ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

:
ΕΝΤΥΠΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΝΑ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟ
ΑΡΧΑΙΟ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ
ΛΑΥΡΙΟ

ΓΙΑΤΙ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΠΙΣΚΕΦΘΕΙΤΕ ΤΟ ΛΑΥΡΙΟ
Από Δ. Μπίτζιο
Dr. Γεωλόγο - Κοιτασματολόγο
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
 ΠΡΟΛΟΓΟΣ. Διαφάνεια: Δ.3
 ΑΦΙΕΡΩΣΗ. Διαφάνεια: Δ.4
 ΙΣΤΟΡΙΚΟ. Διαφάνειες: Δ.5 - Δ.8
 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ. Διαφάνειες: Δ.9 - Δ.29
 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΡΟΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙKΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΠΟΧΗ ΚΑΤΆ
ΚΑΘΗΓΗΤΗ Κ.ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980). Διαφάνεια: Δ.30
 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Διαφάνειες: Δ.31 - Δ.57
 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ. Διαφάνειες: Δ.58 - Δ.73
 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 19ον ΚΑΙ 20ον αι.
Διαφάνειες: Δ.74 - Δ.77
 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΛΑΥΡΙΟΥ ΜΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΠΟΥ
ΑΝΑΤΕΛΕΙ. Διαφάνεια: Δ.78-79
 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ.
Διαφάνειες: Δ.80 - Δ.91
 ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ.
Διαφάνεια: Δ.92
 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ . Διαφάνειες: Δ.93- Δ.103
 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ. Διαφάνειες: Δ.104- Δ.109
 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ. Διαφάνεια: Δ.110
Η επεξεργασία της εικόνας του εξωφύλλου από Κ. Μπίτζιο Γραφίστα
Δ.3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ
 Η παρουσίαση αυτή, περιγράφει ένα “σύντομο” ταξίδι στο γεωλογικό και κύρια στο αρχαίο αλλά και στο νεότερο
μεταλλευτικό Λαύριο. Αποτελεί περίληψη ενός πιο εκτεταμένου “πονήματος” που ονομάζω “οδοιπορικό”.
 Δεν φιλοδοξεί να φέρει κάτι καινούργιο, δεν παρέχει νέα πρωτογενή στοιχεία και δεν αποτελεί επιστημονικό
κείμενο. Είναι απλά μία σύνθεση από γνωστά στοιχεία που μου έκαναν εντύπωση και ήθελα συγκεντρώνοντάς τα,
να τα διαφυλάξω στη μνήμη μου. Παράλληλα ήθελα να προβάλω το τεράστιο επιστημονικό και ανασκαφικό έργο
που έχει συντελεστεί από διακεκριμένους επιστήμονες και ερευνητές.
 Οι υπαίθριες περιοδείες μου, είχαν σαν στόχο να εμπεδώσω την βιβλιογραφική μου αναζήτηση. Οι φωτογραφίες
που τράβηξα από διάφορες θέσεις ενδιαφέροντος δεν έχουν “καλλιτεχνική αξία”. Πάρθηκαν για να θυμάμαι τις
θέσεις που επισκέφθηκα και για να τεκμηριώσω τα αναγραφόμενα στο κείμενο.
 Έμεινα έκπληκτος από τον όγκο αλλά και τον ποιοτικό πλούτο των περιεχομένων σε χιλιάδες σελίδες, που έχουν
γραφεί κατά καιρούς από εξαίρετους επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, όπως γεωλόγοι, αρχαιολόγοι, μηχανικοί,
μεταλλουργοί, ιστορικοί κ.α. για το γεωλογικό, μεταλλευτικό και ιστορικό Λαύριο.
 Αναρίθμητα αρχεία, χάρτες, φωτογραφίες, συγγράμματα, ανακοινώσεις, δημοσιεύσεις, συλλογές ορυκτών,
αρχαιολογικά ευρήματα, συνθέτουν μία ποικίλη και πολυεπίπεδη πληροφόρηση με την οποία μπορεί κάθε
ενδιαφερόμενος να έλθει σε επαφή για να προσεγγίσει το Λαύριο από όποια οπτική γωνία τον ενδιαφέρει.
 Συνιστώ σε κάθε ενδιαφερόμενο να επισκεφθεί το Λαύριο, ώστε να “γευθεί” την ιστορία και τα τεχνολογικά
επιτεύγματα των αρχαίων μεταλλευτών, που έφερε στο φως το εκπληκτικό ανασκαφικό έργο των αρχαιολόγων και
των συνεργαζόμενων επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων και τεχνικών.
 Η παρουσίαση αναφέρεται “εν τάχει” και στη μεταλλευτική δραστηριότητα του 19ου και 20ου αι., η οποία αποτέλεσε
την κυριότερη βαριά βιομηχανία της νεότερης Ελλάδας, καθώς και στα περιβαλλοντικά θέματα που προέκυψαν από
αυτή και τα οποία απασχολούν το σημερινό Λαύριο.
 Αυτό το “ταξίδι” στο απώτερο και στο κοντινό παρελθόν του μεταλλευτικού Λαυρίου με “αναζωογόνησε”. Αποτέλεσε
μία καλή άσκηση για το μυαλό και το σώμα και τελικά με βοήθησε, έστω και για λίγο, να πάψω να αισθάνομαι σαν
απόμαχος της ενεργού και παραγωγικής δραστηριότητας.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Η παρουσίαση αυτή αφιερώνεται στους χιλιάδες
“δούλους” δηλαδή τους “υπόγειους” εργάτες
των αρχαίων μεταλλείων του Λαυρίου, που
υπήρξαν αφανείς αλλά αληθινοί ήρωες γιατί με
τον ακούσιο μόχθο τους και το γιγάντιο αλλά και
εμφανές έργο τους, στήριξαν την Αθηναϊκή
Δημοκρατία στους Περσικούς πολέμους,
δημιούργησαν την οικονομική υποδομή του
Χρυσού Αιώνα της κλασικής εποχής και έβαλαν
τα θεμέλια για την πρώτη και σημαντικότερη
βαριά βιομηχανία της νεότερης Ελλάδας. Πολλά
οφείλουμε σ’ αυτούς τους “γίγαντες”.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.5 ΙΣΤΟΡΙΚΟ
ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΛΑΥΡΙΟΥ
 4η – 3η χιλιετία π.Χ.: Οι πρώτες ενδείξεις της μεταλλευτικής δραστηριότητας
στην περιοχή του Θορικού (λόφος Βελατούρι). Εκμετάλλευση της 1ης
μεταλλοφόρου επαφής μαρμάρων - σχιστολίθων, που κατά τόπους ήταν
ορατή στην επιφάνεια και κατά συνέπια εύκολα προσβάσιμη.
 482 π.Χ.: Ανακάλυψη του μεγάλου μολυβδούχου κοιτάσματος με άργυρο,
στη “Μαρώνεια”, πιθανώς στη σημερινή Καμάριζα (Άγιος Κωνσταντίνος).
Το κοίτασμα εντοπίσθηκε από τους αρχαίους σε βάθος έως 100μ. και
συγκεκριμένα στην 3η μεταλλοφόρο επαφή μαρμάρων –σχιστολίθων που
ήταν η βαθύτερη αλλά και η πλουσιότερη από ποιοτικής και ποσοτικής
άποψης.
 ΄Το ποσοστό της παραγωγής αργύρου κατά την αρχαία εποχή σε σύγκριση
με τη συνολική παραγωγή, σύμφωνα με τα στοιχεία του Κ. Κονοφάγου
(1997), κατά τον 5ον αι. π.Χ. ήταν 45,7% ενώ κατά τον 4ον αι. π.Χ. 28,6%.
 Από τα έσοδα της εκμετάλλευσης του αργύρου του Λαυρίου,
χρηματοδοτήθηκε η κατασκευή του Αθηναϊκού στόλου (200 τριήρεις) που Ο λόφος “Βελατούρι”. Βλέπουμε τη Νότια πλευρά
καταναυμάχησε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας (480αι.π.Χ.), του. Στην κορυφή η Μυκηναϊκή Ακρόπολη και οι
αλλά και η δημιουργία των αθάνατων έργων του Χρυσού Αιώνα. θολωτοί Μυκηναϊκοί τάφοι. Νοτιοδυτικά το
 1ος αι. π.Χ.: Το μεταλλευτικό Λαύριο φθίνει. Σποραδικές εκμεταλλεύσεις – “Βιομηχανικό χωριό” που αποτελούσε το κέντρο του
ανακαμινεύσεις έως τον 6ο αι. μ.Χ. Συγκεκριμένα κατά τον Κ. Κονοφάγο αρχαίου Δήμου του Θορικού. Στους Νότιους
πρόποδες το γνωστό θέατρο του Θορικού των
(1997) η παραγωγή τον 1ο αι. π.Χ. αντιπροσώπευε μόνον το 3,5% της
κλασικών χρόνων .
συνολικής παραγωγής για τον Ag και 5% για τον Pb.
 Από 6ο μ.Χ. – 19ο αι. Εγκατάλειψη του μεταλλευτικού Λαυρίου

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.6 ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΑΡΧΑΙΟ ΘΟΡΙΚΟ Αρχαία (δυτική) μεταλλευτική στοά Νο 3
Εκμετάλλευση 1ης μεταλλοφόρου επαφής
Αρχαίο Θέατρο Θορικού
Θολωτοί Μυκηναϊκοί τάφοι των κλασικών χρόνων

Αρχαία (ανατολική) στοά πιθανόν
το 3.200 π.Χ. D. MORIN κ.α.

Επίπεδο πλυντήριο εμπλουτισμού
Το Αθηναϊκό τετράδραχμο ανακατασκευασμένο από τη Βελγική
Φωτό από Βικιπαίδεια Αρχαιολογική αποστολή

Υπολείμματα λιθάργυρου (PbO) παραπροϊόν μεταλλουργικής
Οικισμός στο “Βιομηχανικό χωριό”. Ανασκαφή από τη απόληψης αργύρου. Βρέθηκε σε Μεσοελλαδικά κτίσματα
Βελγική Αρχαιολογική αποστολή (καθηγητής H. F. 1900 -1700π.Χ (Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, 1996). Έκθεμα στο
MUSSCHE). Δρόμος με ίχνη από τροχούς αμαξών Αρχαιολογικό Μουσείο του Λαυρίου.
Φωτό από Η. Κατσαρό

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.7 Η ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ 19ου - 20ου αι.
 1865: Roux - Serpieri - Fressynet C.E. (1864-1873). Πρώτη, μετά
την αρχαιότητα, παραγωγή αργυρούχου μολύβδου
 1869: Τα «Λαυρεωτικά» ή «Λαυρεωτικό ζήτημα». Νομική διαφορά
μεταξύ Δημοσίου και Εταιρείας για την κυριότητα των “εκβολάδων”.
 1873: Ελληνική εταιρεία Μεταλλουργείων Λαυρίου (1873-1917).
Εκμετάλλευση των “Εκβολάδων” & “Σκωριών”, απορριμμάτων
αρχαίων μεταλλευτικών – μεταλλουργικών εργασιών.
Εργοστασιακές μονάδες στη θέση «Εργαστηράκια» στο παλαιό
Λιμάνι του Λαυρίου.
 1873: Μεταλλεία Καμάριζας (1873-1875). Εκμετάλλευση του
υπεδάφους της παραχώρησης της πρώην εταιρείας Roux - Serpieri
- Fressynet C.E.
 1875: Γαλλική εταιρεία Μεταλλείων Λαυρίου (1875-1982).
Εντατικοποίηση της έρευνας και της εκμετάλλευσης των
κοιτασμάτων. Μεταλλεία Καμάριζας, Πλάκας κ.α. και ανάπτυξη
μεταλλουργικών εγκαταστάσεων στη περιοχή Κυπριανού. Κάμινοι αναγωγικής τήξης τύπου Castelliano
 1982: Η κρατική ΕΜΜΕΛ, με μεταλλουργική δραστηριότητα κυρίως 19οςαι. (Α. ΚΟΡΔΕΛΛΑ “Le Laurium”, 1869)
Εγκαταστάθηκαν από την εταιρεία "Hilarion Roux et Cie" ή
εισαγόμενων μεταλλευμάτων. "Roux - Serpieri - Fressynet C.E.", στη θέση
 1994: Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου (Τ.Π.Π.Λ). (βλ. “Εργαστηράκια” στο παλιό λιμάνι, για την παραγωγή
αργυρούχου μολύβδου (φαίνονται οι χελώνες του
Δ.78, Δ.79). αργυρούχου μολύβδου).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΟΡΔΕΛΛΑΣ Δ.8 Η ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ 19ου -20ου αι.
Συγκρότημα υδρομηχανικών Κάμινος πύρωσης
πλυντηρίων της Ελληνικής Καλαμίνας στο Λιμάνι
Εταιρείας(1873) Φρέαρ
Σκληβών
στην Πλάκα,
( 202μ)

Φωτο Η. Κατσαρός

Ο Ιδρυτής του Στοά “80” στην
νεότερου Λαυρίου Πλάκα
από τη Γαλλική
εταιρεία

Φωτο Η. Κατσαρός
Μηχανουργείο
της “Ελληνικής Εταιρείας”
Το πρώτο
νεοκλασικό
Κτίριο
του Λαυρίου.
Άγαλμα του J.B. SERPIERI Μετοχή της Ελληνικής Εταιρείας Σήμερα το
ο Επιχειρηματίας. Μεταλλουργείων Λαυρίου. Δημαρχείο
Φωτογραφία από τη “Βικιπαίδεια”
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
Δ.9 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
C. SCHEFFER et al. (2015).
 Η ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ αποτελεί το ΒΔ τμήμα της Αττικό–
Κυκλαδικής μεταμορφικής ζώνης. Χαρακτηρίζεται από τις
ακόλουθες κύριες τεκτονικές ενότητες και τους πιο κάτω
γεωλογικούς σχηματισμούς, (από τους παλαιότερους
στους νεότερους):
 Δύο κύριες τεκτονικές ενότητες Αλπικής ηλικίας:
(i) η “Κατώτερη Τεκτονική Ενότητα”, που περιλαμβάνει
3 υποενότητες (βλ. Διαφάνειες Δ.12 & Δ.13): το “Ανώτερο
Μάρμαρο”, τους Σχιστόλιθους“Καισαριανής ή
Καμάριζας“, και το “Κατώτερο Μάρμαρο” και
(ii) η “Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα”.
Οι δύο αυτές Τεκτονικές Ενότητες πιθανώς να
δημιουργήθηκαν σε διαφορετικά παλαιογεωγραφικά
περιβάλλοντα. Η μεταξύ τους επαφή είναι τεκτονισμένη
(Ρήγμα Αποκόλλησης Λαυρεωτικής), που αποτελεί το ΒΔ
ίχνος του WCDS (βλ. Διαφάνεια Δ.15).
 Υπολειμματικά, ασβεστολιθικά καλύμματα, της
Υποπελαγονικής ζώνης, στις κορυφές λόφων.
 Γρανοδιοριτικό σώμα στη Πλάκα και γρανιτικά
πορφυρικά φλεβικά πετρώματα.
 Νεογενείς και Tεταρτογενείς σχηματισμοί.
WCDS: West Cycladic Detachment System
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΦΟΡΟΥ Δ.10 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ 1:50.00 ΑΠΟ Γ. ΜΑΡΙΝΟ & W. ΑΠΛΟΠΟΙΗΜΕΝΟΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ,
PETRASCHECK ΙΓΕΥ, 1956 ΑΠΟ Α.PHOTIADES AND Ε. SACCANI, (2006)

Ο Γεωλογικός χάρτης 1:50.000 της αριστερής εικόνας, είναι θεμελιώδης και με βάση
αυτόν “κτίζονται” όλες οι νεότερες ερμηνευτικές γεωλογικές απόψεις.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.11 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΑΡΙΣΤΕΡΑ: ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟ Ν. ΣΚΑΡΠΕΛΗ (2007) ΜΕ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΧΑΡΤΗ
Γ. ΜΑΡΙΝΟΥ ΚΑΙ W. PETRASCHECK (ΙΓΕΥ,1956). ΔΕΞΙΑ : ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ C. SCHEFFER, O.
VANDERHAEGHE, P. LANARI, A. TARANTOLA, L. PONTHUS, A. PHOTIADES, L. FRANCE, (2015), ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΥΣ ΧΑΡΤΕΣ
ΙΓΕΥ & ΙΓΜΕ

Στον δεξιό χάρτη η “Κατώτερη
Τεκτονική Ενότητα”
απεικονίζεται με πρασινωπά
χρώματα , ενώ η “Ανώτερη
Τεκτονική Ενότητα” με μπλε
αποχρώσεις, στην οποία οι C,
Scheffer et al. εντάσσουν και τα
μάρμαρα της Δυτικής
Λαυρεωτικής.
Επίσης γίνεται διάκριση των
μυλωνιτιωμένων τεκτονισμένων
μαρμάρων της “Κατώτερης
Τεκτονικής Ενότητας” που
έχουν μεγάλη σημασία για τη
μεταλλογένεση (βλ. Διαφάνειες
Δ.13,Δ.19).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
Δ.12 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΑΤΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΕΣ

 Κατώτερο Μάρμαρο: συμπαγή, λευκά, τεφροκύανα Κατώτερο
αδροκρυσταλλικά, 350-500μ. Αρχαία λατομεία μαρμάρου Μάρμαρο
Αγριλέζας, για την οικοδόμηση του Ναού Ποσειδώνα.
 Σχιστόλιθοι “Καισαριανής ή Καμάριζας: τεφροί, μαύροι ή
καστανόχρωμοι μαρμαρυγιακοί, χαλαζιακοί, αλβιτικοί & χλωριτικοί
σχιστόλιθοι, με γρανοβλαστικό έως λεπιδοβλαστικό ιστό. Μέχρι
300μ.πάχος.
Με ισότοπα 206Pb/238U, προσδιορίσθηκε ηλικία 240±4 Ma ενός
φακού μεταγρανιτοειδούς πετρώματος μέσα στους σχιστολίθους
αυτούς (A. Liati et al.,2009). Τα εργαστηριακά αυτά αποτελέσματα Αρχαίο Λατομείο
δείχνουν και την ηλικία των πρωτολιθικών αυτών πετρωμάτων στην Αγριλέζα
των σχιστολίθων (κλαστικά ιζηματογενή πετρώματα) πριν αυτά πιθανώς στο
μεταμορφωθούν σε σχιστόλιθους. Τα σχιστολιθικά αυτά πετρώματα “Κατώτερο
μεταμορφώθηκαν (HP/LT) σε συνθήκες πίεσης P: 9-11 kbar, και Μάρμαρο”
θερμοκρασίας T:~370 °C (I. Baziotis et al., 2006), που δείχνουν ότι
ενταφιάσθηκαν σε πιθανό βάθος 38χλμ, λόγω της κινηματικής των
τεκτονικών πλακών του Αιγαιακού χώρου. Ακολουθεί μία δεύτερη
φάση μεταμόρφωσης (πρασινοσχιστολιθική) σε συνθήκες πίεσης P:
5–6 kbar και θερμοκρασίες T: ~450 °C, που συνδέεται με το στάδιο
εκταφής (ανάδυσης) των πετρωμάτων αυτών σε υψηλότερα δομικά
επίπεδα της λιθόσφαιρας. Η ηλικία της δεύτερης αυτής φάσης της Σχιστόλιθοι
μεταμόρφωσης (με βάση συγκριτικά δεδομένα ανάλογων “Καισαριανής
σχηματισμών της Αττικοκυκλαδικής ζώνης) εκτιμάται σε 25 Ma ή Καμάριζας”
περίπου.
Ανατολικό πρανές του κεντρικού
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο. δρόμου από Κερατέα προς Λαύριο
Δ.13 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΑΤΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΕΣ (Συνέχεια):

 Ανώτερο Μάρμαρο: τεφρόχρωμα έως λευκόχρωμα
μεσοστρωματώδη μάρμαρα με μέγιστο πάχος 150μ. Δρόμος από Λαύριο προς Άγιο Κωνσταντίνο (Καμάριζα)
Περιέχουν συχνά κονδύλους μεταπυριτολίθων και
δολομιτών. Παρουσιάζουν ταινιωτή υφή λόγω Ανώτερο Μάρμαρο
μυλωνιτικής φολίωσης (foliation) και χαρακτηρίζονται
ως “μυλωνιτιωμένα πετρώματα” (N.Skarpelis,2007).
Τα ανευρεθέντα απολιθώματα (κοράλλια, κρινοειδή)
δείχνουν ύστερη Τριαδική έως πρώιμη Ιουρασική
σχετική ηλικία του πρωτόλιθου δηλαδή των
ασβεστολίθων πριν τη μεταμόρφωση τους σε
μάρμαρα (Γ. Μαρίνος & W.Petrascheck, 1956 και Α.
Cordellas,1878).
 Οι επαφές των υποενοτήτων της “Κατώτερης
Τεκτονικής Ενότητας” (δηλαδή “Ανώτερου
Μαρμάρου”- Σχιστολίθων “Καισαριανής ή Καμάριζας”-
“Κατώτερου Μαρμάρου”) είναι συχνά τεκτονισμένες
(διατμητικές ζώνες -Shear zones) (Γ. Μαρίνος και
W.Petrascheck, 1956 & Ν. Skarpelis,2007.) Ο
τεκτονισμός αυτός διευκόλυνε την κυκλοφορία των
μεταλλοφόρων υδροθερμικών διαλυμάτων με Τα μάρμαρα αναπτύσσονται με μικρή γωνία
αποτέλεσμα οι ετερογενείς αυτές επαφές να έχουν κλίσης δηλαδή σχεδόν οριζόντια. Φαίνονται
παίξει σημαντικό ρόλο στη μεταλλογένεση και στη να “σχίζονται” σε χαρακτηριστικά
δημιουργία των κοιτασμάτων. παράλληλα επίπεδα λόγω τεκτονικής
φολίωσης, που θα αποτελέσουν και τις
διόδους των μεταλλοφόρων διαλυμάτων
(βλ. Διαφάνεια Δ.19.)
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
Δ.14 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΑΝΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ
 Η “Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα” αποτελείται κύρια από μεταπηλίτες και
μεταψαμίτες (*) έντονα σχιστοποιημένους και πτυχωμένους.
Περιλαμβάνονται επίσης μεταοφιολιθικά βασικά πετρώματα (μεταδιαβάσες ή
πρασινίτες και μεταγάβροι) καθώς και μάρμαρα. Πάχος της Ανώτερης αυτής
Τεκτονικής ενότητας από 100 έως 250μ. Στην ορυκτολογική της σύνθεση 2m.
συμμετέχουν: χαλαζίας, αλβίτης, μοσχοβίτης - σερικίτης, γλαυκοφανής,
επίδοτο και χλωρίτης. Κατά τη μεταμόρφωσή τους τα πετρώματα αυτά
υπέστησαν την κυανοσχιστολιθική μεταμορφική φάση (HP/LT), που
αντιστοιχεί σε μεταμορφικές συνθήκες P: 9 kbar και T: 350–370 °C ηλικίας
52.4 ± 0.8 Ma, (Tomaschek et al., 2003). Τα στοιχεία των μεταμορφικών
αυτών συνθηκών, υποδηλώνουν ότι τα πετρώματα αυτά, πιθανώς να
ενταφιάσθηκαν, κατά τη διαδικασία της σύγκλισης των τεκτονικών πλακών Σχιστόλιθοι της “Ανώτερης Τεκτονικής
του Αιγαιακού χώρου, σε βάθη περίπου 30 χλμ. Κατά το ύστερο Ολιγόκαινο - Ενότητας” με όμορφες πτυχώσεις.
Περιοχή Πουνταζέζας, ακτή Νότια του
πρώιμο Μειόκαινο (25 Ma) ακολουθεί μία δεύτερη μεταμόρφωση (ανάδρομη), εγκαταλειμμένου Ξενοδοχείου.
πρασινοσχιστολιθικής – αμφιβολιτικής φάσης, που φαίνεται να συνδέεται με
την “εκταφή” δηλαδή την ανάδυση των πετρωμάτων αυτών σε υψηλότερα
δομικά επίπεδα της λιθόσφαιρας σε συνθήκες P-T: ~6 kbar και ~280 °C
(Lister et al. 1984, Gautier & Brun 1994, Gautier et al. 1999, Baziotis et al.,
2006, 2009).
(*) Σημείωση: Με τον όρο μεταπηλίτες, μεταψαμίτες εννοούμε ότι τα πετρώματα αυτά, πριν από τη μεταμόρφωσή τους, ήταν ιζηματογενή όπως:
πηλίτες, ψαμμίτες, ενώ οι μεταδιαβάσες και οι μεταγάβροι πριν την μεταμόρφωσή τους ήταν ηφαιστειακά και μαγματικά όπως διαβάσες και γάβροι
αντίστοιχα. Τα μάρμαρα πριν τη μεταμόρφωσή τους ήταν ασβεστόλιθοι (ιζηματογενή πετρώματα χημικής προέλευσης στην προκειμένη περίπτωση).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
Δ.15 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΕΠΑΦΗ ΤΗΣ ΚΑΤΩΤΕΡΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ
Ρήγμα Αποκόλλησης (OL) στο Πόρτο Εννέα. Ένα εντυπωσιακό
Γεωλογικό φαινόμενο. Φαίνεται να έχει παίξει σημαντικό ρόλο στη
κυκλοφορία των μεταλλοφόρων διαλυμάτων και το σχηματισμό των
Η “Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα” (UTU) ευρίσκεται σε κοιτασμάτων (βλ. Διαφάνεια Δ. 26)
τεκτονισμένη επαφή με την “Κατώτερη Τεκτονική Ενότητα”
(UM και SCH). Η επαφή (OL) είχε ερμηνευθεί παλαιότερα ως
επωθητική τεκτονική επαφή, λόγω συμπιεστικών δυνάμεων. UTU 3 μέτρα
Ωστόσο οι νεότερες έρευνες και μελέτες (Ν. Skarpelis, 2007),
δείχνουν ότι πρόκειται για μεγάλου μήκους, πάνω από
10χλμ.,τεκτονικό ρήγμα αποκόλλησης (detachment fault) μικρής
OL
γωνίας κλίσης, το ονομαζόμενο Ρήγμα Αποκόλλησης της
Λαυρεωτικής (OL) ως αποτέλεσμα εφελκυστικών δυνάμεων UM
στον χώρο του Αιγαίου (βλ. Διαφάνεια Δ.18). Το ρήγμα αυτό
(OL) φέρνει σε επαφή την “Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα” με τους

Θάλασσα
τρείς σχηματισμούς της “Κατώτερης Τεκτονικής Ενότητας”, SCH
δηλαδή κατά περίπτωση, είτε με το “Ανώτερο Μάρμαρο” που
είναι και το συνηθέστερο, είτε με τους Σχιστόλιθους της
“Καισαριανής ή Καμάριζας” ή είτε με το “Κατώτερο Μάρμαρο”
(βλ. Διαφάνειες Δ.26, 27). Εργαστηριακές μελέτες (Α. Liati, N.
Skarpelis & G. Pe-Piper, 2009), δείχνουν ότι το ρήγμα αυτό (OL) Το “Ανώτερο Μάρμαρο” UM είναι μυλωνιτιωμένο και έχει
παρέμεινε ενεργό κατά το διάστημα 11,9 έως 8,3 Ma, δηλαδή λεπτυνθεί σημαντικά λόγω της τεκτονικής ολίσθησης. Οι
σχιστόλιθοι της “Ανώτερης Τεκτονικής Ενότητας” UTU
κατά την Άνω Μειοκαινική περίοδο.
είναι έντονα τεκτονισμένοι (κατακλαστίτες σύμφωνα με την
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο. ορολογία).
Δ.16 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΑΝΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : UTU
Ρήγμα Αποκόλλησης Λαυρεωτικής: OL
ΚΑΤΩΤΕΡΗ ΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ : UM ΑΝΩΤΕΡΟ ΜΑΡΜΑΡΟ , SCH ΣΧΙΣΤΟΛΙΘΟΙ “ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ Η
ΚΑΜΑΡΙΖΑΣ”

Νότος Βοράς

UTU
1η Επαφή OL
Ρήγμα UTU
Αποκόλλησης UM UM 1η Επαφή
2η Επαφή UM
Λίγες εκατοντάδες
μέτρα προς Νότο η SCH
Παλαιοκαμάριζα 2η Επαφή
με μεταλλευτικά SCH
έργα της Γαλλικής. SCH

Φυσική Γεωλογική Τομή
(Δυτικά του κεντρικού δρόμου από Κερατέα προς Λαύριο)
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.17 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ Γρανοδιορίτης Άνω-Μειοκαίνου
ΓΡΑΝΙΤΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ στη περιοχή της Πλάκας
 Στην Πλάκα γρανοδιοριτικό σώμα (Gr) 0,5 Km2 διεισδύει στους Σχιστόλιθους
“Καισαριανής ή Καμάριζας”. Η ηλικία των γρανιτικών πετρωμάτων προσδιορίζεται κατά
το Ανώτερο Μειόκαινο, στα 9.4±0.3 Ma, για τα φλεβικά πορφυρικά γρανιτοειδή (N.
Skarpelis, Tsikouras & Pe-Piper, 2008) και στα 8.27±0.11 Ma για τον γρανοδιορίτη (R. Gr
Altherr et al.,1982). Οι A. Berger, et. al.(2012), προσδιόρισαν ηλικία κρυστάλλωσης των
γρανιτικών πετρωμάτων από 7.1±0.6 έως 7.9 ± 0.6 Ma.
 Τα γρανιτοειδή πορφυρικά φλεβικά πετρώματα (πιθανόν οι “Ευρίτες” των αρχαίων
μεταλλευτών) αναπτύσσονται με διεύθυνση από ΔΒΔ-ΑΝΑ έως ΑΒΑ - ΔΝΔ και κλίση
προς Βορρά, (N.Skarpelis, 2007) και με μήκος γύρω στα 500μ. (Μαρίνος & W.
Petrascheck,1956). Η τοποθέτησή τους πιθανώς να συνδέεται με την εφελκυστική
δράση του Αιγαίου με γενική Β-Ν διεύθυνση περίπου.
 Από την ερμηνευτική μελέτη των αερομαγνητικών δεδομένων IGRF 1967 (G. Marinos
and J. Makris 1975, Tsokas et al. 1998), πιθανολογείται η παρουσία ενός μη
αποκαλυφθέντος μαγματικού θαλάμου σε βάθος κάτω από το χώρο του Λαυρίου. Η
Μπλε Κηλίδα (προσθήκη από Δ. Μπίτζιο) δείχνει, σε προβολή, κατά προσέγγιση τη
θέση του σημαντικότερου κοιτάσματος Pb-Ag του Λαυρίου στη Καμάριζα.
 Το γρανιτικό μάγμα της Λαυρεωτικής έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μεταλλογένεση και
στο σχηματισμό των κοιτασμάτων, όπως προέλευση μετάλλων, προσφορά μαγματικών TSOKAS, G.N.,
ρευστών, πηγή θερμότητας απαραίτητης για τη κυκλοφορία και για την αύξηση της STAMPOLIDIS, A.,
διαλυτότητας των διαλυμάτων (βλ. Διαφάνεια Δ. 24). ANGELOPOULOS, A.D.,
and KILIAS, S., (1998)
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.18 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
“ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΓΕΩΤΕΚΤΟΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4” από ΑΠΘ
www.geo.auth.gr/courses/ggg/ggg871y/ch1.htm «Με μικρές συμπληρώσεις και επεξηγηματικά κείμενα από Δ. Μπίτζιο»

Η Αττικοκυκλαδική ζώνη (C) C (3) Στο Άνω
(πράσινος κύκλος) όπου ανήκει Αττικοκυκλαδική
Μειόκαινο έχουμε την
και η ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ, κατά τη Μ (ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ) άνοδο του γρανιτικού
γεωδυναμική εξέλιξη του
μάγματος (GR ) στην
Αιγαιακού χώρου.
1 ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ που
( 1 ) Το Ηώκαινο, χαρακτηρίζεται ΗΩΚΑΙΝΟ, που διήρκεσε διευκολύνεται από τον
από την καταβύθιση - ενταφιασμό πριν από 56 έως 34 Ma εφελκυσμό του Αιγαίου
(συμπιεστική φάση) των C (αποκλίνοντα τόξα
Κυκλαδικών σχηματισμών (C) και Αττικοκυκλαδική
στην εικόνα).
τη μεταμόρφωσή τους HP/LT΄. Μ (ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ)
Η ηλικία του
(ηλικία μεταμόρφωσης 52.4 ± 0.8 γρανοδιορίτη της
Μa για την “Ανώτερη Τεκτονική Πλάκας στα 8.27±0.11
Ενότητα”) Ma ή κατά ορισμένους
( 2) Κατά το Ολιγόκαινο εκταφή 2ΟΛΙΓΟΚΑΙΝΟ, που διήρκεσε ερευνητές στα 7.1±0.6
(ανάδυση) των κυκλαδικών C έως 7.9 ± 0.6 Ma
πριν από 34 έως 23 Ma Αττικοκυκλαδική
σχηματισμών. Ανάδρομη Κοίτασμα BPG του τύπου
(ΛΑΥΡΕΩΤΙΚΗ)
μεταμόρφωση (25 Μa με βάση Μ αντικατάστασης (Καμάριζα)
συγκριτικά δεδομένα των δημιουργήθηκε (A. Berger et.
Κυκλάδων). al. 2012) στο Άνω Μειόκαινο
(GR πιθανώς στα 7,6 Ma.
Μ: Μέτωπο σύγκλισης των 3
τεκτονικών πλακών του ΜΕΙΟΚΑΙΝΟ, που διήρκεσε Η γεωδυναμική εξέλιξη του Αιγαιακού χώρου
Αιγαιακού χώρου. πριν από 23 έως 5 Ma συνεχίζεται μέχρι σήμερα με κίνηση των πλακών &
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο “μετανάστευση” του μετώπου Μ προς ΝΔ
Δ.19 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΜΕΤΑΛΛΟΦΟΡΙΑΣ
 Πέντε τουλάχιστον κοτασματολογικοί τύποι πρωτογενών Θέση “Γήπεδο” στη Πλάκα
θειούχων βασικών μετάλλων (BPG) στη Λαυρεωτική (Γ. Μαρίνος
και W. Petrascheck 1956, M. Leleu et al.1973, M. Economou et al.
1981, N. Skarpelis 2007, Voudouris et al. 2008, T. Bonsall et al. 2011).
 Μεταλλοφορία πορφυρικού τύπου από μολυβδαινίτη (MoS2),
 Μεταλλοφορία τύπου μεταμόρφωσης επαφής (Ca-Fe Σκαρν) από mr
μαγνητίτη - αιματίτη, μαγνητοπυρίτη (FeS), σιδηροπυρίτη, θειούχα
Pb-Zn.
 Μεταλλοφορία μέσα σε λατυποπαγή πορφυρικά γρανοδιοριτικά FeS
πετρώματα από θειούχα μεταλλεύματα Pb,Zn, Fe, Cu.
5m
 Μεταλλοφορία τύπου αντικατάστασης (“manto-type”)
ανθρακικών πετρωμάτων (μαρμάρων) από μικτά θειούχα
βασικών μετάλλων Pb - Ag, Zn, Fe. με στρωματοειδή, σακοειδή, ή
και φλεβοειδή μορφή ανάπτυξης, ενώ έντονη είναι και η παρουσία
επιγενετικών αποφύσειων που οι σύγχρονοι μεταλλευτές ονόμαζαν “Στρωματέγκλειστη” και στρωματόμορφη μεταλλοφορία
“Griffons” & “Croiseurs” (βλ. Διαφάνειες Δ.21, Δ.23). Τα σημαντικότερα από μερικώς οξειδωμένο μετάλλευμα κύρια από
από ποιοτικής και ποσοτικής άποψης και τα μεγαλύτερης οικονομικής μαγνητοπυρίτη (FeS), σιδηροπυρίτη (FeS2) και με μικρές
μεταλλικής αξίας κοιτάσματα, όπως το κοίτασμα της Καμάριζας, ποσότητες θειούχων μολύβδου & ψευδαργύρου.
κατατάσσονται στον κοιτασματολογικό αυτό τύπο. Αναπτύσσεται κατά τα επίπεδα φολίωσης (foliation) των
μαρμάρων (mr ), αντικαθιστώντας τα μάρμαρα.
 Φλεβική θειούχος μεταλλοφορία Pb-Ag,Zn . Είναι γνωστή στην Πλάκα
Ίδια μορφή ανάπτυξης παρουσιάζει και ο
η μεταλλοφόρος “φλέβα” ή στην ορολογία των μεταλλωρύχων το κοιτασματολογικός τύπος αντικατάστασης “manto-type”
“Φιλόνι 80”,που διερευνήθηκε με την στοά “80“ (βλ. Διαφάνεια Δ.8). θειούχων Pb - Ag, Zn, Fe. όπου ανήκει και το κοίτασμα
της Καμάριζας.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.20 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΑΠΟ ΜΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ PB - AG, ZN, FE (BPG)
 Το μεγαλύτερο κοίτασμα τού τύπου αυτού, βρίσκεται
στη Καμάριζα (πιθανώς η “Μαρώνεια” των αρχαίων
μεταλλευτών).
 Ο μεγάλος “θόλος” της Καμάριζας (Γ. Μαρίνος και W.
Petrascheck ,1956) και άλλοι μικρότεροι έγιναν πιθανώς
από το συνδυασμό της αντικλινικής πτυχής με άξονα Ν-Β
(που διέρχεται ανατολικά των Λεγραινών και δυτικά της
Καμάριζας) με τις εγκάρσιες ήπιες πτυχώσεις ΑΝΑ-ΔΒΔ έως
Α-Δ.
 Ο “θόλος” της Καμάριζας είναι μεταλλοφόρος, από
υψόμετρο 100-90μ., όπου συναντάται η κορυφή της 3ης
επαφής, και κάτω από αυτή, μέσα στο κατώτερο μάρμαρο, “Θόλος” Καμάριζας που φιλοξενεί το μεγαλύτερο κοίτασμα από
μέχρι τη στάθμη της θάλασσας και ακόμη βαθύτερα. μικτά θειούχα Pb - Ag, Zn, Fe. και από οξειδωμένα μεταλλεύματα
Η μεταλλοφορία ακολουθεί ζώνη διεύθυνσης από Ν (καλαμινούχα ). Γεωλογική τομή Καμάριζας – Έλαφος από ΒΒΔ
προς ΝΝΑ, κατά την ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ. Περιλαμβάνεται στο
προς Β, μήκους 2,5 Km, και πλάτους 300-900m, (βλ.
βιβλίο των Γ. ΜΑΡΙΝΟΣ ΚΑΙ W. PETRASCHECK ,1956. Η
Διαφάνεια Δ.22). Το μήκος των στοών της Καμάριζας γεωλογική αυτή τομή έχει κατασκευασθεί με βάση τα στοιχεία των
φθάνει πάνω από 50 Km. φρεάτων, γεωτρήσεων και υπόγειων εργασιών και κατά συνέπεια
δεν είναι “υποθετική” αλλά προσεγγίζει σε μεγάλο βαθμό την
“πραγματικότητα”.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.21 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ (Συνέχεια)
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΑΠΟ ΜΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ PB - AG, ZN, FE (BPG)
BPG: Στρωματοειδής μικτή θειούχος Pb-Ag, Zn, Fe & καλαμινούχα
(UTU): Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα: μεταλλοφορία με σακοειδείς αποφύσεις “Griffons”, “Croiseurs”
Χαλαζιακοί-αλβιτικοί – σερικιτικοί
γλαυκοφανιτικοί σχιστόλιθοι, φιλλίτες. Ανώτερη
μεταβασίτες, μάρμαρα. Τεκτονική
UTU Ενότητα
OL: Ρήγμα Αποκόλλησης- OL
(UTU)
1η Μεταλλοφόρος Επαφή BPG BPG
BPG BPG BPG

Κατώτερη Τεκτονική Ενότητα
UM : Ανώτερο Μάρμαρο
UM
BPG BPG BPG
2η Μεταλλοφόρος Επαφή
SCH: Σχιστόλιθοι “Καισαριανής ή

(LTU )
SCH
Καμάριζας”
3η Μεταλλοφόρος Επαφή BPG BPG
BPG
BPG
LM: Κατώτερο Μάρμαρο LM
ΑΠΛΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΚΑΡΙΦΗΜΑ ΜΕΤΑΛΛΟΦΟΡΩΝ ΕΠΑΦΩΝ
ΑΠΌ Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980) ΜΕ ΕΠΕΞΗΓΗΜΑΤΙΚΕΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΙΣ
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.22 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ (Συνέχεια)
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΑΠΟ ΜΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ PB - AG, ZN, FE (BPG)
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΙΓΕΥ (Γ. ΜΑΡΙΝΟΣ και W. PETRASCHECK ,1956)

Επεξηγηματικά κείμενα από Δ. Μπίτζιο
Αποτυπώνονται στον εξαιρετικό αυτό χάρτη
τα μεταλλοφόρα σώματα (θύλακες) ή οι
μεταλλοφόρες ζώνες:: με κόκκινο της 3ης
επαφής και με πράσινο τα μεταλλοφόρα
σώματα της 1ης επαφής.
Απεικονίζεται με κόκκινο χρώμα, σε
προβολή, η επιμήκης μεταλλοφόρος ζώνη
Oi ισοϋψείς αντιπροσωπεύουν: η κόκκινη το διεύθυνσης από Ν προς Β, μήκους 2,5
απόλυτο υψόμετρο της 3ης επαφής και η χλμ. και πλάτους 300-900μ, όπου
πράσινη το απόλυτο υψόμετρο της 1ης επαφής. αναπτύσσεται το μεγάλο κοίτασμα (world
class) της Καμάριζας.
Είναι το πλούσιο κοίτασμα “αργυρίτη”,
πιθανώς η “Μαρώνεια” των αρχαίων
μεταλλευτών, του οποίου συνεχίσθηκε η
εκμετάλλευση και κατά τα τέλη του 19ου και
μεγάλο μέρος του 20ου αι., από τους
νεότερους μεταλλευτές.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.23 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ (Συνέχεια)
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΑΠΟ ΜΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ PB - AG, ZN,Fe (BPG)
ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΕΙΚΟΝΑ: ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΤΟΜΗ ΦΡΕΑΤΟΣ HILARION ΚΑΤΑ HURT & Α. ΚΟΡΔΕΛΛΑ
ΔΕΞΙΑ ΕΙΚΟΝΑ: ΕΝΤΥΠΩΣΙΑΚΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ 3ΗΣ ΜΕΤΑΛΛΟΦΟΡΟΥ ΕΠΑΦΗΣ ΑΠΟ Τ. BONSALL, P. SPRY, P.
VOUDOURIS, S. TOMBROS, K. SEYMOUR & V. MELFOS (2011), ΣΤΙΣ ΥΠΟΓΕΙΕΣ ΣΤΟΕΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΙΟΥ JEAN
BAPTISTE (ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΜΑΡΙΖΑΣ).
SCH: Σχιστόλιθος Καισαριανής – Καμάριζας, LM: Κατώτερο Μάρμαρο
Ga: Μεταλλοφορία τύπου αντικατάστασης BPG 3ης επαφής. Κ: Καλαμίνα “Griffons”

SCH 0,5 μ
Κ
Ga SCH
Κ
Ga

LM LM

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.24 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΜΕΤΑΛΛΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΘΕΙΟΥΧΩΝ PB - AG, ZN, FE (BPG)
 Ορυκτολογική σύσταση (N. Skarpelis, 2007): γαληνίτης (PbS), σφαλερίτης
(ZnS) και σιδηροπυρίτης (FeS2), σε μικρότερη ποσότητα χαλκοπυρίτης Ορυκτά του αργύρου που
(CuFeS2), αρσενοπυρίτης (FeAsS) και τετραεδρίτης (Cu12Sb4S13) και πολλά προσδιορίσθηκαν στο ηλεκτρονικό
μικροσκόπιο. Από την θεμελιώδη
άλλα σε πολύ μικρές ποσότητες (επουσιώδη). Ο άργυρος (Ag) είτε σε
επιστημονική εργασία του καθηγητή
μορφή θειοαλάτων, είτε σαν αυτοφυής εμφανίζεται σαν εγκλείσματα στο Ν.ΣΚΑΡΠΕΛΗ,2007.
γαληνίτη ή ακόμη σαν θειούχο ορυκτό τον αργυρίτη (Ag2S) σε συνανάπτυξη
με γαληνίτη και άλλα ορυκτά. Εντοπίζεται επίσης αυτοφυής άργυρος σε
μεταγενέστερα φλεβίδια που διασχίζουν άλλα ορυκτά. Τα σύνδρομα ορυκτά
που συνοδεύουν τη μεταλλοφορία είναι: ασβεστίτης (CaCO3), Mg-
ασβεστίτης (Mg-CaCO3), σιδηρίτης (FeCO3), ανκερίτης {CaFe(CO3)2},
φθορίτης (CaF2), βαρύτης (BaSO4), χαλαζίας (SiO2) κ.α. (βλ. Διαφάνεια
Δ.28).
 Φυσικοχημικά χαρακτηριστικά (N.Skarpelis et al. 2007): Θερμοκρασία
σχηματισμού του τύπου της αντικατάστασης εκτιμάται σε 280οC περίπου, με
μία αλατότητα των υδροθερμικών ρευστών 14-17 wt.% NaCl equiv. Για τα
Φλεβική μεταλλοφορία στην Πλάκα
σύνδρομα μη μεταλλικά ορυκτά, όπως ο χαλαζίας και ο φθορίτης
χαμηλότερη θερμοκρασία σχηματισμού από 125 οC -250 οC. arg:Αργυρίτης (Ag2S), pyrg:Πυραργυρίτης
(Ag3SbS3), gn:Γαληνίτης (PbS), ag:
 Προέλευση των μεταλλικών στοιχείων: Οι υψηλές τιμές του Άργυρος αυτοφυής (Ag), sph: Σφαλερίτης
μεταλλεύματος σε Ag, Bi, As, Sn, In, και Sb και οι ισοτοπικές αναλυτικές μέσα σε ασβεστιτική μάζα cc
μελέτες του δ34S από θειούχα ορυκτά δείχνουν (N.Skarpelis et al., 2007 &
Bonsall et al., 2011) ότι τα μεταλλικά στοιχεία έχουν μαγματική προέλευση.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.25 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΜΕΤΑΛΛΟΓΕΝΕΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΑΠΟ ΜΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ PB - AG, ZN, FE (BPG)

 Ισοτοπικές αναλύσεις δ18O και δ13C από ασβεστίτη, σε συνανάπτυξη με το θειούχο μετάλλευμα Pb- Ag,Zn,Fe,
δείχνουν (T. Bonsall, P. Spry, P. Voudouris, S. Tombros, K. Seymour, and V. Melfos, 2011), ότι τα μαγματικά
ρευστά αναμείχθηκαν με υδροθερμικά διαλύματα, χαμηλότερης θερμοκρασίας και αλατότητας. Στη
συνέχεια απέθεσαν το μεταλλικό τους περιεχόμενο, δημιουργώντας τα μεγάλα κοιτάσματα Pb-Zn με Ag,
του τύπου αντικατάστασης ανθρακικών πετρωμάτων (μαρμάρων) όπως της Καμάριζας.
 Από τη μελέτη των A. Berger, D. Schneider, B. Grasemann και D. Stockli (2012), προκύπτει διαφορετική
ισοτοπική σύνθεση δ18O και δ13C μεταξύ των τεκτονισμένων και μεταλλοφόρων αγκεριτιωμένων μαρμάρων από
τα μη μεταλλοφόρα μάρμαρα ως αποτέλεσμα της επίδρασης (ανταλλαγή ισοτόπων) των υδροθερμικών
διαλυμάτων με τα τεκτονισμένα και κατακερματισμένα μάρμαρα, που βρίσκονται σε θραυσιγενείς συνθήκες,
δεδομένου ότι παρουσιάζουν μεγαλύτερη διαπερατότητα και επιφάνεια των κόκκων, απ’ ότι τα συμπαγή και μη
τεκτονισμένα μάρμαρα. Ο σχηματισμός κοιτασμάτων αργυρούχου μολύβδου-ψευδαργύρου του τύπου
αντικατάστασης επηρεάζεται σημαντικά από την υψηλή τιμή του λόγου w/r (high water-to-rock ratios),
δηλαδή ουσιαστικά από τη διαπερατότητα των πετρωμάτων που φιλοξενούν τη μεταλλοφορία.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.26 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΜΕΤΑΛΛΟΓΕΝΕΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ (Συνέχεια)
ΤΥΠΟΣ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ (“MANTO-TYPE”) ΠΡΩΤΟΓΕΝΩΝ ΜΙΚΤΩΝ ΘΕΙΟΥΧΩΝ Pb - Ag, Zn, Fe (BPG)
ΓΕΝΕΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΑΠΟ A. BERGER, D. SCHNEIDER, B. GRASEMANN & D. STOCKLI (2012),
ΣΤΗΡΙΖΟΜΕΝΟΙ ΣΤΗ ΤΟΜΗ ΤΩΝ SKARPELIS et al., (2008)
 Με βάση τα ανωτέρω, η ανάπτυξη του σημαντικού αυτού
κοιτασματολογικού τύπου της θειούχου Pb-Ag, Zn
μεταλλοφορίας (manto-type) σχετίζεται χωρικά με το Ρήγμα
Αποκόλλησης της Λαυρεωτικής (1η επαφή) και με τις UM UTU
διατμητικές θραυσιγενείς ζώνες (shear zones) στις ετερογενείς OL
SCH
επαφές μεταξύ των μαρμάρων (“Ανώτερο” και “Κατώτερο”) και
GR
των παρεμβαλλόμενων μαρμαρυγιακών σχιστολίθων LM
“Καισαριανής ή Καμάριζας” (2η και 3ή επαφή αντίστοιχα).
 Η ηλικία της μεταλλογένεσης, προσδιορίζεται στο Άνω Μειόκαινο.
ΥΠΟΜΝΗΜΑ:
Επειδή ο τύπος αυτός της μεταλλοφορίας συνδέεται με τη δράση
του Ρήγματος Αποκόλλησης της Λαυρεωτικής οι A.Liati, GR :Γρανοδιορίτης UTU: Ανώτερη Τεκτονική ενότητα
OL: Ρήγμα Αποκόλλησης UM : Ανώτερο Μάρμαρο
N.Skarpelis, G. Pe-Piper, (2009), θεωρούν ως πιο πιθανή απόλυτη SCH: Σχιστόλιθος “Καισαριανής” ή “Καμάριζας”
ηλικία σχηματισμού, το διάστημα από 12 έως 8 Ma. Οι A. Berger et LM : Κατώτερο Μάρμαρο.
al., (2013), με βάση τα αποτελέσματα γεωχρονολόγησης (U–Th/H)
στους κρυστάλλους ζιρκονίου των γρανιτοειδών στο υποκείμενο του Βάσει του γενετικού αυτού μοντέλου τα μεταλλοφόρα
διαλύματα κυκλοφορούν μέσω του Ρήγματός Αποκόλλησης
Ρήγματος Αποκόλλησης, θεωρούν ότι τα μικτά θειούχα
( OL ) στις τεκτονισμένες ετερογενείς επαφές των
μεταλλεύματα (BPG) δημιουργήθηκαν πιθανώς στα 7,6 Ma (ηλικία πετρωμάτων. Διαφοροποίηση ως προς τις παλαιότερες
ψύξης των υποκείμενων “footwall” πετρωμάτων του Ρηγματος απόψεις (Διαφάνεια Δ.21) που θεωρούσαν ότι η απόθεση
Αποκόλλησης). του μεταλλεύματος οφείλονταν κυρίως στα ανερχόμενα
μεταλλοφόρα διαλύματα μέσω τεκτονικών διαρρήξεων.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.27 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΟΥΣ ΜΕΤΑΛΛΟΦΟΡΙΑΣ
N.SKARPELIS (2007), N. SKARPELIS and A. ARGYRAKI (2009)
ΟΙ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ
ΤΩΝ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ: Ο 2ος Τύπος
 1ος Τύπος: “gossans” ή περιλαμβάνει:
σιδηροκαλύμματα της θειούχου
μεταλλοφορίας βασικών μετάλλων Α: υπεργενετικά (μη-
(BPG).
UM θειούχα) σιδηρούχα
 2ος Τύπος: Υπεργενετικά (i) σιδηρούχα UTU μεταλλεύματα
και (ii) ψευδαργυρούχα ορυκτά SCH Β:υπεργενετικά (μη-
“καλαμίνα”. OL θειούχα)
ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΠΟΛΥ ΟΜΟΡΦΩΝ ψευδαργυρούχα και
ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΥ καλαμινούχα
ΠΡΟΣΕΛΚΥΟΥΝ ΤΟ ΖΩΗΡΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ OL LM b1: καλαμινούχα σε
ΞΕΝΩΝ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΑΛΛΑ ανοιχτές ρωγματώσεις
ΚΑΙ ΣΥΛΛΕΚΤΩΝ ΣΕ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΕΠΙΠΕΔΟ . Μοντέλο γένεσης των τύπων joint planes, tension
ΠΟΛΛΑ ΟΜΟΡΦΑ ΟΡΥΚΤΑ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ δευτερογενών μεταλλευμάτων από gashes
ΘΑΥΜΑΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΜΟΥΣΕΙΑ ΛΑΥΡΙΟΥ ΚΑΙ N. SKARPELIS (2007) & b2: στρωματόμορφα
ΑΓΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ (ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ Δ. 29). N. SKARPELIS - A. ARGYRAKI καλαμινούχα.
(2009) b3: ψευδαργυρούχα
Ο σχηματισμός των δευτερογενών ορυκτών που καρστικού τύπου.
προέκυψαν από την οξείδωση των πρωτογενών
θειούχων μεταλλευμάτων και γενικά από τις ΥΠΟΜΝΗΜΑ:
υπεργενετικές διεργασίες, εκτιμάται ότι άρχισε το UTU : Ανώτερη Τεκτονική Ενότητα
Πλειόκαινο δηλαδή από 5 Ma. OL : Ρήγμα Αποκόλλησης Λαυρεωτικής
Οι N.Skarpelis & A. Argyraki (2009), εκτιμούν ότι UM: Ανώτερο Μάρμαρο

Κατώτερη
Τεκτονική
Ενότητα
η ζώνη οξείδωσης φθάνει σε πάχος μέχρι 270μ. SCH:Σχιστόλιθος“Καισαριανής ή Καμάριζας”
Αρχαία Μεταλλευτική στοά «3ο ΧΛΜ.»
περίπου. LM: Κατώτερο Μάρμαρο
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.28 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗ ΘΕΙΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ PB - AG, ZN, FE (BPG) & ΣΥΝΔΡΟΜΑ
ΜΕ ΚΟΚΚΙΝΟ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗ ΘΕΙΟΥΧΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΑ (BPG). ΜΕ ΜΩΒ ΜΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ ΟΡΥΚΤΑ
(ΜΗ ΜΕΤΑΛΛΙΚΗ ΠΑΡΑΓΕΝΕΣΗ) ΠΟΥ ΣΥΝΟΔΕΥΟΥΝ ΤΑ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗ ΘΕΙΟΥΧΑ
Σφαλερίτης ZnS
Γαληνίτης PbS
Γαληνίτης Σκουρόχρωμοι κρύσταλλοι FeS2 + PbS Σιδηροπυρίτης και γαληνίτης
Κρύσταλλοι που
λαμπυρίζουν

Συλλογή Η.
Σιδηροπυρίτης Κατσαρού,
γκριζοπράσινη Φωτο B
μικροκρυσταλλική μάζα Ottens.
Συλλογή Η.
Κατσαρού, Φωτό Η. Κατσαρού CaCO3
CaF2
SiO2 Φωτο B BaSO4 {CaFe(CO3)2
Ottens.

Ασβεστίτης
Ανκερίτης
Χαλαζίας Φθορίτης Ορυκτολογικό μουσείο Λαυρίου
Βαρύτης
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.29 ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗ ΟΡΥΚΤΑ
ΟΡΥΚΤΑ ΑΠΌ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΠΡΩΤΟΓΕΝΩΝ ΘΕΙΟΥΧΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗ & ΥΠΕΡΓΕΝΕΤΙΚΑ
PbCO3 Δείγμα & Φωτό Η. Κατσαρού ZnCO3 Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου
CaSO4.2H2O

Κερουσίτης (λευκός
μόλυβδος) .
Κύριο ορυκτό Γύψος. Κρύσταλλοι > 1μέτρο
εκμετάλλευσης των Σμισθονίτης – Καλαμίνα βοτρυοειδούς υφής.
αρχαίων. Οι αρχαίοι δεν τον εκμεταλλεύονταν. Εντατική
Cu2(OH)2CO3

Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου εκμετάλλευση κατά τον 19ον – 20ον αι.
CaCO3
Cu3(CO3)2(OH)2 Ni3(AsO4)2 .8H2O

Μαλαχίτης
PbCl(OH)

Νεορυκτογένεση
από τις αρχαίες
Αραγονίτης
σκουριές σε
Αζουρίτης Ανναβεργίτης Βικιπαίδεια θαλάσσιο
περιβάλλον
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Βικιπαίδεια.
Δ.30 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΡΟΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙKΩΝ & Κατά καθηγητή Κ.ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980)
ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΤΆ ΤΗΝ
ΑΡΧΑΙΑ ΕΠΟΧΗ ΥΠΟΓΕΙΕΣ ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ:
Εξορυγμένα μεταλλεύματα
κερουσίτη-γαληνίτη
διαφόρων ποιοτήτων

ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ:
ΥΔΡΟΜΗΧΑΝΙΚΟΣ
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ
Εμπλούτισμα
μεταλλεύματος

ΚΑΜΙΝΟΙ:
ΑΝΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΞΗ
Κράμα μετάλλων
Pb-Ag

ΘΟΛΩΤΟΙ ΚΑΜΙΝΟΙ:
ΚΥΠΕΛΛΩΣΗ
Ag (μέταλλο),
PbO (Λιθάργυρος)

ΚΑΜΙΝΟΙ:
ΑΝΑΤΗΞΗ ΛΙΘΑΡΓΥΡΟΥ:
Pb (μέταλλο)
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.31 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ – ΧΑΡΤΗΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ

Επεξηγηματικό κείμενο από Δ. Μπίτζιο

Χαρακτηριστική είναι η διεύθυνση από
Νότο προς Βορά της κύριας διασποράς
των αρχαίων μεταλλευτικών εργασιών.
Ταυτίζεται με τη διεύθυνση της
παράταξης της 3ης επαφής από Νότο
προς Βορρά μέχρι την Καμάριζα
Συγκρίνατε με την ανάπτυξη των
γεωλογικών ετερογενών επαφών στους
Γεωλογικούς χάρτες στις Διαφάνειες
Δ.10, Δ.11 και στον Μεταλλευτικό χάρτη
της Διαφάνειας Δ. 22) .

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.32 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΟΝΤΑΝ ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ
Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου.

Τα κύρια χρήσιμα ορυκτά για τους αρχαίους μεταλλευτές ήταν κατά
κύριο λόγο ο κερουσίτης (ανθρακικός μόλυβδος - PbCO3) αλλά και ο
γαληνίτης (θειούχος μόλυβδος - PbS). Η αναλογία εκμετάλλευσης, από
τους αρχαίους μεταλλευτές των δύο αυτών ορυκτών κερουσίτη/γαληνίτη,
εκτιμάται σε 9/1 (καθηγητής Κ. Κονοφάγος 1980), δηλαδή υπερίσχυε σαφώς
ο κερουσίτης λόγω εκτεταμένης ζώνης οξείδωσης (βλ. Διαφάνεια Δ.27). Ο
άργυρος (Ag), που ενδιέφερε πρωτίστως τους αρχαίους μεταλλευτές, είναι
συνδεδεμένος με τον μόλυβδο (βλ. Διαφάνεια Δ.24). Ο Κ. Κονοφάγος
(1980,1997) εκτιμά ότι ο λόγος Ag/Pb του περιεχομένου αργύρου σε Kg
ανά τόνο μολύβδου κυμαίνονταν κατά την αρχαιότητα από 1 – 3 Kg/ ton και Γαληνίτης (PbS)
κατά μέσον όρο 2 Kg/ ton Ωστόσο οι αρχαίοι μεταλλευτές κατά τον 5ον
ακόμα και τον 4ον αι. π.Χ. αναζητούσαν θέσεις με μολυβδούχα
μεταλλεύματα πλουσιότερα σε άργυρο που ο λόγος Ag/Pb έφθανε τα 3-6
Kg/ ton.
 Τα μεταλλεία του Λαυρίου ονομάζονταν από τους αρχαίους μεταλλευτές
“ αργυρεία” ή “αργύρεια μέταλλα” ή “αργυρωρυχεία” και το
μετάλλευμα “αργυρίτης” και τα μεταλλεύματα “η αργυρίτις γη” (Κ.
Τσάιμου 2007), λόγω της ΄περιεκτικότητας του αργύρου στο μολυβδούχο
μετάλλευμα. Ο άργυρος αποτελούσε το κύριο μέταλλο εκμετάλλευσης ενώ ο
παραγόμενος μόλυβδος θεωρούνταν δευτερεύουσας σημασίας.
Συλλογή Η. Κατσαρού.
Φωτογραφία Berthold Ottens. Κερουσίτης (PbCO3 ) δηλαδή ο “λευκός
μόλυβδος” σε εντυπωσιακούς κρυστάλλους.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.33 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ - ΦΡΕΑΤΑ Κάτοψη Φρέατος στο Σπιθαροπούσι
“Δίδυμα” φρέατα
 Η αναζήτηση των μεταλλοφόρων ετερογενών επαφών Σπιθαροπούσι
μαρμάρων-σχιστολίθων γινόταν με κατακόρυφα κυρίως
πηγάδια – φρέατα “φρέατα ορύττειν”. Ορισμένα
παρουσιάζουν χαρακτηριστική περιστροφή της διατομής με
δημιουργία τριγωνικών προεξοχών για τη στήριξη κλιμάκων.
 Η διατομή των φρεάτων ήταν τετράγωνη ή παραλληλόγραμμη
συνήθως 1,30μ.Χ1,90μ. ή λιγότερο συχνά 1,90μ.Χ2,00μ. και με
βάθη συνήθως 25μ. έως 55μ. που μπορούσαν να φτάσουν τα
85μ. και με μέγιστο τα 120μ. (Καμάριζα). UM
 Στόχοι ήταν: η διασφάλιση του απαραίτητου αερισμού των Εντυπωσιακή φωτογραφία από
υπόγειων εργασιών, η αναζήτηση των μεταλλοφόρων D.MORIN, R.HERBACH &
ετερογενών επαφών και η περιχάραξη του κοιτάσματος, όπως 2 Επαφή
η
P.ROSENTHAL (2012).
και η μεταφορά ή και η ανέλκυση του εξορυσσόμενου -44,20μ
μεταλλεύματος.
 Η μηνιαία προχώρηση εκτιμάται ότι έφθανε έως τα 5μέτρα. SCH
Ορύχθηκαν κατά τον Κ. Κονοφάγο (1980) περίπου 1000
φρέατα, πολλά από τα οποία διευρύνθηκαν και βάθυναν από 3η Επαφή Απεικόνιση του συστήματος
τους νεότερους μεταλλευτές (π.χ. φρέαρ Serpieri). -66,00μ αερισμού διά φρεάτων και
Χαρτογράφηση φρεάτων στοών από Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ
LM (1980). Για καλύτερο ελκυσμό
UM: Ανώτερο Μάρμαρο, SCH:Σχιστόλιθοι “Καισαριανής ή από D. MORIN et al.
Αναπαράσταση της του αέρα (το «τιράγιο» στην
Καμάριζας”, LM: Κατώτερο Μάρμαρο. Με κόκκινη γραμμή η
μεταφοράς του ορολογία των σύγχρονων
κεκλιμένη στοά για τον εντοπισμό μεταλλεύματος της 3ης επαφής.
μεταλλεύματος από μεταλλωρύχων) άναβαν
-92,00μ
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο D. MORIN et al. φωτιές εντός των στοών.
Δ.34 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ - ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΣΤΟΕΣ

Η εντυπωσιακή
 Όταν το φρέαρ συναντούσε την αναζητούμενη κλασική
ετερογενή επαφή των πετρωμάτων (μαρμάρων- φωτογραφία από
το θεμελιώδες
σχιστολίθων), όρυσσαν διερευνητικές επιμήκεις βιβλίο για το
στοές και κεκλιμένα για να εντοπίσουν αρχαίο Λαύριο
κοίτασμα μεταλλεύματος (βλ. Διαφάνεια Δ.35). του Κ.
Με ερευνητικά φρέατα διερευνούσαν τη ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ
(1980)
μεταλλοφορία σε διάφορες θέσεις, δηλαδή όπως θα
λέγαμε με την ισχύουσα τεχνική ορολογία,
εφάρμοζαν μία μορφή περιχάραξης του
κοιτάσματος.
 Οι διερευνητικές στοές “υπόνομος”, ή “διώρυξ”, ή
“διάδυσις”, ή “όρυγμα”, ή “σύριγγες”(Κ. Τσάιμου
2007) ήταν μικρών διαστάσεων συνήθως 0,6 μ2
(0,70 μ. x 0,85μ.). Αποτέλεσμα ήταν οι εργάτες –
δούλοι “διορύττοντες” ή “διορύττοντα ανδράποδα”
να κινούνται με μεγάλη δυσκολία (έρποντας συχνά)
και οι συνθήκες εργασίας και διαβίωσης να γίνονται
ιδιαίτερα σκληρές. Η μηνιαία προχώρηση εκτιμάται
μέχρι 12μέτρα/μηνιαίως. Αρχαία ερευνητική στοά 3ο Χιλμ.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.35 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ - ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΣΤΟΕΣ (Συνέχεια)
ΧΑΡΤΗΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΣΤΟΩΝ ΚΑΙ ΘΑΛΑΜΩΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΔΗΜΟΛΙΑΚΙ
Με συμπληρώσεις κειμένων και πρόσθετων επεξηγήσεων από Δ. Μπίτζιο
4 φρέατα, με πράσινα ορθογώνια στις
Φρέαρ No 4
κορυφές ενός μη κανονικού τετράπλευρου.
βάθους~ 32μ,
Τα ΒΑ φρέατα συνάντησαν την 1η επαφή,
Υψμ. στομίου
που κλίνει προς Δυσμάς, σε υψηλότερα
213,11 μ
επίπεδα από ότι τα ΝΔ φρέατα. Ορύσσουν
Δίκτυο ερευνητικών στοών Φρέαρ No 3 από τη βάση των ΝΔ φρεάτων
0,6 μ2 (0,70 μ. x 0,85μ.) με βάθους~ 50μ. παράλληλες επιμήκεις στοές (αρχικά από
επιμήκεις και εγκάρσιες στοές Υψμ. στομίου ΝΔ προς ΒΑ) και αρκετές εγκάρσιες ή
συνολικού μήκους αρκετών 265,57 μ κεκλιμένα δημιουργώντας ένα

550 μέτρα
χιλιομέτρων για τον εντοπισμό δαιδαλώδες υπόγειο δίκτυο σε διαφορετικά
σώματος μεταλλεύματος της 1ης επίπεδα καλύπτοντας επιφάνεια (σε
επαφής. Όταν το εντόπιζαν προβολή) ~ 200 στρεμμάτων.
διεύρυναν τις στοές δημιουργώντας
θαλάμους και προχωρούσαν στην Οι κόκκινες οβάλ γραμμές
εκμετάλλευση (θάλαμοι Φρέαρ περικλείουν θαλάμους
εκμετάλλευσης). Louis Joseph εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων
βάθους ~ 27μ. Οι γραμμοσκιάσεις αντιστοιχούν σε
Υψμ. στομίου λιθογομώσεις και στύλους
182,10 μ “μεσοκρινείς” για την στήριξη της
Χάρτης του E. ARDAILLON οροφής μετά την “εξόφληση” του
Φρέαρ Jupiter κοιτάσματος.
(1897) που περιλαμβάνεται στο
βάθους ~ 33μ.
βιβλίο των Γ. ΜΑΡΙΝΟΣ ΚΑΙ W.
Υψμ. στομίου
PETRASCHECK ,1956 192,83 μ
450 μέτρα
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.36 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ - ΜΕΘΟΔΟΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ (ΘΑΛΑΜΟΙ)
E.ARDAILLON (1897)
 Όταν οι στοές συναντούσαν το κοίτασμα, τότε γινόταν διεύρυνση
Κ
αυτών, για την ολοκληρωτική απόληψη “εξόφληση” του Κ
μεταλλεύματος δημιουργώντας έτσι μεγάλους θαλάμους
εκμετάλλευσης. Για την εξακρίβωση των διαστάσεων του μεταλλοφόρου Φ
σώματος διανοίγονταν κεκλιμένες στοές (Κ) και εσωτερικά φρέατα (Φ).
 Η εξόρυξη των στρωματόμορφων μεγάλου πάχους ή σε μορφή μεγάλων Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ (1980)
θυλάκων κοιτασμάτων γινόταν σε βαθμίδες (Κ. Κονοφάγος 1980). Η
μεταλλευτική εργασία προχωρούσε “κόβοντας” το μετάλλευμα στη
κατακόρυφη πλευρά του σκαλοπατιού. Το μέτωπο προχωρούσε
διατηρώντας όμως τη μορφή των βαθμίδων.
 Οι κενοί χώροι, όγκου χιλιάδων κυβικών μέτρων, λόγω αφαίρεσης του
μεταλλεύματος, υποστηρίζονταν με στύλους, οι λεγόμενοι “όρμοι” ή
“μεσοκρινείς”, από φτωχό μετάλλευμα ή “στείρο” υλικό ή προχωρούσαν Αρχαία στοά “θάλαμος” στη Σούριζα
στη λιθογόμωση με συσσώρευση στείρων ή “πτωχών” σε μόλυβδο
μεταλλευμάτων π.χ.<7% σε Pb ή ψευδαργυρούχων μεταλλευμάτων (τα
οποία ως γνωστόν δεν εκμεταλλεύονταν). Επίσης σύμφωνα με την Κ.
Τσάιμου (2007) οι “όρμοι” δηλαδή οι στύλοι χρησίμευαν και στον
καθορισμό των υπόγειων ορίων με τα γειτονικά μεταλλεία.

Φωτό από Η. Κατσαρό
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.37 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ – ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΕΞΟΡΥΞΗΣ-ΦΩΤΙΣΜΟΣ
Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ, 1980

 Για την ανόρυξη των φρεάτων και των υπόγειων στοών
χρησιμοποιούσαν εργαλεία χειρός όπως το σφυρί “τύκος”
που είχε μήκος 12 cm, μέγιστο πλάτος 7 cm και πάχος 3 cm, την
αξίνα, την τσάπα, το φτυάρι την σφύρα και τη σμίλη ή το
βελόνι ή καλέμι “ξοίς”. Το καλέμι “ξοίς”, το οποίο χτυπούσαν με
το σφυρί για λάξευση, είχε μήκος 25-30 cm και διάμετρο 2-3cm
(E. Ardaillon,1897), ενώ το άκρο του ήταν από χάλυβα
(Κ. Κονοφάγος, 1980).
 Ο δούλος - μεταλλωρύχος “διορύττων”, ή “μεταλλευτής”, με το
σφυρί “τύκος”, την αξίνα και το καλέμι “ξοίς”, αποσπούσε από τον Τσάπα Σφυρί “τύκος”
μεταλλοφόρο όγκο μικρά κομμάτια, που μεταφέρονταν σε
δερμάτινους ή πλεκτούς με σπάρτο, σάκους “πήραι” ή “θύλακες” Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ, 1980
από τους μεταφορείς δούλους “θυλακοφόρα ανδράποδα”,ή
“θυλακοφόροι” ή “πηροφόροι” μέσω των φρεάτων (βλ.Διαφάνεια
Δ.33) ή διά μέσου των στοών με έξοδο προς την επιφάνεια.
 Ο φωτισμός των υπόγειων εργασιών εξασφαλίζονταν με
ατομικές πήλινες λυχνίες “λύχνοι” ελαίου κατάλληλης
χωρητικότητας για δεκάωρη εργασία.
καλέμι “ξοίς”

Ε. ARDAILLON (1897)
Πήλινη λυχνία ελαίου
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.38 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΞΟΡΥΞΕΙΣ - ΠΑΡΑΓΩΓΗ

Κατά καθηγητή Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980)

Τα “Χονδρά πλούσια διαλογής” δεν περνούσαν από
Ακολουθεί το στάδιο της λειοτρίβησης εμπλουτισμό αλλά πήγαιναν κατ’ ευθείαν για πλινθοποίηση και
και του εμπλουτισμού (βλ. Διαφάνεια Δ. 45) στη συνέχεια στις καμίνους για τήξη (βλ. Διαφάνεια Δ.54.)

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.39 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΧΕΙΡΟΔΙΑΛΟΓΗ
 Το μετάλλευμα, που εξορύσσονταν, περνούσε αρχικά από μία πρώτη
χειροδιαλογή, μέσα στις στοές αλλά και έξω από αυτές, για να διαχωρισθεί
μακροσκοπικά το εκμεταλλεύσιμο μετάλλευμα από το “φτωχό” (<7% Pb ή Zn-
ούχα) και το “στείρο” υλικό (όπως ο ασβεστίτης, ο φθορίτης, ο χαλαζίας,
αργιλικά ορυκτά κ.α.).
 Έτσι τα μεταλλεύματα με περιεκτικότητα <7% σε μόλυβδο (Pb),
συσσωρεύονταν ως μη εκμεταλλεύσιμα και αποτελούσαν τις
ονομαζόμενες, “εκβολάδες” ή “εκβολάδαι”. Οι “εκβολάδες” διακρίνονταν:
(i) σε “εσωτερικές εκβολάδες” όταν η χειροδιαλογή γινόταν μέσα στις στοές
και άφηναν εκεί τα φτωχά μεταλλεύματα αλλά και τα ψευδαργυρούχα
(καλαμίνες), που ήταν μη εκμεταλλεύσιμα από τους αρχαίους μεταλλευτές
επειδή προκαλούσαν προβλήματα στις εκκαμινεύσεις και (ii) σε “εξωτερικές
εκβολάδες” ή “εκβεβλημένοι σωροί” όταν τα απορρίμματα συγκεντρώνονταν Στον δασικό δρόμο από Αγ. Κωνσταντίνο
προς Σούριζα συναντάμε πολλές αρχαίες
έξω από τις στοές και τα φρέατα. αλλά και νεότερες (19ου – 20ου αι.)
μεταλλευτικές εργασίες.
 Το μετάλλευμα από 7% έως 30% σε μόλυβδο (Pb), μεταφέρονταν στα Οι σωροί των εξορυγμένων στη φωτογραφία
εργαστήρια θραύσης – λειοτρίβησης και στη συνέχεια στα πλυντήρια. προέρχονται από νεότερες μεταλλευτικές
εργασίες, ωστόσο ομοιάζουν με τους σωρούς
 Το πλούσιο προϊόν της χειροδιαλογής, με περιεκτικότητα > 30% σε των εκβολάδων των αρχαίων εκμεταλλεύσεων
μόλυβδο (Pb), το οδηγούσαν μετά από την τουβλοποίηση που δεν υπάρχουν πλέον διότι τους
(πλινθοποίηση) κατευθείαν στην κάμινο για τήξη. εκμεταλλεύτηκαν οι νεότεροι .

Δ, Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.40 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Κ. ΤΣΑΪΜΟΥ (2015)
ΘΡΑΥΣΗ - ΛΕΙΟΤΡΙΒΗΣΗ
 Πρωτογενής θραύση των εξορυγμένων τεμαχίων του μεταλλεύματος σε
μικρότερα κομμάτια με σιδερένια σφυριά, κόπανους.
 Χρησιμοποιούσαν επίπεδες μαρμάρινες πλάκες, λόγω αφθονίας του
πετρώματος και διότι το μάρμαρο έχει υψηλή αντοχή στη θλίψη και στη
κρούση σύμφωνα με τον διακεκριμένο καθηγητή Γ. Παπαδημητρίου (2013),
δεδομένου ότι το μετάλλευμα σπάζεται από τους εργάτες, τους
ονομαζόμενους “κοπείς”, με κρούση σε μικρότερα κομμάτια με μέγεθος
ρεβιθιού ή “οροβίτης λίθος” κατά Διόδωρο. Σχεδιαστής Γ.ΚΑΒΑΓΙΑΣ
 Για το τρίψιμο χρησιμοποιούσαν και γουδιά “αγγεία λίθινα”, ή “όλμοι λίθινοι” Επίπεδο τριβείο για τη
από τραχειτικό πέτρωμα (E. Ardaillon,1897). λειοτρίβηση. Αρχαιολογικό
Μουσείο Λαυρίου
 Τα θραυσμένα κομμάτια, οδηγούνταν για λειοτρίβηση (άλεση) σε
παλινδρομικούς μύλους τύπου Ολύνθου, (Γ. Παπαδημητρίου 2013), με
παλινδρομικές κινήσεις. Ήταν κατασκευασμένοι από δύο επάλληλες επίπεδες
πλάκες, αρκετού πάχους, από σκληρά ηφαιστειακά πετρώματα. Η κάτω
πλάκα “μύλη” συνήθως από ανδεσίτη. Η ανώτερη πλάκα “όνος”, τραχειτικής ή
ρυολιθικής σύστασης είχε μία σχισμή για να εισάγεται το προς λειοτρίβηση
θρυμματισμένο μετάλλευμα. Με ένα βραχίονα – μοχλό “κώπη”, που
περνούσε δια μέσου μίας αύλακας στην ανώτερη πλάκα, κινούσαν σαν να
έκαναν κουπί, (διατμητικός χαρακτήρας), την άνω πλάκα και επετύγχαναν
έτσι τη βέλτιστη λειοτρίβηση χωρίς να σηκώνουν όλο το βάρος της πλάκας (Γ. Μαρμάρινη πλάκα
Παπαδημητρίου 2013). Το προϊόν σε διάσταση σιμιγδαλιού δηλαδή <1χλστμ. για την θραύση
 Με τη λειοτρίβηση γίνονταν αποδέσμευση των μεταλλικών κόκκων από τους (Ασκληπιακόν)
“στείρους” κόκκους, όπως για παράδειγμα του ασβεστίτη με τον οποίο το Το προϊόν της λειοτρίβησης “κέγχρος”, λόγω
μετάλλευμα βρίσκεται σε συνανάπτυξη (βλ.Διαφάνεια Δ.41). Αυτή την ιδιότητα ομοιότητας του υποκίτρινου χρώματος του
την γνώριζαν οι αρχαίοι μεταλλευτές. κερουσίτη που αποτελούσε κύριο
ορυκτολογικό συστατικό με εκείνο του
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο κεχριού.
Δ.41 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ: ΑΠΟΔΕΣΜΕΥΣΗ- ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΣ

Μετά τον εμπλουτισμό στο πλυντήριο

Αποδέσμευση μετά την λειοτρίβηση

Από καθηγητή Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980) και επεξεργασία από
τον καθηγητή Γ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (2013)

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.42 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Πλυντήριο επίπεδο
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ: ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ στην κοιλάδα της Σούριζας

 Το λειοτριβημένο μετάλλευμα έπρεπε να υποστεί το στάδιο του
εμπλουτισμού σε ειδικές εγκαταστάσεις τα πλυντήρια. Το πλυντήριο
ονομάζονταν “κεγχρεών” ή “καθαριστήριο”. Γινόταν διαχωρισμός των
Ε
μεταλλικών κόκκων με μεγαλύτερη πυκνότητα π.χ. γαληνίτης 7,4-7,6gr/cm3,
κερουσίτης 6,55gr/cm3, από τους μη μολυβδούχους π.χ. καλαμίνα – Ζ
σμισθονίτης 4,4-4,5gr/cm3 ή και από τους μη μεταλλικούς κόκκους π.χ.
φθορίτης 3,2gr/cm3,ασβεστίτης 2,7gr/cm3, χαλαζίας 2,65gr/cm3 κ.α. Με τη
συνεχή ροή του νερού οι κόκκοι με τη μεγαλύτερη πυκνότητα, δηλαδή τα Ε: Επίπεδο εμπλουτισμού, Ζ: Σύστημα
καθαρισμού νερού και ξήρανσης απορριμμάτων
αργυρομολυβδούχα μεταλλεύματα, κατακάθιζαν στις κοιλότητες ενός ξύλινου (πλυνίτες).
ρείθρου (βλ. Διαφάνεια Δ.43), ενώ οι ελαφρότεροι που ήταν ψευδαργυρούχα Πλυντήριο ελικοειδές στο Δημολιάκι. Τα ελικοειδή
ή σιδηρούχα και κυρίως τα μη μεταλλικά ορυκτά, παρασύρονταν από το κατά Κ. ΤΣΑΙΜΟΥ (2000) ήταν μικρής
νερό, το οποίο μετά από καθαρισμό στις λεκάνες καθίζησης παραγωγής αλλά καλής μεταλλικής απόδοσης.
ανακυκλώνονταν. Οι εργάτες των πλυντηρίων ονομάζονταν “σηλαγγείς” (Κ.
Τσάιμου, 2007) το δε σύστημα τριβείων με το πλυντήριο ονομάζονταν
“εργαστήριο”. Ο αριθμός των πλυντηρίων ανέρχονταν μέχρι 150.
 Κατασκεύασαν, δύο τύπους πλυντηρίων τα επίπεδα ορθογώνια, (τα
πολυπληθέστερα) συνήθως 12μ Χ8μ. και τα ελικοειδή (τέλη του 4ου π.χ. αι.).
Κατά την Κ. Τσάιμου (2000), στην περιοχή Μπερτσέκου υπήρχε
συνδυασμός των επιπέδων και ελικοειδών πλυντηρίων, ώστε να
επιτυγχάνεται καλύτερη μεταλλική απόδοση φτωχών λεπτόκοκκων
μεταλλευμάτων. Η δυναμικότητα των επιπέδων ήταν 6 τόνοι/12ωρο και των Ο καθηγητής Γ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (2013 }
διατύπωσε την επιστημονική άποψη ότι ήταν
ελικοειδών 2,1 τόνοι/12ωρο. κυκλικά τριβεία για λειοτρίβηση του λιθαργύρου
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.43 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Το νερό μετά από
Εξαιρετική αναπαράσταση της υπερχείλιση ρέει από
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ: ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ (Συνέχεια) τα “πρόστερνα” καθαρό
Με πρόσθετες συμπληρώσεις κειμένων και επεξηγήσεων από Δ. Μπίτζιο λειτουργίας των πλυντηρίων και γεμίζει τη δεξαμενή.
εμπλουτισμού από καθηγητή Από εκεί οι εργάτες
Δ Δεξαμενή νερού του πλυντηρίου πλάτους 0,60- 1,10μ, Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980) τροφοδοτούν τη
μήκους 2,50μ. (2 ακροφύσια) - 9,50μ. (8 ακροφύσια) & ύψους “Πρόστερνα” για συλλογή
δεξαμενή Δ του
0,80-0,85μ. Πιεζομετρικό ύψος στο ακροφύσιο εκροής 0,40εκμ. ομβρίων και καθαρισμό
πλυντηρίου.
με καθίζηση από τα
Ε: Επίπεδο εμπλουτισμού μήκους 2,50μ. - 9,50μ., και πλάτους
από 1,80-2,00 μ. Κατά τον καθηγητή Γ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ γεώδη.
(1989) η διάσταση του πλάτους του Ε ήταν λειτουργική και
σταθερή (έξι αρχαίων ποδών) για βέλτιστη απόδοση του
εμπλουτισμού.
Υδροδυναμικής κατασκευής Δ
ακροφύσια για μέγιστη παροχή
Ζ
Ε

Δ
Ζ : “Σύστημα καθαρισμού και ανακύκλωσης του νερού” ( κατά τον καθηγητή Γ.
Παπαδημητρίου, 1989). Στο επίπεδο Ζ στέγνωναν τα στείρα απορρίμματα “πλυνίτες”
Ε ή κατά την αρχαία ορολογία “άμμος“ σύμφωνα με Κ. Κονοφάγο (1997).
Ο Αριστοτέλης “Στο περί Ζώων Γενέσεως” αναφέρει σε ελεύθερη
Ξύλινο ρείθρο (όπως η πινακωτή) πιθανού μήκους περίπου 2μ. και
μετάφραση ότι “ο γαληνίτης όταν ανακατεύεται με νερό ή ελαιόλαδο ο όγκος
πλάτους περίπου 15εκμ. για τον εμπλουτισμό του μεταλλεύματος.
του αυξάνει και από ουσία ρευστή και μαύρη μεταβάλλεται σε μάζα στιφρή
Σχέδιο (τομή) από τον καθηγητή Γ. ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (1989). Το
και λευκή λόγω ανάμειξής της με αέρα όπως στον αφρό και το χιόνι”.
εμπλούτισμα ή “κέγχρος“ κατά τους αρχαίους, συγκεντρώνονταν
Σύμφωνα με την Κ.ΤΣΑΙΜΟΥ (1989) η αναφορά αυτή μας οδηγεί στην
στο επίπεδο Ε και από εκεί σε αποθηκευτικούς χώρους (βλ.
άποψη ότι περιγράφει το φαινόμενο της επίπλευσης. Η ανωτέρω
Διαφάνεια Δ.66).
καθηγήτρια πειραματίσθηκε για την επιβεβαίωση των αρχαίων κειμένων.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.44 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Δεξαμενή νερού, στο “Ασκληπιακό”
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ. ΔΕΞΑΜΕΝΕΣ ΥΔΑΤΟΣ
 Ο εμπλουτισμός στα πλυντήρια προϋπόθετε υψηλές καταναλώσεις σε νερό.
Μία ετήσια κατεργασία 2000 τόνων μεταλλεύματος σε ένα επίπεδο πλυντήριο,
απαιτούσε κατανάλωση σε νερό, της τάξης των 1000 μ3. Όμως υπήρχε
ανεπάρκεια σε νερό λόγω της ανομβρίας της Λαυρεωτικής.
 Κατασκεύαζαν λοιπόν, κοντά στα πλυντήρια, μεγάλες δεξαμενές
“ενδοχεία” ή “υποδοχαί” νερού συνήθως σε μορφή κυλινδρική. Η
χωρητικότητά τους συνήθως σε 300 m3, αλλά βρέθηκαν και μεγαλύτερες που
υπερβαίνουν και τα 1000m3..
 Τεχνολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το εσωτερικό επίχρισμα (σοβάς) των Σκαλοπάτια για τις ανάγκες της συντήρησης
δεξαμενών για τη διασφάλιση της μεγαλύτερης δυνατής στεγανότητας. Αρχικά
γινόταν μία επένδυση από ένα ασβεστοκονίαμα (mortar) πάχους 1-5 εκμ. από
άμμο και χαλίκι με συνδετικό υλικό ασβέστη. Για καλύτερη πρόσφυση του
ασβεστοκονιάματος γινόντουσαν χαραγές-αυλακώσεις στο βράχο ή στη
λιθοδομή της δεξαμενής. Τελείωναν με μία ειδική επίστρωση από ένα
στεγανωτικό κονίαμα (plaster) καστανού - γκρι χρώματος, πάχους 0,1-0,2
χλστμ. max., από ασβέστη και κυρίως άμορφο λιθάργυρο (οξείδιο του
μολύβδου). Σύμφωνα με τους G. Papadimitriou and J. Kordatos (1995) όταν
στέγνωνε η επίστρωση αυτή, τότε ο ασβέστης μετατρέπονταν σε ασβεστίτη
ενώ στην εξωτερική επιφάνεια παρέμενε ο άμορφος λιθάργυρος υαλώδους
Τομή του ειδικού επιχρίσματος από
μορφής, προσδίδοντας βέλτιστη στεγανότητα.
G. PAPADIMITRIOU and J. KORDATOS
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο (1995)
Δ.45 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ: ΠΑΡΑΓΩΓΗ
Κατά καθηγητή Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980) ΤΡΟΦΟΔΟΣΙΑ ΠΛΥΝΤΗΡΙΩΝ:
Ποσοτικά και ποιοτικά
χαρακτηριστικά του
Πρόσθετα επεξηγηματικά κείμενα από Δ. Μπίτζιο εξορυγμένου μεταλλεύματος ,
μετά τη χειροδιαλογή, με το
οποίο τροφοδότησαν τα
πλυντήρια κατά την αρχαιότητα.

Με τη μέθοδο του εμπλουτισμού, που ήταν μία πολύ
οικονομική μέθοδος, περιόριζαν την ποσότητα του
προϊόντος του εμπλουτισμού (δηλαδή το εμπλούτισμα)
στο ¼ σε σύγκριση με το αρχικό βάρος της
τροφοδοσίας, ενώ παράλληλα εμπλουτίζονταν σε Pb –
Ag. Έτσι μείωναν τη ποσότητά του μεταλλεύματος που
προωθούσαν στις καμίνους για τήξη (λιώσιμο) ,που
ήταν μία πολύ ακριβή μέθοδος (βλ. Διαφάνεια Δ.55).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.46 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΚΑΜΙΝΟΣ ΤΗΞΗΣ: ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

 Καταρχήν το εμπλουτισμένο μετάλλευμα δηλαδή το προϊόν
(εμπλούτισμα) των πλυντηρίων, υποβάλλονταν σε συσσωμάτωση
– πλινθοποίηση (τουβλοποίηση -μπριγκετοποίηση).
Η πλινθοποίηση ήταν αναγκαία διότι το εμπλούτισμα ήταν λεπτόκοκκο
και ασύνδετο και αν το έριχναν έτσι θα γέμιζε τα διάκενα της καμίνου,
με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται η δίοδος του αέρα απαραίτητου για την
καύση του ξυλοκάρβουνου.
 Οι πλίνθοι (τούβλα) του εμπλουτισμένου μεταλλεύματος, τήκονταν
σε μεταλλουργική φρεατώδη φλογοκάμινο με το κατάλληλο
καύσιμο (ξυλάνθρακας), για την απόληψη ορισμένων μετάλλων
είτε σε μεταλλική κατάσταση είτε σε χημική ένωση.
 Οι κάμινοι αυτοί ήταν κυλινδρικοί κατακόρυφοι, κατασκευασμένοι (Κ.
Κονοφάγος, 1980), από πέτρωμα, που άντεχε στις υψηλές
θερμοκρασίες, με εσωτερική επένδυση από πυρίμαχο άργιλο. Η
διάμετρο τους εκτιμάται περίπου σε 1-1,5μ. και ύψος που δεν
ξεπερνούσε τα 4 μ. Οι κάμινοι προσαρμόζονταν σε μία εσοχή της
τοιχοποιίας του λιθόκτιστου δωματίου (βλ. Διαφάνεια, Δ.47), με εμφανείς
τις αλλοιώσεις της λιθοδομής της τοιχοποιίας λόγω της
αναπτυσσόμενης υψηλής θερμοκρασίας (βλ. Διαφάνεια Δ.101).
Σχέδιο εξαιρετικής αναπαράστασης της καμίνου
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο τήξης από καθηγητή Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980)
Δ.47 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ –ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Εξαιρετική
αναπαράσταση
ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΜΙΝΟΥ ΤΗΞΗΣ
καμίνου τήξης από Κ.
 Η αρχαία κάμινος τροφοδοτούνταν από μία οπή στα ανώτερα ΤΣΑΙΜΟΥ
επίπεδά της, με πλινθοποιημένο μετάλλευμα, κυρίως από (2015).Σχεδίαση Γ.
κερουσίτη (PbCO3) και ίσως με μικρές ποσότητες <10% ΚΑΒΑΓΙΑΣ
θειούχου μεταλλεύματος μολύβδου (γαληνίτη-PbS). Επίσης
έριχναν επάλληλες στρώσεις ξυλοκάρβουνου.
 Από ένα μικρό άνοιγμα στη κάμινο τοποθετούσαν ένα ακροφύσιο
από ψημένη άργιλο για την συνεχή εμφύσηση αέρα. 3ο Επίπεδο
 Η καύση του ξυλάνθρακα έδινε θερμοκρασίες 950οC έως 1200οC,
που προκαλούσε την χημική αναγωγή του οξειδίου του μολύβδου. 2ο Επίπεδο
 Το κάρβουνο καίγεται. Ο άνθρακας (C), λόγω καλύτερης χημικής
συγγένειας αποσπά (Κ. Κονοφάγος, 1980), το οξυγόνο (Ο) από το 1ο Επίπεδο
ανθρακικό μετάλλευμα του μολύβδου τον κερουσίτη (PbCO3),
σύμφωνα με τις αναγωγικές αντιδράσεις CO+PbOPb+CO2 και
C+2PbO2Pb+CO2, με αποτέλεσμα να ελευθερώνεται ένα κράμα
μόλυβδου (Pb) και αργύρου (Ag), με 1-4 κιλά Ag / τόνο Pb, που ρέει
σαν πιο βαρύ(11,3 gr/cm3) προς τη βάση της καμίνου. Το υπόλοιπο,
ρέει και αυτό αποτελώντας τη σκωρία “έλκυσμα” με 3,6gr/cm3, που
περιείχε ελαφριά υλικά όπως ενώσεις του Fe και Zn, καθώς και
CaO, SiO2 και άλλες προσμίξεις. Σύμφωνα με τον Κ. Κονοφάγο
(1980), οι αρχαίες σκουριές ήταν αυξημένης περιεκτικότητας σε SiO2
που σημαίνει ότι ήταν μικρής ρευστότητας. Για να βελτιώσουν τη
ρευστότητα πρόσθεταν λίγα σιδηρούχα (πιθανώς σκουριές) ή
ασβεστούχα υλικά. Ερείπια καμίνου τήξης στην περιοχή Αρύ, μετά από
 Οι καμινευτές ονομάζονταν “κίβδωνες” ή “κιβδώνες“ (Κ. Τσάιμου) το εξαίρετο ανασκαφικό έργο της Καθηγήτριας Κ.
ΤΣΑΙΜΟΥ. Το κόκκινο βέλος δείχνει την εσοχή της
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο τοιχοποιίας όπου εφαρμόζονταν η κάμινος.
Δ.48 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΚΥΠΕΛΛΩΣΗ- ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ
 Ο διαχωρισμός του μολύβδου, υπό μορφή Θολωτή κάμινος κατά Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980)
οξειδίου “λιθάργυρος”, από τον άργυρο γινόταν
κατά τη κατεργασία της κυπέλλωσης.
 Η αρχή της μεθόδου της κυπέλλωσης στηρίζεται
στην ιδιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα
(καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου, 1993) να οξειδώνει
τον μόλυβδο σε υψηλές θερμοκρασίες χωρίς
όμως να επιδρά στον περιεχόμενο άργυρο.
 Για την κυπέλλωση, χρησιμοποιούσαν ειδικές
καμίνους κυπέλλωσης, που ήταν θολωτές, για να μην
υπάρχουν απώλειες θερμότητας. Τοποθετούσαν
πυρίμαχα κύπελλα (κουπέλλες ή χωνευτήρια), όπου
γινόταν η τήξη του κράματος αργυρούχου μολύβδου.
Για καύσιμο χρησιμοποιούσαν ξυλεία, που δεν
έπρεπε όμως να έρχεται σε επαφή με το μεταλλικό Τμήμα του πυθμένα αρχαίου
λουτρό για να μη προκαλείται αναγωγή του οξειδίου κυπέλλου της κυπέλλωσης.
Φωτογραφία που περιλαμβάνεται
του μολύβδου με αποτέλεσμα να σταματάει η στο θεμελιώδες βιβλίο του
οξείδωση του λιθαργύρου και επομένως η διαδικασία Κ.ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ (1980).
της κυπέλλωσης.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.49 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Σχέδιο του καθηγητή Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ
(1980), της λειτουργίας του αρχαίου θαλάμου
ΚΥΠΕΛΛΩΣΗ- ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ - 1Η ΦΑΣΗ κυπέλλωσης

 Στην πρώτη φάση, γέμιζαν το πυρίμαχο κύπελλο (κουπέλλα ή
χωνευτήριο) με το κράμα του αργυρούχου μολύβδου. Καύση της
ξυλείας, με τη βοήθεια εμφύσησης αέρα με φυσερό, που απέδιδε
από 900°C - 970°C. Αποτέλεσμα ήταν η τήξη του μεταλλικού
κράματος αργυρούχου μολύβδου Pb-Ag.
 Στην επιφάνεια του μεταλλικού λουτρού, λόγω της εμφύσησης
του αέρα, οξειδωνόταν ο μόλυβδος, σε οξείδιο του μολύβδου
(PbO), που οι αρχαίοι μεταλλευτές το ονόμαζαν “Λιθάργυρο”.
 Ο λιθάργυρος PbO (9,15 gr/cm3), λόγω διαφοράς ειδικού βάρους
από τον άργυρο (10,497 g/cm3) αλλά και της υψηλής θερμοκρασίας,
σχημάτιζε ένα τηγμένο στρώμα στο πάνω μέρος του μεταλλικού Πλακοειδής
Λιθάργυρος PbO.
λουτρού, πάχους λίγων χιλιοστομέτρων. Ορυκτολογικό
 Στη συνέχεια ο λιθάργυρος (PbO) έρεε έξω από το κύπελλο, λόγω Μουσείου Αγίου
Κωνσταντίνου
υπερχείλισης, σε κάποιο κεραμικό δοχείο και στερεοποιούνταν σε
μορφή πλάκας ο λεγόμενος “πλακοειδής λιθάργυρος”.

Η ανώμαλη μορφή του Λιθαργύρου (ορθορομβικής δομής),
κιτρινωπού χρώματος οφείλεται κατά Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο (1980), σε απότομη ψύξη της ελεύθερης επιφάνειας.
Δ.50 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΚΥΠΕΛΛΩΣΗ- ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ - 2Η ΦΑΣΗ
Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ (1980).

 Η δεύτερη φάση αρχίζει όταν αντιλαμβάνονταν ότι στο
μεταλλικό λουτρό είχε σχηματισθεί ένα τήγμα κράματος
μολύβδου πολύ πλούσιου σε άργυρο.
 Εμβάπτιζαν στο μεταλλικό λουτρό, λίγο πριν εμφανισθεί ο
άργυρος, ψυχρές σιδερένιες βέργες προκειμένου να
προσλαμβάνεται (ξάφρισμα) ο λιθάργυρος (PbO)
“σωληνοειδής λιθάργυρος” χωρίς όμως να παρασύρεται
με τον λιθάργυρο και ο άργυρος .
 Στις “ψυχρές” βέργες, που εκτιμάται (Κ. Κονοφάγο, 1980), ότι η
θερμοκρασία τους κυμαίνονταν γύρω στους 500°C,
προσκολλιόνταν ο λιθάργυρος διότι η θερμοκρασία της βέργας
ήταν κάτω από το σημείο τήξης (Σ.Τ.) του λιθαργύρου (880°C),
ενώ αντίθετα δεν προσκολλιόταν το κράμα του αργυρούχου
μολύβδου, δεδομένου ότι η θερμοκρασία της βέργας
υπερέβαινε το Σ.Τ. του κράματος (232°C) και αφετέρου
σύμφωνα με τον ανωτέρω καθηγητή “ο μόλυβδος δεν έχει
συνάφεια και δεν δίνει κράμα με το σίδηρο”. Με τον ιδιοφυή
αυτό τρόπο, που είχαν εφεύρει οι αρχαίοι μεταλλευτές,
περιόριζαν τις απώλειες σε άργυρο.

Κομμάτια από σωληνοειδή λιθάργυρο (PbO)
Αρχαιολογικό Μουσείο Λαυρίου.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.51 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΑΝΑΤΗΞΗ ΛΙΘΑΡΓΥΡΟΥ

 Ο “λιθάργυρος” δηλαδή το οξείδιο του μολύβδου (PbO), που παράγονταν
ως παραπροϊόν της κατεργασίας της κυπέλλωσης, οδηγούνταν στη
συνέχεια πάλι για τήξη, δηλαδή υποβάλλονταν σε εκ νέου αναγωγική
κατεργασία προκειμένου να παραχθεί τελικά ο μεταλλικός μόλυβδος (Pb).
 Ο λιθάργυρος έλιωνε εύκολα στις ίδιες φλογοκαμίνους τήξης του μεταλλεύματος με
τη προσθήκη λίγου κάρβουνου και πιθανώς και με τη προσθήκη θαλάσσιας άμμου
ή και μεταλλεύματος για συλλίπασμα (Γ. Παπαδημητρίου,2000), προς σχηματισμό
σκουριάς (απαραίτητης για την παραγωγική λειτουργεία της καμίνου).
Ο παραγόμενος μόλυβδος (μέταλλο) είχε καθαρότητα 98-99% και περιείχε λίγες
προσμίξεις όπως λίγο άργυρο (Ag) και ευοξείδωτες μεταλλικές “ακαθαρσίες”, όπως
χαλκός (Cu), σίδηρος (Fe) κ.α. Βύθιζαν στο τήγμα του μολύβδου,
φρεσκοκομμένους κλάδους δένδρων,
 Οι αρχαίοι μεταλλευτές εφάρμοζαν, κατά Κ. Κονοφάγο (1980), ένα σύστημα οπότε οι παραγόμενοι ατμοί,
οξείδωναν τις ευοξείδωτες μεταλλικές
“ξαφρίσματος” του τήγματος του μολύβδου από τις μεταλλικές αυτές προσμίξεις
“ακαθαρσίες”, που αναπηδούσαν στην
(βλ. εικόνα & επεξηγηματικό κείμενο δίπλα). επιφάνεια. Ακολουθούσε το
ξάφρισμα”.
Σχέδιο Κ.ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ ,1980

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.52 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΩΝ ΕΡΓΑΛΕΙΩΝ

 Οι αρχαίοι μεταλλευτές κατεργάζονταν σιδηρούχα
μεταλλεύματα, που αφθονούσαν στη Λαυρεωτική,
όπως ο αιματίτης (Fe2O3) αλλά και ο λειμωνίτης
(Fe2O3.H2O), για την κατασκευή των σιδερένιων
εργαλείων τους, που χρησιμοποιούσαν στις
μεταλλευτικές εργασίες και κυρίως κατά τις
εξορύξεις.
 Σε περιοχές όπου συναντιούνται μεταλλοφόρες
εμφανίσεις σιδηρομεταλλευμάτων βρέθηκαν ίχνη από
αρχαία καμίνια που περιείχαν σκουριές και ορυκτά του
σιδήρου σε διάφορες αναγωγικές συνθήκες. Στη
Σούριζα εξάλλου (καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου, 2000),
βρέθηκαν σφυρηλατιμένα ημισφαιρικά συντήγματα
σιδήρου, που πιθανόν να χρονολογούνται κατά το Σιδηρομετάλλευμα στο 3ο Χλμ.
δεύτερο ήμισυ του 4ου π.Χ.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.53 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΣΙΔΗΡΟΥΧΩΝ ΚΑΙ ΧΑΛΥΒΔΙΝΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

Κ. ΤΣΑΪΜΟΥ (2015) “Σύντηγμα” από
συσσωματώματα σιδήρου και σκουριάς
 Σύμφωνα με την Κ. Τσάιμου (2015), σε φρεατώδη κάμινο έριχναν
σιδηρομετάλλευμα, με ξυλάνθρακα και προκαλούσαν αναγωγική
αντίδραση ώστε να αποσπάται οξυγόνο από τα σιδηροξείδια και
να ελευθερώνεται ο σίδηρος. Στη βάση της καμίνου σχηματιζόταν
ένα ημισφαιρικό “σύντηγμα”, δηλαδή μία σπογγώδης μάζα γεμάτη
οπές από συσσωματώματα σιδήρου με σκωρία. Στη συνέχεια το
βύθιζαν στην κάμινο σε 1200° – 1300°C και όταν η σκουριά αποκτούσε
μία σχετική ρευστότητα έβγαζαν το “σύντηγμα” και το σφυρηλατούσαν
ώστε να απομακρυνθεί η σκουριά και να λαμβάνεται μια μάζα μαλακού
σιδήρου.
 Για να επιτύχουν μεγαλύτερη σκληρότητα, ακολουθούσε η ενανθράκωση
σε υψηλές θερμοκρασίες για τη μετατροπή του σε χάλυβα (φύλλα) και
στη συνέχεια η “βαφή” του, δηλαδή η εμβάπτιση του σε νερό ή λάδι
προκαλώντας την απότομη ψύξη του. Σύμφωνα με τον καθηγητή Γ. Είναι αξιοθαύμαστο το σύστημα, που εφάρμοζαν οι
Παπαδημητρίου (2000) η ενανθράκωση επιτυγχάνονταν σε αρχαίοι μεταλλουργοί ώστε μετά από επίμονες
θερμοκρασίες 9500C -10000C. προσπάθειες να λαμβάνεται μία μάζα μαλακού
σιδήρου, δεδομένου ότι κανονικά για τη λήψη
 Κατά τον καθηγητή Κ. Κονοφάγο (1980) τα άκρα των ρευστού μεταλλικού σιδήρου απαιτούνταν
χρησιμοποιούμενων καλεμιών, για την λάξευση των μαρμάρων στα (Κ. ΤΣΑΙΜΟΥ,2015) υψηλές θερμοκρασίες
μεταλλευτικά έργα, ήταν χαλύβδινα που κατασκευάζονταν μετά από 1540°C, που δεν μπορούσαν όμως να επιτύχουν
ενανθράκωση Fe+0,1-0,7%C. με τα μέσα της εποχής (έφταναν μέχρι 1400 °C).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.54 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΤΗΞΗ – ΚΥΠΕΛΛΩΣΗ – ΑΝΑΤΗΞΗ - ΠΑΡΑΓΩΓΕΣ
Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ (1980)) Χονδρά πλούσια
διαλογής
(βλ. Διαφάνεια Δ. 38)

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.55 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΚΟΣΤΟΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΙ ΚΕΡΔΟΣ

 Ο καθηγητής Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ (1980, 1997) εκτίμησε, το κόστος παραγωγής ανά
τόνο μεταλλεύματος, επιμερίζοντάς το στις ακόλουθες κύριες φάσεις εξόρυξης &
κατεργασίας:

 ΕΞΟΡΥΚΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ:…10,00 Αττικές δραχμές /τόνο.

 ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ:……………….4,40 Αττικές δραχμές/τόνο.

 ΤΗΞΗ: …………………….……………………………71,00 Αττικές δραχμές/τόνο.
Φωτογραφία Η, Κατσαρός
Δ.56 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒΔΟΥ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ.

Παραγωγή κατά το Αρχαίο Λαύριο (7ος – 1ος π.Χ.) κατά τον
καθηγητή Κ. Κονοφάγο (1980, 1997) :
 Μετά από τη κατεργασία της αναγωγικής τήξης
εκτιμάται ότι παράχθηκαν 1.750.000 τόνοι κράματος
αργυρούχου μολύβδου (σκληρός μόλυβδος).
 Στη συνέχεια μετά την κυπέλλωση και την ανάτηξη του
λιθαργύρου (PbO) το τελικό προϊόν (Δ.54) εκτιμάται σε
1.400.000 τόνους μετάλλου (μαλακού) μολύβδου (Pb)
και 3.500 τόνους μετάλλου αργύρου (Ag).
 Από τις ποσότητες αυτές εκτιμάται προσεγγιστικά από τον
Κ. Κονοφάγο (1997), ότι το 74% περίπου, της συνολικής
παραγωγής του Αργύρου παράχθηκε τον 5ον και 4ον αιώνα “Χελώνα” μολύβδου (20 Kg),
π.Χ.(1600 τόνοι & 1000 τόνοι αντίστοιχα), με την μεγαλύτερη παραπροϊόν παραγωγής του αρχαίου
μεταλλευτικού Λαυρίου.
παραγωγή κατά τον 5ον αι. π.Χ. Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.57 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Αθηναϊκό
ΧΡΗΣΕΙΣ ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒΔΟΥ τετράδραχμο
5ος αι. π.Χ.
Ιστότοπος
Νομισματικού
 Ο άργυρος (Ag), προοριζόταν κυρίως για κοπή αργυρών νομισμάτων στο Μουσείου
Αθηνών
νομισματοκοπείο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας. Όταν περίσσευε,
διοχετεύονταν στο εμπόριο ως “αργύριον άσημον” σε μικρά πλινθώματα
“οβελίσκοι”, ή “οβελοί”, ή “Δελφοί” ή απλά “χώματα” (E. Ardaillon,1897) ,
για πολυτελή αντικείμενα, ή για ιερά σκεύη και αφιερώματα, ή για έργα
τέχνης αλλά και για κοσμήματα καθώς και για καθρέπτες.
 Ο λιθάργυρος (PbO) χρησιμοποιούνταν σαν ειδικό στεγανωτικό
Αργυρά κοσμήματα
επίστρωμα (βλ. Διαφάνεια Δ.44) στις δεξαμενές ύδατος των πλυντηρίων
εμπλουτισμού. Επίσης κατά τον Πλίνιο έβρισκε εφαρμογές στην ιατρική Μολύβδινοι σύνδεσμοι
ραγισμένων αγγείων
και στην φαρμακευτική.
 Ο μόλυβδος (Pb) διατίθονταν σε χελώνες (Δ.56) ή σε μορφή
ελασμάτων. Χρησιμοποιήθηκε για κατασκευή μολύβδινων συνδέσμων
κτιρίων, ή για την επιδιόρθωση ραγισμένων και σπασμένων αγγείων, ή
για σφραγίδες ή για σταθμία, ή για επενδύσεις σε κατώφλια, ή για
υφαντικά βάρη, η για σωλήνες, η για τη κατασκευή κλειδιών, αλλά και σαν
εξωτερικό περίβλημα των σιδερένιων συνδέσμων των δομικών λίθων των
κτιρίων προς προστασία έναντι της οξείδωσης, ή και για κραμάτωση (αντί Εκθέματα του
του κασσιτέρου) για κατασκευή του μπρούντζου. Αρχαιολογικού
Μουσείου
Λαυρίου Μολύβδινο κλειδί
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.58 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

 Τα μεταλλεία (το υπέδαφος) ανήκαν στο κράτος και μισθώνονταν (όπως
ισχύει και σήμερα) στους ιδιώτες. Η μίσθωση αφορούσε κύρια σε
“ελεύθερους πολίτες”. Τα πλυντήρια- εργαστήρια και οι κάμινοι ανήκαν
σε ιδιώτες. Μετά τη λήξη της σύμβασης μίσθωσης, τα μεταλλεία
ξαναγύριζαν στο κράτος.
 Το κράτος προχωρούσε με δημοκρατικό τρόπο (δημοπρασίες), στην
έκδοση ανακοινώσεων ως προς το ποιά μεταλλεία ήταν προς μίσθωση.
 Κατά τον Αριστοτέλη, 10 αντιπρόσωποι της Αθηναϊκής πολιτείας ( 1 από κάθε
φυλή μετά από κλήρωση ) οι λεγόμενοι “πωληταί”, πουλούσαν (δηλαδή
μίσθωναν) τα μεταλλεία σε ιδιώτες μεταλλευτές ή σε συνεταιρισμούς αυτών. Ο
μισθωτής ονομάζονταν “ωνητής”. Μετά από κατακύρωση από τη Βουλή,
(Κ.Κονοφάγος,1997) γινόταν σύμβαση παραχώρησης, που λεγόταν Επιγραφή (350 π.Χ.):
“κτησιακόν” όπου εκτός από το όνομα του μεταλλείου, το όνομα του μισθωτή, “ΣΙΜΟΣ ΚΑΤΕΛΑΒΕ
ΑΣΚ(Α)ΛΗΠΙΑ
την κατηγορία της παραχώρησης και την τιμή περιγράφονταν και τα όρια του ΚΟΝ”. Σημειώνεται ότι η λέξη
μεταλλείου δηλαδή η λεγόμενη “διαγραφή ” (E. Ardaillon 1897). “κατέλαβε “ χρησιμοποιείτο μόνον για
τις καινοτομίες και δεν την συναντάμε
 Τα στοιχεία των μισθώσεων σημειώνονταν από τους “πωλητάς” λεπτομερώς σε σε άλλη κατηγορία παραχωρήσεων (Κ.
επιγραφές σε λίθινες πλάκες (στήλες), που φυλάσσονταν, στην Αρχαία Αγορά Κονοφάγος 1997, στηριζόμενος και
της Αθήνας. στις μελέτες της M. Crosby).
Αρχαιολογικό Μουσείο Λαυρίου.
 Στην ύπαιθρο γινόταν οριοθέτηση με λίθινες επιγραφές “όρος”. (βλ. και Δ.62). Η εξαιρετική αυτή φωτογραφία
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο παραχωρήθηκε από Α. Δημητριάδη.
Δ.59 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ: ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ - ΔΙΑΓΡΑΦΗ

Εντυπωσιακή “Διαγραφή“ που βρέθηκε στην Αρχαία Αγορά και μελετήθηκε από M. CROSBY (1950) .
Περιλαμβάνεται στην εξαιρετική διατριβή της καθηγήτριας Κ. ΤΣΑΙΜΟΥ (1988) με την ακόλουθη ερμηνεία :
«Μεταλλείο παλαιό ανασάξιμο που ονομάζεται Νυμφαϊκό και βρίσκεται στη Μαρώνεια στα χωράφια του
Αυτοφάντου με τα όρια, προς Βορρά η ιδιοκτησία του Λυσιθείδου και η χαράδρα η (…νο) το εργαστήριο του
Αυτοφάντου από το δήμο του Κυθήρου, ανατολικά το εργαστήριο του Διοφάνους από το δήμο Γαργηττού,
ενοικιαστής (.) οφών γιος του Ξενοκλέους (τιμή δραχμές):20»
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.60 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ
 Η “φιλοσοφία” της κατηγοριοποίησης των μεταλλευτικών παραχωρήσεων,
επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τη μεταλλευτική νομοθεσία του δυτικού κόσμου.
 Τα είδη των παραχωρήσεων κατά τον Αριστοτέλη είναι: τα “εργάσιμα”
και τα “συγκεχωρημένα” ενώ στις στήλες της Αγοράς Αθηνών
αναφέρονται οι κατηγορίες : τα “εργάσιμα”, τα “ανασάξιμα”, τα
“παλαιά ανασάξιμα” και μερικές φορές οι “καινοτομίαι”.
 Ο καθηγητής Κ. Κονοφάγος (1997) αντιστοιχεί τα “εργάσιμα” του Αριστοτέλη
με τις κατηγορίες που αναφέρονται στις στήλες της Αγοράς των Αθηνών
“εργάσιμα”, “ανασάξιμα” “παλαιά ανασάξιμα” και θεωρεί ότι: “είναι παλαιά
ή προσφάτως εγκαταλειφθέντα μεταλλεία τα οποία παραχωρούνταν εκ νέου
για έρευνα ή δοκιμαστική εκμετάλλευση” και νοικιάζονταν για 3 χρόνια.
Συγκρίνοντας με τη σύγχρονη εποχή, οι Άδειες Μεταλλευτικών Ερευνών
(ΑΜΕ) που χορηγούνται βάσει του ισχύοντος μεταλλευτικού νόμου έχουν και
αυτές διάρκεια 3 ετών.
 Ο Κ. Κονοφάγος (1997) θεωρεί ότι από την αρχαία λέξη “ανασάξιμα” μπορεί
να προέρχεται η Ηπειρωτική λέξη «σάχνω» ή «έσαξα» που σημαίνει Από την παρουσίαση της Κ.
«τακτοποίησα» και συμπεραίνει ότι η κατηγορία αυτή των παραχωρήσεων ΤΣΑΙΜΟΥ, του τελευταίου βιβλίου
χορηγούνταν για μία «τακτοποίηση» προκειμένου να αξιολογηθεί αν υπήρχαν του Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ: 1997”.
Δημοσίευση στον Πυρφόρο.
ελπίδες να εξελιχθεί σε οριστική παραχώρηση δηλαδή σε εκμετάλλευση
κοιτάσματος.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.61 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ (Συνέχεια)
 Η λέξη “εργάσιμα” κατά τον Κ. Κονοφάγο (1997) σημαίνει ότι η μεταλλευτική παραχώρηση είχε αυξημένες ελπίδες να εξελιχθεί
μετά από έρευνα σε έργο δηλαδή μεταλλείο σε εκμετάλλευση. Συγκεκριμένα, μια παραχώρηση αναφέρονταν σε στήλη ότι ήταν
“ανασάξιμο” ενώ με τα ίδια όρια σε άλλη στήλη σαν “εργάσιμο”, που σημαίνει ότι εγκαταλείφτηκε και παραχωρήθηκε εκ νέου
για άλλα 3 χρόνια Κατά σειρά αυξανόμενης προοπτικής εντοπισμού κοιτάσματος είναι “ανασάξιμο” “εργάσιμο ”
 Η κατηγορία “καινοτομίαι”, μπορεί να σημαίνει νέες τομές ή νέα έργα. Πρόκειται (Η. Κονοφάγος & Σ. Σιδέρη ,2001), για
παραχωρήσεις για έρευνα και δεν αποτελούσαν αντικείμενο “πώλησης”. Η τιμή του ενοικίου ήταν πολύ χαμηλή ή ακόμη και
δωρεάν γιατί η πολιτεία προσδοκούσε στο να εντοπισθεί κοίτασμα οπότε θα αποκόμιζε μεγάλα οικονομικά οφέλη. Δεν
δηλώνονταν στην Αθήνα αλλά στο Λαύριο. Εάν εντόπιζαν μετάλλευμα τότε πλήρωναν πιθανώς ποσοστό 1/24 της αξίας του.
 Άλλο είδος παραχώρησης, κατά τον Αριστοτέλη στην “Αθηναίων Πολιτεία”, ήταν τα “συγκεχωρημένα”. Η λέξη κατά τον Κ.
Κονοφάγο (1997), στηριζόμενος στο λεξικό των Lidell – Scott, έρχεται από το αρχαίο ρήμα «συγχωρέω» δηλαδή συμφωνώ,
παραδέχομαι. Επρόκειτο δηλαδή για οριστικές παραχωρήσεις που δινόντουσαν μετά από συμφωνία για τη τιμή, αυτοδικαίως
στους μεταλλευτές, που είχαν εντοπίσει κοίτασμα Για το λόγο αυτό τα “συγκεχωρημένα” δεν αναφέρονταν στις στήλες αλλά
εγγράφονταν σε πλακίδια. Τα “συγκεχωρημένα” δινόντουσαν για 7 ή 10 έτη “από τα οποία το κράτος αποκόμιζε μεγάλα
μισθώματα της τάξης των 3.000 – 9000 αττικών δραχμών, (κατά μέσον όρο 6.000 αττικές δραχμές δηλαδή 1 τάλαντο), ετησίως ή
περίπου ποσοστό ίσο με το 13% επί τής ακαθάριστης αξίας της ετήσιας παραγωγής του αργύρου” που ισοδυναμούσε πιθανώς σε
“ποσοστό 30% περίπου του ετήσιου κέρδους“. Κατά τον Κ. Κονοφάγο (1997) ο συνολικός αριθμός των οριστικών
παραχωρήσεων κατά τον 5ον αι.π.Χ., εκτιμάται σε 80-120 με μέσον όρο 100. Επομένως τα έσοδα του Δήμου από τα
μισθώματα των 100 παραχωρήσεων (“συγκεχωρημένα”) ήταν 100 τάλαντα δηλαδή 600.000 αττικές δραχμές ετησίως.
 Κατά τον E. Ardaillon (1897) υπήρχε ο λεγόμενος “μεταλλικός νόμος” και “δίκαι μεταλλικαί” σε ειδικό δικαστήριο το “μεταλλικό
δικαστήριο” για να εκδικάζονται διάφορες αμφισβητούμενες υποθέσεις. Η Αθηναϊκή πολιτεία δεν διέθετε υπαλλήλους για την
εποπτεία των μεταλλείων. Ο έλεγχος στηρίζονταν σε καταγγελίες – μηνύσεις των «εθελοντών» πολιτών, κύρια για θέματα
αδήλωτου μεταλλείου (“άγράφου μετάλλου δίκη”) και οι οποίοι αμείβονταν με το 1/2 του προστίμου που επέβαλε το δικαστήριο
στον κατηγορούμενο μεταλλευτή (Κ. Κονοφάγος 1997).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.62 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ (Συνέχεια)

Θραύσμα λίθινης πλάκας με αναφορά
στην κατηγορία της παραχώρησης“ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑΝ”
Ερμηνευτική Πινακίδα του Αρχαιολογικού Μουσείου Λαυρίου

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.63 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ
 Το ανθρώπινο δυναμικό που μετέτρεψε τον ορυκτό πλούτο του αρχαίου
Λαυρίου στον ιδιωτικό αλλά και δημόσιο πλούτο, ήταν διαφορετικής κοινωνικής
προέλευσης: οι επιχειρηματίες, οι εξειδικευμένους τεχνίτες και οι εργάτες
- δούλοι. Όλοι ήταν απαραίτητοι και φαίνεται ότι συνέθεταν μία καλά
οργανωμένη “παραγωγική μηχανή” (Ε. Κακαβογιάννης, 1988).
 Από τους επιχειρηματίες άλλοι ήταν μισθωτές (δηλαδή παραχωρισιούχοι) των
μεταλλείων, ενώ άλλοι ήταν ιδιοκτήτες εργαστηρίων εμπλουτισμού ή καμίνων
τήξης ή και μεγαλοεπιχειρηματίες, που συνδύαζαν τις παραπάνω
δραστηριότητες.
 Η κύρια όμως κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης των αρχαίων μεταλλείων του
Λαυρίου, δηλαδή η “ενέργεια” της αρχαίας εποχής, ήταν οι εργάτες δηλαδή οι
δούλοι (“ανδράποδα”).
 Χιλιάδες άνθρωποι προσέφεραν ακούσια το μόχθο τους και ορισμένες φορές
ακόμη και το αίμα τους για να διασφαλίσει η Αθηναϊκή Δημοκρατία μία από τη
σημαντικότερες πηγές εσόδων, που στήριξε την οικονομική της ανάπτυξη αλλά
και την κυριαρχία της στον αρχαίο κόσμο. Όπως αναφέρει η καθηγήτρια Κ.
Τσάιμου (1988), σύμφωνα με τον L.Westerrnann (1945) η ακούσια εργασία Εικόνα από αρχαίο Κορινθιακό
ήταν αυτή που ξεχώριζε τον εργάτη-δούλο από τον ελεύθερο εργάτη. πλακίδιο (θέση Πεντεσκούφι).
Πιστεύεται ότι απεικονίζει
 Το 413 π.Χ., παρακινήθηκαν οι δούλοι της Αττικής από τους Σπαρτιάτες κατά δούλους σε μεταλλευτικές –
τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου, να εγκαταλείψουν το Λαύριο, διότι εξορυκτικές εργασίες στο
τους υποσχέθηκαν την απελευθέρωσή τους και η οποία τελικά δεν έγινε αφού Λαύριο ή σε κάποιο ορυχείο
τους πούλησαν στους Βοιωτούς. Ωστόσο το επαναστατικό κίνημα των δούλων αργίλου. 6ος αι. π.Χ.
για διεκδίκηση της ελευθερίας, σαν κοινωνικό φαινόμενο, άρχισε να (Αρχαιολογικό Μουσείο
δημιουργείται από τον 2ον αι. π.Χ. Βερολίνου)
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.64 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ “ΘΕΣΜΟ” ΤΗΣ ΔΟΥΛΕΙΑΣ

 Η κοινωνία της αρχαίας εποχής ήταν δουλοκτητική.
 Ο δούλος στην Αθήνα ήταν ένα “έμψυχο αντικείμενο” που μπορούσε να τον διαθέτει ο κύριός του ή “δεσπότης”,
όπως αυτός ήθελε ( Κ. Τσάιμου, 1988).
 Δεν μπορούσε να παντρευτεί ούτε να τεκνοποιήσει χωρίς τη συγκατάθεση του κυρίου του. Τα παιδιά του δούλου
ανήκαν στο κύριό του (Κ. Τσάιμου, 1988). Εάν οι δούλοι ήταν Ελληνικής καταγωγής τότε είχαν δικαίωμα μύησης
στα Ελευσίνια μυστήρια. Ο δούλος που δεν μπορούσε να υποφέρει το κύριό του μπορούσε να καταφύγει σε
ορισμένους ναούς κύρια στο Θησείο ή στο ναό των Ευμενίδων και να ζητήσει να πωληθεί σε άλλο κύριο. Δεν
συμμετείχε στα γυμναστήρια, στον πόλεμο και στην πολιτική δράση, που ήταν αποκλειστικό δικαίωμα και
υποχρέωση του ελεύθερου πολίτη μέλους του Δήμου.
 Ο κύριος ενός δούλου είχε το δικαίωμα απελευθέρωσης του δούλου του. Η απελευθέρωση γινόταν αρχικά
προφορικά αλλά από τον 5ον αι. π.Χ., γινόταν με κάποια επισημότητα όπως αναφέρει η Κ. Τσάιμου (1988). Οι
απελευθερώσεις των δούλων του Λαυρίου μάλλον ήταν σπάνιες.
 Η καθηγήτρια αρχαιολογίας Κ. Τσάιμου (1988), στηριζόμενη σε αρχαίες πηγές αλλά και σε νεότερες μελέτες,
αναφέρει ότι ο συνολικός πληθυσμός της Αττικής κατά τον 4οναι. π.Χ. εκτιμάται σε 210.000 άτομα. Συγκεκριμένα ό
αριθμός αυτός αναλύεται πιθανώς σε: 21.000 “ελεύθερους” ενήλικες πολίτες και 10.000 “μέτοικους” που μετά των
μελών των οικογενειών τους ανέρχονταν συνολικά σε 120.000. Κατά συνέπεια ο αριθμός των δούλων πιθανόν να
έφθανε τους 90.000. Με βάση τα στοιχεία του Κ. Κονοφάγου (1980) και της Κ. Τσάιμου (1988), ο συνολικός
αριθμός των 15.000 εργατών-δούλων για τη περίοδο της ακμής του αρχαίου μεταλλευτικού Λαυρίου (5ον αι.π.Χ.)
θεωρείται πλέον πιθανός. Στο Λαύριο, κατά την καθηγήτρια Κ. Τσάιμου (1996), αντιστοιχούσαν 40 δούλοι σε κάθε
ελεύθερο πολίτη, ενώ στην Αττική η αναλογία ήταν περίπου 1 ελεύθερος πολίτης προς < των 5 δούλων.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.65 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΣΧΕΣΕΙΣ “ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ” ΠΟΛΙΤΩΝ ΜΕ ΤΟΥΣ ΔΟΥΛΟΥΣ

 Οι σχέσεις των “ελεύθερων” με τους δούλους στο αρχαίο Λαύριο, ήταν ειδικές διότι υπερίσχυαν αριθμητικά
κατά πολύ οι δούλοι. Για το λόγο αυτό, η διακεκριμένη καθηγήτρια αρχαιολογίας Κ. Τσάιμου (1996), μας εξηγεί
πολύ εύστοχα ότι ένοιωθαν δέσμιοι “από ένα συγκεντρωμένο μεγάλο πλήθος δούλων” και αυτό βέβαια
επηρέαζε και τον τρόπο συμπεριφοράς των κυρίων προς τους δούλους τους .
 Πολλοί ερευνητές ξένοι και Έλληνες, δέχονται ότι η συμπεριφορά των “ελεύθερων” προς τους
δούλους δεν φαίνεται να ήταν απάνθρωπη.
 Η συμπεριφορά αυτή καθορίζονταν και από τα ακόλουθα ενδεικτικά χαρακτηριστικά:
(i) Τα μεταλλεία δεν ανήκαν στον ανώτατο άρχοντα όπως στην Αίγυπτο, όπου επικρατούσαν κατά τον Διόδωρο
απάνθρωπες συνθήκες, αλλά σε μισθωτές που πολλές φορές εργάζονταν και οι ίδιοι μαζί με του δούλους
τους μέσα στα υπόγεια για να επιταχύνουν τις εργασίες αλλά και συνοικούσαν σε οικισμούς κοντά στα
“εργαστήρια” (Διαφάνεια Δ.66).
(ii) Η ιδιαίτερη φύση των αρχαίων μεταλλευτικών και μεταλλουργικών εργασιών απαιτούσε εξειδικευμένη
εμπειρία των εργαζομένων, με αποτέλεσμα ο επιχειρηματίας να έχει κάθε όφελος ώστε οι εργαζόμενοι να είναι
σε καλή κατάσταση, για να έχουν καλή απόδοση.
(iii) Οι δούλοι είχαν ασφαλώς μία ιδιαίτερα σκληρή ζωή αλλά απολάμβαναν και κάποιων σχετικών ανέσεων
όπως π.χ. αίθουσες λουτρού (μία μορφή ντους) για να πλένονται, ή το να συγκατοικούν με τους
”ελεύθερους” σε ανεκτές κατοικίες , ή το να παρακολουθούν μαζί με τους “ελεύθερους” θεατρικές παραστάσεις
στο θέατρο του Θορικού.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.66 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΟΙΚΙΣΜΟΙ ΚΟΝΤΑ ΣΤΑ “ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ”ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΑΚΟΥ ΣΤΗ ΣΟΥΡΙΖΑ
Το “Ασκληπιακό” αρχαιολογικός χώρος στη Σούριζα. Λουτρό- καθιστή μπανιέρα στο χώρο Η2 του συγκροτήματος ΙΙ
Εντυπωσιακό σχέδιο του καθηγητή Κ.ΚΟΝΟΦΑΓΟΥ (1980) της του “Ασκληπιακού”.
ανασκαφής από επίλεκτη επιστημονική ομάδα του εργαστηρίου
Μεταλλογνωσίας ΕΜΠ κατά τα έτη 1976-78

Κατοικίες, ανδρώνας ,
αποθηκευτικοί χώροι
γύρω από μία εσωτερική αυλή

Αναγκαιότητα της
ανάπτυξης οικισμών γύρω Ανοιχτό αποχετευτικό κανάλι (με κόκκινο βέλος) στο “Ασκληπιακόν” στη βάση
από τις μεταλλευτικές του εξωτερικού τοίχου του δωματίου Ε2, με βάση τη διατριβή της καθηγήτριας
εγκαταστάσεις όπως και Κ.ΤΣΑΙΜΟΥ (1988). Το νερό των λουτήρων δεν χανόταν αλλά οδηγείτο στα
στη σύγχρονη εποχή πλυντήρια.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.67 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΑΘΗΝΑΪΚΟ ΝΟΜΙΣΜΑ
 Ο άργυρος που παράγονταν από τα αρχαία μεταλλεία του Λαυρίου
προορίζονταν κύρια για κοπή νομισμάτων στο νομισματοκοπείο
της Αθηναϊκής Δημοκρατίας στην αρχαία Αγορά.
 Η Αττική δραχμή αποτέλεσε βασικό νόμισμα της κλασικής εποχής.
Ζύγιζε 4,36 (*) γραμμάρια (J. Baibakis, 2000, Νομισματικό Μουσείο
Αθηνών) και ήταν εξαιρετικής ποιότητας την εποχή της ακμής, με τίτλο
καθαρότητας 986‰, ή 983‰).
 H αξία της Αττικής δραχμής ήταν κατά 6,25% μεγαλύτερη από το ίδιο
βάρος του μη νομισματοποιημένου αργύρου δηλαδή του “άσημου
αργύριου” (από τη λέξη αυτή πιθανόν να προέρχεται και η νεοελληνική
“ασήμι”).
 Η Αττική δραχμή γνωστή ως “αττική γλαυξ” επειδή στην μία της όψη
έφερε την εικόνα της κουκουβάγιας, το ιερό πουλί και σύμβολο σοφίας,
ενώ στην άλλη τη θεά Αθηνά με το απαράμιλλης τέχνης “κλασικό”
μειδίαμα.
 Κυριότερο νόμισμα ήταν το τετράδραχμο. Στην καθημερινή τους χρήση
ονομάζονταν γλαύκες δηλαδή κουκουβάγιες.
(*)Σημείωση: Κατά Κ. Κονοφάγο (1980) 1 αττική δραχμή ζύγιζε 4,25
γραμμάρια.

Το αρχαίο αργυρό αττικό νόμισμα
(τετράδραχμο), του 5ου αι. π.Χ.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο Η εικόνα από Wikipedia Τετράδραχμο.
Δ.68 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
Αναπαράσταση του αρχαίου
ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ - ΚΟΠΗ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΝΟΜΙΣΜΑΤΟΣ Νομισματοκοπείου αναρτημένη
 Η κατασκευή των νομισμάτων γινόταν διά κτυπήματος (“παιστά“ στο Νομισματικό Μουσείο Αθηνών
δηλαδή χτυπητά). Το νομισματοκοπείο εδράζονταν στην Αγορά των
Αθηνών, σύμφωνα με το Νομισματικό Μουσείο των Αθηνών. Α
 Α. Έλιωναν (Κ. Κονοφάγος, 1980), τον άργυρο σε κάμινο οπότε Γ Β
οξειδώνονταν οι εναπομείναντες ευοξείδωτες μεταλλικές “ακαθαρσίες”
δηλαδή “καλλύνειν το αργύριον”.
 Β. Ο καμινευτής διοχέτευε το τήγμα του μετάλλου (χύτευση) σε
ημισφαιρικά δοχεία από άργιλο με κοιλότητες (καλούπια), παράγοντας τα
δισκόμορφα μέταλλα τα “άπαιστα πέταλα”. Ο Κ. Κονοφάγος (1980)
επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο διασφάλιζαν ίση ποσότητα αργύρου σε
κάθε κοιλότητα για ίση αξία νομίσματος.
 Γ. Ακολούθως το αδιαμόρφωτο μέταλλο (“άπαιστο πέταλο”), αφού
θερμαίνονταν τοποθετούνταν σε μία σταθερή σφήνα (μήτρα του
εμπροσθότυπου), όπου προσάρμοζαν έγγλυφη σφραγίδα με τη μορφή
της κεφαλής της Θεάς Αθηνάς. Ο εργάτης κρατούσε πάνω από το
αδιαμόρφωτο μέταλλο, μία κινητή σφήνα με χαραγμένη την εικόνα της
γλαύκας (οπισθότυπος). Άλλος εργάτης, κτυπούσε με ένα σφυρί πάνω
την ανώτερη σφήνα οπότε αποτυπώνονταν, στο αδιαμόρφωτο θερμό και Σφραγίδα από
μπρούντζο με
μαλακό μέταλλο-άργυρο, οι εικόνες της κεφαλής της θεάς Αθηνάς και εγχάρακτη “γλαύκα”
της γλαύκας “αργύριον επίσημον” Νομισματικό Μουσείο
Αθηνών
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο Από ΑLPHA BANC
Δ.69 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
ΙΣΟΤΙΜΙΑ - ΣΤΑΘΜΗΤΙΚΟΙ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΘΗΝΑΣ -ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ & ΑΠΟΔΟΧΕΣ
Κατά Κ. Κονοφάγο (1997), στηριζόμενος στη σύγκριση του ημερομισθίου του ελεύθερου εργάτη της αρχαιότητας με το
αντίστοιχο της νεότερης εποχής, θεωρεί ότι 1 αττική δραχμή = 10 $. Η Κ. Τσάιμου (2000) πρότεινε για το 1999,
1 αττική δραχμή=30$, που ισοδυναμεί πιθανώς σε 1 αττική δραχμή = 44 € σε τιμές 2012. Οι Η. Κονοφάγος & Σ.
Σιδέρη (2001) αναφέρουν ισοτιμία κατά το Πανεπιστήμιο Columbia των Η.Π.Α. (1998) 1 αττική δραχμή = 60 $, οπότε
λόγω πληθωρισμού 1998-2012 πιθανώς θα ισοδυναμούσε σε 1 αττική δραχμή = 81 €.
ΣΤΑΘΜΗΤΙΚΟΙ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ (J. BAIBAKIS, 2000 & ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ):
1τάλαντο(26,196χλγρ.)=60μνες, 1 μνα(436,6γρ.)=100αττικέςδραχμές 1δεκάδραχμο(43,75γρ.)=10αττικέςδραχμές,
1τετράδραχμο (17,50γρ.)=4αττικέςδραχμές, 1δίδραχμο ή 1 στατήρας(8,75γρ.)=2αττικές δραχμές,
1αττική δραχμή(4,36γρ.)=6οβολοί.
ΑΞΙΕΣ (Βιβλιογραφικά στοιχεία από Αριστοφανικά έργα και άλλους συγγραφείς και ποιητές της αρχαιότητας):
1 παστό ψάρι= 2 οβολοί, 1 λίτρο λάδι= 3 οβολοί ή 1/2 αττική δραχμή, 1 σφυρί= 1 αττική δραχμή, 1πέλεκυς= 2 αττικές
δραχμές, 25 κιλά αλεύρι= 3 αττικές δραχμές, 1γουρουνόπουλο= 3 αττικές δραχμές, 5 κιλά οίνος= 5 αττικές δραχμές,
1 ζευγάρι υποδήματα= 8 αττικές δραχμές, 1 τράγος= 10 αττικές δραχμές,1 πρόβατο= 15 αττικές δραχμές, 1 φόρεμα για
τις γυναίκες= 20 αττικές δραχμές, 1 αγελάδα= 50 αττικές δραχμές, 1 βόδι= 75 αττικές δραχμές, 1 πανοπλία οπλίτη=
300-500 αττικές δραχμές, 1 ίππος= 1200 αττικές δραχμές, 1 τριήρης= 6000 αττικές δραχμές.
ΑΠΟΔΟΧΕΣ:
1 ειδικευμένος ελεύθερος εργάτης: 1,5 αττική δραχμή, 1 ανώτατος δικαστικός: για κάθε δίκη 3 οβολούς, 1 τεχνίτης της
Ακρόπολης: 1 αττική δραχμή, 1 κεραμέας: 1 αττική δραχμή, 1 ειδικευμένος μαρμαρογλύπτης: 1,5 αττική δραχμή,
1 αρχιτέκτονας: έπαιρνε ημερομίσθιο 2 αττικές δραχμές.
ΚΟΣΤΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΤΗ – ΔΟΥΛΟΥ ( E. Ardaillon, 1897): 5 οβολοί ημερησίως, που αναλύονται σε 1 οβολό για το
καταβαλλόμενο ενοίκιο (“αποφορά”), 2 οβολούς για την τροφή του & 2 οβολούς για άλλα έξοδα διαβίωσης και
αποσβέσεις κ.α.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.70 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
Η ΑΓΟΡΑΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΜΕΝΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ
Η τιμή των μετάλλων αργύρου και μολύβδου που παράγονταν κατά την αρχαία εποχή εκτιμήθηκε:
 Για τον άργυρο (Ag), από τον καθηγητή Κ. Κονοφάγο (1980), στο ύψος των 221 αττικών δραχμών ανά
χιλιόγραμμο ή 221.000 αττικών δραχμών ανά τόνο, με βάση το βάρος της αττικής δραχμής (που ισοδυναμούσε
κατά Κ. Κονοφάγο, 1980 με 4,25 γρ.).
 Για το μόλυβδο (Pb), κατά τον Κ. Κονοφάγο (1980) σε 138 αττικές δραχμές ανά τόνο, ενώ ο Γ. Παπαδημητρίου
(2000) με βάση τον Αριστοτέλη (Οικονομικά), συμπεραίνει ότι: κατά τα κλασικά χρόνια (4ος αι. π.Χ.) η τιμή του
μολύβδου ήταν 2 αττικές δραχμές ανά εμπορικό τάλαντο δηλαδή ισοδύναμο προς 55 αττικές δραχμές ανά τόνο.
 Κατά συνέπεια η οικονομική αξία των μετάλλων αργύρου και μολύβδου, που παράχθηκαν κατά την αρχαιότητα (7ος
π.Χ. – 1ος αι. π.Χ.) στο αρχαίο μεταλλευτικό Λαύριο πιθανόν να ήταν:
 3.500 τόνους Ag X 221.000 αττικές δραχμές/τόνο = 773.500.000 αττικές δραχμές
 1.400.000 τόνους Pb Χ 55 αττικές δραχμές/τόνο = 77.000.000 αττικές δραχμές
 Συνολικά επομένως η αγοραστική αξία των μετάλλων αργύρου (Ag) και μολύβδου (Pb), που παράχθηκαν
στο αρχαίο Λαύριο (7ος αι. π.Χ. – 1ος αι. π.Χ.) εκτιμάται σε 850.500.000 αττικές δραχμές . Σε σύγχρονες
νομισματικές αξίες η συνολική μεταλλική αξία του Ορυκτού πλούτου του αρχαίου Λαυρίου, με τις ισχύουσες τότε
αξίες των μετάλλων, εκτιμάται προσεγγιστικά σε αρκετές δεκάδες δισεκατομμύρια €.
 Ωστόσο οι σημερινές αγοραστικές αξίες των μετάλλων έχουν μειωθεί σημαντικά. Την μεγαλύτερη μείωση έχει
υποστεί ο άργυρος (1/20) ενώ ο μόλυβδος λόγω των πολλαπλών χρήσεων και εφαρμογών σε σύγκριση με την
αρχαιότητα παρουσιάζει μικρότερη μείωση. Επομένως η σημερινή αξία του Ορυκτού Πλούτου με τις σημερινές τιμές
των μετάλλων του αρχαίου Λαυρίου θα ήταν πολύ μικρότερη.
Δ.71 ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΤΟ ΚΕΡΔΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΙΟΥΧΩΝ
 Για τους υπολογισμούς ο Κ. Κονοφάγος (1980), έλαβε υπόψη μία ετήσια πολύ καλή παραγωγή των 20.000 Kg Ag
και 8.000 τόνων Pb κατά μία πολύ καλή παραγωγική πεντηκονταετία του 5ο αι π.Χ.. Συγκεκριμένα για μία μέση
παραχώρηση από τις 100 που πιθανώς να υπήρχαν, εκτιμώνται (Κ. Κονοφάγος 1980):
 ΕΞΟΡΥΞΗ : 746 τόνοι μεταλλεύματος (20% Pb, 0.4% Ag Kg/tn ή Ag/Pb=2 Kg / tn).
ΠΑΡΑΓΩΓΗ : 746 τόνοι Χ 0,4 = 300 Κιλά περιεχομένου Ag, Χ 0,67 (ολική απόδοση) = 200 Κιλά Ag
746 τόνοι Χ 0,2 = 149 τόνοι περιεχομένου Pb, Χ 0,54 (ολική απόδοση)……………… = 80 Τόνοι Pb
ΕΤΗΣΙΑ ΕΣΟΔΑ: Για τον άργυρο (Ag) 200 Κιλά Χ 221 αττικές δραχμές/κιλό= 44.200 ατ. Δραχμές. Δεκάδραχμο 5ος αι.
π.Χ. Νομισματικό
Για τον μόλυβδο (Pb) 80 τόνους Χ 138 (*) αττικές δραχμές/κιλό ..…………..= 11.040 ατ. δραχμές Μουσείο Αθηνών
ΣΥΝΟΛΟ ΕΤΗΣΙΩΝ ΕΣΟΔΩΝ……………………………………….............= 55.240 αττικές δραχμές
ΕΤΗΣΙΑ ΕΞΟΔΑ : Έξοδα εξόρυξης, εμπλουτισμού και μεταλλουργίας….= 29.000 αττικές δραχμές
Έξοδα από μισθώματα που καταβάλλονται στο κράτος………………….....= 6.000 αττικές δραχμές
ΣΥΝΟΛΟ ΕΤΗΣΙΩΝ ΕΞΟΔΩΝ……………………………………….............= 35.000 αττικές δραχμές
 ΕΤΗΣΙΟ ΚΕΡΔΟΣ…………………………………………………..................=20.240 αττικές δραχμές
Το κέρδος του παραχωρησιούχου, σε ποσοστό επί των εσόδων, εκτιμάται σε 36,60% ή σε 57,80% επί των
εξόδων. (*) Αν δεχθούμε την άποψη του καθηγητή Γ. Παπαδημητρίου (2000) για τη τιμή του μολύβδου σε 55
αττικές δραχμές /τόνο τότε το κέρδος διαμορφώνεται σε 28% επί των εσόδων.
Όπως σημειώνουν οι Η. Κονοφάγος και Σ. Σιδέρη (2015) το καθαρό ετήσιο εισόδημα του παραχωρησιούχου
σε σχέση με τα ετήσια καθαρά έσοδα (55.240 – 29.000 = 26.240 αττικές δραχμές) διαμορφώνεται σε 77%, ενώ
το κράτος εισπράττει, υπό μορφή ετήσιων μισθωμάτων, το 23% των καθαρών ετήσιων εσόδων.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.72 ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

 Σύμφωνα με τον Κ. Κονοφάγο (1997) το προϊόν από τα αργυρούχα μεταλλεία του
Λαυρίου κατά τον 5ον αι. π.Χ. με τη μέγιστη ετήσια παραγωγή των 20.000 Kg Αργύρου
και 8.000 τόνοι Μολύβδου μεταλλική αξία δηλαδή έσοδα 5.520.000 αττικές δραχμές.
Εάν δεχθούμε ότι οι ελεύθεροι πολίτες με τρία κατά μέσον όρο οικογενειακά μέλη
ήταν 80.000, τότε το ετήσιο Κατά Κεφαλήν Εισόδημα προερχόμενο από την μεταλλική
αξία του Λαυρίου εκτιμάται σε 5.520.000 / 80.000 = 69 αττικές δραχμές.
 Σύμφωνα με τον Κ. Κονοφάγο (1997) σε κείμενο του Πολύβιου αναφέρεται ότι έγινε
απογραφή κατά το 378αι.π.Χ. επί άρχοντος Ναυσίνικου της περιουσίας των πολιτών
που ανήλθε σε 5.750 τάλαντα. Κατά συνέπεια η αξία του ετήσιου μεταλλικού
προϊόντος του Λαυρίου θα ήταν 5.520.000 αττικές δραχμές / 6000 αττικές δραχμές =
920 τάλαντα δηλαδή αντιπροσώπευε το 920/5.750 = 16% “του ολικού κεφαλαίου των
ελεύθερων πολιτών”.
 Κατά τον Α. Μ. Ανδρεάδη, 1928 “Ιστορία της Ελληνικής Δημόσιας Οικονομίας”, με
βάση την “Αθηναίων πολιτεία” του Αριστοτέλη καθώς και με άλλα δεδομένα,
θεωρεί ότι τα ετήσια έξοδα του κράτους των Αθηνών σε περίοδο ειρήνης τον 5ο αι.π.Χ.
(Νικίειος Ειρήνη) ήταν 700 τάλαντα. Επομένως τα μισθώματα (100 τάλαντα) που
εισέπραττε το κράτος από τα μεταλλεία του Λαυρίου (περίπου 100 παραχωρήσεις Χ 1
τάλαντο κατά μέσον όρο = 100 τάλαντα) αντιπροσώπευαν το 100/700= 14.3% επί των
εξόδων.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο. Τετράδραχμο 5ος αι. π.Χ.
Νομισματικό Μουσείο Αθηνών
Δ.73 ΟΝΟΜΑΤΑ ΑΝΘΡΩΠΩΝ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΛΑΥΡΙΟ ΠΟΥ ΣΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΝ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ,
ΣΥΝΑΛΛΑΓΕΣ, ΕΘΙΜΑ & ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ
 Ο Νικίας μέλος της Αθηναϊκής αριστοκρατίας, πολιτικός και γνωστός στρατηγός (Νικίειος Ειρήνη).
Κληρονόμησε από τον πατέρα του, τον Νικήρατο, μία μεγάλη περιουσία που επένδυσε κυρίως στα μεταλλεία
του Λαυρίου. Τον θεωρούσαν υπερβολικά γενναιόδωρο διότι έδωσε 1 τάλαντο (6000 Αττικές δραχμές) για έναν
πολύ έμπειρο “επιστάτη των αργυρείων” τον Σωσία από την Θράκη. Επίσης ο Νικίας εκμίσθωνε στον Σωσία
εργάτες – δούλους αντί 1 οβολού ημερησίως, που σημαίνει ότι ο Σωσίας είχε πιθανώς εξελιχθεί από επιστάτη
σε εργολάβο, λόγω ικανοτήτων.
 Ο Καλλίας Β’ (5ος αι. π.Χ.) πολιτικός, διπλωμάτης και στρατιωτικός θεωρούνταν ως ένας από τους
πλουσιότερους Αθηναίους πολίτες. Τα πλούτη αυτά προέρχονταν από τα κέρδη που του απέφερε η μίσθωση
εργατών - δούλων στις μεταλλευτικές δραστηριότητες του Λαυρίου.
 Ο Σίμος ο Διοδώρου Παιανιεύς, όπως αναφέρεται σε επιγραφές της Αγοράς, ήταν μισθωτής
παραχωρήσεων αλλά και ιδιοκτήτης εργαστηρίων (πλυντήριο και κάμινος).
 Ένας υπερχρεωμένος ιδιοκτήτης εργαστηρίου, του οποίου το πλυντήριο είχε υποθηκευτεί μαζί με τους
δούλους που εργάζονταν σε αυτό, επειδή χρωστούσε στον Σίμο για έξοδα καμινείας 560 αττικές δραχμές,
στον Επιτέλη, σε έναν άλλο ιδιοκτήτη 1110 αττικές δραχμές, καθώς και στον Νεοπτόλεμο, ένα τάλαντο
δηλαδή 6.000 αττικές δραχμές.
 Ο Πανταίνετος αναφέρεται, σε δικανικό λόγο του Δημοσθένη “ Παραγραφή προς Πανταίνετον“, ότι “αγόρασε”
δηλαδή μίσθωσε μεταλλευτική παραχώρηση έναντι του ποσού των 9.000 αττικών δραχμών, που κατά τον Κ.
Κονοφάγο (1997) αφορά σε ετήσιο ενοίκιο.
 Ο Δίφiλος γνωστός για τα μεγάλα κέρδη που αποκόμισε από τα μεταλλεία στο Λαύριο, που όμως
καταδικάσθηκε σε θάνατο, το 330 π.Χ., από το “μεταλλικό” δικαστήριο (με το νόμο Λυκούργου), επειδή έθεσε
σε κίνδυνο την ασφάλεια του μεταλλείου, εξορύσσοντας ακόμη και τα στηρίγματά-στύλους της οροφής
(“μεσοκρινείς κίονες”) των στοών.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.74 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 19ον & 20ον αι.
 Η νεότερη μεταλλευτική περίοδος, ξεκίνησε το 1865 (γενέθλιο έτος για Σιδηρόδρομοι (1885) επάνω της Γαλλικής
το νεότερο Λαύριο), με την κατεργασία των παραπροϊόντων και και κάτω της Ελληνικής εταιρείας.
Αρχείο Κ. ΜΑΝΘΟΣ. Άρθρο Κ. ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗ
απορριμμάτων των αρχαίων εκμεταλλεύσεων και συνεχίσθηκε με
στο αφιέρωμα της Καθημερινής 1996.
επέκταση και περαιτέρω εκμετάλλευση των μεταλλείων.
 Το 1889 οι εργαζόμενοι στο Λαύριο, αποτελούμενοι από μεταλλωρύχους,
τεχνίτες, μηχανικούς και επιστήμονες πολλών ειδικοτήτων, έφθασαν τους
8.836 (Δρ. Ιστορικός Γ. Δερμάτης, 2004).
 Το 1880 έχουμε, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τη χρήση των ηλεκτρικών
λαμπτήρων (Γ. Δερμάτης, 2004) και του τηλεφώνου στο Λαύριο. Από το
1885 μέχρι το 1957, λειτούργησε ο Αττικός Σιδηρόδρομος, που
κατασκεύασε η “Ελληνική Εταιρία Μεταλλουργείων Λαυρίου” μήκους 64
χλμ, από τη διακλάδωση του Ηρακλείου μέχρι το Λαύριο. Υπήρχαν επίσης
δύο τοπικά σιδηροδρομικά δίκτυα για τις ανάγκες φορτοεκφόρτωσης
μεταλλευμάτων και υλικών και της σύνδεσης των μεταλλείων με τις
μεταλλουργικές μονάδες.
 Το 1900 η παραγωγή μολύβδου (Pb) από τις αρχαίες “σκωρίες” και τα
απορρίμματα, έφθασε σε ποσοστό 3% της παγκόσμιας παραγωγής.
 Ο λιμένας του Λαυρίου εξελίσσεται από τους σημαντικότερους της
Ελλάδας. Την εποχή αυτή είχαν την έδρα τους στο Λαύριο επτά προξενεία
Σκάλα της “Γαλλικής Εταιρείας” στον Λιμένα του
Ευρωπαϊκών χωρών, όπως της Αγγλίας, της Γαλλίας, της Ισπανίας, του Λαυρίου. Κατασκευάσθηκε το 1888, για την
Βελγίου, της Ιταλίας, της Γερμανίας και της Νορβηγίας (Γ. Δερμάτης,2004). φορτοεκφόρτωση των μεταλλουργικών
προϊόντων και υλικών.
Δ.75 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 19ον & 20ον αι.
 Δύο κύριες μεταλλευτικές εταιρείες: η “Ελληνική Εταιρεία Μεταλλουργιών
Λαυρίου” (1873-1917) η καλούμενη “Ελληνική Εταιρεία”με έδρα το παλαιό
λιμάνι (“Εργαστηράκια”) και η μακροβιότερη “Γαλλική Εταιρεία Μεταλλείων
Λαυρίου” (1875-1982) ή “Γαλλική” με την σημαντικότερη μεταλλευτική και
μεταλλουργική δραστηριότητα και έδρα τον Κυπριανό.
 Διανοίγονται φρέατα (βλ. Διαφάνειες Δ.8 & Δ.98) στις θέσεις πολλών αρχαίων
φρεάτων, ενώ ορύσσεται σημαντικός αριθμός γεωτρήσεων για την έρευνα της
γεωλογικής δομής και το βάθος των μεταλλοφόρων επαφών και παράλληλα
διανοίγονται μεταλλευτικές στοές έρευνας και εκμετάλλευσης στη Καμάριζα,
στην Πλάκα, στα Μεγάλα Πεύκα κ.α., με συνολικό μήκος πολλών δεκάδων Πιστολαδόρος αρχές 20ον αι. με αερόσφυρα. Σπάνια
χιλιομέτρων. φωτό από την διατριβή της Α. ΜΑΡΚΟΥΛΗ, 2008

 Οι νεότεροι μεταλλευτές εντόπισαν μεγάλες ποσότητες ανεκμετάλλευτων, από
τους αρχαίους μεταλλευτές, ψευδαργυρούχων μεταλλευμάτων (καλαμίνες),
που περιείχαν όμως και ποσότητες μολύβδου.
 Δύο κύριες απεργίες (1896, 1929) των μεταλλωρύχων σηματοδοτούν τη
νεότερη μεταλλευτική ιστορία του Λαυρίου (καθηγήτρια Γ. Πετράκη 1996). Η
σημαντικότερη απεργία έγινε στην Καμάριζα το 1896, διάρκειας 18 ημερών,
από 1500-1800 μεταλλωρύχους, με αποτέλεσμα το θάνατο δύο απεργών και
τον τραυματισμό πολλών άλλων και με αιτήματα την κατάργηση των
εργολάβων ως ενδιάμεσων εκμισθωτών των εργαζομένων, την αύξηση των Φωτό Η. Κατσαρός
ημερομισθίων, την ίδρυση νοσοκομείου ή φαρμακείου στην Καμάριζα κ.α. Μεταλλευτική στοά “145” της Γαλλικής στη
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο & νεότερο Λαύριο Πλάκα με τσιμεντένια υποστυλώματα
Οι εγκαταστάσεις της μεθόδου
Δ.76 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ επίπλευσης (flotation). Αρχές 20ου αι.
ΚΑΤΆ ΤΟΝ 19ον & 20ον αι. (Συνέχεια)
 Τα εξορυσσόμενα μεταλλεύματα (μολυβδούχα, ψευδαργυρούχα και μικτά
θειούχα), οδηγούνταν στους θραυστήρες και στα “πλυντήρια”, που
βρίσκονταν στο παλαιό λιμάνι (“Εργαστηράκια”) και στον Κυπριανό. Το
1929 η Γαλλική Εταιρεία, αντικατέστησε τα πλυντήρια με τη μέθοδο της
επίπλευσης (flotation), επαναστατική μέθοδο την εποχή εκείνη, για την
κατεργασία των θειούχων εκβολάδων και των μικτών θειούχων και το
διαχωρισμό των θειούχων ορυκτών-μεταλλευμάτων με την προσθήκη
Περιλαμβάνεται στο βιβλίο Γ. ΔΕΡΜΑΤΗ ,2003
χημικών αντιδραστηρίων.
 Στη συνέχεια τα μεταλλεύματα κατεργάζονταν μεταλλουργικά, όπως η Κάμινος
πύρωση της καλαμίνας καθώς και η φρύξη του εμπλουτισμένου γαληνίτη αναγωγικής τήξης
Water Jacket.
(PbS) και στη συνέχεια η αναγωγική τήξη του προϊόντος της φρύξης που Περιλαμβάνεται
ήταν το οξείδιο του μολύβδου για παραγωγή αργυρούχου (σκληρού) Α.ΜΑΡΚΟΥΛΗ-
μολύβδου. ΜΠΟΝΤΙΩΤΗ,
2008
 Αργότερα (1933) αρχίζει να εφαρμόζεται, η μέθοδος της απαργύρωσης
δια ψευδαργύρου. Γινόταν πρώτα μία κάθαρση του αργυρούχου Εκροή του
μολύβδου, στη συνέχεια “απαργύρωση” και η δημιουργία του τριπλού αργύρου
κράματος Zn-Ag- Pb. Μετά ακολουθούσε η αποψευδαργύρωση και στη από την κάμινο
συνέχεια η κυπέλλωση για παραγωγή αργύρου (Ag) (Η. Κονοφάγος, Γ. κυπέλλωσης
Εντυπωσιακή
Δερμάτης, 2008). Η παραγωγή του Ag στο Λαύριο από μεταλλεύματα φωτογραφία από
του Λαυρίου άρχισε το 1942-3 αλλά συστηματικά από το 1951 και το εξαίρετο βιβλίο
διήρκησε μέχρι το 1977. Γ. ΔΕΡΜΑΤΗ 2003
Δ Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο & νεότερο Λαύριο
Δ.77 Η ΝΕΟΤΕΡΗ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ & ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΚΑΤΆ ΤΟΝ 19ον& 20ον αι.
(από το 1865 έως το 1977)
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ

 Κατά τους Η. Κονοφάγο & Γ. Δερμάτη (2008), η συνολική
νεότερη μεταλλευτική παραγωγή (σκληρού) Αργυρούχου
Μολύβδου (Pb), ήταν 863.503 τόνοι, που αντιπροσώπευε
το 49,35% περίπου της αρχαίας παραγωγής αντίστοιχου
προϊόντος, που όπως προαναφέρθηκε (βλ.Διαφάνεια Δ.
56), ήταν 1.750.000 τόνοι Αργυρούχου Μολύβδου
(σκληρός μόλυβδος).
 Η συνολική παραγωγή Αργύρου μετάλλου από
μεταλλεύματα του Λαυρίου, ανήλθε κατά προσέγγιση στο Χελώνες αργυρούχου μολύβδου. Η απάνω με τη σήμανση
ύψος των 1.375 τόνων περίπου, που αντιπροσώπευε το “ΕΛΛΑΣ” της εταιρείας Roux - Serpieri - Fressynet C.E.,
39,28% της αρχαίας παραγωγής Αργύρου μετάλλου, που ενώ η κάτω χελώνα και το καλούπι της Γαλλικής.
όπως προαναφέρθηκε (βλ. Διαφάνεια Δ. 56) ήταν 3.500 Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου .
τόνοι.
 Η Γαλλική εταιρεία παρήγε επίσης αρσενικώδες οξύ, μίνιο,
λιθάργυρο, φύλλα μολύβδου (ελάσματα), μολυβδοσωλήνες και
κατά διαστήματα άλλα όπως σιδηρούχα και μαγγανιούχα Αποθήκη μολυβδοφύλλων
μεταλλεύματα, φθορίτη. (ελάσματα). Φωτογραφία από
το βιβλίο του Γ. ΔΕΡΜΑΤΗ
(2003)

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.78 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΜΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΠΟΥ ΑΝΑΤΕΛΕΙ

Φωτογραφία Η. Κατσαρός
 Το 1992 το κτιριακό βιομηχανικό
συγκρότημα της πρώην Γαλλικής εταιρείας
αγοράζεται, μετά από πολλές και μακράς
διάρκειας ενέργειες του Πολυτεχνείου, του
Δήμου κα της τοπικής κοινωνίας, από το
Δημόσιο για να παραχωρηθεί στο
Πολυτεχνείο, προκειμένου να ιδρυθεί το
Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο (Τ.Π.Π.Λ.).
 Στόχος η διαφύλαξη και ανάδειξη της
βιομηχανικής και τεχνολογικής
κληρονομιάς, η προστασία του
περιβάλλοντος, η προσέλκυση εταιρειών
σύγχρονων και υψηλών τεχνολογιών
φιλικών στο περιβάλλον.
 Στους στόχους επίσης συγκαταλέγεται και η
ίδρυση και λειτουργεία στο χώρο του ΤΠΠΛ
Μουσείου Μεταλλείας – Μεταλλουργίας για την
υλοποίηση του οποίου, έχει ήδη συναφθεί
σύμβαση μεταξύ Υπουργείου Πολιτισμού της Άποψη του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου Λαυρίου(Τ.Π.Π.Λ.).
περιφέρειας Αττικής και του ΕΜΠ. Η παραλία που φαίνεται είναι του Κυπριανού, όπου έγιναν εργασίες
αποκατάστασης (βλ.Διαφάνεια Δ.88).
Στον ορίζοντα η ιστορική νήσος Μακρόνησος

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.79 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΛΑΥΡΙΟΥ
ΜΙΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΠΟΥ ΑΝΑΤΕΛΕΙ (Συνέχεια)

Φωτογραφία Η. Κατσαρός

 Το συγκρότημα των 40 βιομηχανικών κτιρίων της
Γαλλικής εταιρείας που συντηρήθηκαν ή που
προγραμματίζονται να συντηρηθούν, εκτείνονται σε μία
έκταση 250 στρεμμάτων στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό
Πάρκο (Τ.Π.Π.Λ.). Δεσπόζουν τα κλιμακωτά μεγαλοπρεπή
και εμβληματικά υψηλά κτίρια του υδρομηχανικού
εμπλουτισμού, “μεταλλοπλύσιο”.
 Εμπνευστής για την διάσωση και ανάδειξη των
βιομηχανικών κτιρίων της Γαλλικής εταιρείας και την
επανάχρησή τους ήταν ο διακεκριμένος καθηγητής,
πρώην αντιπρύτανης του ΕΜΠ και επίτιμος δημότης
Λαυρίου Κ. Παναγόπουλος, σε συνεργασία και με
άλλους συντελεστές.
 Το Τ.Π.Π.Λ. έχει πλέον καταξιωθεί στη συνείδηση των
Λαυριωτών και με την δραστηριότητά του απέκτησε
σημαντικό κύρος, με ευρύτερη εμβέλεια στον
Ελληνικό χώρο. Αποτελεί μία αξιέπαινη και πρότυπη
δραστηριότητα. Κτιριακή βάση δεδομένων από την Ιστοσελίδα του Τ.Π.Π.Λ. των
βιομηχανικών κτιρίων που αρκετά από αυτά έχουν ήδη αποκατασταθεί
και έχουν ήδη δοθεί για επανάχρηση, σε καινοτόμα επιχειρησιακά
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο σχήματα.
Δ.80 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΙ
ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

 Η εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της Λαυρεωτικής, από την αρχαιότητα έως τους νεότερους
χρόνους, είχε σαν αποτέλεσμα την διαχρονική συγκέντρωση και απόθεση μεγάλων συγκεντρώσεων
στερεών απορριμμάτων-υπολειμμάτων από τις μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες.
 Τα υπολείμματα των αρχαίων εξορύξεων και μεταλλουργικών κατεργασιών όπως οι “εκβολάδες”, οι
“πλυνίτες” καθώς και οι αρχαίες “σκωρείες” δεν υφίστανται πλέον, διότι αξιοποιήθηκαν από τους
νεότερους μεταλλευτές κατά τον 19ον και 20ον αι.
 Σημαντικές όμως ποσότητες, που οφείλονται στη νεότερη μεταλλευτική δραστηριότητα,
παραμένουν σε ορισμένες περιοχές της αστικής και περιαστικής περιοχής του Λαυρίου
δημιουργώντας περιβαλλοντικές επιπτώσεις και δυσμενείς συνέπειες για την υγεία του
πληθυσμού αλλά και για τη χλωρίδα και την πανίδα του τόπου.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.81 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΚΑΙ
ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ (Συνέχεια)

Χάρτης των “σωρών” των αρχαίων σκωριών
(από Α. ΚΟΡΔΕΛΛΑ (1864). (με κιτρινωπό
χρώμα)

Κατά Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟ (1980):
1.500.000 τόνοι σκωριών με
10% Pb, και 50 g/ton Ag. Οι σωροί των
αρχαίων αυτών σκωριών δεν υπάρχουν πλέον
διότι ανακαμινεύτηκαν από τους νεότερους
μεταλλευτές του 19ου και 20ου αι.

Ο εξαιρετικός αυτός χάρτης περιλαμβάνεται στη
αξιόλογη διδακτορική διατριβή της
Α. ΜΑΡΚΟΥΛΗ- ΜΠΟΝΤΙΩΤΗ (2008).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο.
Δ.82 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ
ΣΤΕΡΕΑ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΑ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.

Σκωρίες
 Μεταλλουργικές σκωρίες (slags), μαύρου χρώματος “Φουγάρα”,
“Καβοδόκανος” κ.α. 1-2% Pb, 7% Zn, 21-27% Fe, ή κατά τους Γ. Μαρίνο – W.E. ΚΑΒΟΔΟΚΑΝΟΣ
Σιδηροπυριτικά
Petrascheck (1956): με 3.5% Pb, 4% Zn και με πολύ μικρή ποσότητα αργύρου, Τέλματα
ενώ κατά τον Α, Δημητριάδη κ.α.(2000) 0.5-5.1% σε Pb.
Σαβούρα

Σκωρίες

Τέλματα

Περιοχή ΦΟΥΓΑΡΑ
Κόλπος του Θορικού “Φουγάρα” Νεράκι Σκωρίες
 Απορρίμματα ανθρακικών και οξειδωμένων αμμωδών σωρών – Χάρτης ΙΓΜΕ σε συνεργασία με ΕΜΠ,
αποθέσεων, υδρομηχανικού εμπλουτισμού, η λεγόμενη "σαβούρα" από την εξάτομη πρότυπη γεωχημική
5.000.000 τόνοι. Κατά τους A. Xenidis, N. Papassiopi & K. Komnitsas (2003) μελέτη των Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ
κ.α.1999, έργο LIFE Σαβούρα
1.47-2.43% Pb, 1.2-2.6% Zn, 0.2% S, 100-170mg/kg Cd, 0.18-0.3% As, 11.5-
12.7% Ca, Ph=7,3. Κατά τους Α, Δημητριάδη κ.α.(2000): 1.85 -2.81% Pb. Πάνω
στη "σαβούρα" έχει επεκταθεί μέρος του αστικού ιστού. “Σαβούρα” στην περιοχή Νεράκι. 6 μ.
Πιλοτική φυτοκάλυψη από ΙΓΜΕ και Το ΝΔ άκρο των
συνεργάτες, σε επίπεδη έκταση στη σωρών
βάση του σωρού. Περιοχή Νεράκι απορριμμάτων
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.83 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ
ΣΤΕΡΕΑ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΑ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι. (Συνέχεια)
Τμήμα του χάρτη ΙΓΜΕ - ΕΜΠ,
 Μολυβδούχα “τέλματα” και “ιλύς” από βαρυμετρικό υδρομηχανικό με διάκριση,΄ της επιφανειακής
εμπλουτισμό και επίπλευση. Είναι λεπτόκοκκα υλικά, 1.200.0000 εξάπλωσης των “τελμάτων” από A.
τόνων, που θεωρούνται επικίνδυνα, εάν περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις XENIDIS et al, (2003).
σε βαρέα μέταλλα, διότι μεταφέρονται – υπό ορισμένες συνθήκες- και
διασπείρονται με τον αέρα πιο εύκολα: 3.7 %Pb, 4.0%Zn, <0.2 %S, Σιδηροπυριτικά
130mg/kg Cd, 0.3%As, 6.6-8.3%Ca, Ph=7,0 (A. Xenidis et al. 2003). τέλματα
Έχουν γίνει εργασίες κάλυψης με επιχωμάτωση. απορρίμματα

 Σιδηροπυριτικά απορρίμματα – απόβλητα (Pyritiferous tailings), από
την κατεργασία με επίπλευση μικτών θειούχων. Απορρίμματα Pb-Τέλματα
επίπλευσης της Γαλλικής Εταιρείας, με σιδηροπυρίτη δημιουργώντας
ισχυρό όξινο περιβάλλον: (i) 600.000 τόνοι δυτικά Καβοδόκανου: 0.2- Σκωρίες
1.0%Pb, 0.5-2.9%Zn, 5-17%Fe, 5-10%S, 40-100ppmCd, 0.2-0.6%As,
13.0-15.0%Ca, 0.6-1.0%Al και Ph=2,5 (Ε.Μ.Π.1997 , & Α. Φραγκίσκος) και
(ii)120.000 τόνοι, στην περιοχή “ Mediterranean mines” με 0.6-6.0%Pb, Σιδηροπυριτικά
0.5-1.2%Zn, 18-28%Fe, 10-32%S, 10-60ppm Cd, 0.3-4.5%As, 1.0- τέλματα
10.0%Ca, 0.1-1.0%Al και Ph=3,5. Κατά Α, Δημητριάδη et al. (2000) με απορρίμματα
0.98% έως 8.52% Pb. Στο χώρο του Τ.Π.Π.Λ. και στην παραλία Θορικού –
Κυπριανού έγιναν σημαντικές εργασίες απορρύπανσης και
αποκατάστασης (βλ. Διαφάνειες Δ.87, Δ.88).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.84 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
Η ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΓΕΩΧΗΜΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΥΠΟΓΟΝΩΝ ΠΗΓΩΝ

 Στα πλαίσια ενός πολύ φιλόδοξου ερευνητικού προγράμματος «Αποκατάσταση εδαφών στο Δήμο
Λαυρίου» που έγινε κατά το διάστημα 1994-1999 από επιστημονική ομάδα του ΙΓΜΕ διαφόρων
ειδικοτήτων με συντονιστή τον διακεκριμένο γεωχημικό Α. Δημητριάδη, σε συνεργασία με το ΕΜΠ, και
άλλους φορείς με συνχρηματοδότηση του προγράμματος LIFE, χαρτογράφηση των μεταλλουργικών
απορριμμάτων και εκπονήθηκε ο “Γεωχημικός Άτλαντας” της αστικής και περιαστικής περιοχής του
Λαυρίου καθώς και της Λαυρεωτικής, για περιβαλλοντική προστασία και σχεδιασμό. Αποτελεί
σπουδαίο έργο υποδομής τεράστιας σημασίας για κάθε μελλοντική προσπάθεια αποκατάστασης.
 Κατασκευάσθηκαν πολυστοιχειακοί γεωχημικοί χάρτες, που οριοθετούν τις περιοχές με υψηλές
περιεκτικότητες σε βαρέα και άλλα μέταλλα και μεταλλοειδή όπως σε μόλυβδο (Pb), κάδμιο (Cd), αρσενικό
(As), ψευδάργυρο (Zn), νικέλιο (Ni), χρώμιο (Cr) αντιμόνιο (Sb), χαλκό (Cu).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.85 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
Η ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΓΕΩΧΗΜΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΥΠΟΓΟΝΩΝ ΠΗΓΩΝ (Συνέχεια)

Εξαιρετικά “πολύτιμος” γεωχημικός χάρτης του
ΙΓΜΕ με τη γεωγραφική κατανομή του ολικού
μολύβδου (Α. Δημητριάδης, Α. Βέργου, & Ν.
Βλαχογιάννης 2000) στα εδάφη της Λαυρεωτικής.
Συλλέχθηκαν και επεξεργάσθηκαν από
επιστημονική ομάδα του ΙΓΜΕ ( Α. Δημητριάδης κ.α.
1999δ) 680 δείγματα επιφανειακού εδάφους σε
κάναβο 500μ. Χ 500μ, καλύπτοντας επιφάνεια 170
τ.χλμ.
Πάνω από τη τιμή του μολύβδου (Pb) >2.232
mg/kg (στην εικόνα κλάσεις ανοιχτού πορτοκαλί
μέχρι μωβ χρώματος) οριοθετούνται όλες οι
γνωστές μεταλλευτικές περιοχές από Άνω
Σούνιον προς Άγιο Κωνσταντίνο (Καμάριζα),
Δημουλιάκι, Πλάκα και Φέριζα, ενώ οι υψηλές
συγκεντρώσεις Pb στο Λαύριο οφείλονται στη
ρύπανση από τα απορρίμματα της
μεταλλουργίας.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.86 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
Η ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΓΕΩΧΗΜΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΡΥΠΟΓΟΝΩΝ ΠΗΓΩΝ (Συνέχεια)

Ο αριστερός γεωχημικός
χάρτης πετρώματος δείχνει την Από την ανακοίνωση των Α. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ, Α. ΒΕΡΓΟΥ & Ν.
ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗ (2000).
γεωγραφική κατανομή των
στοιχείων λόγω της παρουσίας
μολυβδούχων κοιτασμάτων.
Ο δεξιός γεωχημικός χάρτης
του εδαφικού καλύμματος,
παρέχει πληροφορίες για
κοιτάσματα και για ρυπογόνες
πηγές. Οι ισχυρές γεωχημικές
ανωμαλίες μολύβδου (Pb)
(>21.615 mg/kg, με
πορτοκαλί, κοκκινωπό ή και
μώβ χρώμα) οφείλονται σε
ρυπογόνες ανθρωπογενείς
αιτίες (απορρίμματα 140 δείγματα από τον εδαφικό ορίζοντα “C”, «πρώτο Συλλέχθηκαν 224 δείγματα εδάφους
μεταλλουργίας). έδαφος» πάνω από το μητρικό πέτρωμα που δίνει
πληροφορίες για την κατανομή του Pb στα μητρικά
πετρώματα του Λαυρίου.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.87 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΟΥ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

 Από επιδημιολογικές μελέτες κατά τη δεκαετία ’90 και αργότερα,
διαπιστώθηκαν υψηλές συγκεντρώσεις μολύβδου στο αίμα, στα
νεογιλά δόντια των παιδιών, καθώς και αρσενικό στα ούρα των
παιδιών και των ενηλίκων σε περιοχές του Λαυρίου, κοντά στα
μεταλλουργικά απορρίμματα. Ωστόσο θα πρέπει να επαναληφθούν
διότι έκτοτε έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες περιβαλλοντικής
παρέμβασης και μπορεί η κατάσταση να έχει βελτιωθεί.
 Χαρακτηριστικό παράδειγμα εξυγίανσης - απορρύπανσης και
αποκατάστασης αποτελεί το πρότυπο περιβαλλοντικό έργο του
ΕΜΠ στο χώρο του Τ.Π.Π.Λ. στον Κυπριανό. Κατασκευάσθηκε
ένας χώρος υγειονομικής ταφής ρυπασμένων εδαφών (Χ.Υ.Τ.Ρ.Ε.),
όπου τοποθετήθηκαν και ενταφιάσθηκαν με ασφάλεια, ρυπασμένα
εδάφη περίπου 113.000μ3, που αποτελούσαν ρυπογόνο πηγή
κινδύνων για την ανθρώπινη υγεία και το ευρύτερο οικοσύστημα.
 Επίσης έγιναν έργα σε πιλοτικό επίπεδο από το Δήμο Λαυρίου, σε
συνεργασία με διάφορους ερευνητικούς φορείς, για την κάλυψη ή και
αποκατάσταση από το Ε.Μ.Π ρυπασμένων εδαφών, στη περιοχή
“Καβοδόκανου” ή και από το ΙΓΜΕ στη περιοχή “Νεράκι” (βλ.
Διαφάνεια Δ.82). Στη παραλία Κυπριανού έγιναν τα τελευταία
χρόνια επιτυχημένες περιβαλλοντικές παρεμβάσεις (βλ. Αεροφωτογραφία από τον Ιστότοπο του Τ.Π.Π.Λ.
Διαφάνεια Δ.88 ), με αποτέλεσμα να έχουν μειωθεί οι ακάλυπτες (www.ltp.ntua.gr/) όπου σημειώνονται: (i) η αρχική
περιοχές που ενεργούν ως πηγές ρύπανσης, λόγω αιολικής ρυπασμένη περιοχή με κυανή διαγράμμιση, (ii) οι
μεταφοράς της σκόνης. χώροι εξυγίανσης-απορρύπανσης με πράσινη
διαγράμμιση και (iii) η θέση του Χώρου Ταφής
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο Ρυπασμένων Εδαφών με κόκκινη διαγράμμιση.
Δ.88 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
ΕΡΓΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΛΙΑ ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ.

Στην παραλία “Κυπριανού” εξάπλωση των Σιδηροπυριτιούχων
Η ίδια παραλία μετά από
“τελμάτων” εμπλουτισμού – επίπλευσης με διάσπαρτο
πρόσφατα έργα αποκατάστασης.
σιδηροπυρίτη (θειούχο μετάλλευμα του σιδήρου) και ανάπτυξη
Μία εξαίρετη πρωτοβουλία των αρχών
κίτρινων επανθημάτων λόγω οξειδώσεων του σιδηροπυρίτη,
αλλά και αξιόλογη προσπάθεια των μελετητών
δημιουργώντας την παραγωγή H2SO4 δηλαδή όξινο περιβάλλον.
και των συντελεστών του έργου.

Η φωτογραφία αυτή περιλαμβάνεται στον Οδηγό Υπαίθριας Άσκησης του
Καθηγητή Κοιτασματολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Δρ. Ν.
ΣΚΑΡΠΕΛΗ (2012).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.89 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΟΥ 19ΟΥ & 20ΟΥ αι.
ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑ

 Ο Douben (1998) θεωρεί ότι η “επικινδυνότητα είναι η ιδιότητα που σε μία ειδική περίπτωση μπορεί να οδηγήσει
σε βλάβη”. Στην περίπτωση της αστικής περιοχής του Λαυρίου, ο κίνδυνος που εξετάζεται είναι ο μόλυβδος που
είναι ευπρόσιτος στα παιδιά από υλικά του εδαφικού καλύμματος, συμπεριλαμβανομένου του εδάφους και της
σκόνης επειδή καθημερινά εισπνέουν τη σκόνη, ή έρχονται σε επαφή με αυτά τα υλικά (στις αυλές, στους
κήπους, στους δρόμους κ. α).
 Κατά τον καθηγητή Δ. Καλιαμπάκο (2015) η κύρια οδός επίδρασης των βαρέων ρύπων στην ανθρώπινη υγεία
στην Λαυρεωτική, είναι μέσω της κατάποσης και δευτερευόντως από τις υπόλοιπες διόδους όπως η
αναπνευστική, η δερματική επαφή κλπ. Ο μόλυβδος εισέρχεται κύρια στον άνθρωπο από την τροφή, που έχει
ρυπανθεί από τη σκόνη του αέρα (αιολική μεταφορά), ιδιαίτερα από εδάφη που είναι πλούσια σε ενώσεις του.
 Κατά τον καθηγητή Α. Φραγκίσκο (βλ. βιβλιογραφία Διαφάνεια Δ.109): “είναι προφανές ότι ούτε η φυσική
μεταλλοφορία, ή τα μεταλλευτικά ή τα μεταλλουργικά έργα ή τα απορρίμματά τους, αλλά ούτε και οι
υψηλές περιεκτικότητες σε μέταλλα είναι εκείνες, που προκαλούν τη «χημική» ρύπανση στην περιοχή. Η
διαλυτότητά τους είναι τόσο χαμηλή, που δεν φαίνεται να καταλήγει βλαπτική για την υγεία”. Αντίθετα
δέχεται “ότι το στοιχείο που δημιουργεί το ενδεχόμενο να προκαλέσει βλάβη ή ζημιά, είναι η σκόνη” και
καταλήγει: “είναι πιθανό, η σκόνη καταλήγοντας στο στομάχι με το όξινο περιβάλλον, να προσδίδει τα μεταλλικά
ιόντα, που ανιχνεύονται στα δόντια ή τα ούρα των ανθρώπων”.

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.90 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΟΥ 19ΟΥ & 20ΟΥ
ΟΔΗΓΙΕΣ - ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ

 Από τις εξαιρετικές επιστημονικές εργασίες της επιστημονικής ομάδας
του ΙΓΜΕ με συντονιστή τον Α. Δημητριάδη, των καθηγητών Α.
Κοντόπουλου, Δ. Καλιαμπάκου, Α. Ξενίδη, Ν. Παπασιώπη, Κ. Κομνίτσα,
Α. Φραγκίσκου, κ.α. προκύπτουν τα ακόλουθα:
 Η φυτική γη αποτελεί την καλύτερη λύση, ιδιαίτερα αν πετύχει η
χόρτο-θαμνοφύτευση. Για να εξασφαλιστεί η επικάλυψη πρέπει να
μειωθούν οι γωνίες του πρανούς των σωρών, ή να διαμορφωθούν
βαθμίδες ή να ανοιχθούν ξεχωριστοί λάκκοι. Απαραίτητη εργασία είναι η
εκτέλεση αποστραγγιστικών έργων.
 Η ρύπανση οφείλεται κυρίως στην παρασυρόμενη σκόνη
(λεπτομερή τεμαχίδια). Πρέπει κατά συνέπεια να βρεθούν όλες οι εστίες
παραγωγής της και να ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα. Η επικάλυψη Κόκκοι κερουσίτη (PbCO3) στη σκόνη σε
μπορεί να αρχίσει στις βορειότερες περιοχές που προσβάλλονται από ελεύθερες επιφάνειες. Η φωτογραφία από
εργαστηριακή εξέταση. Περιλαμβάνεται σε
τους ισχυρούς βόρειους άνεμους. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα καλυφθούν τα “Άσκηση υπαίθρου στην Λαυρεωτική στα
επίπεδα μέρη των αποθέσεων, θα περιοριστεί αρκετά η παράσυρση της πλαίσια μεταπτυχιακού μαθήματος
βλαπτικής σκόνης και θα μειωθεί η παραγωγή θειικού οξέος (όξινες Διαχείριση ορυκτών Πόρων “ από καθηγητή
απορροές) από την τυχόν παρουσία σιδηροπυρίτη που έχει σαν Ν. ΣΚΑΡΠΕΛΗ (2012 ) με βάση τις
συνέπεια την αύξηση της διαλυτότητας των μολυβδούχων ορυκτών εργασίες των Α. ΓΡΥΠΙΩΤΗ, 2009 & Ν.
SkARPELIS et al. 2009 .
(καθηγητής Α. Φραγκίσκος βλ. Διαφάνεια Δ.109).
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.91 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΤΟΥ 19ΟΥ &20ΟΥαι
ΜΕΡΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ & ΣΧΟΛΙΑ ΠΟΥ ΔΙΑΤΥΠΩΘΗΚΑΝ ΑΠΌ ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΟΥΣ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ

 Είναι προφανές ότι απαιτείται μία επικαιροποίηση των δεδομένων διότι έκτοτε έχουν πραγματοποιηθεί αξιόλογες
ερευνητικές εργασίες, επιστημονικές μελέτες, πιλοτικές προσπάθειες και έργα αποκατάστασης. Είναι πολύ
πιθανόν η κατάσταση να έχει βελτιωθεί προς το καλύτερο.
 Μέσω συνεχούς ενημέρωσης πρέπει να γίνει, βίωμα στους κατοίκους συγκεκριμένων περιοχών του Λαυρίου, η
ανάγκη εφαρμογής αυστηρών κανόνων υγιεινής όπως π.χ. η απομάκρυνση της σκόνης των σπιτιών με
ηλεκτρικές σκούπες, να μην αφήνονται ακάλυπτα τα φαγητά, ώστε να μην επικάθεται σε αυτά ρυπογόνος σκόνη,
να γίνεται καλό πλύσιμο των χεριών πριν το φαγητό κ.α.
 Να μη καλλιεργούνται στα προσδιορισμένα ρυπασμένα εδάφη και περιοχές λαχανικά, αμπέλια, ελαιόδεντρα κλπ.
 Να συνεχίσει η προσπάθεια της κάλυψης των ρυπασμένων εδαφών και κύρια όπου υπάρχει όξινος απορροή
(Καβοδόκανος, “Mediterranean mines” κ.α. ), ώστε να αποφεύγεται η διασπορά ρυπασμένης σκόνης και ιδιαίτερα
από τους βόρειους ανέμους. Επίσης πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στην ολοκληρωτική κάλυψη των περιοχών
που απασχολούνται και διαβιώνουν παιδιά, όπως οι προαύλιοι χώροι σχολείων, τα δημόσια πάρκα καθώς και οι
αυλές σπιτιών που βρίσκονται πάνω σε ρυπασμένα εδάφη.
 Θετικό πάντως είναι ότι έγινε πρόσφατα παραλαβή από το Δημοτικό Συμβούλιο μελέτης του ΕΜΠ με υπεύθυνο
τον καθηγητή Δ. Καλιαμπάκο, με αντικείμενο την κάλυψη των σωρών των σκωριών στη Βόρεια είσοδο
(Καβοδόκανος- Θορικό) της πόλης και με στόχο να διαμορφωθεί ένα πάρκο αναψυχής για τους κατοίκους,
αναβαθμίζοντας έτσι έναν υποβαθμισμένο χώρο.
 Η περιβαλλοντική διάσταση του Λαυρίου μπορεί να αποτελέσει ένα “πεδίο δόξης λαμπρό” για νέους
επιστήμονες και επενδυτικές επιχειρησιακές ευκαιρίες στο τομέα της εξυγίανσης, απορρύπανσης και
αποκατάστασης των ρυπασμένων εδαφών. Να καταβληθούν περαιτέρω προσπάθειες για
χρηματοδότηση νέων ερευνητικών προγραμμάτων και έργων. Το Λαύριο λόγω της ιστορικής του
σημασίας έλκει το παγκόσμιο ενδιαφέρον και αυτό ακριβώς πρέπει να αξιοποιήσουμε στο έπακρο.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.92 ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΥ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΛΑΥΡΙΟΥ Ημερίδα ΙΓΜΕ για δημιουργία
Γεωπάρκου στο Λαύριο
ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
 Έχουν γίνει πολλές ενέργειες και προτάσεις τα τελευταία χρόνια με στόχο την
ανάδειξη της γεωλογικής. μεταλλευτικής και αρχαιομεταλλουργικής
κληρονομιάς προς όφελος της τουριστικής ανάπτυξης του τόπου. Ενδεικτικά
αναφέρονται:
 Αρχαιολογικές ανασκαφικές εργασίες για ανάδειξη των αρχαιομεταλλουργικών χώρων
ώστε να γίνουν επισκέψιμοι. Στα πλαίσια αυτά ανακοινώθηκε πρόσφατα στο τύπο η
έγκριση από το ΚΑΣ της δημιουργίας διαδρομών για την περιήγηση και κατανόηση
της αρχαίας μεταλλευτικής και μεταλλουργικής δραστηριότητας.
 Λειτουργία Ορυκτολογικών μουσείων στο Λαύριο και στη Καμάριζα, ενώ προβλέπεται
και η ίδρυση και λειτουργία Μουσείου Μεταλλείας και Μεταλλουργίας στο Τ.Π.Π.Λ.
 Φορείς του Λαυρίου όπως το Τ.Π.Π.Λ , η Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής (Ε.ΜΕ.Λ.), το
ΚΠΕ και βέβαια ο Δήμος, επιτελούν σημαντικό έργο στο τομέα της ανάδειξης της
γεωμεταλλευτικής κληρονομιάς.
 Κατά το 2008-9 είχαν γίνει από το ΙΓΜΕ, προσπάθειες ένταξης της Λαυρεωτικής στο
δίκτυο Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων και στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων ης UNESCO.
Επίσης το ΙΓΜΕ εκπόνησε ένα σημαντικό έργο που αφορά σε γεωδιαδρομές στη
Λαυρεωτική με θέσεις γεω-μεταλλευτικού ενδιαφέροντος προσιτές σε κάθε
ενδιαφερόμενο.
 Πρόσφατα διατυπώθηκε (Π. Τζεφέρης 2016) μία αξιόλογη πρόταση για δημιουργία
Θεματικού Μεταλλευτικού Πάρκου με στόχο την ανάδειξη της μεταλλευτικής ιστορίας
του Λαυρεωτικού χώρου και τη συγκριτική παρουσίαση της αρχαίας και νεότερης Σεμινάριο στη Σούριζα (ΚΠΕ Λαυρίου)
μεταλλευτικής- μεταλλουργικής τεχνικής προσφέροντας ένα τουριστικό προϊόν με κύριο ομιλητή τον άρτια
ποιότητας, συμπεριλαμβανόμενης και της ασφαλούς επίσκεψης (βαγονέτα) καταρτισμένο αρχαιολόγο -
επιλεγμένων υπόγειων στοών. ανθρωπολόγο Α. Καπετάνιο &
συνεργάτες της ΕΚΠΑ.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.93 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗΣ
ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ STOP Νο 1- Νο 8: 5-6 ώρες
 STOP Νο 1: ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΘΟΡΙΚΟΥ. ΔΥΤΙΚΗ
ΑΡΧΑΙΑ ΣΤΟΑ, ΠΛΥΝΤΗΡΙΟ Διάρκεια: 30-40΄
 STOP Νο 2: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ
ΛΑΥΡΙΟΥ Διάρκεια: 35-45΄
 STOP Νο 3: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ. Διάρκεια: 20-30’
 STOP Νο 4: ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ. Διάρκεια: 20-
30΄
 STOP Νο 5: ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
3οΧΛΜ. Διάρκεια: 30-40΄
 STOP Νο 6: ΚΑΜΑΡΙΖΑ (Αγ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ) ΦΡΕΑΡ
SERPIERI, ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ, ΣΤΟΑ “ΠΑΡΩΝ”.
Διάρκεια: 45-50΄
 STOP Νο 7: “ΧΑΟΣ”. ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΕΓΚΟΙΛΟ. Διάρκεια: 20’
 STOP Νο 8: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΣΟΥΡΙΖΑΣ
(ΔΡΥΜΟΣ). Διάρκεια: 1 ώρα
Μία ημερήσια επίσκεψη τρίωρης
διάρκειας είναι η πιο συνήθης για  STOP Νο 9: ΕΡΕΙΠΙΑ ΑΡΧΑΙΩΝ ΚΑΜΙΝΩΝ ΣΤΗΝ
επισκέπτες γενικού ενδιαφέροντος ΠΟΥΝΤΑΖΕΖΑ ή ΛΙΜΑΝΙ ΠΑΣΑ. Συνδυασμός με μπάνιο
στην Πουνταζέζα και έτοιμο φαγητό ή στο Λιμάνι Πασά
Δορυφορική εικόνα από το Google Earth μπάνιο και φαγητό σε εστιατόριο.
Η επιλογή των STOP ανάλογα
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο με το διαθέσιμο χρόνο
Αρχαίο Θέατρο Θορικού με πιθανή
χωρητικότητα τα 4.000 άτομα Δ.94 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
(Μ. ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ, 1996) STOP 1: ΘΕΑΤΡΟ ΘΟΡΙΚΟΥ- ΑΡΧΑΙΑ ΣΤΟΑ- ΠΛΥΝΤΗΡΙΟ
www.forkeratea.com/2011/09/blog-post_7909.html:
Αρχαίο Θέατρο Θορικού. Μια όμορφη περιήγηση
στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.

Η Δυτική αρχαία στοά
(Νο 3). Έχει
αναστηλωθεί μερικώς

Επίπεδο πλυντήριο εμπλουτισμού
μεταλλεύματος. Ανακατασκευασμένο Εξαιρετικό σχεδιάγραμμα της ΒΕΛΓΙΚΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ
Από τη Βελγική Αρχαιολογική Αποστολή ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ του αρχαίου Θεάτρου Θορικού με το ιδιόμορφο
με επίβλεψη του καθηγητή Η. MUSSCHE ελλειψοειδές σχήμα του. Κατασκευάστηκε σταδιακά από τα τέλη
του 6ου αι. π.Χ. έως τον 4ο αι. π.Χ.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.95 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΑΡΚΟ ΛΑΥΡΙΟΥ

 Το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου (πρώην Γαλλική
Εταιρεία) είναι ανοιχτό σε επισκέψεις ενδιαφερομένων για
μία ξενάγηση και εντυπωσιακή περιήγηση σε
βιομηχανικά κτιριακά συγκροτήματα της μεταλλουργικής
δραστηριότητας του 19ου και 20ου αι. Ο επισκέπτης
αποκομίζει μία εικόνα για την ροή λειτουργίας της
σημαντικότερης βαριάς βιομηχανίας της νεότερης Ελλάδας
του 19ου και 20ου αι.
 Οι ξεναγήσεις μπορούν να γίνονται σε ομάδες- group Μία εντυπωσιακή φωτογραφία από τον ιστότοπο του
διάρκειας περίπου 35-40 λεπτά. Η περιοδεία γίνεται Τ.Π.Π.Λ. Σε πρώτο πλάνο μηχανήματα και στο βάθος το
περπατώντας γύρω από το εμβληματικό κλιμακωτό κτίριο εμβληματικό κλιμακωτό κτίριο του “Μεταλλοπλύσιου”
του Μεταλλοπλύσιου αλλά και τα κτίρια της Επίπλευσης, το
Φαρμακείο, τη βίλα Serpieri αλλά και στο εσωτερικό του
Μηχανουργείου όπως επίσης και σε θέσεις που υπάρχουν
μηχανήματα θραύσης.
Κτίστηκε ως οικία του J.B.
 Χρειάζεται να προηγηθεί συνεννόηση με το Τ.Π.Π.Λ. στο Serpieri, αλλά λειτούργησε ως
τηλέφωνο 22920-25316, (κα Δέσποινα Μπαλόπητα κτίριο Διοίκησης της Γαλλικής
Μουσειολόγος) 15- 20 ημέρες πριν από την Εταιρείας. Σήμερα έχει
ανακαινιστεί για τη διοργάνωση
προγραμματιζόμενη επίσκεψη. συνεδρίων και εκδηλώσεων
Βίλλα Serpieri
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.96 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 2: ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ STOP 3: ΟΡΥΚΤ ΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

Το Αρχαιολογικό Μουσείο βρίσκεται στην είσοδο της πόλης του
Λαυρίου σε ένα ισόγειο κτίριο που οικοδομήθηκε το 1970 και
εγκαινιάσθηκε το 1999. Μία αίθουσα αφορά στην αρχαία
μεταλλευτική και μεταλλουργική δραστηριότητα . Ωράριο: Τρίτη-
Κυριακή 08.00 -15.00 Τηλέφωνο : 22920-22817

Το Ορυκτολογικό Μουσείο Λαυρίου στεγάζεται σε ένα μικρό αλλά όμορφο νεοκλασικό
κτίριο του Συγκροτήματος Μεταλλοπλυσίου της “Ελληνικής Εταιρείας”. Ιδρύθηκε το 1986
από την Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής (Ε.ΜΕ.Λ.), η οποία επιτελεί σπουδαίο έργο στην
περιοχή. Έχει προγραμματισθεί η μεταστέγασή του στο νεοκλασικό κτίριο του 1ου
Δημοτικού σχολείου που κτίσθηκε το 1901-2. Ωράριο: Τετάρτη, Σάββατο & Κυριακή
10.00 – 12.00. Τηλέφωνα : 22920 - 26270, 27837 ( μετά από συνεννόησή ενδεχόμενα και
εκτός ωραρίου).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.97 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 4: ΑΡΧΑΙΕΣ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3ο ΧΛΜ.
(3 χιλιόμετρα από το Λαύριο προς Άγιο Κωνσταντίνο)

Ο φίλος Η. Κατσαρός δείχνει τις
διαστάσεις των αρχαίων στοών, όπου
7μ εργάζονταν οι εργάτες - δούλοι

Η θέση αυτή, που ονομάζεται 3ο χλμ., διότι απέχει 3χλμ.
από το Λαύριο. Είναι προσιτή στον επισκέπτη πλησίον του
δρόμου Λαυρίου - Αγίου Κωνσταντίνου. Πρόκειται για
μεταλλοφόρο ζώνη κύρια της 1ης μεταλλοφόρου επαφής.
Διακρίνονται ίχνη κατακόρυφων αυλακώσεων (καλεμιές)
από τους αρχαίους μεταλλωρύχους.
Ίχνη από κατακόρυφες αυλακώσεις
tων αρχαίων μεταλλευτών με το
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο καλέμι “ξοίς”.
Δ.98 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 5: ΚΑΜΑΡΙΖΑ (ΑΓΙΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ)
Λιθόκτιστο κτήριο, που στέγαζε το μηχανισμό κίνησης των ανελκυστήρων μεταφοράς του μεταλλεύματος, αλλά και μετακίνησης στελεχών της Γαλλικής
εταιρείας. Σήμερα στεγάζει το πλούσιο σε δείγματα και ενημερωτικές πινακίδες, Ορυκτολογικό & Μεταλλευτικό Μουσείο, που ιδρύθηκε το 1975 από την
δραστήρια “Εταιρεία Ορυκτοφίλων” του Αγίου Κωνσταντίνου (Π. Τζεφέρης 2012). Αξίζει να το επισκεφθείτε.

Ωράριο: Τετάρτη-Σάββατο –Κυριακή 10.00 -13.00
Τηλέφωνα :22920 22564 6939063309, 6974280446
(μετά από συνεννόησή ενδεχόμενα και εκτός ωραρίου)

Το “Παρόν” .Η κεκλιμένη στοά 450 μ.
Διανοίχθηκε, στις αρχές του 20ου αι.
και ήταν ενεργή μέχρι το 1973. Ήταν η κύρια
είσοδος των μεταλλωρύχων της Καμάριζας.

Επιβλητικός μεταλλικός πύργος (γάβρια) στο
στόμιο του φρέατος Σερπιέρι Νο1 (1880),
βάθους 165μ. Συνδέεται με 5 “πατώματα” και
με στοές συνολικού μήκους >50 χιλιομέτρων

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.99 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 6: ΧΑΟΣ
(Από τον Αγιο Κωνσταντίνο 500 μ. Ανατολικά του δασικού δρόμου Άγιος Κωνσταντίνος- Σούριζα - Σούνιο)

“Χάος”.
Ένα εντυπωσιακό
φυσικό καρστικό
έγκοιλο “δολίνη”
διαμέτρου 155μ. και
βάθους 50μ., που
δημιουργήθηκε κατά την
Τεταρτογενή περίοδο
λόγω πτώσης της
οροφής ενός υπόγειου
εγκοίλου, που είχε
σχηματισθεί εξαιτίας της
διαβρωτικής και
διαλυτικής δράσης των
μετεωρικών νερών που
κυκλοφορούσαν στα
ανθρακικά πετρώματα
(ΙΓΜΕ, Ε. ΘΕΟΔΟΣΙΟΥ
κ.α. 2009).

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
Δ.100 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 7:ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΠΛΥΝΤΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΛΑΔΑ ΤΗΣ ΣΟΥΡΙΖΑΣ (ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ ΔΡΥΜΟΥ)
(Στο δασικό δρόμο Άγιος Κωνσταντίνος - Σούριζα – Σούνιο, 3,5 χλμ. από το προηγούμενο STOP)
Ο χώρος είναι περιφραγμένος Απαιτείται τηλεφωνική επικοινωνία με το
Αρχαιολογικό Μουσείο αρκετές ημέρες πριν από την προγραμματισμένη
επίσκεψη Τηλέφωνο:22920-22817
Τάφρος συλλογής
1 απορροής
επιφανειακών νερών
στην νότια όχθη της
κοιλάδας. Το νερό με
κανάλια οδηγείτο στα
πρόστερνα και μετά
από υπερχείλιση στις
δεξαμενές (βλ.
Διαφάνεια Δ.43).
2 1
1. Ο εκπληκτικός αρχαιολογικός χώρος της κοιλάδας της Σούριζας –Δρυμού, Αεροφωτογραφία από Β’ ΕΚΠΑ Χώρος parking
που πρέπει “πάση θυσία” να τον επισκεφτείτε. Διακρίνεται (κόκκινο βέλος )μία
μεγάλη τάφρος συλλογής της απορροής των επιφανειακών νερών κατά μήκος
της νότιας όχθης (πλευράς) της κοιλάδας. Ιστότοπος Υπουργείου Πολιτισμού &
Αθλητισμού . ttp://odysseus.culture.gr. (Ε. Ανδρίκου Αρχαιολόγος).

2. Επίπεδο πλυντήριο εμπλουτισμού του μεταλλεύματος, Φαίνονται τμήμα
της δεξαμενής, τα κανάλια και οι λεκάνες καθίζησης (βλ. Διαφάνεια Δ.43).

3. Μεγάλη δεξαμενή ύδατος. Διακρίνεται το εσωτερικό κονίαμα για να
επιτύχουν την βέλτιστη στεγανότητα .

Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
3.
Δ.101 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ
STOP 8: ΠΟΥΝΤΑΖΕΖΑ ΕΡΕΙΠΙΑ ΚΑΜΙΝΩΝ ΤΗΞΗΣ ΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΑΡΓΥΡΟΥΧΟΥ ΜΟΛΥΒΔΟΥ
Ερείπια από τις τοιχοποιίες που οριοθετούσαν Αρχαίος δρόμος προς τις
τα εννέα διαδοχικά “δωμάτια“, που στο καθένα τους καμίνους. Σήμερα έχει
υπήρχε από μία κάμινο τήξης παραγωγής κράματος ασφαλτοστρωθεί (!)
Pb-Ag .
Τα καλύτερα σωζόμενα
αρχαία καμίνια
ευρίσκονται στην περιοχή
Αρύ (βλ. Διαφάνεια Δ. 47)
που ανέσκαψε η
καθηγήτρια Αρχαιολογίας
Κ. ΤΣΑΙΜΟΥ. Λόγω
απόστασης και Εικόνα (Κ. ΚΟΝΟΦΑΓΟΣ, 1980) από την περίοδο των
διαθέσιμου χρόνου δεν ανασκαφών, κατά τη δεκαετία του ’70, στην παραλία της
μπόρεσαν να ενταχθούν Πουνταζέζας (Πάνορμος) με την επίβλεψη της αρχαιολόγου
στο ημερήσιο αυτό Ο. ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ.
προτεινόμενο
πρόγραμμα επισκέψεων.
Παραλία “Ασημάκη” στο Πασά
Λιμάνι (ανασκαφή από Μ.
ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ).Φαίνεται μέρος
των λιθόχτιστων τοιχωμάτων που
οριοθετούσαν το μακρόστενο
“δωμάτιο”, στο εσωτερικό του οποίου
λειτουργούσε μία κυλινδρική Από εργαστηριακές εξετάσεις σκωριών (καθηγητής Γ.
Εξαλλοιώσεις των μαρμάρων από την επίδραση,
φρεατώδης κάμινος τήξης των ΠΑΠΑΔΗΜΗΤΡΙΟΥ), φαίνεται ότι τον 3ο-2ο αι. π.Χ.
της υψηλής θερμότητας που εκλύονταν από την
μεταλλευμάτων του 3 -2 αι. π.Χ. παράγονταν από την κάμινο αυτή αλλά και από την
ου ου
κάμινο που ακουμπούσε στην εσοχή της
μαρμάρινης τοιχοποιίας.. Πουνταζέζα κυρίως μόλυβδος από ανάτηξη ποσοτήτων
λιθάργυρου, που είχαν εναπομείνει.
Δ. Μπίτζιος. Παρουσίαση: Εντυπώσεις από ένα Οδοιπορικό στο αρχαίο και νεότερο Λαύριο
ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ ΣΑΣ

ΕΥΧΟΜΑΙ ΝΑ ΣΑΣ ΚΙΝΗΣΑ ΤΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΓΙΑ
ΝΑ ΖΗΣΕΤΕ ΛΙΓΟ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΟ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΛΑΥΡΙΟ

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ ΘΑ ΑΠΟΛΑΥΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΟΛΥ
ΟΜΟΡΦΟ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΟΝ ΠΟΥ ΣΥΝΔΥΑΖΕΙ
ΤΟ ΜΑΓΕΥΤΙΚΟ ΠΕΥΚΟΦΥΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΔΡΥΜΟ
ΤΟΥ ΣΟΥΝΙΟΥ ΜΕ ΤΙΣ ΥΠΕΡΟΧΕΣ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ
ΑΚΤΕΣ
Αγία Τριάδα
Παραλία Πουνταζέζα

Νυχτερινή ζωή
“Η Ψαραγορά” athensattica.gr Olympic Marine
Δ.104 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
 Altherr, R., Kreuzer, H., Wendt, I., Lenz, H., Wagner, G.A., Keller, J., Harre, W., Hohndorf, A., 1982: A Late Oligocene/Early Miocene high
temperature belt in the Attic-Cycladic crystalline complex (SE Pelagonian, Greece). – Geol. Jb. E23: 97–164p.
 Ardaillon, E.,1897 : Les Mines de Laurium Antique, A. Fontemoing.
 Baibakis, J., 2000: Coinsmania.gr/cm/ancient/ancient/ancient1b.htm..
 Baziotis, I., Mposkos, E. & Perdikatsis, V., 2006: Reconstruction and correlation of the exhumation history of high-pressure/low-temperature
metamorphic rocks from Attica. International Conference Neogene Magmatism of the Central Aegean and Adjacent Areas (NECAM): Petrology,
Tectonics, Geodynamics, Mineral Resources and Environments, Sept. 11–13, 2006, Milos, Cyclades, Greece. Book of Abstracts, 28p.
 Baziotis, I., Proyer, A., and Mposkos, E., 2009: High-pressure/low-temperature metamorphism of basalts in Lavrion (Greece), Implications for
the preservation of peak metamorphic assemblages in blueschists and greenschists: European Journal of Mineralogy, v. 21, 133−148p.
 Berger, A., Schneider, A.D., Grasemann, B. & Stockli, D.,2012: Footwall mineralization during Late Miocene extension along the West Cycladic
Detachment System, Lavrion, Greece, Terra Nova, 2012,Vol 25, No 3,181–191p.
 Bonsall, T.A., Spry, P.G., Voudouris, P. Ch., Tombros, S., Seymour K., St. & Melfos, V.,2011: The geochemistry of carbonate-replacement Pb-
Zn-Ag mineralization in the Lavrion District, Attica, Greece: fluid inclusion, stable isotopes and rare earth element studies. Econ. Geol., 106, 619–
661p.
 Cordellas, Á., 1869: Le Laurium, Marseille.
 Cordellas, Á., 1878: La Grèce sous le rapport géologique et minéralogique .imprimerie de Á. Parent, Paris, 188p.
 Demetriades, A.(Editor),1999: Geochemical atlas of the Lavrion urban area for environmental protection and planning. Volume 1A: Figures and
Tables. LIFE Program Contract No: 93/GR/A14/GR/4576, Soil rehabilitation in the Municipality of Lavrion. Institute of Geology and Mineral
Exploration, Athens.
 Demetriades, A., (Editor) 2008: Lavreotiki-Lavrion Excursion Guide. The Society for Environmental Geochemistry and Health. 26th European
Conference & Workshop “Health Implications of Environmental Contamination”. Environmental Impact. Risk Perception and communication in
Lavrion. IGME.
 Demetriades, A. 2010: Medical Geology in Hellas: The Lavrion Environmental Pollution Study. In: Selinus, O. et al. (eds.), Medical Geology,
International Year of Planet Earth, DOI10.1007/978-90-481-3430-4_13, 355-390p.
 Δερμάτης, Γ. Ν.,1994:Τοπίο και Μνημεία της Λαυρεωτικής. Θορικός – Λαύριο – Σούνιο. Έκδοση Δήμου Λαυρεωτικής.
 Δερμάτης, Γ. Ν.,2003: Λαύρειο το μαύρο φως. Η μεταλλευτική και μεταλλουργική βιομηχανία στο Λαύρειο 1860-1917. Ελληνική και Ευρωπαϊκή
διάσταση. Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου.
Δ.105 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ (Συνέχεια)
 Δερμάτης, Γ. Ν.,2004: Από τις πηγές του Αργύρου στο μεταλλείο πολιτισμού. Δήμος Λαυρεωτικής, 99 σελ.
 Δημητριάδης, Αλ. (Συντάκτης),1999δ: Γεωχημικός Άτλας της Αστικής Περιοχής του Λαυρίου για Περιβαλλοντική Προστασία και Σχεδιασμό. Στην:
Αποκατάσταση Εδάφους στο Δήμο Λαυρίου, Τόμος 2. Έκθεση Ι.Γ.Μ.Ε. Ε8272, Αθήνα, 222 σελ..
 Δημητριάδης, Αλ., Βέργου, Αικ. & Βλαχογιάννης, Ν.,2000: Η ρύπανση της Λαυρεωτικής χερσονήσου και του αστικού περιβάλλοντος του
Λαυρίου από τα μεταλλευτικά-μεταλλουργικά απορρίμματα και οι επιπτώσεις στην υγεία του τοπικού πληθυσμού, Πρακτικά ,της Θ’ Επιστημονικής
Συνάντησης Νοτιοανατολικής Αττικής, Λαύριον, 13-16 Απριλίου 2000, 573-624 σελ. .
 Douben, P.E.T., 1998: Perspectives on pollution risk. In: P.E.T. Douben, Pollution risk assessment and management. J. Wiley & Sons, Chichester,
U.K.: 1-20 p.
 Economou, M., Skounakis, S., and Papathanassiou, C., 1981: Magnetite deposits of skarn type from the Plaka area of Laurium, Greece:
Chemie der Erde v. 40, 241−252p.
 Gautier, P. & Brun, J.P., 1994: Crustal-scale geometry and kinematics of late orogenic extension in the central Aegean (Cyclades and Evia island).
– Tectonophysics 238: 399–424p.
 Gautier, P., Brun, J.-P., Moriceau, R., Sokoutis, D., Martinod, J. & Jolivet, L. (1999): Timing, kinematics and cause of Aegean extension: a
scenario based on comparison with simple analogue experiments. – Tectonophysics 315: 31–72p.
 Γρυπιώτη, Α. (2009) Διερεύνηση αιωρούμενων σωματιδίων ΡΜ στην οικιστική περιοχή Λαυρίου. Μεταπτυχιακή Εργασία Ειδίκευσης, Τμήμα
Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος, Πανεπιστήμιο Αθηνών.
 Θεοδοσίου, Ε., Τζανικιάν, Ζ.,2009: Λαύριο και ευρύτερη περιοχή. Γεωδιαδρομές. Στα πλαίσια έργου του ΙΓΜΕ με συνχρηματοδότηση της Ε.Ε.
«Ανάπτυξη Γεοτόπων, Γεωπάρκων. Συμβολή στην Αειφόρο Ανάπτυξη».
 ΙΓΜΕ 2007: Γεωλογικός Χάρτης Ελλάδος 1:50.000, Φύλλο Λαύριον. Α. Φωτιάδης, Ν. Καρράς και Φ. Κανάκη – Μαυρίδου.
 Καθημερινή 1996: Επτά ημέρες. Αφιέρωμα στο Λαύριο, 6-7Ιανουαρίου 1996. Επιμέλεια Ε. Τραίου.
 Kakavoyannis ,E.,1988: The ancient Mines of Lavreotiki, Ministry of labor, Athens.
 Καλιαμπάκος, Δ. ,2007: Πρόγραμμα Εξυγίανσης Εδαφών και συμπληρωματικά έργα στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου. ΕΜΠ.
 Καλιαμπάκος, Δ., 2015: Στρατηγική αντιμετώπισης του περιβαλλοντικού προβλήματος της Λαυρεωτικής. Ημερίδα στις 5-12-2015, στο Τ.Π.Π.Λ., με
θέμα τη συμβολή του Ε.Μ.Π. στο Λαύριο του 21ου αιώνα. 95-120 σελ.
 Κονοφάγος, Η. Κ., Σιδέρη Σ. Η.,2001: Οι παραχωρήσεις των μεταλλείων της Λαυρεωτικής και η οικονομία του κράτους των Αθηνών τον 5ο και 4ο
αιώνα π.Χ. Επιστημονική Συνάντηση ΝΑ Αττικής, Λαύριο.
Δ.106 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ (Συνέχεια)
 Κονοφάγος, Η. Κ., Δερμάτης, Γ.Ν., 2008 : Η παραγωγή καθαρού μεταλλικού αργύρου στο Λαύρειο στην αρχαία και νεότερη εποχή. ΙΓ΄
Επιστημονική Συνάντηση ΝΑ Αττικής Παιανία.
 Κονοφάγος Η. Κ., Σιδέρη Σ.Η,2015: Συμβολή του Λαυρείου στην οικονομία του κράτους των Αθηνών. ΙΣΤ’ Επιστημονική Συνάντηση Ανατολικής
Αττικής.
 Κονοφάγος, Κ.Η.,1980: Το Αρχαίο Λαύριο και η Ελληνική Τεχνική Παραγωγής του Αργύρου. Εκδοτική Ελλάδος Α.Ε., Αθήνα, 458 σελ.
 Κονοφάγος, Κ.Η.,1997: Η Δημοκρατία της Αθήνας και οι παραχωρήσεις στους πολίτες της των μεταλλείων της Λαυρεωτικής κατά τον 4ον αιώνα
π.Χ. Ο βασικός ρόλος του αργύρου του Λαυρίου στην ισχύ και τον πολιτισμό της Αθήνας. Ε.Μ.Π., 142 σελ.
 Κορδέλλας, Α., 1888: Η Βιομηχανία της εταιρείας των Μεταλλουργείων Λαυρίου και τα Μεταλλευτικά και Μεταλλουργικά αυτής προϊόντα εν τηι Δ’
Ολυμπιακηι έκθεσει. Τυπογραφείο των Αδελφών Περρή. Εν Αθήναις.
 Leleu, M., Morikis, A. et Picot, P.,1973: Sur des minéralisations de type skarn au Laurium (Grèce). Miner. Deposita, 36, 477–489p.
 Liati, A., Skarpelis, N. and Pe-Piper, G.,2009: Late Miocene magmatic activity in the Attic-Cycladic Belt of the Aegean (Lavrion, SE Attica,
Greece): implications for the geodynamic evolution and timing of ore deposits. Geol. Mag., 146, 732–742p.
 Liati, A., Skarpelis, N., Fanning M.C., 2013: Late Permian–Early Triassic igneous activity in the Attic Cycladic Belt (Attica): New
geochronological data and geodynamic implications. Tectonophysics vol. 595–596,140-147p. journal homepage: www.elsevier.com/locate/tecto
 Lister, G.S., Banga, G., Feenstra, A., 1984: Metamorphic core complexes of cordilleran type in the Cyclades, Aegean Sea, Greece. Geology 12,
221–225p.
 Μαρίνος, Γ.Π. & Petrascheck, W.E.,1956: Λαύριο. Γεωλογικαί και Γεωφυσικαί Μελέται, Τόμος IV, Νο. 1. Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών
Υπεδάφους, Αθήνα, 247 σελ.
 Marinos, G., and Makris, J., 1975:, Geological and geophysical considerations of new mining operations in Laurium, Greece: Annales
Geologiques des Pays Helleniques, v. 27, 1−10 p.
 Μαρκουλή- Μποντιώτη, Αθ.,2008: Η δημιουργία και εξέλιξη της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων Λαυρείου (Γ.Ε.Μ.Λ), σηματοδοτεί νέες εξελίξεις
στον οικονομικό και βιομηχανικό τομέα της Ελληνικής κοινωνίας του 19ου και 20ου αι. Διδακτορική διατριβή που εκπονήθηκε στο Ε.Μ.Π.
 Morin, D., Herbach, R. and Rosenthal, P.,2012: The Laurion shafts, Greece: ventilation systems and mining technology in antiquity. Historical
Metallurgy 46(1) 2012 9–18 p.
 Mussche, H.F.,1974: Thorikos. A guide of the excavations. Comité des fouilles belge en Grèce. Bruxelles.
 Οικονομάκου, Μ., 1996: Αρχαία Λαυρεωτική. Η μακραίωνη ιστορία των πέντε Δήμων και ο ρόλος των μεταλλείων. Η Καθημερινή Επτά ημέρες
αφιέρωμα, 6-7 Ιανουαρίου 1996. Επιμέλεια Ε. Τραίου.
Δ.107 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ (Συνέχεια)
 Οικονομάκου, Μ., 1997: Εργαστήριο Τήξεως Μεταλλεύματος στον Όρμο Ασημάκη Σουνίου (Λιμάνι Πασά), Ορυκτός Πλούτος, 103, 47-54 σελ.
 Panagopoulos, I., Karayannis, A., Adam, K. & Aravossis, K. (2007): Project and risk management for reclamation of old mine sites.
Proceedings of the International Conference of Environmental Management, Engineering, Planning and Economics, 667 – 673p., Skiathos Island,
Greece.
 Παπαδημητρίου, Γ., 1993: Λιθάργυρος ένα χρήσιμο παραπροϊόν μεταλλουργίας αργύρου στο αρχαίο Λαύριο. Πρακτικά Στ’ Συνάντησης
Νοτιοανατολικής Αττικής. Μαρκόπουλο 21-24 Οκτωβρίου 1993.
 Παπαδημητρίου, Γ., 2000: Η παραγωγή μολύβδου στο Αρχαίο Λαύριο στη διάρκεια των Κλασικών χρόνων και των Ρωμαϊκών χρόνων. 111-127
σελ.
 Παπαδημητρίου, Γ., 2013 : Τριβεία και Μύλοι κατά την Κλασσική περίοδο. Από την οικιακή και αγροτική οικονομία στα Μεταλλεία και τα
Εργαστήρια του Λαυρίου. Διάλεξη ΕΜΑΕΤ 2 Δεκεμβρίου 2013.
 Papadimitriou, G., and Kordatos, J., 1995: The brown waterproofing plaster of the ancient cisterns in Laurion and its weathering and
degradation. Asmosia III Athens: Transactions of the 3rd International Symposium of the Association for the Study of Marble and Other Stones
used in Antiquity. Edited by Yannis Maniatis, Norman Herz and Yannis Basiakos. 270-284p.
 Πετράκη Γ., 1996: “Οι εργατικοί αγώνες : Τρεις σημαντικές απεργίες-σταθμοί στην ιστορία της πόλης του Λαυρίου” στο Λαύριο: Μεταλλεία-
Βιομηχανία-Ανεργία, Καθημερινή, Επτά Ημέρες 6-7Ιανουαρίου 1996. Επιμέλεια Ε. Τραίου.
 Photiades, A., and Carras, N., 2001: Stratigraphy and geological structure of the Lavrion area (Attica, Greece). Bulletin of the Geological Society
of Greece, Vol. XXXIV/1, 103-109p. Proceedings of the 91h International Congress, Athens, September.
 Scheffer, C., Vanderhaeghe, O., Lanari, P., Tarantola, A., Ponthus , L., Photiades, A., France, L., 2015: Syn - to post - orogenic exhumation
of metamorphic nappes: Structure and thermobarometry of the western Attic-Cycladic metamorphic complex (Lavrion, Greece),20p. Journal of
Geodynamics journal homepage: http://www.elsevier.com/locate/jog.
 Σκαρπέλης, Ν., 2012 : Οδηγός Άσκησης. Μεταπτυχιακό μάθημα : Διαχείριση Ορυκτών Πόρων. Άσκηση υπαίθρου στη Λαυρεωτική. Αναρτήθηκε
στην ιστοσελίδα του Τμήματος Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος ΕΚΠΑ.
 Σκαρπέλης, Ν.,2012 : Οδηγός άσκησης. Άσκηση Υπαίθρου στη Λαυρεωτική (Περιοχή Πλάκας –Αδάμι). Αναγνώριση τεκτονικών δομών,
πετρολογικών τύπων και μεταλλοφοριών, δειγματοληψία και σύνθεση μιας κοιτασματολογικής τομής. Αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του Τμήματος
Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος ΕΚΠΑ.
Δ.108 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ (Συνέχεια)
 Σκαρπέλης, Ν.,2012 : Οδηγός Άσκησης Υπαίθρου στη Λαυρεωτική. Μεταπτυχιακό Μάθημα Διαχείριση Ορυκτών Πόρων. Γεωγενείς επιδράσεις-
Υπεργενετικά μεταλλεύματα, Η μεταλλευτική δραστηριότητα και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις πριν την εφαρμογή βέλτιστων τεχνικών,
Αποκατάσταση. Αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του Τμήματος Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος ΕΚΠΑ.
 Skarpelis, N., 2004: Geology and origin of supergene iron and zinc ores at Lavrion, Attica (Greece). – 10th Congress Geol. Soc. Greece,
Thessaloniki, 590–591p.
 Skarpelis, N., 2007: The Lavrion deposit (SE Attica, Greece): Geology, mineralogy and minor elements chemistry.N.Jb.Miner.Abh.2007, Vol.183/3,
227–249p.
 Skarpelis, N., Lüders, V., and Banks, D., 2007: Fluid inclusions, REE and sulfur isotope geochemistry of the Lavrion carbonate hosted ore
deposit, SE Attica, Greece. Goldschmidt 07 Annual Conference, Cologne, Germany, August 19–24, 2007: Geochimica et Cosmochimica Acta, v.
71 (Supplement 15S), 945p.
 Skarpelis, N. and Argyraki, A., 2009: Geology and origin of the supergene ore at the Lavrion Pb-Ag-Zn deposit, Attica, Greece. Resource Geol.,
59, 1–14p.
 Skarpelis, N., Tsikouras, B. and Pe-Piper, G., 2008:. The Miocene igneous rocks in the Basal Unit of Lavrion (SE Attica, Greece): petrology and
geodynamic implications. Geol. Mag., 145, 1–15 σελ.
 Τεχνολογικό Πάρκο Λαυρίου www.ltp.ntua.gr/
 Τζεφέρης, Π., 2012: Ορυκτολογικό - Μεταλλευτικό Μουσείο Καμάριζας Λαυρίου. http://www.oryktosploutos.net/,.
 Τζεφέρης, Π., 2016: Πρόταση για Θεματικό Πάρκο Λαυρίου . http://www.oryktosploutos.net/,.
 Tomaschek, F., Kennedy, A.K., Villa, I.M., Lagos, M., and Ballhaus, C., 2003: Zircons from Syros, Cyclades, Greece—recrystallization and
mobilization of zircon during high- pressure metamorphism: Journal of Petrology, v. 44, 1977−2002p.
 Τσάιμου,Κ.,Γ.,1988 : Εργασία και Ζωή στο Αρχαίο Λαύριο σε εγκατάσταση εμπλουτισμού μεταλλευμάτων τον 4ον Αιώνα π.Χ. Διδακτορική διατριβή
στο Ε.Μ.Π.
 Τσάιμου,Κ. Γ., Φραγκίσκος Α.,1996: Τα επίπεδα πλυντήρια εμπλουτισμού μεταλλευμάτων της Λαυρεωτικής. Παρατηρήσεις στη λειτουργία τους,
3ο Συμπόσιο Αρχαιομετρίας της ΕΑΕ. Αθήνα, 6 - 9 Νοεμβρίου, 1996.
 Τσάιμου,Κ. Γ., 1996: Εργασία και Ζωή στα Μεταλλεία. Oι ειδικές σχέσεις μεταξύ των ελεύθερων πολιτών και των πολυάριθμων δούλων. Η
Καθημερινή Επτά ημέρες αφιέρωμα., 6-7 Ιανουαρίου 1996. Επιμέλεια Ε. Τραίου.
 Τσάιμου, Κ.Γ.,1997: Παρουσίαση του τελευταίου βιβλίου του Κ. Κονοφάγου: “Η Δημοκρατία της Αθήνας και οι παραχωρήσεις στους πολίτες της
των μεταλλείων της Λαυρεωτικής κατά τον 4ον αιώνα π.Χ.”. Δημοσίευση στον Πυρφόρο.
Δ.109 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ (Συνέχεια)

 Τσάιμου, Κ.Γ.,2000 : Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη. Εταιρεία
Μελετών Να Αττικής Πρακτικά Θ’ επιστημονικής Συνάντησης ΝΑ Αττικής Λαύριο 13-16 Απριλίου 2000 , 83-90 σελ.
 Τσάιμου, Κ.Γ.,2007: Ορολογία τη αρχαίας μεταλλείας. Πανεπιστημιακές εκδόσεις Ε.Μ.Π.
 Τσάιμου,Κ.Γ.,2015 : Λόγος και εικόνα η αρχαία μεταλλευτική και Μεταλλουργεία Αθήνα. Εκδόσεις Σταμούλη Α.Ε. Χορηγός Σ.Μ.Ε.
 Tsokas, G.N., Stampolidis, A., Angelopoulos, A.D., and Kilias, S., 1998: Analysis and potential field anomalies in Lavrion mining area, Greece:
Geophysics, v. 63, 1965−1970p.
 Voudouris, P., Melfos, V., Spry, P. G., Bonsall, T.A., Tarkian, M., and Economou- liopoulos, M., 2008a: Mineralogical study and constraints on
fluid evolution in the Plaka-related ore system, Lavrion, Greece: Mineralogy and Petrology, v. 93,. 79−110p.
 Voudouris, P., 2008b, Mineralogical and fluid inclusion study of the Kamariza carbonate-replacement deposit, Lavrion, Greece: Mineralogy and
Petrology, v. 94, 85−106p.
 Φραγκίσκος, Ζ. Α. Η ρύπανση του περιβάλλοντος από τη μεταλλευτική βιομηχανία στη Λαυρεωτική. 39 σελ. http://www.oryktosploutos.net/
 Xenidis, Α., Papassiopi, N., Komnitsas, K., 2003: Carbonate-rich mining tailings in Lavrion: risk assessment and proposed rehabilitation schemes.
Advances in Environmental Research 7 (2003), 479–494p.
 www.forkeratea.com/2011/09/blog-post_7909.html:. Αρχαίο Θέατρο Θορικού. Μια όμορφη περιήγηση στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό.
 http://odysseus.culture.gr/h/3/gh351.jsp?obj_id=21005: Ελένη Ανδρίκου: Κείμενο για Αρχαιολογικό χώρο της Σούριζας, αρχαιολόγος
 www.geo.auth.gr/courses/ggg/ggg871y/ch1.htm : Θέση της Ελλάδας στο παγκόσμιο Γεωτεκτονικό Σύστημα. κεφάλαιο 4” από ΑΠΘ.
Δ.110 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ
 Θέλω να ευχαριστήσω όλους όσους συνέβαλαν «ακούσια» στην παρουσίαση αυτή με το ανεκτίμητο επιστημονικό τους έργο
που αφορά σε διάφορους τομείς όπως στην Ιστορία του Λαυρίου, στην αρχαιολογία, στην γεωλογία, στην μεταλλευτική, στην
αρχαιομεταλλουργία, στην μεταλλουργία και στο περιβάλλον.
 Η παρουσίαση αυτή στηρίχθηκε κύρια στα θεμελιώδη βιβλία των E. Ardaillon, Α. Κορδέλλα, Γ. Μαρίνου- W. Petrascheck και
ιδιαίτερα στο εξαιρετικό έργο του Κ. Κονοφάγου και της επιστημονικής του ομάδας, που μένει αναλλοίωτο στο χρόνο, αλλά και
στις νεότερες και πρότυπες επιστημονικές εργασίες και έρευνες των Α. Δημητριάδη με τους συνεργάτες του, Ν. Σκαρπέλη, Κ.
Τσάιμου, Γ. Παπαδημητρίου, D. Morin και την επιστημονική του ομάδα, Α. Φραγκίσκου, Δ. Καλιαμπάκου, Η. Κονοφάγου, Ε.
Κακαβογιάννη, Μ. Οικονομάκου, Γ. Δερμάτη, Π. Βουδούρη, Α. Φωτιάδη, Α. Ξενίδη, Ν. Παπασιόπη, Κ. Κομνίτσα, αλλά και άλλων
διακεκριμένων επιστημόνων.
 Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον καθηγητή Ν. Σκαρπέλη, που είναι βαθύς γνώστης του “κοιτασματολογικού” Λαυρίου με πλούσιο και
επιτυχημένο ερευνητικό και συγγραφικό έργο, για την παροχή βιβλιογραφικών στοιχείων αλλά και για τις γεωλογικές συζητήσεις
που με βοήθησαν σημαντικά.
 Στους φίλους και εξαιρετικούς επιστήμονες - παλαιούς συναδέλφους του ΙΓΜΕ Α. Δημητριάδη (συνταξιούχο σήμερα, όπως και
εγώ) και τον Α. Φωτιάδη που με βοήθησαν με παροχή στοιχείων, χαρτών αλλά και ανταλλαγή απόψεων.
 Στον ταλαντούχο Αρχαιολόγο- Ανθρωπολόγο Α, Καπετάνιο πολύ καλό γνώστη του αρχαίου Λαυρίου, που με τη μεταδοτικότητά
του στα σεμινάρια – επισκέψεις στους αρχαιολογικούς χώρους και ιδιαίτερα στη Σούριζα με βοήθησε να κατανοήσω και να
θαυμάσω επιτόπου τα επιτεύγματα των αρχαίων μεταλλευτών αλλά και το τεράστιας σημασίας ανασκαφικό έργο των
αρχαιολόγων, που επιτελέστηκε.
 Εκφράζω επίσης τις ευχαριστίες στους Κ. Τσάιμου, Ν. Σκαρπέλη, Κ. Παναγόπουλο, Γ. Παπαδημητρίου, Δ. Καλιαμπάκο, Μ.
Γράσου, Γ. Δερμάτη, Π. Τζεφέρη, Α. Δημητριάδη, Η. Κονοφάγο, Γ. Οικονόμου, Π. Βουδούρη, Σ. Κίλια, Σ. Τασιού, Γ. Γκέκα, Μ.
Πατρώνη, Ν. Δρούβα, Κ. Λασκαρίδη, Ι. Μάραντο, Η. Κατσαρό για τα σχόλια και τις υποδείξεις τους πάνω στο δοκίμιο που τους
έστειλα και τις οποίες έλαβα υπόψη.
 Ένα μεγάλο ευχαριστώ στον Λαυριώτη εμπειρικό Ορυκτολόγο και συλλέκτη Ορυκτών γνώστη των επιφανειακών και υπόγειων
αρχαίων και νεότερων εργασιών και προπάντων φίλο Η. Κατσαρό, που με βοήθησε στις διαδρομές αλλά και για την παροχή
στοιχείων και καλαίσθητων φωτογραφιών.