia reagentów od czasu. co z kolei zwiększa liczbę operacji ko- niecznych do wykonania przy określonym przedziale całkowania.

Istnieje kilka sposobów zapisu wyliczonych stężeń w Excelu. musimy jeszcze ustalić krok czasowy Δt. Muszą też być znane początkowe stęże- nia molowe reagentów A. wyniknie z tego długość kroku czasowego Δt = tk/n. Jeżeli zaplanowaliśmy. czyli czas liczony w jednostkach Δt. Wreszcie w piątej kolumnie umie- ścimy wartości prawej strony równania kinetycznego. więc pochodna ma wartość ujemną. że maksymalny czas obserwacji wyniesie tk = 1000 s. Gdy znamy stężenia początkowe reagentów. Funkcja stężeń po prawej stronie równania jest nieujemna. należy poprzedzić pochodną znakiem – (minus). n = 1000. ale jeżeli wystarczy nam wynik szacunkowy z kilkuprocentowym błędem. CB(t) oraz CC(t). Aby zaprojektować rozwiązanie. CB0. Rozwiązanie zapiszemy w tabeli w układzie kolumnowym. aby równanie było jednoznaczne. B i C. Jeśli założyć. W pierwszym wierszu tabeli umieścimy kolejno wartości: 0. powiedzmy. CA0.com . czyli warunki początkowe równania. gdy jest określone stężenie jednego z nich. stężenie reagenta A (substratu) można opisać równaniem: dC A − = k1 * C A * C B − k −1 * C C dt Stężenie substratu A obniża się z upływem czasu. CC0 oraz FC (t = 0) = k1 * C A0 * C B 0 − k −1 * CC 0 . W kolumnach od drugiej do czwartej będą wyliczane stężenia reagentów CA(t). ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 209 sobą dwie substancje A i B. W pierw- szej kolumnie umieścimy zmienną pomocniczą — numer kroku czasowego i. że objętość układu pozo- staje stała. Najprościej zastosować zapis iteracyjny: CAi = CAi-1–FCi-1*Δt CBi = CBi-1–FCi-1*Δt Ebookpoint. których wartości musimy znać. produkt C wytworzony w reakcji może rozpadać się częściowo z powrotem na A i B — reakcja przebiega według schematu A+B ⇄ C). W równaniu występują dwie stałe szybkości reakcji k1 i k–1. o który będzie wzrastać czas t w każdym kroku całkowania. Liczba kroków musi być odpowiednio duża. oznaczanej dalej symbolem FC. dając w wyniku jeden produkt C w reakcji odwracalnej (tzn.kluska@gmail. Zatem w dowolnej chwili t: ΔCA = CA0–CA(t) CB(t) = CB0–ΔCA CC(t) = CC0+ΔCA gdzie CA0 = CA(t = 0) i analogicznie w przypadku stężeń CB0 i CC0. jeżeli chcemy uzyskać dobrą dokładność. wyliczone stężenia reagentów i wartość funkcji FC przy bieżących stężeniach reagentów. liczony od 0 do. to można zmniejszyć n dziesięciokrotnie. możemy łatwo wyliczyć stężenie każdego z reagentów w dowolnej chwili. a w kolejnych wierszach: numer kroku. obniżeniu stężenia reagenta A o ΔCA towarzyszy obniżenie stężenia B o ΔCA i wzrost stężenia C o ΔCA. Rozdział 17.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. dlatego jeżeli po lewej stro- nie występuje stężenie substratu (a nie produktu). oraz maksymalny czas obserwacji lub liczbę kroków czasowych. czyli funkcji f.

Funkcja INDEKS numeruje elementy tablicy od 1.1 oraz K_1 wpro- wadzamy wyrażenia definiujące (w drugiej wersji): CB : = CA+CB0–CA0 CC : = CC0+CA0–CA FC : = K. Po wcześniejszym zdefiniowaniu stałych DT. możemy się bezpo- średnio odwoływać tylko do wartości z tego samego wiersza.I) – INDEKS(FC. do których trzeba odwoływać się przez nazwy lub adresy absolutne. W drugiej wersji występują stałe stężenia początkowe.kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Należy używać adresów względnych komórek ze stężeniami i funkcją FC oraz adresów absolutnych lub nazw komórek ze stałymi szyb- kości reakcji k1 i k–1 oraz Δt. CB0. A). a nie od 0.1*CA*CB–K_1*CC Korzystamy z polecenia Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę) i w polu Nazwy w skoroszycie: wpisujemy wybraną nazwę (bez dwukropka). K. Alternatywnie (druga wersja) można tak obliczać stężenie jednego z reagentów (np. Warto zwrócić uwagę. Warto zwrócić uwagę. W komórkach zakresu CA umieszczamy wpisy: w pierwszym wierszu: = CA0 w następnych wierszach: = INDEKS(CA. że stosując nazwy zakresów kolumnowych. branego ze znakiem plus lub minus. musimy posłużyć się funkcją INDEKS (albo PRZESUNIĘCIE — ale tu potrzeba podać więcej parametrów). aż do i = n. a nie I–1. W powyższych wzorach stężenia wszystkich reagentów były obliczane na podstawie ich stężeń poprzednich i przyrostu. po czym zatwierdzamy to przy- ciskiem OK. Można również nadać nazwy zakresom obejmującym numer kroku I (od zera) oraz stę- żenie reagenta A — CA. 210 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich CCi = CCi-1+FCi-1*Δt FCi = k1 * C Ai * C Bi − k −1 * C Ci gdzie CAi = CA(t = i*Δt) i analogicznie w przypadku stężeń CBi i CCi oraz funkcji FC. CC0. a stężenia pozostałych odnosić do aktualnego stężenia tego reagenta: CAi = CAi-1–FCi-1*Δt CBi = CAi+CB0–CA0 CCi = CC0+CA0–CAi Obliczenie FC jak poprzednio. CA0. Ebookpoint. Jeżeli zachodzi potrzeba odwołania do wartości z innego wiersza. stąd w wyrażeniu określającym CA jest I. a w polu Odwołuje się do: podane powyżej formuły (od znaku =). a we wzo- rach dotyczących produktów — znak „+”.com .I)*DT Pozostałe stężenia CB i CC oraz funkcję kinetyczną FC można zdefiniować jako formuły nazwane. Formuły te wprowadzone do drugiego wiersza tabelki mogą być następnie skopiowane w dół. że we wzorach dotyczących substratów jest znak „–”.

w wierszu o numerze 1 — stężenie CA dla wiersza o numerze 2 itd. a w Menedżerze nazw zdefiniować nazwę FCw jako adres mieszany odpowiedniej komórki. począwszy od wiersza o numerze 1. Formuła definiująca CAnw ma postać: = CAw–FCw*DT i należy ją wprowadzić do komórki arkusza. FC oraz CAn. Alternatywą dla stosowania formuł tablicowych może być zastosowanie odpowiednio dobranych nazw komórek lub formuł. Następnie musimy wprowadzić wzór określający stężenie substratu A w kolejnym kroku obliczeń. a w komórce arkusza wpisujemy odwołanie = FCw. Umieszczamy kursor w kolumnie CA i wy- wołujemy Menedżera nazw.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ze znakami $ przed literą kolumny. Przechodzimy teraz do następnego wiersza. aby w czasie defi- niowania tych nazw komórką aktywną była komórka z tego samego wiersza. CB.1):INDEKS(FC. Formuła definiująca CAn ma po- stać: = CA–FC*DT i należy ją wprowadzić jako formułę nazwaną. z uwzględnieniem w ich definicjach adresów względ- nych lub mieszanych.I. Kolejnym krokiem jest definicja funkcji kinetycznej FC. kolejno CA. CCw za pomocą Menedżera nazw.1*CAw*CBw–K_1*CCw Można postąpić dwojako — albo zdefiniować FCw jako formułę nazwaną. W kolumnach CB i CC wprowadzamy = CB i = CC jako formuły tablicowe w całym zakresie (łącznie z wierszem o numerze 0). W pierwszym wierszu tabeli (odpowiadającym chwili początkowej t = 0) umieścimy kolejno odwo- łania: = CA0. której tym razem nadamy nazwę FCw.kluska@gmail. wtedy umiesz- czamy definicję w Menedżerze nazw. FCw : = K. Można zastosować na przykład następujący schemat oznaczeń. W ten sposób nazwa CAn w wierszu o numerze 0 reprezentuje stężenie CA dla wiersza o numerze 1.I))*DT albo = CA0–SUMA(PRZESUNIĘCIE(FC. Rozdział 17. = CC0. Obli- czenia umieścimy w pięciu kolumnach. W arkuszu w kolumnie CA. a od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę i w polu Nazwy w sko- roszycie: wpisujemy odpowiednią nazwę. albo umieścić powyższą definicję w komórce arkusza. a w polu Odwołuje się do: adresy mieszane odpowiednich komórek. W starszych wersjach Excela korzystamy z polecenia Wstaw/Nazwa/Definiuj. ze znakiem $ przed literą kolumny. Tam definiujemy nazwę CAnw jako odwołanie do komórki zawierającej odpowiednią formułę w poprzednim wierszu. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 211 Jeszcze inny wariant tego zapisu może polegać na wykorzystaniu sumowania składników przy obliczaniu CA. Komórkom tym należy teraz nadać odpowiednio nazwy CAw.com . Istotne jest.0.1))*DT Można również uniknąć stosowania funkcji INDEKS dzięki wprowadzeniu dodatkowej zmiennej (nazwy) CAn na oznaczenie nowej wartości CA. i CAi = CA0– ∑ FC i =1 i-1* Δt W notacji Excela w kolumnie CA należałoby zapisać: CA : = CA0–SUMA(INDEKS(FC. CBw. = CB0. CC. Jest to odwołanie względne Ebookpoint. należy wprowadzić = CAn jako formułę tablicową (w całym zakresie z wyjątkiem wiersza o numerze 0).0.

W następnej ko- lumnie (czas t) wpisujemy = ik*DT. W kolumnie [i] w pierwszym wierszu wpisujemy 0 i wypełniamy ją kolejnymi liczbami całkowitymi (przez wypełnienie stałymi albo formułą przyrostową — w obu przypadkach trzeba to zrobić ręcznie). W kolumnach [CB] i [CC] wpisujemy odpowiednio formuły = [CA]+CB0–CA0 i = CC0+CA0–[CA]. Tworzymy w tym celu w arkuszu nową tablicę z pięcioma kolumnami i dodajemy kolumnę czasu. [i])) wprowadzoną już w pierwszym wierszu. bo numeracja kroków zaczyna się od 0. Formułę trzeba ręcznie skopiować w dół.com . W pierwszej kolumnie wpisujemy numer kroku ik.ik+1). Wszystkie kolumny kopiujemy w dół do wypełnienia tablicy. Taką tablicę niewygodnie się analizuje.1 pokazano wyniki obliczeń wykonanych tą metodą i wykres rozwiązania. 40. Dane z nowej „odchudzo- nej” tablicy możemy wykorzystać na przykład do sporządzenia wykresu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. CB. Jeżeli zależa- łoby nam na automatycznym wypełnieniu kolumny [CA]. W kolejnej kolumnie [f(Ci)] wpisujemy = K. nadając odpowiednie nazwy kolumnom. Te cztery ostatnie kolumny zo- staną wypełnione automatycznie dzięki funkcjonalności tabeli. CC. W Excelu wersji 2007 i 2010 można również wykorzystać tabelę. musimy zazwyczaj tworzyć bardzo dużą tablicę danych.ik+1). Ebookpoint. w kolejnych stężenia reagentów CA. Nie można tu użyć formuły tablicowej. INDEKS([CAn]. do końca tabeli. W wariancie z użyciem tabeli unikamy nazywania formuł i ułatwiamy sobie pracę dzięki automatycznemu kopiowaniu większości kolumn. bo nie będzie potrzebny. 212 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich lub mieszane ze znakiem $ przed literą kolumny. a do anali- zy pozostawić sobie jedynie na przykład co 20. Nie trzeba powtarzać definiowania CBw i CCw.kluska@gmail. f(Ci). CA0. wypełniamy formułą = INDEKS([CAn]. Mogą to być nazwy: i. Na rysunku 17. W kolejnych kolumnach należy wpisać formuły określające stężenia pozostałych re- agentów CB i CC: = CAw+CB0–CA0 = CC0+CA0–CAw Wreszcie w dwu ostatnich kolumnach należy skopiować formuły z poprzedniego wiersza. CAn. Przygotowujemy zakres komórek.. w drugiej czas t. Cały drugi wiersz można teraz sko- piować w dół do wypełnienia całej tablicy. = INDEKS(CC. którą począwszy od drugiego wiersza. Automatyczne kopiowanie nie będzie działać. [i]).ik+1). W komórce wpisujemy odwołanie = CAnw. bo w tabelach nie można jej używać.1*[CA]*[CB]–K_1*[CC] i wreszcie w ostatniej kolumnie: = [CA]–[f(Ci)]*DT. CA. która będzie potrzebna do zrobienia wykresu. Nazwy stałych są takie jak poprzednio. Można wyłączyć filtr. Definiujemy tabelę o odpowiednich rozmiarach (które później zawsze można zmienić). a zakresy stężeń są numerowane od 1. można posłużyć się formułą warunkową = JEŻELI([i]=0. dalej w kolumnach stężeń wpisujemy odpowiednio = INDEKS(CA. 60 itd. wiersz tablicy. Stosując metodę Eulera w prostej wersji. Indeks ik musi być zwięk- szany o 1. Dlatego warto kolumny z obliczeniami ukryć. CB i CC. = INDEKS(CB. 20. również do wykonania wykresu te wszystkie dane nie są potrzebne. W kolumnie [CA] w pierwszym wierszu wpisu- jemy = CA0. Pozostaje kluczowa dla obliczeń kolumna [CA]. bo formuła w pierwszym wierszu jest inna. i ewentualnie nadajemy tej kolumnie nazwę ik. W kolumnie ik umieszczamy liczby 0. Definicja z poprzedniego wiersza obowią- zuje nadal i odnosi się zawsze do bieżącego wiersza.

która pozostawia wiele do życzenia.kluska@gmail.com . aby poprawić jej dokładność. ale wyniki są znacznie dokładniejsze. Główną wadą metody Eulera jest to. że nosi ona numer 1) będą miały postać: = INDEKS(Tabela1[CA]. posługując się tabelą w wersji 2007 lub 2010. Obliczenia przebiegają według schematu: CAi* = CAi-1–FCi-1*Δt CBi* = CAi*+CB0–CA0 CCi* = CC0+CA0–CAi* FCi∗ = k1 * C Ai ∗ * C Bi∗ − k −1 * CCi∗ Ebookpoint. że wartość funkcji w punkcie i-tym jest obliczana na podstawie pochodnej w punkcie (i–1)-szym.1. Wartość pochodnej można poprawić przez wstępne oszacowanie wartości funkcji w i-tym punkcie i wykorzystanie tego wyniku do oszacowania pochodnej. zwiększa się więc dwukrotnie ilość obliczeń. Odwołania do danych oryginalnej tabeli (przy założeniu. Trzeba zde- finiować drugą tabelę z nagłówkami podobnymi jak podane wyżej. Modyfikacje metody Eulera Metodę Eulera można modyfikować w różny sposób. Rozwiązanie równania różniczkowego pierwszego rzędu metodą Eulera Analogicznie można postąpić. W każdym kroku całkowania wartość funkcji FC jest liczona dwukrotnie. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 213 Rysunek 17.[ik]+1) i podobnie w przypadku kolumn [CB] i [CC]. Rozdział 17.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

Na rysunku 17. Liczbę kroków całkowania można zmniejszyć pięciokrotnie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. = CC0. = K.5*(INDEKS(FC. Ze względów praktycznych wartości oszacowań w kroku (i+1)-szym umieścimy w tym samym wierszu.1*CA* ´CB–K_1*CC. W dodatkowych kolumnach: CA_ : = CA–FC*DT CB_ : = CA_+CB0–CA0 CC_ : = CC0+CA0–CA_ FC_ : = K. w kolumnie CA : = CA0. Pierwszy wiersz zawiera kolejno w kolumnie I: 0. jak opisano dalej. Zarezerwujemy zatem cztery kolumny i nadamy im nazwy: CA_.5*(FCi-1+FCi*)*Δt CBi = CAi+CB0–CA0 CCi = CC0+CA0–CAi FCi = k1 * C Ai * C Bi − k −1 * CCi Realizacja tej modyfikacji w Excelu wymaga dodania czterech kolumn lub czterech for- muł nazwanych.I) jako zwykła formuła lub = CAn wprowadzone jako formuła tabli- cowa.I)–0. która powinna się znaleźć w następnym wierszu. co wartości końcowe w kroku i-tym. CB_. zastąpimy ją znakiem podkreślenia. Alternatywą jest zdefiniowanie formuł o podanych nazwach.kluska@gmail. Wtedy obliczenia będą się odbywać według wzorów: CAn : = CA–0. Ponieważ w nazwie nie można użyć gwiazdki. Wyniki uzyskujemy w kolumnach CA.I)+INDEKS(FC_. Tabelkę wypełnimy tym razem tak. CC_ i FC_.I))*DT CB : = CA+CB0–CA0 CC : = CC0+CA0–CA FC : = K. CB i CC.com . Ebookpoint.2 widać wyniki obliczeń zrealizowanych tą metodą. Dalsze wier- sze wypełniamy. a dalej CA : = INDEKS(CA.1*CA_*CB_–K_1*CC_ W drugim wierszu będą kolejno: 1 w kolumnie I. dalej odpowiednio: = CB0. Można też dołożyć dodatkową kolumnę CAn (lub formułę nazwaną) do obliczania nowej wartości CA — tej. Faktyczną wartość zmiany stężenia CA oblicza się na podstawie średniej z funkcji FC w punkcie (i–1)-szym i oszacowanej wartości funkcji FC* w punkcie i-tym. 214 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Wielkości oznaczone gwiazdkami są to wstępne oszacowania wartości funkcji w i-tym punkcie.5*(FC+FC_)*DT CA : = INDEKS(CAn.1*CA*CB–K_1*CC W dodatkowych kolumnach znajdzie się to samo co w wierszu pierwszym. począwszy od wiersza o numerze 1. kopiując drugi wiersz. CAi = CAi-1–0.

W ko- lumnie [CA] w pierwszym wierszu wpisujemy = CA0. Nie można zatem jednoznacznie stwierdzić. Później kolumny z wynikami pośrednimi można ukryć. który wariant jest lepszy — wszystko zależy od preferencji użytkownika. Jeżeli zależałoby nam na automatycznym wypełnieniu kolumny [CA].com . CC. W kolumnie [i] w pierwszym wierszu wpisujemy 0 i wypełniamy ją kolejnymi liczbami całkowitymi (przez wypełnienie stałymi albo formułą przyrostową — w obu przypadkach trzeba to zrobić ręcznie). W kolumnach [CB] i [CC] wpisujemy odpowiednio formuły = [CA]+CB0–CA0 i = CC0+CA0–[CA].2. CA_. którą począwszy od drugiego wiersza. CB_. Nazwy stałych są takie jak poprzednio. wypełniamy for- mułą = INDEKS([CAn]. INDEKS([CAn]. W wariancie z użyciem tabeli unikamy nazywania formuł i ułatwiamy sobie pracę dzięki automatycznemu kopiowaniu większości kolumn. CA. CA0. którą trzeba ręcznie skopiować w dół.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W ko- lumnie [f(Ci_)] wpisujemy = K. CAn. [i]). w kolumnie [CA_]: = [CA]–[f(Ci)]*DT. bo nie będzie potrzebny. do końca tabeli. Rozdział 17. z uwzględnieniem w ich definicjach adresów względnych lub mieszanych można zastosować analogicznie jak w poprzednim podrozdziale. Pozostaje kolumna [CA].1*[CA]*[CB]–K_1*[CC].kluska@gmail. Przykład rozwiązania równania kinetycznego zmodyfikowaną metodą Eulera Wariant z zastosowaniem nazw komórek lub formuł. f(Ci_). CC_. W ostatniej kolumnie [CAn] wyliczamy stężenie do następnego kroku obliczeń: = [CA]–0. Nato- miast dzięki formułom nazwanym część obliczeń odbywa się „w tle” i nie zajmuje miej- sca w arkuszu. W kolumnach [CB_] i [CC_] wpisujemy odpowiednio formuły = [CA_]+CB0–CA0 i = CC0+CA0–[CA_]. Ebookpoint. Osiem ostatnich kolumn zostanie wypełnionych automatycznie dzięki funkcjonalności tabeli.1*[CA_]*[CB_]–K_1*[CC_]. na przykład: i. W Excelu wersji 2007 i 2010 można również wykorzystać funkcjonalność tabeli. W kolumnie [f(Ci)] wpisu- jemy = K. ale wszystkie formuły muszą być jaw- nie zapisane w arkuszu. Można wyłączyć filtr. można by posłużyć się formułą warunkową = JEŻELI([i]=0. CB. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 215 Rysunek 17. [i])) wprowadzoną już w pierwszym wierszu.5*([f(Ci)]+[f(Ci_)])*DT. f(Ci). Przy- gotowujemy zakres komórek o odpowiednich rozmiarach i nadajemy kolumnom nazwy.

„Różniczkowanie numeryczne” wiadomo. którego oczekujemy. W drugim wierszu pod I wpisujemy 0. y 0 ) Δx x1 − x −1 dx Stąd: y1 ≈ y −1 + f ( x 0 . Ponieważ rozwiązanie. Zauważymy zapewne oscylacje wartości tych funkcji. Kolejne przy- bliżenia będą obliczane ze wzoru: y i +1 ≈ y i −1 + f ( xi .I)–INDEKS(FC. W trzecim wierszu pod I wpisujemy 1. w kolumnie FC : = K. = CB0. więc dochodzi jeden wiersz. ale okazuje się niezbędna. CC i FC. Ebookpoint. w kolej- nych krokach okaże się. = CC0. po- przez obserwację wyników na wykresie. stężenia reagentów i funkcję kinetyczną nadajemy nazwy I. CB. Liczba kroków całkowania jest taka jak przy pierwszej modyfikacji metody Eulera. że różnice centralne dużo lepiej aprok- symują pochodną od różnic przednich czy wstecznych.1*CA*CB–K_1*CC. jeśli wykorzystamy do aproksymacji pochodnej w równaniu różniczkowym różnice centralne zamiast różnic przednich. W pierwszym wierszu w kolumnie I wpi- sujemy –1.com . że w miarę wzrostu indeksu i narastają oscylacje wartości yi. jak w niezmodyfikowanej metodzie Eulera. Z roz- działu 6. tylko skąd wziąć wartość y–1? To wartość hipotetyczna. aby obliczenia można było przeprowadzić. czy zmieniają się monotonicznie. jak w wier- szach poniżej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Możemy więc zapisać zależność: Δy y1 − y −1 dy = ≈ = f ( x0 . Okazuje się. Następnie wykonujemy wykres ostatnich 10 punktów funkcji CA lub FC. y i ) * ( xi +1 − xi −1 ) Wszystko wydaje się piękne. w kolumnach stężeń odpowiednio = CA0. bo jest w istocie poza zakresem całkowania. a pod CA wyrażenie: = INDEKS(CA. 216 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jeszcze inną modyfikację metody Eulera uzyskamy. Jeśli założymy wstępnie jakąś wartość y–1 i będziemy kontynuować obliczenia. pozostałe pola w tym wierszu mogą pozostać puste lub można tam wpisać wzory standardowe. a więc powinna być znana dość dokładnie. y0 = a. albo obliczając różnice wartości funkcji FC mię- dzy ostatnimi punktami i sprawdzając. należy tak do- brać wartość y–1. Tak jak poprzednio. Można to zrobić „ręcznie”. Trzeba ją więc jakoś oszacować. y 0 ) * ( x1 − x −1 ) Wartości x0 i y0 są określone przez warunek początkowy x0 = 0.I+1)*2*DT a dalej już standardowo: CB : = CA+CB0–CA0 CC : = CC0+CA0–CA FC : = K. aby sprowadzić oscylacje do minimum. jest zwykle funkcją gładką. CA.kluska@gmail. że jest na to sposób. zakresom obejmującym numer kroku. Wartości I muszą się zaczynać od –1. dalej w kolumnie CA prognozę wartości CA. Od tej wartości zależą wyniki dalszych obliczeń. większą od CA0. W tym przypadku wystarcza pięć kolumn danych.1*CA*CB–K_1*CC Wzory te kopiujemy w dół do zapełnienia tabeli.

Ta metoda umożliwia bardzo precyzyjne „do- strojenie” wartości CA. Na rysunku 17. Rozdział 17.3. mają cha- rakter iteracyjny. y i + 12 pi1 ) * Δx pi 3 = f ( xi + 12 Δx.3 pokazano wyniki obliczeń uzyskanych tą metodą wraz z „wygładzo- nym” wykresem rozwiązania. Metoda Eulera z różnicami centralnymi zastosowana do rozwiązania przykładowego równania kinetycznego Metoda Rungego-Kutty Radykalną poprawę dokładności rozwiązania równań różniczkowych uzyskuje się za cenę zwiększenia do czterech liczby kroków pośrednich w każdym kroku całkowania.kluska@gmail. W każdym kroku pośrednim oblicza się oszacowanie przyrostu zmien- nej y. lub 5. Wszystkie one powinny się zmieniać monotonicznie. Można też obliczać różnice wartości funkcji FC w sąsiednich punktach w końcu tabeli. W końcu przyrost zmiennej y oblicza się jako średnią ważoną przyrostów obliczonych w krokach pośrednich. Ogólne wzory stosowane w tej metodzie mają postać: y i +1 = y i + 16 ( pi1 + 2 pi 2 + 2 pi 3 + pi 4 ) pi1 = f ( xi . także różnice drugiego rzędu (czyli różnice różnic) i różnice trzeciego rzędu. Jest to bardzo czułe narzędzie — już minimalne zmiany CA na 4.com . które uwzględnia się w kolejnym kroku pośrednim. Rysunek 17. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 217 Należy teraz skorygować metodą prób i błędów prognozowaną wartość CA w pierwszym wierszu tabeli. y i + p i 3 ) * Δ x Ebookpoint. aż wykres będzie wizualnie gładki. miejscu po przecinku będą wpływać na wygląd wykresu. jak w metodzie Eulera. y i ) * Δx pi 2 = f ( xi + 12 Δx. Obliczenia. y i + 12 pi 2 ) * Δx p i 4 = f ( x i + Δx .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jest to najbardziej znana z metod Rungego-Kutty.

com . gdzie jest to uzasadnione. formuły nazwane. stosując. począwszy od wiersza o numerze 1 (czyli drugiego). można umieścić formułę tablicową = CAn. CB i CC. a dodawane do stężeń produktów. Potrzeb- nych będzie pięć kolumn na dane. dalej stężenia reagentów CA. że zmienna I w pierwszym wierszu tabeli ma wartość 0. Spróbujemy poszukać możliwie zwięzłego zapisu tego schematu. Alternatywnie w kolumnie CA.1*(CA–P_1/2)*(CB–P_1/2)–K_1*(CC+P_1/2))*DT P_3 : = (K. że wszystkie stałe zostały nazwane jak poprzednio): T : = I*DT CB : = CA+CB0–CA0 CC : = CC0+CA0–CA P_1 : = (K. W pierw- szej kolumnie umieścimy numer kroku I. Zakresom I i CA nadajemy nazwy zmiennych. W kolumnie CA w arkuszu. Warto zwrócić uwagę.1*(CA–P_2/2)*(CB–P_2/2)–K_1*(CC+P_2/2))*DT P_4 : = (K. W pierwszym wierszu pod I wpisujemy 0. Należy cały czas pamiętać. 218 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Podany powyżej schemat metody Rungego-Kutty można zaimplementować różnymi spo- sobami w arkuszu kalkulacyjnym. W tym celu należy zaznaczyć właściwą kolumnę (cały zakres od pierwszego wiersza). w kolumnie CA : = CA0.I) Wyrażenie to kopiujemy do kolejnych wierszy w tabeli.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. w drugiej czas T. Kolumnę I wypełniamy liczbami całkowitymi od 0 do 30. każdy zakres obejmie n+1 komórek (wierszy).1*CA*CB–K_1*CC)*DT P_2 : = (K. a funk- cja INDEKS numeruje elementy od 1. = CB i = CC. posługując się wywo- łaniami tablicowymi — odpowiednio: = T. Ebookpoint. Wszystkie wielkości będą wyliczane z formuł nazwanych wprowadzonych przez Wstaw/Nazwa/Definiuj (od wersji 2007 Formuły/Definiuj nazwę). Tak zapisane wyrażenie pobiera wartość CAn z poprzedniego kroku i nadaje tę wartość zmiennej CA w kroku bieżącym. Ponieważ wartości z pozostałych kolumn są już obliczone z formuł nazwanych. a dopiero na końcu OK.1*(CA–P_3)*(CB–P_3)–K_1*(CC+P_3))*DT CAn : = CA–(P_1+2*P_2+2*P_3+P_4)/6 Po wprowadzeniu definicji każdej zmiennej czy stałej należy kliknąć przycisk Dodaj. że występujące we wzorach poprawki są odejmowane od stężeń substratów. Przyjmiemy liczbę kroków całkowania równą n = 30 i krok całkowania DT = 10 s.kluska@gmail. Schemat ten zastosujemy teraz do rozwiązania poda- nego wcześniej równania kinetycznego. wystarczy je wyświetlić. Po otwarciu tego okienka zdefiniujemy po kolei niezbędne zmienne (zakładam. wprowadzić powyższe od- wołanie i zatwierdzić przez Ctrl+Shift+Enter. w drugim wierszu wprowadzamy wyrażenie: = INDEKS(CAn.

To rozwią- zanie nie jest jednak jeszcze doskonałe. Ale to wymaga już zaangażowania Visual Basica. da się również roz- wiązać analitycznie. W formułach nazwanych elementy specyficzne dla metody Rungego-Kutty są wymieszane z elementami równania kinetycznego. które są w istocie formułami tablicowymi.com . bo analiza tak skonstru- owanego arkusza jest trudniejsza.4 zaprezentowano wyniki rozwiązania przykładowego równania metodą Rungego-Kutty.kluska@gmail. Porównanie dokładności metod całkowania równań różniczkowych Przykład. Wyniki uzyskane metodą Rungego-Kutty przy rozwiązaniu przykładowego równania kinetycznego W ten sposób wykorzystanie formuł nazwanych. Wrócimy do tej sprawy przy omawianiu funkcji definiowanych przez użytkownika w VBA. Lepszym rozwiązaniem byłoby wydzielenie równania kinetycznego jako osobnej funkcji. Postać rozwiązania jest dość złożona i nie chcę jej tutaj przytaczać w całości. pozwala uniknąć wpisywania do arkusza wyników obliczeń pośrednich i poprawia jego czytelność. Rozdział 17.4. Zaproponowane rozwiązanie ogranicza do niezbędnego minimum ilość danych wylicza- nych w arkuszu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wyniki pośrednie są obliczane „w tle” i nie są wyświetlane. gdyż tylko on pozwala na przekazy- wanie parametrów. Daje to jednak możliwość łatwej oceny dokładności zaprezentowanych metod. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 219 Na rysunku 17. Ale oczywiście traci na tym przejrzystość obliczeń. Przy zmianie postaci równania kinetycznego należałoby cały ten fragment napisać od nowa. który rozwiązywaliśmy różnymi metodami numerycznymi. Ebookpoint. Rysunek 17.

a błąd metody Rungego-Kutty pomnożono przez 1000. gdyż jej dokład- ność jest o około trzy rzędy większa. Równanie do rozwiązania wraz z warunkami brzegowymi zapisane w postaci bezwymiarowej przedstawia się tak: 1 d ⎛ 2 dc ⎞ αc dc ⎜r ⎟= . 220 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Porównywano metodę Eulera z krokiem o długości równej 1 z jej modyfikacjami i metodą Rungego-Kutty z krokiem równym 10.kluska@gmail. Porównanie dokładności. byłoby odwrotnie).com . Rysunek 17. (Oczywiście gdyby wziąć do porównania stężenie produktu CC. przedstawiono graficznie na rysunku 17.5. ale należy pamiętać. W chemii zagadnienia tego typu występują na przykład przy analizie układów jednowymiarowych. Ponadto widać. Problem taki może wystąpić przy rozwiązaniu równania różniczkowego drugiego rzędu lub układu dwu równań sprzężonych pierwszego rzędu. że gdy metoda Eulera daje wynik zaniżony. Tego typu równania spotyka się przy opisie nie- których układów katalizy enzymatycznej. Jako konkretny przykład posłuży równanie dyfuzji sferycznej z reakcją chemiczną. Porównanie dokładności rozwiązań równania różniczkowego różnymi metodami Zagadnienie brzegowe równania różniczkowego zwyczajnego Z zagadnieniem brzegowym spotykamy się przy rozwiązaniu równań różniczkowych.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wyrażonej jako błąd procentowy stężenia CA. której kinetykę opisuje równanie nieliniowe. c(1) = 1 r 2 dr ⎝ dr ⎠ 1 + Kc dr Ebookpoint. pozostałe metody dają wynik z błędem dodatnim. w których dyfuzji to- warzyszy reakcja chemiczna. (0) = 0. Na wykresie wyniki są wizualnie podobne.5. że w metodzie Eulera zastosowano 10 razy mniejszy krok. gdy dane są wartości funkcji niewiadomej lub jej pochodnej w dwu lub więcej punktach.

Jeżeli nie. Z dwu warunków jeden traktujemy jako początkowy. Schemat obliczeniowy dla metody Eulera będzie taki jak poniżej: αci ri2 ri 2+1 pi +1 = ri 2 pi + Δr . p0 = 0 1 + Kci ci +1 = ci + pi Δr . Rozdział 17. Ta metoda rozwiązania jest nazywana me- todą strzałów. traktując pierwszą pochodną funkcji niewiado- mej jako nową niewiadomą. c(1) = 1 Z pierwszego równania wyznaczamy nową wartość p: ri 2 ⎛ αci ⎞ pi +1 = ⎜p + 2 ⎜ i Δr ⎟⎟.com . Rozważymy dwa sposoby rozwiązania tego zagadnienia brzegowego. Równanie różniczkowe drugiego rzędu przekształcamy w układ równań sprzężonych rzędu pierwszego. Warunek początkowy jest znany dla zmiennej p. Trzeba teraz rozwiązać ten układ równań sprzężonych. czy jest spełniony warunek brzegowy. W naszym przykładzie funkcją niewiadomą jest stężenie c. jako promień bezwymiarowy. c(1) = 1 dr Zmienna niezależna r. Metoda strzałów Pierwszy sposób jest podobny do omawianych wcześniej metod iteracyjnych rozwiązania zagadnienia początkowego.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a zmienną niezależną pro- mień r. p (0) = 0 r dr dc = p. a drugi warunek początkowy (dla tej samej wartości zmiennej niezależnej) odgadujemy. K = 2. Procedurę dopasowania warunku brzegowego można przeprowadzić za po- mocą Solvera lub narzędzia Szukaj wyniku. Stałe te potraktujemy jako parametry. Pochodną dc/dr potraktujemy jak nową zmienną p. Wyjściowe równanie prze- kształca się w układ dwu równań sprzężonych. Roz- wiązujemy teraz układ równań pierwszego rzędu jedną z metod omówionych dotychczas. posługując się jedną z metod opi- sanych poprzednio.5. p0 = 0 ri +1 ⎝ 1 + Kci ⎠ Ebookpoint. Przyjmiemy na początek c(0) = c0 = 0.kluska@gmail. Przykład został zaczerpnięty z książki [6]. korygujemy odgadnięty warunek początkowy i powtarzamy obliczenia aż do uzyskania zgodności. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 221 Wartości stałych wynoszą: α = 5. αc 1 d 2 2 ( ) r p = 1 + Kc . natomiast dla zmiennej c musimy go odgadnąć. Po uzyskaniu rozwiązania sprawdzamy. zmienia się od 0 do 1.

Warto jednak dodać na początku kolumnę i albo r — przydadzą się przy wykonywaniu wykresu i do ogólnej orientacji.5. pod p wpisujemy 0 (jeden z danych warunków).i) jako formuły zwykłe lub odpowiednio = pn i = cn jako formuły tablicowe. gdyż sama litera c jest nieprawidłową nazwą) p : = PRZESUNIĘCIE(Adres_p.)*DR)*((i-1)/i)^2 — odpowiada p* ze schematu. Podobnie w kolumnach p i c. według schematu ci+1 = cni c_ : = c. indeksy są zmniejszone o 1. Dopasowanie odgadniętego warunku początkowego do zadanego warunku brzegowego można przeprowadzić za pomo- Ebookpoint. ponieważ faktycznie elementy tablicy są numerowane od 1. odpowiadający indeksowi i = 0 (do c dodano kropkę. Adres_p to adres pierwszej komórki zakresu p./(1+Ka*c. według schematu pi+1 = pni W arkuszu umieszczamy wszystkie stałe.)*DR)*((i-1)/i)^2+0. wpisujemy odgadniętą wartość c0 = 0. w naszym przykładzie — 1. W tabeli z wynikami obliczeń obowiązkowo muszą być tylko dwie kolumny: c.0.5( pi + pi∗+1 )Δr Do rozwiązania w arkuszu wykorzystamy zmodyfikowaną metodę Eulera.+0. Adres_c to adres pierwszej komórki zakresu c.5αci∗+1 pi +1 = ⎜p + 2 ⎜ i Δr ⎟⎟ + Δr ri +1 ⎝ 1 + Kci ⎠ 1 + Kci∗+1 ci +1 = ci + 0.1) — zakres przewidziany dla stężenia c. która powinna być równa drugiemu warunkowi brzegowemu.i) i = INDEKS(cn.5αci ⎞ 0. zaznaczamy zakres i (= i) lub r (= i*DR) obejmujący n wierszy i zatwierdzamy formułę przez Ctrl+Shift+Enter. a indeks i startuje od 0 pn : =(p+0.0.+p*DR — odpowiada c* ze schematu p_ : = (p+alfa*c.0.n). : = PRZESUNIĘCIE(Adres_c. odpowiadający indeksowi i = 0 cn : = c. W pierwszym wierszu tabeli pod i lub r wpisujemy 0. stosunek promieni został zastąpiony stosunkiem indeksów.5*alfa*c_/(1+Ka*c_)*DR — odpowiada nowej wartości p.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. krok DR wy- liczamy jako = 1/n. Nadamy na- zwy stałym alfa (α). Ka (K) oraz n (liczba kroków całkowania) i DR (krok całkowania Δr).POŚR("1:"&n)) — numer kroku całkowania od 1 do n c.5*alfa*c. Ponieważ r zmienia się od 0 do 1./(1+Ka*c.kluska@gmail. pod c. W ostatnim wierszu kolumny c.com . 222 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich W przypadku zmodyfikowanej metody Eulera otrzymujemy taki oto schemat obliczeniowy: ri 2 ⎛ αc i ⎞ p i∗+1 = ⎜p + 2 ⎜ i Δr ⎟⎟ ri +1 ⎝ 1 + Kc i ⎠ c i∗+1 = c i + p i Δr ri 2 ⎛ 0.n.. Wprowadzimy ponadto zmienne jako nazwy zakresów lub formuł: i : = WIERSZ(ADR.1) — zakres przewidziany dla pochodnej stężenia p. i p.n. zaznaczamy zakresy po n wierszy i wprowadzamy formuły = INDEKS(pn.0. Począwszy od drugiego wiersza tabeli.5*(p+p_)*DR — odpowiada nowej wartości c. mamy wartość = INDEKS(cn.

zi ) * Δx Ebookpoint.6.i) lub = INDEKS(p. Zwykle po zakończeniu obliczeń wykonuje się wykres uzyskanego rozwiązania. Tabelę z oryginalnymi wynikami można ukryć. Wyniki obliczeń pokazano na rysunku 17. Tworzymy nową tabelkę z wybra- nymi punktami — na przykład indeks i zmieniamy co 10.. z) formuły umożliwiające zastosowanie metody Rungego-Kutty mają formę: yi +1 = yi + 16 ( pi1 + 2 pi 2 + 2 pi 3 + pi 4 ) zi +1 = z i + 16 (qi1 + 2qi 2 + 2qi 3 + qi 4 ) pi1 = f ( xi . W przypadku układu dwu równań sprzężonych pierwszego rzędu o postaci: y’ = f(x.com .i+1).001 na mniejszą. y. Jeżeli liczba punktów użytych w obliczeniach jest zbyt duża. Rozdział 17.i+1).kluska@gmail. Przykład rozwiązania zagadnienia brzegowego metodą strzałów W analogiczny sposób można zorganizować obliczenia przy użyciu metody Rungego- Kutty. punkt obliczeniowy. yi . ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 223 cą jednego z narzędzi: Szukaj wyniku lub Solvera. Wartości stężenia uzysku- jemy przez = INDEKS(cn. W tabeli wyników zamieszczono co 10. Rysunek 17. ale nie można jej skasować. a w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły/Opcje obliczania)/ Maksymalna zmiana domyślną wartość 0. na przykład 1E–8. yi . y.i) lub = INDEKS(c. z) z’ = g(x. Wartość drugiego warunku brzegowego dopasowano za pomocą narzę- dzia Szukaj wyniku. W pierwszym przypadku trzeba zmienić w Narzędziach/Opcje/Przeliczanie (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania.6. z i ) * Δx qi1 = g ( xi . podobnie wartość pochodnej — przez = INDEKS(pn.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. należy zastosować sposób opisany już wcześniej przy okazji omówienia metody Eulera.

pierwszą i drugą pochodną można aproksymować za pomocą różnic cen- tralnych. yi + 12 pi1 . Równanie różniczkowe. prześledzimy na tym samym co poprzednio przykładzie. można przepisać w postaci: d 2c 2 dc αc dc + = . yi + 12 pi 2 . Pochodne zastępuje się odpowiednimi ilorazami różnicowymi. = 0. Otrzymujemy układ równań algebraicznych. zi + qi 3 ) * Δx Metoda różnic skończonych Druga metoda rozwiązania zagadnienia brzegowego wykorzystuje dyskretyzację ciągłego przedziału zmienności zmiennej niezależnej za pomocą punktów węzłowych. 224 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich pi 2 = f ( xi + 12 Δx.kluska@gmail. (0) = 0. najczęściej robi się to iteracyjnie. yi + pi 3 . Rozwiązanie tego układu równań algebraicznych stanowi przybliżenie rozwiązania wyjściowego równania — tym lepsze. z i + 12 qi 2 ) * Δx qi 3 = g ( xi + 12 Δx. Jak już pisałem w rozdziale o róż- niczkowaniu. c n = 1 ( Δr ) 2 ri 2Δr 1 + Kc i Δr Ebookpoint. Układ ten można rozwiązywać wieloma sposobami.com . tak jak pokazano poniżej: dy Δy y1 − y−1 y1 − y−1 ≈ = = dx Δx x1 − x−1 2Δx d 2 y Δ2 y y − 2 y0 + y−1 y − 2 y0 + y−1 ≈ 2 = 1 = 1 dx 2 Δx 0. W każdym z tych punktów zapisujemy równanie różniczkowe w postaci różnicowej. yi + 12 pi1 .25 ⋅ ( x1 − x−1 ) 2 Δx 2 Dzielimy przedział określoności zmiennej niezależnej na podprzedziały równej długości. do którego dołączamy warunki brzegowe. które rozpatrywaliśmy. c(1) = 1 dr 2 r dr 1 + Kc dr Dzięki zastosowaniu do tego równania schematów z różnicami centralnymi można je za- pisać w formie różnicowej (schemat dla i-tego punktu): c i +1 − 2c i + c i −1 2 c i +1 − c i −1 αc i c1 − c 0 + = . Końce tych podprzedziałów wyznaczają punkty węzłowe. im więcej punktów węzłowych uwzględniono. zi + qi 3 ) * Δx qi 4 = g ( xi + Δx. yi + pi 3 .pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jak w praktyce przebiega takie rozwiązanie. zi + 12 qi1 ) * Δx qi 2 = g ( xi + 12 Δx. z i + 12 qi 2 ) * Δx pi 4 = f ( xi + Δx. yi + 12 pi 2 . zi + 12 qi1 ) * Δx pi 3 = f ( xi + 12 Δx. Oczywiście w miarę wzrostu liczby punktów węzłowych rośnie też czas niezbędny do rozwiązania równania.

ich wprowadzenie do arkusza będzie powodować odwołania cykliczne. W wyniku otrzymamy: c 2 (1 + Δr / r1 ) c1 = . a w wersji 2010 Plik/ Opcje/Formuły/Opcje obliczania) zaznaczyć pole Iteracja. im gęściejsza jest siatka punktów węzło- wych. c n = 1 2 + α (Δr ) 2 /(1 + Kci ) Obliczenia wygodniej będzie przeprowadzić „od tyłu”. Obliczenia należy kontynuować aż do ustalenia wyników.7 pokazano wyniki obliczeń wykonanych tą techniką oraz wykres stężenia.com . od punktu n-tego do punktu 0-wego. Rozwiązanie zagadnienia brzegowego metodą różnic skończonych Ebookpoint. c1 = c 0 . Obliczenia będą wymagały stosunkowo dużej liczby iteracji. ♦ Równania różniczkowe zwyczajne 225 Po przekształceniu do postaci dogodnej do iteracji: ci +1 (1 + Δr / ri ) + ci −1 (1 − Δr / ri ) ci = . dlatego przed wprowadzeniem formuł należy w Narzędziach/Opcje/Przeliczanie (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/ Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania. Rozdział 17. który powoduje przeliczenie arkusza. tym większej.kluska@gmail. W tym przypadku jest to zamierzone. Rysunek 17. Formuły umieszczone w kolumnie odwołują się do komórek po- wyżej.7. W pierwszym punkcie wykorzystamy warunek brzegowy c1 = c0. poniżej oraz do samej siebie. Na rysunku 17. Po wprowadzeniu wzorów do wszystkich komórek należy naciskać klawisz F9. Za każdym razem będzie wykonana maksymalna liczba iteracji ustawiona w opcjach przeliczania. c 0 = c1 1 + Δr / r1 + α (Δr ) 2 /(1 + Kc1 ) Równania mają charakter iteracyjny.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Powyższy wzór zastosujemy do punktów od (n–1)-szego do drugiego.

226 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail.com .

y ) ∂F ( x. y i z. y ) ∂ 2 F ( x. Analiza różnych układów fizycznych prowadzi często do równań różniczkowych cząst- kowych drugiego rzędu. y ) a +b +c +d +e + fF + g = 0 ∂x 2 ∂x∂y ∂y 2 ∂x ∂y Współczynniki od a do g mogą być funkcjami x i y. W zależności od wartości współczynników a. Rozdział 18.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. są zwykle dużo prostsze. Ogólna postać równania różniczkowego. b i c równania klasyfikuje się jako eliptyczne (b2–4ac < 0). w wyniku czego równanie różniczkowe przekształca się w układ równań al- gebraicznych. Metody numeryczne rozwiązywania równań tego typu wykorzystują aproksymację pochodnych ilorazami przyrostów skoń- czonych. w którym niewiadoma funkcja zależy od dwu lub więcej zmiennych. Równania. Zagadnienie rozwiązania takich równań jest obszerne i złożone — w niniejszym opracowaniu ograniczę się do równań. y ) ∂F ( x. jest taka jak poniżej: ∂ 2 F ( x. W praktyce tymi zmiennymi są najczęściej czas t i zmienne przestrzenne x. które mamy rozwiązywać. y ) ∂ 2 F ( x. paraboliczne (b2–4ac = 0) lub hiperboliczne (b2–4ac > 0). Jeśli wyróżnik zmienia znak. będącego przedmiotem naszego zainteresowania. w których funkcje zależą od dwu zmiennych — czasu i jednej zmiennej przestrzennej albo tylko dwóch zmiennych prze- strzennych.kluska@gmail. Ebookpoint. mamy równanie typu mieszanego lub hiperboliczno-eliptycznego.com . niektóre współczynniki są równe zeru albo mają stałe wartości. Równania różniczkowe cząstkowe Przykłady równań różniczkowych cząstkowych Równaniem różniczkowym cząstkowym nazywamy równanie różniczkowe.

ewentualnie ich kombinację liniową. Po zastosowaniu wzoru na aproksymację drugiej po- chodnej za pomocą różnic centralnych otrzymamy przybliżenie: Ebookpoint. 228 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Przykładem równania typu eliptycznego może być równanie Laplace’a. aby jak najwię- cej węzłów znalazło się na brzegu obszaru. Równania eliptyczne Równanie eliptyczne opisuje pole skalarne na przykład potencjału elektrycznego czy tem- peratury w obszarze dwuwymiarowym. a c — szybkość rozchodzenia się fali. Przykładowo gdy rozpatrywany jest rozkład potencjału w reaktorze elektrochemicznym (elektrolizerze lub ogniwie). Przykładowo równanie opisujące drgania struny ma postać: ∂2 y 2 ∂ y 2 = c ∂t 2 ∂x 2 y oznacza wychylenie poprzeczne struny.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeżeli zagadnienie wykazuje symetrię osiową. zwaną też metodą siatek. opisujące na przykład rozkład potencjału pola elektrycznego Φ w ośrodku o stałym przewodnictwie elektrycznym: ∂ 2Φ ∂ 2Φ + =0 ∂x 2 ∂y 2 Równania typu parabolicznego opisują przewodzenie ciepła lub dyfuzję masy w warun- kach niestacjonarnych w układach jednowymiarowych. Rozwiązując równanie metodą różnic skończonych. na przykład równanie ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x opisuje rozkład temperatury T w pręcie. potencjał lub gęstość prądu na elektrodach). a krok w kierunku osi y — przez k.kluska@gmail. wystarczy je rozwiązywać tylko dla części obszaru — oś sy- metrii można traktować jak ściankę nieprzewodzącą. na granicy obszaru musi być określony potencjał albo gęstość prądu proporcjonalna do pochodnej potencjału (zerowa gęstość prądu na nieprzewodzą- cych ściankach reaktora. Warunki brzegowe mogą określać wartość funkcji niewiadomej (warunki Dirichleta) lub wartość jej po- chodnej na granicy obszaru (warunki Neumanna). Analogiczne równanie opisuje dyfuzję masy — zamiast tempera- tury w równaniu byłoby stężenie C. Warunki brzegowe muszą być określone na gra- nicy całego zamkniętego konturu ograniczającego obszar rozwiązania. pokry- wamy obszar rozwiązania siatką prostokątną i tak dobieramy krok siatki. W kolejnych podrozdziałach będzie mowa o metodach rozwiązania stosowanych w przy- padku równań eliptycznych i parabolicznych. do której kategorii dane równanie się zalicza. w którym współczynnik przewodnictwa tempe- raturowego wynosi a. Równania typu hiperbolicznego opisują rozchodzenie się drgań w ośrodku jednorodnym.com . Krok siatki w kierunku osi x oznaczymy przez h. Sposób rozwiązania równania zależy od tego. a zamiast współczynnika a współczynnik dyfuzji D.

będzie to średnia ważona). którego widok z góry przedstawiono na rysunku 18. Wartość poten- h +k 2 2 cjału w punkcie centralnym jest średnią z wartości potencjałów w punktach sąsied- nich (jeśli kroki siatki nie są równe.2 przedstawiono macierz współczynników. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 229 ∂ 2 Φ Φ ( x − h. y + k ) ≈ ∂y 2 k2 ∂ 2Φ ∂ 2Φ Stąd równanie + = 0 zastąpimy równaniem różnicowym: ∂x 2 ∂y 2 Φ( x. y + k ) . Punkty węzłowe siatki umieszczono w odległościach co 1 cm w kierunku obu osi. w którym wyznaczono rozkład potencjału Przyjęto.1. ani na elektrodach. y) ≈ 12 wΦ( x − h. Sposób wykonania obliczeń opisano w rozdziale 11. Ze względu na symetrię układu wystarczy wykonać obliczenia dla połowy obszaru.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. które nie leżą ani na brzegu obszaru. y) + 12 (1 − w)Φ( x. Wymiar prostopadły do powierzchni rysunku nie ma znaczenia. y ) ≈ ∂x 2 h2 Analogicznie w przypadku osi y: ∂ 2 Φ Φ ( x.1. przekłada się na warunek równości potencjałów w sąsiednich punktach siatki w kierunku prostopadłym do brzegu obszaru. Warunek brzegowy na ściankach nieprzewodzących lub osiach symetrii. y − k ) + 12 (1 − w)Φ( x. jeżeli elektrody sięgają od dna naczynia do powierzchni elektrolitu.com . wszystkie współczynniki są równe 1/4. ani na osi symetrii (tych punktów jest 39). y) + 12 wΦ( x + h. Gdy h = k. Jako przykład rozpatrzymy elektrolizer. Punkty ponumerowano liczbami od 1 do 81. „Układy Ebookpoint. że potencjały elektrod są równe odpowiednio 0 i 10 V i są stałe na całej po- wierzchni elektrody. Rysunek 18. k2 gdzie w = . który można rozwiązać dowolną dogodną metodą. y ) + Φ ( x + h. otrzymujemy układ 39 równań liniowych. Jest zatem: h = k = 1cm. określający ze- rową wartość prądu. y ) + Φ( x. Przy niezbyt gęstej siatce. Po zapisaniu równań dla wszystkich punktów węzłowych. kolumnę stałych oraz wyniki obliczeń metodą macierzową. Na rysunku 18.kluska@gmail. Schemat elektrolizera. y − k ) − 2Φ ( x. a zarazem niewielkiej liczbie równań można stosować metodę macierzową. począwszy od dołu rysunku i od lewej. Rozdział 18. y ) − 2Φ( x.

Excel wymaga. 2).com . aby wszystkie wartości zerowe były wpisane do macierzy. y ) Φa(x. me- tody nadrelaksacji polegającej na wprowadzeniu do wzorów parametru nadrelaksacji ω. otrzymujemy wyniki takie jak we wzorach bez nadrelaksacji. Φs(x. Konkretne wartości parametru ω dobiera się eksperymentalnie.1.3. y − k ) + 12 (1 − w)Φ( x. Przy dużej liczbie równań można stosować metodę iteracyjną — obliczenia rozpoczyna się od dowolnych wartości startowych (np. y + k ) Φ( x. y) ≈ 12 wΦ( x − h. y). 230 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 18. który musi się mieścić w przedziale [1.kluska@gmail.2. Zbieżność iteracji można przyspieszyć dzięki zastosowaniu tzw. w przeciw- nym razie sygnalizuje błąd #ARG!. y) + 12 wΦ( x + h. Wzory po modyfikacji przyjmują postać: Φ a ( x. y) jest wartością potencjału w tym punkcie obliczoną dotychczas. W Excelu można wykorzystać odwołania cykliczne. uzyskane metodą macierzową równań liniowych”. y) jest obliczane jak poprzednio Φ(x. Jeżeli ω = 1. Numeracja punktów jak na rysunku 18. jeżeli ω > 1.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. y) + 12 (1 − w)Φ( x. zer) i przelicza się potencjały w kolejnych punk- tach wielokrotnie aż do osiągnięcia stabilnych wyników. y ) = (1 − ω )Φ s ( x. wartości potencjałów zmieniają się szybciej w kolejnych przebie- gach procedury iteracyjnej. Tablica współczynników i wyniki rozwiązania rozkładu potencjału w elektrolizerze pokazanym na rysunku 18. Niezerowe wartości w ma- cierzy współczynników i w wektorze stałych zostały oznaczone kolorem jasnoszarym. Ebookpoint. y ) + ωΦ a ( x.

y))/3 Ebookpoint. tym wartość ω powinna być większa. y) = (8Φ4(x. gdyż wtedy proces obliczeniowy traci zbieżność. y) na siatce dwukrotnie zagęszczonej (w obu kierunkach). Aby poprawić dokładność aproksymacji. Porównanie wyników uzyskanych na siatkach o różnej gęstości pozwala jeszcze dodatkowo poprawić dokładność metodą ekstrapolacji. Ogólnie im więcej punktów w siatce. y)–Φ1(x. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 231 Rysunek 18. podobnie jak w przypadku cał- kowania numerycznego.kluska@gmail.3 przedstawiono wyniki obliczeń wykona- nych powyższą metodą przy użyciu siatki o kroku 1 cm (jak poprzednio).com .5. ale nie może dojść do 2. Mając do dyspozycji dwa wyniki obliczeń: Φ1(x. Potencjały w punktach węzłowych siatki obliczone metodą iteracyjną z nadrelaksacją Zbyt duża wartość ω powoduje oscylacje wartości potencjału. należy zmniejszyć krok siatki. Wyniki stabilne z dokładnością do pięciu miejsc po prze- cinku uzyskuje się po mniej więcej 100 iteracjach. y)–6Φ2(x. y). uzyskany wynik oszacować można ze wzoru: Φ(x. najlepiej dwu- krotnie. y) na siatce wyjściowej i Φ2(x. Na rysunku 18. y)+Φ1(x. y) Jeżeli procedurę zagęszczania siatki przeprowadzimy dwukrotnie i na siatce o kroku cztery razy mniejszym od wyjściowego uzyskamy dodatkowy wynik Φ4(x.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. y) = 2Φ2(x. wyniki ekstrapolowane można obliczyć ze wzoru: Φ(x. Rozdział 18. Przyjęto pa- rametr nadrelaksacji ω = 1.3.

232 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Wzór ten wyprowadzono przy założeniu. Rysunek 18. że uzyskane wyniki są funkcją kwadratową długości kroku. Przeprowadzono takie obliczenia przy kroku 0.25 cm.5.kluska@gmail. że ekstrapolacja wielomianem drugiego stopnia jest wystar- czająco dokładna.5. Potencjały w punktach węzłowych siatki obliczone metodą iteracyjną z nadrelaksacją po ekstrapolacji do kroku zerowego Ebookpoint.4 przedstawiono ekstrapolację wyników obliczeń do kroku zerowego w trzech wy- branych punktach. Wyniki zajmują dość dużo miejsca w arkuszu i z tego powodu nie nadają się do reprodukcji w tekście.4.5 i 0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Na rysunku 18.com . Rysunek 18. Ekstrapolacja rozwiązania równania Laplace’a do kroku zerowego Zestawienie ekstrapolowanych wyników na siatce podstawowej przedstawiono na ry- sunku 18. Widać.

W pierw- szej strukturze w tych komórkach. W dru- giej strukturze siatki w punktach wewnętrznych umieszczamy wyrażenia: (−Φ ( x.6 pokazano siatkę podstawową z wartościami potencjałów obliczonymi przez Solver. Na następnym rysunku widoczna jest siatka pomocnicza (druga struktura) zawierająca kwadraty odchyleń w poszczególnych punktach. Rysunek 18. Jednak liczba zmiennych jest tu ograniczona (do 200).6. y ) + 12 wΦ ( x − h. W punktach leżących na elektrodach obliczamy kwadraty różnic między wartością bieżącą a wartością zadaną. natomiast w pozostałych komórkach wewnętrznych — dowolne wartości początkowe. y ) + 12 wΦ ( x + h. zakres ten obejmie również węzły położone na elektrodach. Rozwiązanie równania Laplace’a na siatce podstawowej uzyskane za pomocą Solvera Ebookpoint. Na rysunku 18. W komórkach położonych na nieprzewodzącym brzegu obszaru umieszczamy od- wołania do komórek sąsiednich (w kierunku prostopadłym do krawędzi obszaru).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Jeżeli zechcemy skorzystać z opcji odgadywania komórek zmienianych. na przykład zera. Komórki zmieniane to wszystkie komórki wewnętrzne siatki (z pierwszej struktury). y + k )) 2 *10000 czyli kwadraty odchyleń wartości potencjału od średniej (ważonej) potencjałów w punk- tach sąsiednich. y − k ) + 12 (1 − w)Φ ( x. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 233 Do rozwiązania układu równań liniowych można również wykorzystać nakładkę Solver. Jako funkcję celu Solvera bierzemy sumę z komórek. Solver musi teraz znaleźć rozwiąza- nie.kluska@gmail. gdzie liczono sumy kwadra- tów odchyleń. gdzie rozwiązanie jest znane (w naszym przykładzie będą to węzły umieszczone na elektrodach). Po uruchomieniu Solvera obliczenia trwają kilka- dziesiąt sekund i otrzymujemy wyniki wypełniające całą strukturę siatki. pomnożone przez tę samą co poprzed- nio stałą. y ) + 12 (1 − w)Φ ( x. na przykład 10000. Wielkości te pomnożono przez stałą. siatka nie może być zbyt rozległa. Aby zastosować tę metodę. które minimalizuje funkcję celu. aby funkcja celu nie miała zbyt małej wartości. Rozdział 18. umieszczamy wartości potencjału.com . należy utworzyć dwie identyczne struktury siatki.

0 cm jest poddawana suszeniu z obu stron.50 g/cm3. Dyfuzyjny transport wody wewnątrz płyty opisuje II prawo Ficka: ∂c ∂ 2c =D 2 ∂t ∂x Układ jest symetryczny.1 przy x = L ∂x oraz warunek początkowy c(x. 0) = c0 = 0. Przez płaszczyznę symetrii woda nie dyfunduje. Transport wody wewnątrz płyty odbywa się na drodze dyfuzji. Wilgotna płaska płyta ceramiczna o grubości 2L = 4. Siatka pomocnicza do rozwiązania równania Laplace’a za pomocą Solvera. Jako przykład rozpatrzmy następujący problem. 234 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 18.25 cm2/h.500.1 g/(h·cm2) z każdej strony płyty. Należy określić czas trwania procesu suszenia. Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Początkowo wilgoć jest rozłożona równomiernie z gęstością a = 0. ilość odparowanej wody oraz rozkład zawartości wilgoci wewnątrz płyty pod koniec procesu suszenia.7. w punktach węzłowych kwadraty odchyleń potencjałów od średnich z punktów sąsiednich Równania paraboliczne Typowe równania typu parabolicznego opisują procesy transportu masy lub ciepła.kluska@gmail.com .22 g/cm3. (Przykład pochodzi z książki [1]). więc można umieścić początek układu współrzędnych x = 0 w środku płyty i analizować tylko połowę grubości płyty. aż zawartość wilgoci na po- wierzchni płyty wyniesie 0. Otrzymujemy więc dwa warunki brzegowe: ∂c F0 = − D = 0 przy x=0 ∂x ∂c F = −D = 0. współczynnik dyfuzji wynosi D = 0. Suszenie odbywa się z rów- nomierną szybkością 0.

n) c(ξ . ile ustawiono w Narzędzia/Opcje/Przeliczanie (w wersji 2007 Przycisk pakietu Office/Opcje programu Excel/Formuły/Opcje obliczania. τ . W praktyce wystarczy 50 iteracji.5[g/cm 3 ] Rozwiązanie to w postaci liczbowej uzyskamy w Excelu.1 oraz dla narastających wartości czasu aż do osiągnięcia końcowego stężenia. przechowująca bieżący numer wyrazu w szeregu (we wzorze oznaczony przez n). 1] z krokiem 0. Obliczenia wykonano dla 11 wartości ξ z zakresu [0. τ= = . oraz druga o nazwie nr. „Obliczanie całek oznaczonych z wykorzystaniem szeregów potęgowych”. przyjmująca wartość 1 lub 0 (albo PRAWDA lub FAŁSZ). ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 235 Zagadnienie tak sformułowane ma rozwiązanie analityczne w postaci szeregu potęgowe- go.kluska@gmail. Wynikiem obliczeń są wartości stężenia bezwymiarowego. Spowoduje to nadanie wartości 0 numerowi nr oraz wartości początkowych wszystkim komórkom ze stężeniami. Spowoduje to rozpoczęcie iteracji — w każdej z nich wartość nr jest zwiększana o 1. Jeżeli zauważymy.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.25[cm 2 /h ] ⋅ t[s] t[s] ξ= . Po wprowadzeniu parametrów bezwymiarowych można przedstawić to rozwiązanie w postaci: c(ξ .44 na brzegu obszaru (ξ = 1). a w wersji 2010 Plik/Opcje/Formuły/Opcje obliczania) /Maksymalna liczba iteracji. a stężenia są powiększane o kolejne wyrazy szeregu: c(ξ . τ ) ⎛ 1 ⎛ ξ ⎞2 τ ∞ ⎞ c0 =1+ γ⎜ − ⎜ ⎟ − + ⎜ 12 ⎝ 2 ⎠ 2 ∑ (−1) n ( nπ ) 2 ( ) exp − (nπ ) 2τ cos(nπξ ) ⎟ ⎟ ⎝ n =1 ⎠ x Dt 2 LF gdzie: ξ = . Sposób przeprowadzenia obliczeń opisano już poprzednio. Potrzebne są dwie komórki pomocnicze — jedna o nazwie start. że wartości stale się zmieniają. 2 4[cm 2 ] ⋅ 3600[s/h ] 57600 2 ⋅ 2[cm] ⋅ 0. n − 1) c0 = c0 +γ (−1) n (nπ ) 2 ( exp − (nπ ) 2 τ cos(nπξ ) ) Wykonywanych jest tyle iteracji. Rozdział 18.0) ⎛ 1 ⎛ ξ ⎞2 τ ⎞ = 1+ γ ⎜ − ⎜ ⎟ − ⎟ c0 ⎜ 12 ⎝ 2 ⎠ 2 ⎟ ⎝ ⎠ Następnie należy zmienić wartość start na 0.com . w rozdziale 10.2 0. τ= 2.1[g/(h ⋅ cm 2 )] γ = = 3. Obliczenia inicjuje się. które zmniejsza się od wartości 1 do wartości końcowej 0.25[cm 2 /h ] ⋅ 0. nadając zmiennej start wartość 1. γ = L L Dc0 Po podstawieniu danych liczbowych: x[cm] 0. Te wartości początkowe określa wzór: c(ξ . τ . możemy nacisnąć klawisz F9 (przeliczanie) i wykonać Ebookpoint. wykorzystując odwołania cy- kliczne do obliczenia sumy szeregu. Pole Iteracje musi być oczywiście zaznaczone. τ .

kluska@gmail.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Wyniki obliczeń pokazano na rysunku 18. t ) + c( x + h. a pochodną względem x — ilorazem centralnym.7/3600·0. Pochodną czasową aproksymowano ilorazem różnicowym „w przód”.8. explicit) c ( x. t ) c( x − h. czyli 0. z których naj- bardziej znane są dwa: a) schemat jawny (ang. Końcową wartość czasu ustaliłem metodą prób i błędów i otrzymałem wynik tk = 5541. Odpowiada to odparowaniu tk·F = 5541.308 g/cm2 łącznie.7 s. t ) − 2c( x.com . Rozkład stężenia bezwymiarowego wody w płycie poddawanej suszeniu. t ) =D k h2 Krok czasowy oznaczono literą k.154 g/cm2 z każdej strony płyty. Rysunek 18. z którego można wyznaczyć stężenie w następnej chwili na podstawie wartości aktualnych. 236 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich następne iteracje. a krok wzdłuż osi x — literą h. Pochodne cząstkowe występujące w równaniu dy- fuzji można przybliżać ilorazami różnicowymi według kilku schematów. Ebookpoint. t + k ) − c ( x .8. Rozwiązanie analityczne w postaci szeregu Innymi sposobami rozwiązania równania parabolicznego są metody numeryczne oparte na różnych schematach różnicowych.1 = 0. Po przekształceniu otrzymujemy wzór.

t ) − c(h. t + k ) + c( x + h.1[g/(h ⋅ cm 2 )] ⋅ 0. Stosując schemat jawny. Wszystkie stężenia są okre- ślone przez warunek początkowy c(x. na przykład k = 200 s. b) schemat niejawny Cranka-Nicolsona (ang. t ) + a ⋅ c( x + h. ale te wymienione stosuje się najczęściej. t )]. t ) c ( L + h. t ) − 2c( x. 0)/c0 = 1. t ) c(h. t + k ) = c( x.2[cm] Wprowadzimy oznaczenie f = = = 0. t ) = przy x=0 c0 c0 c ( L − h. t ) + (1 − 2a) ⋅ c( x. t ) F ⋅ 2 h = + przy x = L c0 c0 Dc0 Fh 0. gdy a mieści się w przedziale (0.2 cm. Schemat jest stabilny numerycznie.000. t ) F0 = D = 0 przy x=0 2h c( L + h. Rozdział 18.16 Dc0 0. Istnieją również inne schematy stabilne numerycznie. t + k ) − 2c( x. 0. t ) + c( x + h. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 237 Dk c( x. t ) + c( x + h. t ) + a[c( x − h. gdzie a= h2 Ten schemat jest bezwarunkowo stabilny numerycznie. Jego wartość wynosi: ah 2 0. t + k )]. t + k ) = c( x. Aby przejść dalej. Warunek brzegowy musi być również przekształcony na postać różnicową: c(−h. Maksymalny krok odpowiada a = 1/2. Stężenia odnoszące się do następnej chwili wyznacza się na podstawie wartości aktual- nych ze wzoru: Dk c( x. implicit) c( x. t ) F = −D = 0.25[cm 2 /h] ⋅ 0.com . t ) + 12 a[c( x − h. gdzie a= h2 Stała a jest nazywana liczbą dyfuzji.2 2 [cm 2 ] ⋅ 3600[s/h ] k max = = = 288[s] D 2 ⋅ 0. t ).1 przy x=L 2h co daje po przekształceniu i po przejściu na stężenia bezwymiarowe: c(− h.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. t ) − 2c( x. t ) Dk + c( x − h. t + k ) = a ⋅ c( x − h. rozpoczynamy obliczenia od t = 0. gdzie a = h2 Ebookpoint.5[g/cm 3 ] przy przyjętym kroku długości h = 0.5). t ) − c( L − h.25[cm 2 /h ] Należy wybrać nieco mniejszą wartość kroku.kluska@gmail. trzeba określić krok czasowy k.

t ) = c( L + h. t + k ) − 2c( x. gdzie a = h2 Ebookpoint.1 = 0. t + k ) = 2a ⋅ c( L − h. t ) + 2 fc 0 dla t > 0. Fragment tabeli z rozwiązaniami zo- stał ukryty. t ) . 238 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Na granicy obszaru przy x = 0 zachodzi c(−h.309 g/cm2 łącznie.6 s. t ) Po przeciwnej stronie c( L − h. otrzymano wynik tk = 5563. t ) + 12 a[c( x − h. Przy użyciu schematu niejawnego Cranka-Nicolsona wykorzystuje się równanie: c( x. zatem c(0. t + k )]. czyli 0. t + k ) + c( x + h. t ) + 2a ⋅ c(h.1545 g/cm2 z każdej strony płyty. aby pokazać ostatnie wiersze. t ) = c(h. t ) + c( x + h.9. t + k ) = c( x. t ) Dk + c( x − h. t ) − 2afc 0 Wyniki obliczeń zaprezentowano na rysunku 18. zatem analogicznie c( L.6/3600·0. Rysunek 18.com . t ) − 2c( x. Odpowiada to odparowaniu tk·F = 5563. Rozwiązanie równania parabolicznego metodą numeryczną z wykorzystaniem schematu jawnego Końcową wartość czasu ustalono metodą interpolacji liniowej.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. t ) + (1 − 2a)c( L.9. t + k ) = (1 − 2a ) ⋅ c(0.kluska@gmail.

t ) + c( L. t ) + c(h. t + k ) + 2 c( x. t + k ) + c ( L. t + k ) = c(0.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozdział 18. zatem po uwzględnieniu tych warunków brzegowych pierwsze z serii równań przyjmie postać: 1+ a 1− a c(0. t + k ) − c( x + h. t ) + 2 c( x. t + k ) = c( L + h. t ) a a Po przeciwnej stronie przy x = L mamy c( L − h. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 239 które po przekształceniu przyjmuje postać: 1+ a − c( x − h. t ) + 2 fc 0 oraz c( L − h. t ) = c( L + h. t + k ) + 2 fc 0 dla t > 0. Po uwzględnieniu tych zależności ostatnie równanie przyjmie postać: 1+ a 1− a − c ( L − h. t + k ) . t + k ) = c(h. t ) + c( x + h. t ) − 2 fc 0 a a Dla każdego kroku czasowego otrzymuje się układ L/h+1 równań liniowych. Macierz współczynników A jest macierzą trójdiagonalną o postaci: ⎡1 + a ⎤ ⎢ a −1 0 L 0 0 0 ⎥ ⎢ 1+ a ⎥ ⎢ −1 2 −1 L 0 0 0 ⎥ ⎢ a ⎥ ⎢ 1+ a ⎥ ⎢ 0 −1 2 L 0 0 0 ⎥ a A=⎢ M M M L M M M ⎥ ⎢ 1+ a ⎥ ⎢ 0 0 0 L 2 −1 0 ⎥ ⎢ a ⎥ ⎢ 0 1+ a ⎢ 0 0 L −1 2 − 1 ⎥⎥ a ⎢ 1+ a⎥ ⎢ 0 0 0 L 0 −1 ⎥ ⎣ a ⎦ Z kolei wyrazy wolne w tym układzie równań są kombinacjami liniowymi wartości stężeń w chwili t ze współczynnikami określonymi przez macierz B: Ebookpoint. t + k ) = c ( L − h .kluska@gmail. która jest w tym przypadku bardzo dogodna. Układ ten można rozwiązać metodą macierzową. t + k ) = a 1− a = c( x − h. gdyż te same macierze współczynników pozwalają na obliczenia w kolejnych krokach czasowych. t ) oraz c(−h. t + k ) − c(h. z których można wyznaczyć wartości stężeń C(t+k) (w chwili t+k) na podstawie stężeń C(t) (w chwili t) i warunku brzegowego. t ) = c(h.com . t ) a Na granicy obszaru przy x = 0 zachodzi c(−h.

240 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich ⎡1 − a ⎤ ⎢ a 1 0 L 0 0 0 0 ⎥ ⎢ 1− a ⎥ ⎢ 1 2 1 L 0 0 0 0 ⎥ ⎢ a ⎥ ⎢ 0 1− a 1 2 L 0 0 0 0 ⎥ ⎢ a ⎥ B=⎢ M M M L M M M M ⎥ ⎢ 1− a ⎥ ⎢ 0 0 0 L 2 1 0 0 ⎥ ⎢ a ⎥ ⎢ 0 1− a 0 0 L 1 2 1 0 ⎥ ⎢ a ⎥ ⎢ 1− a ⎥ ⎢⎣ 0 0 0 L 0 1 −2f ⎥ a ⎦ Macierz B jest podobna do macierzy A.POŚR("1:"&n+1))) TA : = JEŻELI(wn = TRANSPONUJ(wn). Kolumnę tę oznaczyłem jako CT(t) (indeks T oznacza transpozycję — oryginalnie stężenia były zapisane w wierszu). JEŻELI((wn = 1)+(wn = n). w którym występuje wartość –2f wy- nikająca z warunku brzegowego. ´JEŻELI(MODUŁ.TRANSPONUJ(wiersz_stężeń)))) Ebookpoint. Macierze A i B można wygenerować za pomocą odpowiednich formuł tablicowych. należy pomnożyć (macierzowo) tablicę B przez kolumnę wartości stężeń w chwili t. –2*f. 0)) Aby obliczyć kolumnę wyrazów wolnych. (1–a)/a.ILOCZYN(TB. nadając im nazwy.LICZBY(wn – TRANSPONUJ(wn)) = 1. która składa się z samych zer. ´MACIERZ.kluska@gmail. z wyjątkiem ostatniego wiersza. Mamy zatem układ równań zapisany w formie macierzowej: A CT(t+k) = B CT(t) Rozwiązanie tego układu w zapisie macierzowym: C(t+k) = (A–1 (B CT(t)))T Odpowiednia formuła tablicowa ma postać: = TRANSPONUJ(MACIERZ.ILOCZYN(MACIERZ.com . JEŻELI((wn = 1)+(wn = n). na przykład TA i TB. 0)) TB : = JEŻELI(wn = wr. Do tej kolumny na ostat- nim miejscu dodano 1. 2*(1–a)/a).POŚR("1:"&n)) wr : = TRANSPONUJ(WIERSZ(ADR. Należy w tym celu zdefiniować w Menedżerze nazw kolejno: n : = L/h+1 wn : = WIERSZ(ADR. ale zawiera dodatkową kolumnę. 1). które będzie mnożone przez –2f i pozwoli uwzględnić warunek brzegowy. JEŻELI(wr = n+1. (1+a)/a. JEŻELI(MODUŁ. ´2*(1+a)/a). –1.ODWR(TA).LICZBY(wn – wr) = 1.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.

co oznacza. Na rysunku 18.0 s. Obliczenia przeprowadzono przy kroku długości h = 0.1 = 0. Następnie można skopiować cały wiersz ze stężeniami w chwili t+k do następnych wierszy i w ten sposób obliczyć stężenia w kolejnych mo- mentach czasu.156 g/cm2 z każdej strony płyty.5.10. Odpowiada to odparowaniu tk·F = 5614. Wcześniej.kluska@gmail.10. ♦ Równania różniczkowe cząstkowe 241 Wiersz_stężeń oznacza tu zakres wierszowy obejmujący stężenia w chwili t oraz dodat- kową komórkę zawierającą liczbę 1. Formułę należy wprowadzić jako tablicową — w tym celu trzeba zaznaczyć wcześniej kolejny wiersz jako miejsce na wynik i po wpisaniu for- muły nacisnąć Ctrl+Shift+Enter. czyli 0. zmiany stężeń w kolejnych krokach czasowych stają się nierównomierne. Duże znaczenie ma natomiast krok długości h. Błąd jest proporcjonalny w przybliżeniu do h2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.2 cm i kroku czasu k = 300 s. Rozdział 18.com . że schemat jawny jest dużo prostszy obliczeniowo. umożliwiające rozwiązanie równania typu parabolicznego za pomocą numerycznego schematu niejawnego Cranka-Nicolsona Przy porównywaniu rozwiązań równania parabolicznego za pomocą schematów jawnego i niejawnego należy zauważyć. że aby uzyskać dokładne wyniki. na rysunku 18. niezbędnych do wykonania obliczeń tą metodą. Rysunek 18. tak jak to zostało omówione przy okazji prezentacji całkowania numerycznego. Ebookpoint. Z kolei w przypadku schematu niejawnego długość kroku czasowego k nie ma większego zna- czenia (w niewielkim stopniu wpływa na dokładność). Jego zbieżność zależy jednak od wartości parametru a. Tablice współczynników TA i TB.11 przedstawiono wyniki obliczeń przeprowadzonych według opisanego powyżej schematu metody Cranka-Nicolsona. pokazano przykładową strukturę tablic TA i TB. Gdy wartość a zbliża się do wartości granicznej 0.0/3600·0. należy powtórzyć obliczenia przy zmniejszonej (najlepiej dwukrotnie) długości kroku i przeprowadzić ekstrapolację do h → 0. Należy dobierać krok czasowy k proporcjonalnie do kwadratu kroku długości h2.312 g/cm2 łącznie. Koń- cową wartość czasu suszenia ustalono metodą interpolacji liniowej i otrzymano wynik tk = 5614.

11.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozkład stężeń stanowiący rozwiązanie równania typu parabolicznego za pomocą numerycznego schematu niejawnego Cranka-Nicolsona Ebookpoint.com .kluska@gmail. 242 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 18.

W zapisie tych liczb nie stosuje się żadnych przed- rostków ani przyrostków wskazujących na podstawę systemu. człon środkowy to NA. ÓSM. HEX oraz DEC. Excel.kluska@gmail. Dodatek ten miał początkowo tylko wersję anglojęzyczną. OCT.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. która dokonuje za- miany liczby dziesiętnej na binarną. poprzez zestaw 12 funkcji wchodzących w skład dodatku Analysis Toolpak. Zna- czenie praktyczne mają jedynie systemy na bazie potęg dwójki. która zamienia liczbę ósemkową na dziesiętną. i DEC2BIN. a w wersji 2010 przeprowadzono jego lokalizację. Będą więc funkcje ÓSM. SZESN i DZIES. połączonych cyfrą 2 (angielska maniera zastępowania przyimków cyframi o podobnie brzmiących nazwach to ≈ two). do wersji 2003 musiał być instalowany przez użytkownika.NA. Rozdział 19. tzn.NA. umoż- liwia obustronną konwersję liczb całkowitych pomiędzy trzema wymienionymi syste- mami niedziesiętnymi oraz systemem dziesiętnym. z członami rozdzielonymi kropkami. od wersji 2007 jest zintegrowany z arkuszem. Mamy więc na przykład funkcję OCT2DEC. Konwersja liczb i jednostek Konwersja liczb w różnych systemach pozycyjnych Oprócz stosowanego powszechnie systemu dziesiętnego do wyrażania wielkości liczbo- wych można używać systemów pozycyjnych opartych na podstawie innej niż 10. system dwójkowy (binarny). DZIES. W wersji spolszczonej (Excel 2010) nazwy są trzy- członowe. informatyce i działach pokrewnych przy przetwarzaniu informacji. tłumacząc nazwy funkcji na język polski.DWÓJK Ebookpoint. Liczby mogą być co naj- wyżej uzupełniane wiodącymi zerami do wymaganej liczby pozycji. System dwójkowy wykorzystuje cyfry 0 i 1.com . system ósemkowy — cyfry od 0 do 7. ósemkowy (oktalny) i szesnastkowy (heksadecymalny). które zastępują cyfry reprezentowane dziesiętnie przez wartości od 10 do 15. Systemy te są używane w elektronice. skrajne człony to odpowiednio DWÓJK.DZIES. system szes- nastkowy — cyfry od 0 do 9 oraz litery od A do F. W wersji angielskiej nazwy wszystkich tych funkcji są skonstruowane analogicznie — składają się z dwu trzyliterowych członów: BIN.

3) da w wyniku "FFFFFFE69C". ale pliki arkusza utworzone we wcześniejszych wersjach po wczytaniu przez wersję 2010 są automatycznie konwertowane. gdy jest zbyt długa. ale nie są konwertowane do wersji angielskiej. Na przykład w wyniku operacji = DEC2HEX ´(1000)+4 (w wersji 2010 = DZIES.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Liczba ta w operacji dodawania została potraktowana jako półlogarytmiczny (naukowy) zapis liczby 3·108. Dokładne zakresy liczb we wszystkich wa- riantach konwersji są podane w pliku pomocy [15]. 244 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich i inne o analogicznych nazwach. Liczby podlegające konwersji nie mogą być zbyt długie. co po dodaniu 4 dało przytoczony wynik. jak i duże. sygnalizowany jest błąd #LICZBA!.NA.kluska@gmail. tak jak teksty. wykonać operację na reprezentacjach dziesiętnych i dopie- ro wynik przekształcić z powrotem na liczbę szesnastkową. co może prowadzić do zaskakujących konsekwencji.NA. ale = DEC2HEX(–6500. Na przykład = DEC2HEX(284. = DEC2HEX(6500. Liczby szesnastkowe poddawane konwersji trzeba wpisywać w cudzysłowie. W zapisie liczb szesnast- kowych litery zastępujące cyfry mogą być zarówno małe. Natomiast pliki zapisane w wersji 2010 dają się odczytać we wcześniejszych wersjach (pod warunkiem wyboru właściwego for- matu zapisywanego pliku). Przy zamianie liczby z jednego systemu na inny (z wyjątkiem zamiany na system dziesiętny) można określić liczbę pozycji w wynikowej liczbie — gdy liczba jest krótsza.3) daje kod błędu #LICZBA!. Operacje arytmetyczne można wykonywać tylko na liczbach dziesiętnych.NA. wtedy komputer sam uzupełnia brakujące znaki cudzysłowu). trzeba by je naj- pierw zamienić na dziesiętne.SZESN(284. liczba pozycji zostaje zignorowana i wyświetlana jest pełna 10-cyfrowa reprezentacja wyniku. Liczby powstałe w wyniku konwersji.SZESN(SZESN. jest z przodu uzupełniana zerami.NA.4)(w wersji 2010 = DZIES.SZESN(1000)+4) otrzymamy 300000004! Jak to jest możliwe? Wynikiem konwersji liczby 1000 na system szesnastkowy jest liczba 3E8.DZIES("A7CD")–SZESN. ale nie są chronione przed ich nieuprawnionym wykorzystaniem w innych operacjach jako liczb dziesiętnych. kod uzupeł- nienia do 2. jeżeli za- wierają cyfry od A do F (chyba że korzystamy z okienka dialogowego Wstaw funkcję. W polskiej wersji Excela 2010 nie można już wprowadzać nazw angielskich. musimy napisać wyrażenie: = DEC2HEX(HEX2DEC("A7CD")–HEX2DEC("28CC")) W wersji 2010 odpowiednio: = DZIES. Przykładowo aby obliczyć różnicę między dwiema liczbami szesnastkowymi "A7CD" – "28CC". Gdy liczba konwertowana jest ujemna.com . Wynikiem będzie liczba szesnastkowa "7F01". Wskutek tego w każdej komórce poddawanej edycji trzeba ręcznie zmienić polskie nazwy funkcji na angielskie.NA. Ogra- niczeniem jest 10 znaków liczby po konwersji. Należy zatem zachować dużą ostrożność przy wykonywaniu operacji na liczbach będących wynikiem konwersji.4)) daje wynik "011C".DZIES ´("28CC")). są w komórkach wyrównywane do prawej strony. zapisane w systemach innych niż dziesiętny. Liczby zawierające tylko cyfry od 0 do 9 można wpisywać w cudzysłowie lub bez niego. Jeśli chcielibyśmy na przykład dodać czy odjąć dwie liczby szesnastkowe. Ebookpoint. przy czym najstarszy bit to bit znaku — jest to tzw.

Do tego dochodzą jednostki systemów nieme- trycznych. Każda metryczna jednostka_wejściowa lub jednostka_wynikowa może być poprzedzona skrótem przedrostka oznaczającym wielokrotność lub podwielokrotność. Funkcja ta używa następującej składni: CONVERT(liczba. Funkcja CONVERT (KONWERTUJ) przekształca liczbę mianowaną z jednego systemu miar na inny. ♦ Konwersja liczb i jednostek 245 Konwersja jednostek miar W badaniach naukowych i praktyce inżynierskiej stosuje się wiele systemów jednostek. stosowane w krajach anglosaskich i wciąż spotykane w literaturze pochodzącej z tych krajów. Rozdział 19. Z przeliczaniem jednostek z jednego systemu na inny wiążą się trzy problemy: a) uwzględnienie relacji między jednostkami podstawowymi w obu systemach. Obecnie standardem powszechnie obowiązującym w Polsce i w wielu innych krajach jest system SI. Stosuje on też nazwy jednostek nie zawsze zgodne z naszymi przy- zwyczajeniami. jednostka_wynikowa) Liczba to wartość w jednostkach_wejściowych podlegająca przekształceniu. W tym przypadku małe i duże litery są rozróżniane. która wchodzi w skład pakietu Analysis Toolpak. We wcześniejszych wersjach Excela do- datek ten należało zainstalować. ale niestety niepełny i zamknięty.1 (skróty nazw jednostek nie zostały spolonizowane). Dlatego podczas korzystania z tej funkcji trzeba często zaglądać do jej opisu w pliku pomocy Excela [15] lub choćby do spisu jednostek zawartego w tej książce. jednostka_wejściowa. a następnie uaktywnić. jednostka_wynikowa) lub KONWERTUJ(liczba. b) uwzględnienie przedrostków oznaczających jednostki wielokrotne i podwielokrotne. Katalog jednostek obsługiwanych przez tę funkcję jest dość obszerny. Jednostki wejściowa i wynikowa muszą mieć ściśle określoną formę tekstową. jak również wiele jednostek tradycyjnych. wciąż jednak są w użyciu jednostki dawniej używanego systemu CGS. Jednostka_wynikowa to jednostka. Funkcja CONVERT (KONWERTUJ) wspomaga dwa pierwsze z wymienionych wyżej problemów konwersji.com . nie uwzględnia jednak trzeciego. od wersji 2007 jest już integralną częścią pakietu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. W przypadku nie- których jednostek dopuszczalne są dwie wersje skrótów. Zestawienie akceptowanych przez funkcję CONVERT (KONWERTUJ) jednostek podstawowych przedstawia poniższa tabela 19. która jest mianem wyniku działania funkcji. pozostawiając to użytkow- nikowi. Nazwy jednostek są tekstami zapisanymi dokładnie w takiej postaci jak w tablicy. W Excelu przeliczanie jednostek wspomaga funkcja CONVERT (w wersji 2010 KONWERTUJ).kluska@gmail. Ebookpoint. Przeliczanie jednostek ma sens tylko w ob- rębie jednej grupy.2. c) uwzględnienie jednostek złożonych będących iloczynami lub ilorazami jednostek podstawowych. Można stosować skróty wymienione w tabeli 19. jednostka_wejściowa.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 246 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Tabela 19. j.com .1.594 kg Ebookpoint.kluska@gmail.m. definiowana jako 1 lbf*s2/ft ≈ 14.a. Wykaz jednostek podlegających konwersji za pomocą funkcji CONVERT (KONWERTUJ) Masa Czas Nazwa jednostki Skrót Nazwa jednostki Skrót gram "g" rok "yr" funt masy (handlowy) "lbm" dzień "day" uncja masy (handlowa) "ozm" godzina "hr" dalton. pica ( /72”) "Pica" paskal "Pa" lub "p" mila lądowa "mi" atmosfera "atm" lub "at" mila morska "Nmi" mm słupa rtęci "mmHg" Energia Pojemność Nazwa jednostki Skrót Nazwa jednostki Skrót dżul "J" łyżeczka "tsp" erg "e" łyżka stołowa "tbs" elektronowolt "eV" lub "ev" litr "l" lub "lt" watogodzina "Wh" lub "wh" uncja objętości "oz" koniogodzina "HPh" lub "hh" kubek "cup" kaloria (międzynarodowa) "cal" pinta (półkwarta) amerykańska "us_pt" lub "pt" kaloria termodynamiczna "c" pinta (półkwarta) brytyjska "uk_pt" stopofunt "flb" kwarta "qt" brytyjska jednostka ciepła "BTU" lub "btu" galon "gal" Temperatura Moc Nazwa jednostki Skrót Nazwa jednostki Skrót stopień Celsjusza "C" lub "cel" wat "W" lub "w" stopień Fahrenheita "F" lub "fah" angielski koń parowy "HP" lub "h" stopień Kelvina "K" lub "kel" Pole magnetyczne Nazwa jednostki Skrót tesla "T" gaus "ga" *) Mało znana w Polsce jednostka masy. "u" minuta "mn" *) slug "sg" sekunda "sec" Odległość Siła Nazwa jednostki Skrót Nazwa jednostki Skrót metr "m" niuton "N" cal "in" dyna "dyn" lub "dy" stopa "ft" funt siły "lbf" jard "yd" Ciśnienie angstrem "ang" Nazwa jednostki Skrót 1 cycero.

"N")/CONVERT(1. ♦ Konwersja liczb i jednostek 247 Tabela 19."atm") daje wynik 3. Chcemy przeliczyć strumień 4000 BTU/(hr*ft2) na jednostki układu SI: kW/m2."hr". = CONVERT(50.08 CONVERT(50. Strumień energii cieplnej w krajach anglosaskich jest wyrażany często w jednostkach BTU/(hr*ft2).2. W krajach anglosaskich często stosuje się jednostkę ciśnienia o nazwie psi. albo je- śli jednostki znajdują się w różnych grupach. Dopuszczalne skróty jednostek wielokrotnych i podwielokrotnych podlegających konwersji Przedrostek Mnożnik Skrót Przedrostek Mnożnik Skrót eksa 1E+18 "E" atto 1E–18 "a" peta 1E+15 "P" femto 1E–15 "f" tera 1E+12 "T" piko 1E–12 "p" giga 1E+09 "G" nano 1E–09 "n" mega 1E+06 "M" mikro 1E–06 "u" kilo 1E+03 "k" mili 1E–03 "m" hekto 1E+02 "h" centy 1E–02 "c" deka 1E+01 "da" decy 1E–01 "d" Jeśli jednostka nie istnieje."ft".com . Chcemy przeliczyć 50 psi na atmosfery. nie łączy się ze skrótem przedrostka jednostki miary."kJ")/CONVERT(1."sec")/CONVERT(1. funkcja CONVERT (KONWERTUJ) podaje wartość błędu #N/D!. Użytkownicy Excela w wersji 2010 powinni w tym miejscu wpisać KONWERTUJ. Nie ma jej na liście jednostek funkcji CONVERT. Ebookpoint.kluska@gmail."Pa". W końcu paskale przeliczamy na atmosfery. Proste przykłady konwersji: W dalszej części tego rozdziału używam angielskiej nazwy funkcji CONVERT. Wynik otrzymamy w paskalach."in"."m")^2 daje wynik 344738.6184."m")^2 daje wynik 12. a następnie podnieść je do kwadratu. = CONVERT(344738. przy czym wartość liczbową umieszcza się z reguły przy pierwszym wywoła- niu funkcji CONVERT."cm") jest równe 5."BTU". Rozdział 19."lbf".0.402. CONVERT(2. "C". a przy następnych wpisuje się w polu liczby wartość 1."in".pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.5. Należy przeliczyć funty siły na niutony."F") jest równe 122 CONVERT(2. godzinę na sekundy (po podzieleniu będą kW) i całość podzielić na przelicznik stóp na metry podniesiony do kwadratu."ft". Odpowiada ona funtowi siły na cal kwadratowy."sec") jest równe #N/D! Konwersja jednostek złożonych W przypadku konwersji jednostek złożonych należy poddać konwersji każdą jednostkę składową. = CONVERT(4000. Musimy przeliczyć BTU na kilodżule. cale na metry.

Przeliczymy teraz współczynnik wymiany ciepła 80 BTU/(hr*ft2*ºF) na jednostki stoso- wane w Polsce: W/(m2*ºC)."m")^2/ ´(CONVERT(1."ft". Z reguły jeżeli w jednostkach złożonych występuje jednostka temperatury inna niż K (kelwin).3. czy mamy do czynienia z temperaturą.com . = CONVERT(80. Musimy mieć świadomość. czy z różnicą temperatur.3ºC."BTU"."C"). Ale różnica temperatur 200ºF to jest po konwersji 111."F". Na przykład temperatura 200ºF odpowiada po konwersji 93.kluska@gmail. odnosi się ona do różnicy temperatur."hr"."sec")/CONVERT(1."J")/CONVERT(1. Taki wynik da nam użycie funkcji = CONVERT(200."C")–CONVERT(0."F". że w różnych skalach temperatur różnią się nie tyl- ko wielkości stopnia. Taki wynik da nam na przykład wyrażenie = CONVERT(200."C")– ´CONVERT(0. Ebookpoint. ale też punkty początkowe skali."C")."F". Wynika to stąd."F".1ºC.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw."C")) daje wynik 454. 248 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Szczególną ostrożność trzeba zachować przy przeliczaniu jednostek związanych z tem- peraturą."F".

Wskutek tego w każdej komórce poddawanej edycji trzeba ręcznie zmienić polskie nazwy funkcji na angielskie. Funkcje operujące na liczbach zespolonych przyjmują tylko pojedyncze dane w postaci stałej. a wszystkie opera- cje na liczbach zespolonych wymagają użycia odpowiednich funkcji. implementacja ta jest daleka od doskonałości i trudno raczej polecać ją do bardziej złożonych obliczeń. a potem z powrotem do liczby zespolonej. Aby można było wyświetlić lub wydrukować wyniki obliczeń w estetycznej i czytelnej formie. Natomiast pliki zapisane w wersji 2010 dają się odczytać we wcześniejszych wersjach (pod warunkiem wyboru właściwego formatu zapisywanego pliku).kluska@gmail. Liczby zespolone są w niej traktowane jako dane tekstowe o ściśle określonej strukturze. która obejmuje wszyst- kie funkcje operujące na argumentach zespolonych. Liczby i funkcje zespolone Arkusz kalkulacyjny Excel opracowano z myślą o obliczeniach na liczbach rzeczywistych (a ściślej wymiernych). Ebookpoint. Niezależnie jednak od tych ograniczeń i niedogodności Excel umożliwia wykonanie pod- stawowych operacji na liczbach zespolonych w zakresie wystarczającym do najbardziej typowych zastosowań. Pliki arkusza utworzone we wcześniejszych wersjach Excela po wczytaniu przez wersję 2010 są auto- matycznie konwertowane. konieczne jest konwertowanie liczby zespolonej do pary liczb rzeczywistych. W Excelu 2010 przetłumaczono nazwy tych funkcji na języki narodowe i w związku z tym w polskiej wersji Excela należy się posługiwać polskimi nazwami.com . miały nazwy angielskojęzyczne.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Nie akceptują nazw odnoszą- cych się do obszarów ani argumentów w postaci tablic. Rozdział 20. Ze względu na użycie typu tekstowego liczb zespolonych nie da się formatować tak jak liczb rzeczywistych. Niestety. Do wersji Excela 2007 funkcje z grupy tzw. a wraz z nim implemen- tację obliczeń w zakresie liczb zespolonych. adresu lub nazwy oznaczającej pojedynczą komórkę. Z czasem jednak w celu zaspokojenia potrzeb obliczeniowych świata nauki i techniki wprowadzono dodatek Analysis Toolpak. funkcji inżynierskich. ale nie są konwertowane do wersji angielskiej.

natomiast trzeci argument jest opcjonalny i oznacza wybraną jednostkę urojoną "i" lub "j" (jeśli się go pominie. Liczby a i b nazywamy odpowiednio częścią rzeczywistą i czę- ścią urojoną liczby z.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.ZESP. że ich iloczyn jest liczbą rzeczywistą. która spełnia równanie i2 = –1. Pierwszy i drugi argument odpowiadają liczbom a i b algebraicznej postaci liczby zespo- lonej.ZESP.UROJ. Argumentem każdej z tych funkcji jest liczba_zespolona podana w postaci tekstowej "a+bi" lub "a+bj". Do wyznaczania liczby sprzężonej służy w Excelu funkcja IMCONJUGATE(liczba_zespolona) W Excelu 2010 obowiązuje nazwa SPRZĘŻ. Jeśli liczba zespolona z = a+bi. 250 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Podstawowe wzory i definicje Liczbą zespoloną nazywamy liczbę z. Niedopuszczalne jest wstawianie spacji ani żadnych innych znaków pomiędzy liczbę a jednostkę urojoną. Musi to być mała litera i musi być zapisana bezpośrednio za liczbą b. gdyż "i" oznacza zwykle natężenie prądu. Istotnie z·z* = (a+bi)(a–bi) = a2–b2i2 = a2+b2. gdzie a i b są dowolnymi liczbami rzeczywistymi. część_urojona. jednostką urojoną.kluska@gmail. przyjmuje się "i"). Symbol jednostki uro- jonej ma dwie wersje. Ebookpoint.LICZBY. Zapisujemy to symbolicznie w postaci równości: a = Re(z) b = Im(z) Liczbę zespoloną możemy więc utworzyć z pary liczb rzeczywistych.LICZBY. natomiast w na- ukach technicznych — literę "j". Są to odpowiednio funkcje: IMREAL(liczba_zespolona) i IMAGINARY(liczba_zespolona) W wersji 2010 ich nazwy to odpowiednio CZ. Jednostka urojona może być oznaczana literą "i" lub "j".com . którą można przedstawić w postaci sumy a+bi.ZESP i CZ. Jeżeli jednak wprowadzamy samą liczbę zespoloną do komórki. to liczbę zespoloną z* = a–bi różniącą się tylko znakiem części urojonej nazywamy liczbą sprzężoną do liczby z. W arkuszu kalkulacyjnym również istnieją funkcje „rozdzielające” liczbę zespoloną na część rzeczywistą i urojoną.RZECZ. Gdy jako jednego z argumen- tów funkcji chcemy użyć liczby rzeczywistej.LICZBY. W Excelu do utwo- rzenia liczby zespolonej wykorzystuje się funkcję: COMPLEX(część_rzeczywista. nie używamy cudzysłowu. to liczba do niej sprzężona też jest pierwiastkiem tego wielomianu. wtedy komputer sam go uzupełni). Pełna liczba_zespolona (z niezerową częścią urojoną) wprowadzana do formuły jako stała musi być ujęta w cudzysłów (chyba że korzystamy z okienka dialo- gowego Wstaw funkcję. a i jest tzw. Ponadto jeśli liczba zespolona z jest pierwiastkiem wielomianu o współczynnikach rze- czywistych. możemy ująć ją w cudzysłów. gdyż w matematyce stosuje się z reguły literę "i".ZESP. ale nie jest to konieczne. Liczby sprzężone mają tę wła- sność. jednostka_urojona) W wersji 2010 funkcja ta nosi nazwę LICZBA.

w którym część rzeczywistą liczby z odłożono na osi x. θ).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że wartość argumentu zawarta w przedziale (–π. ♦ Liczby i funkcje zespolone 251 Interpretacja geometryczna liczby zespolonej i jej postać trygonometryczna Liczbę zespoloną z można zinterpretować geometrycznie jako punkt w układzie współ- rzędnych. b). podając współrzędne kartezjańskie (a.com .kluska@gmail. a argument — symbolem Arg(z). Dlatego też liczba zespolona może być określona współrzędnymi biegunowymi. Przyjęto. Moduł liczby zespolonej z oznacza się często symbolem |z|. π] jest wartością główną tego argumentu. moduł*COS(argument). które oznaczają odpowiednio odległość od początku układu współrzędnych oraz kąt pomiędzy osią x (rzeczywistą) a wektorem łączącym środek układu współrzędnych z tym punktem. a część urojoną na osi y. Funkcje Excela podają zawsze wartość główną ar- gumentu i wartości główne tych funkcji zależnych od argumentu.ZESP(moduł*SIN(argument). Rozdział 20. a kąt θ — jej argumentem. Długość promienia (odległość) r nazywamy modułem liczby zespolonej. jednostka_urojona) W wersji 2010 odpowiednio: LICZBA. b) lub współrzędne biegunowe (r. Położenie punktu na płaszczyź- nie możemy określić. można z niej utworzyć klasyczną (algebraiczną) postać za pomocą funkcji: COMPLEX(moduł*SIN(argument).LICZBY. Ebookpoint. Alternatywnie liczba zespolona może być przedstawiona jako wektor łączący środek układu współrzędnych z punktem o współrzędnych (a. Współrzędne te są powiązane zależnościami: r = a 2 + b2 a = r cos θ ⎛b⎞ θ = arc tg⎜ ⎟ b = r sin θ ⎝a⎠ Liczba zespolona z zapisana we współrzędnych biegunowych ma postać: z = a+bi = r(cos θ+isin θ) Taką postać liczby zespolonej nazywamy postacią trygonometryczną.ZESP. które nie są jednoznaczne.ZESP i ARG. Mając dany moduł i argument liczby zespolonej.LICZBY. jednostka_urojona) Ze współrzędnymi biegunowymi wiąże się jednak pewna niedogodność — argument można zwiększyć lub zmniejszyć o dowolną całkowitą wielokrotność 2π i ten nowy argument będzie reprezentował tę samą liczbę zespoloną. zatem argument liczby zespolonej jest określony niejednoznacznie. Do wyznaczania modułu i argumentu liczby zespolonej w Excelu służą funkcje: IMABS(liczba_zespolona) oraz IMARGUMENT(liczba_zespolona) W wersji 2010 ich nazwy to odpowiednio MODUŁ. moduł*COS(argument).

252 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Wzór Eulera i wykładnicza postać liczby zespolonej Podstawowym wzorem. jest tzw. Działania arytmetyczne na liczbach zespolonych Działania arytmetyczne na liczbach zespolonych wykonuje się tak jak na dwumianach typu a+bx. W zapisie wykładniczym lub trygonometrycznym liczby zespolone są równe. wzór Eulera. Argumenty muszą być stosowane w standardowej tekstowej postaci algebraicznej. odejmowanie i dzielenie — tylko na dwóch. postaci wykładniczej: z = a+bi = reiθ Liczby zespolone sprzężone mają taki sam moduł. dodawanie i mnożenie można wykonać na wielu argumentach. a ich argumenty główne różnią się zna- kiem. pamiętając o tym.kluska@gmail. Równość liczb zespolonych Dwie liczby zespolone są równe. Przykładowo: z1+z2 = (a1+b1i)+(a2+b2i) = (a1+a2)+(b1+b2) i z1 a +bi (a + b i )(a 2 − b2 i ) a1 a 2 + b1b2 a 2 b1 − a1b2 = 1 1 = 1 1 = + i z 2 a 2 + b2 i (a 2 + b2 i )(a 2 − b2 i ) a 22 + b22 a 22 + b22 W przypadku dzielenia mnożymy licznik i mianownik przez liczbę sprzężoną z mianow- nikiem.com . jeżeli mają równe części rzeczywiste i równe części ze- spolone. na którym opiera się rachunek liczb zespolonych. aby wyeliminować z mianownika część urojoną. gdy mają równe moduły i argumenty równe lub różniące się o całkowitą wielokrotność 2π. że i2 = –1. Dwie liczby zespolone mogą być równe bądź nierówne — w przypadku tych liczb nie określa się pojęcia większy czy mniejszy. nie można natomiast używać żadnych ope- ratorów arytmetycznych do wyniku funkcji (który jest tekstem). W Excelu do wykonania działań na liczbach zespolonych trzeba używać specjalnych funkcji.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Zamiast argumentów zespolonych można użyć liczb rzeczywistych. W interpretacji geometrycznej punkty lub wektory reprezentujące liczby sprzężone są położone symetrycznie względem osi odciętych (osi rzeczywistej). Ma on postać: eiθ = cos θ+isin θ Równość ta pozwala na zapisanie liczby zespolonej w jeszcze jednej postaci — tzw. Składnia funkcji służą- cych do wykonania czterech podstawowych działań: Ebookpoint. wiążący ze sobą funkcję wykładniczą i funkcje trygonometryczne.

com .. można dodać lub odjąć 2π lub jego wielokrotność. W Excelu nie ma jednak osobnych funkcji wspierających działania na liczbach zespolonych w postaci wykładniczej. liczba_zespolona2.) Polska nazwa funkcji w Excelu 2010: ILOCZYN. aby otrzymać wartość główną argumentu. O ile jednak operacja potęgowania była jednoznaczna — dawała zawsze jeden wynik. Potęgowanie i pierwiastkowanie Podobnie jak mnożenie i dzielenie..LICZB. Przy obliczaniu pierwiastka n-tego stopnia z liczby zespolonej o argumencie θ otrzymamy n różnych wartości pierwiastka o argumentach równych: θ θ + 2π θ + 4π θ + 2(n − 1)π . Analogicznie przy dzieleniu — moduł dzielnej trzeba podzielić przez moduł dzielnika... Mamy bowiem: z1 z2 = r1eiθ1·r2eiθ2 = r1 r2 ei(θ1+θ2) Przy mnożeniu liczb zespolonych w postaci wykładniczej lub trygonometrycznej moduły czynników należy pomnożyć.. Obliczenie pierwiastka z liczby zespolonej opiera się w zasadzie na tym samym wzorze — obliczenie pierwiastka n-tego stopnia jest równoważne podniesieniu liczby do potęgi 1/n. operacje potęgowania i pierwiastkowania najwy- godniej wykonywać na liczbach zespolonych w postaci wykładniczej: zn = (reiθ)n = rneinθ = rn(cos nθ+isin nθ) Przy potęgowaniu moduł liczby podnosi się do potęgi n. Trzeba bowiem pamiętać o niejednoznacz- ności argumentu liczby zespolonej — można go zwiększyć o dowolną całkowitą wielo- krotność 2π.ZESP mnożenie IMPRODUCT(liczba_zespolona1.. liczba_zespolona2) Polska nazwa funkcji w Excelu 2010: RÓŻN. . n n n n Ebookpoint.ZESP odejmowanie IMSUB(liczba_zespolona1. Rozdział 20. a więc zadanie określenia wartości głównej argumentu powierzyć Excelowi.LICZB.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. . a argumenty dodać. a argumenty odjąć. natomiast do mnożenia i dzielenia najdogodniejsza jest postać wykładnicza. .kluska@gmail.ZESP dzielenie IMDIV(liczba_zespolona1.. Jeżeli po wykonaniu tej operacji wartość argumentu wyjdzie poza przedział (–π.. a argument mnoży przez n. π]. . liczba_zespolona2) Polska nazwa funkcji w Excelu 2010: ILORAZ. o tyle pierwiastkowanie nie jest jednoznaczne. Można też zastosować konstrukcję ACOS(COS(n*theta)) lub ASIN(SIN(n*theta)).LICZB. ♦ Liczby i funkcje zespolone 253 dodawanie IMSUM(liczba_zespolona1.LICZB.) Polska nazwa funkcji w Excelu 2010: SUMA.ZESP Dodawanie i odejmowanie najłatwiej wykonuje się na liczbach zespolonych w postaci algebraicznej. liczba_zespolona2.

ZESP(C9. 1/n) w komórce np. mnożąc pierwszy przez –1: IMPRODUCT(IMSQRT(liczba_zespolona). liczba) W polskiej wersji Excela 2010 funkcja ta nosi nazwę POTĘGA.LICZB. SIN(2*PI()/n)).com . 1. –1). Podnosi ona liczbę_zespoloną do potęgi liczba. 1/n) dla k = 1 IMPRODUCT(C5. że chcemy obliczyć pierwiastki szóstego stopnia (n = 6) z liczby_zespolonej.LICZB. n–1.LICZBY.kluska@gmail.ZESP(COS(2*PI()/n).LICZBY.ZESP(liczba_zespolona). krok) Do obliczenia pierwiastka kwadratowego z liczby zespolonej w zasadzie wystarczy funkcja IMPOWER (lub POTĘGA. potęgowanie możemy wykonać w Excelu za pomocą funkcji: IMPOWER(liczba_zespolona.ZESP.LICZBY. Drugi pierwiastek uzyskamy. SIN(2*PI()/n)) lub w wersji 2010: LICZBA. Podobnie jak funkcja IMPOWER (POTĘGA. Obliczamy krok z jednego ze wzorów podanych powyżej. ´LICZBY. 254 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Wynik pierwiastkowania można zatem zapisać w postaci: ⎛ θ + 2kπ θ + 2kπ ⎞ n z = z 1 / n = r 1 / n ⎜ cos + i sin ⎟ ⎝ n n ⎠ gdzie k = 0. dla k = 5 IMPRODUCT(C9.ZESP(C5.ZESP(PIERWIASTEK. daje ona w wyniku tylko jeden pierwiastek. C10 lub ILOCZYN.ZESP). krok) w komórce C6 lub ILOCZYN. Ebookpoint. w wersji 2010: ILOCZYN. na przykład tak: każdy kolejny pierwiastek otrzymuje się przez pomnożenie poprzedniego pierwiastka przez liczbę 2π 2π cos + i sin n n czyli w notacji Excela: COMPLEX(COS(2*PI()/n). Załóżmy.ZESP. która może być dowolną liczbą rzeczywistą (wymier- ną). Kolejne pierwiastki mają wartość: dla k = 0 IMPOWER(liczba_zespolona. … .LICZB. krok) itd. także ułamkową. W przypadku ułamkowych wykładników pozostałe pierwiastki należy obliczyć samo- dzielnie.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. odpo- wiadającą k = 0. krok) w komórce np. Jeśli dysponujemy algebraiczną formą liczby zespolonej.ZESP). C5 lub POTĘGA. Jednak w wyniku otrzymuje się zawsze tylko jedną wartość. ale — tak jak w przypadku liczb rzeczywistych — ist- nieje też funkcja przeznaczona specjalnie do tego: IMSQRT(liczba_zespolona) — w wersji 2010 pod nazwą: PIERWIASTEK.LICZBY.LICZBY. 2. –1).ZESP(liczba_zespolona.

można rozszerzyć na liczby zespolone. Ze względu na to.ZESP.LICZBY. Mamy zatem |ez| = ea i θ = b. funkcje trygonometryczne i im pokrewne.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. że: ez = ea+bi = ea (cos b+isin b) Powyższy wzór określa jednoznacznie wartość funkcji wykładniczej dla argumentu zespo- lonego.ZESP. że funkcja ln jest funkcją odwrotną do funkcji wykładniczej. Dla k = 0 otrzymuje się wartość główną logarytmu i tę wartość oblicza funkcja IMLN(liczba_zespolona). Logarytmy o innych podstawach (w tym zespolonych) oblicza się na podstawie znanego wzoru na zmianę podstawy logarytmu: ln z log w z = dla z≠0 ln w Wśród funkcji zmiennej zespolonej znajdziemy jeszcze uogólnione funkcje trygono- metryczne sinus i cosinus w postaci: Ebookpoint. θ jest argumentem głównym liczby zespolonej z. ♦ Liczby i funkcje zespolone 255 Funkcje elementarne z argumentem zespolonym Dziedzinę funkcji elementarnych. logarytmiczna. Na przykład wartość główna ln(–1) = πi. Logarytm zespolony jest określony z dokładnością do stałej k.LICZBY. W zakresie liczb zespolonych można logarytmować dowolne liczby rzeczywiste lub ze- spolone z wyjątkiem zera. takich jak funkcja wykładnicza. Są to odpowiednio funkcje: IMLOG2(liczba_zespolona) i IMLOG10(liczba_zespolona). że ln z = ln |z|+i Arg(z) = ln |z|+i (θ+2kπ) k jest dowolną liczbą całkowitą. W wersji 2010 funkcja ta nosi nazwę: LN.ZESP. który staje się argumentem funkcji trygonometrycznych. musi zachodzić zależność: eln z = z z czego wynika.ZESP i LOG10. w tym liczby rzeczywiste ujemne.kluska@gmail.com .LICZBY.LICZBY. Rozdział 20. Część urojona wykładnika jest traktowana jak kąt wyrażony w mierze łukowej (w radianach). Oprócz logarytmu naturalnego w Excelu dostępne są funkcje obliczające loga- rytmy przy podstawie 2 i 10. Z wzoru Eulera wynika na przykład. W wersji 2010 nadano im nazwy: LOG2. W arkuszu obliczenia te wykonuje funkcja IMEXP(liczba_zespolona) — w wersji 2010 występująca pod nazwą: EXP.

ZESP(wynik). Takie oznaczenie formatu komórki powoduje ukrycie jej za- wartości. Po naciśnięciu OK zawartość zaznaczonych komórek będzie widoczna tylko w polu edycji (na pasku formuły). Wyniki wyświetlane z taką dokładnością są mało czytelne i zajmują dużo miejsca na ekranie. ZAOKR(IMAGINARY(wynik).RZECZ.UROJ. Można to zrobić albo ukrywając całą kolumnę zawierającą te wyniki (menu Format/Kolumna/Ukryj.ZESP (wynik).ZESP(ZAOKR(CZ. których zawartości nie chcemy wyświetlać w arkuszu.3).kluska@gmail. albo formatując te komórki z wykorzystaniem formatu ukrywającego zawartość. Można sobie z tym problemem poradzić może w niezbyt elegancki. W tym celu należy zaznaczyć komórki. Komórki z dokładnymi wynikami obliczeń należy ukryć. W tym przypadku obie części liczby zespolonej są zaokrąglone do trzech miejsc po przecinku. 256 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich IMSIN(liczba_zespolona) i IMCOS(liczba_zespolona). ale skuteczny sposób: generując dwie wersje wyniku — jedna. są tekstami złożonymi z reprezentacji części rze- czywistej i zespolonej w formacie Ogólnym z pełną dokładnością obliczeniową. Funkcja służąca do zaokrąglenia wyniku może mieć postać: COMPLEX(ZAOKR(IMREAL(wynik). (trzy średniki). Ebookpoint. druga po zaokrągleniu będzie służyć tylko do prezentacji (wyświetlania.3). a od wersji 2007 Narzędzia główne/Komórki/Format/Widoczność/Ukryj i odkryj/Ukryj kolumny).LICZBY.3)).ZESP i COS. Wartości tych funkcji definiuje się według wzorów: e zi − e − zi e zi + e − zi sin z = cos z = 2i 2 Po rozdzieleniu części rzeczywistych i urojonych wartości funkcji oblicza się ze wzorów: sin z = sin(a + bi ) = sin a cosh b + i cos a sinh b cos z = cos(a + bi ) = cos a cosh b − i sin a sinh b Format wyświetlania liczb zespolonych W przypadku obliczeń wykonywanych na liczbach zespolonych w Excelu pewne utrud- nienie stanowi brak możliwości określenia formatu wyświetlanych wyników. otwo- rzyć menu Format/Komórki/Liczby (od wersji 2007 Narzędzia główne/Komórki/Format/ Formatuj komórki).LICZBY.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. z listy Kategorii wybrać Niestandardowe i w okienku Typ wpro- wadzić . wydruku). które posłużą do dalszych obliczeń. dokładna.. nie powinny być zaokrąglane. W wersji 2010 funkcje te noszą nazwy: SIN. W wersji 2010 należa- łoby użyć formuły: LICZBA.ZESP.LICZBY..com . będzie służyć do dalszych obliczeń. jednak jeżeli są to wyniki pośrednie. będące wynikiem obliczeń. czyli 15 cyfr znaczących. Wartości zespolone. ´LICZBY. ZAOKR(CZ.3)).

Wyniki są wyświetlane po zaokrągleniu.com . Wyniki są wyświetlane po zaokrągleniu Zastosowanie liczb zespolonych w elektrotechnice Chyba najbardziej znanym zastosowaniem liczb zespolonych jest użycie ich do opisu obwodów elektrycznych prądu zmiennego. na przykład: Ebookpoint. Obliczenia pierwiastków szóstego stopnia z liczby zespolonej wykonane w Excelu w wersji 2010.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.2. Rozdział 20. Wygląd arkusza pokazano na rysunkach 20. napięcia) mają najczęściej charakter sinusoidalny i mogą być opisane funkcjami za- leżnymi od czasu. Dokładne wyniki obliczeń znajdują się w kolumnie C. ♦ Liczby i funkcje zespolone 257 Opisany sposób zastosowano przy obliczaniu pierwiastków szóstego stopnia z liczby 2–3i. Zmienne przebiegi elektryczne (prądy. Rysunek 20. Obliczenia pierwiastków szóstego stopnia z liczby zespolonej.1 i 20.kluska@gmail. ale są wyświetlane w kolumnie B po zaokrągleniu.2.1. Wygląd ekranu z Excela w wersji 2000 Rysunek 20.

którego część urojona zawiera faktyczny przebieg czasowy natężenia prądu. t — czas. Ebookpoint. prąd i napięcie mogą się różnić w fazie. Wzór Eulera (zapisany z literą j jako symbolem jednostki urojonej — taki zapis dominuje w elektrotechnice) ejθ = cos θ+jsin θ mnożymy obustronnie przez I0 i za θ podstawiamy ωt+φ. Otrzymujemy: I = I0ej(ωt+φ) = I0cos(ωt+φ)+j I0sin(ωt+φ) Podkreślone I symbolizuje zespoloną reprezentację prądu I. φ — fazę początkową. która determinuje chwilową wartość prądu na początku pomiaru. Obliczenia dotyczące obwodów elektrycznych wymagają sumowania. Tak zapisany prąd można łatwo na przykład zróżniczkować względem czasu: dI = jI 0ωe j (ωt +ϕ ) = jω I dt Reprezentację zespoloną można wykorzystać do łatwego obliczania impedancji obwodu złożonego z rezystancji (oporu omowego) R. gdzie Xi = R. przed- stawiony na rysunku 20.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Przy połączeniu szeregowym obo- wiązuje zasada sumowania składowych. Większość z tych operacji łatwiej wykonać na funkcjach wykładniczych niż na trygonometrycznych. reaktancji pojemnościowej XC = 1/(jωC) = –j/(ωC) oraz reaktancji indukcyjnej XL = jωL. można przyrównać interesujący nas przebieg elektryczny do części rzeczywistej albo części urojonej liczby zespolonej (tę drugą część trzeba stosownie uzupełnić. I0 — amplitudę. częstość kołową. Utworzoną liczbę zespoloną można za- pisać w notacji wykładniczej i uzyskać zespoloną reprezentację przebiegu elektrycznego.kluska@gmail. Korzystając z pięknego wzoru Eulera i z faktu.com . XL. ale uzy- skane tam wyniki mogą być dla nas bez znaczenia). gdy t = 0. tzn. z tym że faza początkowa φ może mieć inną wartość. ω — tzw. czyli wartość maksymalną na- tężenia prądu. powiązaną z częstotliwością prądu. różniczkowania i całkowania funkcji opisujących przebiegi elektryczne. mnożenia. aby części rzeczywiste i zespolone były równe nie- zależnie. XC. Przy połączeniu równoległym odwrotność impedancji zastępczej jest sumą odwrotności impedancji składowych: 1 1 Z = ∑X i i W charakterze przykładu rozpatrzymy obwód złożony z sześciu elementów. impedancja zastępcza obwodu Z = ∑Xi.3. że równość liczb zespolonych wymaga. Napięcie U(t) będzie opisane podobnym wzorem. 258 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich I(t) = I0sin(ωt+φ) gdzie I oznacza natężenie prądu.

Oba te elementy muszą być połączone szeregowo. Po wykonaniu wszystkich obliczeń otrzymujemy w wyniku Z = 8.063+8. C1 = 100 μF. ♦ Liczby i funkcje zespolone 259 Rysunek 20. L1 = 20 mH. Ebookpoint.534 mH.331 mH.3. dla którego należy wyznaczyć obwód zastępczy Impedancja w pierwszej (górnej) gałęzi obwodu wyrazi się wzorem: 1 Z1 = + R2 . Na rysunkach 20. Parame- try elementów obwodu są takie jak poniżej: R1 = 10 Ω.063 Ω i indukcyjną 8. która później została ukryta. co odpowiada indukcyjności 25.374 Ω Impedancja obejmuje składową omową 8.022j |Z| = 11. ω = 100π s–1.044 Ω i reaktancji induk- cyjnej XL´ = 16. W kolum- nie D umieściłem informacyjnie formuły obliczeniowe z kolumny C. W kolumnie B są wy- świetlone wyniki z kolumny C po ich zaokrągleniu do trzech cyfr po przecinku (formuła do zaokrąglania została podana w poprzednim podrozdziale).4 i 20. |XC1| = 1/(ωC1) = 100π–1 Ω |XC2| = 1/(ωC2) = 200π–1 Ω |XL1| = ωL1 = 2π Ω |XL2| = ωL2 = 7π Ω.5 przedstawiono wygląd ekranu z przeprowadzonymi obliczeniami. C2 = 50 μF. Alternatywą jest połączenie równoległe rezystancji R´ = 16. Schemat obwodu elektrycznego.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozdział 20. co odpowiada indukcyjności 51. 1 1 + R1 + X C1 X L1 Impedancja drugiej (dolnej) gałęzi obwodu jest równa: Z2 = XC2+XL2 Należy znaleźć możliwie prosty obwód zastępczy dla powyższego obwodu.kluska@gmail. R2 = 5 Ω.com .126 Ω. Formuły obliczeniowe umieszczono w kolumnie C. L2 = 70 mH.022 Ω.

w tej i wcześniejszych wersjach obowiązują angielskie nazwy funkcji do obliczeń na liczbach zespolonych Rysunek 20.com .5. Przykładowe obliczenia parametrów obwodu elektrycznego. Obraz ekranu pochodzi z Excela w wersji 2010. Obliczenia wykonano w Excelu w wersji 2007. 260 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Rysunek 20. nazwy funkcji zostały przetłumaczone na język polski Ebookpoint.kluska@gmail. Przykładowe obliczenia parametrów obwodu elektrycznego.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.4.

należy wybrać Formularz (od wersji 2007 formularz nie jest dostępny na Wstążce — można go odszukać na li- ście poleceń w Opcjach programu Excel/Dostosowywanie i umieścić na pasku Szybki dostęp. Infor- macje te są uporządkowane tak. nagłówki) pól. Proste bazy danych O ile do obsługi baz danych stworzono wiele specjalistycznych programów i języków programowania. Pojęcia te można traktować równoważnie. jednak formalnie nie musi tak być. stosu- jąc formularz.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. wykorzystując opcję Dostosowywanie wstążki). tekstowymi lub logicznymi. zwana polem. umieszczono informacje o poszczególnych obiektach zawartych w bazie. że każda kolumna. Łatwo można też nawigować między rekordami w celu wprowadzenia popra- wek i uzupełnień. a w wersji 2010 również na wstążce. Niektóre komórki mogą pozostawać puste. Dane zawarte w komórkach bazy danych mogą być wartościami liczbowymi. Pierwszy wiersz tabeli jest zwykle wierszem nagłówko- wym zawierającym etykiety (nazwy. Jest to rodzaj okna dialogowego.com . Aby dodatkowo ułatwić pracę z tabelami danych w wersji 2003 Excela wprowadzono pojęcie listy. powyżej właściwe- go wiersza nagłówkowego. w której wierszach. (Jeśli w nagłówkach pól należy podać więcej informacji. Ebookpoint. Opisane w tym rozdziale operacje i funkcje dotyczące operacji na tabelach danych są dostępne we wszystkich wersjach Excela i nie wymagają specjalnego oznaczania za- kresu danych. Rozdział 21. możemy sobie pomóc. Wiersz nagłówkowy to pojedyn- czy wiersz umieszczony bezpośrednio nad właściwymi danymi. Jeśli dane do tabeli wpisujemy z klawiatury. zawiera dane o tej samej właściwości obiektów. Zawarte tam informacje są przeznaczone tylko dla użyt- kownika bazy danych. natomiast wszystkie informacje przekazywane do Excela będą zawierać tylko jeden wiersz nagłówkowy). Aby wywołać formularz z menu Dane. którą w Excelu 2007 przemianowano na tabelę. Tabela bazy danych jest prostokątną tablicą. zwanych rekorda- mi. Ze względu na charakter pól zawarte w nich dane są z reguły tego samego typu. w którym informacje przewidziane do wprowadzenia do tabeli wpisuje się w odpowiednie pola opisane nagłówkami ko- lumn. zaleca się pozostawiać wokół tabeli po jednym pustym wierszu i pustej kolumnie. Aby nie było problemów z identyfikacją obszaru tabeli danych. można je umieścić nad tabelą. o tyle proste zadania związane z obsługą pojedynczej tabeli danych można z powodzeniem rozwiązać w Excelu.kluska@gmail.

czy dane za- warte w polach mogą się powtarzać.1). Sortowanie wykonuje się według zawartości wybranego pola. jaka została im nadana przy wprowadzaniu. W Excelu 2007 lub 2010 można za- deklarować. Na życzenie kolejność tę można zmienić. indeksy. Sortowanie bazy przed każdym wyszukiwaniem w przypadku dużej liczby rekordów byłoby nieefektywne (sortowanie zajmuje trochę czasu). Kolejność rekordów jest ustalona na podstawie pola L. Ebookpoint. Formuły powinny się odwoływać do danych z tego samego rekordu lub stałych spoza tabeli danych. „Operacje i funkcje tablicowe”. Jeśli wartości w polu wybranym jako podstawa sorto- wania powtarzają się. można wybrać inne pola jako podstawy sortowania poziomu II. a czasem zestawy rekor- dów. Często jednak trzeba w tej samej bazie prowadzić przeszukiwanie według różnych kryteriów. przy sortowaniu bierze się pod uwagę wartości obliczone przed sortowaniem. Jeżeli wybrane pole zawiera dane różnych typów. Tabela składa się z wiersza nagłówka i 92 wierszy (rekordów) danych. 262 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Zadeklarowanie (sformatowanie) zakresu danych jako listy (w wersji 2003) lub tabeli (od wersji 2007) powoduje włączenie dodatkowej funkcjonalności. łatwo odszukać potrzebne rekordy. Wszystko zależy od sformułowania kryterium wyszukiwania i od tego. Dane w polach Nazwa i Symbol są typu tekstowego. którą można później zmienić na dowolną dozwoloną nazwę. Sortowanie i filtrowanie Rekordy umieszczone są w bazie danych w określonym porządku (kolejności). Działanie operacji sortowania i filtrowania najlepiej prześledzić na konkretnym przykła- dzie. nie powtarzają się.kluska@gmail. które są tworzone jedno- razowo dla każdego pola. (liczba atomowa) w porządku rosnącym. Bazy danych tworzy się po to. są pamiętane wraz z bazą i w pewnym sensie zastępują sorto- wanie. pozostałe pola zawierają dane numeryczne. wykonując operację sortowania bazy danych.at. Rozróżniono przy tym Autofiltr. W przeciwnym razie wyniki po sortowaniu stracą sens. Automatycznie otrzyma ona nazwę Tabela1. dlatego tworzy się do bazy tzw. że jest to tabela (w znaczeniu Excela). Dane zestawione są w ośmiu kolumnach (polach). porządek rosnący ustala się w takiej kolejności: wartości liczbowe < tekstowe < logiczne < błędne < puste. aby móc wyszukiwać w nich informacje według określo- nych kryteriów. w podrozdziale „Odwołania strukturalne w tabelach”. Symbol i Masa at. Sposób deklaracji tabeli oraz konsekwencje takiej deklaracji opisano dokładnie w rozdziale 3. Jeżeli komórki zawierają formuły.at.com . w pozostałych polach mogą się powtarzać. III i ewentualnie dalszych poziomów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Czasem poszukiwane są pojedyncze rekordy.. i Filtr zaawan- sowany. Dane w po- lach L. Jeżeli baza została wcześniej posortowana według tego kryterium. W Excelu na określenie indeksu stosuje się nazwę Filtr. umożliwiający wykorzystanie kryteriów złożonych. Bezpo- średnio po wprowadzeniu dane są umieszczane w kolejności. w polu Metal — typu logicznego. przy czym można wybrać porządek rosnący lub malejący. oparty na prostym kryterium odwołującym się do jednego pola. Nazwa. Jako przykładową bazę danych można wykorzystać zestawienie podstawowych in- formacji o pierwiastkach chemicznych (tabela 21.

85 5 Bor B 10.5 FAŁSZ 1.87 27 Kobalt Co 58.7 0.989768 97.532 4 Beryl Be 9.011 3850 2.5 23 Wanad V 50.at.17 25 Mangan Mn 54.6 1.88 1669 1.9 PRAWDA 7.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.811 2100 2 FAŁSZ 2. Zestawienie właściwości pierwiastków chemicznych jako przykład bazy danych TABLICA PIERWIASTKÓW CHEMICZNYCH L.8 PRAWDA 1.9994 –218.61 938 1.9 PRAWDA 0.323 33 Arsen As 74.14 31 Gal Ga 69.47 26 Żelazo Fe 55.9 0.7 PRAWDA 7.328 15 Fosfor P 30.066 119.012182 1287 1.4 FAŁSZ 4.92159 817 2 FAŁSZ 5.78 34 Selen Se 78.8 –157.002602 –272.74 13 Glin Al 26.2 PRAWDA 1.2 11 Sód Na 22.1797 –248.981539 660.15 2.86 20 Wapń Ca 40.96 219 2.76 1.808 8 Tlen O 15.6 PRAWDA 7.2 FAŁSZ 2.5 FAŁSZ 2.1 FAŁSZ 1.9 28 Nikiel Ni 58.5 FAŁSZ 2.4527 –101 3 FAŁSZ 1.141 9 Fluor F 18.9984 –218.5 1 PRAWDA 0.948 –189. Metal Gęstość 1 Wodór H 1.11 24 Chrom Cr 51.9 PRAWDA 8.97 12 Magnez Mg 24.847 1538 1.35 6 Węgiel C 12.823 16 Siarka S 32.6 2.0983 63.99 22 Tytan Ti 47.5 PRAWDA 1.4678 39.9 PRAWDA 0.32 1.27 7 Azot N 14.55 21 Skand Sc 44.53 Ebookpoint.com .071 2 Hel He 4. T.3 PRAWDA 2.78 3.078 842 1 PRAWDA 1.6934 1454 2 PRAWDA 8.8 FAŁSZ 2.51 10 Neon Ne 20.32 2.723 29.9415 1950 1.7 14 Krzem Si 28.65 18 Argon Ar 39.3 0. Nazwa Symbol Masa at.13 36 Krypton Kr 83.93805 1244 1.6 4 FAŁSZ 1.53 1.8 FAŁSZ 3. Rozdział 21.973762 44.25 2. ♦ Proste bazy danych 263 Tabela 21.941 180.33 FAŁSZ 1.9332 1495 2 PRAWDA 8.58 FAŁSZ 1.9 PRAWDA 7.4 19 Potas K 39.8 PRAWDA 5.9961 1910 1.1 FAŁSZ 0.5 PRAWDA 2.5 PRAWDA 4. top.81 35 Brom Br 79.546 1084.95 30 Cynk Zn 65.91 29 Miedź Cu 63.9 32 German Ge 72.kluska@gmail.2 FAŁSZ 0.07 17 Chlor Cl 35.904 –7.16 37 Rubid Rb 84.95591 1545 1.00794 –259.39 419.126 3 Lit Li 6. Elektrouj.00674 –210 3 FAŁSZ 0.7 PRAWDA 6.305 650 1.1.0855 1417 1.6 PRAWDA 5.

3 50 Cyna Sn 118.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.4 PRAWDA 6.5 FAŁSZ 4.79 68 Erb Er 167. top.90765 935 1.5 PRAWDA 16.4 46 Pallad Pd 106.9479 3022 1.9 PRAWDA 6.3 PRAWDA 13.17 58 Cer Ce 140.1.com .224 1859 1.54 63 Europ Eu 151.62 57 Lantan La 138.1 PRAWDA 6.8682 961.965 826 1 PRAWDA 5.7 PRAWDA 8.45 40 Cyrkon Zr 91.at.6 1.05 69 Tul Tm 168.2 PRAWDA 7 61 Promet Pm 144.8 1.84 72 Hafn Hf 178.93 1.913 1042 1.56 67 Holm Ho 164.58 42 Molibden Mo 95.36 1072 1.69 52 Tellur Te 127.65 49 Ind In 114.5 1408 1.25 43 Technet Tc 97.905 2200 1.25 1312 1.42 1552 2.1 PRAWDA 6.07 2282 2. Nazwa Symbol Masa at. Elektrouj.5 0. Zestawienie właściwości pierwiastków chemicznych jako przykład bazy danych — ciąg dalszy TABLICA PIERWIASTKÓW CHEMICZNYCH L.6 450 2.48 44 Ruten Ru 101.26 1510 1.818 156. T.28 51 Antymon Sb 121.49 48 Kadm Cd 112. 264 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Tabela 21.04 824 1.2 PRAWDA 8.2 PRAWDA 9.99 47 Srebro Ag 107.77 59 Prazeodym Pr 140.6 2.6 1.62 768 1 PRAWDA 2.2 PRAWDA 9.1 PRAWDA 6.2 PRAWDA 12.32 70 Iterb Yb 173.8 PRAWDA 7.49 2233 1.2 PRAWDA 8.8 FAŁSZ 3 55 Cez Cs 132.9055 1960 2.327 727 0.29 –111.1 FAŁSZ 6.51 41 Niob Nb 92.1 PRAWDA 6.93032 1465 1.411 320.9 PRAWDA 3.63 39 Itr Y 89.97 71 Lutet Lu 174.25 64 Gadolin Gd 157.9 PRAWDA 11.2 PRAWDA 9.90447 113.89 65 Terb Tb 158.93421 1545 1.8 1.1 PRAWDA 7.757 630.2 PRAWDA 12.90585 1530 1.26 62 Samar Sm 150.29 73 Tantal Ta 180.7 PRAWDA 7.6 PRAWDA 8.94 2620 2 PRAWDA 10.2 PRAWDA 7.967 1655 1.48 60 Neodym Nd 144.25 53 Jod I 126.3 PRAWDA 4.2 PRAWDA 7.90543 28. Metal Gęstość 38 Stront Sr 87.71 231.kluska@gmail.92534 1356 1.24 1020 1.2 PRAWDA 8.25 66 Dysproz Dy 162.41 45 Rod Rh 102.2 PRAWDA 11.90638 2470 1.65 Ebookpoint.9 56 Bar Ba 137.9 PRAWDA 10.115 804 1.94 54 Ksenon Xe 131.9055 920 1.7 PRAWDA 1.

98037 271. Listę tę można szybko przejrzeć i zaznaczyć wybraną wartość. Z menu Dane wybieramy Filtr.com .8 PRAWDA 11.57 77 Iryd Ir 192. należy zaznaczyć całą tabelę (wraz z wierszem nagłówkowym) i z menu Dane wybrać Sortuj.2 2.9 PRAWDA 21 76 Osm Os 190. jeśli zaznaczymy odpowiednią opcję).2 327.5 1.3833 303 1. dla którego znamy wartość jednego z pól.534 81 Tal Tl 204.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.8 PRAWDA 11.5 89 Aktyn Ac 227.59 –38. Po zatwierdzeniu tabela zostanie uporządkowana alfabetycznie według nazw pierwiastków.9 PRAWDA 9.02 0.5 PRAWDA 15.0381 1750 1.1. na której będą wszystkie wartości z wybranej kolumny uporządkowane rosnąco (lub ma- lejąco.28 80 Rtęć Hg 200.3 PRAWDA 11.22 2443 2. Kolejność Od A do Z).9 PRAWDA 13. a baza nie jest uporządkowana według tego pola.7 PRAWDA 88 Rad Ra 226.7 PRAWDA 19.987 470 2.kluska@gmail. Filtr jest włączony automatycznie.2 FAŁSZ 86 Radon Rn 222.4 PRAWDA 19.83 1. Kliknięcie myszką w ten znak spowoduje rozwinięcie listy. którego temperatura topnienia leży najbliżej 300ºC.207 3180 1.4 87 Frans Fr 223.982 250 2 PRAWDA 9.86 82 Ołów Pb 207. Zaznaczamy całą tabelę (albo jej fragment obejmujący kolumnę T.top.4 1. a następnie Autofiltr (od wersji 2007 tylko Filtr).96654 1064.81 84 Polon Po 208. T.34 83 Bizmut Bi 208. Od wersji 2007 Ebookpoint.03588 1552 1. Elektrouj. Sortowanie Wartości.78 91 Protaktyn Pa 231. Zestawienie właściwości pierwiastków chemicznych jako przykład bazy danych — ciąg dalszy TABLICA PIERWIASTKÓW CHEMICZNYCH L.05 Aby zmienić kolejność rekordów w tabeli (przeprowadzić sortowanie).61 78 Platyna Pt 195. Nazwa Symbol Masa at. Po zakończeniu pracy z wybranym rekordem klikamy ponownie znak trójkąta i wybieramy Pokaż wszystko. Spowoduje to wyświetlenie całego wybranego rekordu w miejsce tabeli (pozostałe wiersze tabeli są ukryte).025 700 0.).2 PRAWDA 22. Przywraca to widoczność całej tabeli. Rozdział 21. Jeżeli wcześniej została włączona funkcjonalność tabeli.028 817 1. Metal Gęstość 74 Wolfram W 183. ♦ Proste bazy danych 265 Tabela 21. które spełniają wybrane kryterium.1 90 Tor Th 232.0289 1135 1. Po wybraniu opcji Inne można określić kryterium wyboru wartości w kolumnie i wy- selekcjonować wszystkie rekordy.4 92 Uran U 238. Załóżmy.27 75 Ren Re 186. top.23 3045 2.018 –71 FAŁSZ 4. a następnie Sortuj według Nazwa Rosnąco (od wersji 2007 Sortuj według Nazwa. Jeżeli chcemy szybko wyszukać rekord.2 PRAWDA 22. W nagłówkach zaznaczonych kolumn pojawią się po prawej stronie przyciski oznaczone znakiem trójkąta (strzałki). musimy posłużyć się Autofiltrem (od wersji 2007 po prostu Filtrem).08 1770 2.41 79 Złoto Au 196.2 PRAWDA 21.9 PRAWDA 5.84 3420 2 PRAWDA 19.at. że szukamy pierwiastka.1 PRAWDA 10.14 85 Astat At 209.

Zakres kryteriów Konstrukcja zakresu kryteriów obejmuje dowolną liczbę kryteriów o postaciach okre- ślonych przez dwa podstawowe warianty ich budowy: 1. Ponadto działanie filtra nie musi polegać na ukrywaniu wierszy niespeł- niających kryteriów.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. tekstowego bądź logicznego) albo stałej poprzedzonej jednym z operatorów relacji: <.com . ale również alternatywę warunków odnoszących się do poszczególnych kolumn. Można też najechać kursorem myszki na pole Filtry liczb i z listy. W naszym przykładzie po zastosowaniu Autofiltra uzyskamy uporządkowaną rosnąco listę temperatur. zobaczymy odpowia- dający jej rekord — pierwiastek Tal. Jeśli wybierzemy na przykład 303. Jest to rozwiązanie bardziej uniwersalne. 303 … Możemy wybrać jedną z nich i zaznaczyć myszką. mo- żemy również użyć Filtra zaawansowanego. na której najbliżej 300ºC są wartości … 271. oraz umieszczonego w komórce poniżej wyszczególnienia wartości. która rozwinie się po prawej stronie. wybrać kryterium filtrowania danych. Po zatwierdzeniu widoczne pozo- staną tylko wybrane rekordy. na przy- kład <C oznacza poszukiwanie tekstów zaczynających się od liter A lub B. możemy zaznaczyć oba rekordy i wyświetlić ich zawartość. >. Jest ich 11 (przy liczbach) lub 7 (w przypadku tekstu). Po kliknięciu trójkąta pojawia się okno z opcjami kolej- ności sortowania na liście rozwijanej. W tym polu wstępnie zaznaczone do wyświetlenia są wszystkie rekordy. które spełniają równocze- śnie wszystkie kryteria. 266 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich rozwiązanie filtra jest nieco inne. to poszukujemy rekordów. lecz może zostać utworzona i umieszczona we wskazanym miejscu arkusza kopia rekordów spełniających kryteria. W tym celu trzeba skonstruować zakres kryteriów i umieścić go w wolnym miejscu w arkuszu. które spełniają podaną relację. by kryterium nie działało). najlepiej nad tabelą z danymi. Można odznaczyć w polu Filtry liczb Zaznacz wszystko i ręcznie zaznaczyć wybrany rekord (lub rekordy). bo wystarczą mini- malne różnice w porównaniu z oryginałem. Posługując się Excelem w wersji 2007 lub 2010. Jeżeli chcemy wybrać jeden lub kilka rekordów na podstawie więcej niż jednego pola. gdyż może uwzględniać nie tylko koniunkcję. Jeżeli poprzedzimy stałą operatorem relacji. za- leżnie od zawartości kolumny danych). Ad 1) Najprostsze kryterium tego typu składa się z nagłówka kolumny. (Stałe tekstowe wpisujemy bez cudzysłowu). Można zdefiniować kryteria filtrowania (wyboru) w kilku kolumnach i wyświetlić rekordy. kryteria z nagłówkami kolumn.4. należy ponownie zaznaczyć w polu Filtry liczb Zaznacz wszystko. w postaci kopii lub odwołania (nie zaleca się odręcznego przepisywania nagłówka.kluska@gmail. a poniżej pole Filtry liczb (lub Filtry tekstu. jak też warunki odwołujące się równocześnie do danych z różnych kolumn. Ebookpoint. 2. Użycie operatora ze stałą tekstową oznacza relację alfabetyczną. <=. ale znaczenie jest dość oczywiste i nie wymaga szczegółowego komentarza. Wyszczególnienie to może mieć postać stałej lub wyrażenia (liczbowego. kryteria w formie wyrażeń logicznych. Aby przywrócić widoczność wszystkich rekordów. >= lub <>.

Oznacza to alternatywę kryteriów (kryteria połączone spójnikiem LUB). Sytuacja się komplikuje. (Małe i duże litery nie są rozróżniane). ale ponieważ wystąpienie tego znaku na początku wpisu oznacza formułę. na przykład kryterium w postaci: Symbol Fe Co Ni oznacza. gwiazdka zastępuje dowolny. Przykładowo jeżeli do naszej tabeli pierwiastków sformułujemy kryteria odnoszące się do pola Symbol.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. których symbole podano. Jeżeli chcemy wprowadzić do komórki na przykład wzorzec =B. które w polu (kolumnie) o podanym nagłówku zawierają dokładnie taką wartość. W stałych tekstowych mogą występować symbole wieloznaczne ? i *. to ich znaczenie będzie takie jak poniżej: B wyszuka pierwiastki o symbolach zaczynających się od litery B ="b" jw. ="=B" wyszuka pierwiastek o symbolu B ="=?" wyszuka pierwiastki o symbolach jednoliterowych ="=B?" wyszuka pierwiastki o symbolach dwuliterowych rozpoczynających się od B Analogicznie można sformułować kryteria do pola Nazwa: ="=T*l" wyszuka pierwiastki o nazwach rozpoczynających się od T i zakończonych na l T*l wyszuka pierwiastki o nazwach rozpoczynających się od T i zawierających l Jeżeli wpiszemy tylko stałą liczbową lub logiczną bądź wyrażenie. że poszukujemy rekordów. Przede wszystkim stała tekstowa poprzedzona znakiem = jest interpreto- wana inaczej niż sama stała tekstowa.com . Ebookpoint. może to trochę komplikować jego użycie. natomiast poprzedzona znakiem równości oznacza całe słowo. we wzorcu po- przedzamy je znakiem ~ (tylda). gdy chcemy użyć stałej tekstowej. Rozdział 21. że poszukujemy danych o trzech pierwiastkach. musimy użyć konstrukcji ="=B". Jeśli wpiszemy znak = przed stałą liczbową lub logiczną. W razie szukania tyldy należy jej użyć dwukrotnie. Sama stała tekstowa jest interpretowana jako po- czątek słowa. nie będzie żadnych problemów i wpisy ze znakiem = i bez niego będą równoważne.kluska@gmail. Pod jednym nagłówkiem kolumny można umieścić w kolejnych komórkach kilka warto- ści (ewentualnie poprzedzonych operatorami relacji). rów- nież pusty ciąg znaków. Użycie wyrażenia ="B" jest równoważne wpisowi B. ♦ Proste bazy danych 267 Operatorem relacji przed stałą może być też znak =. które po obliczeniu daje wartość liczbową lub logiczną. Znak zapytania zastępuje jeden dowolny znak. Jeżeli szukamy znaku zapytania lub gwiazdki. to znaczy. wpisanie =B będzie interpreto- wane jako odwołanie do zmiennej o nazwie B i zazwyczaj wywoła komunikat błędu.

>=20 <3 >=20 >2 Wartości gęstości i elektroujemności należy zapisać w różnych wierszach. Każda kolumna musi zawierać nagłówek i listę wartości poniżej. natomiast wartości kryterium zapisuje się w kolejnych wierszach — w tym samym wierszu. albo elektroujem- ność >2. bo musi być spełniony jednocześnie z każdym z pozostałych warunków.top.com . czyli utworzyć koniunkcję kryteriów. jeśli zostanie zaznaczona opcja Narzędzia/ Opcje/Przeliczanie/Akceptuj etykiety w formułach (od wersji 2007 jest niedostępna). należy je zapisać w sąsiednich kolumnach. traktując je tak. trzeba ją uwzględ- nić w zakresie kryteriów.5 lub metali o elektroujemności >2. jakby były zdefiniowanymi nazwami. Ale nawet jeśli komórka nagłówkowa będzie pusta. lecz mimo to kryterium powinno działać po- prawnie.kluska@gmail. jeśli mają być jednocześnie spełnione. że poszukujemy niemetali o elektroujemności <2. FAŁSZ <2. W ostatnim przykładzie widać. natomiast warunek na temperaturę topnienia trzeba przepi- sać dwa razy. Nagłówki kolumn mogą się powtarzać.5 PRAWDA >2 oznacza. które mają być odczytane z po- szczególnych pól (kolumn) tabeli danych. Jeżeli poszukujemy metali o gęstości pomiędzy 5 a 7 g/cm3. Komunikatu błędu można uniknąć. Ad 2) Alternatywnie kryterium może być zapisane w postaci wyrażenia. Gęstość Elektrouj. że nagłówki (etykiety) kolumn muszą być zapisane w pierwszym wierszu zakresu kryteriów. zapisujemy kryteria: T. lecz może odwoływać się do wartości z różnych kolumn. Można pozostawić nad nim pustą komórkę w wierszu nagłówków kolumn lub wpisać tam nagłówek inny niż nagłówki kolumn z danymi. Koniunkcja kryteriów dotyczy danych umieszczonych w tym samym wierszu. W treści kryterium wartości. 268 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Aby połączyć elementarne kryteria spójnikiem ORAZ. które przyjmuje wartość logiczną PRAWDA lub FAŁSZ. Alternatywnie można użyć etykiet (nagłówków) kolumn. musimy zapisać następujące kryteria: Metal Gęstość Gęstość PRAWDA >=5 <=7 Gdy poszukujemy pierwiastków.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Kryterium to nie jest powiązane z jedną kolumną. lub w różnych wierszach. Ebookpoint. należy zastąpić względnymi odwołaniami do odpowiednich wartości z pierwszego wiersza danych. W tym przy- padku w komórce kryterium będzie wyświetlany komunikat błędu (gdyż nagłówki kolumn nie są de facto zdefiniowanymi nazwami). Przykładowo zapis: Metal Elektrouj. ponieważ mię- dzy nimi zachodzi alternatywa. które są w zwykłych warunkach ciałami stałymi (tem- peratura topnienia >=20ºC) i równocześnie albo mają gęstość <3 g/cm3. jeśli mają stanowić alternatywę.

W żadnym z wariantów kryteriów w postaci formuły nie można używać symboli wielo- znacznych. W następnym polu należy wskazać zakres kryteriów."Bar"})) — porównanie z listą wzorców. = LUB(PORÓWNAJ(B11. których nazwy i symbole rozpoczynają się od innej litery. Jeśli tabelę pierwiastków umieścimy w arkuszu w kolumnach od A do H. nie są rozróżniane małe i duże litery. Pojawia się okienko dialogowe. należałoby posłużyć się funkcją PORÓWNAJ."Stront". Użycie filtra zaawansowanego Przed użyciem filtra zaawansowanego powinniśmy przygotować zakres kryteriów. a dane w wierszu 11 i następnych. Jeżeli używamy filtra ponownie. Przed wywołaniem filtra dogodnie jest zaznaczyć obszar tabeli danych wraz z etykietami pól. Kryteria są analizowane wierszami. czy wynik filtrowania ma być umiesz- czony w miejscu oryginalnej tabeli (w takim przypadku rekordy niespełniające kryteriów Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. tak że wiersz na- główkowy jest w wierszu 10. w którym nagłówki kolumn znaj- dują się w pierwszym wierszu. Można natomiast uży- wać bezwzględnych odwołań do dowolnych komórek arkusza. Musi on stanowić spójny prostokątny obszar. na przykład: = PORÓWNAJ(B11. Gdyby zachodziła konieczność rozróżnienia małych i dużych liter.{"Wapń". zakres danych jest pamiętany. Jeżeli w analogiczny sposób użyje się operatora równości zamiast funkcji PORÓWNAJ. Ostatnia decyzja. = LUB(B11={"Wapń". Kryteria z etykietami kolumn można łączyć z kryteriami w postaci formuł w jednym za- kresie kryteriów. można natomiast stosować symbole wieloznaczne ? i *."Bar"}) — porównanie z listą wzorców. Rozdział 21. którą musimy podjąć. to możemy zapisać na przykład kryterium: = KOD(B11)<>KOD(C11) lub = KOD(Nazwa)<>KOD(Symbol) Pozwoli ono znaleźć pierwiastki."Stront". Ta funkcja odróżnia duże i małe litery.kluska@gmail. Funkcja KOD zwraca kod ASCII pierwszego znaku tekstu podanego jako argument. dotyczy tego. w którym jest już zaznaczony zakres danych do filtrowania (jeśli nie zostało to zrobione wcześniej. W przypadku gdy używane jest kryterium z etykietą kolumny zawierającą dane tekstowe. można go teraz zaznaczyć). ♦ Proste bazy danych 269 W formule kryterium nie można używać odwołań strukturalnych. duże i małe litery nie będą rozróżniane: = B11="Bar" — porównanie z jednym wzorcem. Sposób konstrukcji tego zakresu opisano w poprzednim pod- punkcie. W obszarze kryteriów mogą wystąpić puste komórki. Filtr wywołujemy z menu Dane/Filtr/Filtr zaawansowany (od wersji 2007 Dane/Filtruj/ Zaawansowane).com ."Bar") — porównanie z jednym wzorcem.

86 27 Kobalt Co 58.5 FAŁSZ 4. Jeżeli wynik filtrowania ma obejmować wszystkie kolumny tabeli. przy których zaburzony jest rosnący porządek mas atomowych. ukrywa całe wiersze arkusza. aby uniknąć niepożądanych efektów ubocznych. musimy zaznaczyć odpowiedni przycisk i wskazać miejsce umieszczenia wyniku.9 28 Nikiel Ni 58. Ebookpoint. T.4 Użycie funkcji do odzyskiwania danych z tabeli lub listy Użycie filtru nie jest jedynym sposobem odszukania w tabeli potrzebnych danych.9 PRAWDA 0. można przywrócić stan wyjściowy.6934 1454 2 PRAWDA 8. Nazwa Symbol Masa at.com . 270 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich zostaną ukryte).pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. musimy zastosować kryteria zapisane jedno pod drugim albo w formie alternatywy wyrażonej funkcją LUB (położenie tabeli w arkuszu jak poprzednio): =D11>D12 albo =LUB(D11>D12.D11<D10) =D11<D10 W obu przypadkach do zakresu kryteriów trzeba dołączyć pustą komórkę nad formułami kryteriów. to mogą one również zostać ukryte. które również pozwalają uzyskać podobne efekty.at. ale w tych samych wierszach znajdują się jakieś inne dane.6 2.0381 1750 1.25 53 Jod I 126.78 91 Protaktyn Pa 231. Po potwierdzeniu przyciskiem OK otrzymamy wynik filtrowania. często w sposób bardziej elastyczny.91 52 Tellur Te 127. wystarczy i należy wskazać lewą górną komórkę obszaru na wynik.0983 63.6 450 2. Metal Gęstość 18 Argon Ar 39. W takim przypadku należy wcześniej skopiować nagłówki wybranych kolumn do pierwszego wiersza w miejscu przeznaczonym na wynik i wskazać ten zakres komórek jako miejsce na wynik filtrowania.5 PRAWDA 15. Jeśli tabela była filtro- wana na miejscu i niektóre wiersze zostały ukryte.33 FAŁSZ 1. że Excel.1 FAŁSZ 6. top. Elektrouj. czy ma być umieszczony w innym miejscu arkusza. Jeżeli na przykład tabela pierwiastków jest uporządkowana według rosnących liczb ato- mowych. ukrywając rekordy niespełniające kryteriów.3 PRAWDA 11. więc jeśli poza tabelą danych.9332 1495 2 PRAWDA 8.94 90 Tor Th 232.948 –189. a chcemy odszukać pierwiastki.7 0.90447 113. wy- bierając z menu Dane/Filtr/Pokaż wszystko (od wersji 2007 Dane/Filtruj/Wyczyść). Dotyczy to także zakresu kryteriów. Z kolei jeśli zdecydujemy się umieścić wynik w innym miejscu.kluska@gmail. Można jednak dokonać wyboru i wyświetlić tylko niektóre kolumny oryginalnej tabeli. dlatego twórcy Excela zalecają umieszczenie zakresu kryteriów nad albo pod tabelą danych. W wyniku otrzymamy listę pierwiastków spełniających te kryteria (4 pary): L.03588 1552 1. Istnieje wiele funkcji. W tym pierw- szym przypadku należy pamiętać.4 19 Potas K 39.

w którym zapisano gęstości pierwiastków. zakres C11:C102. ♦ Proste bazy danych 271 Najbardziej typowym zadaniem jest odszukanie odpowiadających sobie danych należą- cych do tego samego rekordu. W naszej przykładowej tabeli jest to kolumna H. do której będzie wprowadzany symbol pierwiastka. Do odszukania gęstości pierwiastka wykorzystamy teraz funkcję INDEKS. Jest to rozwiązanie najbardziej uniwersalne i nie wymaga sortowania tabeli danych. Na liście symbole pierwiastków są umieszczone w takiej kolejności jak w oryginalnej tabeli. W przypadku wyboru z listy nie ma możliwości błędu.POZYCJĘ. Przykładem niech będzie odszukanie gęstości pierwiastka na podstawie jego symbolu. a w polu Komunikat wejściowy na przykład Wpisz lub wybierz z listy. a dalej w oknie dialogowym. w zakładce Ustawienia. Ponieważ symbole pierwiastków nie mogą być dowolne.POZYCJĘ ma postać: = PODAJ. Przy weryfikacji nie jest sprawdzana wielkość liter. 0 jako trzeci argument oznacza. a w przypadku wpisu bezpośredniego ewentualny błąd będzie sy- gnalizowany odpowiednim komunikatem. Ebookpoint.POZYCJĘ(sp. a położonych w różnych kolumnach. a w polu Źródło wpisać zakres obejmujący kolumnę Symbol w tabeli danych. celowe jest przeprowadzenie weryfikacji poprawności wprowadzanego symbolu. W tym celu z menu Dane należy wybrać Poprawność danych. Odszukuje ona dane w tabeli na podstawie indeksów wiersza i kolumny. Trzeba zacząć od wyboru komórki. a następnie z wiersza o tym numerze i odpowiedniej kolumny odczytujemy gęstość pierwiastka. W celu uproszczenia zapisu formuł nadamy komórce nazwę sp. które początkowo nie są uporządkowane. W Excelu 2007 i 2010 można zastosować odwołanie strukturalne Tabela1[Symbol]. Najpierw znajdujemy numer wiersza. Komórce z wynikiem nadamy nazwę pp. W naszej przykładowej tabeli jest to kolumna C. „Wyszukiwanie danych w tablicach i interpo- lacja”. W wersji 2007 sekwencja wywołań jest podobna. zakres H11:H102. Zagadnienie jest podobne do opisanego w rozdziale 14. Wywołanie funkcji PODAJ. w którym zapisano symbol pierwiastka. Pierwszy wariant wymaga użycia funkcji PODAJ. Rozdział 21. 1. w polu Tytuł można wpisać na przykład Symbol pierwiastka.kluska@gmail. tam poszukiwaliśmy jednak danych liczbowych i dane były uporządkowane.com . obejmujący 92 symbole. pp) Kolumna_gęstości oznacza zakres w tabeli.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Do tej komórki można wpisać symbol pierwiastka lub po kliknięciu w pole ze strzałką z prawej strony pola dokonać wyboru z listy rozwijanej. tu poszukujemy danych tekstowych. że będziemy poszukiwać dokładnego dopasowania danej do wzorca. 0) Kolumna_symboli oznacza zakres w tabeli. trzeba tylko dwukrot- nie wybrać Poprawność danych. Dalej mamy kilka możliwości wyboru funkcji. Zadanie to można wykonać kilkoma sposobami. w polu Dozwolone należy wskazać Lista. kolumna_symboli. które zrealizują nasze zadanie. Użycie tej funkcji jest możliwe w kilku wariantach: a) = INDEKS(kolumna_gęstości. W Excelu 2007 i 2010 można zastosować odwołanie strukturalne Tabela1[Gęstość]. W zakładce Komunikat wejściowy. w którym zapisano symbole pierwiastków. a następnie INDEKS.

wiersz_nagłówkowy.0).Tabela1[Symbol]. Jeśli podamy jako trzeci argument funkcji PODAJ.POZYCJĘ("Gęstość".INDEKS(TAB. Excel odnajdzie rekord o wartości najbliższej. 0) W naszym przykładzie wiersz_nagłówkowy to zakres A10:H10. PODAJ. 272 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Jest to wariant mało uniwersalny. nr_kolumny) Tabela oznacza tu całą tabelę danych bez wiersza nagłówkowego. jak w przypadku danych tekstowych. gdybyśmy chcieli odczytać wartość z innej kolumny. ale większej lub równej zadanej. W tym drugim przypadku nie zawsze da się znaleźć w tabeli wprowadzoną wartość.Tabela1[Symbol]. Alternatywą jest trzeci argument równy –1 i dane uporządkowane malejąco. PODAJ. więc w naszym przykładzie kolumna H ma numer 8.INDEKS(TAB. Stosując odwołania strukturalne. W te miejsca można wstawić nagłówki innych kolumn.0)). Nr_kolumny odnosi się do kolumny. Jeżeli informacja wejściowa jest liczbą.POZYCJĘ("Gęstość". PODAJ.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. PODAJ. W przypadku zmiany kolumny źródłowej należy oczywiście zmienić odpowiednio zakres listy rozwijanej w komórce sp. Mamy dwie opcje — albo pozostawimy tylko możliwość wyboru wartości z listy. Aby połączyć wszystko w jednej formule.POZYCJĘ("Gęstość".0)) lub jeszcze prościej: = INDEKS(Tabela1[Gęstość]. wtedy odnajdziemy rekord o wartości najbliższej.1. tabela powinna być uporządkowana według kolumny wejściowej. "Symbol" i "Gęstość" są nagłówkami kolumn odpowiednio źródłowej i wynikowej (można też użyć odwołań do komórek zawierających te nagłówki).1.0).POZYCJĘ(sp. Numer ten można również wyznaczyć na podstawie nazwy nagłówka kolumny po odnalezieniu jej w wierszu nagłówków: = PODAJ. Warunkiem jest uporządkowanie danych rosnąco. czyli w naszym przykładzie zakres A11:H102. albo umożliwimy wprowadzanie dowolnych danych z klawiatury.pp.0)) Ebookpoint.POZYCJĘ(sp.POZYCJĘ(sp. W Excelu 2007 i 2010 można zastosować odwołanie strukturalne Tabela1[#Nagłówki]. musielibyśmy zmodyfikować zakres kolumny wyników. komórka sp — jak poprzednio.0)) W tym przypadku TAB oznacza całą tabelę wraz z wierszem nagłówkowym. możemy napisać: = INDEKS(TAB.kluska@gmail. ´INDEKS(TAB.0. powyższą formułę można zapisać nieco bardziej przejrzyście: = INDEKS(Tabela1. Można też użyć nazwy tabeli nadanej przy jej deklaracji w Excelu 2007 lub 2010. ´PODAJ. Kolumny są numerowane od 1. W tym przypadku możemy zaakceptować dopasowanie przybliżone.com . b) = INDEKS(tabela. co w naszym przykładzie odpowiada zakresowi A10:H102.POZYCJĘ("Symbol".POZYCJĘ wartość 1.0).Tabela1[#Nagłówki].0). w której szukamy wyniku. ale mniejszej od zadanej lub równej zadanej.PODAJ.

w tym przypadku Symbol lub Gęstość. ♦ Proste bazy danych 273 Pewną niedogodnością przy stosowaniu odwołań strukturalnych jest to. dane nie muszą być uporządkowane. zmienne kolumna_wejściowa i kolumna_wyjściowa można zapisać odpowiednio jako: Tabela1[Symbol] i Tabela1[Gęstość]. że dane wejściowe muszą być odnalezione w pierwszej kolumnie tabeli. aby kolumna wejściowa była posortowana w porządku rosnącym. ograniczeniem jest to. że — jak poprzednio — chcemy odszukać gęstość pierwiastka na podstawie jego symbolu i z zastosowaniem podobnych oznaczeń jak w wersji 1. bo pierwszą kolumną jest kolumna C. Jeżeli zmieniamy kolumnę wejściową. Wywołanie funkcji jest tu najprostsze: = WYSZUKAJ(sp. jak poprzednio.PIONOWO. W obszarze tabeli musi być kolumna gęstości. W czwartym wariancie wykorzystamy funkcję WYSZUKAJ w formie tablicowej.kluska@gmail. listę symboli pierwiastków — wybieramy z niej ten. w szczególnym przypadku przestawić kolumny.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. który nas interesuje. fragment_tabeli) Ebookpoint. jeśli zezwalamy na dopasowanie przybliżone. W trzecim wariancie wykorzystamy funkcję WYSZUKAJ w formie wektorowej. w naszym przykładzie: C11:C102. możemy użyć funkcji: = WYSZUKAJ. Wywołanie funkcji ma postać: = WYSZUKAJ(sp. 4. Nr_kolumny jest w tym przypadku równy 6. Zakładając. Użycie tej funkcji wymaga. FAŁSZ) Komórka sp zawiera.com . fragment_tabeli. że nagłówki kolumn. Składnia tej funkcji została omówiona w rozdziale 14. Zaletą tej wersji jest to. W przypadku danych tekstowych można używać symboli wieloznacznych. Rozdział 21. a nie dwie. którego lewą kolumnę stanowi kolumna symboli pierwiastków. kolumna_wyjściowa) Znaczenie sp — jak poprzednio. Stosując odwołania strukturalne. Kolumna_wyjściowa jest kolumną gęstości. w naszym przykładzie: H11:H102. Ostatni argument jest równy FAŁSZ. Fragment_tabeli oznacza zakres danych tabeli. kolumna wejściowa musi być uporządkowana rosnąco. Kolumna_wejściowa jest kolumną symboli. „Wyszukiwanie danych w tablicach i interpolacja”. co oznacza żądanie dokładnego dopasowania wzorca sp do danych z tabeli. jeżeli wartość poszukiwana w tabeli w kolumnie wejściowej ma być odwzorowana dokładnie. W naszym przykładzie byłby to zakres C11:H102. jak poprzednio.PIONOWO(sp. Przed użyciem funkcji WYSZUKAJ trzeba przeprowadzić sortowanie tabeli według kolumny symboli w porządku rosnącym.. musimy zmodyfikować zakres tablicy. kolumna_wejściowa. że całe zadanie realizuje jedna funkcja. W drugim wariancie wykorzystamy funkcję WYSZUKAJ. muszą być podane explicite i nie można użyć odwołań do komórek zawierających te nagłówki. 2. nr_kolumny. Jak poprzednio. Stosując odwołania strukturalne. Metoda ta jest mniej uniwersalna. interesujący nas fragment_tabeli można zapisać w formie: Tabela1[[Symbol]:[Gęstość]] 3.

kryteria) TAB.com .POLE. lub liczby 8 oznaczającej numer kolumny gęstości w tabeli danych.CZĘŚCIOWE(funkcja_nr. W razie zmiany obiektu poszukiwań trzeba ręcznie zmieniać zakresy i przeprowadzać sortowanie tabeli danych. od drugiego do czwartego.CZĘŚCIOWE) jest następująca: SUMY. najmniejszej itp.POŚREDNIE. takie jak obliczenie sumy. a ostatnią — kolumna gęstości.. Przed użyciem funkcji WYSZUKAJ trzeba przeprowadzić sortowanie tabeli według kolumny symboli w porządku rosnącym.POŚREDNIE(funkcja_nr. Pod tą komórką wpisujemy wyrażenie: = BD. są jednorazowe. którego lewą kolumnę stanowi kolumna symboli pierwiastków.) SUMY."Gęstość". ale po wpisaniu dość uniwersalnej formuły po- zwala na łatwą modyfikację obiektu poszukiwań. jak poprzednio. Jak zatem widać. Rozwiązanie piąte jest równie uniwersalne jak pierwsze i znacznie prostsze w zapisie. zmienionej od wersji 2007 na SUMY.. Fragment_tabeli oznacza zakres danych tabeli. zamiast tego nagłówka można użyć odwołania do komórki powyżej. W naszym przykładzie byłby to zakres C11:H102.adres1. z których górna zawiera nagłówek "Symbol". odchylenia standardowego. oznacza całą tabelę danych z nagłówkami. a dolna jest komórką sp..CZĘŚCIOWE. Funkcje podsumowań Bardzo często na danych zgromadzonych w tabeli należy wykonać operacje podsumo- wujące (agregujące). Kryteria oznaczają odwołanie do zakresu dwóch komórek.. Odpowiednie funkcje do tego celu były zawsze dostępne w Excelu.adres2.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. 274 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Znaczenie sp — jak poprzednio. Różnice w działaniu funkcji SUMY. Składnia funkcji SUMY. średniej.kluska@gmail. W piątym wariancie wykorzystamy funkcję bazy danych BD. co wyjaśniono dokładnie w uwagach poniżej. możliwości odszukiwania danych w tabelach jest wiele — rozwiązanie pierwsze wydaje się najbardziej złożone. Aby jej użyć. należy nad komórką sp umieścić nagłówek kolumny "Symbol". Stosując odwołania strukturalne. Jednakże oprócz funkcji służących do wykonania jednej konkretnej operacji udostępniono funkcję o trochę nieczytelnej nazwie SUMY. Ta funkcja odgrywa tu swoją rolę wyjątkowo efektywnie. "Gęstość" jest nagłówkiem kolumny zawierającej dane wynikowe. która wykonuje wybraną operację bazową zako- dowaną w jej pierwszym parametrze. interesujący nas fragment_tabeli zapiszemy w formie: Tabela1[[Symbol]:[Gęstość]].CZĘŚCIOWE) i indywidualnych funkcji bazowych ujawniają się po ukryciu niektórych wierszy z zakresu obliczeń. 5. Funkcje te omawiam bardziej szczegółowo w kolejnym podrozdziale.POŚREDNIE (lub SUMY. w której jest ten sam nagłówek.POŚREDNIE (lub SUMY.adres1.POLE(TAB.) Ebookpoint.. wartości największej. ale za to prostsze.adres2.. rozwiązania następne. W komórce obok wstawiamy nagłówek "Gęstość".

dla których należy obliczyć sumę pośrednią (częściową).STANDARDOWE 8 108 ODCH. aby obliczyć funkcję SUMY.STANDARD.CZĘŚCIOWE uwzględni tylko wartości z wierszy widocznych po użyciu polecenia Ukryj wiersze. obowiązująca we wcześniejszych wersjach. Użycie parametru funkcja_nr z zakresu od 1 do 11 powoduje. znajdują się inne sumy pośrednie (lub zagnieżdżone sumy pośrednie).POPUL Adres1.POPUL 9 109 SUMA 10 110 WARIANCJA 11 111 WARIANCJA. Jeżeli ukrycie wierszy nastąpiło w wyniku filtrowania. to funkcja SUMY. te zagnieżdżone sumy są ignorowane. Tych stałych należy używać. Nawet w wersji 2010 stara nazwa pozostała jeszcze w spisie funkcji w pliku pomocy. Rozdział 21. aby uniknąć ich podwójnego obliczania.CZĘŚCIOWE) uwzględnia tylko wiersze widoczne. bo po- mimo wprowadzenia nowej nazwy w Excelu 2007 w pliku pomocy do tej wersji używana jest nadal nazwa SUMY. Użycie parametrów funkcja_nr z zakre- su od 101 do 111 powoduje. ♦ Proste bazy danych 275 Zmieniając nazwę tej funkcji.NIEPUSTYCH 4 104 MAKSIMUM 5 105 MINIMUM 6 106 ILOCZYN 7 107 ODCH. że funkcja SUMY. Operacje wykonywane w zależności od wartości parametru funckja_nr Funkcja nr Funkcja_nr Wykonywana (uwzględnia wartości ukryte) (ignoruje wartości ukryte) funkcja bazowa 1 101 ŚREDNIA 2 102 ILE.CZĘŚCIOWE) uwzględnia wartości wierszy pomimo ukrycia ich poleceniem Format/Wiersz/Ukryj (od wersji 2007 Ukryj wiersze z podmenu Ukryj i odkryj polecenia Format w grupie Komórki na karcie Narzędzia główne) lub przez zmniejszenie wysokości wiersza do zera. które nie są ukryte na liście..POŚREDNIE. Ewentualne dodatkowe ukrycie wierszy poleceniem menu nie zmienia sytuacji Ebookpoint.2 zgodnie z wartością parametru funkcja_nr. Tabela 21. adres2 — to od 1 do 29 (do 254 od wersji 2007) zakresów lub odwołań. Parametr ten może przyjmować wartości od 1 do 11 (uwzględnia wartości ukryte) lub od 101 do 111 (ignoruje wartości ukryte — dostępne od wersji 2003).kluska@gmail. aby obliczyć SUMY. twórcy Excela nie ustrzegli się lekkiego bałaganu. Uwagi Jeśli wewnątrz odwołań adres1.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.CZĘŚCIOWE obejmującą tylko te liczby. że funkcja SUMY.POŚREDNIE (lub SUMY.. Funkcja wykonuje operację określoną w tabeli 21.POŚREDNIE (lub SUMY..2. ´CZĘŚCIOWE) liczb ukrytych i nieukrytych na liście. adres2.LICZB 3 103 ILE. niezależnie od użytej wartości funkcja_nr.POŚREDNIE (lub SUMY. Tych stałych należy używać.com .

CZĘŚCIOWE jest wykorzystywana w wierszu podsumowań umieszczanym na dole tabeli po zadeklarowaniu. Funkcja SUMY. adres2 — to od 1 do 254 zakresów lub odwołań. Funkcja SUMY.CZĘŚCIOWE). Funkcje te podają zawsze wyniki dla pełnych zakresów przekazanych im jako argumenty. jest ponadto obszerniejsza niż w przypadku funkcji SUMY.POŚREDNIE (lub SUMY. Natomiast w przypadku użycia indywidualnych funkcji bazowych ukrycie wierszy jest ignorowane. Ebookpoint. niezależnie od przyczyny ukrycia. wybierając potrzebne funkcje. z któ- rego zakresu wzięto wartość funkcja_nr.CZĘŚCIOWE uwzględnia tylko wiersze widoczne.CZĘŚCIOWE(109.kluska@gmail.CZĘŚCIOWE) jest przeznaczona do obliczania sum ko- lumn danych lub zakresów pionowych i tylko w obrębie jednego arkusza. dla których należy obliczyć wartość zagregowaną. k) Znaczenie argumentów funkcji jest następujące: funkcja_nr — liczba od 1 do 19. które wartości z zakresu obliczeń funkcji mają być ignorowane..POŚREDNIE (lub SUMY.. adres1. Próba rozwiązania tego problemu pojawiła się w Excelu 2010 wraz z wprowadzeniem nowej funkcji o nazwie AGREGUJ. W takim przypadku wszystkie dotychczasowe funkcje odmawiają współ- pracy i zwracają tylko kod błędu. Jeżeli mamy tabelę z blokami danych.com . edytując funkcję SUMY. opcja. dla których chcemy obliczyć SUMY. znaczenie tego argumentu wyjaśnia tabela 21.4. Użytkownik może edytować ten wiersz. obsługiwanych przez funkcję AGREGUJ.CZĘŚCIOWE). że tabela ma mieć wiersz podsumowań. Po utworzeniu listy z sumami częściowymi można ją modyfikować. określająca funkcję bazową. Jednak ukrycie wiersza w zakresie pionowym będzie miało wpływ na sumę pośrednią. znaczenie tego argumentu wyjaśnia tabela 21. ale pozostał problem pojawiający się.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Lista funkcji bazowych. adres1. ukrycie kolumny nie wpłynie na wynik.CZĘŚCIOWE). adres2. Nie jest prze- znaczona do pracy z wierszami danych ani zakresami poziomymi. określająca. na przykład SUMY. tablica.. która pozwala ignorować błędy.CZĘŚCIOWE) rozwiązała problem podsumowań danych poddawanych filtrowaniu lub częściowo ukrywanych.POŚREDNIE (lub SUMY. I tak w przypadku obliczania sumy pośredniej zakresu poziomego przy użyciu argumentu funkcja_nr rów- nego 101 lub większego. opcja — liczba od 0 do 7.POŚREDNIE (lub SUMY.3. 276 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich — funkcja SUMY. możemy użyć polecenia Sumy pośrednie z karty Dane (od wersji 2007 polecenia Suma częściowa dostępnego w grupie Konspekt na karcie Dane). która ma być użyta.B2:G2).POŚREDNIE (lub SUMY. gdy dane są obliczane i w zakresie podlegającym podsumowaniu pojawiają się różnego rodzaju błędy.) forma tablicowa AGREGUJ(funkcja_nr. opcja. Funkcja AGREGUJ ma dwie wersje składni — odwołaniową i tablicową: forma odwołaniowa AGREGUJ(funkcja_nr. niezależnie od tego. Funkcja SUMY.

Zestawienie wartości parametru funkcja_nr i odpowiadających im rodzajów funkcji bazowej Funkcja_nr Rodzaj funkcji bazowej 1 ŚREDNIA 2 ILE.ZAMK 17 KWARTYL. formułą tabli- cową lub odwołaniem do zakresu komórek.PRZEDZ. wartości błędów oraz zagnieżdżone funkcje SUMY.PRZEDZ.OTW Tabela 21.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.CZĘŚCIOWE i AGREGUJ 2 Pomija wartości błędów oraz zagnieżdżone funkcje SUMY.STANDARD.OTW 19 KWARTYL. k jest drugim argumentem wymaganym w niektórych funkcjach.LICZB 3 ILE.WART 14 MAX.POPUL 9 SUMA 10 WARIANCJA. Rozdział 21. ♦ Proste bazy danych 277 Tabela 21. Argumentu k wymagają funkcje zebrane w tabeli 21.com .CZĘŚCIOWE i AGREGUJ 3 Pomija ukryte wiersze.K 15 MIN.5.3.PRZEDZ.K 16 PERCENTYL.CZĘŚCIOWE i AGREGUJ 4 Nie pomija niczego 5 Pomija ukryte wiersze 6 Pomija wartości błędów 7 Pomija ukryte wiersze i wartości błędów W przypadku odwołania w wersji tablicowej argument tablica jest tablicą.ZAMK 18 PERCENTYL. dla których ma zostać obliczona wartość za- gregowana.CZĘŚCIOWE i AGREGUJ 1 Pomija ukryte wiersze oraz zagnieżdżone funkcje SUMY.NIEPUSTYCH 4 MAX 5 MIN 6 ILOCZYN 7 ODCH.POP 12 MEDIANA 13 WYST.PRÓBKI 8 ODCH. Zestawienie wartości parametru opcja i odpowiadających im zachowań funkcji AGREGUJ Opcja Zachowanie 0 lub pominięty Pomija zagnieżdżone funkcje SUMY.PRÓBKI 11 WARIANCJA.NAJCZĘŚCIEJ.STAND.kluska@gmail.PRZEDZ. Ebookpoint.4.

pole. operuje tylko na danych w jednym arkuszu i jest przeznaczona jedynie do kolumn danych i zakresów pionowych.OTW(tablica.PRZEDZ.PRZEDZ.kluska@gmail.nazwa. na przykład za pomocą wyrażenia AGREGUJ(1. ukrycie kolumny nie będzie miało wpływu na wartość sumy zagregowanej.CZĘŚCIOWE z numerem funkcji bazowej większym od 100 odpowiada użyciu funkcji AGREGUJ z opcją 1.CZĘŚCIOWE można znaleźć w pliku pomocy Excela [15]. Jeżeli zakres był filtrowany to odpowiednikiem jest użycie funkcji AGREGUJ z opcją 1. a które przewidziano do obsługi prostych tabel danych. 278 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Tabela 21. „Wybrane funkcje wbu- dowane w Excelu”.CZĘŚCIOWE. Porównując działanie funkcji AGREGUJ i SUMY. o ile nie użyto filtrowania. Ebookpoint. czy polecenia Ukryj wiersze.PRZEDZ. adres1). że:  użycie funkcji AGREGUJ z opcją 4 odpowiada użyciu funkcji bazowej. których nazwy w polskiej wersji rozpoczynają się od liter BD i kropki. Jednak ukrycie wiersza w zakresie pionowym ma wpływ na wartość zagregowaną. Nazwy tych funkcji i opis ich działania podano w spisie funkcji w rozdziale 24.k) PERCENTYL.com .5. kryteria) baza oznacza całą tabelę danych lub listę wraz z pierwszym wierszem nagłówkowym.1.CZĘŚCIOWE.kwartyl) PERCENTYL.K(tablica.OTW(tablica. W przypadku obliczania sumy zagregowanej zakresu poziomego przy użyciu opcji 1.  użycie funkcji SUMY. Użycie funkcji z grupy bazy danych W Excelu zdefiniowano 12 funkcji.ZAMK(tablica.k) MIN. Funkcje wymagające argumentu k Funkcja MAX.K(tablica.ZAMK(tablica. podobnie jak funkcja SUMY.CZĘŚCIOWE z numerem funkcji bazowej z zakresu od 1 do 11 odpowiada użyciu funkcji AGREGUJ z opcją 0. Przykłady użycia funkcji AGREGUJ i SUMY.k) KWARTYL.kwartyl) Uwagi Funkcja AGREGUJ. W przypadku funkcji AGREGUJ nie ma znaczenia. Ich składnia jest bardzo podobna i w każdym przypadku obejmuje trzy parametry: BD.funkcji(baza.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.PRZEDZ. można stwierdzić.  użycie funkcji SUMY.k) KWARTYL. czy ukrycie wierszy nastąpiło w wyniku użycia filtra.

pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Stosowanie funkcji z tej grupy nie pozwala.MAX można znaleźć największą wartość gęstości w za- kresie określonym przez kryteria. a pod nią powyższe wyrażenie z BD. albo od- wołanie do komórki zawierającej tę nazwę (bez cudzysłowu). Kryteria muszą obejmować co najmniej dwa wiersze i dowolną liczbę kolumn.1.MAX(TAB. jakiemu pierwiastkowi odpowiada znaleziona gęstość. z którego pola tabeli należy odczytać dane do wykonania operacji. kryteria2) W wyniku otrzymamy nazwę pierwiastka — miedź. które mają być brane pod uwagę. na ich pod- stawie dokonuje się tylko wyboru rekordów.POLE.MAX lub odwołanie do komórki z tym wyrażeniem. niestety. Najwygodniej będzie do zakresu kryteria dopisać komórkę z nagłówkiem "Gęstość". kryteria oznaczają zakres komórek zawierający kryteria wyboru utworzone zgodnie z opisem zamieszczonym wcześniej w tym rozdziale przy omawianiu filtrowania zaawan- sowanego. ♦ Proste bazy danych 279 pole wskazuje.at.POLE. Jako zakres kry- teriów wyboru można przyjąć na przykład koniunkcję: L. >=19 <=36 Zakresowi temu można nadać nazwę kryteria.at.POLE(TAB. kryteria) Zastosowanie tej funkcji da w wyniku wartość 8. "Nazwa".kluska@gmail. okresu układu okresowego należy znaleźć pierwia- stek o największej gęstości. Czwarty okres obejmuje pierwiastki o liczbach atomowych od 19 do 36. Przykład 21. L. Wśród pierwiastków należących do 4. W następnym kroku trzeba ustalić. a następnie z tych rekordów pobiera się dane zawarte w kolumnie pole i na tych danych wykonuje się przewidzianą w nazwie funkcji operację. Kryteria mogą odwoływać się do wszystkich kolumn listy lub bazy danych. Ebookpoint. Parametr pole w przypadku nie- których funkcji jest opcjonalny. Poszerzony zakres kryteriów można nazwać na przykład kryteria2 i użyć jako argumentu funkcji BD. Według warunków określonych w kryteriach wybiera się rekordy.com . Możliwości wykorzystania funkcji baz danych zostaną zilustrowane przykładami z wyko- rzystaniem tablicy pierwiastków. Pole jest identyfikowane albo przez nazwę (nagłówek kolumny) ujętą w cudzysłów. w naturalny sposób wykorzystać odwołań strukturalnych. = BD. albo przez numer kolumny w tabeli danych (pierwsza kolumna z lewej ma numer 1). Za pomocą funkcji BD.95. "Gęstość". Do tego wykorzystamy funkcję BD. Pierwszy wiersz kryteriów jest wierszem nagłówkowym. Teraz należy wybrać odpowiednią funkcję. Rozdział 21. = BD.

Ebookpoint.3.kluska@gmail. Należy obliczyć średnią wartość elektroujemności w grupie wapniowców. kryteria3) W wyniku otrzymujemy wartość 0. Warto zwrócić uwagę.9667.top. używając funkcji: = BD. Zadanie rozwiążemy.com . stront i bar. ile pierwiastków metalicznych ma temperaturę topnienia wyższą od 2000ºC. możemy użyć funkcji: = BD.ILE. "Elektrouj. Przykład 21.".pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.REKORDÓW(TAB. że argument pole został w tym przypadku pominięty. strontu i baru.ŚREDNIA(TAB. Całemu zakresowi można nadać nazwę na przykład kryteria3.C3:D4) W wyniku otrzymujemy liczbę 10. 280 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Przykład 21.2. Pierwiastki te muszą spełniać kryteria: T. Metal >2000 PRAWDA Jeśli te kryteria umieścimy w zakresie C3:D4. Zakres kryteriów obejmuje nagłówek "Nazwa" i umieszczone w kolejnych wierszach nazwy pierwiastków: wapnia.. Należy obliczyć. obejmującej wapń.

Wreszcie bywa i tak.com . Omówienie wszystkich możliwości. aby był on w maksymalnym stopniu odporny na ewentualne błędy w danych i dokonywał ich wstępnej weryfikacji. Przedstawiony opis języka stanowi jego wybrany fragment. Zainte- resowanym bardziej szczegółowo tym językiem mogę polecić wydaną niedawno książkę Walkenbacha [14]. Ograniczę się więc do wskazania tych elementów Visual Basica. które mogą pomóc w usprawnieniu obliczeń naukowych. których rozwiązanie za pomocą środków dostępnych w arkuszu jest niezbyt eleganckie lub wymaga wykonania zbyt wielu operacji. pominę zaś więk- szość aspektów dotyczących tworzenia przyjaznego interfejsu użytkownika dla osób wprowadzających dane. We wszystkich tych sytuacjach przydatne będzie rozszerzenie możliwości arkusza. znacznie przekracza ramy niniejszej książki.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw.kluska@gmail. że proponowane poniżej rozwiązania i pomysły nie wyczerpują wszystkich dostępnych możliwości. Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications) Podstawowe informacje o języku programowania VBA Arkusz kalkulacyjny jest narzędziem obliczeniowym o bardzo rozbudowanych możliwo- ściach. VBA (skrót angielskiej nazwy Visual Basic for Applications) jest uniwersalnym obiekto- wym językiem programowania zintegrowanym z aplikacjami z pakietu Microsoft Office. aby nie rozbudowywać zanadto tej części książki. Czasem też trzeba wykonywać wielokrotnie podobne sekwencje obli- czeń i pożądana byłaby ich automatyzacja. Jednak zawsze można znaleźć takie problemy obliczeniowe. jakie stwarza zastosowanie tego języka. jakie daje nam do dyspozycji język Visual Basic. Ebookpoint. Znaczną część dostępnych środków i funkcji Visual Basica świadomie pominąłem. Rozdział 22. co w praktyce oznacza. że osoba wprowadzająca dane do arkusza nie rozumie istoty wykonywanych obliczeń i trzeba przygotować arkusz w taki sposób.

Podprogramy (makroinstrukcje). których można używać w wyrażeniach. uruchamiany w odrębnym oknie. Po otwarciu arkusza kalkula- cyjnego przechodzimy do okna Visual Basica. przecinek zamiast średnika jako separator parametrów funkcji itd. oraz funkcje użytkownika (funkcje definiowane).kluska@gmail. naciskając równocześnie klawisze Alt+F11 lub wybierając z menu Narzędzia/Makro/Edytor Visual Basic. 282 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich W Visual Basicu można tworzyć podprogramy (makroinstrukcje). które można stosownie do potrzeb otwierać i zamykać. Osobiście preferuję samodzielne tworzenie kodu programu. okno Zmiennych lokalnych (Locals).com . jakie instrukcje VBA odpowiadają okre- ślonym operacjom przeprowadzanym w arkuszu. Dodatkowe opcjonalne okna to okno Właściwości (Properties). Konsekwencją tego jest nie tylko konieczność używania angielskich nazw słów klu- czowych i funkcji. które służą do automatyzacji często powtarzanych operacji. natomiast nazwy argumentów opcjonalnych (które można pominąć) — czcionką pochyłą niepogrubioną. tak jak funkcji standardowych. Nazwy zmiennych i funkcji — definiowane przez użytkownika oraz nazwy obowiązkowych argumentów funkcji pisane są czcionką po- grubioną pochyłą. Stałe i operatory działań. aby zorientować się. Rejestrację można jednak wykorzystać. że Visual Basic pozostał w wersji oryginalnej (angielskiej — dotyczy to także pliku pomocy [15]). Przykładowy wygląd okna edytora Visual Basica został przedstawiony na rysunku 22. Te polecenia są automatycznie tłumaczone na instrukcje języka VBA i mogą być później modyfikowane (edytowane) jak kod napisany od razu w Visual Basicu. tę samą czcionkę stosuję do nazw predefinio- wanych funkcji. jak również określenia ogólne w rodzaju instrukcja pisane są czcionką zwykłą.1. okno Podglądu zmiennych (Watches). metod i właściwości. W wersji 2010 z menu Plik należy wybrać Opcje/Dostosowywanie wstążki. Ebookpoint. ale również separatorów właściwych dla angielskiej wersji (kropka dziesiętna zamiast przecinka. Komentarze (w oknie kodu wyświetlane na zielono) są pisane czcionką pochyłą. okno Przeglądarki Obiektów (Object Browser). które wywołuje się póź- niej z poziomu arkusza.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. gdyż ten wygenerowany automatycznie podczas rejestracji makroinstrukcji jest zwykle mało czytelny i zawiera dużo zbędnych zapisów. okno Obliczeń bez- pośrednich (Immediate). Podstawowe okna edytora to okno Przeglądarki Projektów (Project Explorer) i okno Kodu programu (Code). Okno edytora jest z reguły podzielone na kilka mniejszych okien. a które spełniają różne pomocnicze funkcje przy edycji i uruchamianiu kodu programów. Następnie należy otworzyć tę kartę i wybrać ikonę Visual Basic). a następnie na liście Karty główne zazna- czyć kartę Deweloper. Do kodowania programów w Visual Basicu i analizy oraz uruchamiania istniejącego kodu służy specjalny edytor. można również rejestrować jako sekwencje poleceń wydawanych z klawiatury lub za pomocą myszki. Pewną trudność dla użytkowników polskiej wersji Excela może stanowić fakt. Ze względu na inną strukturę instrukcji języka Visual Basic w stosunku do formuł sto- sowanych w arkuszu kalkulacyjnym w tym rozdziale przyjęto nieco inny sposób pre- zentacji kodu. Słowa kluczowe języka VBA (w oknie kodu wyświetlane na niebiesko) są pisane czcionką pogrubioną prostą.). (W wersji 2007 należy naj- pierw nacisnąć Przycisk pakietu Office w lewym górnym rogu ekranu i w Opcjach pro- gramu Excel zaznaczyć Pokaż kartę Deweloper na Wstążce.

także tych wykorzystywanych w związ- ku z użyciem formantów ActiveX. Przycisk polecenia. Ten sposób będzie omówiony dokładniej w rozdziale 23. w wyniku której dokonuje się pewnych zmian w arkuszu lub jego zmiennych globalnych. Okno edytora Visual Basica (przykładowa konfiguracja) Z każdym arkuszem w skoroszycie związana jest karta kodu. Istnieją też inne sposoby uruchamiania makropoleceń. używając ich nazw w wyrażeniach. w której można zapisać pod- programy. W utworzonych dodatkowo kartach modułów (poleceniem Insert Module) można zdefiniować podprogramy i funkcje dostępne również w innych arkuszach. które nie będą tu omawiane.kluska@gmail. drukowanie. Funkcje zazwyczaj wywołuje się w arkuszu. czyli spe- cjalny znak graficzny. ale nie będziemy ich tu omawiać. Wspomniane już zostały dwie kategorie podprogramów w Visual Basicu: są to podpro- gramy typu makropoleceń identyfikowane słowem kluczowym Sub oraz podprogramy typu funkcji rozpoczynające się od słowa Function. Można również umieścić w arkuszu tzw. Funkcje i makropolecenia mogą być także wywoływane wewnętrz- nie — przez inne funkcje i makra w Visual Basicu. „Graficzne elementy sterujące (kontrolki ekranowe. Zadaniem podprogramu typu funkcji (zwykle będę używał skrótowej nazwy funkcja) jest natomiast wykonanie pewnych obliczeń i przekazanie ich wyniku do dalszego przetwarzania.) rozdziale. może też nastąpić przesłanie danych do portów zewnętrznych. ♦ Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications) 283 Rysunek 22. Karty te są przeznaczone przede wszyst- kim do zapisania w nich procedur obsługi zdarzeń.1. Ebookpoint.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. Rozdział 22. o których szczegółowo piszę w następnym (23. będą one uruchamiane w tym arkuszu. który można powiązać z makropoleceniem. analogicznie do funkcji wbudowanych Excela.com . Funkcja nie może dokonywać żadnych zmian w stanie arkusza ani żadnych dodatkowych akcji typu: formatowanie. otwieranie nowych arkuszy itp. Makropolecenia (w skrócie nazywane makrami) obejmują sekwencję instrukcji języka VBA. formanty)”. Istnieje jeszcze jedna kategoria procedur: procedury właściwości (Property). Kliknięcie myszką tego przycisku spowoduje uruchomienie makra. Funkcje te można wywoływać w arkuszu jako funkcje użytkownika. na przykład do drukarki. Makropo- lecenia uruchamia się z poziomu arkusza poleceniem Narzędzia/Makro/Makra (w wersji 2007 Deweloper/Makra) lub za pomocą przypisanej do makropolecenia specjalnej se- kwencji klawiszy.

Jednak gdy makro jest wywoływane z arkusza. oddzielonych przecinkami. Struktura podprogramów w VBA Każde makropolecenie rozpoczyna się od słowa kluczowego Sub. który można potem poddać edycji. Można natomiast przekazywać argumenty do funkcji. NazwaFunkcji może być traktowana tak jak zwykła zmienna używana w treści funkcji. skrót klawiszowy. Wszystkie polecenia składające się na treść makra należy wpisywać w kolejnych liniach przed linią z End Sub.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. a kończy słowami End Sub. z tym że zamiast słowa Sub używa się słowa Function. NazwaFunkcji może wystąpić po prawej stronie znaku równości również z nawiasami i listą argumentów. czyli może wystąpić również po prawej stronie znaku równości (bez nawiasów i argumentów). Wynikiem rejestracji jest kod w Visual Basicu. Pojawi się wówczas okno dialogowe Nowe makro (od wersji 2007 Rejestrowanie makra). wy- wołanie rekurencyjne. którym w momencie wywołania funkcji lub makra są nadawane pewne wartości — tzw. Po nawiasie zamykającym należy nacisnąć klawisz Enter. argu- menty wywołania. Jeżeli makro nie ma parametrów. Aby zarejestrować makroinstrukcję. 284 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich W definicji funkcji i makropoleceń mogą wystąpić parametry. Makropolecenie utworzone w wyniku rejestracji Często powtarzane czynności można zarejestrować za pomocą Rejestratora Makropoleceń. Po słowie kluczowym Sub należy podać nazwę makra. w którym trzeba podać nazwę. dodając dodatkowe polecenia lub usuwając zbędne. a powinno być wykonane co najmniej raz. Gdy kursor przejdzie do nowej linii. Wynik jest dowolnym wyrażeniem. ujętą w nawiasy okrągłe. edytor dopisze automatycznie w kolejnej linii słowa End Sub koń- czące makropolecenie. należy umieścić w treści funkcji wiersz NazwaFunkcji = wynik NazwaFunkcji jest nazwą użytą w pierwszym wierszu po słowie kluczowym Function. Zaraz za nazwą umieszcza się listę parametrów. W treści funkcji przypisanie wyniku do NazwyFunkcji może wystąpić kilkakrotnie. Poza skrótem klawiszowym można zaakceptować wartości domyślne proponowane przez Excela. Ponieważ funkcja powinna zwracać wynik do wyrażenia.kluska@gmail. Przykłady treści funkcji podane będą dalej. czyli tzw. trzeba pozosta- wić puste nawiasy.com . Przy nadawaniu wartości za NazwąFunkcji nie umieszcza się nawiasów ani argumentów. które ją wywołuje. Struktura funkcji w VBA jest podobna. Nazwa ta powinna wyja- śniać jego przeznaczenie. zmienne. nie ma możliwości przekazania argumentów. ale wtedy będzie to ponowne wywołanie tej samej funkcji z jej wnętrza. tzn. należy w arkuszu wybrać z menu polecenie Narzędzia/Makro/Zarejestruj nowe makro (od wersji 2007 Deweloper/Zarejestruj makro). Po potwierdzeniu Ebookpoint. miejsce przechowywania i opis tworzonego makropolecenia.

w oknie Nowe makro (Rejestrowanie makra w wersji 2007 lub 2010). czy makro działa zgodnie z naszymi oczekiwaniami. w polu nazwy zamiast proponowanej Makro1 wpisujemy na przykład MójNaukowy. jak opi- sano powyżej. Ebookpoint. Poza opisem zawartym w komentarzu makro zawiera jedną instrukcję: Selection. Po powrocie do arkusza kończymy rejestrację (od wersji 2007 Deweloper/Zatrzymaj rejestrowanie) i przełączamy się do VBA (Alt+F11).000E+00" Rysunek 22. Rozdział 22.NumberFormat = "0. spowodujemy wyświetlenie treści zarejestrowanego makra w oknie kodu programu.pl kopia dla: Przemyslaw Kluska przemyslaw. ♦ Elementy języka VBA (Visual Basic for Applications) 285 przyciskiem OK każde naciśnięcie klawisza będzie od tej chwili rejestrowane. że makro będzie można potem wywołać klawiszami Ctrl+n. Jeżeli w skoroszycie były już jakieś moduły. Zmieniony wzorzec formatu będzie miał postać "0. Równo- cześnie w arkuszu pojawi się małe okienko z dwoma przyciskami — pierwszy służy do zakończenia rejestracji. Potwierdzamy OK i rozpoczynamy rejestrację. Oznacza to. aby po literce E wyświetlana była tylko jedna cyfra wykładnika i bez znaku +.kluska@gmail.000E–0". Klikając dwukrotnie myszką nazwę modułu. Sprawdzimy teraz. Włączamy rejestrację makropolecenia. zatwierdzić przez Enter. Nazwa modułu będzie widoczna w oknie Przeglądarki Projektów.com . Po wprowadzeniu zmian należy wrócić do arkusza (pierwszy przycisk na linii poleceń z ikonką arkusza). Jako przykład zarejestrujmy makropolecenie służące do zmiany formatu komórki na na- ukowy. Do dowolnej komórki należy wpisać jakąś wartość liczbową. Zarejestrowany kod znajdziemy w nowym module (Module1) przypisanym do otwartego skoroszytu. zmieniamy miejsca dziesiętne na 3 i zatwierdzamy OK. Powinniśmy zobaczyć obraz podobny do pokazanego na rysunku 22. Z menu wybieramy Format/Komórki/Liczby/Naukowe (od wersji 2007 Narzędzia główne/Liczba/Naukowe). a drugi do zmiany stylu odwołań z absolutnych na względne (od wersji 2007 kończenie rejestracji i zmiana stylu odwołań następuje w menu Deweloper). w polu skrótu klawiszowego wpisujemy n. Okno kodu zarejestrowanego makropolecenia Zmienimy teraz kod formatu tak. nadany zostanie kolejny numer.2. które następnie poddamy edycji.2.

do których zawsze chcemy mieć dostęp. jest folder o nazwie AddIns. Zapisując arkusz na dysku. Ebookpoint. który jest otwierany automatycznie po każdo- razowym otwarciu Excela. w wersji 2010 Plik. Pojawia się okno dialogowe z listą dostępnych makropoleceń. Uruchamianie makropoleceń Z poziomu arkusza kalkulacyjnego najczęściej uruchamiamy makro. aby sprawdzić. korzystając ze skrótu klawiaturowego zdefiniowanego przy rejestracji. a następnie jako typ pliku wskazać Dodatek Microsoft Excel (*. wraz z nim zapisujemy zdefiniowane w nim makropolecenia i funkcje.in. w wersji 2010 Plik/Opcje/Dodatki). dlaczego makro nie robi dokładnie tego. Innym sposobem jest skorzystanie z po- lecenia menu Narzędzia/Makro/Makra (od wersji 2007 Deweloper/Makra) lub skrótu kla- wiaturowego Alt+F8. na przykład [14]. Jedną z możliwości jest skoroszyt makr osobistych. 286 Excel w obliczeniach naukowych i inżynierskich Następnie. Służy do tego klawisz F5 lub przycisk na pasku narzędzi w kształcie małego granatowego trójkąta. W trakcie wyko- nywania makropolecenia w trybie krokowym widoczny jest jego kod źródłowy z możli-