You are on page 1of 28

G Elektronii

Ders 01
Ders Notlar Ege niversitesi retim yesi Yrd.Do.Dr. Mehmet Necdet YILDIZa aittir.

zer ENYURT Ekim 15 1


zer ENYURT Ekim 15 2
GR

G elektronii, herhangi bir kaynaktan alnan elektrik enerjisinin, elektronik


yntemlerle kontrol edilerek (dntrlerek veya ilenerek) kontroll olarak
yke aktarlmas ilemidir.

G Elektronii, gn getike daha da genileyen elektronik sektrnn en


nemli dallarndan birisidir.

nceleri endstriyel alanlardaki elektronik zmlerde kullanlan g elektronii


devre ve dzenekleri, gnmzde endstrinin dna taarak evlere, ofislere ve
aralara girmitir.

zer ENYURT Ekim 15 3


TEMEL YAPI:
Bir g elektronii dzeneinin temel yaps blok olarak ekil-1.1de grlmektedir.
ekilden grld gibi bir g dzenei, g devresi ve kontrol devresi olmak
zere iki blmden olumaktadr.

Elektrik
Enerji G Devresi Yk
Kayna (Tketici)

Kontrol
Devresi
TARHE:
G elektronii serveni, 1900l yllarn balarnda endstriyel makinelerde ok
youn olarak kullanlmakta olan doru akm motorlarnn hz kontrol ile
balamtr.
1950li yllara kadar g elektroniinin endstriyel uygulamalar ile ilgili pek ok
teorik alma yaplm, fakat elektron tplerinden baka kullanlabilecek malzeme
gelitirilemedii iin uygulamaya sokulamamtr.

zer ENYURT Ekim 15 4


1950lerin banda yariletken malzemelerin gelitirilmesi ve bu malzemeler
kullanlarak diyot, transistor gibi devre elemanlarnn yaplmaya balanmas g
elektronii uygulamalarnn nnn alma iaretini vermitir.

Nihayet 1960larn banda Tristrn bulunmas g elektronii asndan ok


nemli bir devrim olmutur.

Tristrn bulunmasyla o zamana kadar elektron tpleri ile yaplan uygulamalar


artk tristrle yaplmaya balamtr.

Tristr kullanlarak hem daha basit, hem daha kk, hem de daha ucuza
yaplabilir hale gelen g elektronii devrelerinin uygulama alanlar da hzla
yaygnlamaya balamtr.

Ayn zamanda, yine o zamana kadar dnlp de yaplamayan pek ok uygulama


Tristr sayesinde yaplabilir hale gelmitir.

1960l ve 1970li yllar tristrn altn yllar olmu ve g elektronii uygulamalar


her alana yaylmtr.

zer ENYURT Ekim 15 5


1980lerin balarndan itibaren ise saysal elektronik alanndaki gelimeler ve
mikroilemcilerin gelitirilmeye balamas ile g elektroniinde yeni ufuklar
almaya balamtr.

Bu gelimelere uygun olarak tristre alternatif yeni g elektronii elemanlar


gelitirilme almalar balam ve bu almalar sonucunda o zamana kadar
dk glleri kullanlmakta olan G Transistrleri ve G Mosfetleri
gelitirilmitir.

G transistrleri, g mosfetleri ve bu elemanlarn daha ileri versiyonlarnn


gelitirilmesiyle birlikte, daha nceki yllarda tristrler kullanlarak hem daha zor
hem de daha pahal olarak yaplmaya allan birtakm g elektronii devreleri
ve endstriyel uygulamalar, bu yeni elemanlarn kullanlmaya balamasyla, hem
daha basit hem daha kk, hem daha fonksiyonel hem de ok daha ucuza
yaplabilir ve kullanlabilir hale gelmitir.

zer ENYURT Ekim 15 6


G ELEKTRON DEVRELERNN KULLANIM ALANLARI
Endstride;
1. Enerji iletimi ve datmnda
2. Her tr motor kontrolunda
3. Makine otomasyonunda
4. Her tr stma soutma ilemlerinde
5. Her tr retim ve montaj sanayiinde
6. Her tr g kayna ve g kontrol sistemlerinde

Bina, Ofis ve Evlerde;


1. Bina otomasyon sistemlerinde
2. Istma, soutma, havalandrma ve gvenlik sistemlerinde
3. Tm ofis aralarnda
4. Elence, spor ve oyun aralarnda
5. Tbbi cihazlarda
6. amar makinesi, bulak makinesi, buzdolab, klima elektrik sprgesi vb.
ev cihazlarnda

zer ENYURT Ekim 15 7


G ELEKTRON DEVRELERNN KULLANIM ALANLARI
Ulam Aralarnda:
1. Uak ve dier hava aralarndaki tm g sistemlerinde,
2. Demiryolu ve metro aralarnda ve yer sistemlerinde,
3. Otobs, kamyon ve ekici gibi ar vastalarn tm elektronik sistemlerinde
4. Otomobillerdeki tm elektriksel g ve kontrol sistemlerinde,
5. Forklift, seyyar vin, beton makinesi vb. aralarda.

Tarm ve Hayvanclkta
1. Sera otomasyonu ve kontrolnde
2. Ak hava sulama ve rn kontrol sistemlerinde
3. Tarm makinelerinin otomasyonunda
4. Kmes, ahr vb. hayvan yetitirme tesislerinin bakm ve otomasyonunda
5. Tarla ve arazilerin ekim, dikim ve gbreleme kontrollerinde
6. Tohumculuk, fide yetitirme vb. almalarda

zer ENYURT Ekim 15 8


TEMEL G DEVRELER:

G elektronii kapsamnda
yaplan tm uygulamalar 4 AC-DC dntrcler (Dorultucular)
temel devre yaps zerine AC-AC dntrcler (AC Kyclar)
kurulmutur. DC-DC dntrcler (DC Kyclar)
DC-AC dntrcler (nverterler)
Bu devre yaplar, alternatif
akm veya doru akm
trndeki elektrik enerjisinin
bir birlerine veya kendi AC AC / DC DC

ilerinde farkl ekillere ve


seviyelere dndrlmesi
ilemini gerekletirmektedir. AC / AC DC / DC

Bu durumda, g
elektroniinin temel devre
yaplar ekil-1.2de olduu AC DC / AC DC

gibi gsterilebilmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 9


AC-DC Dntrcler (Dorultucular)

G elektroniinin temel devrelerinden


birincisi olan dorultucular, bir fazl
veya fazl AC kayna kullanarak,
sabit veya deiken DC gerilim
elde etmek iin kullanlmaktadr.

AC-DC dntrcler (dorultucular);


1- Kontrolsz dorultucular,
2- Kontroll dorultucular,
olarak 2 ana gruba ayrlr. ekilde basit
bir kontroll dorultucu devresi ve
dalga ekilleri grlmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 10


AC-AC Dntrcler (AC kyclar)

G elektroniinin temel devrelerinden


ikincisi olan AC
kyclar, bir fazl veya fazl AC kayna
kullanarak, sabit
veya deiken frekansl ve genlikli AC
gerilim elde etmek iin kullanlmaktadr.

AC-AC dntrcler;
1- AC voltaj kontrolcler,
2- Direkt frekans eviriciler,
olarak 2 ana gruba ayrlr. ekilde basit bir
AC kyc
devresi ve dalga ekilleri grlmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 11


DC-DC Dntrcler

G elektroniinin temel
devrelerinden ncs olan
DC-DC dntrcler, herhangi
bir DC kaynaktan ald gerilimi
ykselterek, drerek veya
oaltarak, sabit veya deiken
DC gerilim elde etmek iin
kullanlmaktadr.

DC-DC dntrcler;
1- DC kyclar,
2- Anahtarlamal reglatrler,
olarak 2 ana gruba ayrlr.
ekilde basit bir DC kyc
devresi grlmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 12


DC-AC Dntrcler (nverterler);

G elektroniinin temel devrelerinden


sonuncusu olan inverterler, herhangi
bir DC kaynaktan ald gerilimi
ileyerek, sabit veya deiken genlik
ve frekansl AC gerilim elde etmek iin
kullanlan g elektronii devreleridir.

nverterler;
1- PWM inverterler,
2- Rezonansl inverterler, olarak 2 ana
gruba ayrlr. ekilde basit bir PWM
inverter devresi grlmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 13


Temel G Elemanlar
G devrelerinin, istenilen g dnmlerini uygun olarak gerekletirebilmeleri,
bu devrelerde kullanlan uygun g elemanlaryla mmkn olabilmektedir.
G devrelerinde kullanlan g elemanlar, hangi tr dnmde olursa olsun,
daima kaynak ile yk arasndaki balanty kesip brakmakla grevlendirilmitir.
Dolaysyla bu elemanlar birer ANAHTAR olarak almakta ya da
altrlmaktadr.
Bu durumda anahtar yaps g elektronii iin ok nemlidir ve burada ayrnts ile
incelenecektir.
Anahtar Trleri;
Elektrik-Elektronik g dzeneklerinde kullanlan 3 tr anahtar bulunmaktadr.
Bunlar:
1- Mekanik anahtarlar,
2- Elektromekanik anahtarlar,
3- Yariletken anahtarlardr.

Bu anahtar trlerini incelemeden nce ideal anahtar yaps incelenmelidir

zer ENYURT Ekim 15 14


deal Anahtar zellikleri;
deal anahtar, almas srasnda
zerinde herhangi bir kayp oluturmayan
anahtardr. deal anahtar sadece 2
durumda bulunabilir. Bunlar:

1- Yaltm durumu (kapal-off),


2- letim durumu (ak-on).

Anahtarlarn almas srasnda


zerinde iki tr kayp olumaktadr. Bu
kayplar,

1- Anahtarlama (ama-kapama) kayplar,


2- letim kayplardr.

Bu anahtarda kayplar sfrdr

zer ENYURT Ekim 15 15


deal Anahtar zellikleri;
Bu durumda ideal anahtarla ilgili Tablodan grlebilecei gibi anahtarlar
nemli parametreler Tablodaki gibi iin ncelikli 6 parametre kullanlmaktadr.
gsterilebilir. Tabii ki byle bir anahtar Bunlar,
gerekte yoktur. 1) alma gerilimi (VA),
2) alma akm (IA),
3) letim direnci (Ron),
4) alma frekans (fA),
5) Anahtarlama zaman (tA),
6) Anahtar yndr.

deal bir anahtarda iletim i direncinin ve


gei zamannn sfr olmas nedeniyle
iletim ve anahtarlama kayplar sfrdr.

zer ENYURT Ekim 15 16


Mekanik Anahtarlar;

Mekanik anahtarlar, elektrik devrelerini


kesmek iin kullanlan, adi anahtar, pako
alter vb. anahtarlardr.
Mekanik anahtarlar da, iletimi srasnda
zerinde herhangi bir kayp oluturmayan
anahtardr.
Mekanik anahtarlar da sadece 2
durumda bulunabilir:
1- Yaltm durumu (kapal-off),
2- letim durumu (ak-on)

Mekanik anahtarlar, devrelerde genellikle


ama-kapama eleman olarak
kullanlmaktadr.

zer ENYURT Ekim 15 17


Mekanik Anahtarlar;

Mekanik anahtarla ilgili ncelikli Tablodan grld gibi, mekanik


parametreler Tabloda rnek anahtarda iletim i direncinin sfr
deerler kullanlarak gsterilmitir. olmas nedeniyle iletim kayplar da
sfr olacaktr.

Mekanik anahtarlarda frekans ve


geis zaman parametreleri hzl
anahtarlama iin uygun deildir.

Piyasada anahtar, pako alter, alter,


kesici vb. isimler verilen mekanik
anahtarlar eitli gerilimlerde, birka
amperden birka yz ampere kadar
bulunabilmektedir.

zer ENYURT Ekim 15 18


Elektromekanik Anahtarlar;

Elektromekanik anahtarlar, elektrik


devrelerini kesmek deitirmek iin
kullanlan, rle, kontaktr, kesici vb.
anahtarlardr.
Elektromekanik anahtarlar da sadece 2
durumda bulunabilir:

1- Yaltm durumu (kapal-off),


2- letim durumu (ak-on)

Elektromekanik anahtarlar, devrelerde


genellikle g anahtarlama ve otomatik
g kontrol eleman olarak
kullanlmaktadr

zer ENYURT Ekim 15 19


Elektromekanik Anahtarlar;

Elektromekanik anahtarla ilgili Elektromekanik anahtarda kontaklarn


ncelikli parametreler Tabloda rnek temiz olmas durumunda iletim i
deerler kullanlarak gsterilmitir. direnci sfr olmas nedeniyle iletim
kayplar da sfr olacaktr.
Elektromekanik anahtarlarda da
frekans ve gei zaman
parametreleri olduka ktdr. Bu
nedenle hzl anahtarlama
yapamazlar.
Elektromekanik anahtarda da hzl
anahtarlama yaplacak olursa, gei
zamannn ok uzun olmas
nedeniyle ise anahtarlama kayplar
ok yksek olacaktr.

zer ENYURT Ekim 15 20


Yariletken (Statik) Anahtarlar;

Yariletken anahtarlar, elektrik-


elektronik devrelerde yksek hzl
anahtarlama isleri iin kullanlan,
Tristr, Transistr, Mosfet vb.
elemanlardr.
Yariletken anahtarlarn pek ou 3
durumda bulunabilir:
1- Tam yaltm durumu,
2- Tam iletim durumu.
3- Ara (ykseltme) durumu

Bu anahtarlar, istenirse on-off anahtar


olarak, istenirse de ykseltme
eleman olarak kullanlabilmektedirler.

zer ENYURT Ekim 15 21


Yariletken (Statik) Anahtarlar;

Yariletken anahtarla ilgili ncelikli Tablodan grld gibi, yariletken


parametreler Tabloda rnek anahtarlarda frekans ve gei
deerler kullanlarak gsterilmitir. zaman parametreleri ok ok iyidir.
Bu nedenle ok hzl anahtarlama
yaplabilmektedir.

Fakat yariletken anahtarda iletim i


direncinin sfr olmamas nedeniyle
iletim kayplar dierlerinde olduu
gibi sfr olamayacaktr.

Yine bu anahtarda gei zamannn


ok ksa olmas nedeniyle hzl
anahtarlama yaplsa bile anahtarlama
kayplar az olacaktr.

zer ENYURT Ekim 15 22


G Elektronii Devrelerinde Kullanlan Anahtar Tr Hangisidir?

G elektronii devrelerinde daha Bu durumda, g dnm iin


nceden aklanan g dnm frekanslar dk olan mekanik veya
ilemlerinin yaplabilmesinde elektromekanik anahtarlar kullanma
kullanlacak anahtarlarn, basit bir imkan kesinlikle yoktur.
dnm ilemi iin bile ok sayda
ama-kapama yapmas gerekmektedir. G elektronii devrelerinde g
dnm iin, iletim kayplar yksek
rnein; basit bir ebeke dorultucu olmasna ramen, alma frekanslar
devresinde, diyotlar 1 saniye iinde 50 yksek ve gei zamanlar ok kk
kez ama-kapanma yapmak olan yariletken (statik) anahtarlar
zorundadrlar. kullanlmaktadr.

Mekanik ve elektromekanik anahtarlar


ise g devrelerin giri ve klarnda
enerji verme ve kesmede kullanlr.

zer ENYURT Ekim 15 23


Yariletken G Anahtarlarnn Kullanmnda Dikkat Edilmesi Gereken Konular

Mekanik ve elektromekanik anahtarlarn Yariletken anahtarn korunmas iin


kullanm srasnda anahtarn uygun alnacak nlemler;
yere yerletirilmesi ve balantlarnn 1 G anahtarnn sl gvenliinin
doru yaplmas dnda dikkat edilmesi salanmas.
gereken bir ey yoktur. 2 G anahtarnn ani deien
gerilime kars korunmas.
Yariletken g anahtarlarnda ise bu iki 3 G anahtarnn ani deien
konu dnda anahtarn gvenli olarak akma kars korunmasdr.
alabilmesi (korunmas) iin bir takm
ilemler yaplmas (nlemler alnmas) Yukarda belirtilen nlemler alnmad
gerekmektedir. takdirde g anahtar isini istendii
gibi yapamayacak ve bozulacaktr.

zer ENYURT Ekim 15 24


Yariletken G Anahtarnn Isl Gvenliinin Salanmas;

Yariletken g anahtarlar, kk Yariletken g anahtarlarnda scaklk


de olsa bir iletim direncine sahip arttka performans dmekte ve belli bir
olduklar iin, iletimde kaldklar seviyeden sonra da eleman yanmaktadr.
srece zerlerinde bir g
harcamas olmaktadr (IxR). Bu olumsuz durumun nne geebilmek
iin eleman zerinde oluan s
Ayrca yariletken g anahtarlar enerjisinin alnarak datlmas
devrelerde ok sayda a-kapa gerekmektedir.
yaplarak altrld iin
anahtarlama srasnda da Bu is iin uygun boyutta Heatsink-Is
zerlerinde g harcamas emici yada yaygn sylenile Soutucu
olmaktadr. kullanmak gerekmektedir.

Harcanan bu gler elemann Soutucu olarak, zel olarak retilmi


snmasna yol amaktadr. yaprakl alminyum levhalar
kullanlmaktadr

zer ENYURT Ekim 15 25


Yariletken G Anahtarnn Ani Deien Gerilimden Korunmas

Yariletken g anahtarlar, P ve N Yariletken g anahtarlarnn, ani voltaj


katmanlardan olumaktadr. Bu deiikliklerinde istenmedii halde iletime
katmanlar arasndaki akm tasma geerek hem kendisinin hem de
ilemi de elektron ve boluklarn yer devredeki dier elemanlarn zarar
deitirmesi ile olmaktadr. grmesini engellemek iin ekilde
grld gibi bir Snubber-Gerilim
G anahtarlarnda akmn balamas, yumuatma devresi kullanlmaktadr.
Elemann uyarlmas,
Ar derecede snmas, Bu sayede ani gelen gerilimin deiim
Yksek voltaj verilmesi, hz istenen seviyeye drlr.
Ani voltaj deiiklii olmas,
durumlarnda gerekleir.

zer ENYURT Ekim 15 26


Yariletken G Anahtarnn Ani Deien Akmdan Korunmas

Yariletken g anahtarlar, Yariletken g anahtarlarnn, ani akm


kristalize yapya sahip olan deiikliklerinde istenmedii halde
silisyum malzemesi kullanlarak bozularak hem kendisinin hem de devredeki
yaplmlardr. dier elemanlarn zarar grmesini
engellemek iin ekilde grld gibi bir
Bu malzemenin retim srasnda akm yumuatma devresi kullanlmaktadr.
belirlenen bir ani akm tasma hz Bu sayede akmn deiim hz istenen
bulunmaktadr. seviyeye drlr.

reticinin belirlemi olduu bu hz


kullanc tarafndan ald taktirde
malzemenin kristal yaps dalr
ve eleman yanar.

zer ENYURT Ekim 15 27


zer ENYURT Ekim 15 28