You are on page 1of 13

JAYENDRA PATEL (BIOLOGY) M.SC.B.

ED
11
3. ðLkMÃkríkMk]r»xLkwt ðøkeofhý 9924380046

 Sðtík MkSðkuLkk yÇÞkMk yux÷u Sðrð¿kkLkLke þk¾kyku : (1) ðLkMÃkríkþkMºk (2) «kýeþkMºk
 ðLkMÃkríkþkMºk : ðLkMÃkríkykuLkk rðrðÄ ár»xfkuýÚke yÇÞkMk Mkt÷øLk rð¿kkLkLku ðLkMÃkríkþkMºk fnu Au.
 yk rð¿kkLk WËTrðfkMk yLku òíkerðfkMkLke ár»xyu ðLkMÃkríkykuLke ytík:MÚk yLku çkkÌkh[LkkLkk VuhVkhku hsw fhu Au.
 ðLkMÃkríkykuLke fku»keÞh[Lkk, ðMkðkx, yLkwfq÷Lkku, Ãkku»ký, yktíkh MkçktÄku, «sLkLk, SðLk[¢, {níkk yLku ðøkeofhýÚke íkuLkk fkÞkuo yLku
÷kûkrýfíkkLke MÃk»xíkk ÚkkÞ Au.
 Mkki «Úk{ Sðtík MðYÃkku «kuxeMxk yu y[r÷ík ðLkMÃkríkyku yLku [r÷ík «kýeyku íkhefu òuðk {éÞk.
 sÞkhu ðLkMÃkrík òíkeyku Ãkkýe{ktÚke s{eLk Ãkh MÚk¤ktíkh Ãkk{e íÞkhu yLkw¢{ýLke rðrðÄ ©uýeyku{ktÚke ÃkMkkh Úkíkkt íkuLke h[Lkk{kt
WËTrðfkMkLkk yLkw¢r{ík yLku rðfkMkkí{f VuhVkhkuLkk Ãkrhýk{u rLkBLk yLku Mkh¤ MðYÃkku{ktÚke Wå[ yLku srx÷ MðYÃkku rðfkMk ÃkkBÞk.

 ykRf÷hLke ðøkeofhý ÃkØrík 
 ykEf÷hu ðLkMÃkrík Mk]r»xLku yÃkw»Ãke (Ãkw»ÃkrðrnLk yÚkðk çkesrðrnLk ðLkMÃkríkyku) MkÃkw»Ãke (Ãkw»Ãk Ähkðíke yÚkðk çkesÄkhe ðLkMÃkríkyku)
{kt ðøkeof]ík fhe.
 yÃkw»ÃkeLku VheÚke ºký swÚkku (rð¼køk) {kt (1)Úku÷kuVkÞxk-yufktøke, (2) çkúkÞkuVkÞxk-rîytøke, (3) xuhezkuVkÞxk-rºkytøke {kt ðøkeof]ík fhe
Au.
 MkÃkw»ÃkeLku VheÚke çku sqÚkku (rð¼køk) ðøkeofhý (1) rîˤe, (2) yufˤe{kt ðøkeof]ík fhe Au.
 rîytøke, rºkytøke yLku MkÃkw»Ãke ðLkMÃkríkyku ¼úqý Ähkðíke nkuðkÚke íkuLku ¼úqýÄkhe ðLkMÃkríkyku Ãký fnu Au.
 økúef «f]ríkrðËT ÚkeykuVuMxMku ðLkMÃkríkykuLku íku{Lkk ðMkðkxLkk ykÄkhu [kh sqÚkku{kt ðøkeof]ík fhe. ÚkeykuVuMxMkLku ðLkMÃkríkþkMºkLkk rÃkíkk
fnuðk{kt ykðu Au. (370 - 285 B C)
 Mðezeþ ðLkMÃkríkþkMºke r÷rLkÞMku ðLkMÃkríkykuLku òrík÷ûkýkuLku ykÄkhu 24 sqÚkku{kt ðøkeof]ík fhe. r÷rLkÞMkLku ðøkeofhýrðãkLkk rÃkíkk fnu Au.
(1707 - 1778)
 ykh.yu[.Ônexufh (1969) Ãkkt[ Mk]r»x ðøkeofhý ÃkæÄrík 
 Ãkkt[ Mk]r»x ðøkeofhýLkk {wÏÞ [kh ykÄkhku :
(1) fku»k h[LkkLke srx÷íkk (ykrËfku»kfuLÿeÞ fu Mkwfku»kfuLÿeÞ)
(2) Ëuirnf h[LkkLke srx÷íkk (yuffku»ke fu çknwfku»ke)
(3) Ãkku»ký «fkh - MðÞtÃkku»ke («fkþMkt&÷u»ký) yLku rð»k{Ãkku»ke (yð[q»ký yLku ytík:økúný)
(4) {wÏÞ ÃkrhÂMÚkríkfeÞ ¼qr{fk (WíÃkkËfku, rð½xfku yLku WÃk¼kufíkkyku)
 {kuLkuhk : ykrËfku»kfuLÿeÞ Mk]r»x
(1) fku»k fuLÿ : MkwÞkursík fku»kfuLÿ ðøkhLkk (ykrËfku»kfuLÿeÞ) LÞwÂõ÷ykuEz Ähkðu, sLkeLkÿÔÞ íkhefu LÞwÂõ÷yku «kuxeLk
(2) ytrøkfkyku : Ãkx÷{Þ ytrøkfkyku rðrnLk
(3) fku»k rËðk÷ : Mk¾ík fku»k rËðk÷Lke nkshe
(4) Ãkku»ký «fkh : MðÞtÃkku»ke fu ÃkhÃkku»ke
(6) WËknhý : çkufxurhÞk, yuLkkçkeLkk (Lke÷nheík ÷e÷ fu MkkÞLkkuçkufxuheÞk)
 «kurxMxk : yuffku»keÞ «Sðku yLku «kÚkr{f s÷s Mkwfku»kfuLÿeÞ Mk]r»x
(1) fku»k fuLÿ : MkwÞkursík fku»kfuLÿ Ähkðíkk yuffku»ke
(2) ytrøkfkyku : Ãkx÷{Þ ytrøkfkykuLke nkshe
(3) fku»k rËðk÷ : økuhnksh
PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
1
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

(4) Ãkku»ký «fkh : MðÞtÃkku»ke fu ÃkhÃkku»ke
(5) «sLkLk : rðrðÄ «fkhu «sLkLk
(6) WËknhý : Þwø÷eLkk, zkÞLkku V÷usu÷uxTMk, y{eçkk, Ãkuhkr{rþÞ{
 Vqøk : çknwfku»keÞ rð½xf Mk]r»x
(1) fku»k fuLÿ : Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSðku yuffku»ke fu çknwfku»ke
(2) ytrøkfkyku : Ãkx÷{Þ ytrøkfkyku nkshe
(3) fku»k rËðk÷ : VtøkMk MkuÕÞw÷kuÍ (fkÞxeLkLke çkLku÷e)
(4) Ãkku»ký «fkh : yð[q»ke Ãkku»ký ÃkhkuÃkSðe fu {]íkkuÃkSðe
(5) «sLkLk : ®÷øke «sLkLk Ãký ¼qýrLk{koý Úkíkw LkÚke.
(6) WËknhý : M÷kE{ {kuÕz, çkúzu {kuÕz (BÞwfh), ÞeMx (yuffku»keÞ)
 ðLkMÃkríkMk]r»x : çknwfku»keÞ WíÃkkËf Mk]r»x
(1) fku»k fuLÿ : Mkwfku»kfuLÿe MkSðku, çkÄk s çknwfku»ke, MÚk¤s fu s÷s
(2) ytrøkfkyku : Ãkx÷{Þ ytrøkfk yk¾e nkshe, ðkLkMÃkríkf Ëun MkqfkÞ fu {q¤, «fktz, Ãkýo{kt rð¼kSík
(3) fku»k rËðk÷ : {wÏÞíðu MkuÕÞw÷kuÍLke çkLku÷e, yk rMkðkÞ yLÞ fkçkorLkf ½xfkuLke çkLku÷e
(4) Ãkku»ký «fkh : MðÞtÃkku»ke
(5) «sLkLk : ®÷øke «sLkLkLkk Ãkrhýk{u ¼qýrLk{koý ÚkkÞ (yÃkðkË : ÷e÷)
(6) WËknhý : rîytøke, rºkytøke, yLkkð]ík , ykð]ík çkesÄkhe
 «kýeMk]r»x : çknwfku»keÞ WÃk¼kufíkk Mk]r»x
(1) fku»k fuLÿ : Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSðku, çkÄk s çknwfku»ke, MÚk¤s fu s÷s
(2) ytrøkfkyku : Ãkx÷{Þ ytrøkfkLke yk¾e nkshe, MðYÃk yLku çktÄkhý{kt ¾qçk s rðrðÄíkk
(3) fku»k rËðk÷ : økuhnksh
(4) Ãkku»ký «fkh : ÃkhÃkku»ke
(5) «sLkLk : ®÷øke «sLkLk
(6) WËknhý : fku»Xktrºk, Ãk]Úkwf]r{, Mkqºkf]r{, LkqÃkwhf, MktrÄÃkkË, {]ËwfkÞ, þ]¤íð[e yLku {uYËtze Mk{wËkÞLkk «kýeyku
 rºkûkuºkeÞ ðøkeofhý ÃkØrík 
 rºkûkuºkeÞ ðøkeofhý ÃkØrík ÔnwÍ Lkk{Lkk ðu¿kkrLkfu ykÃke.
 íku ðøkeofhýLke WËTrðfkMk¢eÞ «ríkf]rík (ÃkØrík) Au.
 ÃkØríkLkku ykÄkh:
(1) fku»kLkk heçkkuÍku{÷ RNA {kt LÞwÂõ÷yku-xkEzLkk yLkw¢{{kt íkVkðík
(2) hMkMíkhLkwt r÷rÃkz çktÄkhý
(3) «ríksirðf ÿÔÞku MktðurËíkk
 yk ÃkØrík{kt ykrËfku»kfuLÿeÞ yLku Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSðkuLku ºký ûkuºkku{kt rð¼kSík fhu÷ Au.
(1) ykfeoyk zku{uELk
(2) çkufxurhÞk zku{uELk
(3) ÞfurhÞk zku{uELk
 ykfeoyk zku{uELk :

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
2
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 fku»kfuLÿÃkx÷rðrnLk ykrËfku»kfuLÿeÞ fku»kku
 fku»kËeðk÷ ÃkuÃxezkuø÷kÞfuLkLke çkLku÷e LkÚke.
 rðÃkrhík ÂMÚkrík{kt Ãký Sðu Au.
 WËknhý : ykfeoçkufxuheÞk (1) r{ÚkuLkkusuLMk-çkkÞkuøkuMk, (r{ÚkuLk)Lkk WíÃkkËLk {kxu sðkçkËkh, (2) nu÷kuVe÷Mk - yríkþÞ ûkkhÞwfík
ðMkðkx, (3)Úk{kouyurMkzkurV÷Mk - yuMkezef yLku ô[k íkkÃk{kLku Sðtík (økh{ ÃkkýeLkk Íhýk)
 çkufxuheÞk zku{uELk :
 fku»kfuLÿÃkx÷rðrnLk ykrËfku»kfuLÿeÞ fku»kku
 fku»kËeðk÷ ÃkuÃxezkuø÷kÞfuLkLke çkLku÷e
 íku{kt ¾qçk òýeíkk hkuøkfkhf MkSðkuLkku Mk{kðuþ ÚkkÞ Au.
 WËknhý : ÞwçkufxurhÞk,
(1) MkkELkkuçkfxuheÞk - «fkþMkt&÷u»ke çkufxuheÞk
(2) MÃkkEhkufex - økúk{ Lkuuøkurxð çkufxurhÞk
(3) V{eofÞwxMk - økúk{ ÃkkuÍexeð çkufxuheÞk
 ÞwfuheÞk zku{uELk
 fku»kfuLÿÃkx÷Þwfík Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSð
 fku»krËðk÷Lkku y¼kð Ãký òu nkuÞ íkku MkuÕÞw÷kuÍ fu VtøkMk MkuÕÞw÷kuÍLke çkLku÷e
 íkuLku VheÚke [kh Mk]r»x{kt rð¼kSík fhðk{kt ykðu Au.
 WËknhý : (1) «kuxeMxk (2) Vqøk (3) ðLkMÃkrík Mk]r»x yLku (4) «kýeMk]r»x
 ÞwfuheÞk zku{uELkLke Mk]r»xyku 
(1) Mk]r»x : «kuxeMxk
 MkkËk, Ãkqðo«¼kðe, yuffku»keÞ, Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSðku. WËknhý : M÷kE{ {kuÕz, Þwø÷eLkkuEzTMk, ÷e÷ yLku «Sðku
(2) Mk]r»x : Vqøk
 yuffku»ke fu çknwfku»ke Mkwfku»kfuLÿeÞ MkSðku.
 fku»kËeðk÷ VtøkMk MkuÕÞw÷kuÍLke çkLku÷e
 fku»kku Ãkuþeyku{kt ykÞkursík LkÚke.
 «fkþMkt&÷u»ký fhíkk LkÚke.
 yðþku»kýÚke Ãkku»ký {u¤ðu Au.
 WËknhý : fkuÚk¤e{Þ Vqøk, økwåAe Vqøk, ÞeMx yLku {kuÕz
(3) Mk]r»x : ðLkMÃkrík
 Mkwfku»kfuLÿeÞ fku»kkuÚke Mkt½rxík çknwfku»keÞ MkSðku
 fku»k rËðk÷ MkuÕÞw÷kuÍLke çkLku÷e
 fku»kku Ãkuþeyku{kt ykÞkursík Au.
 «fkþMkt&÷u»ký yLku yð[w»kýÚke Ãkku»ký {u¤ðu Au.
 WËknhý : {kuMk, rîytøke, rºkytøke, fkuLkeVh (yLkkð]ík çkesÄkhe) yLku ykð]ík çkesÄkhe
(4) Mk]r»x : «kýeMk]r»x
 Mkwfku»kfuLÿeÞ fku»kkuÚke Mkt½rxík çknwfku»keÞ MkSðku
 fku»k rËðk÷Lkku y¼kð

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
3
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 fku»kku Ãkuþeyku{kt ykÞkursík
 «fkþMkt&÷u»ký fhíkk LkÚke.
 «kÚkr{f heíku ytík:økúnýÚke Ãkku»ký {u¤ðu.
 WËknhý : ðkˤe, f]r{, fexfku yLku Ãk]»Xðtþeyku
 rðhkuEzTMk 
 zkÞuðhu [uÃke rðhkuEzLke þkuÄ fhe.
 íku ðkEhMk fhíkk LkkLkk yLku xwtfku RNA íktíkw Ähkðu
 fuÂÃMkz íkhefu yku¤¾kíkw hûkýkí{f «kuxeLk ykðhýLkku y¼kð
 ½ýk ðLkMÃkrík hkuøkku yLku Úkkuzkf «kýe hkuøkku {kxu sðkçkËkh
WËknhý : (1) çkxkxk{kt íktíkw{Þ økútrÚk÷ hkuøk, (2){kLkðe{kt yÕÍkE{h hkuøk

 ðkEhMk (rð»kkýw) 
(1) Ãkkïh : [uÃke hkuøkkuLkk hkuøkfkhf MkSð íkhefu Ãkkïhu Mkki«Úk{ ðkEhMk Lkk{ ykÃÞw. ðkEhMk yux÷u Íuh yuðku yÚko ÚkkÞ Au.
(2) EðkLkkuÔMkfe : Mkki «Úk{ xkuçkufku {kuÍuEf ðkEhMk (TMV) Lke þkuÄ fhe su ík{kfw{kt rfŠ{h hkuøk {kxu sðkçkËkh Au.
 ÷ûkýku :
(3) ðkEhMk MkðoÔÞkÃke yLku fË{kt yríkþÞ LkkLkk Au. íkuyku ¾qs s LkkLkk nkuðkÚke çkufxuheÞk«wV rVÕxh-{ktÚke Ãký ÃkMkkh ÚkE þfu Au.
(4) íkuyku yríkþÞ Mkqû{, MVrxf MðYÃku, MðÞt«sLkLkeÞ yLku Sðtík fku»k{kt MkËk ÃkhkuÃkSðe Au.
(5) íkuyku {wfík yðMÚkk{kt Sðtík fku»kLke çknkh rLkr»¢Þ yLku rLkSoð ðMíkw íkhefu ðíkou Au. sÞkhu Þs{kLk{kt Mkr¢Þ yLku Sðtík ðíkoýwf Ëk¾ðu Au.
íkuÚke íkuyku MkSð yLku rLkSoð ðMíkwykuLkk òuzíke fze yÚkðk {æÞMÚke Au su{Lku Sðtík hMkkÞý Ãký fnu Au.
(6) {wÏÞ çktÄkhýeÞ ½xf LÞwÂõ÷yku «kuxeLk Au. su{kt LÞwÂõ÷fyurMkz yLku «kuxeLk nkuÞ Au.
(7) {wÏÞ ºký «fkhku Au
(i) ðLkMÃkríksLÞ = xkuçkufku {kuÍuEf ðkEhMk
(ii) «kýesLÞ = Ãkku÷eÞku ðkEhMk
(iii) çkufxurhÞkuVus = çkufxuheÞku Vus ðkEhMk. (çkufxurhÞk WÃkh ÃkhkuÃkSðLk økwòhu Au.)
 çkttÄkhý:
 LÞwÂõ÷Ef yurMkz :
 sLkeLk ÿÔÞ íkhefu DNA fu RNA LÞwÂõ÷Ef yurMkz ykðu÷ Au.
 «kuxeLk :
 fuÂÃMkz : fku»kLke Vhíku ykðu÷wt hûkýkí{f «kuxeLk ykðhý
 fuÃMkkur{Þh : fuÂÃMkzLke h[Lkk{kt Ãkku÷eÃkuÃxkEz þ]t¾÷kLkk çkLku÷k LkkLkk Ãkuxk yuf{
 ÷e÷ 
 Ãk]Úðe Ãkh Mkki «Úk{ yÂMíkíð{kt ykðLkkh ðLkMÃkrík sqÚk ÷e÷ Au.
 íkuLke Ëunh[Lkk MkkËe nkuðkÚke íkuyku ykãðLkMÃkríkyku íkhefu òýeíkk Au.
 ÷e÷Lkk yÇÞkMkLku ÷e÷rðãk fnu Au.
 «kuVuMkh ykÞtøkhLku ¼khík{kt ykÄwrLkf ÷e÷rðãkLkk rÃkíkk fnuðk{kt ykðu Au.
 ðMkðkx :
 {eXk Ãkkýe{kt, Mk{wÿ{kt fu ¼usÞwfík ðMkðkx{kt
s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
4
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 ðkMÃkríkf Ëun :
 ðLkMÃkrík ËunLku MkqfkÞ ({q¤, «fktz, Ãkýo suðk ytøkku nkuíkk LkÚke) fnu Au.
 MkwfkÞ yuffku»ke fu çknwfku»ke, ykrËfku»kfuLÿeÞ fu Mkwfku»kfuLÿeÞ, íktíkw{Þ fu ðMkkníke MðYÃk Au.
 fku»krËðk÷ : MkuÕÞw÷kuÍLke çkLku÷e
 htsfÿÔÞku : Lke÷hMk yLku «fkþMkt&÷u»ke htsfÿÔÞku (i) ÍuLÚkkuVe÷ (ii) VkÞfkuMkkÞLkeLk (iii) VkEfkuE-heÚkúeLk yLku (iv) VÞwfkuÍuLÚkeLk
 Ãkku»ký : Ãkku»kýLke ár»xyu Mðkð÷tçke
 Mktr[ík ¾kuhkf : Mxk[o
 «fkhku :
(i) rLk÷nheík÷e÷ - LkkuMxkuf
(ii) nheík÷e÷ - f÷ur{zku{kuLkkMk - yuffku»ke
- MÃkkÞhkuøkkÞhk - íktíkw{Þ
- ðkuÕðkufMk-ðMkkníke
(iii) çkËk{e ÷e÷ - MkkøkuoMk{
(iv) hkíke ÷e÷ - çkuxÙufkuMÃko{{
 «sLkLk :
(1) ðkLkMÃkríkf «sLkLk yu yð¾tzLk îkhk
(2) y®÷øke «sLkLkyu çkeòýwyku îkhk
(3) ®÷øke«sLkLkyu MktÞwø{Lk îkhk
 ¼úqý : ®÷øke «sLkLkytøkku ¾wÕ÷k, V÷Lk çkkË Vr÷íkktzku{ktÚke ¼úwý rLk{koý Ãkk{íkku LkÚke.
 Vqøk 
 ðMkðkx : Mkðoºk MÚkkLkku{kt rðíkhý Ëþkoðu Au. (Ãkkýe{kt, nðk{kt, s{eLk Ãkh, ¾kuhkf Ãkh yLku fÃkzk Ãkh rðfMku Au.)
 nheíkfý ðøkhLke ðLkMÃkrík Au.
 VqøkLkk yÇÞkMkLku Vqøkrðãk fnu Au.
 ðLkMÃkrík Ëun : íkuLkk ðLkMÃkrík Ëun (MkwfkÞ)Lku fðfò¤ fnu Au. su fðfMkqºk íkhefu yku¤¾kíkk Ëkuhe suðk íkktíkýkykuLke çkLku÷e Au.
 fðfMkqºkku ÃkzËkÞwfík fu ÃkzËkrðrnLk nkuÞ Au.
 fku»k rËðk÷ : VtøkMk MkuÕÞw÷kuÍ-(fkExeLk)Lke çkLku÷e
 Ãkku»ký : nheíkÿÔÞLkku y¼kð íkuÚke ¾kuhkf òíku íkiÞkh Lk fhíkk ÃkhÃkku»ke, fux÷ef Vqøk ÃkhkuÃkSðe – Sðtík MkSðku{ktÚke Ãkku»ký, {]íkkuÃkSðe
Mkzíkk fkçkorLkf ÃkËkÚkkuo{ktÚke Ãkku»ký.
 Mktr[ík ¾kuhkf : ø÷kÞfkusLk yLku íki÷e®çkËwyku MðYÃku.
 «sLkLk:
 (1) ðkLkMÃkríkf - (a) yð¾tzLk yLku (b)fr÷fkMksoLk
 (2) y®÷øke - [÷çkeòýw yLku y[÷ çkeòýw
 (3) ®÷øke - MktÞwø{Lk
 ®÷øke «sLkLkLkk «fkhku yLku íkçkffkyku:
 (1) Mk{sLÞwf, (2) rð»k{sLÞwf, yLku (3)ytzsLÞwf
 íkçk¬k :
 (1) SðhMk MktÞwø{Lk, (2) fku»kfuLÿ MktÞwø{Lk yLku (3) yÄeofhý
 W.Ëk. ÞeMx-yuffku»keÞ Vqøk, BÞwfh-çkúuz {kuÕz, rçk÷kzeLkku xkuÃk-{þY{, ÃkurLkrMkr÷Þ{

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
5
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 ÷kEfuLk 
 ÷kEfuLk yux÷u ÷e÷ yLku VqøkLkkt ½xfku ðå[uLkku MknSðe MkçktÄ
 ÷kEfuLkLkk yÇÞkMkLku ÷kEfuLkrðãk fnu Au.
 ík÷Mkkýu Mkki «Úk{ ÷kEfuLkLke þkuÄ fhe.
 ðMkðkx : ¼eLkk yLku ¼usÞwfík ðMkðkx{kt Sðu.
 ðkMÃkríkf Ëun : ÷e÷ yLku VqøkLkwt Mkt½rxík MkwfkÞfeÞ çktÄkhý Ähkðu Au. su{kt ÷e÷ ½xf VkÞfkuçkkÞkuLx fnuðkÞ íku MðÞtÃkku»ke Au ßÞkhu Vqøk
½xf {kRfkuçkkÞkuLx fnuðkÞ su ÃkhÃkku»ke Au.
 ÷e÷Lkk ½xfku: «fkþMkt&÷u»kýÚke WíÃkLLk ÚkÞu÷ íkiÞkh ¾kuhkf VqøkLku ykÃku Au.
 VqøkLkk ½xfku: ðkíkkðhý{ktÚke Ãkkýe yLku Ãkku»kfík¥ðku þku»ke ÷e÷Lku ykÃku Au.
 «sLkLk:
 y®÷øke «sLkLk yu fÛÞçkeòýw îkhk fu Ãkr÷Äçkeòýw îkhk ÚkkÞ.
 ®÷øke «sLkLk V¤fkÞ îkhk ÚkkÞ su{kt Lkh½kLke yLku {kËk ÄkLke ykðu÷e nkuÞ.
 V¤fkÞ çku «fkhLkk Au.
(1) yuÃkkuÚkurMkÞ{ - fÃk ykfkh (2) ÃkurhÚkurMkÞ{ - [tçkw ykfkh
 «fkhku (çkkÌk MðYÃkLku ykÄkhu):
 (1) ÃkÃkoxk¼ ÷kRfuLk, (2) Ãkºk{Þ ÷kRfuLk yLku (3) ûkwrÃk÷ ÷kRfuLk
 WËknhý : MxÙeøÞw÷k, Ãkk{uor÷Þk yLku WMLkeÞk (ËøkzVq÷)
 rîytøke 
 yufktøke yLku rºkytøke ðå[uLkwt MÚkkLk Ähkðíke yíÞtík MkkËe yLku ykrË øk¼oÄkhe ðLkMÃkríkyku Au.
 «kuVuMkh rþðhk{ f~ÞÃkLku ¼khíkeÞ rÿytøkeþkMºkLkk rÃkíkk fnu Au. hkuÚk{u÷hu 3 ¼køk{kt rð¼kSík fhe (1) neÃkuxefkuÃMkezk (2)
yuLÚkkurMkhkuxkuÃMkezk (3)çkúkuÞkuÃMkezk
 ðMkðkx : ¼usÞwfík yLku AkÞkðk¤e søÞkykuyu, suðe fu (i) ¼eLke s{eLk (ii) ¼eLke Ëeðk÷ku (iii) ¼usÞwfík ¾zfku Ãkh.
 ðLkMÃkrík Ëun : sLÞwsLkf yðMÚkk MðYÃku, çku «fkh
(i) MkqfkÞfeÞ («nrhík)
(ii) MkeÄk fu W¼k – {wMkkE (ðknfÃkuþet økuhnksh)
 Ãkku»ký : nrhíkÿÔÞ Ähkðíke nkuðkÚke MðÞtÃkku»ke
 ¼úqý : V÷Lk ÃkkýeLke nkshe{kt s ÚkkÞ Au.
V÷Lk çkkË Vr÷íkktzLkk rð¼ksLkÚke ¼úqýrLk{koý ÚkkÞ Au.
 yufktíkhsLkLk: SðLk[¢{kt {wÏÞ çku íkçk¬kyku suðk fu Au. (i) sLÞwsLkf yLku (ii) çkeòýwsLkf, çktLku íkçk¬k yufçkeòLku yufktíkhu ykðu
yk ½xLkkLku yufktíkhsLkLk fnu Au.
(i) sLÞwsLkf íkçk¬ku :
 íku SðLk[¢Lke {wÏÞ yðMÚkk Au.
 íku yuffeÞ, MðÞtÃkku»ke, Lkh yLku {kËk sLÞwyku rLk{koý fhíke yLku ®÷øke «sLkLk {kxu sðkçkËkh yðMÚkk Au.
(ii) çkeòýwsLkf íkçk¬ku :
 íku SðLk[¢Lke økkiý yðMÚkk Au.
 íku îefeÞ, ÃkhÃkku»ke, çkeòýwykuLkwt rLk{koý fhíke yLku y®÷øke «sLkLk {kxu sðkçkËkh yðMÚkk Au.
 ®÷øke «sLkLk : ÃkwsLÞwÄkLke yLku †esLÞwÄkLke:
 WËknhý: rhrfMkÞk, yuLÚkkurMkhkuMk, VÞwLkkrhÞk ({kuMk)
s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
6
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 rºkytøke 
 íkuyku Mkki«Úk{ ¼qr{rLkðkMke ðLkMÃkríkyku Au.
 ðMkðkx : nt{uþk MÚk¤s yLku ¼usÞwfík ðMkðkx íku{s AkÞkr«Þ ðMkðkx{kt ðMku Au.
 ðLkMÃkrík Ëun : {q¤, «fktz, Ãkýo Ähkðu (çkeòýwsLkf yðMÚkk)
 ðknf Ãkuþe : MkwrðfrMkík, (s÷ðknf yLku yLLkðknf Ähkðu)
 ¼úwý : Vr÷íkktzLkk rð¼ksLkÚke ¼úý
w rLk{koý ÚkkÞ.
 çkeòýwÃkýkuo :
 çkeòýwyku çkeòýwÄkLke{kt WíÃkLLk ÚkkÞ Au.
 çkeòýwÄkLkeyku çkeòýwÃkýkuo Ãkh WËT¼ðu Au.
 çkeòýwÃkýkuo [ku¬Mk þtfwMðYÃku økkuXðkÞ Au.
 çkeòýwykuLkk «fkh :
(1) Mk{Ãkýeo - Mk{çkeòýwf
(2) rð»k{Ãkýeo - rð»k{çkeòýw
(1) ÷ÄwçkeòýwÃkýo - ÷Äwçkeòýw
(2) {nkçkeòýw Ãkýo - {nkçkeòýw
yufktíkhsLkLk :
(1) sLÞwsLkf íkçk¬ku 2 (økkiý yðMÚkk):
 {wÏÞ ÷ûkýku :
 yuffeÞ (n)
 MkqfkÞf íkhefu
 xqtfSðe
 sLÞwykuLkk rLk{koý fhu
 ®÷øke «sLkLk {kxu sðkçkËkh
(2) çkeòýwsLkf íkçk¬ku ({wÏÞ yðMÚkk):
 {wÏÞ ÷ûkýku :
 îefeÞ (2n)
 Akuz íkhefu
 Ëe½oSðe
 çkeòýwykuLkwt rLk{koý fhu
 y®÷øke «sLkLk {kxu sðkçkËkh
 «sLkLk :
(1) y®÷øke «sLkLk yLku çkeòýwÄkLke{kt WíÃkLLk Úkíkk çkeòýwyku îkhk
(2) ®÷øke «sLkLk ÃkwsLÞwÄkLke yLku MºkesLÞwÄkLke suðk ®÷øke ytøkku îkhk
 WËknhý: (i) ntMkhks [(LkuVku÷urÃkMk) (Mkk{kLÞ)], (ii) EfðeMkux{ (Mk{çkeòýwf), (iii) Mku÷kSLku÷k (rð»k{çkeòýwtf), {kMkuo÷eÞk
(rð»k{çkeòýwf) hTnkrLkÞk (yÂ~{)
 yLkkð]ík çkesÄkhe 
 ¾wÕ÷k fu LkøLk çkes Ähkðu (V¤Lke økuhnkshe)
 LkkLke ðLkMÃkrík : Íkr{Þk Ãkeø{eÞk (¼qr{økík økktXk{q¤e «fktz Ähkðu)
s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
7
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 {kuxe hkûkMke fËLke ðLkMÃkrík : MkefkuEÞk MkeBÃkhðehuLMk rðïLkwt ô[k{kt ð]ûk, suLke ô[kE ykþhu 150 {exh Au.
 ðLkMÃkríkËun : çkeòýwsLkf MðYÃku, su {q¤, «fktz, Ãkýo{kt rð¼kSík
 çku «fkhLkk Ãkýkuo :
(1) ÃkÕ÷ðÃkýkuo - {kuxk yLku ÷e÷k
(2) þÂÕfÃkýkuo - Mkqû{ yLku çkËk{e
 MðYÃk : MkËknrhík, çknwð»kkoÞw, ð]ûk fu ûkwÃk MðYÃku (þw»fkuËTr¼ËT ÷ûkýku Ähkðu)
 ðknfÃkuþe : ðknf Ãkuþeyku nksh (s÷ðknf yLku yLLkðknf Ãkuþe)
 yufktíkhsLkLk:
 SðLk[¢ Ãkwýo fhðk sLÞwsLkf yLku çkeòýwsLkf íkçk¬kyku yufçkeòLku yufktíkhu Ëþkoðu.
(1) sLÞwsLkf íkçk¬ku
 yuffeÞ yLku xqtfSðe
 íku økkiý yðMÚkk Au.
(2) çkeòýwsLkf íkçk¬ku
 îefeÞ, Ëe½oSðe yLku MktÃkwýoËun íkhefu òuðk {¤u.
 íku {wÏÞ yðMÚkk Au.
 þtfwyku, çkeòýwÃkýkuo yLku çkeòýwyku:
 çkeòýwÃkýkuo {æÞyûk Ãkh þtfw MðYÃku økkuXðkÞ Au.
 þtfwyku yuf®÷øke (rð»k{«fkhLkk)
(1) Lkhþtfw : ÷½wçkeòýw Ãkýkuo - ÃkwtfuMkh, ÷½wçkeòýwÄkLke - ÃkhkøkkþÞ, yMktÏÞ ÷½wçkeòýw-Ãkhkøkhs
(2) {kËk þtfw : {nkçkeòýwÃkýkuo - MºkefuMkh, {nkçkeòýwÄkLke-yttzf, [kh {nkçkeòýw - ¼úwýÃkwx
 çkeòýwyku rð»k{çkeòýwf «fkhLkk ÷½wçkeòýw yLku {nkçkeòýw
 ÃkhkøkLkÞLk : ÃkðLk îkhk, ¼úwýÃkku»kýLkwt rLk{koý V÷Lk Ãknu÷k (ÃkqðoVr÷ík ¼úqýÃkku»k)
 V÷Lk : yufðzwt V÷Lk Ëþkoðu.
 ytzf : Wæðo{w¾e
 ytzfku ¾wÕ÷k yLku çkeòþÞÚke ykðrhík Lk nkuðkÚke yLkkð]íkçkesÄkhe íkhefu yku¤¾kÞ Au.
 çkeòþÞ økuhnksh nkuðkÚke MkíÞV¤Lkku y¼kð.
 WËknhý :
(i) þtfwÿw{ støk÷kuLke òríkyku (ÃkkELkMk, ykuhkufuheÞk)
(ii) çkøke[k{kt Mkwþku¼Lk {kxuLke ðLkMÃkrík : Úkwò ({kuhÃkªA fu rðãk), MkkÞfMk
(iii) yÂ~{¼qík ðLkMÃkrík : çkuLkexkExeMk

 ykð]ík çkesÄkhe 
 ykð]ík çkesÄkhe yux÷u fu ykðrhík çkes Ähkðíke ðLkMÃkríkyku.
 ytzfku çkeòþÞ{kt hûkkÞu÷k nkuðkÚke V÷Lk ÃkAe ytzfku{ktÚke çkes yLku çkeòþÞ{ktÚke V¤ çkLku Au. (çkes yu V¤Úke ykðrhík)
 yk ðLkMÃkrík Mk{qn ¾qçk s WËTrðfMkeík, ykÄwrLkf, «¼kðe yLku rðï{kt {kuxk{kt {kuxku ðLkMÃkrík Mk{qn.
 Mkðoºk rðíkhý Ëþkoðíkku (MkkiÚke {ník{ òíkeyku Ähkðíkku nkuðkÚke Ãk]Úðe Ãkh «Úk{ MÚkkLku) Au.
 ðLkMÃkrík òríkyku : s÷kuËr¼ËT, þw»fkuËTr¼ËT ÷ðýkuËTr¼ËT yLku {æÞkuËTr¼Ë «fkhLke

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
8
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 fË{kt rðrðÄíkk:
(i) LkkLkk{kt LkkLke ðLkMÃkrík - ðwÂÕVÞk ø÷kuçkkuÍk su 2–5 mm fË Ëþkoð.u
(ii) {kuxk{kt {kuxe ðLkMÃkrík - (ykuMxÙu÷eÞLk) Lke÷økehe su (90-100 {exh ô[kE Ëþkoðu)
(iii) {kuxk{kt {kuxw Ãkw»Ãk - huV÷urMkÞk ykLkkuoÕze (suLkk Ãkw»ÃkLkwt ðsLk 8 rføkúk yLku ÔÞkMk ykþhu 1 {exh)
(iv) {kuxku Ãkw»ÃkrðLÞkMk : hk{çkký (6 {exh ô[kE) Ähkðu.
 ðLkMÃkrík Ëun : çkeòýwsLkf yðMÚkkYÃku
 {wÏÞ ÷ûkýku:
 Akuz, ûkwÃk, ðu÷k fu {nkfkÞ ÷íkk MðYÃku
 ðLkMÃkrík {q¤, «fktz, Ãkýo suðk ðkLkMÃkríkf ytøkku Ähkðu.
 ðknfÃkuþe : MkwrðfMkeík (s÷kðnf yLku yLLkðknf Ähkðu)
 sLÞwsLkf yðMÚkk :
 Ãkw»Ãk yuf®÷øke fu îe®÷øke
 Ãkw»Ãk{kt çku MknkÞfku [¢ku (ð@[¢ yLku Ë÷[¢)
 Ãkw»Ãk{kt çku ykð~Þf [¢ku (ÃkwtfuMkh[¢ yLku MºkefuMkh[¢)
 ÃkwtfuMkh[¢ :
 ÃkwtfuMkh yu ÃkhkøkkþÞ, ÞkuS yLku íktíkw{kt rð¼urËík
 MºkefuMkh [¢ :
 MºkefuMkh yu ÃkhkøkkMkLk, ÃkhkøkðkneLke yLku çkeòþÞ{kt rð¼urËík
 ÃkhkÞLkÞLk :
 nðk, fexfku, Ãkûkeyku, Ãkkýe, «kýeyku ðøkuhu îkhk.
 ¼úqýÃkku»k:
 ¼úwýÃkku»kLkwt rLk{koý V÷Lk ÃkAe (ÃkAeÚke-Vr÷ík)
 V÷Lk :
 çkuðzw V÷Lk òuðk {¤u. (÷kûkrýfíkk)
 V÷Lk çkkË ytzfku çkes{kt yLku çkeòþÞ V¤{kt Ãkrhýk{u Au.
 yufktíkhsLkLk :
 íkuLkk SðLk[¢{kt MÃk»x yufktíkhsLkLk òuðk {¤u.
 WËknhý : rîˤe – MkqÞo{w¾e, yufˤe - {fkE

 çkuLÚkk{ yLku nqfhLke ðøkeofhý ÃkØrík 
 yk ÃkØrík rðïLkk {kuxk ¼køkLkk «[r÷ík ðLkMÃkrík Mktøkúnk÷Þku îkhk WÃkÞkuøk{kt ÷uðk{kt Au.
 íkuykuyu ykð]íkçkesÄkhe ðLkMÃkríkykuLku çku ðøkkuo{kt ðøkeof]ík fhe (1) îeˤe yLku (2) yufˤe
 ðøko : îeˤe
(1) {q¤íktºk Mkkuxe{Þ
(2) «fktz{kt ð÷Þ{kt økkuXðkÞu÷k ðkrnÃkw÷

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
9
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

(3) Ãkýkuo{kt ò÷kfkh rþhkrðLÞkMk
(4) Ãkw»Ãkku Ãkt[kðÞðe
(5) ¼úwý çku çkesÃkºkku Ähkðu. ºký WÃkðøkkuo{kt rð¼kSík
 WÃkðøko : {wfíkË÷k
 Ãkw»Ãk Ë÷Ãkºkku {wfík
 WÃkðøko 3 ©uýeyku Ähkðu
 ©uýe : Úku÷ur{V÷kuhe:
 Ãkw»ÃkkMkLk ½wB{x ykfkhLkwt
 6 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu
 WËk. rnrçkMfMk, hkuÍk MkkÞLkuÂLMkMk, (òMkqË)
 ©uýe : rzMfeV÷kuhe :
 Ãkw»ÃkkMkLk ®çkçk ykfkhLkwt
 4 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu
 WËk. MkkÞxTMk ÷e{kuLk-(®÷çkw)
 ©uýe : fur÷rMkV÷kuhe :
 Ãkw»ÃkkMkLk fÃk ykfkhLkwt
 5 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu.
 WËk. hkuÍk ELzefk (økw÷kçk)
 WÃkðøko : ÞwfíkË÷k :
(1) Ãkw»Ãk{kt Ë÷ÃkºkkuÞwfík
(2) ÃkwtfuMkhku Ë÷÷øLk
(3) ©uýeyku Ähkðu.
 ©uýe : ELVehe :
 çkeòþÞ yÄ:MÚk
 3 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu
 WËk. nu÷eyuLÚkMk yuLkMk - MkqÞo{w¾e
 ©uýe : nexhku{uhe (MkwÃkehe) :
 çkeòþÞ Wå[hÚk
 3 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu
 WËk. {Äwfk ELzefk - {nwzku
 ©uýe : çkkÞfkÃkuo r÷xe :
 MºkefuMkhLke MktÏÞk nt{uþk çku
 4 økkuºkku yLku ½ýk fq¤ Ähkðu
 WËk. fuÚkuhuLÚkMk hkurÍÞMk - çkkh{kMke
 WÃkðøko : yË÷k :
s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
10
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 Ãkw»Ãkku nt{uþk ÃkrhÃkw»ÃkLkwt yuf [¢ Ähkðu. (ð@ yLku Ë÷Lke økuhnkshe)
 8 ©uýeyku{kt rð¼kSík
 økkuºk økuhnksh
 WËk. çkkuøkLkðer÷Þk MÃkufxkrçk÷eMk (çkkuøkLkðu÷)
 ðøko : yufˤe :
(1) íktíkw{Þ {q¤íktºk
(2) ðkrnÃkw÷ku ðuhrð¾uh økkuXðkÞu÷k
(3) Ãkýkuo{kt Mk{ktíkh rðLÞkMk
(4) Ãkw»Ãkku rºkyðÞðe
(5) 7 ©uýeyku{kt rð¼kSík
 WÃkðøko, økkuºk økuhnksh
 WËk. yur÷Þ{ MkuÃkk- zwtøk¤e, Íeyk {uEÍ - {fkE
 ðLkMÃkrík SðLk[¢ yLku yufktíkhsLkLk 
 ðLkMÃkríkLkwt SðLk[¢ çku íkçk¬kyku{kt rð¼kSík Au.
(1) sLÞwsLkf yLku (2) çkeòýwsLkf çktLku íkçk¬kyku yufçkeòLku yufktíkhu ykðu Au. yk ½xLkkLku yufktíkhsLkLk fnu Au.
 sLÞwsLkf íkçk¬ku :
 îefeÞ fku»kku (sLÞw{kík]fku»k) yÄeofhýÚke rð¼kSík ÚkE yLku sLÞwykuLkwt rLk{koý fhu Au. sLÞwyku sLÞwsLkf íkçkffkLkku «Úk{ fku»kku Au. íkuLke
WíÃkLLk Mk{Þu yÄeofhý rð¼ksLk ÚkkÞ Au.
 çkeòýwsLkf íkçk¬ku :
 îefeÞ fku»kku (Vr÷íkktz-Þwø{Lks) Mk{¼ksLkÚke rð¼kSík ÚkE yLku îefeÞ ðLkMÃkrík ËunLkk rLk{koýLku yLkwMkhe, yŠÄfhýÚke yuffeÞ
çkeòýwyku WíÃkLLk fhu Au. Vr÷íkktz (Þwø{Lks) yu çkeòýwsLkf íkçkffkLkku «Úk{fku»k Au.
 fkuEÃký ®÷øke «sLkLk fhíke ðLkMÃkríkykuLkk SðLk[¢{kt yuffeÞ sLÞwsLkf (sLÞwykuLkwt rLk{koý fhu) yLku rîfeÞ çkeòýwsLkf (çkeòýw
rLk{koý fíkko) íkçkffkyku yufktíkhu òuðk {¤u Au.
 yufktíkhsLkLkLkk ykÄkhu rðrðÄ ðLkMÃkríkMk{qnkuLku ºký «fkhku{kt ðnU[e þfkÞ Au.

 (1) yufrðÄ SðLk[¢ 
 ÷e÷Lkk SðLk[¢Lke {wÏÞ yðMÚkk, sLÞwsLkf íkçkffku Au íku {wÏÞ yLku Mkr¢Þ yðMÚkk Au. su yuffeÞ sLÞwyku WíÃkLLk fhu Au.
 ÷e÷Lkk SðLk[¢Lke økkiý yðMÚkk çkeòýwsLkf íkçkffku Au. sLÞwyku yufçkeò MkkÚku òuzkE (V÷Lk) îefeÞ Þwø{Lks (2n) çkLkkðu Au. su
økkiý yLku rðhk{ yðMÚkk Au. çkeòýwsLkf íkçkffku Þwø{Lks Ãkwhíkku s {ÞkoËeík Au.
 Þwø{Lks yÄeofhýÚke rð¼kSík ÚkE [kh yuffeÞ [÷çkeòýwt fku»kfuLÿku çkLkkðu Au su Ãkife ºký Lkkþ Ãkk{u Au. yLku [kuÚkw ytfwhý Ãkk{e yuf
Lkðk ðLkMÃkrík Ëun íkhefu {kuxw ÚkkÞ Au. ykðku ðLkMÃkrík Ëun yuffeÞ «¼kðe yLku «fkþMk&÷u»ke nkuÞ Au.
 yk{, ÷e÷{kt yuffeÞ (n) (sLÞwsLkf) yLku îefeÞ (2n) (çkeòýwsLkf) yufçkeòLku yufktíkhu ykðu Au. suLku yufktíkhsLkLkLk fnu Au.
 WËknhý : ðkuÕðkufMk yLku MÃkkÞhkuøkkÞhk.

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
11
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

[kh çkeòý{kÚke
yŠÄfhý 1 Mkr¢Þ hnu çkkfeLkk
Vr÷íkktz (2n) rçkòýwsLkf Lkkþ Ãkk{u

çkeòýwsLkf
Mk{rð¼ksLk
sLÞwsLkf yðMÚkk

LkhsLÞw {kËksLÞw y÷irøktf [÷çkeòýw
(yMk{Þwø{f) (n)
ðLkMÃkríkËun
sLÞwsLkf

 (2) rîrðÄ SðLk[¢ 
 yLkkð]ík çkesÄkhe yLku ykð]ík çkesÄkhe suðe MkÃkw»Ãke ðLkMÃkríkyku (çkesÄkhe ðLkMÃkríkyku){kt rîrðÄ «fkhLkwt SðLk[¢ òuðk {¤u Au.
 SðLk[¢{kt îefeÞ çkeòýwsLkf íkçkffku {wÏÞ, Ëe½oSðe, «¼kðe, «fkþMkt&÷u»ke yLku Mðíktºk yðMÚkk Au.
 Ãkwg yðMÚkkyu çkeòýwsLkf ðLkMÃkrík Ëun ®÷øke «sLkLk {kxu yLkkð]ík çkesÄkhe{kt þtfw yLku ykð]ík çkesÄkhe{kt Ãkw»Ãkku WíÃkLLk fhu Au.
 Ãkw»ÃkLkk ÃkwtfuMkh{ktÚke Ãkhkøkhs LkhsLÞw íkhefu yLku MºkefuMkh{kt ytzf {kËksLÞw íkhefu rðfkMk Ãkk{u Au.
 yk yuffeÞ sLÞwsLkf yðMÚkk, økkiý, xwtfSðe yLku sLÞwykuLkk rLk{koý Ãkwhíke s {ÞkoËeík Au.
 yk çktLku íkçkffkyku (sLÞwsLkf yLku çkeòýwsLkf) yufçkeòLku yufktíkhu nkuðkÚke íkuLku yufktíkhsLkLk fnu Au.
 VÞwfMk ÷e÷ (yÃkðkËYÃku îerðÄ SðLk[¢) òuðk {¤u Au.
sLÞwsLkf
Mk{r {kËksLÞw
ð¼k
sLk LkhsLÞw
V÷Lk
rð»k{
(n) çkeòýwyku MðYÃkeÞ Vr÷íkktz -(2n)

fhý
yŠ Ä Mk{¼ksLk
çkeòýwsLkf
ðLkMÃkríkËun (2n)

 (3) yuf rîrðÄ SðLk[¢
 rîytøke yLku rºkytøke ðLkMÃkrík {æÞMÚke SðLk[¢ ¼kík («fkh) Ëþkoðu Au.
 rîytøke{kt SðLk[¢ :
 îeytøke{kt yuffeÞ sLÞwsLkf yu îefeÞ çkeòýw-sLkf MkkÚku yufktíkhu Au.
 {wÏÞ ðLkMÃkríkËun su yuffeÞ, çknwfku»ke, xwtfSðe, «fkþMkt&÷u»ke (Mðíktºk) yLku sLÞwyukLkwt rLk{koý fhíke yðMÚkk Au.

s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
12
JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED

 sLÞwykuLkk MktÞkuøkÚke îefeÞ Þwø{Lks çkLku Au.
 Þwø{Lks{ktÚke îefeÞ çkeòýwLksf rðfkMk Ãkk{u Au íku sLÞwsLkf Ãkh ÃkhkuÃkSðe Au.
 Þwø{Lks yÄeofhýÚke rð¼kSík ÚkE yuffeÞ çkeòýwykuLkwt rLk{koý fhu Au.
 çkeòýwyku yu sLÞwsLkf ÃkuZeLke þYykík Au su Lkðk ðLkMÃkrík Ëun{kt rðfkMk Ãkk{u Au.
 ynª sLÞwsLkf yu çkeòýwsLkf MkkÚku yufktíkhu Au. suLku yufktíkhsLkLk fnu Au.
 rºkytøke{kt SðLk[¢ :
 rºkytøke{kuykt {wÏÞ ðLkMÃkrík Ëun çkeòýwsLkf Au su {q¤, «fktz, Ãkýo{kt rð¼urËík Au.
 íku îefeÞ, çknwfku»ke, Ëe½oSðe, «fkþMkt&÷u»ke (Mðíktºk) yLku çkeòýw WíÃkLLk fhíke yðMÚkk Au.
 îefeÞ çkeòýwLksf yu xwtfSðe yuffeÞ sLÞwsLkf MkkÚku yufktíkhu ykðu Au. íkuÚke íkuLku yufktíkhsLkLk fnu Au.
 yufktíkhsLkLkk ykðk «fkhLku yuf - rîrðÄ fnu Au.
 WËknhý : rîytøke, rºkytøke, fux÷ef ÷e÷ - yufxkufkÃkoMk yLku çkeS ËheÞkE ðLkMÃkríkyku
Þwø{f Mktt÷ÞLk (V÷Lk)

Vr֒kktz (2n)

{kËksLÞw Mk{rð¼ksLk
LkhsLÞw
(íkYý) çkeòýwsLkf(2n)
{kËksLÞwsLkf
(n) yÄeofhý
LkhsLÞwsLkf
(n)
yuf rîrðÄ SðLk[¢

 ykEf÷hLke ðøkeofhý ÃkØrík 
 ðLkMÃkríkMk]r»x : WÃkMk]r»x
(A) yÃkw»Ãke :
(1) yufktøke :
 MkkEÍkuVkÞxk : WËk.- çkufxuheÞk
 ÷e÷ : WËk.- MÃkkÞhkuøkkÞhk, MkkøkuoMk{, LkkuMxkuf, f÷ur{zku{kuLkkMk, ðkuÕðkufMk
 Vqøk : WËk.- ÞeMx, BÞqfh, {þY{, ÃkurLkrMkr÷Þ{
 ÷kEfuLk : WËk.-Ãkk{uor÷Þk, ËøkzVq÷, MxÙeøÞq÷k
(2) rîytøke : WËk.rhrfMkÞk, {kuMk, {kfuoÂLþÞk,
(3) rºkytøke : WËk.Lku£ku÷urÃkMk, {kŠMk÷eÞk
(B) MkÃkw»Ãke :
(1) yLkkð]ík çkesÄkhe : WËk. ÃkkELkMk, MkkÞfMk, ykuhkufurhÞk
(2) ykð]ík çkesÄkhe :
 ðøko : îeˤe : WËk.MkqÞo{w¾e, ÷ªçkw, òMkqË, økw÷kçk, {nwzku, çkkh{kMke, çkkuøkLkðu÷
 ðøko : yufˤe : WËk.{fkE, zwtøk¤e

****
s PREPARED BY: JAYENDRA PATEL, 9924380046 M.SC.B.ED
13