You are on page 1of 144

Izdavai

tamparija Obod
eljeznica Crne Gore AD

Za izdavaa
Savo Paraa
Urednik
mr Slavko Burzanovi

Autori
mr Slavko Burzanovi,
dr Branislav Kovaevi,
dr Branislav Marovi,
Marijan Milji,
dr erbo Rastoder

Fotografije
Dejan Kalezi,
Andrija Kasom,
Branko Gliovi,
Milan Pei,
Josip Weber,
et all...

Lektura i korektura
Marijan Milji

Dizajn
Slobodan Vukievi
Tehniki urednik
Branko Gliovi graf. ing.

Kompjuterska obrada
Angelo Marzano
tampa
tamparija Obod ad Cetinje

Tira
500
GODINA
ELJEZNICE
CRNE GORE
Sadraj

rije urednika

Marijan Milji
Gabela - Zelenika _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 7
Slavko Burzanovi
Virpazar- Bar _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 23

erbo Rastoder
Crnogorske eljeznice 1918 - 1941 _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 53

Branislav Kovaevi
Niki - Titograd (Podgorica) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 75

Branislav Marovi
Beograd - Bar _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 95

Marijan Milji
Podgorica - Skadar _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 127

Slavko Burzanovi
umske i industrijske eljeznice _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 137

VELIKI JUBILEJ
iz govora predsjednika odbora direktora
prilikom proslave 100 godina crnogorske eljeznice _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 140

Izvori i literatura _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 142

autori fotografija _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ 142


Rije urednika

Prva eljeznica na prostoru koji danas pripada crnoj gori stigla je 1901. godine u boku kotorsku, od gabele do zelenike. Izgradila je
austrougarska monarhija, koja je skoro itav vijek drala taj prostor pod svojom vlau. u knjaevini crnoj gori vozovi su poeli da saobraaju
1908. izmeu virpazara i bara, zaslugom Italijana koji su htjeli da ih iskoriste kao jedno od sredstava za vlastitu ekonomsku i politiku ekspanziju
na balkanu. u vrijeme jugoslovenske kraljevine napravljene su u crnoj gori dvije pruge: plavnica - podgorica, 1927. i niki - bilea, 1938.
sve te pruge su bile uskog kolosjeka (600, 750, 760 mm). Raene su kao manje-vie privremena rjeenja do izgradnje boljih sa tzv. normalnim
kolosjekom (1435 mm). sticajem okolnosti sve su nadivjele drave koje su ih gradile. ugasile su se tek krajem 1959. odnosno 1976. godine.
pruga o kojoj se ve decenijama najvie govorilo, od koje se u privrednom pogledu najvie oekivalo, pruga beograd - crnogorsko primorje
ostala je jo zadugo samo san. dosanjan je tek u socijalistikoj jugoslaviji. poeo je da se ostvaruje 1952. sa prvim radovima na pruzi beograd-
bar a postao realnost etvrt vijeka kasnije, u maju 1976. kad su novom prugom protutnjali prvi vozovi. u meuvremenu, 1948. crna gora
je dobila eljezniku saobraajnicu: titograd niki raenu oskudnim tehnikim sredstvima, dobrovoljnim radom, uz velikiki radni elan
preteno omladinskih radnih brigada emu duguje svoje ime omladinska pruga. i ona je prvobitno bila uskog kolosjeka. prvu prugu
tzv. normalnog kolosjeka crna gora je dobila za Dan republike, 29. novembra 1959, kad je otvorena za saobraaj pruga bar -
titograd, kao dionica pruge beograd - bar. crnogorska eljeznika mrea obogaena je 1986. godine izgradnjom pruge
titograd - skadar.
ne ine samo pomenuti datumi istorijat crnogorskih eljeznica. znaajna poglavlja odnose se na normalizaciju
i elektrifikaciju pruga, na njihovo opremanje savremenom tehnikom i voznim sredstvima. ta istorija se
tijesno preplie sa istorijatom graenja i razvoja luke u baru, kao i cjelokupnog privrednog podruja
koje gravitira crnogorskoj eljeznikoj mrei.
Literatura o crnogorskim eljeznicama je starija od njih samih. prvi tekstovi na
ovu temu pojavili su se pedesetih godina xix vijeka. od tada je mnogo pisano i
o izgraenim eljeznicama i o onima koje je tek trebalo graditi, o kojima su
voene ive rasprave u politikim krugovima, parlamentima, privrednim
komorama, prilikom izbornih kampanja. Nastao je tako obiman
bibliografski materijal, ali nijedno sintetiko-monografsko
djelo. stogodinjica putanja u saobraaj pruge bar-
virpazar posluila je kao dobar povod da se uini
prvi korak, da se pripremi monografija o
crnogorskim eljeznicama.

Slavko Burzanovi
7 pruga Gabela - Zelenika

GABELA - Zelenika
I
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 8
9 pruga Gabela - Zelenika

Proslov Njemaka prvu prugu dobija 1835. a Be


lgija 1836. godine. Austrougarska 1837. puta

C rna Gora nije imala istorijske sree


da se nakon kratkotrajnog renesansnog oza
u saobraaj prvu dionicu eljeznike pruge koja
je trebalo da povee Be sa Brnom i Pragom. I
carska Rusija 1838. godine uvodi avolji pro
renja krajem 15. vijeka razvija slobodno i u nalazak u svoj promet, a Italija i Holandija
prilikama koje bi afirmisale njeno dravno, 1839. Prva azijska pruga u saobraaj je putena
nacionalno, drutveno i kulturno bie, da 1845. a prva afrika 1856. godine.
ostvari napredak kakav su u isto vrijeme, Na junoslovenskom prostoru 1846. pu
uprkos brojnim iskuenjima, imale skoro sve tena je u saobraaj prva eljeznika pruga
zemlje Zapadne Evrope. Grac Maribor - Celje, koju je izgradila Au
Kao i vei dio balkanskog prostora i naa strija. Ova velika sila je ubrzo, saobrazno svo
je zemlja u mnogo emu kasnila za Evropom, jim dravnim i politikim interesima, poela
ponekad i cijelo stoljee. da planira graenje pruga prema jugu i jugo
Od roendana evropske eljeznice, 27. istoku Evrope. Pod popularnim imenom Ju
septembra 1825. godine, kada je genijalni na eljeznica poela je etapna izgradnja pruge
engleski konstruktor i pronalaza Dord prema Trstu, koja je dovrena 1857. godine.
Stivenson isprobao svoju parnu lokomotivu, eljeznika veza sa Turskom i gradom na
koja je na pruzi Stokton Darlington vukla Bosforu za Austriju je imala prioritet. U Oto
kompoziciju od 12 teretnih i 22 putnika va manskom carstvu u to vrijeme nije bilo elje
gona, u svijetu se mnogo ta promijenilo. Od
znica. Meutim, 1860. godine putena je u
toga prvoga prevoza putnika eljeznicom do
saobraaj austrijska eljeznika pruga Zidani
dolaska prvoga voza, austrougarskom pru
gom, na teritroiju dananje Crne Gore prolo Most Zaprei Zagreb Sisak, koja se pri
je sedamdeset i est godina. Sedam godina makla njegovim granicama. Turska u Bosni i
kasnije u saobraaj je putena prva crnogo Hercegovini puta 1872. u saobraaj prvu e
rska pruga Bar Virpazar (1908). ljezniku prugu od Banja Luke do Dobrljina.
Engleski parlament je 1823. godine odo Prva pruga u Srbiji predata je saobraaju
brio izgradnju prve eljeznike pruge u zemlji, 1884. godine.
koju je gradio Stivenson i dvije godine kasnije Pored austrijskog, za graenje pruga pre
uveo je u istoriju svjetskih eljeznica. Godine ma jugoistoku Evrope zainteresovani su bili
1828. u Evropi je priznato preimustvo parne engleski i francuski kapital. Iako je i Turskoj
nad konjskom vuom, a dvije godine ranije bilo u interesu vezivanje sa centralnom Ev
Stivensonu je dozvoljeno da gradi prugu Li ropom, otomanski sultani nijesu htjeli da
verpul Manester. Iste godine je u Fran dozvole gradnju pruga preko svoje teritorije.
cuskoj u saobraaj putena prva eljeznika Taj tvrdi stav je vremenom omekao. Tra
1. Zelenika , dio trase sa nekadanjom pruga Sent Etjen Andrezije, a prva dvoko io se najkrai evropski put do Istambula i
eljeznikom stanicom losijena pruga u Americi. povezivanje sa Junom eljeznicom. Ta ta
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 10

Orijentalna eljeznica je graena u etapama Datum za pamenje


kao pruga normalnog kolosijeka preko Ma
arske, Rumunije, Bugarske i Turske, ali nje U istoriji crnogorske eljeznice 16. jul
ni djelovi nijesu bili meusobno povezani. 1901. godine ostae zapamen po tome to
Kasnije, 1876. godine, uveden je Orient je toga dana stigao prvi voz u Boku Kotorsku,
express. Preko Srbije Munjeviti voz za Ca austrougarskom prugom Gabela Hum
rigrad protutnjao je tek u jesen 1888. go Uskoplje Herceg Novi Zelenika. Ova
dine. pruga je samo periferno, od Sutorine, 11,5
U vrijeme dok su u Evropi graene naci kilometara, ulazila na teritoriju sadanje
onalne eljeznike mree Crna Gora je vodila Crne Gore. Mada je gradila Austrougarska,
borbu za opstanak i izgradnju sopstvene dra ona je dio tehnikog i kulturnog nasljea
ve i njeno meunarodno priznanje. Krajem Crne Gore. Pruge Gabela Zelenika danas,
19. vijeka, u okviru ekonomskih, trgovakih i na alost, vie nema, iako je postojala skoro
politikih evropsko-balkanskih prilika i Crna sedam decenija.
Gora je, zbog svoga nepovoljnog poloaja,
neprohodnosti terena i ekonomske zaosta Od zamisli do gradnje
losti, ostala izvan planiranih eljeznikih ko
ridora, bez eljeznike veze sa svijetom, ija Ubrzo po uvoenju eljeznice u promet
neophodnost je bivala sve oiglednija, a mo evropskih zemalja i nakon graenja eljezni
kih pruga i u samoj Austrougarskoj, pred
gunosti domaeg kapitala slabane. Tek po
nosti gvozdenih puteva skrenule su na sebe
etkom 20. vijeka zainteresovanost stranog
panju dalmatinskog podruja koje se tada
kapitala za graenje eljeznice u Crnoj Gori
nalazilo pod austrougarskom vlau. Planovi
postaje sve izraenija.
za njegovo povezivanje sa zaleem i dalje sa
Austrougarska je odlukama Berlinskog ko
Srednjom Evropom pravljeni su od sredine
ngresa dobila pod vojnu upravu Bosnu i He 19. vijeka. Meutim, takve zamisli, bez obzira
rcegovinu a 1908. godine je i anektirala.Zbog na zainteresovanost trgovaca, privrednika i
vojno-stratekih i ekonomskih razloga predu lokalnog stanovnitva, bile su preuranjene.
zela je u ovim provincijama graenje eljezni Beka vlada je zadugo vodila izolacionistiku
kih pruga, irine kolosijeka 760 mm. politiku prema Dalmaciji, strahujui da bi
Dvojna monarhija je 1898. godine, ne njene luke mogle da se poveu sa bosansko-
obazirui se na formalnu granicu izmeu He hercegovakim zaleem, koje je tada bilo
rcegovine i Dalmacije, zapoela gradnju tri pod turskom vlau. S druge strane, Maari
strateke pruge: 1. Gabela Hum Uskoplje su guili junodalmatinske luke zato to su
Zelenika (155.5 km); 2. Uskoplje Gru bili upueni na luku u Rijeci, poto je ona
(Dubrovnik) (16.5 km) i Hum Trebinje predstavljala njihov izlaz na Jadransko more,
(16.6 km). U stvari, druge dvije su samo tako da nijesu dozvoljavali moguu konku
ogranci prve, magistralne. renciju.
Glavni austrougarski cilj je bio, bez obzira Promjena politikih prilika poslije Berlin
na tadanju malu ekonomsku opravdanost, da skog kongresa 1878. godine, na kome je Au
se ova junodalmatinska eljeznica povee sa strougarska, uz saglasnost velikih sila, dobila
bosansko-hercegovakom uskokolosijenom mandat za vojnu upravu nad Bosnom i He
mreom i vojnom lukom u Kotorskom za rcegovinom, koju je Turska drala nekoliko
livu, te Dubrovnikom kao lukom od osobite stoljea, uslovilia je promjenu dotadanje
vanosti za okupirano bosansko-hercegova izolacionistike politike prema dalmatinskim
ko podruje i Trebinjem koje je kao pogra lukama.
nino mjesto bilo vano zbog snabdijevanja Izmijenjene okolnosti su nametale neo
vojnih jedinica. phodnost izgradnje eljeznike mree kroz
11 pruga Gabela - Zelenika

2. Izgradnja potpornog zida i propusta za vodu u Sutorini na trasi pruge Gabela - Zelenika
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 12

nova okupirana i interesna podruja koja su mosta, prema Tivtu, da bi se, na kraju, oba
bila dosta zaostala, nepovezana putevima i rukavca susrela u kaljarima. Potpisnici su
prugama. svoju molbu argumentovali vojnim, trgo
Prilikom odreivanja trasa buduih pru vakim, zanatskim, privrednim i prometnim
ga odluujui je bio vojno-strateki interes, razlozima, naglaavajui bolju povezanost sa
a ne privredni i ekonomski. Tako je za neko drugim prostorima Dvojne monarhije pre
liko decenija nastala ne samo posebna mrea ko BiH, istiui i turistike motive. Struni
bosansko-hercegovakih pruga nego i tzv. preliminarni prijedlog od Gabele do Boke,
bosanski kolosijek, irine 760 mm, tako predstavljen 1896. godine, kasnije je nezna
nazvan u strunoj literaturi, iji je postanak tno korigovan: umjesto dva planirana tunela
vezan za izgradnju Sueckog kanala (1859- ispred Zelenike ostao je samo jedan.
1869). U tom poslu stoljea austrijska gra eljeznika pruga Gabela Hum Usko
evinska firma Hgel & Sagel, uestvovala plje Zelenika ula je ne samo u povijest au
je sa svojim zamanim eljeznikim voznim strougarskih i bosanskohercegovakih pruga
parkom. Bila je usvojena jedinstvena irina nego i u istoriju eljeznikog saobraaja u
kolosijeka 762 mm. Kada su radovi zavreni Crnoj Gori.
ostala je velika oprema, pa poto nije mogla
da se proda, sve je vraeno u zemlju i zbog Gradnja pruge
potreba vojske upueno u BiH. irina pruga
sluajno je svedena na 760 mm. Maari su Beka vlada je eljela da prijestonica
zakonom 1880. privremeno sprijeili gra Dvojne monarhije ima sigurnu kopnenu ve
enje pruga normalnog kolosijeka u BiH. zu sa Bokom Kotorskom, koja je postajala
Takoe, do 1891. vaila je zabrana za graenje sve vanija za njene strateke i imperijalne
pruga prema moru i Srbiji. interese. Zato je odluila da izmeu Gabele
Od 1879. do 1891. spojeno je vie pruga i Zelenike izgradi eljezniku prugu sa dva
na pravcu Bosanski Brod Zenica Sara rukavca: odvojkom od Uskoplja do dubro
jevo Mostar Metkovi.U isto vrijeme vake luke Gru i od Huma do Trebinja. To
Dubrovaka optina je preko posebnog je potvreno carskom uredbom od 7. jula
konzorcija 1880. godine, Dalmatinskog sa 1898. i maarskim zakonom iz iste godine.
bora u Zadru i svojih uglednika nastojala Za izgradnju ove eljeznike saobraajnice
da se navedena pruga produi i dovede do bio je odobren kredit od 33,6 miliona kruna
njene luke u Gruu. Tek poslije devet godi 22 miliona za hercegovaki i 11,6 miliona
na, zahvaljujui politikim previranjima i kruna za dalmatinski dio, uz rok vraanja 60
nastojanjima da sauva politiku prevlast i godina.
imperijalnim namjerama, Austrougarska je Izgradnja pruge Gabela Zelenika sa nje
prihvatila navedenu inicijativu da se pruga nim odvojcima smatrana je najteim grae
Mostar Metkovi nastavi do Dubrovnika i vinskim poduhvatom u cijeloj Austrougarskoj
Boke Kotorske, koja je u to vrijeme postala monarhiji. Razlozi za to su, s jedne strane, bili
mona baza austrougarske ratne mornarice. teina terena kroz koji se trasa pruge s mukom
Po prihvatanju dubrovake inicijative i probijala, i, s druge, imperativ da budua pruga
nekoliko uglednih Bokelja obratilo se 30. bude zaklonjena od napada sa mora.
decembra 1893. godine molbom, sastavlje Trasiranje pruge, snimanje zemljita i obi
nom u Kotoru, Zemaljskom vlastodrtvu ljeavanje terena zapoeti su 1897, a radovi
u Zadru da se odobre pripremni radovi za godinu dana kasnije. Izgradnjom pruge ruko
planiranje eljeznice od Dubrovnika do Ko vodili su Graevinski odsjek Zemaljske vlade
tora. Njihov prijedlog, iako nestruan, vrlo u Sarajevu na bosanskohercegovakom po
3, 4, 5. Sveanosti prilikom dolaska prvog voza je zanimljiv, pogotovo to predvia ravanje druju, a na dalmatinskom Direkcija za izgra
u Boku Kotorsku pruge: jedan krak oko zaliva a drugi, preko dnju eljeznica u Beu.
13 pruga Gabela - Zelenika

n.v), da bi najviu taku dostigla kod Glavske vie nema, zaobilazei Meljine, konano
(495 m n.v.), a zatim se postepeno sputala stizala u Zeleniku. Maksimalni uspon trase
do Zelenike, gdje se zaustavljala na 2 m n.v. iznosio je 17,5 a pad 25. Planirano je da
Od Uskoplja do Zelenike bile su 4 vee i 13 najmanji prenik krivine moe biti 70 m, ali
manjih stanica.: Uskoplje , Ivanica , Zagradinje, se nije smanjivao ispod 80 m, sa prelaznim
Glavska, Vojski Dol, Mihanii, Cavtat, ilipi, krivuljama koje nijesu bile manje od 300 m.
Komaj, Gruda, Ploice, Nagumanac, Sutorina, Posebnim izvjeem bile su definisane
Igalo, Herceg-Novi , Savina , Zelenika. vojne potrebe, gradnja zgrada za primanje
Trasa pruge je, podilazei prevoj Debelog kao i stambene zgrade za eljezniko osoblje.
brijega, stizala na dananju granicu Crne Go Krajnja stanica Zelenika je bila duga 460 m, sa
re prema Hrvatskoj. Od Igala trasa pruge ila 5 kolosijeka. Ona je bila uz samu luku, ospo
je uz samu obalu, izbjegavajui klizita, a od sobljenu za pristajanje parobroda sa gazom
mora se titei visokim i debelim kamenim do 7,5 m. Za potrebe vojske napravljena je
zidom, koji je trasu uvao od pobjenjelih pretovarna rampa duine 190 m.
talasa za vrijeme olujnih nepogoda. Stanica Igalo, predviena za promet pu
Uskokolosijena pruga (760 mm) bila je tnika i robe, imala je tri kolosijeka. U njoj su
predviena za brzine do 20 km/h. Na dana lokomotive opskrbljivane vodom. U stanici
6. njoj crnogorskoj teritoriji trasa se sputala Sutorina (duine 290 m) izgraena su dva
nizbrdo (23,4 pada) do stanice Sutorina, mimoilazna kolosijeka. Odatle je, od Nagu
Graditelji su prolazili kroz brojne te udaljene od Zelenike 11,5 km i tako do sta manca preko Konavala pa dalje, pruga viju
koe i iskuenja. Do terena koji je trebalo nice Igalo (7 km), a zatim je ila pored mo gala savlaujui prevoje pa se opet sputala
probiti i savladati, najvie kroz ljuti kr, rske obale i, provlaei se kroz mali tunel do Gabele, a onda dalje kroz Bosnu, u svijet.
nije bilo prilaznih puteva. Krevito i slabo kod Tople, stizala na postaju Herceg Novi Vozovima su odlazili i stizali putnici i turisti,
naseljeno podruje oteavalo je smjetaj (4 km), a dalje kroz zidine tvrave, kojih dovoena i odvoena razna roba.
radnika i strunog osoblja i njihovu ishranu.
Opremljene za dananje prilike vrlo osku 6. Dio kondukterske opreme
dnim i primitivnim tehnikim sredstvima,
graditelje su u ljetnjim mjesecima pratile 7. Parna lokomotiva tipa ,,radijal vukla je prve vozove
nesnosne i neizdrljive vruine, a zimi hla u Boki Kotorskoj
dni dani, studen i snani udari bure koji su
se zasijecali u kosti. Zbog movarnog ze
mljita i komaraca u dolini Neretve, este
su bile epidemije malarije. U ljutom kru
obezbjeenje dovoljnih koliina vode za pie
i napajanje lokomotiva bilo je veliki problem.
O projektovanju i graenju pruge sauvana je
vrijedna dokumentacija u Hrvatskom dra
vnom arhivu u Zagrebu i Carsko-kraljevskom
ministarstvu saobraaja u Beu, sa planovima
i drugom dokumentacijom.

Karakteristike pruge

Po svome karakteru pruga je smatrana


gorskom, planinskom. Sa nadmorske visine
od 6 m sa stanice u Gabeli pruga se postepeno
pela na veu visinu: preko Dubravice (149 m
n.v), Hutova (310 m n.v), Uskoplja (350 m
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 14

8. Dolazak prvog
voza u Zeleniku,
16. VII 1901.

Sveanost povodom snije, 15. jula, u istu luku, velikim Lojdovim je svita bekih i budimpetanskih novinara.
otvaranja pruge parobrodom iz Trsta je doputovao ministar Dogaaju je dat veliki publicitet u austrouga
austrijskih eljeznica dr Riter von Vitek, rskoj tampi.
Sveanost povodom otvaranja pruge Ga zajedno sa pedesetak najviih dravnih zvani Voz je prolazio kroz sveano iskiene sta
bela Zelenika, sa njenim takoe zavrenim nika. Uz zvuke dravne himne, visoke goste nice ispunjene razdraganom masom naroda.
ograncima prema Dubrovniku i Trebinju, doekali su zemaljski namjesnik za BiH i Blizu Trebinja visoki gosti su uivali u jagnje
trajala je dva dana 15. i 16. jula 1901. go dubrovaki gradonaelnik, sa predstavnicima em peenju, narodnim igrama i ljepoti pejza
dine. Njoj su prisustvovali najvii austrijski lokalne vlasti, uprave za izgradnju pruga i a. To je znailo otvaranje trebinjskog ogra
i maarski politiari i dravni inovnici iz graevinskim preduzetnicima. nka.
Bea i Budimpete, kao i zemaljske uprave
Takoe, 14/15. jula iz Mostara je, u rano Poto se voz vratio na Uskoplje, doekala
provincije Bosne i Hercegovine. Pruga je ina
jutro, krenuo prvi voz sa okienom loko ga je dubrovaka delegacija, na elu sa ve
e bila dio June mree bosansko-herce
motivom i uputio se prema Gabeli, a odatle pomenutim ministrom eljeznica, u pratnji
govakih pruga uskog kolosijeka. Zvanice su
stizale iz dva pravca: morem preko Trsta do novoizgraenom prugom prema Zelenici. dalamtinskih prvaka i novinara. Otvorena je
Dubrovnika i eljeznicom preko Budimpe Meu uglednim putnicima bili su: austro dionica do Grua. U Uskoplju su se srela dva
te, Sarajeva i Mostara. ugarski ministar finansija, austrijski i ma sveana voza. Ministar eljeznica je u Dubro
Ve 14. jula u dubrovaku luku Gru vi arski ministri trgovine, ministar za hrva vniku priredio za zvanice sveanu veeru.
soke zvanice su stigle na dva ratna broda, tsko - slavonsko-dalmatinskih poslova, te Dan kasnije, 16. jula 1901 (po nekima
predvoene baronom Spaunom, zapovje narodni poslanici, dravni sekretari, ugledni 15. jula; inae, ovi podaci o otvaranju pruga
dnikom austrijske ratne mornarice. Dan ka inovnici, visoki oficiri i svetenici. Pratila ih i njihovoj duini ne slau se u izvorima i
15 pruga Gabela - Zelenika

literaturi), ministri, zvanice i cijela ta masa susjedstvu sa unutranjou austrougarske Tri perioda u vijeku pruge
visokog svijeta krenula je izjutra iz luke Gru carevine. Ali, pokazalo se da je ta pruga ko Gabela Zelenika
parobrodom Habzburg za Zeleniku. Uplo ristila i Crnoj Gori. Kasnije se razmiljalo da
vljavanje parobroda su ispred Zelenike po se pruga iz Zelenike produi dalje kroz crno
zdravila tri ratna broda topovskom paljbom. gosko okruenje. U tome se posebno isticao Austrougarski period u ivotu i eksploa
Goste su doekali naelnici Kotora i Herceg visoki maarski privredni dunosnik Hava taciji pruge Gabela Zelenika trajao je svega
Novog. Sveanost otvaranja odrana je isp (1908) kandidujui vie varijanti pruge do 17 godina. Iako je pruga graena za potrebe
red stanine zgrade, u lijepo udeenom ambi Cetinja i Bara. Takva razmiljanja su bila mo austrougarske vojske i njenih osvajakih pla
jentu. tivisana maarskim interesima, strepnjom nova, a ne za unapreenje uslova ivota i ra
Poslije sveanosti otvaranja specijalni voz od italijanskog kapitala i zainteresovanou zvoja krajeva kroz koje je prolazila, imala je
se zaputio prema Uskoplju novom eljezni Crne Gore za eljezniku vezu sa Srbijom. pozitivan uticaj, donosila je promjene, uslo
kom prugom. Nakon gozbe tamo je pod elei da to preduprijedi i sprijei izlazak vljavala napredak i omoguavala vezu sa
vedrim nebom, uz prisustvo naroda, zavre Srbije na more, Austrougarska pravi projekte svijetom, na svoj nain ostavila peat ne samo
no dvodnevno svetkovanje. To je bio veliki svojih pruga preko Crne Gore. Prvi svjetski na bokokotorsko podruje nego i na ire
dan za cijelo podruje, posebno za Boku rat je prekinuo te kombinacije . U njegovom okruenje. Ona je omoguila prelomne pro
Kotorsku. Crna Gora je strahovala od elje vihoru nestala je Crna Gora kao nezavisna mjene u Boki Kotorskoj, doprinijela razvoju
znikog povezivanja vojne luke u svome drava a Austrougarska carevina se raspala. njenih gradova, turizma, trgovine, kulture.

9. Stanica Zelenika
poetkom XX vijeka
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 16

10. Modifikovana radijal


parna lokomotiva, period
izmeu dva svjetska rata

Pored luke i pristanita u Zeleniki, podi znavaocima eljeznike tehniko-strune pro 39,3 tone a duina 13,7 m. Mogle su da
zani su i pratei kapaciteti na toj i drugim blematike, parne lokomotive serije BHStB postignu najveu voznu brzinu do 35 km/h.
stanicama, otvarana su radna mjesta, zainjali 185 i BHStB 83 vukle su vozove od njihovog Ove lokomotive su skoro sve do ukidanja
su se turizam, hotelijerstvo, omoguena je putanja u saobraaj pa sve do ukidanja pro vukle i teretne i putnike vozove. T. Brate, vrsni
otvorenost prema okruenju a poveana za meta na prugama uskog kolosijeka krajem poznavalac tehnike istorije jugoslovenskih
interesovanost za primorje. Takoe, pruga ezdesetih i sedamdesetih godina 20. vijeka. eljeznica, svrstava ih u snane, jednostavne,
je olakala kolovanje omladine i bila put u Proizvedene u austrijskoj fabrici Krauss u pouzdane i lijepe maine.
svijet. Lincu, one su se pokazale kao najbolje za Vagoni koje su one vukle u poetku su bili
Teko je u ovom periodu, a i inae, pratiti tip bosanskohercegovakih pruga, u koje dvoosovinski, ija je nosivost bila 2-4 tone, a
rad i eksploataciju bokeljske pruge. Iako nema je spadala i ona od Zelenike do Gabele. Iz maksimalna brzina 30 km/h. Kasnije su uve
preciznih podataka, sasvim je izvjesno da su Austrije su uvezene 1903. godine. Glavne deni troosovinski, dui od prethodnih, no
prugom, pored vojnog materijala, prevoeni tehnike karakteristike lokomotiva serije sivosti preko 10 tona.
putnici i raznovrsna roba (ugalj, drvo, nafta BHStB 185 su snaga od 147 KW/200 KS, Putnici su se vozili u vagonima prvog, dru
i dr.). teina 32,5 tona, a duina 12,6 metara, dok su gog, treeg pa, ak, i etvrtog razreda, koji je,
Na pruzi Gabela Zelenika i na njenim lokomotive serije BHStB 83 imale snagu od u stvari, bio teretni sa klupama za sjedjenje.
ograncima do Grua i Trebinja, prema po 254 KW/345 KS, njihova teina je iznosila Ova dva posljednja razreda su izbaena iz
17 pruga Gabela - Zelenika

upotrebe poetkom pedesetih godina 20. vi koristi infrastrukturu koja je ostala iza Au Putovanje vozom na relaciji Zelenika
jeka. strougarske, pa tako i prugu Gabela Zele Sarajevo Beograd trajalo je oko 30 sati. Bilo
Najluksuznije su bili opremljeni vagoni nika. je predloga da se vrijeme putovanja skrati za
1. i 2. razreda, sa tapaciranim sjeditima, a u Nova drava je nastojala da postojeu e 5 sati, uvoenjem direktnih kola i izmjenom
vagonima 3. razreda sjedita su bila drvena. ljezniku mreu uskladi i dopuni prema svo reda vonje.
U svim vagonima u prva tri razreda postojali jim potrebama. Tako je ogranak glavne pruge Poto zgrada eljeznike stanice u He
su plinsko osvjetljenje i parno grijanje, a u Hum Trebinje produen (20. XI 1931) do rceg Novom nije odgovarala tadanjim po
vagonima 4. razreda pe na ugalj. Bilee (42,3 km), a kasnije (12. VII 1938) od trebama, 1934. godine podignut je novi re
Na stanici u Zeleniki kao manevarka sa Bilee do Nikia (71,3 km). U meuratnom prezentativni objekat, a stanica je dobila i
obraala je mala lokomotiva tenderka zva periodu predviena je izgradnja tzv. Jadranske dva kolosijeka. Uraena je i postaja Savina,
na Zeta, prebaena poslije Drugog svjetskog eljeznice koja bi na more izlazila u Boki sa ekaonicom, pripremljen teren za postaju
rata sa pruge Bar Virpazar. U Zeleniku su Kotorskoj. Ta ideja je propala u presezanju Topla. U to vrijeme kombinovane putniko-
posljednjih godina pred zatvaranje pruge hrvatskih i srpskih politiara.
teretne kompozicije saobraale su dva puta
iz BiH stizale nove dizel-lokomotive pro Za svoj napredak u meuratnom vreme
dnevno do Huma, u oba smjera, sa direktnim
izvedene u Tvornici uro akovi u Sla nu Boka i, posebno, hercegnovski kraj dosta
kolima do Sarajeva. Direktni motorni voz za
vonskom Brodu. U Crnoj Gori, na alost, duguju saobraajnici Zelenika Gabela. Broj
nije sauvana nijedna od lokomotiva koje turista i hotela poveavao se iz godine u go Sarajevo uveden je mnogo kasnije. Teretne
su saobraale na pruzi Gabela Zelenika, a dinu. I Direkcija eljezniara iz Sarajeva, pod kompozicije, ak i u pravcu Nikia, mijenjale
predstavljale bi raritetne spomenike tehnike. ijom upravom je ta pruga bila od osnivanja su samo lokomotive, dok su putnici na toj re
Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, od do ukidanja, imala je u Toploj svoje odma laciji morali da presijedaju u Humu. Izmeu
nosno Kraljevina Jugoslavija nastavila je da ralite. Zelenike i Igala svakoga dana saobraao je,

11. Osoblje eljeznike


stanice Zelenika
poetkom XX vijeka
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 18
19 pruga Gabela - Zelenika
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 20

13.

izuzev nedjelje, aki voz sa dva vagona i cijelog toga podruja i njegovog okruenja. Posljednje godine pruge
manevarskom lokomotivom. Isto tako, ukupan drutveno-ekonomski ra Zelenika Uskoplje
Italija je 1941. godine anektirala Boku Ko zvoj i promjene koje su donosile poslijeratne
torsku. Pruga je tako dobila novog gospoda godine i decenije uticale su na rad pruge, nje Skupi pretovari, ogranieni kapaciteti i
ra, koga su u oktobru 1943. smijenile njema nu eksploataciju, prevoz robe i putnika i, ko sve snanija konkurencija drumskih prevo
ke jedinice. nano, zapeatile njenu sudbinu. znika inili su i prugu Gabela Zelenika sve
vie nerentabilnom. Postavljalo se i pitanje
Poslije Drugog svjetskog rata u Crnoj Gori Za razliku od predratnog elitnog turi
njenog opstanka. Meutim, nije bilo lako
je dolo do velikih drutvenih promjena. Sve zma, u prvim dvijema poratnim godinama
ukinuti prugu koja je saobraala vie od est
te promjene i duh vremena odraavali su se na hercegnovskom podruju cvjeta masovni decenija.
i na bokokotorsko podruje. Razvoj turizma sindikalni turizam. Turisti i na ovo podru U okruenju na trasama uskokolosijenih
u cijelom poslijeratnom periodu karakterie je i na cijelo crnogorsko primorje stiu ugla pruga poele su se graditi nove s kolosijekom
stalni uspon. eljeznika pruga Zelenika vnom eljeznicom u brojna novoosnovana irine 1435 mm. Zbog pregradnje uskoko
Gabela imala je i tada znaajnu ulogu u ivotu sindikalna i omladinska odmaralita. losijene pruge Sarajevo Ploe u prugu
21 pruga Gabela - Zelenika

12. Zelenika, stari eljezniki most (str. 18-19) zniko-transportnog preduzea Sarajevo, u
13. Motorni voz prilikom prolaska ispred hotela Plaa ijoj nadlenosti se pruga nalazila, bila je
pedesetih godina XX vijeka
14. Panorama Herceg Novog sa novom eljeznikom
sklona njenom potpunom ukidanju sve do
stanicom oko 1936. Uskoplja. Ona je smatrala da je pruga sta
15. Putniki voz iz Zelenike za Sarajevo u stanici Herceg lni izvor gubitaka koji su na godinjem ni
Novi , 1959. vou procjenjivani ak na 300 miliona dina
ra. Od 1. januara 1966. planirana je reorga
nizacija u eljeznikom saobraaju. Ona je
normalnog kolosijeka, 1966. godine, veze sa predviala opstanak samo rentabilnih pruga.
prugom uskog kolosijeka Zelenika - Usko Zagovornici ukidanja pruge smatrali su da bi
polje ile su preko stanice u apljini, koja je novoizgraenom magistralom dva kamiona
za te potrebe bila pretvorena u veliku preto i nekoliko autobusa mogli jeftinije i bre da
varnu postaju. prevezu svu robu i putnike.
Optinske vlasti Herceg Novog smatrale Poetkom 1968. pruga je odbrojavala svo
su da se u funkciji razvoja turizma elje je posljednje dane.
zniki kolosjeci moraju izmjestiti sa obale Pruga Uskoplje Zelenika mogla je osta
skraivanjem trase do Igala. Uprava elje ti i dalje u ivotu jedino u sluaju da se
14.
15.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 22

obezbijedi izvor njenog subvencionisanja.


Tadanji republiki organi Crne Gore, a ta
koe i bosanskohercegovaki i hrvatski, to
su odbili. Optine Herceg Novi, Dubrovnik
i Trebinje nijesu imale sredstava da dotiraju
ve osuenu prugu.
Uzaludna i nerealna su bila oekivanja lo
kalnog stanovnitva i eljezniara kojima je
ona bila izvor egzistencije da bi se od Igala
do Zelenike uporedo sa magistralom mogla
izgraditi nova trasa, bez obzira na to koliko bi
kotala. Nekome se prohtjelo da ukine prugu
staru 67 godina, ogoreno i beznadeno su
zborili njenih 130 eljezniara, kojima je pri
jetila opasnost da ostanu bez posla.
Meu onima koji su pretpostavljali da e
ukidanje pruge pogoditi lokalnu privredu
a posebno turizam isticao se glas novinara
Vitomira Sagera koji je dalekovido pitao: Zar
se moe osporiti da e nam ta pruga sjutra
biti i te kako potrebna? Da li je opravdano,
gledajui sadanju situaciju, unititi ovu sao
braajnicu zauvijek?
16. Demontiranje kolosijeka u stanici Herceg Novi,
saptembar 1968.

Posljednji putniki voz naputio je Zele sila. I danas stiu razglednice Zelenike i dru
niku 30. juna 1968. godine u 11 sati, u isto vri gih stanica i postaja do Gabele na adrese ko
jeme kada je stigao i prvi dolazei, sveani voz jih vie nema. A uvaju se u albumima zalju
16. jula 1901. godine. Teretni vozovi su pre bljenika u eljeznicu koja je imala duu, u
stali da saobraaju jo ranije. Dugim, bolnim vozove po kojima su se navijali satovi.
piskom lokomotiva se pratala sa Zelenikom Poslije sto godina, 16. jula 2001, vratio
i cijelim krajem, oglaavajui svoje nestajanje se iz istorije mali iro sa vagonima natova
posljednjom, labudovom pjesmom... renim uspomenama, sjeanjima i albumima
Svi tragovi ne ile: generacije i generacije fotografija da zajedno sa njim obiljeimo
putnika povezuje plaviasto svijetlo u kupeu datum za pamenje dolazak prvog voza u
vagon postojanja koje vue neka nevidljiva Crnu Goru.

Marijan MILJI

17. Posljednji polazak putnikog voza sa stanice


Zelenika, 29. VI 1968.
23 pruga Virpazar - Bar

Virpazar - Bar
II
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 24
25 pruga Virpazar - Bar

Prva crnogorska eljeznica gastvima. Upravo tada je inenjer Ante De


Prve ideje kovi, nakon istraivanja crnogorskih ru
dnih, umskih i hidrografskih potencijala,

I deje o izgradnji eljeznice u Crnoj Go


ri ozbiljnije su poele da se razmatraju de
iznio planove za ekonomski preobraaj ze
mlje i probudio nade na Cetinju do te mjere
da je ruski poslanik izvjetavao svoju vladu
vedesetih godina XIX vijeka. Kao mogue da je ovamo zavladala prava zlatna groznica.
linije pominju se Plavnica-Danilovgrad, Ni U tim planovima znaajno mjesto zauzimala
ki - Skadarsko jezero i Andrijevica - Ska je i izgradnja eljeznike pruge Bar - Niki.
darsko jezero. Ove projekte i proraune radili Sam Dekovi nije raspolagao kapitalom po
su francuski strunjaci, a francuski je trebalo trebnim za realizaciju svojih planova, ali je
da bude i kapital za njihovu realizaciju. dobio niz industrijskih koncesija uz uslov
Crnogorska vlada je 1901. godine raspisala da u inostranstvu formira odgovarajue ak
i zvanini konkurs za izgradnju pruge Ni cionarsko drutvo koje bi koncesije realizo
ki - Bar. Ministar inostranih poslova Ga valo. Vladajui krugovi su znali da e neiz
vro Vukovi, prilikom svoje posjete Parizu, bjeno oslanjanje na strani kapital dovesti do
bezuspjeno je lobirao da ovu prugu izgra porasta inostranog uticaja u zemlji. Izbjega
di francuski kapital. U to vrijeme se o crno vali su zato da koncesije ustupe austrijskim
gorskoj eljeznici govorilo u kontekstu gra kapitalistima. Poto Rusija nije pokazivala
enja velike Transbalkanske eljeznice od interes, poeljno je bilo da kapital bude iz
Dunava do Jadranskog mora. Pitanje je do zemalja politiki nezainteresovanih za Crnu
bilo znaajnu meunarodnu dimenziju. Coru, poput Holandije ili Belgije, ali ni za
Poetkom XX vijeka crnogorske ekono njih Crna Gora nije bila dovoljno ekonomski
mske mogunosti i potrebe bile su u velikoj zanimljiva.
nesrazmjeri. Vlada je iz godine u godinu sve Nastupajui u Zapadnoj Evropi kao pro
tee premoavala velike deficite u budetu. moter crnogorskih privrednih resursa, De
Uzimanje kredita bilo je samo privremena kovi se u oktobru 1902. godine obreo u
mjera, jer krediti nijesu imali investicionu Veneciji. U iscrpnom ekspozeu zaintereso
namjenu ve su korieni za vraanje prispje vanima je predoio prednosti ulaganja u Crnu
lih obaveza, ili su troeni za potrebe dravnog Goru, istiui prirodna bogatstva zemlje i
aparata i dvora. Dio rashoda podmirivala je solidnost vladajueg reima povezanog sa
Rusija, koja je finansirala crnogorsku vojsku, evropskim dvorovima. Za realizaciju su nu
davala apanae vladarskoj porodici, poma ene sljedee koncesije: izgradnja i korie
gala crkvu i prosvjetu. Ali, Rusija nije bila zai nje luke Bar u trajanju od 50 godina; izgra
nteresovana da investira u ekonomski razvi dnja i iskoritavanje eljeznike pruge Niki
tak Crne Gore. - Bar u trajanju 75 godina, uz garanciju 5%
1. Pristan u Virpazaru, Do poetka XX vijeka u Crnoj Gori se dobiti na uloeni kapital u ova preduzea;
zavrna taka eljeznice Bar - Virpazar nije mnogo znalo o vlastitim prirodnim bo definitivna koncesija za iskoritavanje ve
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 26

Goru, bila je izgradnja eljeznice. Za nju je,


prema ovom proraunu, trebalo utroiti
10.300.000 franaka.
U Veneciji se Dekovi susrio sa poslo
vnim ljudima okupljenim oko uzepe Vo
lpija. Ova venecijanska grupa je bila sasta
vljena od relativno mladih i ambicioznih
ljudi, koji su prosto inkarnirali Italiju kao
zemlju u industrijskom usponu, koja je i na
privrednom i politikom planu traila sebi
novo, znaajnije mjesto meu evropskim si
lama. Tenja Italije da na sredozemnim oba
lama sebi obezbijedi mjesto koje je nekada
zauzimala Venecija nije bila samo ideoloka
oblanda za komercijalne ciljeve ovih ljudi,
ve i dio njihove porodine tradicije, budui
da su poticali iz uglednih plemikih porodica.
Jedan od lanova grupe, Pjero Foskari je bio
potomak venecijanskog duda, grof Ru
ero Revedini poslanik u italijanskom parla
mentu, Roberto Paganini bio je uvaeni
inenjer. Oni su poznavali balkanske prili
ke, a u Turskoj i Srbiji su se okuali u poslo
vnim poduhvatima. Neosporni lider grupe
Volpi imao je vanrednu sposobnost da po
vee politike i finansijske krugove, ne samo
u italijanskim okvirima. On je odranije po
znavao prestolonasljednika Danila i linim
uslugama obezbijedio njegovu naklonost.
Predstavnici venecijanske grupe Ruero
Revedini, Pjero Foskari i uzepe Volpi sa
ekali su da rok vaenja Dekovievih kon
cesija istekne, a onda su poetkom januara
1903. godine doputovali na Cetinje. Dra
vnom savjetu Knjaevine obratili su se 15/28
2. uzepe Volpi, 1903. otkrivenih ruda i iskljuivo pravo na ekspla januara sa eljom da preuzmu pomenute
tacija novih; iskoritavanje svih uma u Crnoj koncesije, kao i da im se odobri rok od pola
Gori, kao i iskoritavanje hidroptencijala godine radi dodatnih istraivanja i finansijske
rijeka Zete i Oratice. Kao garancija za po pripreme. Uspjeh je bio potpun. Vlada im je
menuta preduzea nuen je prihod od Mo u svemu izala u susret.
nopola duvana, o ijem uvoenju je ve bila Jedina koncesija za koju je venecijanska
donijeta odluka. U ekspozeu je navedeno da grupa imala dovoljno kapitala i koja je obe
je za gradnju luke i eljeznice, organizovanje avala sigurnu dobit odnosila se na iskljuivo
eksploatacije uma i ruda i uspostavljanje pravo otkupa, prerade i prodaje crnogorskog
monopola duvana neophodno obezbijediti duvana. Za kratko vrijeme organizovali su
20.000.000 franaka. monopolsku administraciju, a do 1905. po
Kljuni i najskuplji segment poduhvata digli su u Podgorici fabriku duvana, koja po
koji je trebalo da ekonomski preobrazi Crnu tehnikoj opremljenosti nije zaostajala za
3. Pjero Foskari, 1903.
27 pruga Virpazar - Bar

najmodernijim u Evropi. Tako su prije vie predstavljali kao prostor na kome se on


od 100 godina Venecijanci poeli industrija uspjeno moe zaustaviti. Tek kada se ita
lizaciju Crne Gore. lijanska vlada tajnim ugovorom sa Barskim
Venecijanski kapitalisti su za realizaciju drutvom obavezala da e godinjim no
preostalih koncesija formirali akcionarsko vanim subvencijama podrati aktivnosti
udruenje Italijansko - crnogorski sindikat, u Crnoj Gori, Drutvo je bilo spremno da
koje se 1905. godine transformisalo u Barsko sa crnogorskom vladom potpie konani
drutvo (Compagnia di Antivari). ugovor. U meuvremenu, tokom tri godi
Rukovodstvo Italijansko-crnogorskog si ne, Italijani su morali da se nose i sa austru
ndikata bilo je dobro upoznato sa rezultatima garskom konkurencijom koja je, saznavi
istraivanja koje su tokom prethodne tri za njihove planove, kod crnogorske vlade
godine u Crnoj Gori obavile dvije italijanske pokuala da za sebe obezbijedi pravo gra
naune misije, predvoene izuzetnim pozna enja eljeznice. Na Cetinju je voen pravi
vaocem Crne Gore, botaniarom dr Anto diplomatski rat izmeu italijanskog predsta
niom Baldaijem. Tokom 1903. godine Sin vnika markiza Kuzanija i austrijskog poslani
dikat je u Crnu Goru uputio jo nekoliko ka barona Kuna.
strunjaka iz oblasti umarstva i rudarstva. Na Preduzimljivi i okretni Kuzani je oko dvije
osnovu svega zakljueno je da se koncesije za i po godine asistirao Volpiju i drugovima 4. Knjaz Nikola
eksploataciju crnogorskih privrednih resu u produavanju koncesionih rokova, dok Petrovi Njego
rsa mogu uspjeno realizovati tek nakon Sindikat nije obezbijedio sredstva za otpo
izgradnje saobraajne infrastrukture. Volpi i injanje poduhvata. Takoe je pripremao
drugovi su nakon toga svoju glavnu aktivnost teren i za dobijanje novih koncesija, koje bi
usmjerili na projektovanje saobraajnog si u budunosti, sticanjem monopola nad sao
stema koji je objedinjavao Barsku luku, e braajnom infrastrukturom, trebalo da Italiji
ljeznicu izmeu Bara i Skadarskog jezera i obezbijede komercijalni primat u Crnoj Go 5. Karta Saobraajog
odravanje plovidbe Skadarskim jezerom. ri. sistema koji su
Od momenta dobijanja koncesija pa do Baron Kun je crnogorskoj vladi predloio Italijani izgradili u
Crnoj Gori: barska
potpisivanja konanog ugovora izmeu ita da Austrougarska, u duhu l. 29 Berlinskog
luka, eljeznica,
lijanskih kapitalista i crnogorske vlade o gra plovidba Skadarskim
dnji luke, eljeznice i plovidbenog sistema jezerom
na Skadarskom jezeru prolo je vie od tri
godine. Crnogorska strana se pokazala vrlo
predusretljivom. U nekolika navrata pro
duavala je koncesione rokove, ali Italijani
dugo nijesu uspjeli da sakupe kapital neo
phodan za realizaciju ovako velikog projekta.
Postojala je realna opasnost da bi njegova
realizacija akcionarima umjesto dobiti donij
ela gubitke. Ovo je pogotovo vailo za pla
niranu eljeznicu. Volpi i Foskari uspjeli
su, ipak, da italijansku vladu ubijede da je
njihovo preduzee od izuzetnog znaaja za
obezbjeivanje italijanske komercijalne i
politike ekspanzije na Balkanu. elnici Ita
lijansko crnogorskog sindikata (Barskog
drutva) vjeto su manipulisali sa opasnou
od rasta austrougarskog ekonomskog i poli 6. Plan barske luke i
tikog uticaja na Balkanu, a Crnu Goru slobodne luke zone
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 28

ugovora, du Crnogorskog primorja sagra troku izgradi Barska luka. Markiz Kuzani Boa Petrovia, ministra unutranjih djela i
di eljezniku prugu koja bi predstavlja pro je crnogorskom ministru spoljnih poslova predsjednika Dravnog savjeta, vidi se da je
duetak dalmatinskih eljeznica. Austrouga uzvratio upozorenjem da bi prvi kilometar Dravni savjet uglavnom prihvatio italijanske
rska je nudila projekat eljeznice Kotor-Spi austrijske eljeznice na crnogorskoj teritoriji prijedloge. Prema njima:
- Golubovci - Bar. Oigledna je bila njena za Knjaevinu bio poetak kraja njene neza 1/ Italijansko-Crnogorsko Udruenje
elja da ovu prugu dalje produi prema ska visnosti. obavezuje se sastaviti jedno drutvo sa po
dru i time vanredno ojaa svoje vojnike i etnim kapitalom od 2.000.000 lira za gra
ekonomske pozicije u Crnoj Gori i Albaniji. Transformisanje Italijansko- djenje i rad pristanita Barskog i ekonomine
U razgovoru sa Kunom knjaz Nikola je po crnogorskog sindikata eljeznice, koja se ima postaviti na putu po
kazivao vie zainteresovanosti za prugu Bar u Barsko drutvo i stojeem izmeu Bara i Vir - Pazara. Prije
- Vir koja bi obezbijedila saobraaj izmeu potpisivanje ugovora sa potpisa ugovora svi planovi, projekti i zapi
unutranjosti zemlje i crnogorske luke. crnogorskom vladom snici uslova bie podneeni Dravnom Sa
Crnogorska vlada je kasnila sa odgovorom vjetu. Odobreni radovi moraju biti dovreni
na ponudu barona Kuna a u isto vrijeme je Poetkom 1905. godine, prije konanog u roku od tri godine.
pregovarala sa Italijansko - crnogorskim sin potpisivanja ugovora i obezbjeivanja potre 2/ Pravo povlastice na pristanite odre
dikatom o produetku koncesija koje je do bnog kapitala i sredstava za njegovu realiza djeno je na 50 godina, a ono ekonomske e
bio poetkom 1903. godine, iji rok je ve je ciju, napravljen je dogovor izmeu Sindikata ljeznice na 75 godina, sa pravom otkupa od
dnom produavan. Znajui za to, baron Kun i crnogorske knjaevske vlade, na osnovu ko strane Knjaevske Vlade, pod uslovima, koji
je izaao pred knjaza sa novom ponudom za ga se Sindikat osmjelio da otpone radove na e se odrediti u zapisnicima uslova.
koju je smatrao da e biti primamljivija za graenju Barske luke. Predsjednik Sindikata 3/ Knjaevska Vlada stavie na raspolo
Crnu Goru. Ponudio je da Austrougarska, na Foskari obratio se 21. januara 1905. godine
enje Drutva, u toku trajanja povlastica po
vlastiti troak, napravi eljeznicu Spi - Bar, a crnogorskom Dravnom savjetu pismom u
trebna zemljita za graenje i rad Barskog
odatle je produi za Virpazar i dalje za Skadar. kome je iznio uslove Sindikata za realizaciju
7. Virpazar poetkom pristanita, ekonomske eljeznice i pristanita
XX vijeka Takoe je nueno da se o austrougarskom koncesioniranih radova. Iz odgovora vojvode
na Skadarskom Jezeru u koliko ta zemljita
pripadaju dravi ili optinama. Privatna ze
mljita bie eksproprisana prema zakonima
Knjaevine a drutvo e ih isplatiti prema ci
jeni.
4/ Prihodi Barskog Pristanita pripadae
drutvu, od dana kad pristanite i eljeznica
dovreni, budu puteni u rad. Poinjui od
istog dana svi upravni trokovi pae na nje
gov teret.
5/ Proizilazee dobiti od dvije radnje
Barskog Pristanita i ekonomske eljeznice,
dijelie se po pola izmeu Knjaevske Vlade
i Drutva poslije odbitka uobiajene amo
rtizacije i 5% na uloene kapitale na oba
poduzea. U sluaju nedostatka za pokrie
interesa 5% na poetni kapital od 2.000.000,
koji e se interes raunati od dana stupanja u
rad pristanita i eljeznice, Knjaevska Vlada
je duna potpuniti polovinu nedostatka od
dravnih prihoda, prema uslovima u zapi
snicima uslova. U nijednom sluaju Knjae
vska Vlada nee biti duna garantovati inte
rese na sume, koje bi bile utroene od strane
29 pruga Virpazar - Bar

8. Barska luka 1908. godine


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 30

Drutva, a preko oznaenog poetnog ka Knjaevine, a takoe i za nove plovidbene Pored radova na luci, italijanske ekipe su
pitala od 2.000.000 lira. linije po Skadarskom jezeru i Bojani. vrile tehnike i finansijske proraune tra
6/ Knjaevska Vlada naimenovae jednog Iz Kuzanijeve depee od 20. januara mini se eljeznice. Radilo se na trasiranju dviju
lana u administrativnom savjetu drutva. stru Titoniju vidi se da je Foskari ve preuzeo varijanti: prvoj na relaciji Vir - Bar, a drugoj,
Osim toga ona ima pravo na kontrolu obavezu da Sindikat najkasnije 28. februara za Italijane ekonomski i politiki mnogo za
radova, kao i na administraciju u toj svrhi, pone sa radovima na luci, jer je to bio jedini nimljivijoj, koja je trebalo da izae na Skada
moie naimenovati bilo to jednog stalnog nain da se koncesija ne izgubi. rsko jezero, kod Muria, blizu turske /alba
komesara ili posebitu stalnu komisiju. U proljee 1905.godine otpoelo je gra nske/ granice.
7/ Drutvo e dobiti od Dravnog Savje enje Barske luke. Dvadeset treeg marta,
Stari Italijansko - crnogorski sindikat tra
ta u roku od 3 mjeseca, poslije poetka ra sa krme svoje sveano iskiene jahte, knjaz
nsformisan je posljednjih dana jula ili prvih
dova na Pristanitu Barskom, zakljune po Nikola je na mjesto do koga je trebalo da
vlastice umske i rudarske, kojih se uslovi dopire budui lukobran bacio u more veliki dana avgusta 1905. u Sindikat za Barsku lu
imaju odrediti. Proizvodi tih povlastica nee kamen na kome je bio urezan datum i njegov ku i eljeznicu. Novi sindikat je raspolagao
moi biti prenoeni u izvozu manje preko e monogram. Knjaz je rijeima: Neka ovaj rad kapitalom od 1.000.000 lira. Umjesto Fo
ljeznice Bar - Vir. bude u dobri as, srean za dravu i sav narod skarija izabran je novi predsjednik, inenjer
8/ Drutvo e imati prvijenstvo za grae crnogorski, sveano oznaio poetak velikih Roberto Paganini, koji je ve bio predsjednik
nje i rad svake eljeznike pruge na zemljitu radova. Monopola duvana.

9. Dio trase pruge Beograd - Bar, sa pogledom na staru trasu Virpazar - Bar
31 pruga Virpazar - Bar

Dvadesetog decembra 1905. godine, na


kon niza prethodnih transformacija italija
nske kapitalistike grupe, konano je usta
novljeno anonimno crnogorsko drutvo
pod nazivom Barsko drutvo, sa sjeditem
na Cetinju. Ciljevi Drutva bili su: podizanje
luke bar i pridodate slobodne zone, gradnja i
korienje eljeznica u Crnoj Gori i inostra
nstvu, monopolsko vrenje plovidbe po
Skadarskom jezeru mehanikim sredstvima
i svaka finansijska i trgovaka operacija ma
koje vrste. Trajanje Drutva predvieno je
na 65 godina. Drutveni kapital je iznosio 4
miliona kruna, podijeljenih u 4.000 akcija.
Prvu desetinu glavnice trebalo je uplatiti u
januaru 1906. godine.
Dan nakon usvajanja Statuta Barskog dru
tva, na Cetinju su uzepe Volpi, kao izaslani
savjetnik, Andrija Radovi, ministar finansija
i graevina i Lazar Mijukovi, predsjednik
Ministarskog savjeta Crne Gore, potpisali
sporazum o uslovima ostvarivanja koncesija
povjerenih novoosnovanom drutvu.
Nakon formiranja Barskog drutva i pre
noenja na njega koncesije, Italijani su se
tokom januara 1906. godine posvetili nje
govom administrativnom ustrojstvu i obe
zbjeivanju potrebnog kapitala. Oni su
pripremili i nacrt konanog ugovora koji
je trebalo da zamjeni dotadanje naelne i
privremene sporazume. Crnogorska vlada
je bila zaprepaena ponuenim projektom
ugovora. Italijanski zahtjevi ocijenjeni su
kao neumjereni i usmjereni na potpuno eko
nomsko porobljavanje Crne Gore. Sa crno
gorske i ruske strane pomenuti projekat
ugovora uporeivan je sa onima kakvi su od
imperijalistikih sila diktirani na Dalekom
istoku ili u Africi. Crnogorska vlada je u toj
fazi pregovaranja poela da se za savjete obra
a ruskom predstavniku na Cetinju Maksi
movu, a knjaz Nikola je ak ponudio da
nae izgovor da prekine pregovore sa Italija
nima i da itav posao ponudi Rusima, ako od
njihove vlade dobije obeanje da e nai gru
pu kapitalista spremnih da preuzmu realiza
ciju koncesija, koje su posjedovali Italijani.
10. Jedna od dvije sauvane lokomotive sa pruge Bar - Virpazar
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 32

11. 12. 13.

Italijanski poslanik Kuzani je konano italijanskog uticaja u ekonomskom ivotu tor - Njegui, eljeznica Risan - Grahovo i o
26. juna 1906. godine mogao da poalje mi Crne Gore. U vrijeme potpisivanja Ugo slinim linijama ili putevima od austrijske
nistru spoljnih poslova u Rimu telegram vora knjaz Nikola je bio u inostranstvu. U i albanske granice koji vode u unutranjost
sljedee sadrine: Srean sam da mogu da diplomatskim krugovima na Cetinju oe zemlje prema Nikiu, Danilovgradu, Pod
obavijestim Vau Ekselenciju, da su sreno kivalo se da e knjaz u Beu voditi pregovore gorici/. Pominjana je i mogunost da jedna
prebroene velike tekoe, danas je ovdje o ekonomskim odnosima sa Austrijom, o austrijska kompanija izgradi pivaru, ali ka
potpisan Ugovor izmeu Barskog drutva i trgovakom ugovoru i nizu eljeznikih i pitalni projekat o kome je trebalo da se ra
crnogorske vlade koji e obezbijediti primat drumskih koncesija /upasta eljeznica Ko zgovara u Beu odnosio se na isuenje Ska

16.
33 pruga Virpazar - Bar

11. Trasa pruge u podnoju Volujice


12. Radovi na izgradnji pruge u Barskom polju
13 uzepe Volpi i crnogorski funkcioneri nadgledaju radove
na pruzi
14 Lokomotiva Kastel di Sangro koriena tokom
izgradnje pruge
15. Detalj sa trase pruge
16. Panoramski snimak eljeznike trase snimljen iz pravca
Bara

14. 15.

darskog jezera. Oigledna je bila knjaeva bio je vie usmjeren prema Albaniji, odnosno torije. Crnogorska vlada je preko svog diplo
elja da u Beu ublai neraspoloenje iza Skadru. Italijanski inenjeri su izuavali matskog predstavnika u Carigradu uzaludno
zvano crnogorskim odbijanjem da se Austriji mogunost izgradnje trase sa june strane pokuavala da obezbijedi saglasnost turske
povjere eljeznike koncesije u Crnoj Gori. masiva Rumije sa izlaskom na Skadarsko vlade, nudei ak i velikodunu mogunost
Projekat eljeznice izradio je predsjednik jezero, iznad Muria. I za trasiranje i za ka zamjene teritorija. Italijanska strana je prefe
Barskog drutva, inenjer Roberto Paganini. sniju izgradnju pruge bila je u tom sluaju rirala ovu trasu zbog mogue trase Transba
Izraena su zapravo dva projekta. Prvi, za neophodna saglasnost turske drave, jer je lkanske eljeznice u pravcu Skadra. I ovim
koji su Italijani bili mnogo zainteresovaniji, pruga trebalo da pree dijelom njene teri izborom Italijani su pokazivali da najvaniji
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 34

objekat njihove balkanske politike nije Crna pentinama sa usponima i otrim krivinama 18 km vazdune linije, projektovao prugu
Gora, ve Albanija. Pored toga, u prilog trase uz strane Sutormana, koji odvaja ravnicu Ba duine oko 44 km. Morao je zadrati tro
Bar - Murii bili su i isto ekonomski razlozi, ra od Crmnike uvale, probijajui masiv na kove izvoenja radova u okviru vrlo ogra
tj. nia cijena kotanja zbog izbjegavanja pro 660 m nadmorske visine tunelom dugim oko nienih sredstava, koja nijesu smjela pre
bijanja tunela, manjeg uspona i skraivanja 1300 m, silazila ka Virpazaru na krajnjem maiti tri miliona kruna. Paganini se suo
duine putovanja pote Bar - Skadar. sjeveru Skadarskog jezera, na 14 m nadmo avao sa tiranijom prostora i raspoloivih
Zbog turskog stava izabrana je druga rske visine. Da bi savladao pomenuti uspon sredstava, zbog ega su usponi, izuzimajui
trasa, koja je polazei od stanice u Pristanu Paganini je kroz kreviti i brdoviti teren dva krajnja ravna odsjeka, rijetko bili manji
sa 1,5 m nadmorske visine, vijugajui ser izmeu Bara i Vira, koje razdvaja manje od od 4%0, a lukovi krivina dostizali su na nekim

17. Postavljanje ina


35 pruga Virpazar - Bar

takama minimum od 30 m. Projektovan je


uskotrani kolosijek od 0,75 m, slian onom
kod bosanskih i dalmatinskih eljeznica. Kao
to je ugovor predviao, kolosijek je trebalo
da bude napravljen od elinih ina dugih 9
m, teine 16 kg po dunom metru, takoe sa
elinim pragovima.
Radovi na izgradnji luke i prve crnogo
rske eljeznike pruge poeli su i prije ne
go to je zakljuen ugovor sa Barskim dru
tvom. Inenjeri Pasi i Cenderini tokom
proljea 1906. godine poeli su izgradnju
stanice u Pristanu i tunela kroz Sutorman.
Poto je bilo potrebno odmah napraviti
barake kod tunela, trailo se odobrenje za
zauzimanje terena. Problem je predstavljalo
kanjenje crnogorske vlade u donoenju Za
kona o zauzimanju privatnih dobara za ja
vnu /narodnu/ potrebu uz naknadu za ista /
eksproprijacija/ koji je donijet 6. jula 1906.
godine, a kojim je regulisana eksproprijacija
za potrebe izgradnje eljeznice. Tokom ljeta
radovi su otpoeli na itavoj duini trase.
Rad na luci i eljeznici u ime crnogorske
vlade je pratio komandir Niko Kusovac. On 18. Kompozicija na
je crnogorskom Ministarstvu finansija i gra stora prema crnogorskim radnicima bile su prestane sa izdavanjem pasoa kako se ve nadvonjaku,
este i prevare pri isplati. Poseban problem ina njenih vojnih obaveznika ne bi nala dijelu okretnice
evina dostavljao periodine, a ponekad
i dnevne telegrafske izvjetaje o broju do predstavljalo je to to potreba za radnicima van zemlje.
maih i stranih radnika, o kvalitetu radova i nije bila konstantna, ve je zavisila i od vre Od samog poetka radova na eljeznici
njihovom napredovanju. Meu sauvanim, menskih prilika. to se tie crnogorskih vlasti, je dolazilo do sukoba izmeu crnogorskih
posebno su zanimljivi izvjetaji koji govore one su nastojale da italijansko drutvo to radnika i italijanskih poslodavaca. Italijanski
o radu Prekotaraca izbjeglih na crnogorsku prije i u to veem broju angauje domau inenjer Pasi alio se crnogorskim vlastima
teritoriju nakon nemira i sukoba sa turskim radnu snagu. U tom smislu i u l. 26 ugovora na nedisciplinu radnika. U optoj klimi ne
vlastima. Izbjegli zajedno sa porodicama, ovi Barskog drutva i knjaevske vlade nalazile popularnosti Italijana kod naroda, inenjer
nesretni ljudi zaraivali su tako malo da nijesu su se odredbe o angaovanju domae radne Pasi je molio da vlasti poalju andarme da
uvijek uspijevali da isplate ni trokove za hleb. snage. Mada su Italijani za strune poslove bi obezbjeivali red. Italijani su, takoe,
Uslovi u kojima su stanovali bili su oajni, pa morali da trae radnike na strani, njihovi lju insistirali da se to prije imenuje komesar pri
je prijetila opasnost da doe i do epidemije. di su angaovani i onda kada je za poslove Barskom drutvu kako bi se njegovim po
Tako je, na primjer, u jednoj kui na Pristanu, bilo i kvalifikovanih domaih strunjaka. sredovanjem obezbijedilo vie potovanja
predvienoj za smjetaj najvie 30 osoba, u Pretjerana su bila oekivanja da e na ovim radnika prema pretpostavljenima. Svejedno,
decembru 1906. godine bilo smjeteno oko radovima nai zaposlenje veliki broj Crno sukobi izmeu radnika i Iitalijana nijesu
200 radnika sa enama i djecom. Bolje uslo goraca i da e to uticati na smanjenje njihovog prestajali. Na dionici pruge u Barskom po
ve nijesu imali ni domai radnici koji su ne odlaska na rad u inostranstvo. I pored toga lju 1906. godine u trajk je stupilo oko 30
rijetko, u nedostatku odgovarajueg smje to je pojedinih dana na trasi eljeznice i u radnika zbog otputanja nastojnika koji ih je
taja, spavali pod otvorenim nebom. Zbog luci radilo i vie od hiljadu ljudi, veliki broj titio od preduzimaa. Iste godine je izbio i
toga su esto obolijevali, nakon ega bi bili radnika dolazio je i vraao se ne uspijevajui trajk na gradilitu luke, a u julu 1907. godine
prosto otputani sa platom do dana bolesti. da dobije zaposlenje. Odlazak Crnogoraca u nekoliko graditelja, koji su ve ranije radili u
Pored grubog ophoenja italijanskih maj pealbu nije zaustavljen, vlada je morala da Americi, organizovalo je trajk na radovima
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 36
37 pruga Virpazar - Bar
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 38

za probijanje tunela na Sutormanu. Formirali m, visine 4,5 m i itav obloen kamenom.


su trajkaki odbor koji je traio da se umjesto Poetkom marta Glas Crnogorca je izvije
nastojnika Italijana postave Crnogorci, kao i stio o njegovom zavretku, o razmjeni tele
da se poveaju nadnice. Ovaj trajk je uspio. grama izmeu predsjednika Drutva Pa
Glavni preduzima je pristao na uslove, pla ganinija i knjaza Nikole i o oekivanjima da
ei se irenja trajka meu radnicima du e pruga biti zavrena na ljeto. I rimska Tri
itave pruge. buna je zabiljeila: Nou izmeu 17. i 18.
Probijanje eljeznike trase je zbog tvr marta spojena su dva komada tunela u Su
dog krenjakog materijala bilo skopano sa tormanu.
velikim tekoama, a graditelji su se suoava Dvadeset estog septembra 1908. godine
li i sa problemom podzemnih voda, posebno inenjer Pasi je telegramom obavijestio pred
kod izlaza prema Viru. Meu najvanijim sjednika vlade Tomanovia o dolasku prve
poslovima bili su: uvrivanje pruge na gli lokomotive iz Bara u Virpazar. Italijani su
novitim terenima, izgradnja pojedinih nasi na Viru upriliili malu sveanost uz isticanje
pa, podizanje potpornih zidova, esto velike vladareve slike i goenjem prisutnog naroda.
visine, kopanje nekoliko dubokih rovova, Redovan saobraaj trebalo je da otpone tek
20. zatim postavljanje vie mostia i dva zidana nakon to komisija pregleda i utvrdi solidnost
19 . Lokomotiva sa pruge Vir-Bar, snimljena 1908 - 1910 mosta, jednog u Crnom potoku i drugog u izvedenih radova na pruzi. Sveano otvaranje
(str 36-37)
20. Lokomotiva sa pruge Vir-Bar, snimljena 1908 - 1910
Limnjanima. Najtei objekat za gradnju na pruge, dogaaj od izuzetne vanosti za malu
21, 22. Italijanski gosti prilikom sveanog otvaranja pruge pruzi bio je tunel u Sutormanu, irine 3,5 Knjaevinu Crnu Goru, nije na odgovarajui
nain proslavljen u javnosti. Ako je Italijanima
21. i bilo do slavlja, svu panju crnogorskih vlasti i
naroda tih dana apsorbovala je politika kriza
nastala aneksijom Bosne i Hercegovine, koja
je izazvala proteste i demonstracije protiv
Austrougarske, u koje su se ukljuili i radnici
Barskog drutva.
Ministar finansija i graevina Duan Vu
koti je 29. oktobra najavio otvaranje redovn
og saobraaja za 2. novembar i zainteresova
ne pozvao da uvoz robe vre preko luke Bar.
On je najavio i objavljivanje odgovarajue
tarife, shodno l. 50 Ugovora, potpisanog sa
Barskim drutvom. Neto kasnije, 15. nove
mbra, kao dopuna ministarskoj objavi, izdat
je privremeni Pravilnik za prevoz robe elje
znicom Bar - Vir. Pravilnik je donesen u do
govoru sa Drutvom, a predvieno je da vai
do 1. januara 1909. godine, kada je trebalo da
bude zamijenjen eljeznikom tarifom, to je
sa izvjesnim zakanjenjem uraeno 3. marta
1909. godine.
Radovi na pruzi Bar - Vir nastavljeni su i
nakon poetka saobraaja. Opremane su sta
nice, obezbjeivana drenaa, ureivani de
poziti vode i goriva, ureivane radionice za
remont i opravku. Du itave linije je bilo 9
39 pruga Virpazar - Bar

stanica, sa 5 tornjeva za vodosnabdijevanje.


Stanice su meusobno i sa generalnom upra
vom u Baru bile povezane vlastitom tele
grafskom mreom. U Baru su napravljeni
magacin za materijal i gorivo, depo za loko
motive i depo za auto-vozove, kao i dizalica
za pretovar materijala. Na Viru su sagraeni
radionica za opravku i depo. Pored stanice
je podignut restoran. Takoe, ispred ulaza
u tunel Sutorman iz pravca Bara radila je bi
fe sluba. Na stanici u Baru nije bilo takvih
objekata, jer je Drutvo u gradu napravilo
hotel Marina, sa svim komforom od kupa
tila do parnog grijanja.
Za putniki saobraaj je u poetku bilo
predvieno troje auto-kola, svako kapaciteta
8 mjesta prve klase i 24 tree klase, ali se
ubrzo pokazalo da je to nedovoljno. Prema
carinskim podacima, prije otvaranja elje
22.
23. Sveani ruak prilikom otvaranja pruge, 2. XI 1908.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 40

znikog saobraaja mjeseni promet robe krivina i male teine ina teko je bilo pronai
bio je 250 tona, da bi 1910. godine u prosje odgovarajue lokomotive koje bi imale
ku iznosio 1.000 tona. Poveani promet u veliku vunu snagu i povoljan odnos izmeu
Barskoj luci zahtijevao je poveanje voznog teine samih kola i njihove maksimalne no
parka, pa je 1910. godine narueno 5 novih sivosti. Drutvo se zato trudilo da pronae
putnikih vagona, 20 teretnih i 3 nove lo laka kola velike nosivosti. Lokomotive
komotive. su naruivane kod njemakih fi
Jedna lokomotiva je naru rmi. Koriena su tri tipa lo
ena od firme Orentajn i komotiva: Paganini, Volpi
Kokel, a druge dvije od fi i Markoni bile su dvooso
rme Borsig. One se, me vinske,lokomotivaLoven
utim, nijesu pokazale bila je tipa Klien-Lindner
odgovarajuim za lokalne i imala je tri osovine, a 1912.
uslove. Nabavke su vrene godine ve su se koristile
i nakon 1910. godine, tako lokomotive tipaMallet sa
da se 1912. vozni park sa etiri cilindra, kakva je bila i
stojao od troje auto-kola, od lokomotiva Sutorman. Prvi
kojih su jedna bila pretvorena u tip je imao maksimalnu vuu 33-
salon za potrebe kraljevske kue, est 34 t pri usponu od 4 %0 i brzini od
lokomitiva, tri vagona sa mijeanom pr 15km/h. Lokomotive sa tri osovine
vom i treom klasom, tri vagona tree kla imale su vuu od 45 - 46 t pri usponu od
se, dva vagona tree klase vajcarskog tipa 4,5%0 i brzini od 15 km/h na pravom dijelu
i troje kola za prtljag. Auto - kola, vagoni i puta, to je praktino odgovaralo normalnom
prtljana kola imali su ukupno 398 mjesta. efektu od 40 t. Pri manjoj brzini od 10 - 12
Za transport robe na raspolaganju je bilo 28 km/h troosovinska lokomotiva Loven Zanimljiv opis putovanja ovom eljezni
otvorenih i 9 zatvorenih kola, prva nosivosti mogla je da vue pod normalnim okolnostima com ostavio je engleski pisac D. Keri u svom
6 t, a druga 6,3 t. Zbog velikih uspona, otrih kompoziciju od maksimalnih 45 t. djelu Sjeanje na Bobote:
... To je veoma uzana pruga, lokomotive
su malo modernije od rakete dok su vagoni
liili na tramvaj na konjsku vuu.... esto sam
putovao tom prugom, i gotovo da nijedno
putovanje nije prolo bez neke nezgode: je
dnom je prsla cev za paru, jednom je nestalo
goriva, pa je mainovoa pozvao putnike da
pou za njim da skupljaju drva, jedanput su
vagoni iskliznuli sa koloseka, dok smo drugi
put bili zavijani

Odnosi Barskog drutva


sa crnogorskom vladom
i narodom

U odnosima Barskog drutva i crnogorske


Vlade bilo je mnogo problema. Upravo u ci
lju njihovog prevazilaenja na Cetinju je po
stojala kancelarija Drutva, a istoj svrsi sluili
su i brojni dolasci njegovih funkcionera, po
sebno Volpija.
24.
41 pruga Virpazar - Bar

25.
lanovima 77 i 78 Ugovora o gradnji Ba nosti. Kao kolovani pomorski kapetan bio
rskog pristanita i eljeznice ustanovljena je je upuen da obavi neke poslove vezane za
i institucija komesara, kao nadzorni organ opravku Knjaeve jahte i dok se njima ba
drave, ija je dunost bila da prisustvuje sje vio bio je razrijeen dunosti komesara. Ni
24. Polazak salonskog voza kralja Nikole sa eljeznike
dnicama Administrativnog savjeta, da pazi jedan drugi komesar nije vladi signalizirao stanice u Baru, 1910.
da se radovi i slube vre prema ugovoru, da toliko nepravilnosti u radu Drutva. Na pred 25. 26. Lokomotiva ,,Niki sa salonskim vagonom
pregleda raune i dokumentaciju Drutva u stavkama koje je slao pretpostavljenima, na kralja Nikole
vezi sa ustupljenim mu slubama, da pregle mjestu gdje obino stoji primjedba o daljem
da drutveni inventar, godinje raune i bi postupku, rukom ministra ili naelnika Mi
lanse, da izvjetava Vladu o odlukama Admi nistrastva finansija, esto je stajalo ispisano
nistrativnog savjeta. Komesara je plaala crno ad acta. Meu komesarima koji su svakako
gorska drava, a Drutvo je bilo duno da plaa bili neugodni Barskom drutvu bio je i Savo
putne trokove proistekle iz njegovog rada. Vuleti, poznat po estim, jetkim i argu
Ovu dunost vrili su visoki dravni fun mentovanim skuptinskim govorima na
kcioneri Lazar Mijukovi, Andrija Radovi, raun djelovanja italijanskih preduzea u
Marko ukanovi i Savo Vuleti. Svi oni su Crnoj Gori. Prije nego to je postao komesar,
obavljali ministarske dunosti, a Mijukovi Vuleti je estoko kritikovao praksu Italijana
i Radovi su bili i predsjednici vlada. Vrenje da na raun putnih trokova komesarima
ove dunosti je bilo vrlo unosno zbog prihoda praktino daju jo jednu platu. Aludirajui
koje je zakonito donosilo, a u javnosti je vla na korupciju, on je isticao da nije logino da
dalo uvjerenje o potkupljivosti komesara. onaj ko treba nekoga da kontrolie finansijski
Jedini komesar sa neto skromnijom ino zavisi od istog.
vnikom karijerom bio je Niko Jankovi, koji Ugovor Drave i Barskog drutva je pre
je pod udnim okolnostima smijenjen sa du dviao da nadzor moe vriti i Dravna kon
26.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 42

trola i da ima pravo da pregleda raune i neki povlaili i do 1910. godine. Oduzimanje ak i onda kada je to bio njen jedini pristup
dokumenta Drutva, ali nema dokumenata zemljita za eljezniku prugu poremetilo je vodopoju. Barsko drutvo je izazivalo ozlo
koja bi potvrdila praktino sprovoenje ove normalan ivot: presjeklo je puteve, imanja, jeenost u nekim selima (Zupci, Tuemile) i
odredbe. vodotoke i onemoguilo njihovo korienje. svojom namjerom da njihovu vodu (Ljutica)
Od samog poetka rada Barskog drutva Barsko drutvo nije imalo razumijevanja za odvede za Novi Bar.
dolazilo je do sukoba sa lokalnim stanovni ove probleme lokalnog stanovnitva. Iako Najee albe su bile zbog zakanjenja u
tvom. Crnogorske vlasti su primale brojne se bilo obavezalo da ogradi imanja koja je transportu robe, njenog oteenja, a ponekad
albe protiv Drutva. Eksproprijacija zemlji presjeklo, Drutvo je naplaivalo globu od i nestanka. Nekad se alilo zbog nedostatka
ta otvorila je niz problema od kojih su se 5 - 20 perpera za pregon stoke preko pruge, dovoljnog i adekvatnog magacinskog pro

27. Unutranjost parne lokomotive Sutorman


43 pruga Virpazar - Bar

stora, a nekad na nemarnost inovnika poto u Crnoj Gori (1905.) svi koncesioni akti i ili rijekom Bojanom, to bi bilo u interesu
je roba bila izloena loem vremenu. Deavalo ugovori sa stranim akcionarskim drutvima Austrougarske. U raspravama je naveden i
se i da trgovaka roba, koju su njeni vlasnici su morali dobiti potvrdu Narodne skuptine. primjer robe koja iz enove ili Marselja do
transportovali sredstvima Barskog drutva, Poto su graani imali pravo albe i obra Bara putuje osam dana, uz transportne tro
od Bara do Podgorice ne stigne na vrijeme, anja Narodnoj skuptini, to je i njihovo kove manje od dva franka za 100 kg robe,
da bude ostavljena na otvorenom, umjesto nezadovoljstvo postupcima Drutva imalo dok se na transport od Bara do Plavnice, po
u magacinu, da tamo pretrpi tete i da se na odjeka u skuptinskom radu. Podstaknuti nekad eka mjesecima, pri emu se za dva
kon svega od vlasnika trai da sam plati jo i time poslanici su, pojedinano ili grupno, sata plovidbe od Vira do Plavnice za istu ko
learinu. Barsko drutvo je favorizovalo tran koristili institutciju poslanikog pitanja i od liinu robe plaa dva perpera. (Vrijednost
sporte koji su njemu donosili veu ekonomsku Vlade traili da preduzima razliite mjere franka i perpera bila je priblino ista.)
dobit ili su predstavljali svojinu italijanskih prema Barskom drutvu, sa motivacijom U Skuptini se postavljalo i pitanje odu
podanika i preduzea, kao to je, na primjer, zatite pojedinanih i dravnih interesa. Po zimanja odnosno otkupa koncesionih prava
bilo Istono trgovako drutvo, koje je u Crnoj miljenju interpelanata, zbog nesolidnog ra od Barskog drutva. Pokazalo se da bi crno
Gori poelo da djeluje od 1907. godine. da Barskog drutva, prijetila je opasnost da gorska vlada morala Italijanima da isplati
Rad Barskog drutva odraavao se i na se crnogorski uvoz i izvoz sa eljeznike li ne etiri miliona lira, koliko je u vrijeme
politiki ivot u zemlji. Od uvoenja Ustava nije Bar - Vir ponovo preusmjeri ka Kotoru potpisivanja Ugovora bilo predvieno za

28. Tunel Sutorman


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 44

realizaciju projekta Barskog drutva, nego


sedam miliona, koliko su oni tvrdili da su
potroili. Za crnogorske prilike ova suma je
bila toliko visoka da je ostvarivanje ideje o
otkupu praktino bilo neizvodljivo. Inae,
pomenuta suma nije bila korektno izvede
na. Postoje dokazi da su Venecijanci vodili
dvojno knjigovodstvo i preuveliavali stva
rne trokove graenja i funkcionisanja elje
znice.

Odnosi Barskog drutva sa


Vladom Kraljevine Italije

Drutvo je od samih poetaka rada,


imalo politiku i ekonomsku podrka Vlade
Kraljevine Italije. Stalnim subvencijama akci
onarima su refundirana sredstva uloena u
ekonomsko - politiki poduhvat koji nikada
nije neposredno obeavao sigurne profite.
Prvobitni iznosi subvencija dogovarani to
kom 1905. i 1906. godine bili su relativno
skromni. Za prenos italijanske pote Skada
rskim jezerom italijanska vlada je Drutvu
davala subvenciju od 30. 000 kruna. Znaa
jnije od samog iznosa bila je sigurnost akci
onara da je vlada zainteresovana za ovaj pro
jekat i da su pronaene forma i motivacija da
se on materijalno podri. Politiki pritisak i
garancije vlade omoguili su da italijanska
Trgovaka banka postane najvei akcionar i
povjerilac Barskog drutva. Pomenuta sub
vencija je formulisana Ugovorom od 20. ma
rta 1907. godine, kojim je Ministarstvo pota
i telegrafa Kraljevine Italije ustupilo Barskom
drutvu prenos slubene korespondencije i
paketa od Bara do Vira i od Vira do Skadra.
Poetkom 1908. godine Barsko drutvo
je bilo u nezavidnom finansijskom poloaju,
jer je utroen skoro sav akcionarski kapital
od 4.000.000 lira. Svojoj vladi Drutvo je
predoilo opasnost od obustavljanja radova
zbog nedostatka sredstava. Inae, sve do tada
radovi na pruzi Bar - Vir tekli su uspjeno,
bila je prosjeena itava trasa i probijeni
tuneli. Iz kabineta Tomasa Titonija, mini
stra spoljnih poslova, italijanskoj vladi je
predstavljena promemorija u kojoj se kao
29. Dio nekadanje trase eljeznice Bar - Virpazar
45 pruga Virpazar - Bar

politiki korisna ocjenjuje potreba da se Oivljavanje planova o u evropskim prijestonicama uticao je Be


Barsko drutvo dovede u stanje da zavri Transbalkanskoj eljeznici njamin Kalaj, zajedniki austrijski i ugarski
radove na luci i eljeznici. U promemoriji, ministar finansija i upravlja Bosne i He
nastaloj na osnovu koncepta koju su najvje Kombinacije Francuske, Rusije, Italije i rcegovine, najavivi gradnju eljeznice Sa
rovatnije sainili Volpi ili Paganini, istie se Srbije o graenju Transbalkanske eljeznice rajevo - Mitrovica, koja je trebalo da povee
hrabra inicijativa Barskog drutva u Crnoj koja je trebalo da spoji Dunav i Jadransko bosanske i tursko - rumelijske eljeznice, a
Gori i procjenjuje da bi njen krah kodio more, ponovo su oivjele 1908. Projekat da Austrougarskoj i Njemakoj otvori put
italijanskom prestiu u regionu. Efekat pro je imao ekonomsko opravdanje, ali glavni od Baltikog do Egejskog mora, od Berlina
memorije i odgovarajueg lobiranja koje motivi za njegovu realizaciju bili su politike i Bea do Soluna. Pruga do Mitrovice do
je pratilo, premaio je oekivanja. Novim prirode. nosila je Austrijancima ekonomsku i poli
ugovorom izmeu Vlade Kraljevine Italije i Prve ideje o ovoj eljeznici javile su se tiku prevlast u Staroj Srbiji i Makedoniji i
Drutva od 25. jula 1909. godine subvencioni sredinom XIX vijeka. Sedamdesetih godi jaala njene pozicije u Albaniji. Njemaka i
iznos je povean na 200. 000 lira. Drutvo je i na u Turskoj se iz stratekih razloga razmi Austrougarska dobile bi mogunost vojnih
uz ovakvu pomo vlade, sve do 1912. godine, ljalo o povezivanju Varne na Crnom moru transporta u razliite djelove Osmanskog
bilo u finansijskim problemima, ostavljajui sa Medovom na Jadranskom. Zbog ekono carstva. U Rusiji, Francuskoj i Italiji bili su
tako stalno otvorenim pitanje poveavanja mskih, politikih i nacionalnih razloga, najza uznemireni. Delkase je zato crnogorskom
subvencija. Pored toga, vlada je znaajnu interesovanije za realizaciju te ideje bile su ministru spoljnih poslova Gavru Vukoviu
pomo Drutvu pruala nastupajui kao Srbija i Crna Gora. Crnogorska vlada je jo obeao podrku francuske vlade za dobijanje
garant za njegove dugove prema italijanskim od 1895. godine u inostranstvu traila poli koncesije od sultana i podrku za formiranje
bankama. tiku potporu i kapital za graenje te pruge. kapitalistike grupe za ovaj poduhvat. To
Barsko drutvo i italijanska vlada potpisali Tim povodom je crnogorski ministar ino kom 1901. godine koncesiju za tu prugu, uz
su 18. decembra 1912. novi ugovor za period stranih poslova 1900. godine razgovarao saglasnost Rusije i Srbije, traili su od Porte
od devet godina i to retroaktivno od 1. jula u Parizu sa predsjednikom Lubeom i mi i italijansko - francuski kapitalisti. U istom
te godine. Novi iznos godinje subvencije nistrom Delkaseom, a u Rimu sa italijans smislu djelovao je i crnogorski poslanik u
dostigao je 520.000 lira. Pored toga, tajnim kim kraljem i ministrom Viskontijem Ven Carigradu M. Baki. Turska je odugovlaila,
ugovorom bilo je predvieno da Drutvo ostom. Na ozbiljno razmatranje ove ideje a u meuvremenu su formulisane i druge
svake godine od italijanskih dravnih elje
znica besplatno dobije uglja, maziva i drugog
potronog materijala u vrijednosti od 85.000 30. Lokomotiva Sutorman detalj.
lira. Tako su Volpi i drutvo tokom neto vie 31. Lokomotiva i vagon koji su saobraali prugom
Bar - Virpazar, izloeni na eljeznikoj
od 7 godina subvencije italijanske drave stanici u Podgorici 31.
Barskom drutvu poveali sa 30.000 na preko
600.000 lira.

30.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 46

varijante povezivanja jadranske obale i unu cusko - srpska finansijska grupa, iza koje je
tranjosti Balkana. Tako je bugarski proje stajala Otomanska banka. Njen rukovodilac
kat (1904) predviao liniju od ustendila Bardak je, na ruski podsticaj, u Rimu razgo
preko Kumanova i Debra do Medove i oi varao sa ministrima vie zainteresovanih ze
gledno je bio inspirisan idejom o velikoj San malja, Titonijem, Barerom, Muravjevim i
stefanskoj Bugarskoj. Italijanski projekat, Milovanoviem. Postignuta je saglasnost da
koji je predviao povezivanje Medove sa u Sindikat za Jadransku eljeznicu ue i ita
Valonom i Bitoljem, odraavao je ambicije lijanska grupa.
Italije na Balkanu. I srpski projekat je, poput Do italijansko - francuskog sporazuma nije
dva prethodna, kao jadranski terminal pru lako dolo. U pregovorima u Parizu, u maju
ge predviao Medovu, ali se u svemu osta 1908. godine, uestvovao je i Volpi. Konano
lom razlikovao od njih. Najsliniji mu je bio je dogovoreno da kvota finansijskog uea
crnogorski projekat, iako je i meu njima Francuske bude 45%, Italije 35%, Rusije
bilo razlika, od kojih se najvanija odnosila 15%, Srbije 5%. Upravna mjesta podijeljena
na pitanje izlazne take na Jadranu. Pro su po proporciji 5-4-2-1. Gradnja eljeznice
lazak ove pruge to veom duinom preko trebalo je da bude povjerena Francuzima,
crnogorske teritorije, sa terminalom u Baru, a gradnja luke Italijanima. Luka je trebalo
bio je od ivotnog znaaja za Crnu Goru. da bude posebna finansijska jedinica gdje
On je otvarao mogunost brze, jeftine i sa je italijanski kapital ulagao 50% (po nekim
vremene komunikacije sa Evropom, a zna podacima 55%).
ajno bi unaprijedio i unutranji saobraaj u Za gradnju eljeznice pored osnovnih
crnogorskoj knjaevini. Mada su nemiri, koji kapitala i subvencija zainteresovanih vlada
su izbili u Makedoniji 1903 - 1904. godine, potrebno je bilo obezbijediti i saglasnost
sa dnevnog reda evropske diplomatije
skinuli za neko vrijeme pitanje eljeznice
Dunav - Jadran, knjaz Nikola je tokom
1907. godine, preko francuskog poslanika
na Cetinju, Serseja, pokuavao da ponovo
podstakne francusku vladu da se angauje
na tom projektu. Knjaz je ovoga puta imao
u vidu kombinaciju sa francusko - engleskim
kapitalom, uz moralnu podrku Rusije i
Italije. Italijanski poslanik podravao je tu
kombinaciju, ali to nije bilo dovoljno za oi
vljavanje projekta. Austrougarska, glavni
protivnik projekta, najzaslunija je to je,
poev od januara 1908. godine, Evropa po
novo obratila maksimalnu panju na ovo pi
tanje. Naime, austrougarski ministar spoljnih
poslova Erental je u januaru 1908. godine u
parlamnetu promovisao program gradnje
eljeznice Uvac - Mitrovica, kao i Kotor -
Crnogorsko primorje. On se oslanjao na l.
29 Berlinskog ugovora i razgovor sa knjazom
Nikolom.
Erentalov govor je na evropskom planu
izazvao mnogo vee posljedice. U februaru
1908. godine u Parizu je obrazovana fran 35. Vodonapojnik.
32, 33. eljezniki objekti u Baru.
34. Kancelarija Barskog drutva.
47 pruga Virpazar - Bar

Turske. U junu 1908. godine izdata je kon


cesija za projektovanje jednog dijela trase
Transbalkanske eljeznice (odsjek Merdare-
Prizren). Koncesija je izdata drutvu Zonkn
Salonik Konstatinopoli, iza koga je stajao
Sindikat za Dunavsko - jadransku eljeznicu.
Mladoturska revolucija i aneksija Bosne i
Hercegovine izazvali su politiku nestabilnost
na Balkanu i ire, koja nije pogodovala rea
lizaciji velikih meunarodnih eljeznikih
projekata. Ipak, u Sindikatu za Dunavsko -
jadransku eljeznicu nijesu posustajali. Ko
nano, u julu 1911. godine potpisan je dogo
vor sa Portom, kojim je definisano pravo na
ispitivanje itave turske trase i prethodno
pravo za graenje i iskoritavanje tog puta.
Formalno, eljeznicu je trebalo da gradi
turska vlada, a stvarno lanovi Sindikata iza
kojih su stajale njihove vlade. Samo nekoliko
sedmica kasnije realizaciju eljeznice Dunav-
Jadran dovela je u pitanje nova evropska kriza,
izazvana izbijanjem italijansko - turskog rata
29. septembra 1911. godine.
Paralelno sa nastojanjima da se ukljue u
realizaciju Transbalkanske eljeznice, Italijani
su nastojali da onemogue realizaciju projekta 36. Stanica na ulazu u tunel Sutorman
austrougarske eljeznice Herceg Novi
Bar Ulcinj Skadar, pa je njihova diplo
matija preduzimala korake da u Carigradu
obezbijedi tursku saglasnost za izgradnju
linije Skadar - Bar, kao dionice Jadranske
eljeznice, koja je srpskom i turskom terito
rijom trebalo da vodi od Dunava do luke
Medova. Italijanska diplomatija je nastojala
da koncesiju za gradnju pruge Bar - Skadar
dobije Barsko drutvo. 37, 38. Stanini objekti
i radionice u Baru i
Najopasniji italijanski takmac, Austro
Virpazaru
ugarska, pored mjera za ostvarivanje svoje
eljeznike ekspanzije du crnogorske obale,
nalazila je i druge kombincije da umanji
znaaj i potpuno obesmisli italijansku elje
znicu Bar - Vir. U Beu su planirali da za sebe
obezbijede koncesije za regulisanje korita
Bojane i obavljanje plovidbe tim putem. Pro
kopavanjem korita Bojane i regulisanjem
njenog toka bio bi tokom itave godine, re
lativno brzo i bez pretovara omoguen sao 39, 40. Stanini objekti
braaj izmeu Jadrana i pristanita na Ska i radionice u Baru i
darskom jezeru, . Virpazaru
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 48

41. eljezniki i automobilski saobraaj oko 1910. godine Italijanski saobraajni monopol u Crnoj
Automobil prestolonasljednika Danila Gori ugrozilo je djelovanje eke firme La
42. Lokomotiva ,,Loven Limljani
43. Lokomotiva ,,Loven prilikom napajanja vodom
urin i Klement iz Mlade Bolesave, koja je od
na stajalitu Straara, 1959. 1910. godine prevozila potu i putnike na
linijama Cetinje - Kotor, Cetinje - Podgorica,
Podgorica - Niki, Podgorica - Plavnica, pri
jetei da automobilskim transportom skrene
i robne tokove prema kotorskoj luci. Crno
41. gorskoj vlasti italijansko - austrijska konku
rencija je bila dobrodola dok god je rezu
ltirala investiranjem u razvitak saobraaja u
Crnoj Gori.

Ratovi i okupacije od
1912. do 1918. godine

U balkanskim ratovima 1912 - 1913. prvi


put je crnogorska vojska za transpost ljudstva
i ratnog materijala, uz tradicionalna, imala na
raspolaganju i moderna saobraajna sredstva.
U velikoj mjeri za to je mogla da zahvali Ba
rskom drutvu, odnosno eljeznici Bar Vir,
kao i lukim postrojenjima i plovilima koja
je Barsko drutvo imalo u Baru i na Skada
rskom jezeru. Ratovi su donijeli nova terito
rijalna proirenja u pravcu Sandaka i Me
tohije, pa se pred Drutvom otvarala mo
42. gunost graenja novih eljeznikih linija.
Crnogorska vlada nije eljela da osnauje
saobraajni monopol koji su Italijani uspo
stavili u Crnoj Gori. Kao to je ranije pro
fitirala na italijansko - austrougarskoj kon
kurenciji, Crna Gora je sada pokuavala da
iskoristi francuske i italijanske surevnjivosti
oko izgradnje novih eljeznikih linija u
Crnoj Gori. Crnogorska vlada je mogla da
bude zadovoljna kada je u junu 1913. godine
u jednom meunarodnom konzorcijumu
za balkanske eljeznice postignut dogovor
o zajednikom nastupu francuskih, ruskih i
italijanskih kapitalista u traenju koncesija za
izgradnju crnogorskih eljeznica.
U toku skadarske krize javile su se ideje o
teritorijalnim i finansijskim kompenzacijama
Crnoj Gori za odustajanje od Skadra. Govo
rilo se o obezbjeivanju plodnog zemljita
za Crnu Goru regulacijom toka Bojane i
djeliminim isuivanjem Skadarskog jezera.

43.
49 pruga Virpazar - Bar

U jeku krize velike sile su prihvatile itali ovoga izvue i izvjesne ekonomske kori Dobijanjem velikog kredita na ime kompen
jansku ideju o meunarodnom zajmu, koji bi siti. Crnogorskoj vladi je stavljeno na zna zacije za naputanje Skadra, Crna Gora bi
one garantovale, a kojim bi Crna Gora mogla nje da francuski zajam pretpostavlja i obra mogla i da izmiri dugovanja prema Barskom
da sanira svoje ratom upropaene finansije i anje francuskim inenjerima i industriji. drutvu, to je direktno poboljavalo njegov
realizuje niz drugih saobraajnih i privrednih Crnogorska vlada je odluila da kao proti finansijski poloaj. S druge strane, velikim
poduhvata. vuslugu za dobijeni zajam Italijanima i Fran finansijskim sredstvima Crna Gora je trebalo
Zahvaljujui naklonosti italijanske i fran cuzima izda koncesije za pomenute pruge da unaprijedi svoju privredu, to bi dovelo
cuske vlade, Pariska i Holandska banka i Bar - Skadar i Podgorica - Pe. Dvadeset do vee uposlenosti postojeih lukih i
Istono trgovako drutvo iz Milana obeali osmog maja 1914. godine sa italijanskim i transportnih kapaciteta Barskog drutva.
su zajam. Postignuto je da se izvjesni avans francuskim bankama potpisan je ugovor o I julska kriza 1914. godine pokazala je
dobije i prije konanog zakljuivanja zajma. avansu koji je Crna Gora tebalo da dobije na koliko su projekti Barskog drutva usko veza
Mada je finansijski angaman Francuske raun velikog zajma. ni za evropske politike prilike, odnosno
u Crnoj Gori u vezi sa ovim zajmom bio mo Uoi atentata u Sarajevu izgledalo je da politiku konstelaciju na Balkanu. Ratni
tivisan prije svega politikim razlozima, koji se pred Barskim drutvom otvaraju bolje sukobi nijesu sprijeili samo neposredno
su proisticali iz elje da se odri ravnotea perspektive. Dobilo je nove eljeznike ko realizovanje pomenutih projekata, ve su
uticaja velikih sila na Balkanu, francuska di ncesije, a oivjele su nade da e doi do re nametali pitanje da li e zbog neminovnih
plomatija nije proputila priliku da iz svega alizacije projekta eljeznice Dunav - Jadran. geopolitikih promjena na karti poslijeratne

44. Lokomotiva ,,Loven na stanici Sutorman, 1959.


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 50

Evrope uopte biti interesa i mogunosti za Od poetka novembra 1914. zbog opa
njihovo ostvarivanje. snosti od bombardovanja sa mora i skoro
Nakon ulaska Crne Gore u rat, Austro svakodnevnih avionskih napada slubenici
ugarska je nastojala da onesposobi objekte Drutva su ponovo napustili objekte u Baru
Barskog drutva zbog znaaja koji je ono i prisustvo ograniili samo na eljezniku
moglo imati u snabdijevanju Crnogorske liniju i Stari Bar. Inae, zbog blokade crno
vojske ratnim materijalom i ivotnim nami gorske obale obim poslova u Barskoj luci nije
rnicama. Ve 8. avgusta Bar je estoko bom bio ujednaen i stalno se smanjivao, pose
bardovala austrougarska flota. Stradali su bno od kraja 1914. godine. Bilo je dana bez
stara eljeznika stanica, radio stanica Ma eljeznikih transporta na pruzi Bar - Vir, a
rkoni, morska stanica, luki magacini, dio u vrijeme veih istovara korieno je i do 15
lukobrana, i elektrina centrala. Italijani, vagona.
slubenici Barskog drutva, ve su narednog U januaru 1916 godine, u vrijeme vojnog
dana 9. avgusta, slono odluili da napuste sloma Crne Gore, Italijani su konano napu
45.
Crnu Goru i odu za Bari. U Baru su ostali stili prugu Bar-Vir i druge objekte Drutva i
samo vicekonzul i jo dvojica Italijana. Nije preko Skadra i Medove otputovali za Italiju.
funkcionisala eljeznika linija Bar - Vir, a i Tokom okupacije Crne Gore austrouga
telegrafski i telefonski saobraaj sa Cetinjem rske vlasti su koristile postrojenja Barskog
je bio prekinut. Funkcioneri Barskog dru drutva. Ona su postala znaajan segment u
tva sredinom avgusta vratili su se u Crnu saobraajnom lancu kojim su transportovane
Goru i reorganizovali rad eljeznice i dru austrougarske trupe i ratni materijal preko
gih slubi. Predostronosti radi, uprava Dalmacije, Crne Gore, sjeverne Albanije ka
Drutva je prebacila dio voznog materijala Solunskom frontu. Dio eljeznikog voznog
du pruge izmeu Sutormana i Vira. Za parka sa pruge Vir - Bar, odvuen je u druge
hvaljujui intenzivnom radu radionice, od djelove carevine, ali su se, takoe na ovoj 46.
est raspoloivih lokomotiva etiri su bile u pruzi, pojavili novi tipovi lokomotiva i vagona 45. Objekti Barskog drutva bombardovani u avgustu 1914.
odlinom stanju, a dvije na remontu. Ma prebaeni iz Austrougarske. Okupator je 46. Tip lokomotive koju je austrougarska vojska koristila na
nevarske maine u luci su bile ponovo insta namjeravao da realizuje dio eljeznikog pro pruzi Virpazar-Bar za vrijeme okupacije Crne Gore
lirane. Aktivirano je i dvoje auto - kola. grama Barskog drutva. Vrene su pripreme 47. Lokomotiva sa pruge Vir - Bar, 1910.

za izgradnju linije Plavnica - Podgorica, ali se


na tom poslu nije odmaklo dalje od dopreme
graevinskog materijala.
Dok se pribliavao slom Centralnih sila,
predsjednik Barskog drutva uzepe Volpi
je preduzeo korake kod italijanskih vlasti da
ukae na potrebu vojnikog zaposijedanja
onih mjesta u Crnoj Gori u kojima je kompa
nija imala svoju imovinu i interese. Tako su
u novembru 1918. godine u Bar i Virpazar sa
italijanskom vojskom stigli i slubenici kom
panije. Svoja postrojenja zatekli su u alosnom
stanju. Uprkos tome, ve tokom decembra
uspostavili su saobraaj na liniji Virpazar-
Bar dva puta sedmino, a pod komandom
italijanskih okupacionih vlasti radila je i luka
u Baru. Najvei problem u uspostavljanju
47. redovnog eljeznikog saobraaja bio je ne
51 pruga Virpazar - Bar

dostatak lokomotiva. Kombinacija po kojoj


je bila predviena izrada novih lokomotiva
u italijanskim mainskim zavodima Ansaldo
i Breda bila je neostvariva zbog visokih tro
kova i dugog ekanja, pa su preko italijanske
diplomatije uporno preduzimane mjere
da se iz ehoslovake i Maarske vrate
zaplijenjene lokomotive Barskog drutva
(Markoni, Paganini i Rumija).
Politika odluka italijanske vlade - koja
je eljela da na jugoslovenskoj obali zadri
Barsko drutvo kao uporite koje se u po
godnom momentu moe iskoristiti za novu
ekspanziju, ili eventualnu trgovinu sa jugo
slovenskom dravom - produila je Drutvu
ivot ili, preciznije, njegovo ivotarenje. Od
nosi Barskog drutva sa novim jugoslove
nskim vlastima bili su loi. Poslije povlaenja
italijanskih okupacionih posada iz Crne
Gore, 20. juna 1920. godine, u Kraljevini 48
SHS Barskom drutvu je bila oduzeta kon funkcionisala je jo nekoliko godina. Nakon
cesija za plovidbu po Skadarskom jezeru, a izgradnje pruge normalnog kolosjeka Bar-
pristanita koja je ono izgradilo ustupljena Podgorica 1959. godine prestao je saobraaj
su Zetskoj plovidbi. Takoe je ukinuta i Slo 48 i 49. Transport partizanskih jedinica eljeznicom Bar -
na uskotranoj pruzi Bar - Vir. Njena trasa je Vir krajem novembra 1944.
bodna carinska zona. Uskraivanje dijela asfaltirana i osposobljena za drumski sao
koncesionih aktivnosti posluilo je Barskom braaj. Mali voz, popularni iro, nakon 50
drutvu kao izgovor da odustane od zavretka godina rada na ovoj pruzi otiao je u istoriju.
preostalih radova na ureenju luke, pred
vienih ugovorom iz 1906. godine. Umjesto Slavko Burzanovi
perspektivnog lukog grada, koji je trebalo
da bude terminal Transbalkanske eljeznice,
Bar je u meuratnom periodu tavorio, na
periferiji drave i ekonomskog ivota, po
vezan sa siromanim zaleem malom nere
ntabilnom eljeznicom. Perspektive za opsta
nak i razvitak Barskog drutva zavisile su
od realizacije transbalkanskog eljeznikog
projekta, koji je nakon Drugog svjetskog rata
izgubio meunarodnu politiku dimenziju i
sveo se na jugoslovensko ekonomsko i crno
gorsko ivotno pitanje.
Presudom Vrhovnog suda NR Crne Go
re, 30. maja 1946. godine, sva imovina Bar
skog drutva je konfiskovana i time je fo
rmalno, i konano, stavljena taka na njegovu
djelatnost.
eljeznica Bar - Vir sa komplementarnim
plovidbenim linijama na Skadarskom jezeru
i eljeznikom linijom Plavnica - Podgorica 49.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 52

50. Polazak putnikog voza iz Bara za Virpazar.


53 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

Crnogorske eljeznice 1918 - 1941


III
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 54
55 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

UVOD Gore, ali svakako pitanje na kojem se troilo


najvie energije i vremena u promiljanju pe

U periodu od 1918. do 1941. godine


Crna Gora je bila sastavni dio centralistiki
rspektive Crne Gore u jugoslovenskoj zaje
dnici.

ureene jugoslovenske drave, privredno i Borba oko trase budue


saobraajno nerazvijena. U tom periodu je Jadranske eljeznice i
u Crnoj Gori je izgraen 71 kilometar elje Crna Gora
znike pruge Niki - Bilea, ali ni ona, kao i
postojea eljeznica Bar - Virpazar, nije imala Vjerovatno da nema pitanja o kojem je
iri znaaj, s obzirom na to da je Crna Gora i vie pisano u Crnoj Gori izmeu dva rata od
dalje ostala saobraajno nerazvijena, odnosno pitanja izgradnje Jadranske eljeznice. Skoro
komunikacijski izolovana. Nerazvijena sao da nije bilo boljeg znalca privrednih prilika,
braajna mrea, posebno Crna Gora nije a da ovo pitanje nije razmatrao, niti je bilo
mogla biti povezana sa razvijenijim kraje stranke i politiara koji eljeznicom nijesu
vima Jugoslavije, naroito itorodnim po mahali kao predizbornom parolom. Ovo je,
drujima, imala je za posljedicu izuzetno vi istovremeno, bilo i znaajno jugoslovensko
soku cijenu saobraajnih usluga, odnosno, pitanje na kojem su se prelamali razliiti
konkretno, izuzetno visoku cijenu osnovnih ekonomski, politiki i nacionalni interesi.
ivotnih namirnica koje su nabavljane u dru Nas prije svega zanima ovo pitanje kao dio
gim podrujima Jugoslavije. Postojea elje crnogorskog ekonomskog sna, izvjesnosti
znika mrea ili je bila potpuno nerentabilna ekonomskog blagostanja, izborne obma
(Bar - Virpazar) ili je vie sluila eksploataciji ne, sukoba interesa i objektivnih odnosa i
pojedinih dobara (uma), nego to je bitno uticaja. I ovo pitanje je unijeto u novu dra
uticala na poboljanje saobraaja u Crnoj vu, naravno u novom pravnom, politikom
Gori, to je bio sluaj sa prugom Niki- i teritorijalnom okviru. Ono je ve 1918.
Bilea.Saobraajna izolovanost Crne Gore godine imalo svoju istoriju. Do tada se ono
bila je tolika da se ona esto u politikim pre uglavnom posmatralo kao pitanje izlaska
pucavanjima nazivala Sibirijom ili Tasma Srbije na more a od tada se moe posma
nijom.Otuda je pitanje saobraaja, posebno trati, pored navedenog, i kao ulazak Crne
gradnje eljeznice u ovom periodu tretirano Gore u Jugoslaviju.
kao prvorazredno politiko pitanje i bilo Tenja za izlazom na more pojavila se u
jedno od onih pitanja na kojem su politike Srbiji jo polovinom XIX vijeka. U progra
elite, bilo vlast bilo opozicija, pravile politike mu Adama artorijskog iz 1843. godine
programe i parole u ijem sreditu je uvijek naglaen je znaaj izlaza Srbije na more i
bilo pitanje gradnje eljeznice. U tom smislu interes Austrije da to sprijei. Tu ideju ra
pitanje gradnje Jadranske eljeznice bilo je zradio je Ilija Garaanin u Naertaniju iz
jedno od onih koje se nije ticalo samo Crne 1844. godine, zagovarajui potrebu da se od
1. eljeznika stanica u Nikiu
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 56

Porte trai slobodan put do Jadranskog mo


ra. Na Porti je to pitanje pokrenuto 1897.
godine. Zaotravanje odnosa izmeu Srbije
i Austrougarske 1903. godine, a posebno ca
rinski rat 1905. godine, to pitanje je posebno
aktuelizovalo. Srpska vlada je namjeravala da
gradi eljeznicu od Merdara (na tadanjoj
srpsko-turskoj granici) do Medove na alban
skoj obali. Izlaz eljeznice na Bar tada je bio
neprihvatljiv i zbog toga to je lanom 29
Berlinskog ugovora (1878) Austrougarska
imala pravo policijskog nadzora nad crno
gorskom obalom.
Turska je 1909. godine dozvolila trasiranje
dionice od Merdara do Medove, ali su nemi
ri u Albaniji sprijeili realizaciju tog proje
kta. Aprila 1911. godine Turska je potpisala
i ugovor za trasiranje jadranske eljeznice po
srbijanskom prijedlogu, ali je novi ustanak
Albanaca onemoguio realizaciju. Prevasho
dna tenja Srbije do 1918. godine bila je da
izae na more preko sjeverne Albanije, doli
nom Drima kao prirodnim izlazom, kako je
pisao Jovan Cviji.
Svoje planove sa eljeznicom imala je i Au
strougarska. Grof Erental, ministar spoljnjih
poslova, objelodanio je 1908. godine njen
projekat izgradnje pruge Uvac-Mitrovica,
otkrivajui tako tenju da se spusti do Soluna i
uestvuje u diobi Turske. Svoje planove i inte
rese imali su, u vezi sa ovim pitanjem, i Turska,
Bugarska, Grka, Italija i Rusija.
Pitanje gradnje Jadranske eljeznice bilo
je u ovom periodu dio austrijsko-srpskog

2, 3, 4. Motivi sa naputene trase eljeznice Niki - Bilea


57 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

sukoba, voenog oko Jadranskog mora i Belog Drima i Bojane do San ovani di Me
ujedinjenja Jugoslovena, s jedne strane, i dua. Pruga bi u duini od 270 km prolazila
spreavanja imperijalistikog prodora Au turskom teritorijom. Predraun je iznosio
strougarske prema Solunu i Bliskom istoku, s 73-120 miliona dinara.
druge. Crna Gora je, takoe, s interesovanjem Poetkom 1907. godine izraen je i crno
pratila razvoj dogaaja u vezi s trasom te gorski projekat, kojim se predviala trasa
pruge. Njen interes da pruga izae na Bar pruge od Bara do Virpazara i zatim dolinom
bio je razlog spora sa Srbijom poetkom Morae i Tare na Berane, a odatle pravcem
XX vijeka. Tokom 1908. godine oko tog pi Roaje-Kurumlija. Ovim projektom knjaz
tanja izmeu Crne Gore i Srbije, su voeni Nikola je elio da preduhitri Beograd i sprije
intenzivni razgovori. Tada je u Srbiji bio i trasiranje pruge preko sjeverne Albanije.
izraen projekat pruge Dunav - San ovani Crnogorski projekat nije naiao na razu
di Medua u duini od 557 km Pruga bi ila mijevanje kod srbijanske vlade, ali i Be je
od Prahova na Dunavu, dolinom Timoka bio odluno protiv te ideje. Da bi obezbijedio
na Knjaevac i Ni, potom dolinom Toplice podrku svom projektu, knjaz Nikola je 1908.
na Kurumliju i Merdare, a odatle turskom godine putovao u Petrograd. Argumenti koje
teritorijom i dolinom Laba, Sitnice, Drenice, je iznosio protiv srbijanske varijante ugla
3.
4.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 58

vnom su se svodili na sljedee: 1. da e Alba lijanskog kapitala, koji je od kraja XIX vijeka
nci biti smetnja srbijanskom projektu; 2. da ispoljavao interes za investicije u Crnoj Gori.
je vea duina te pruge; 3. da su krajevi kuda Godine 1906. sklopljen je ugovor izmeu
prolazi nenaseljeni; 4. da je pruga suvie u crnogorske vlade i Barskog drutva o izgradnji
srcu Turske, 5. da je Medova nepodesno i eksploataciji luke, pruge (uskotrane elje
pristanite. Ruska vlada nije uspjela da nae znice 0,75 m) od Bara do Virpazara (43,3
kompromisno rjeenje za Crnu Goru i Srbiju, km) i plovidbi po Skadarskom jezeru, uz
pa se spor prenio na Portu, gdje je crnogorski koncesiju na 60 godina. Pruga je sveano
poslanik Duan Gregovi pokuao da omete otvorena 2. novembra 1908. godine, dok je
srbijanski projekat. otvaranje lukobrana obavljeno 23. oktobra
S pitanjem izgradnje Jadranske eljeznice 1909. Date koncesije italijanskom kapitalu
5. vezuje se i pokuaj Crne Gore da izgradi bile su vrsta ekonomske nunosti. Za Crnu
luku u Baru i podigne novu varo koja je pro Goru koristi su bile kratkorone.Gledajui u
5. Motiv sa naputene trase eljeznice Niki - Bilea
glaena za slobodnu. duem vremenskom rasponu, date koncesije
6. Tunel na trasi Niki - Bilea
7. Naputena stanica Podbour Takozvano eljezniko pitanje bilo je e znaajno uticati na stagniranje razvoja ju
predmet spora izmeu Crne Gore i Austro nog dijela Crne Gore, a sama pruga Bar-Vi
6. ugarske. Insistirajui na lanu 29 Berlinskog rpazar imae ogranieni ekonomski znaaj
ugovora, Austrougarska carevina je teila da poslije 1918. godine.
nametne neke svoje strateke, ekonomske i Iz svega navedenog mogu se izvui zaklju
politike planove. Tako se 1905. godine po ci:
javljivala sa projektima pruga Spi-Skadar, 1. Pitanje jadranske eljeznice do 1918.
potom Mostar - Niki - Podgorica, Kotor godine bilo je meunarodno pitanje na ko
- Bar, s ciljem da obezbijedi to laku vezu sa jem su se prelamali interesi balkanskih zema
Albanijom, da odvoji Crnu Goru od Primorja lja, pa i ire;
i da je ekonomski potini. Odluan stav Crne 2. Strani kapital voen logikom ekonom
Gore primorao je Austrougarsku da odustane skih i politikih interesa izraava interesovanje
od ovih planova. Interes za gradnju eljeznica za gradnju eljeznice preko Crne Gore;
u Crnoj Gori pokazivala je i Francuska. Jo
1890. godine javila se ideja u Crnoj Gori
za izgradnju elektrine eljeznice izmeu
Plavnice i Danilovgrada, pa je jedan Francuz
bio dostavio Cetinju plan lokomotiva i vagona.
Na zahtjev knjaza Nikole 1891. godine, pri
likom boravka u Francuskoj, inenjer Lelar
je projektovao dvije eljeznike pruge uza
nog kolosjeka (Niki - Skadarsko jezero,
Andrijevica - Skadarsko jezero). Prilikom po
sjete Francuskoj Gavra Vukovia, tadanjeg
ministra spoljnjih poslova (1900. godine)
dolo je do poveanog interesovanja fran
cuske javnosti za Jadransku eljeznicu. U maju
1914. godine crnogorska kraljevina vlada je
jednom mjeovitom francusko-italijanskom
drutvu dala koncesije za graenje eljeznica
Podgorica-Pe i Bar-Skadar, ali je rat sprijeio
realizaciju tih projekata.
Crna Gora je prvu eljeznicu dobila u
prvoj deceniji XX vijeka i to posredstvom ita
7.
59 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

rasprava krenula mnogo ranije nego to je


postalo izvjesno da li e se i od kojih sredstava
graditi pruga. U Bosanskom LLoyd-u in. N.
Jovanovi iz Sarajeva napisao je krajem 1919.
i poetkom 1920. godine niz lanaka o e
ljeznicama u kraljevstvu SHS, zagovarajui
pri tome izlaz jadranske eljeznice dolinom
Neretve na Neum. Na to je reagovao in. P.
Senjanovi (brourom Nai izlazi na more),
zagovarajui Split kao izlaznu taku Jadranske
eljeznice i buduu centralnu saobraajnu
izvozno-uvoznu luku za itavu dravu. Dvije
godine kasnije (1922) i trea potencijalna
taka, Boka Kotorska, dobila je svoje struno
obrazloenje. Radikalski prvak iz Boke, dr
Rudolf D. Sardeli objavio je brouru Izlaz
Srbije na more. Sardeli je tvrdio da je ba u
znaku Izlaza Srbije na more izvreno ve
liko djelo osloboenja i ujedinjenja. On je
nudio mogunost izlaza na tri mora vari
jantama: Morava-Vardar na Solun, Sava-
Kupa-Sjeverni Jadran, zatim izgradnjom
8. 9.

8. 9. Naslovnice publikacija o problemu graenja


Jadranske pruge

10. Lokomotiva na pruzi Titograd -


Plavnica uoi ukidanja pruge 1959. godine.

3.Strani kapital je tada za Crnu Goru bio


jedini mogui izvor sredstava za realizaciju
bilo kojeg privrednog projekta, pa i eljezni
ce;
4. Crna Gora je nastojala da se saobraajno
vee sa svojim izlaznim takama u suprotnom
pravcu od svog zalea.
Poslije stvaranja KSHS i ujedinjenja,
odnosno ulaska Crne Gore u tu zajednicu
1918. godine, u Crnoj Gori je postojalo iro
ko rasprostranjeno miljenje da je jadranska
eljeznica nee mimoii. Ali tako neto su
oekivali i drugi u jugoslovenskoj dravnoj
zajednici. To je postalo jasno ve s kraja
1919. godine kada se, prvo u tampi a potom
u strunim publikacijama, otvara iroka ra
sprava o pravcu trase budue jadranske e
ljeznice. Kao izlazne take najee su po
minjani Split, Neum-Klek i Tivat. Tako je
10.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 60

11. Na pruzi Unske eljeznice izlaz sa Save na ibenik i cio srpski narod, osobito Srbiju, njenu upravu,
Titograd Plavnica Split. Izgradnjom Drinske arterije dobio bi njene dravnike i njen politiki rad, nazivajui
12. - 20. Lokomotive
se izlaz na more u junom primorju, dok bi nas onim istim imenima, kojima su nas zvali
i vagoni koji su
saobraali prugom se izgradnjom Ibarsko-vardarske radijalne Maari i Austrijanci prije rata: balkancima,
Plavnica - Podgorica arterije dobio rezervni izlaz na Egejsko more. azijatima, arnautima, podmeui nam i u spo
Izgradnjom podunavske arterije (Poarevac- ljnjoj i u unutranjoj politici:
Prahovo) dobio bi se izlaz na Crno More. Kako se danas vodi samo srpska, odno
Ukazujui na nunost izlaza na nacionalne sno umadijska politika finansijskim i ekono
luke (to Solun nije), te na prirodnu mogu mskim stvarima, kako je Srbija spala na to da
nost izlaza niz Drim na Skadar, Sardeli je Hrvatska hrani i finansira.
12. se opredeljivao za Drinski izlaz na more: Povodom budue trase eljeznike pruge,
Taj pravac je zamiljen uz donju Savu, koja je, kao to se vidi iz dosada reenog, bila
onda niz Drinu i njene izvorne rijeke Pivu i prvorazredno politiko pitanje, odrano je
Komarnicu do planine Vojnik, potom tune niz sastanaka, konferencija i skupova irom
lom do Nikikog polja, niz Zetu na Boku i zemlje. Takva jedna konferencija odrana je
drugim pravcem na Skadarsko blato. Ova tra u Splitu 15. II 1920. godine. Zatim je Minista
sa Drinske pruge u Crnoj Gori prihvaena rstvo saobraaja organizovalo konferenciju u
je kao Sardelieva pruga. U polemiku oko Beogradu (3-7. V 1920), na kojoj je Rudolf
pravca jadranske pruge sa hrvatskom ta Sardeli zastupao za Crnu Goru, zago
13. mpom, koja je zagovarala izlaz na Split, varajui tezu da je Split izlaz za zapadni
ukljuila se i tampa u Crnoj Gori. Spliani a Boka za istoni dio drave. Na ovoj kon
trae hleba preko pogae, a mi ovamo nemamo ferenciji preporuena je izgradnja pruge od
ni ovsjenice, komentarisao je list Crna Gora. Kosova preko Pei do Podgorice na Boku,
Narodna rije je bila mnogo otrija u kritici sa krakom na Bar, i pruge Beograd-Valjevo-
stavova hrvatskih listova: Evo dvije godine Uice-Viegrad-Foa-Niki-Boka Kotorska
i vie kako Obzor i Hrvat i ostali zagre sa ogrankom na Dubrovnik. Na konferenciji
baki zjedniarski i frankovaki listovi napa jugoslovenskih ininjera i arhitekata 1921.
daju, ne samo prugu Beograd-Boka, zato to godine, pored pruge Metohija-Podgorica-
prolazi kroz srpske krajeve, nego besomuno Virpazar, sa ograncima za Bar i Kotor, pred
napadaju, sluei se ak neistinama i klevetama loena je, u perspektivi, gradnja uskotrane
14.
61 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

eljeznice Viegrad-Gacko, sa ograncima za ajnih sredstava, izale iz tame srednjega vijeka


Niki, Trebinje i Boku. i ule u puni savremeni ivot... Skreui panju
Pored polemike sa hrvatskom i bosan vladi na ozbiljno neraspoloenje, zbog vijesti
skom tampom u Crnoj Gori su bile prisutne o zaobilasku Crne Gore u izgradnji Jadranske
i nedoumice oko trase i na ovom podruju. eljeznice, u predstavci se zahtijeva da se u
Lazar Damjanovi, bivi lan Izvrnog naro izvoenju eljeznikih veza Beograda i Srbije
dnog odbora upozoravao je Sardelia da je preko Crne Gore na more to prije neodlono
i Zetska dolina za Crnu Goru ono isto to je pristupi izgranji tranzitne pruge od Beograda
Morava za Srbiju i da e svaka eljeznica koja preko Crne Gore na more.
se gradi i zbog Crne Gore promaiti svoj cilj, ako Jer politika zajednica Srbije i Crne Gore-
po duini ne bude presjekla ovu bogatu dolinu. tog stoera ujedinjenja- bez saobraajnih veza
Sve ee pominjanje Boke kao izlazne ta ne ostvaruje iskonsku sadrinu ni najdublji 20.
ke jadranske eljeznice izazvalo je veliko smisao ujedinjenja...
podozrenje Barana. U Baru je 22. januara U isto vrijeme s istim ciljem u Beograd je
1922. godine osnovan poseban odbor, sa ci doputovala jedna delegacija iz Crne Gore u
ljem da propagira potrebu izlaza eljeznice posjetu ministru saobraaja Staniu.
na ovaj grad. Krajem januara iste godine elei da sprijee atentat koji se sprema
na velikom zboru graana (predsjedavao dr protiv najivotnijih nacionalnih interesa,
Nikola Dobrei, arcibiskup barski i primas predstavnici Boke su 18.04.1922. godine
srpski), donesena je rezolucija kojom se eko odrali zbor predstavnika optina u Kotoru.
nomskim i istorijskim razlozima pravdala Zborom je predsjedavao uro Vukoti. U
potreba izlaska pruge na Bar. Ovo je ujedno preds tavci jugoslovenskoj vladi i narodnom
bio i prvi miting u Crnoj Gori povodom ja poslaniku Ljubi Jovanoviu i splitskoj optini,
19.
dranske eljeznice. Grupa uglednih graana navode se istorijske zasluge Boke, zbog
Crne Gore, na elu sa mitropolitom crnogo kojih je s pravom oekivala, da e ujedinjena
rsko-primorskim, Gavrilom Doiem, upu otadbina smatrati za dunost i potrebu, da je
tila je u martu 1922. godine predstavku ju izvede iz propasti, na koju je osudila bila pro
goslovenskoj vladi, u kojoj se pored ostalog pala dvojna monarhija. Zatim se navodi Kao
navodi: Politiko ujedinjenje dveju samostaln prirodne luke Crne Gore, Zetske oblasti i sviju
ih drava srpskih ima dublji smisao. Ono mora naih krajeva sjeverno, juno i istono od Drine,
da zadovolji istinske zajednike potrebe i inte njena eljeznika veza sa irokom pozadinom
rese. Oivotvorena misao dugih vjekova namee postala je potreba dravna i narodna, koja ne
neodlonu, imperativnu i apsolutnu nunost da trpi odlaganja. Uz zahtjev da pruga proe
se prema stanju dananjeg napretka, poveu, preko Crne Gore na Boku i Bar, najodlunije
proire, i upotpune ranije intimne veze, kako se protestvovalo protiv atentata koji bi iao na
bi napaene zemlje pomou modernih saobra to, da jedan pusti mrtvi Klek proguta milijarde
18.

15. 16. 17.


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 62
63 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 64

jedino zato, da bi najidealnija luka Boka nala unutranjih poslova u Paievoj vladi, Vojislav
svoju smrt, jer bi to znailo produavanje uni Marinkovi, djelovale su umirujue na javnost
tene Austrije. u Crnoj Gori u kojoj se tada pjevalo: Niko
Na Cetinju je 28. maja 1922. godine od ne zna ta su muke teke, ko ne proe Crnu
ran veliki javni zbor na kojem su bile pre Goru pjeke. Zato se moe pretpostaviti sa
dstavljene sve politike partije i grupe, svi koliko je olakanja, pa i oduevljenja, doekan
zanatski i trgovaki i privredni krugovi. U u Crnoj Gori kominike Paieve vlade od
donesenoj rezoluciji se, pored ostalog, na 17. jula 1922. godine u kojem je napisano:
vodi: Svjesni da bi se, u sluaju ako tranzitna Reenje je, da se iz zajma to pre pristupi iz
jadranska eljeznica uzme drugi pravac, a ne gradnji Jadranske pruge Beograd-Kotor i Beo
Beograd-Crna Gora-Boka Kotorska-Bar, ne grad-Sarajevo sa vezom Sarajeva preko Foe
22.
samo nanio tijem, u pogledu ekonomskom ko na Jadransku prugu, uzevi u obzir dalju vezu
nani smrtni udarac itavoj Crnoj Gori, su Sarajeva sa Splitom. Iz sredstava zajma pri
sjednom Primorju, nego bi tijem ugroeni bili stupie se do odreene sume izradi novih pru
i drugi najvii dravni interesi. Vlade su tom ga i pojaanje veza sa glavnim prugama slo
prilikom postavljeni sledei zahtjevi: venakih eljeznica. Odluka Narodne sku
1. Kraljevskoj vladi u saglasnosti sa optim, ptine od 22. jula 1922. godine o gradnji ja
dravnim i narodnim interesima, stavlja se na dranske pruge iz sredstava dolarskog zajma
stanovite da tranzitna jadranska eljeznika nazvana je istorijskom: Tada je najavljeno
pruga, polazei iz Beograda, mora da pree da e napaene, istorijske oblasti, stupiti u no
preko Crne Gore i da izae na Boku i Bar. vi savremeni ivot, koji im nosi sve uslove za
2. Kraljevskoj vladi iz istih razloga, stavlja moderan kulturan i privredni ivot, te da e
se na gledite, da izgradnja te pruge mora doi arterija ivota i saobraaja zaposliti desetak
na prvo mjesto u nizu jadranskih pruga, i hiljada nae radne snage, omoguiti racionalniju
3. Ako kraljevska vlada ne primi oba ova i intenzivniju poljoprivrdu, stoarstvo, umsku
zahtjeva, ovim se pomenuti poslanici (posla industriju u vezi sa vodenom snagom osnivanja
nici iz Crne Gore u Narodnoj skuptini-R..) raznih industrijskih preduzea.
pozivaju da odmah povuku najozbiljnije poli Naime, 22. jula 1922. godine, Narodna
tike posljedice. skuptina je potvrdila ugovor sa Blair Ban
Ova rezolucija, koju je potpisao predsje king Company of New York o zajmu od 100
23. davajui zbora vojvoda Stevo Vukoti, odra miliona dolara uz godinju kamatu od 8%,
avala je opte raspoloenje naroda u Crnoj naplativu svakih est mjeseci u trajanju od 40
Gori, jer je slinim tonovima, u to vrijeme, godina, sa poetkom otplate od 1. maja 1923.
bila preplavljena tampa i na ovom podruju. godine. Zajam je zakljuen radi otpoinjanja
Utjene vijesti stizale su iz Beograda, odakle velikih investicionih radova, a posebno za
se trailo od inspektora Milovana Dakovia izgradnju pruge Beograd-Jadransko more.
da preko okrunih naelnika obnaroduje da Plaanje kamate i isplata glavnice zajameni
Kraljevska vlada stoji odluno na stanovitu, su bili dravnim monopolom, prihodima od
da se pruga koja bi povezivala juno jadransko carina i prihodima same jadranske eljeznice.
primorje i Crnu Goru direktno s prestonicom, Prva rata zajma od 15 miliona dolara pri
mora sagraditi ili pre sviju pruga koje dolaze u mljena je u jesen 1922. godine. Druga trana
obzir, ili u isto vrijeme sa drugom Jadranskom zajma u iznosu od 30 miliona dolara emi
prugom. Niukom sluaju dananja vlada nee tovana je tek 1927. godine.
dopustiti, da se ma koja druga pruga gradi Od efektivno primljene sume Blerovog
prije ove koja ima da vee sa ostalom zemljom zajma 90% je utroeno za eljeznike rado
itave krajeve nae otadbine, sad iskljuene od ve, a 10% za tekue dravne potrebe. Upo
eljeznikog saobraaja. Informacije sline redo sa ugovorom o Blerovom zajmu, vlada
sadrine, koje je slao tadannji ministar Kraljevine SHS je zakljuila i ugovor o gra
24.
65 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

enju Jadranske eljeznice sa Drutvom za


eljeznika i pristanina graenja u KSHS.
Sjedite tog akcionarskog drutva bilo je u
Gergenziju u SAD i njemu su bili povjereni
svi finansijski i tehniki poslovi oko plasmana
zajma na domaem i inostranom finansijskom
tritu i oko izgradnje pruge i pristanita na
Jadranskom moru.
Navedenim odlukama Narodne skuptine
i donoenjem Zakona o Blerovom zajmu,
stvoren je privid o pobjedi gledita Crne Go
re nad Dalmacijom (traila izlaz na Split) i Bo
snom i Hercegovinom (traila da izlaz bude
na uu Neretve). Ta injenica je u javnosti
tumaena kao nagrada za istorijske zasluge
Crne Gore. Na uvodnu primjedbu poslanika
u Skuptini da je ova pruga crnogorska, A.
Radovi je odgovorio da je Crna Gora dala
za ujedinjenje i osloboenje srazmjerno vie,
no ikoja druga pokrajina, i poto je sluajno
najbolji pravac toj pruzi preko Crne Gore, tim
prije ne smije se mimoii kolijevka zavjetne
srpske misli..
Borba za pravac jadranske pruge i pored
navedenog nije bila okonana. Ona se inte
nzivno vodila i poslije 1922. godine. U Crnoj
Gori je u periodu 1923-1925. pitanje gra
dnje jadranske eljeznice bilo potisnuto ie
kivanjem konanog obiljeavanja detaljne
trase. Trasa je, prema odluci Narodne sku
ptine, trebalo da bude odreena u roku od
10 mjeseci od dana zakljuenja zajma, da
kle, do maja 1923. godine. Meutim, kako
je vrijeme odmicalo takva oekivanja su se
pokazala uzaludnim. U meuvremenu tra
ila su se i druga rjeenja. Krajem 1923. go
dine aktuelizuje se pitanje gradnje pruge od
Plavnice do Podgorice. Ovu prugu planirala
je da gradi jo austrougarska okupatorska
vlast (1916-1918), ali se tada nije mogao

21. Most na trasi pruge Niki - Bilea. U pozadini Bileko


jezero (str. 62-63)
22. 23. 24. Izgradnja pruge Niki - Bilea: Polaganje
kolosjeka izmeu stanica Podbour i Trubjela, usijek
na pruzi: radni voz
25. Snadbijevanje lokomotive vodom na trasi
Niki-Bilea
25.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 66

26. 27. 28.

29. 30. 31.

osigurati materijal potreban za njenu gradnju. predvidio je i u svom budetu za 1925/6. zainteresovanim stranama. Ovakvo rjeenje
Poslije odlaska Austrijanaca i ono malo do godinu.Dakle, uporedo sa jadranskom elje u Crnoj Gori je primljeno s nezadovoljstvom,
premljenog materijala bilo je razneseno, pa ga zinicom i dilemama oko njene gradnje, za posebno informacije da se pravcu prema
je policija prikupljala od graana. Pored toga, koju je bila cjelokupna javnost u Crnoj Gori, Splitu daje prioritet. Ponovo su organizovani
na raun reparacija iz Njemake, dobavljene pojavljuje se i deja o graenju lokalnih pruga. mitinzi, a tampa je pozivala na zbijanje
su bile dvije lokomotive. Inae za gradnju Moda je izgradnja jadranske eljeznice bila redova. Na Balia pazaru (Cetinje) odran
ove pruge najvei interes pokazivali su po u to vrijeme dio privrednog romantizma, je miting graana 29. avgusta 1926. godine u
dgoriki trgovci. ali je injenica da je ona u Crnoj Gori, s isu organizaciji posebnog akcionog odbora (pre
Interesovanje za gradnju eljeznica u enjem Skadarskog jezera, smatrana ivo dsjedavao vojvoda Boo Petrovi). Jedan od
Crnoj Gori ispoljavao je i privatni kapital. tnim pitanjem Crne Gore i njenog eko govornika, Aleksandar Matanovi, naglasio
Klaude Konte de Seze i Janko Olip podnijeli nomskog opstanka. Zato se na uestale vije je da je odluka iz 1922. godine dovedena u
su ministarstvu uma i ruda ponudu o izgra sti s kraja 1926 godine, o tome da je mogua pitanje blagodarei hrvatskim i bosanskim
nji eljeznikih pruga na teritoriji Crne Gore. promjena trase jadranske eljeznice, pre bogataima i industrijalcima, koji bi uz pomo
Radi toga su oni boravili u Crnoj Gori ispi dviene Zakonom iz 1922. godine, ponovo svog kapitala, hteli na tetu Crne Gore i Boke,
tujui umsko i rudno bogatstvo, ali do kon uznemirila javnost u Crnoj Gori. izgraditi iz svojih linih sredstava eljeznicu
kretizovanja dogovora nije dolo. Sam na Naime, eljeznika konferenicja odra Split-Beograd. Tada je upuen i telegram
govjetaj prolaska pruge kroz Crnu Goru na 1926. godine predloila je trasu Jadran kralju Alkesandru od koga je traena potpo
inicirao je poveanu kupovinu uma od ske pruge (Beograd - abac - Bijeljina - Tu ra i pomo u rjeavanju spora. Rezolucija
strane pojedinih kapitalista. U isto vrijeme i zla - Sarajevo). Iz Sarajeva bi jedan krak donesena na ovom zboru zavravala se slje
novoustolieni poslanik iz Crne Gore Milan iao pravcem Mostar-Imotski-Split, a drugi deom porukom:
Stojadinovi, Paiev ministar finansija aktu Meea-Uvac-Bijelo Polje-Kotor. Kompro Svako drugo rjeenje koje bi i dalje Crnu
elizuju izgradnju pruge Trebinje-Niki- misnim rjeenjem, forsiranjem dva izlaza Goru i Srbiju dralo odvojene i odijeljene, bilo
Podgorica. Sredstva za njenu izgradnju (Split i Kotor), eljelo se udovoljiti svim bi od veoma tetnih politikih posledica. Ovo bi
67 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

26. Stanica Niki u zavrnoj fazi gradnje


27. Dvojna straara u Nikiu
28. Loionica
29. Stanina zgrada u Nikiu u fazi izgradnje
30. Stanina esma u Nikiu
31. Rezervoar vodostanice u Nikiu
32. Delegacija Jugoslovenskih dravnih eljeznica
prilikom obilaska radova na pruzi Niki - Bilea
33. Zavrni radovi na pruzi Niki - Bilea
34 Dolazak prvog voza u stanicu Niki
32.

bilo nepravedno i nepravino, ono bi Crnogorce Velike narodne Skuptine u Podgorici 1918.
i Bokelje koji danas iskljuivo oekuju pomo godine. Rezolucija se zavravala porukom
od drave, dovelo u ekonomsko stanje takvog da neemo dozvoliti da budemo graani
stepena da bi oni uskoro, na opte ruglo nae drugog stepena, te dosta je bilo lijepih rijei i
zemlje, predstavljali najbedniji, najnazadniji praznih obeanja. Potrebna su djela, jer Crna
i najsiromaniji kraj na Balkanskom poluo Gora ekonomski propada. Sline poruke sa
strvu. Sline rezolucje usvojene su i na svog zbora poslali su i iseljenici iz ikaga kra
mitinzima u Podgorici i Danilovgradu 29. lju, vladi i Narodnoj skuptini.
avgusta. Istim povodom oglasili su se i crno Da se radilo o iroko organizovanoj akciji,
gorski iseljenici u Americi. Sa jednog zbora u potvruje i injenica da su se istog dana, kad su
Pensilvaniji (10. X 1926.) upuena je rezo odrani skupovi u Crnoj Gori (29. avgusta),
lucija na adresu velikog upana Zetske oblasti u Beogradu okupili na zboru Crnogoraca, 33.
Milovana Dakovia, kojom se pridruuju Hercegovaca, Bokelja i Starosrbijanaca zago
opravdanim protestima nae brae u Crnoj vornici prolaska Jadranske eljeznice kroz
Gori i Boki Kotorskoj i trae od kralja, vla Crnu Goru.
de i upana da sprijei svaki drugi pravac Ja Sa zbora je, takoe, upuena rezolucija u
dranske pruge, osim zakonom odreenog pra kojoj su navedeni ekonomski, istorijski i po
vca preko Crne Gore na Boku. Posebno su litiki razlozi graenja pruge utvrenom tra
interesantni sljedei navodi iz ove rezolucije som 1922. godine. Pristalice jadranske pru
da ako bi se pogazio pravac Jadranske pruge ge Beograd-Kotor (dolinom Pive) su 1927.
od 22. juna 1922. godine, znai za Crnogorce godine tampali posebnu publikaciju ranije
zatvoriti vrata pravde u ovoj dravi, a to znai objavljenih lanaka u Trgovinskom glasniku
da bi Crnogorci imali pravo promijeniti odluku u kojima su zagovornici navedenog pravca
34.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 68

(dr Rudolf Sardeli, Mihailo V. Ili, dr Ivo


Belin, Sl. Sirievi) struno obrazlagali na
vedeno rjeenje.
Odluka po ovom pitanju donesena je na
sjednici Kraljevske vlade 19. januara 1928.
godine. Tada je prihvaen prijedlog ministra
saobraaja, generala Svetislava Milosavljevia,
o izmjeni lana 4 Zakona o Blerovom zajmu.
Prema toj izmjeni, nominalnih sedamdeset
miliona dolara upotrijebie se na sljedee ra
dove 1. Na izradu normalne eljeznike pruge
Beograd-Ripanj-Lazarevac-Topola-Kosovska
Mitrovica- Podgorica-Kotor, sa pristanitem
u Kotorskom zalivu, 2. Na dovrenje elje
znikih pruga koje su predviene u lanu 1.
Uredbe o graenju novih eljeznica od 14.
maja 1927. godine finansiraju radovima na
prugama: 1. Beograd-Banja Luka-Biha-Knin.
2. Kragujevac-Raka-Kosovska Mitrovica; 3.
Prokuplje-Pritina. Tome su se usprotivili
ameriki bankari traei potovanje ugo
vora iz 1922. godine i navodei da je na
obveznicama zajma odtampana odredba o
graenju jadranske eljeznice u utvrenom
pravcu. Bankari su jugoslovenskoj strani
predloili da za jadransku prugu, koja bi se
mogla konstituisati iz uredbi od 14. maja
35.
1927. godine, proglase bilo koji pravac, kako
bi se zadovoljila formalna strana ugovora.
Oglaavanjem pravca Beograd-Kragujevac-
Kosovska Mitrovica-Podgorica-Kotor, vlada
je sankcionisala postojee stanje. Za izgradnju
deonice Kragujevac-Kosovska Mitrovica bilo
je angaovano 619,2 miliona dolara, tako da je
od dobijenih 15 miliona dolara po Blerovom
zajmu, ostalo slobodno samo 113,5 miliona
dolara. Zato je bilo malo osnova za euforine
najave tampe u Crnoj Gori o otpoinjanju
radova na jadranskoj eljeznici, ne samo od
Beograda, ve i iz Kotora, to je traeno od
prvog dana.
U to vrijeme samo su rijetki pojedinci
ovu odluku vlade nazvali finta batalja,

35. Pred ulazak prvog voza u stanicu Niki


36. Stanica Petrovii
37. Sveanost u eljeznikoj stanici Zelenika tridesetih
36. godina XX vijeka
69 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

aludirajui na taj nain na neloginu putanju prenese na liniju Vojvodina-Bosna-Jadransko jer je, primjera radi, u periodu 1932-1938.
trase, koja je ila na Kosovo pa se otuda more, dakle na podruje bogato itaricama i izgraeno samo 156 km novih pruga. Bez
vraala na Jadran, jer se najavljivao poetak industrijskim biljem (Vojvodina), rudna, obzira na to to je ve 1928.godine postalo
radova na tunelima izmeu Podgorice i ugljem i drvetom (Bosna) i razvijenim po- jasno da od prolaska Jadranske eljeznice
Kotora. A kada je postalo jasno da od gradnje morskim saobraajem (Jadransko more). U kroz Crnu Goru teko da ima neto vie od
nee biti nita, bar preko teritorije Crne Gore, takvoj situaciji data je prednost pruzi norma obeanja , ovo pitanje nije skidano s dnevnog
a uz to i likvidirana Nikika sekcija glavne lnog kolosjeka Beograd-Kraljevo-Raka-Ko reda i bilo je prisutno u crnogorskoj javnosti
direkcije za graenje eljeznica, koja je radila sovska Mitrovica. sve do izbijanja rata 1941.godine. Posebno
na pripremnim radovima za prugu Niki- Umjesto odgovora na pitanje zato u je bilo aktuelno onda kada bi nadlene
Bilea, u Crnoj Gori je najei komentar bio ovom periodu kroz Crnu Goru nije prola e institucije poele da rade odgovarajue stu
jedna nada manje. ljeznica, navodimo podatak da je u periodu dije , poput one iz jula 1939. godine kada
U ovom periodu uraeno je 15 varijanti 1919-1928. godine samo na opravku posto je upuena ekipa strunjaka da rade studije
Jadranske pruge, koje su imale polazite iz jeih eljeznikih pruga utroeno preko 635 varijanata pruge Podgorica-Kolain-Mojko
Beograda. Od toga je devet imalo izlaznu miliona dinara. Istovremeno od 1918. do vac, kao dijela budue Jadranske eljeznice.
taku u Boki (Kotor, Tivat, Risan), dvije 1931. godine u Kraljevini SHS izgraeno je U aprilu 1940. sekcija za trasiranje pruge od
u Splitu, dvije u Baru i jedna u Metkoviu. 1.218 km novih eljeznikih pruga, na to je Kolaina do Boke Kotorske brojala 12, a u
U zapadnom dijelu Jugoslavije postojao je utroeno 1.610 miliona dinara. Ovo je ujedno januaru 1941. godine 17 radnika . Kao to je
strah da se teite ekonomskog razvoja ne bio i period najveih investicija u toj oblasti, poznato ova pruga e biti izgraena mnogo

37.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 70

kasnije u znaajno izmijenjenom politikom, ELJEZNICE U CRNOJ GORI


drutvenom i ekonomskom ambijentu.Ipak 1918- 1941 (BAR-VIRPAZAR),
i beznadeno da sve nije bilo tako daleko (PLAVNICA- PODGORICA),
i u onom vremenu svjedoi i podatak da je (NIKI BILEA)
u avgustu 1940. otvorena avionska linija
Beograd-Podgorica-Bar, koja je osim promo U Crnoj Gori je u periodu izmeu dva
tivnom letu ostala da se pominje samo kao svjetska rata izgraena pruga uskog kolosjeka
kratkotrajni pokuaj premoavanja puta Podgorica-Plavnica uskog kolosjeka (600
izmeu Beograda i mora. mm) u duini od 19,8 km, kao i 71 kilometar
38.

39.
38. 39. Motivi sa naputene pruge Niki - Bilea
71 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

eljeznike pruge (Niki-Bilea). Naravno, rijske jedinice Kraljevske jugoslovenske voj govakim ugljenokopima. Pruga je bila samo
to ni priblino nije rjeavalo problem sao ske. Putena je u saobraaj 20. avgusta 1927. improvizovano povezivanje Podgorice sa
braaja u Crnoj Gori, jer je pruga Pod godine. Graenje pruge zamiljeno je kao Barom. Roba je putovala od Podgorice do
gorica-Plavnica vie liila na tramvaj koji svojevrsna vojna vjeba i prilika za kadrovsko Plavnice, odatle se pretovarala na brodove
je hronino patio od nedostatka vagona, ali osposobljavanje ovih jedinica. Polazne sta koji su je prebacivali do Virpazara, gdje se
i oni postojei su bili u takvom stanju da je nice nalazile se na pristanu Donja Plavnica ponovo utovarala na voz do Bara i obrnuto.
roba propadala zbog estih pretovara i neo na Skadarskom jezeru i u neposrednoj blizini Izgradnjom pruge normalnog kolosjeka od
dgovarajue zatite. Sat kule u Podgorici. Identifikovano je pet Bara do Titograda 1959, na pruzi Plavnica-
Materijal za gradnju ove / lokomotive, lokomotiva koje su u meuratnom periodu Titograd obustavljen je saobraaj a ubrzo je
vagoni, ine/ dopremljen je iz Makedonije saobraale tom prugom. Proizvedene su u i demontirana.
gdje ga je srpska vojska zaplijenila nakon raznim fabrikama u Njemakoj, Austriji i Pruga Bar-Virpazar je bila vlasnitvo
proboja Solunskog fronta. Prethodno su ga ekoj. Od 1949. koriena je i jedna loko italijanskog kapitala sa koncesijama od crno
za transport vojske i opreme koristile austro motiva proizvedena u zavodu uro a gorske i potom jugoslovenske drave. U
ugarske i njemake jedinice. Prugu Plavnica kovi u Slavonskom Brodu. Za rad ove meuratnom periodu smatrana najnerenta
- Podgorica izgradile su pionirsko - ininje pruge ugalj je nabavljan u bosansko-herce bilnijom prugom u zemlji. Ova pruga nije

40. Detalj
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 72

zadovoljavala standarde savremenog saobra relativno estih trajkova radnika, koji su radi Baru, dok je nerazvijena saobraajna mrea u
aja. Vozovi nijesu postizali dozvoljenu brzi organizovane zatite svojih prava poetkom zaleu onemoguavala da se ovom prugom
nu od 25 km na as, ve su putniki postizali 1922. godine osnovali i Prvo barsko eljezni eventualno snabdijeva ire podruje. Zbog
maksimalno 18 km na as, dok su teretni ko udruenje, koje je u junu iste godine orga velikih transportnih trokova pruga je bila
rijetko prelazili 12 km na as. Tako je voz nizovalo trajk u kojem je uestvovalo oko nerentabilna, tako da su 1929.godine rashodi
od Bara do Virpazara, ili razdaljinu od 43 200 radnika ili skoro svi zaposleni, izuzev bili duplo vei od prihoda (4,6 miliona pre
km, prelazio za neto oko tri sata.O brzini uprave . ma 2,3). Dugogodinja koncesija data italija
ovog voza kao kuriozitet je dugo prepriavan trajkom su radnici uspjeli da se izbore za nskom kapitalu imala je i taj negativan uticaj
istinit dogaaj: kada je negdje uoi rata jedan poveanje nadnica za 20% i za radno vrijeme to je obeshrabrivala dravu i pojedince da
Baranin za opkladu stigao prije voza preasvi od osam asova. Ovi i slini problemi su bili ulau kapital u podruje kojim je ila pruga,
razdaljinu od poetne stanice do podnoja razlog da ova eljeznica ni Barskom drutvu , a luka Bar je stagnirala u svom razvoju jer je
Sutormana. Voz je saobraao uglavnom dva kao vlasniku nije donosila profit, niti je imala bila podreena italijanskom kapitalu. Ovakvo
puta nedjeljno (utorkom i petkom) i obi neki vei znaaj za privredu u okruenju. stanje je prekinuto presudom Vrhovnog su
no je to bila kompozicija sa dva putnika Vozovi ovom prugom su saobraali do 1959. da NR Crne Gore na Cetinju 18.maja 1946.
vagona. kada je zavrena pruga normalnog kolosjeka godine kada je konfiskovana cjelokupna
Iako je teretni saobraaj trebalo da bude Titograd- Bar. Strano vlasnitvo nad ovom imovina Barskog drutva. Ukupna vrijednost
svakodnevan i redovan, vlasnik pruge se esto prugom stalno je budilo podozrenje jer su imovine na dan konfiskacije procijenjena je
ogluivao o zahtjeve trgovaca radi transporta pojedinci ukazivali da je Barsko drutvo na 10.831.198 dinara i na kraju je to drutvo
robe, tako da se ona nerijetko kvarila u skla samo ekonomsko-politika ekspozitura ita ostalo duno dravi FNRJ 1.996.363,20 di
ditima, ekajui prevoz. lijans ke vlade. Trgovci su se alili na pres nara. Odlukom Zemaljske uprave narodnih
Kao radna snaga u tom periodu na e kupe podvozne takse (ak 150% vie od dobara za Crnu Goru od jula 1945.godine,
ljeznici bilo je angaovano domicilno sta drugih) i na neodgovornost peditera. Ova svi eljezniki objekti Drutva preneseni su
novnitvo i radnici iz Italije, uglavnom struna pruga tokom itavog svog petogodinjeg na Ministarstvo saobraaja i stavljeni pod
radna snaga, koji su imali razne beneficije i rada za crnogorsku privredu imala ogranien nadlenost eljeznike uprave u Sarajevu.
41. eljeznika trostruko vee plate od domae radne snage. znaaj, jer u njenom zaleu nije bilo vikova Pruga Niki-Bilea je bila jedina pru
stanica Niki. Takav odnos poslodavca je uzrokovao pojavu robe koja bi se transportovala do luke u ga graena u Kraljevini Jugoslaviji i na po
druju Crne Gore. To je bila pruga uzanog
kolosjeka 760 mm duine 71km i predra
unske vrijednosti od oko 68 miliona di
nara. Pruga je graena u dravnoj reiji
na osnovu odluke jugoslovenske vlade od
31.08.1935. godine. Radovi na pruzi Ni
ki-Bilea otpoeli su 25. septembra 1935.
godine, kada je lino predsjednik vlade Mi
lan Stojadinovi postavio kamen temeljac.
Na gradnji pruge dnevno je bilo uposleno
1.600 do 2.000 radnika, a za njenu izgradnju
je utroeno 88 miliona dinara. Prvi voz je
tom prugom proao u julu 1938. godine kada
je ona nezvanino otvorena, iako svi radovi
na trasi nijesu bili dovreni. Poto je ova
pruga prolazila kroz bezvodne krajeve, to se
voda morala dovoditi sa velike udaljenosti,
to je podrazumijevalo graenje vodovoda i
hidrocentrala. Glavna hidrocentrala je podi
gnuta na rijeci Trebinjici. Potrebna oprema
je bila naruena u njemakim fabrikama u
Gracu, Beu, Breslavi, Drezdenu i Franke
73 Crnogorske eljeznice 1918 - 1941

talu. Poto je zbog dogaaja u Evropi tog izgradnja vezivala za ime M. Stojadinovia.
vremena isporuka kasnila, poveavali su se i Dolazak prvog voza doekalo je oko 5.000
trokovi izgradnje te pruge nekoliko puta u ljudi. To je iskoristila opozicija u Nikikom
odnosu na prvobitno predvienu sumu. Da srezu, okupljena oko zemljoradnikih prva
je tada u Crnoj Gori sve bila politika najuvje ka Marka Vujaia, Jefta Pavia i Jovana
rljivije svjedoi i sluaj sveanog otvaranja te etkovia, kao i KPJ, iji su lanovi uestvo
pruge. vali u opozicionim protestima.
Pripremana sveanost tim povodom je Sveano ukraenu lokomotivu doekala
trebalo da bude najvea manifestacija moi, je 12. jula 1938. godine masa svijeta na stanici
snage i dobre volje vlade M. Stojadinovia u Nikiu. Tu je Marko Vujai, opozicioni
42. Klju od skretnice
i stranke na vlasti, Jugoslovenske radikalne prvak Saveza zemljoradnika, odrao vatreni
zajednice prema Crnoj Gori. govor protiv tadanje vlade i reima. Poslije
Sveanost je predviena za septembar njega govorio je Jovan etkovi. Opozicija
1938. godine, u Nikiu. Tada je planirano je maksimalno iskoristila prisustvo naroda, raspoloenju naroda, organi vlasti poeli su
sveano otvaranje prve pruge u Crnoj Gori kao i okolnost da, usljed politikog sukoba vriti ozbiljne pripreme i preduzimati mje
graene u Kraljevini Jugoslaviji, proslava 60- izmeu narodnog poslanika i predsjednika re predostronosti kako se neto slino ne
godinjice osloboenja Nikia od turske optine, niko nee ometati da ovaj dogaaj bi ponovilo, i kako bi se obezbijedio siguran
vlasti, kao i otvaranje drugih vanijih obje pretvori u antireimske demonstracije. Do dolazak Stojadinovia i njegove pratnje. Sam
kata u sjevernom dijelu Crne Gore, ija se bro obavijeteni o navedenom dogaaju i Stojadinovi, obavijeten o prethodnom do

43. Detalj
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 74

gaaju, nije nita elio da prepusti sluaju, pa brovolji narod. Meutim, lijepo smiljen pristalice JRZ. Tako se oduevljen i spontan
je traio od bana Zetske banovine : govor nije mogao da smiri nezadovoljstvo doek, kako je pisala tadanja tampa, pre
1. Sveanosti u Nikiu prireuju se kao njegovom politikom inicirano objektivnim tvorio u masovne demonstracije protiv rei
proslava izgradnje prve eleznice u Crnoj Gori socijalnim stanjem i briljivo pripremano ma i njegovog najveeg i najvanijeg pred
i kao proslava osloboenja Nikia. od strane prvaka Zemljoradnike stranke i stavnika.
Po ranije utvrenoj marruti, 11. septe lanova KPJ. Stojadinovi je u svom govoru Poslije Drugog svjetskog rata prugom
mbra 1938 . godine, preko Trebinja i Bilee, prekidan, da bi u jednom trenutku pored Niki - Bilea odvijao se i teretni i putniki
Stojadinovi je uz mnogobrojnu pratnju sti skandiranja i uzvikivanja parola protiv vlade i saobraaj. Ona je ostala najvanija eljeznika
gao u Niki. Tu se na eljeznikoj stanici reima, prema njemu poletjeli razni predmeti. veza Crne Gore sa ostalim krajevima Ju
okupio veliki broj ljudi. Prema Zetskom Stojadinovi je sa svojom pratnjom potraio goslavije sve do putanja u rad pruge Beograd
glasniku bilo je ak 25.000, to je sigurno sklonite u oblinjoj crkvi. Demonstracije Bar, kada je 1976 konano zatvorena za
pretjerano. Stojadinovi je pokuao da odri nijesu uspjele da sprijee ni jake policijske saobraaj. Posljednji voz iz Nikia za Bileu
govor, primjeren iskusnom i prefinjenom snage za ovu priliku dovedene iz cijele Ba poao je 29.maja u 13 sati i 18 minuta.
politiaru, u kojem je citirajui kralja Ni novine, niti zelenokouljai dovedeni iz
kolu, izabranim rijeima nastojao da odo Beograda, a posebno to nijesu mogle lokalne erbo Rastoder

44 Motiv sa trase Niki - Bilea


75 pruga Niki -Titograd

Niki - Titograd (podgorica)


IV
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 76
77 pruga Niki -Titograd

Istorijat uputiti u, za to vrijeme, veliku i neizvjesnu


avanturu garenja nove pruge kroz ljuti

U razvoju eljeznikog saobraaja u


Crnoj Gori pruga Niki Podgorica ima,
crnogorski kr Omladinske pruge Niki
Titograd, kao produetak predratne pruge
uskog kolosjeka Bilea Niki, koja je, tada,
po mnogo emu, posebno mjesto. Ona spada mladu crnogorsku republiku vezivala za ju
u trei period u nastanku, izgradnji i eksplo goslovensku eljezniku mreu preko Bosne
ataciji crnogorske eljeznice, koji traje kroz i Hercegovine, pravcem koji je bio zaobilazan
nekolike faze, od kraja Drugog svjetskog ra ne samo za nju nego i za privredna podruja
ta do referenduma o dravnoj nezavisnosti u okruenju koja su njoj gravitirala.
Crne Gore, 21. maja 2006. godine.
Iz ratnog vihora poruena i opustoena Zamisao o izgradnji pruge
Crna Gora je 1945. izala sa vrlo skromnim
eljeznikim nasljeem. Meutim, revoluci Zamisao o izgradnji pruge Niki Po
onarne promjene u drutvenom, politikom dgorica nastala je izmeu dva svjetska rata, u
i ekonomskom razvitku Jugoslavije i Crne jeku unih polemika o izgradnji eljeznikih
Gore kao republike, federalne lanice koja je pruga u Crnoj Gori, njihovoj svrsishodnosti i
u novoj dravi povratila dio svoje ranije izgu opravdanosti. Ipak, prevladalo je miljenje da
bljene suverenosti i samostalnosti, te prelazak je izgradnja eljeznice prijeka ivotna potreba
sa kapitalistikog na tzv. socijalistiki poredak Crne Gore, njenog privrednog i ukupnog ra
i praksu, bili su prelomni i za izgradnju pruga zvitka.
i eljeznike mree u Crnoj Gori, kao dijelu Prvo snimanje terena za eljezniku pru
jugoslovenskog eljeznikog sistema. gu Niki Podgorica zapoeto je 1938.
Odmah po zavretku rata drava je pristu godine, a zavreno 1940. Na osnovu rezu
pila obnovi postojeih eljeznikih pruga u ltata snimanja i izraenih situacija tada su
Crnoj Gori, poto ih je okupator prilikom po povuene dvije glavne varijante ove pru
vlaenja otetio ili razruio. Ranije izgraene ge uskog kolosjeka (irine 760 mm): jedna
pruge zbog svoje meusobne rascjepkanosti lijevom, a druga desnom obalom rijeke Ze
i nepovezanosti teko da su mogle sainjavati te. Jo tada je prihvaena konana trasa od
eljezniku mreu Crne Gore. Zato je pored eljeznike stanice u Nikiu do izlaza iz
obnove starih postojala prijeka potreba da se tunela ispod vododjelnice Niki Dani
u Crnoj Gori grade nove pruge. lovgrad. Meutim, dalje od izlaza iz toga
Pri stanju opteg poslijeratnog siroma tunela, ni tada ni poslije rata, poto su obje
tva, oskudice u strunim kadrovima, mai varijante prihvaene, nije bilo jasno koja e
nama, graevinskom materijalu i novanim od njih biti povoljnija. Do gradnje nije dolo
sredstvima, drava se, oslanjajui na dobro usljed politikih i ratnih (ne)prilika.
1. Pogled na Bjelopavliku ravnicu i trasu voljni rad i nevieni fanatini poslijeratni Pred Drugi svjetski rat ukupna crnogorska
pruge Niki - Podgorica u pozadini entuzijazam u obnovi i izgradnji, mogla eljeznika mrea iznosila je 147 km, odnosno
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 78

1,3% mree Kraljevine Jugoslavije, to govori izgradnja eljeznike pruge Niki Tito isuenje Skadarskog jezera, zatim izgradnju
da je u toj dravi crnogorsko podruje sa grad. Ta pruga je smatrana privrednom arte novih elektrinih centrala na podruju Ni
svim zanemarivano, uslovljavajui njegovu rijom Crne Gore, a bila je i prirodni nastavak kia, Danilovgrada i Titograda.
ekonomsku zaostalost i polukolonijalnu za pruge Bilea Niki.
visnost u odnosu na okruenje i zemlju u cje Poto je od nove pruge zavisila obnova i Pripremni radovi
lini. izgradnja poruenog Titograda, kao admini
Poslije osloboenja zemlje dolo je do strativnog, privrednog i saobraajnog cen Vlada NR Crne Gore je, na zahtjev Se
revolucionarnih promjena, preloma u odno tra, oekivalo se da se glavni grad Crne Gore kcije za izgradnju pruge Niki Titograd,
su na Crnu Goru, pa i u odnosu prema gra povee sa sredinjim dijelom republike i okr odobrila kredit od 2.000.000 dinara za poe
enju novih eljeznikih pruga. U Petogo uenjem. Prema Petogodinjem planu, pruga tak radova, a u 1947. godini odobrila je no
dinjem planu poslijeratnog razvitka (1947- Niki Titograd trebalo je da pospjei navo vi kredit za izgradnju pruge u iznosu od
1952) jedan od najvanijih prioriteta bila dnjavanje Bjelopavlike ravnice, planirano 100.000.000 dinara.

2 . Petar Lubarda, Vagonet


79 pruga Niki -Titograd

Od dvije predratne varijante trase pruge m. Na pruzi je izgraeno sedam stanica, 11


privhaena je 1947. ona koja je ila lijevom tunela ukupne duine 3.241 m, od kojih je iz
obalom rijeke Zete, kao povoljnija, zato to pravca Nikia najdui kroz Poviju 1.230 m.
je na njoj bilo lake izvoditi zemljane radove, Minimalni poluprenik krivine iznosi 300 m.
probiti manje tunela, izgraditi manje mostova Ukupna duina mostova je 280 m, a najvei
i drugih objekata, teren je bio naseljeniji a otvor mosta je 80 m. Na trasi su izgraena
snabdijevanje vodom lake. Poseban problem dva vijadukta, ukupne duine 210 metara,
na dijelu ove trase bio je kako savladati a najvee visine 23,60 m, 86 usjeka duine
nestabilni (pokretni) teren kod Baine vode 26.301 m, 64 nasipa u duini od 25.981 m i
u duini od 150 metara. 44 propusta.
Pripremni radovi na trasi obavljani su Pruga Niki Titograd, je s obzirom na
1945. i 1946. godine. Prema planu, izgradnja teren kroz koji je prolazila i uslove u kojima su
pruge je podijeljena na dvije osnovne dio izvoeni radovi (ljuti kr, podbarno zemlji
nice: Niki Danilovgrad i Danilovgrad te, pokretni kamen toilo, slaba oprema
Titograd, a kasnije na osam manjih. Obi i oskudna tehnika sredstva), nesumnjivo
ljeavanje dionice od Danilovgrada do Tito predstavljala najtei objekat u cijelom Peto
grada odloeno je do konanog utvrivanja godinjem planu izgradnje Crne Gore.
poloaja eljeznike stanice u glavnom gradu Prema planu za 1947. godinu trebalo je da
Crne Gore. Poetkom 1947. vlada je odluila se izgradi dio pruge Danilovgrad Titograd,
da se eljeznika stanica gradi na lijevoj a na dijelu Danilovgrad Niki most preko
obali Morae, kako zbog blizine aerodroma rijeke Zete, tunel ispod Pandurice i veliki
tako i zbog boljeg strategijskog poloaja i usijeci na dijelu pruge Danilovgrad Stubica.
eljeznikog vora iz koga bi jedan krak iao Za uspjeno izvoenje navedenih radova bi
za Srbiju, drugi za Bar a trei prema Albaniji. lo je potrebno angaovati 18 inenjera, 30
Do poetka gradnje eljeznike pruge 20. tehniara, 80 nastojnika, 50 nadzornika, 1.500
aprila 1947. obavljeni su pripremni radovi kvalifikovanih, 1.500 polukvalifikovanih i oko
na tunelu ispod Pandurice, kao i na izgradnji 3.000 nekvalifikovanih radnika a u svemu
pristupnog puta do njega, u duini dva kilo tome Crna Gora je oskudijevala. Od maina
metra. U pripremnom periodu podignuta je, recimo, bilo potrebno 16 kamiona, etiri
su i dva magacina na nikikoj eljeznikoj autocisterne, 12 lakih kola, pet buldoera i 20
stanici (povrine 300 m), a obavljeni su i kompresora.
drugi pripremni poslovi du trase. Na pripre Meutim, kada su u aprilu 1947. radovi
mnim radovima bilo je angaovano pet ini na pruzi krenuli, a poele da pristiu prve 3. A. Priji, Udarnik
njera, dva tehniara, etiri nadzornika, deset omladinske radne brigade, omladincima su
majstora i oko 100 radnika. na raspolaganju bila svega 3-4 kamiona i dva
kompresora. Mladi su se zaputali u veliku i 4. Udarnika znaka,
neizvjesnu avanturu bez ijednog ventilatora priznanje za najbolje
Veliko omladinsko- za rad u tunelu, bez buldoera i drugih gra brigadire
frontovsko graevinsko evinskih maina. Ali, ta mladost je vjerovala
pregnue i u nemogue i sve ostvarila. Omladina je
i u tom prelomnom momentu bila oslonac i
Ukupna duina trase pruge Niki Ti mona snaga crnogorskog drutva. Spontano
tograd iznosila je 53 kilometra i 700 metara i sa oduevljenjem narastao je nevieni zanos
(po nekim izvorima 56 km). Najvei uspon na i radni elan u obnovi i izgradnji zemlje.
dionici pruge Niki Danilovgrad je 26%0, a Rad na Omladinskoj pruzi Niki Tito
na dionici Danilovgrad Titograd 6%0, dok grad, u aprilu 1947. godine, zapoelo je 1945
je najvia kota trase na 629 m, a najnia 48,10 brigadista. Omladina se obavezala da e
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 80

prugu izgraditi do 13. jula 1948. godine. Za Sveano otvaranje


nepunih 15 mjeseci na osam dionica pruge
smijenilo se 115 omladinskih brigada sa Sveano otvaranje radova na eljeznikoj
23.352 brigadista u est smjena. pruzi Niki Titograd uprilieno je u Ni
Zajedno sa omladinskim radile su i fron kiu 20. aprila 1947. godine. Otvaranju su
tovske brigade: 101 brigada sa 18.729 fron prisustvovali najvii rukovodioci Crne Gore,
tovaca. ministar saobraaja kao delegat Savezne
Na trasi pruge Niki Titograd u poslje vlade, predstavnici Jugoslovenske armije i
dnje dvije smjene radile su i 23 brigade iz svih masovnih organizacija. Za sve vrijeme
drugih jugoslovenskih republika, sa 4.348 dok je pruga graena sredstva informisanja,
brigadira omladinaca-ki (iz Srbije 1.709; BiH javnost i vlast uopte davali su veliki publicitet
1.267; Hrvatske 989; Makedonije 224 i Slo ovom velikom poduhvatu koji je oznaen kao
venije 15). znaajna bitka za obnovu i izgradnju Crne
Kao i sva velika ostvarenja i ova pruga je, Gore.
na alost, obiljeena i jednom rtvom. Pred Na Petrovdan, 12. jula 1948. godine, kre
kraj njene izgradnje (3. jula 1948) poginuo nuo je prvi voz Omladinskom prugom Niki
je omladinac Igor Uri, iz slovenake radne Titograd sa stanice u Nikiu. Na polasku
brigade Miha Marinko. Uspomenu na ovog prema glavnom gradu Crne Gore izaslanik
heroja rada uva spomenik u Podgorici. Savezne vlade, Todor Vujasinovi, presjekao
je vrpcu i pustio prugu u saobraaj. Sjutradan
Uz omladinske i frontovske radilo je i 18
su u Titogradu sveano proslavljeni Dan
strunih i specijalnih brigada sa 2.956 bri
ustanka crnogorskog naroda 13. jul i velika
gadista, mahom omladinaca.
radna pobjeda dovretak pruge.
Prugu je od 20. aprila 1947. do 13. jula
1948. godine gradilo ukupno 49.385 gra
Rad i eksploatacija
ditelja. U okviru toga sastava sa posebnim
simpatijama doekana je brigada invalida
rada kao i nai iseljenici iz Australije. Pruga
Ubrzo po zavretku pruge Niki Ti
tograd i sa sve veim razvojem privreda ni
Niki Titograd, iako je dominantno bila kikog i podgorikog kraja, koje su se u
omladinska, kao graevinsko remek-djelo je prevozu uvoznog i izvoznog tereta koristile i
kolektivni podvig i ostvarenje cijelog naroda, pristanitem u Baru, bile su izraenije potrebe
svih graana Crne Gore. U uslovima u kojima da se postojea pruga remontuje i pripremi
je raena, sa mehanizacijom i sredstvima koja za postavljanje normalnog kolosijeka. U
su koriena to je, zaista, bio natovjeanski planu je bila izgradnja velike luke u Baru, sa
poduhvat. eljeznikom vezom prema okruenju koje
Na alost, trasa pruge je pola preko po joj gravitira (49% jugoslovenske teritorije).
znatog arheolokog lokaliteta Duklja i ozbi Zato je to prije trebalo spojiti Bar i Niki
ljno ga devastirala. prugom normalnog kolosijeka. Poto je donji
Omladinska pruga Niki Titograd je po stroj Omladinske pruge Niki Titograd
mnogo emu jedinstvena. Ona je sama po sebi ve prilikom gradnje bio pripremljen za po
velika i rijetka pria, sloena i nedopriana stavljanje normalnog kolosijeka, raunalo
pria o pruzi i njenim graditeljima, o surovoj se da e sve ii i lako i brzo. Meutim, to je
prirodi i snazi mladosti, o vjeri u nemogue uinjeno tek sedamnaest godina kasnije
i o moi ljudskog duha i ruku. To je poetak (1965), poslije zavretka izgradnje prve faze
prie o nastanku pruge mladosti, njenom Barske luke.
5. Faksimil naslovne strane ,,Omladinskog pokreta
posveene poetku radova na Omladinskoj pruzi mjestu u okviru crnogorske i jugoslovenske Jo je 1961. godine isticano da za isko
6. Faksimil naslovne strane ,,Pobjede sa vijestima o eljeznice, korienju, posustajanju i opora riavanje Barske luke ne moe mnogo ko
zavretku pruge Niki - Titograd vcima. ristiti pruga Niki Titograd zbog toga to
81 pruga Niki -Titograd

7. 8.

tom prugom nije mogao da se prevozi boksit. Radovi na toj najveoj crnogorsko-jugo
Crna Gora je gubila ogromna sredstva. Zato slovensko-srpskoj pruzi zapoeti su 1952.
je osposobljavanje ove saobraajnice bilo od U Crnoj Gori je tada izgraena dionica Bar
izuzetnog znaaja za crnogorsku privredu. Titograd. Do zastoja u njenoj izgradnji je
Samo za normalizaciju pruge u 1961. godini dolo 1955. godine, a kasnije i do prekida
utroeno je 200 miliona dinara iz sredstava radova na teritoriji Srbije. Iako usporeno,
eljezniko-transportnog preduzea. Poto raena je dionica pruge Bar Titograd, u
u narednoj godini nije bilo mogunosti da duini 53 km (1959). Time su postavljeni
se investira, radovi na njenoj normalizaciji prvi kilometri pruge normalnog kolosjeka
su prekinuti i trei put. Sumnja u potrebu u Crnoj Gori. Tako su prestale da rade pola
da se izvri normalizacija pruge vie se nije vijeka stare uskotrane pruge Bar Virpazar i
postavljala. Sve do tada korienje pruge bilo Donja Plavnica Titograd.
je ogranieno u pogledu obima prevoza, jer je Radovi na pruzi Beograd Bar nastavljeni
tadanje stanje gornjeg stroja bilo toliko loe su 1961. a zavreni 1976. godine.
da je inspekcija zbog bezbjednosti saobraaja Velika ulaganja u prugu Beograd Bar
mogla prugu zatvoriti. Postavljalo se pitanje uslovila su zaostajanje u modernizaciji pruge
cjelishodnosti vrenja zamjene postojeeg Niki Titograd. To je imalo odraza na eko
gornjeg stroja na cijeloj duini pruge, ako se nomski i opti razvoj Nikia i Titograda, ali
sa istim sredstvima moe izvriti njena no i Crne Gore u cjelini. eljezniki i drumski
rmalizacija. saobraaj su se istovremeno nadopunjavali a
bili su i konkurentni.
Remont i postavljanje Polovinom prolog vijeka u Crnoj Gori,
normalnog kolosijeka u nikikom kraju posebno, dolazi do naglog
razvoja industrije i rudarstva, to je uticalo na
Konano, normalizovana pruga Niki rad i korienje crnogorskih eljeznica.
Titograd predata je u saobraaj uoi Dan Nakon dotadanjeg dravnog nadzora
Republike, 27. novembra 1965. godine. Isto i stege, u crnogorskoj eljeznici od 15. juna
vremeno, zavrena je prva faza Barske luke. 1954. slabi dravni centralizam i uvodi se
Prvi voz normalnog kolosjeka stigao je 27. samoupravljanje. preduzee za odravanje
novembra 1965. iz Nikia u Bar u 12 sati. eljeznice u Nikiu obuhvatalo je sve pruge
9.
Uporedo sa normalizacijom pruge Niki u Crnoj Gori (Niki Bilea, Niki Ti
Titograd poeo je da se ostvaruje stogodinji tograd, Titograd Plavnica i Virpazar Bar)
san izgradnje eljeznike saobraajnice Beo i bilo u sastavu Direkcije eljeznica u Sa
grad Bar, nakon ijeg dovrenja je pruga rajevu. Ve 1961. formirana je posebna e 7. Sa izgradnje pruge: radilite na periferiji Titograda
Niki Titograd postala njen vaan ruka ljeznika radna organizacija za Crnu Goru. 8. Prvi voz na Omladinskoj pruzi Niki - Titograd
vac, ali je gubila primat koji je do tada imala. Godine 1979. umjesto jedne centralizovane 9. Plan trase Omladinske pruge Niki - Titograd
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 82

10. stanica u Spuu


11. Voz koji je saobraao na relaciji Titograd - Niki,
na stanici u Titogradu (na slici lijevo)
12. opravljanje kolosjeka u stanici Niki
13. Nadzornik pruge (1949)
14. eljeznika stanica u Nikiu
70-ih godina prolog vijeka

10. 11.

organizacije postojalo je sedam osnovnih Za proteklih edrdeset godina ova sao


organizacija udruenog rada. One su, pored braajnica je odradila svoj radni vijek tako da
svojih, imale i jedinstveni Centralni radniki se remontovanju moralo prii u to skorijem
savjet. Tako sloena radna organizacija je od roku. Svako odugovlaenje, bilo je jasno,
tada postojala pod imenom TO Titograd znailo bi i novo havarisanje pruge. Procje
(eljezniko-transportna organizacija Tito njivano je da bi remont pruge Niki Ti
grad). U njenom sastavu je bila i pruga Niki tograd kotao oko 60 milijardi dinara, to
Titograd. Od tada je (1979) skoro sve to se TO Titograd nije mogla da obezbijedi, ak
odnosi na ovu prugu vrlo teko zasebno pratiti, ni uz dodatna ulaganja i obezbjeenje norma
izvan podataka i pokazatelja koji se odnose na lnog toka saobraaja. Na pruzi, koja je samo
poslovanje i rad preduzea u cjelini. godinu dana ranije obiljeila etiri decenije
(1988) postojanja, uvedene su od tada la
Pruga zrela za novi remont gane vonje i ograniene brzine putnikih i
teretnih vozova do 40 km na sat.
Ve 1989. godine polako se oglaavaju Preduzea i radne organizacije koji su
12. eljeznika zvona za uzbunu: sve ozbiljnije tom prugom prevozili svoju robu pokazali
se dovodi u pitanje odravanje saobraaja su izuzetno interesovanje za njenu sudbinu
na prugama Niki Titograd i Titograd i dalju modernizaciju. U vezi sa tim u Pri
Boaj albanska granica: prva zbog toga to vrednoj komori Crne Gore voene su kon
je opet bila zrela za remont, a druga zbog kretne aktivnosti. No, i pored toga to je do
nerentabilnosti. nesen i Nacrt sporazuma o udruivanju novca
eljeznika pruga Niki Titograd, pu za remont i elektrifikaciju, dalja sudbina oro
tena u saobraaj jo 1948. godine, ve je nule pruge bila je krajnje neizvjesna u godi
bila na izdisaju. Od 1965. kada je uzanu nama koje su pojeli skakavci.
zamijenila pruga normalnog kolosijeka ovo
omladinsko-frontovsko sa zdanje nije rekon Pred dilemom: PRUGU
struisano. Strunjaci su konstatovali da su remontovati ili UKINUTI
godine eksploatacije uinile svoje: pragovi,
ine, tucaniki zastor - veoma su dotrajali. Pruga je i dalje tavorila. Sinovi i unuci
Ono to je posebno zabrinjavalo jeste stanje onih koji su gradili prugu bili su u drugaijim
infrastrukture koja i pored tekueg odra prilikama i drugaijeg elana i volje. Od drave
vanja nije pruala uslove za normalno oba se zahtijevalo da obezbijedi potrebna sredstva
vljanje saobraaja. Pruga jo uvijek nije bila za odravanje eljeznike infrastrukture u
opremljena ni signalno-sigurnosnim i odgo skladu sa propisanim uslovima i normama.
varajuim telekomunikacionim ureajima, Traeni su nain i izvori sredstava za remont.
ve je vazduni vod i dalje bio glavno sred Strune slube TO Titograd dostavile su
stvo komunikacije. rezime ekspertske ocjene investicionog pro
13.
83 pruga Niki -Titograd

14.
grama remonta pruge Niki Titograd, od tograd remontovati ili ukinuti. Zatvaranje ljeznikom preduzeu, ogoren puem
nosno Studiju drutveno-ekonomske opra ove saobraajnice za crnogorsku privredu, podnio je ostavku. Sva ta previranja i pro
vdanosti remonta i uputile je Privrednoj drutvo i dravu bilo bi katastrofalno. I pored mjene u glavnom crnogorskom eljezni
komori i nadlenim organima u Republici, toga, problem remonta se prolongirao. kom preduzeu na koje su, uz dotadanje
sa ciljem da se iznau sredstva za remont. A U centru panje tada je bio studijski ela velike probleme u njegovom radu, uticali i
godine su prolazile... borat o integraciji TP Beograd i TP drugi, optiji uzroci (raspad jugoslovenske
Na pruzi Niki Titograd opet je uvedena Titograd. Steaj je zakucao na vrata TP dravne zajednice, ratovi u okruenju i me
lagana vonja, odnosno smanjena brzina za Titograd. Kompenzacija je iznosila 1,6, a tro unarodne sankcije, raspad jedinstvenog
visno od stanja pojedinih dionica, a za novi kovi infrastrukture 44 odsto. Traio se izlaz. privrednog, ekonomskog i prometnog jugo
red vonje predviena je brzina od svega Pruga Niki Titograd je opet bila pred slovenskog sistema), uslovili su jo vee
30 km na sat, to je znatno smanjilo njenu zatvaranjem. Iako se nijesu nala sredstva za zaostajanje i dovodili u opstanak pruge
propusnu i prevoznu mo. Tehniko stanje remont, ona je, ipak, opravdavala svoje po Niki Titograd.
pruge ugroavalo je redovnost i bezbjednost stojanje, pogotovo u prometu roba i rude Putniki saobraaj ovom prugom se po
saobraaja. boksita. U preduzeu je dolo do sukoba lako gasio i sveo na svega 2-3 putnika, lo
Godine 1990. TO Titograd se nalazila oko koncepta integracije. Direktor koji je komotivu i jedan putniki vagon. Promet
pred velikom dilemom: prugu Niki Ti bio za pripajanje crnogorskog srpskom e roba je sve vie opadao i svodio se na prevoz
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 84
85 pruga Niki -Titograd
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 86

17.

boksita za Kombinat aluminijuma u Podgorici


i starog gvoa za eljezaru u Nikiu. Ostala
preduzea koja su se koristila ovom prugom
su polako nestajala u surovoj tranziciji i pri
vatizaciji, koje je nosio prelazak sa jednog
drutvenog sistema na drugi. Te promjene su
bile veoma dramatine i bolne.

Pruga u procesu tranzicije,


privatizacije i restauracije

Ekonomske sankcije i stagnacija u po


sljednjoj deceniji XX vijeka doveli su do
loeg stanja i privrednih preduzea u oblasti
saobraaja, pa i crnogorskog eljeznikog pre
duzea. I ono se nalazilo u drutvenom vla
snitvu tako da nije bilo spremno za vlasnika
i organizaciona prestrukturiranja. TP Pod
gorica je bilo meu rijetkim privrednim su
bjektima u saobraaju, zajedno sa Lukom
Bar, koje je imalo znaajniju podrku drave,
ali se i samo reorganizovalo kroz proces pri
vatizacije. Ranije crnogorsko eljezniko
- transportno preduzee se transformisalo
se 1991 u J. P. eljeznica Crne Gore koja
2002 godine mijenja ime u AD eljeznica
Crne Gore, - akcionarsko drutvo, u ijem je
vlasnitvu drava uestvovala sa 67%.
Proces regulisanja odnosa izmeu drave
i AD eljeznica Crne Gore zapoeo je krajem
2005. godine preko nove vlasnike strukture.
Iste godine izvreno je i pripremno restru
kturiranje na dva dijela: Infrastrukturu i
Prevoz. Preduzee ima 1.932 zaposlena rad

15. Trasa pruge prelazi preko arheolokog


lokaliteta Duklja (strana 84 - 85)
16. Kolosijek sa skretnicom u stanici Ostrog
17. Amblem Jugoslovenskih eljeznica koji se koristi od
1992 do 2005 godine u Srbiji i Crnoj Gori
18. Drumski prelaz preko kolosijeka
16. u blizini stanice Ostrog
87 pruga Niki -Titograd

nika, a raspolae sa dosta skromnim brojem se uglavnom prevozi boksit za potrebe Ko liteta usluga u eljeznikom saobraaju i eko
prevoznih sredstava. U 2006. godini elje mbinata aluminijuma u Podgorici (oko 650. nomska valorizacija podruja Nikia.
znica je prevozila oko 1,2 miliona tona tereta 000 tona godinje), kao i manje koliine tereta Rekonstrukcija i modernizacija pruge za
godinje i oko 1,3 miliona putnika. za potrebe eljezare u Nikiu i Mlinske htijeva zamjenu kolosijene reetke, elektri
Od 2003. godine, tada u dravnoj zajednici indsustrije takoe u Nikiu. U potonje vri fikaciju, ugradnju savremene signalno-sigu
sa Srbijom ali znatno samosvojnija i samo jeme njeno odravanje bilo je svedeno na naj rnosne i telekomunikacione opreme i ureaja
stalnija nego do tada, Crna Gora je krenula hitnije i najpree intervencije kada bi dolo na cijeloj duini pruge.
mnogo snanije u reformske procese u resoru do zastoja u saobraaju i iznosilo je oko 0,9 Trea mladost pruge
saobraaja, pa i eljeznikog. Definisana je miliona eura godinje.
Strategija razvoja saobraaja Crne Gore, u Poslije dugo vremena, konano, obezbije Nesumnjivo, remontovana i elektrifiko
kojoj eljezniki zauzima posebno mjesto. ena su sredstva za njenu rekonstrukciju i vana eljeznika pruga Niki Podgorica
Na alost, najvie zahvaljujui ratnim pri modernizaciju. Krajem 2005. godine potpi predstavljae jedan od stratekih prioriteta u
likama u posljednjoj deceniji XX vijeka, na san je ugovor vrijedan 57.000.000 eura sa oblasti saobraaja. Ona e znatno doprinijeti
kon planiranja i dizajniranja saobraajne infr ekim firmama S Brno i AD Praha. Ra pojaanoj potrebi breg ekonomskog razvoja
astrukture u Evropi ba u tom periodu, desilo dovi na modernizaciji ove pruge zvanino Crne Gore nakon viegodinje stagnacije
se da kroz Crnu Goru ne prolazi nijedan su otpoeli 7. marta 2006. godine. Vrijeme njene ekonomije, ali i tenji i odlunosti da
transevropski transportni koridor, od njih njene gradnje je planirano na tri i po godine. se integrie u evropski saobraajni okvir kori
deset koliko ih je usvojeno. Crna Gora je ostala Projekat remonta eljeznike pruge Pod enjem sopstvenog geostratekog poloaja
izolovana u transevropskoj transportnoj gorica Niki podrazmijeva prevashodno za tranzitni saobraaj. Cijenei ekonomsku
njenu rekonstrukciju i elektrifikaciju. Osno opravdanost pruge i uticaj na ivotnu sredi
mrei, iako je do tada postojalo uvjerenje da
vni razlozi za investiranje projekta navedeni nu, realizacija remonta pruge Podgorica
ima vrlo znaajnu tranzitnu ulogu u regionu.
su u Strategiji razvoja saobraaja Crne Gore: Niki ima veliki znaaj za Crnu Goru, njen
Nakon stabilizacije politikih prilika tokom
poveanje sigurnosti i bezbjednosti pruge; saobraaj, posebno eljezniki.
2003. i 2004. godine uslijedile su neke kore
smanjenje vremena putovanja, odnosno Stara Omladinska pruga Niki Titograd
kcije koje su obuhvatale usklaivanje potreba
poveanje prosjene brzine vozova; smanjenje doivljava svoju treu mladost, sada kao
i mogunosti regionalnog razvoja na prostoru trokova odravanja pruge; poveanje kva regionalna saobraajnica.
Jugoistone Evrope, pa naravno i Crne Gore.

Rekonstrukcija

Pored intervencija Vlade Crne Gore u


eljeznikom saobraaju, vrlo su znaajne
donacije evropskih institucija i krediti koji,
shodno institucijama MMF-a, treba da zado
voljavaju uslov koncesionalnosti. Takav kre
dit je sa Vladom Republike eke uzet za re
konstrukciju pruge Podgorica Niki.
Nekadanja eljeznika Omladinska pruga
Niki Titograd je opet predmet posebne
panje. Postoji mogunost da u budunosti
preko Trebinja, apljine i Sarajeva povezuje
Evropu sa Crnogorskim primorjem.
eljeznika pruga Podgorica Niki nije
jo elektrificirana. Na njoj se od 2003. godi
ne ne odvija putniki saobraaj. Ona i danas
ima veliki znaaj za rad privrednih preduzea
u Nikiu i Podgorici. Kao i uvijek, poseban
znaaj za nju ima Barska luka. Ovom prugom 18.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 88

Privredni i ekonomski velikih hidroenergetskih potencijala. S druge


znaaj pruge Niki strane, stvarani su povoljni uslovi da se Crna
Titograd Gora preko eljeznikih pruga i savermeno
izgraenih puteva, koji bi spajali sva mjesta
U poslijeratnoj obnovi i izgradnji Crne u njoj, vee i sa ostalim privrednim centrima
Gore, na poetku realizacije prve petoljetke, susjednih republika u cilju potpunijeg isko
u 1947. i 1948. godini, eljeznika pruga riavanja domaih ruda, uma, voa, povra
Niki Titograd predstavljala je najvaniji i i drugih proizvoda, a za nabavku onih u
najvei objekat u Republici. Ona je bila uslov kojima se i tada i kasnije oskudijevalo.
ispunjenja Petogodinjeg plana, prelomno Ve godinu dana nakon izgradnje pruge
pregnue naroda i drave. Njena gradnja je Niki Titograd mogao se sagledati njen
omoguavala uslove korienja privrednih ekonomsko-politiki znaaj, u odluujuoj
bogatstava a trebalo je da d i veliki doprinos etapi poslijeratnog razvitka. Putanje u sao
ne samo centralnom dijelu Crne Gore nego braaj te pruge omoguavalo je izgradnju
uopte crnogorskoj privredi i ekonomiji. poruenog i razorenog Titograda i njegovo
U stvari, ta pruga je bila nastavak postojee ukljuenje u jugoslovenski eljezniki saobra
pruge uskog kolosijeka Hum Trebinje aj.
Bilea Niki i jedina koja je tada vezivala Ovom prugom rjeavalo se pitanje tran
Crnu Goru sa ostalim jugoslovenskim repu sporta u cijeloj Republici, to je, kako je vri
blikama. jeme odmicalo, sve vie dolazilo do izraaja,
Izgradnjom pruge Niki Titograd, kao ali i vanost podizanja luke u Baru i izgradnja
i niza drugih vanih objekata koji su se sa pruge Bar Beograd u koju bi se ona uklju
njom uporedo podizali, ali i kasnije, stvaralo ila postajali su sve urgentniji. Trebalo je
je neophodne uslove za iskoriavanje transportni saobraaj kamionima zamijeniti
ne samo privrednih i industrijskih nego i jeftinijim eljeznikim, to bi istovremeno
omoguilo preorijentaciju kamionskog pre
voza na druge puteve u Republici.
Uporedo sa privrednim i ekonomskim
ova pruga je imala i ogroman politiki znaaj,
a, razumije se, i ideoloki u poslijeratnim go
dinama. Nju su gradili jedinstvena volja, sna
ga i zanos ne samo omladine nego i cijelog
naroda. Bila je ne samo veliko gradilite nego
i velika kola, to je izraavala maksima: Mi
gradimo prugu pruga izgrauje nas. Na
krilima mladosti i nevienog elana irokog
fronta crnogorskog drutva borba za novi
poredak i bolju budunost bila je izvor snage
i pregalatva garditelja Omladinske pruge
Niki Titograd.
Tako, na primjer, pored fizikog rada, pru
ga je bila i velika radna kola. Formirala je
mlade kadrove za druge poslove: 300 omladi
naca-ki je zavrilo etvoromjeseni minerski
kurs, 150 dvomjeseni, 110 su osposobljeni
za odravanje pruge. Kroz kurseve je osposo
bljeno 750 omladinaca-ki. I kulturno-pros
19, 20. Tuneli na pruzi Niki -Podgorica vjetni rad na pruzi bio je raznovrstan i di

20.
89 pruga Niki -Titograd

namian. Od 4.189 nepismenih, koliko ih pratiti promet putnika i roba na trima gla
je bilo meu graditeljima, opismenjeno je vnim eljeznikim stanicama Nikiu, Da
3.795 na preko 497 teajeva, meu njima i nilovgradu i Titogradu.
335 Albanaca. Pored toga, 79 graditelja je Postoje, uglavnom, sauvani statistiki
zavrilo kurseve za predsjednike aktiva, za podaci (mjeseni od 1957. do 1966. a godi
srednjokolske fiskulturne i pionirske ruko nji od tada pa na dalje) o utovaru i istovaru
vodioce i rukovodioce analfabetskih teajeva; robe i prevozu putnika na stanicama u Ni
sanitetski kurs za referente omladinskih bri kiu i Titogradu. Recimo, u 1953. godini
gada je zavrilo 22 brigadista i dr. na stanici u Nikiu utovareno je 122.000
tona robe, a istovareno 129.000 tona, dok je
Prvorazredna arterija otpremljenih putnika bilo 287.000. U istoj
Crne Gore godini u Titoradu je utovareno 16.000 tona,
a istovareno 89.000 tona, a otpremljeno
Razvoj industrije i njenih grana na po 354.000 putnika. Od tada se rast prevoza sta
drujima optina Niki, Danilovgrad i Ti lno poveavao.
tograd, kao i rudarstva u nikikom kraju, Pet godina kasnije, 1958, podaci su slje
ali i drugih djelatnosti u Crnoj Gori, zna dei: Niki - utovar 214.060 t, istovar 219.
ajno je uslovljen i omoguen izgradnjom 773, broj otpremljenih putnika je varirao pre
Omladinske pruge i njenom eksploatacijom. thodnih godina, da bi te posmatrane godine
Ona je, takoe, doprinijela izgradnji manjih bio 182.000; Titograd - utovareno 28.223
i veih industrijskih pogona u pomenutim tone, istovareno 152.437 t, a broj putnika se
optinama, kao i velikih industrijskih predu poveao na 425.000
zea i pretvaranje ovih optina u industrijske Sa eljeznike stanice u Nikiu u 1962.
centre Crne Gore. otputovalo je 290.000 putnika, a prevezeno
Usluge eljeznike pruge Niki Tito je 634.000 tona robe, od toga utovareno
grad koristila su nikika preduzea: Boksiti, 280.000 tona, a istovareno 349.000 tona.
eljezara, Pivara Trebjesa, Metalac, Hidro Sa eljeznike stanice u Danilovgradu otpu
centrala Peruica, HE Mratinje na rijeci tovalo je 231.000 putnika, dok je na istoj
Pivi, Parni mlin, Mljekara, umsko-indu stanici utovareno 5.000 tona robe, a isto
strijski kombinat Javorak itd. Bez pruge vareno 25.000 tona. Sa eljeznike stanice u
Niki Titograd ne bi bila mogua velika Titogradu otputovalo je iste godine 507.000
investiciona ulaganja u razvoj privrede Ni putnika, utovareno 53.000 tona, a istovareno
kia i izgradnju graevinskih objekata, hi 106.000 tona robe. Iz godine u godinu trend
drocentrala, rudnika, puteva, kola, stambe rasta se poveavao, dok je nekih godina u
nih zgrada i dr. I u Danilovgradskoj optini pojedinim eljeznikim stanicama varirao, s
industrijska postrojenja i drugi objekti bili tendencijom slabljenja.
su upueni na prugu Niki Titograd. Isto U 1976. godini (kada je u saobraaj pu
vai i za postrojenja i preduzea u Titogradu tena pruga Beograd Bar) sa stanice u Ni
Kombinat aluminijuma, Industrija maina kiu otputovalo je 378.000 putnika, iz Da
Radoje Daki, Fabrika namjetaja Marko nilovgrada 137.000, iz Titograda 684.000
Radovi, Duvanski kombinat, Industriai putnika. to se prometa robe tie, utovareno
mport, hoteli i dr. je u Nikiu 476.000 tona, a istovareno 317.
Vrlo je teko pratiti rad i korienje pruge u 000 tona robe; u Danilovgradu je utovareno
vremenskom rasponu od est decenija (1948- 13.000, a istovareno 9.000 tona; u Titogradu
2008). Pokazatelji u statistikim pregledima je utovareno 349.000, a istovareno 623.000
dopunjavaju razvojni mozaik crnogorske tona robe.
eljeznice, pa i Omladinske pruge Niki Sedamdesetih godina prolog vijeka kori
Titograd. Iz statistikih pregleda mogue je enje kapaciteta u eljeznikom saobraaju,
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 90

pri tadanjem stanju prevoza, bilo je veoma biljei zbivanja u crnogorskom eljeznikom se poveavao. Oteenja kola bila su najee
nisko a trokovi eksploatacije visoki. Prihodi saobraaju. Iako ovo glasilo predstavlja vie zbog nesavjesnog utovara i istovara korisnika.
su, takoe, bili mali zato to su u transportu tomnu hroniku crnogorske eljeznice, sve do Najvie oteenja je bilo u Baru i Nikiu.
preovladavale niskotarifne robe: boksiti i staro prestanka izlaenja 1995. godine ono ipak Sredinom 1987. u nikikoj eljeznikoj
gvoe. Pokazatelji upuuju da se u to vrijeme daje vrlo malo direktnih podataka o samoj stanici radilo je oko 150 radnika, koji su ostva
struktura prevoza eljeznicom u Crnoj Gori pruzi Niki Titograd. rivali zavidne rezultate. U maju iste godine
pogoravala dok se na jugoslovenskom nivou eljeznika stanica u Nikiu imala je nikiki eljezniari otpremili su 75.000
osjeao napredak. 1983. godine 116 radnika, vie od polovine tona robe, a u dolasku primili 40.000 tona,
Napominjemo da je 1979. godine sa elje je bilo preko 50 godina. Meutim, ostvareni sa obradom 3.300 kola. Takoe, otpremili
znike stanice u Nikiu otputovalo 347.000 obim prevoza iznosio je to se utovara tie su 15.000 tona boksita za ehoslovaku i
putnika, dok je promet robe iznosio 949.000 12.706 kola na koja je utovareno 397.123 mjeseno 15.000 tona za Rumuniju; za SSSR,
t, od ega 546.000 t utovara i 406.000 tona tone robe, a istovareno 83.000 kola i 286.000 preko barske luke, otpremljeno je 50.000
istovara. Ovaj pad u prevozu roba i putnika tona robe. tona rude. Tih godina nikika eljezara je
bio je uslovljen izgradnjom savremenog U razmatranju nacrta projekta putnikog malo robe otpremala za unutranjost zemlje.
asfaltnog puta Niki Titograd (1979). reda vonje za 1984/85. godinu insistirano Jedino je eljeznicom transportovana roba
je da se vozovi podrede potrebama putnika. za izvoz, a sve ostalo je ilo drumom. Istovar
Putnika sve manje a Istaknuti su osnovni problemi oko vozova starog gvoa za eljezaru je stvarao tekoe
robe sve vie i lokomotiva u stanicama u Nikiu i Tito jer je stanica bila zakrena, pa su natovarena
gradu. Traeno je da se svakodnevno odva kola leala i po nekoliko dana, a pretovarana
su esto i u skladitu. Dogaalo se da na stanici
Od 1980. godine u republikim statisti ja najmanje 20 rezervacija za putnike iz Ni
u Nikiu eka i po 500 kola za istovar.
kama ne daje se vie promet putnika i robe kia koji ele da putuju poslovnim vozom za
Na teritoriji TO Titograd u septembru
po eljeznikim stanicama, ve se u okviru Beograd.
1987. utovareno je 6.630 kola i 215.920
opteg pregleda saobraaja i veza daje broj Bezbjednost saobraaja je u 1985. bila
neto-tona, to je u poreenju za isti mjesec
jedinica po saobraajnim granama i drutve zadovoljavajua, iako nijesu postignuti ni 1986. vie za 147 kola i 15.920 neto tona
nom proizvodu u milionima dinara. Statistika eljeni nivo ni kvalitet. Smanjena su zaka robe. I istovar je bio vei u poreenju za
je biljeila broj zaposlenih na eljeznici, njenja vozova u putnikom saobraaju. isti mjesec u 1986. za 1.145 kola i 40.331
ostvareni drutveni proizvod, duinu pruga i Meutim, zabrinjavajua je bila situacija na neto tona robe. Poveani istovar ostvarile
ukupan broj stanica. pruzi Niki Titograd zbog pomanjkanja su i stanice Titograd, Danilovgrad i Niki.
Od 1979. izlazi eljeznika tribina, list dizel-vue i estih kvarova na vunim vo Prema podacima utovara i istovara robe po
radnika eljezniko-transportne organizacije zilima i nedostatka rezervnih djelova. Broj stanicama vidi se da je u stanici Titograd
Titograd, koja mjeseno ili petnaestodnevno iskljuenih putnikih vagona i teretnih kola u septembru 1987. utovareno kola 721,
odnosno 14.385 tona, a u septembru 1986.
godine 464 kola i 7.540 tona, dok se istovar
kretao u srazmjeri 2.174 kola i 63.494 tona
u 1987. u odnosu na isti mjesec u 1986.
godini 2.078 kola i 68.780 tona. U Nikiu
je u septembru 1987. utovareno 2.776 kola
i 93.409 tona u odnosu na prethodnu 1986.
kada je u istom mjesecu utovareno 2.632
kola i 89.743 tona, dok se istovar kretao 952
kola i 28.420 tona u odnosu na 1986. kada je
istovareno 1.060 kola i 23.960 tona.
U putnikom saobraaju je sve izraeniji
bio problem zakanjavanja vozova u polasku
i putu.
Za istorijat i eksploataciju pruge izmeu
Nikia i Titograda i obratno interesantni su
i podaci o redu vonje. Tako su prema redu
21. Teka motorna dresina za remont i opravku pruge 22. Otpravnici vozova u novim uniformama, 2008.
91 pruga Niki -Titograd

23. Radovi na
rekonstrukciji
pruge, Podgorica -
Niki 2008.

vonje J od 31. maja 1987. sa stanice u Crnogorska eljeznica je ostvarivala stalni eljezniko-transportno preduzee povealo
Titogradu za Niki polazili vozovi u sljedeim rast obima prevoza, u prosjeku godinje 10%. je utovar robe za 40,55% u odnosu na druge
terminima: 4.14; 5.04; 9.33; 12.34; 14.37; Od 1979. do 1988. na pruzi Niki Titograd pruge jugoslovenskih eljeznica. Preduzee je
20.40. Odlazak iz stanice Niki za Beograd obim rada se udvostruio, bez obzira na to to u 1989. dobilo nekoliko nagrada: Prvomajsku,
bio je predvien za 22.10, za Titograd 4.50; je pruga bila zrela za remont. Robni promet Privredne komore Crne Gore, Privredne ko
6.35; 11.07; 14.14; 17.25, a sa beogradske se poveavao a putniki smanjivao. more Jugoslavije i veliku plaketu oruanih
eljeznike stanice za Niki u 22.08. U julu 1988. na stanici u Nikiu ostvaren snaga SFRJ. U svemu tome doprinos pruge
Prezentirani podaci transporta robe u je najvei istovar robe: 2.958 kola prevezlo je Niki Titograd je bio znaajan.
1988. na stanicama Niki i Titograd poka 102.792,3 tona robe, a u avgustu iste godine Iako je eljeznika pruga Niki Tito
zuju da su utovar i istovar bili u opadanju u postignut je rekord u utovaru rude boksita grad 1965. rekonstruisana, ve poslije etvrt
odnosu na prethodnu godinu. Taj trend pada 120.000 tona. vijeka zahtijevala je novi remont. Do tada
vidan je i na podruju cijele TO Titograd. U godinama 1987/1988. dnevno je uto (1989) je njome, prema zvaninim podacima,
varano od 130 do 150 kola rude boksita za prevezeno preko 50 miliona tona robe i
Poetak krize izvoz i Kombinat aluminijuma u Titogradu. 30 miliona putnika. Samo krajem devete
Za eljezaru Boris Kidri prevoeni su, decenije prolog vijeka prevezeno je oko dva
U zvaninim izvjetajima TO Titograd uglavnom, staro gvoe, ugalj i mazut. To miliona tona robe, i to uglavnom za potrebe
posebno je isticano da slabo stanje pruge kom ljeta 1988. dnevno se u stanici Niki Rudnika boksita iz Nikia, eljezare Boris
Niki Titograd prouzrokuje osim sman tovarilo po desetoro kola celuloznog drveta Kidri, Kombinata aluminijuma u Titogradu,
jenog utovara i pretovara i brojne defekte za potrebe Javorka iz Nikia. Luke Bar i, ire, privrede Crne Gore.
vunih vozila. Pruga je bila u sve gorem sta Prihodi stanice Niki kretali su se u na U 1989. godini poseban problem pred
nju. Dolazilo je sve vie do velikih kvarova, vedenom periodu od 170 do 200 milijardi stavljala je kompenzacija drave za crnogorski
oteenja i lomova vunih vozila. To se po (starih) dinara mjeseno. eljezniki saobraaj, koja je za 7,56% bila
sebno odraavalo na donji stroj vunog vozila, Naredne 1989. godine u prometu roba na manja od prosjeka na mrei Jugoslovenskih
vune motore, kabadae, koione poluge, pruzi Niki Titograd zabiljeeno je pove eljeznica, iako su trokovi eksploatacije pru
klizne povrine i slino. Radna jedinica Vue vanje u netotonskim kilometrima, dok je ga u Crnoj Gori bili mnogo vei. To je imalo
vozova u Nikiu nije u to vrijeme posjedovala odnos utovara i istovara robe varirao iz mjeseca velike negativne posljedice na ciklus inve
dovoljan broj pomonika mainovoa. u mjesec. U prva tri mjeseca 1989. crnogorsko sticionog odravanja i, posebno, na akutno
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 92

pitanje remonta pruge Niki Titograd, za Propusna mo pruge poetkom posljednje


to je, po tadanjim cijenama, bilo potrebno decenije XX vijeka iznosila je 28 vozova za
20 miliona dolara ili 1.044,7 milijardi dinara. 24 sata, a saobraala su prosjeno 22 voza.
Prevoz u 1987. iznosio je 1.128 hiljada tona
I pored dotrajalosti a za 2010. godinu, prema procjeni rasta,
pruga radi i obnavlja se trebalo je da iznosi 1.930 hiljada tona robe,
uz stopu rasta 2%.
Dotrajalost pruge uticala je na intenzitet I pored objektivnog stanja i dotrajalosti,
transporta robe i putnika. U 1990. godini pruga nije prestajala da radi. Dijelila je su
na pruzi Niki Titograd otpremljeno je dbinu krajnje nepovoljne privredne situ
188,39 hiljada putnika, utovareno kolske, acije u Crnoj Gori. Teko je danas doarati
denane i ekspresne robe 974,87 hiljada uslove i nain prevoza roba i putnika deve
tona, a istovareno 620,65 hiljada tona. Kao desetih godina prolog vijeka na nekad veo
to podaci govore na ovoj pruzi ostvarivalo ma prometnoj saobraajnici. U nikikoj
se u to vrijeme samo 9,26% prevoza putnika, i titogradskoj radionici za opravku vagona
31,92% utovra i 25,42% istovara robe u radnici su imali puno posla. Bilo je mnogo
odnosu na raniji prosjek i kapacitete. havarisanih i tehniki neispravnih kola-va
gona. Opravka se obavljala pod vedrim ne
bom i ljeti i zimi. 25. Detalj iz putnike blagajne
24. Stanica Danilovgrad
Poetkom devedesetih godina XX stolje
a ekonomski poloaj privrede u Crnoj aju sasvim su neutralisale visoke stope in
Gori, te politiko-bezbjednosna situacija u flacije, koja je samo u januaru 1992. iznosila
Jugoslaviji kojoj je prijetio raspad, veoma 25%. Gubici u poslovanju su se poveavali.
negativno su se odrazili na prijem i otpremu Promet je znatno opao tako da je u 1994.
robe na pruzi Niki Titograd, naroito godini prevezeno svega 417 hiljada tona ro
prema drugim krajevima drave. Sve je bilo be, a ta se koliina ranije prevozila mjese
u znaku neizvjesnosti. Od 1. avgusta 1991. u no. Sudbinu crnogoske TO dijelila je i
nikikoj eljeznikoj stanici se vrila otprema pruga Niki Titograd, koja je i pored toga
vagona u prosjeku od 1.500 do 3.000 tona koliko-toliko uspijevala da zadovolji potrebe
robe, uglavnom boksita. Saobraaj perma privrede i putnika, iako je dotrajao gornji
Hrvatskoj i Sloveniji je bio u prekidu. Roba stroj pruge i 99,1% amortizovana. Bilo je to u
je prevoena za Srbiju, Makedoniju, Grku i vrijeme meunarodnih sankcija Crne Gore.
Rumuniju. eljeznica u Crnoj Gori uopte Danas kada se privode kraju rekonstrukcija
pretrpjela je velike gubitke, pa i pruga Niki i modernizacija pruge Pogorica Niki tre
Titograd (Podgorica). ba oekivati da e ona i dalje pokazivati raniju
Silom prilika, svojom ili tuom voljom, vitalnost i ivotnost, potvrivati znaaj za
oko dvije stotine eljeznikih radnika iz drutvo i dravu, smisao velikih pregnua i
Crne Gore bilo je na dubrovakom frontu. U opravdati svoju novu mladost: biti i dalje va
ondanjoj tampi posebno su isticani dobro na saobraajna i privredna arterija Crne Go
voljci. Delegacije TP posjeivale su ih na re.
ratitu. Sve to kao i opta politika situacija u
zemlji, pad industrijske proizvodnje presudno
su uticali na smanjenje prevoza eljeznicom. Branislav KOVAEVI
Galopirajua inflacija munjevito je uveavala
trokove poslovanja, na to eljezniari nijesu
mogli uticati. Nepovoljan poloaj eljeznice
ilustriju podaci o disparitetu cijena. Efekat
poskupljenja cijena u eljeznikom saobra
93 pruga Niki -Titograd

26. eljezni most u


blizini stanice Ostrog
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 94

27. Detalj
95 pruga Beograd - Bar

Beograd - Bar
V
Istorijat pruge kog povezivanja Beograda sa Kotorom i
Dubrovnikom. Poetkom XX vijeka najblii

D
realizaciji bili su projekti o izlasku Srbije na
rugu polovinu XIX vijeka obiljeila Jadransko more tzv. Transbalkanskom elje
je izmeu ostalog i ideja povezivanja Srbije znicom, za koju su pored Srbije i Crne Gore
sa Jadranskim morem gvozdenim putem bile zainteresovane i velike sile Francuska,
Razvoj zamisli o gradnji eljeznike veze Italija i Rusija. Usaglaavanje interesa pome
Srbije sa Jadranskim morem moe se pratiti nutih zemalja u pogledu izbora trase i fina
kroz tri perioda: period do 1918. godine, nsiranja tog velikog projekta usporavalo
period izmeu dva svjetska rata i period je njegovu realizaciju. Meutim, evropske
poslije Drugog svjetskog rata. politike krize i ratovi u periodu 1908 -1918
Kao vazalna turska knjaevina, sve do sti omele su za due vrijeme izgradnju Transba
canja nezavisnosti na Berlinskom kongresu lkanske eljeznice.
1878. godine, Srbija je nastojala da se to Ostvarenje Jadranske pruge, najveeg eko
vie politiki i ekonomski osamostali pa je u nomskog ideala Crne Gore, nije ispunjeno u
sklopu te strategije razmiljala da izgradnjom Kraljevini Jugoslaviji i pored brojnih zahtjeva
eljeznike pruge izae na Jadransko more. politikih i privrednih subjekata izraenih na
Meutim, sve te ideje su se mogle ostvariti mnogim skupovima, savjetovanjima i audije
jedino preko tuih teritorija i luka, jer su dvije ncijama kod kralja Aleksandra i predsjednika
tada velike sile, Austro-Ugarska i Turska, jugoslovenskih vlada.
drale ne samo dio jadranske obale ve i Tako je Crna Gora ostala bez ijednog
teritorije u zaleu. Zbog tih okolnosti Srbiji kilometra normalnog kolosijeka, odsjeena
je bilo teko da ostvari svoj cilj. Prethodno je od ostalog dijela jugoslovenske drave, jer
bilo potrebno rijeiti brojna pitanja, na prvom uskotrani i zaobilazni prikljuci preko elje
mjestu dobiti pristanak pomenutih zemalja znikih pruga Niki Bilea i Zelenika
da se preko njihove teritorije Srbiji dozvoli Gabela nijesu mogli zadovoljiti saobraajne
izgradnja tako vane saobraajnice. Austro potrebe Crne Gore i zamijeniti Jadransku
ugarska i Turska su, naprotiv, nastojale prugu koja bi presijecala njenu teritoriju po
da svojim eljeznikim projektima zatite itavoj duini sjever jug.
vlastite politike i ekonomske interese pa U treem periodu geneze stogodinje ide
su sprjeavale Srbiju i Crnu Goru da ostvare je, u socijalistikoj Jugoslaviji (1945-1992),
svoje zamisli. napokon je poslije 120 godina ostvarena
U prvom periodu do 1918. godine poja zamisao izgradnje pruge Beograd Bar. Bilo
vilo se nekoliko ideja kako Srbija da izae je i u poratnom periodu pojedinih naunika
na Jadransko more izgradnjom eljeznike koji su iznosili stavove protiv izgradnje pruge
pruge. Prva takva ideja zabiljeena je u Srp Beograd Bar. Prema Dragom Stamenkoviu,
skim novinama od 15. decembra 1855. go predsjedniku Izvrnog vijea Srbije, ruko
1. Most na Maloj rijeci dine, u tekstu koji govori o potrebi eljezni vodstvo Slovenije prualo je otpor izgradnji
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 98

ove pruge. Poslednja i odluujua rije Josipa


Broza Tita, doivotnog predsjednika SFRJ,
presjekla je sve otpore. Izgradnju pruge
prihvatili su i ostali jugoslovenski dravni
organi.
Profesor Sveuilita u Zagrebu dr R. Bia
ni predlagao je 1965. godine da se odustane
od dalje gradnje pruge Beograd Bar i da
se umjesto nje gradi pruga Beograd Sa
rajevo Split. Neto slino predlagao je i
Jadranski institut JAZU u Zagrebu, kao i dr
M. Dobrini, koji je prvo osporavao a za
tim ipak podrao izgradnju pruge Beograd
Bar.
Meu poznatim strunjacima iz oblasti
ekonomske nauke, saobraaja i ekonomske
istorije, koji su podrali izgradnju ove zna
ajne saobraajnice bili su profesor Eko
nomskog fakulteta u Zagrebu dr Mijo Mi
rkovi, dr Z. Jelinovi, prof. S. ulji, prof.
dr A. Melik, akademik ing. J. Alaevi, dr D.
Mii, dr M. Aleksi, dr V. Kolari i drugi,
Zanimljivi su stavovi dr Mija Mirkovia
2. Mostovi u Lutovu u vezi sa tim da li jednu prugu treba supro
tstavljati drugoj, odnosno da li drum moe
da zamijeni eljezniku prugu u planinskim
predjelima. Mirkovi smatra: Ni nauka, ni
privreda Jugoslavije ne treba da se zanose
dvijema pogrenim postavkama: da gradnja
jedne jadranske pruge iskljuuje gradnju
druge, i da se funkcije tekih eljeznikih pru
ga u dinarskom masivu mogu nadomjestiti
uslugama autostrade. Preijdlog da se umje
sto eljeznice gradi autoput kao kao njena
uspjena zamjena, Mirkovi odbacuje konsta
tacijom: Sva podruja Jugoslavije i sve njene
republike u najveoj su mjeri zainteresirane
za jadranske pruge. Taj interes postojao je u
svih ovih 100 godina gradjenja eljeznica na
podruju Jugoslavije i nikada nije bio vei
no to je za naih dana (1947-1957). Bez
njih jugoslovenska privreda ne moe razviti
svoje privredne snage i ne moe postati je
dinstvena. Pun razvitak proizvodnih snaga
u planinskom masivu zavisi od gradjenja
jadranskih pruga normalnog kolosjeka, od
sjevernih ravnica i istonih rijenih dolina
na more. Neprohodnost planina, jedan od
3. Na dijelu pruge Bioe - Bratonoii u blizini mosta na maloj rijeci
99 pruga Beograd - Bar

vjekovnih uzroka zaostalosti i nerazvijenosti, podruja neposredno zavisi obim prevoza pu


mogu da odstrane samo eljezniki putevi, tnika i robe, a samim tim i rentabilnost obje
brda da probiju tuneli, gradove, zemlje i kta.
narode da veu eline ine, udaljenost da Osim ireg odredjuje se i ue gravitaci
smanje parni i elektini vozovi. ono podruje koje obuhvata pojas od oko
Zamjena barskog pravca sa rijekim i plo 30 kilometara s obje strane pruge, ija irina
anskim bila je bez osnova, jer sutina eko zavisi od geografskih uslova, razvitka sao
nomske opravdanosti izgradnje pruge Beo braaja u susjednom podruju i saobraajnih
grad Bar nije bila u uvozno-izvoznoj pre mogunosti.
orjentaciji na Bar, ve u stvaranju osnovnih Za odredjivanje ireg gravitacionog podu
preduslova za bri privredni razvoj vrlo veli ja obino se koriste tri metode: geometrij
kog gravitacionog podruja pruge. ska ili metoda udaljenosi, tarifna metoda i
Pod uticajem marksistike teorije i sovje metoda stvarnih trokova prevoza. Za odre
tske (SSSR) prakse u Jugoslaviji se, poslije djivanje granice gravitacionog podruja pru
uspjene obnove, 1947. godine krenulo sa ge Beograd Bar kao kriterijum uzeto je ki
velikim programom (Prvi petogodinji plan lometarsko odstojanje pojedinih mjesta od
1947-1951. godine) industrijalizacije i ele luke u Baru. To odstojanje uporedjivano je
ktrifikacije zemlje koji se nije mogao zami sa odstojanjem tih mjesta do drugih luka na
sliti bez izgradnje nekih eljeznikih pruga. Jadranu (Rijeka, Ploe, Split, ibenik). Kada
se uporede kilometrijska odstojanja Budim
Tokom 1946, 1947. i 1948. godine dobrovo
pete, Moravice, Dimitrovgrada, Beograda,
ljnim omladinskim radom izgradjene su pru
Nia, Skoplja, Zveana, Kraljeva, Bora, No
ge Brko-Banovii (87 km), amac Sara
vog Sada, Zrenjanina, Subotice, Uica, Pri
jevo (235 km) i Niki Titograd (56 km).
boja i Nikia od Bara i luka Ploe i Rijeka,
Zbog korienja Drine kao hidroenergetskog
onda se vidi da je rastojanje od Budimpete
izvora odustalo se od namjere da Jadranska do Rijeke mnogo manje nego do Bara, a svi
pruga ide dolinom te rijeke. Rjeenjem drugi navedeni gradovi su mnogo blii Baru
Privrednog savjeta Vlade FNRJ, od 20. nego Rijeci i Ploama.
avgusta 1951. godine, odlueno je da pruga Pruga Beograd Bar skratila je pomorski
ide limskom (zlatiborskom) varijantom, put robe, jer je njena luka u Baru blia ulazu
odnosno pravcem Beograd Valjevo Po i izlazu iz Jadranskog mora od ostalih luka na
ega Titovo Uice Priboj Bijelo Polje tadanjoj jugoslovenskoj obali. Skraenje tog
Kolain Titograd Bar. puta je znatno. U nautikim miljama iznosilo
Poslove projektovanja i izvodjenja radova je: od Bara do Rijeke 299, do ibenika 181,
obavljalo je Investiciono odjeljenje Generalne do Splita 158 i do Ploa 130.
direkcije Jugoslovenskih eljeznica do maja Prema tome, oigledne su prednosti luke
1954. godine, kada je formirana Glavna upra Bar i pruge Beograd Bar za izvoz i uvoz robe
va za izgradnju pruge Beograd Bar. sa pomenutog gravitacionog podruja.
U poetku i tokom gradnje pruge Beograd
Gravitaciono podruje pruge Bar bilo je primjedbi da e zbog tekog
terena kojim prolazi i trokovi izgradnje i
Vana pretpostavka za realno predvi eksploatacije pruge biti visoki. Kasnije je
djanje saobraajnih tokova svakako je utvrdji utvrdjeno da su oni bili neznatno vei nego na
vanje veliine gravitacionog poruja neke pravcu Beograd Sarajevo Ploe. Medju
saobraajnice ili saobraajnog vora. Ova tim, krai eljezniki i pomorski put do Bara
injenica je veoma vana prilikom planiranja donosio je prednosti ovom pravcu.
novih eljeznikih pruga kao to je bila pruga Feribotsko povezivanje luke Bar sa Ita
Beograd Bar, jer od veliine gravitacionog lijom (Bari) skraivalo je promet putnika i
4. Most na maloj rijeci
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 100

Od ruda nemetala rezerve cementnog


laporca u okolini Berana, Spua, Bara, Plje
valja i Kosjeria cijene se na preko 1.200
miliona tona. Na bazi ovih sirovina ve u
fazi izgradnje pruge radile su cementare u
Pljevljima i Kosjeriu. Rezerve krenjaka i
ukrasnog kamena, oko 10 miliona kubnih
metara, nalaze se izmedju Valjeva i Kosjeria.
Ukupne rezerve krenjaka i ukrasnog kamena
iznosile su 19 miliona kubnih metara. Bento
nita, fine gline koja se primjenjuje u industriji
vatrostalnog materijala, ima u okolini Virpa
zara, Petrovca, Bara oko 50 miliona tona.
Rezerve magnezita utvrdjene na Zlatiboru
i Divibarama iznosile su oko 650 hiljada
tona, a potencijalne rezerve na Zlatiboru
oko 2,8 miliona tona. Rezerve bijelih boksita
nalaze se izmedju Cetinja i Nikia u iznosu
5. Rudnik oko 1,2 miliona tona. Rezerve barita kod
Brskovo, Pljevalja iznose 500 hiljada tona, a kod
Mojkovac
Ljbovije oko 200 hiljada tona.
robe prema sredozemnim zemljama, to je na preradu ili da se izvoze kao sirovina na vrsta goriva rezerve lignita procije
bila jo jedna prednost pravca. svjetsko trite. U vrijeme izgradnje pruge njene su na 3 milijarde tona u uem gravita
Dio tranzita iz zapadnog dijela Bugarske Beograd Bar i utvrdjivanja njene valori cionom podruju pruge Beograd-Bar. Zna
i Rumunije i jugoistonog dijela Maarske zacije i znaaja za ekonomski razvoj krajeva ajna nalazita mrkog uglja nalaze se u be
gravitira pruzi Beograd Bar, to joj je davalo kroz koje treba da prodje dati su podaci na ranskom kraju oko 150 miliona tona ukupnih
i daje iri balkanski znaaj. Prilikom graenja osnovu dotadanjih istraivanja prirodnih rezervi. Ukupne rezerve lignita i mrkog uglja
pruge i neto kasnije uoeno je da bi i razmjena bogatstava njenog gravitacionog podruja. (Kolubarski, Pasavsko tamnavski, Mioki,
robe Albanije sa zemljama Centralne Evrope Ti podaci su impresivni. Odnose se na zna Dragoavski, Arandjelovaki, Sjeniki, Plje
mogla da se odvija ovom saobraajnicom. ajan dio nalazita mineralnih sirovina, na valjski, Poeki i Beranski bazen) iznosile su
Zato je 1986. godine izgraena pruga norma poljoprivredne povrine i umsko blago ta prema procjeni oko 3,3 milijardi tona.
lnog kolosijeka Podgorica - Tuzi - Dravna danje Jugoslavije. Nafta, zemni gas i uljani kriljci su takoe
granica sa Albanijom. Po nalazitima metala: olova, cinka, bo bogatstva sa kojima raspolae gravitaciono
ksita, antimona, gvodja, bakra, molibdena, podruje pruge Beograd Bar.
ire gravitaciono podruje pruge Beograd
fluorita i dr., oblasti Crne Gore, Sandaka,
Bar obuhvata teritoriju Crne Gore, Ma
zapadne i jugozapadne Srbije spadale su medju
kedonije i najvei dio teritorije Srbije. Pruzi najbogatije u tadanjoj Jugoslaviji. Utvrdjene
je gravitiralo oko 125.000 km2 ili oko 50% rezerve gvodja i nikla iznosile su oko 1.250
ukupne teritorije bive SFRJ i oko 50% (9,5 miliona tona, boksita oko 62 miliona tona
miliona) njenog stanovnitva u vrijeme gra (potencijalne rezerve oko 200 miliona tona),
djenja pruge. antimona oko 2 miliona tona, olova i cinka oko
850.000 tona, u Srbiji i u sjevernoj Crnoj Gori
Prirodna bogatstva oko 10% ukupnih rezervi olova u Jugoslaviji i
u gravitacionom oko 20% cinka.
podruju pruge Nalazita nemetala takodje su bila zna
ajna: vatrostalne gline, magnezita, barita,
Za eksploataciju prirodnih bogatstava kaolina, bentonita, cementnog laporca, kva
veoma je vano izgraditi saobraajnice koje rcnog pijeska, mermera, granita, krenjaka,
e pomoi da se ta bogatstva transportuju pisae grede, dolomita, morske soli i dr.
6. Industrijska zona Bijelog polja , Nedakusi
101 pruga Beograd - Bar

Vodene snage gravitacionog podruja


pruge procjenjivane su na oko 15 milijardi
kilovat asova, ili 23% ukupne snage svih
vodnih tokova Jugoslavije. U vrijeme gradnje
pruge ova snaga je bila iskoriena svega 3%.
Ue gravitaciono podruje pruge, 20
optina na teritoriji Srbije i 6 optina na
teritoriji Crne Gore, obuhvatalo je 196.899
hektara oranica i bata, 34.210 ha vonjaka,
1.675 ha vinograda, 269.233 ha livada i pa
njaka, ukupno 502.017 ha poljoprivrednih
povrina.
Prema procjenama ukupna povrina u
ma iznosila je oko jedan milion hektara, a
drvna masa oko 120 miliona m3 ili oko 15%
ukupnog umskog fonda Jugoslavije.
Gravitaciono podruje pruge bogato je i
izvanrednim prirodnim ljepotama i spome
nicima kulture.
U vrijeme izgradnje pruge, a jednim di
jelom i sada, pomenuto podruje bilo je
privredno nerazvijeno. Prirodne ljepote tih
podruja bile su nedovoljno poznate i posje
ene, kako od strane domaih tako i stranih
turista, mada u njih spadaju Crnogorsko
primorje, Durmitor, Bjelasica, kanjoni Pive,
Tare, Morae i Drine, planinska ljetovalita
Zlatara, Zlatibora, Biogradskog jezera, a
bljaka, Tare, Divibara i dr. Podruje pruge
ima blago podneblje Mediterana i umjerenu
kontinentalnu klimu u alpskom predjelu.
Male razdaljine izmedju ovih klimatskih zo
na omoguavaju istovremeno razvoj primo
rskog i planinskog turizma. U periodu po
slije izgradnje pruge ovi regioni sve se vie
afirmiu kao znaajni turistiki potencijali
na kojima se zasniva dalji ekonomski razvoj
Crne Gore.

Procjene obima
prevoza prugom

Obim prevoza prugom bio je predmet


vie istraivanja razliitih institucija Prema
podacima istraivanja obavljenim za Medju
narodnu banku za obnovu i razvoj, u vezi sa
dobijanjem zajma za izgradnju pruge, obim

7. Ostaci tvrave Lesendro i trasa pruge


preko Skadarskog jezera
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 102

godinjeg prevoza robe u periodu 1973- Loznici, Arandjelovcu, Prahovu, Kosovskoj


1976. procjenjivan je na ukupno 7.377.000 Mitrovici, Titiogradu, Nikiu, Ivangradu i
tona. Od toga unutranji prevoz iznosio je dr.
4.087.000 tona, prevoz uvozno-izvoznih Procjena prevoza putnika prihvaena je za
proizvoda 3.045.000 tona i tranzit 245.000 ire gravitaciono podruje Srbije 12 putnika
tona. po stanovniku, a za Crnu Goru 9 putnika.
Ove procjene prihvatila je Medjunarodna Ovaj broj putovanja umnoen je sa brojem
banka. One su bile osnova za izraunavanje stanovnika na odredjenom podruju, pa se
rentabilnosti i ekonomskih efekata pruge tako dobijao ukupan broj putnika, koji je
Beograd Bar. Pruga bi imala, kako se za vrije iznosio 18,5 miliona. Medjunarodna banka
me njene izgradnje procjenjivalo, poseban za obnovu i razvoj prihvatila je procjenu od
znaaj u izvozu i uvozu roba koje su se tada 15 miliona putnika prometa godinje u prvim
prevozile zaobilaznim putem, uz znatno vee godinama eksploatacije pruge.
transpertne trokove i due zadravanje u
putu. Izgradnja pruge
Gravitaciono podruje pruge Beograd
Bar imalo je ve u vrijeme izgradnje pruge Odlukom Privrednog savjeta Vlade
razvijene znaajne privredne centre koji su FNRJ od 20. avgusta 1951. godine utvrdjena
bili nosioci privrednog razvoja. Bili su to je trasa pruge Beograd Bar. Od Beograda
snani industrijski centri u Beogradu, Novom do Resnika ila je postojeom prugom Beo
Sadu, Pritini, Niu, Skoplju, Boru, Trepi, grad Ni, gdje se odvaijala i probijala kroz
Svetozarevu, Uicu, Zrenjaninu, Subotici, tunel Bela Reka, ila dolinom rijeke Kolubare
8. Poetni radovi na izgradnji tunela ,,Sozina, 1953. Panevu, Smederevu, Kragujevcu, Kraljevu, do Valjeva, a zatim se razvijala u dolini rijeke
Kruevcu, Valjevu, Priboju, aku, Pirotu, Gradac. Poslije probijanja kroz brdski masiv
Leskovcu, Vranju, Zajearu, Parainu, apcu, Bukovi, tunelom Drenovaki kik ulazila

9. izgradnja mosta preko Skadarskog jezera, 1957.


103 pruga Beograd - Bar

u dolinu rijeke Skrape i sputala se ka Ko


sjeriu i Poegi. Od Poege i Uica trasa je
ila dolinom rijeke etinje, pa se dalje pe
njala prema Zlatiboru kroz koji se probijala
veim tunelom. Dalje se trasa pruge sputala
dolinom Crnog Rzava, Jablanice i Uvca ka
dolini Lima sve do Priboja. Na ovom potezu
nalazi se jedan od kljunih objekata, tunel
Gole. Od Priboja do Bijelog Polja trasa
ide dolinom Lima, a zatim padinama njenih
pritoka do brdskog masiva pred Mojkovcem,
probija se tunelom i izbija u dolinu rijeke
Tare. Dalje do Kolaina trasa ide dolinom
Tare i kod Mataeva se probijaja iz sliva
Tare u sliv Morae tunelima Ostravica i
Trebjeica. Trasa se dalje razvija padinama
Morae sve do Podgorice, odakle se blago
sputa ka Skadarskom jezeru, prolazi pored
Vranjine i Lesendra i mostom preko jezera
ide pored Virpazara, tunelom Sozina kroz
masiv Sozina izlazi u Sutomore i na Jadran, a
odatle pored mora ide do luke u Baru.
Duina pruge Beograd Bar iznosi 476
km, od toga Srbiji pripada na potezu Beograd 10, 11. Sveano putanje u saobraaj pruge Titograd - Bar, 29. XI 1959.
Gostun 301 km a Crnoj Gori od Gostuna
do Bara 175 km.
Trasa ima karakteristike ravniarske i ve
12. Predsjednik Narodne skuptine NR Crne Gore, Blao Jovanovi govori prilikom putanja
im dijelom brdske pruge, sa maksimalnim u saobraaj pruge Titograd - Bar
usponom od Beograda do Uica 13 promila,
od Uica do Priboja 17 i od Bijelog Polja do
Podgorice 25 promila.
Najveu nadmorsku visinu trasa dostie
kod Kolaina 1032 metra, a najniu u Baru
svega 3 m visine.

11.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 104

Na pruzi je sagradjeno 254 tunela, uku mostova, duine 7.740 metara, 9 galerija i
pne duine 114.437 m, to je skoro 1/4 nje 291 propust. Prema tome, oko 44% pruge
ne ukupne duine. Najdui tunel na pruzi ine tzv. vjetaki objekti.
je Sozina 6.170 m, zatim Zlatibor 6.160 Pruga Beograd Bar na cijeloj svojoj duini
m, Trebjeica 5.170 m, Gole 4.949 m, ima 54 eljeznike stanice etiri ranirne, tri
Ostravica 3.131 m, Mojkovac 3.243 m, rasporedne, po dvije pretovarne i terente, 34
Mili 2.258 m, Sopotnica 1.942 m i dr. putniko teretne i devet ukrsnica.
Zbog duine tunela kroz koje prolazi pruga Mada je prije 32 godine pruga Beograd
je nazvana Crnogorski metro. Bar aktivirana, na njoj jo uvjek nije izgradjeno
Sa 206 betonskih mostova, duine 10.760 est slubenih mjesta za saobraaj vozova
m i 28 elinih mostova duine 3.833 m, ili (ukrtanje i preticanje) i vie projektovanih
sa ukupno 234 mosta duine 14.593 m, objekata kao to su putnike stanice u Baru,
premoene su vodene i visinske prepreke Podgorici, Prijepolju, ranirna stanica u
na pruzi. Najatraktivniji most je na Maloj Podgorici, telekomanda od Bijelog Polja do
rijeci, remek - djelo mostogradnje koji je Bara, kao i stanini i industrijski kolosijeci.
istovremeno i najdui 498 m, najvisoiji e Zbog neizgradnje mjesta za ukranje i pre
ljezniki most u Evropi 202m. Zatim slij ticanje Biogradsko jezero i Zlatica dolazi
ede Ljubovidja 450 m ,,Uvac 380 m i do znatnog smanjenja propusne i prevozne
dr. Izgradjeno je i 1.157 betonskih cijevi i moi pruge.
ploastih propusta za vodu, u ukupnoj duini ivopisni predjeli kojima pruga prolazi
od 18.500 m. i objekti izgradjeni na njoj (stanini i druge
Na crnogorskom dijelu pruge nalaze se zgrade, mostovi, vijadukti itd.) ine ovu pru
13 ef stanice Bar, 1959.
102 tunela, ukupne duine oko 44 km, 96 gu atraktivnom i jedinstvenom.

14 Prvi putnici inobusa na liniji


Bar -Titograd 29. XI 1959.
105 pruga Beograd - Bar

Pruga je elektrificirana monofaznim siste


mom 25 kV i 50 HZ 1977. godine. Saobra
aj na pruzi regulisan je savremenim siste
mom osiguranja svih skretnica i signala iz
svake stanice, a na nekim djelovima pruge
iz jednog centra telekomandom. Pruga je
jednokolosijena sa maksimalnim osovinskim
optereenjem 22,5 tona. Minimalni polupre
nik krivine je 300 m. Brzina vozova trebalo
je da bude na medjustaninim odstojanjima
od 75 120 km na sat. Srednja komercijalna
brzina vozova planirana je za ekspresne oko
63 km/s, za putnike oko 40 km/s, za teretne
oko 27 km/s i sabirne oko 16 km/s.
Gradnja pruge zapoeta je 1952. godine
na dionicama Resnik Vreoci (38 km) i
Titograd (Podgorica) Bar (52 km). Naj
znaajniji i najtei objekat pruge Beograd
16 Prvi upravni odbor
Bar kroz Crnu Goru, tunel Sozina probijen eljezniko transportnog
je za pet godina (1953 1958). Dionica preduzea Titograd,
Resnik Vreoci zavrena je 1958. godine, a izabran 1961.
Podgorica Bar 1959. godine.
Problemi u vezi sa finansiranjem gradnje
pruge pojavili su se u prvim godinama i pratili
je do njenog zavretka. Tako je finansijska
regulativa koila gradjevinsku operativu, pa
je pruga gradjena 25 godina.
Investicionim programom 1955. godine
bila je utvrdjena dinamika dovrenja projekata
i poetak gradjenja pojedinih djelova pruge i
objekata, a istovremeno su poeli radovi na
izgradnji donjeg stroja pruge. Zbog nedo
statka finansijskih sredstava svi radovi na
donjem stroju su obustvljeni krajem 1956.
godine, osim na dvijema pomenutim dio
nicama. U 1959. godini dolo je do obusta
vljanja radova i njihove konzervacije na cije
loj pruzi Beograd Bar. Odlukom Saveznog
izvrnog vijea (jugoslovenske vlade) o
nastavku gradjenja pruge, 1961. godine,
dotadanji nosioci investicija - izvrna vijea
Srbije i Crne Gore prenijela su ove funkcije
na eljeznika preduzea. U Srbiji je poslove
preuzelo Odjeljenje za izgradnju pruge
Beograd Bar Zajednice jugoslovenskih e
ljeznica, a u Crnoj Gori Sektor za gradjenje
pruge eljezniko transportnog preduzea
Titograd.
17 eljeznika stanica u Baru, 1959. susret i smjena generacija vozova.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 106

18.. Most na Maloj rijeci


107 pruga Beograd - Bar

Pomenutom odlukom SIV-a nijesu u bi


lansima Jugoslavije nadjena odgovarajua
finansijska sredstva, pa je ostalo da Fede
racija svake godine odluuje koliko e od
preostalih investicionih ulaganja ostati sred
stava za izgradnju pruge Beograd Bar. U
1961. godini radovi su nastavljeni, ali sa mi
nimalnim ulaganjima. Zakljuno sa 1965.
godinom utroena je na cijeloj trasi 31 mili
jarda dinara, po tekuim cijenama.
Nejasan tretman dalje izgradnje pruge,
sadran u saveznom materijalu Drutvenog
plana 1964-1970. godine i opasnosti da iz
gradnja ove pruge preraste u vrlo ozbiljan
politiki problem, okupili su januara 1965.
godine u Titovom Uicu predsjednike svih
optina i srezova ueg gravitacionog podruja
pruge Beograd Bar, poslanike Skuptine
SFRJ, Skuptine SR Crne Gore i Skuptine
SR Srbije i saveznog sekretara za saobraaj i
veze.

19, 20, 21. Motivi sa gradnje pruge


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 108

22. Na ovome sastanku je jednoduno zaklju jena podruja, pa je Srbija morala da namiri
eno da treba obezbijediti sredstva za ubrza dotadanja sredstva Federaciji. Ove pote
nje radova na pruzi Beograd Bar i njeno koe i neizvjesnost dovele su ponovo u
putanje u saobraaj krajem 1970. godine. pitanje dovrenje pruge Beograd Bar.
Ubrzo je u Skuptini SFRJ donijet Zakon Da bi obezbijedila potrebna sredstva Srbi
o ueu Federacije u finansiranju radova ja je raspisala narodni zajam. Skuptina Srbije
na dovrenju pruge Beograd Bar. Sredstva je februara 1971. godine usvojila Zakon o
Federacije data su bez obaveze vraanja preuzimanju obaveze isplate obveznica za fi
a rok zavretka pruge odredjen je za kraj nansiranje dovrenja izgradnje pruge. Zajam
1972. godine. Federacija je uestvovala u fi je raspisan na sumu od 600 miliona dinara,
nansiranju pruge sa 1.988,88 miliona dina koja je upisom znatno premaena. Sredstva
ra, SR Crna Gora sa 156,75 miliona a SR koja su nedostajala Crnoj Gori za dio pruge
Srbija sa 192,84 miliona dinara. Ukoliko bi na njenoj teritoriji obezbijedila je Federacija
dolo do prekoraenja na svojoj teritoriji, u vidu kredita.
republike su bile obavezne da obezbijede Poslednji metri pruge Beograd - Bar po
23. sredstva za pokrie prekoraenja. Rokovi stavljani su kod Brodareva, 24. novembra
dati ovim zakonom nijesu ispotovani i 1975. godine oko 17 sati. Time je ostvarena
pruga je zavrena sa zakanjenjem od etiri dugo sanjana gvozdena veza izmedju Beo
godine. grada i Jadrana (Bara). Zavrni radovi na
Radovi na dovrenju pruge intezivirani pruzi obavljani su do putanja pruge u javni
su donoenjem pomenutog zakona, ali zbog saobraaj, 28. maja 1976. godine.
inflacije i prekoraenja cijena izvedenih rado Veliki publicitet tom inu davali su i do
va, sredstva obezbijedjena zakonom nijesu mai i strani mediji. Sveani voz sa pred
bila dovoljna. Od Medjunarodne banke za sjednikom SFRJ J. B. Titom, njegovom su
obnovu i razvoj u Vaingtonu, sa kojom su prugom Jovankom i pratnjom, poslije dvo
ve vodjeni dvogodinji pregovori, traen dnevnog putovanja (28-29. maja) stigao je
je i dobijen zajam od 50 miliona dolara, sa u Bar.
rokom otplate od 25 godina, kamatom od Pruga Beograd Bar je ukljuena u mreu
6,24% i grejs periodom od est godina. Zajam jugoslovenskih eljeznica sa poprenom
je dat pod uslovom da se jugoslovenska prugom aak Poega (32,5 km).
strana obavee da e prugu aak Poega Dvije godine nakon putanja ove pruge
i luku Bar izgraditi i pustiti u eksploataciju u saobraaj vrlo jak zemljotres 15. aprila
istovremeno sa prugom Beograd Bar kako 1979. godine, koji je ostavio pravu pusto
bi se mogao obavljati planirani obim prometa u primorskim i centralnim djelovima Crne
24. ovom magistralom. Gore, nanio je velike tete kraku pruge Pod
Usvajanjem ustavnih amandmana na gorica Bar. Kolosijeci su bili izvaljeni i defo
Ustav SFRJ 1971. godine Federacija je mo rmisani. Za eljezniare to su bili teki dani.
gla da investira samo u privredno nerazvi Radili su dan i no da osposobe prugu.

22. inobus iz Bara za Titograd na trasi


pruge kod Skadarskog jezera 70-tih
godina prolog vijeka
23. Motivi sa pruge
Bar- Podgorica: teretni kolosjeci
24. Luka u baru
25. Telegrafski aparat.

25.
109 pruga Beograd - Bar

26. Motiv sa pruge Beograd - Bar iznad kanjona Morae


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 110
111 pruga Beograd - Bar
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 112

27. Motiv sa pruge Beograd -Bar, Most na Maloj rijeci


28. Spajanje posljednjih metara ina na pruzi
Beograd -Bar, 24. XI 1975.
29. Dolazak plavog voza u Titograd
30. Naslovna strana lista ,,Pruga
31. Predsjednik SFRJ Josip Broz Tito u Titogradu
na sveanosti prilikom putanja u saobraaj pruge
Beograd - Bar
32. Na peronu eljeznike stanice
u Titogradu, maj 1985.

28.
Doprinos pruge Beograd Bar
privrednom razvoju

eljeznica kao dio saobraajnog sistema


zemlje predstavlja jedan od optih uslova
privrednog razvoja. Zbog svojih tehniko-
tehnolokih i ekonomskih karakteristika e
ljeznica djeluje kao vaan faktor razvoja po
jedinih privrednih grana, jer obezbjedjuje
odgovarajui obim prevoza svih vrsta robe i
29. 30.. u svim vremenskim uslovima.

31..
113 pruga Beograd - Bar

Izgradnja i razvoj eljeznike mree dikti mora u odnosu na autobuski prevoz. Poveala 1959, Uskoplje Zelenika 1968. i Niki
rani su potrebama privrednog razvoja. Za je udobnost i sigurnost putovanja, doprinjela Bilea 1976 godine.
privredu Crne Gore i za ire gravitaciono ujednaavanju uslova privredjivanja, uticala Pruga Beograd Bar je, dakle, imala i ima
podruje pruge Beograd Bar ova magi na izvjesnu preorjentaciju putnikih i robnih viestruki znaaj za Crnu Goru: ona otvara put
stralna saobraajnica otvorila je nove mogu tokova u eljeznikom sistemu Crne Gore i modernom transportu realizacijom razvojnih
nosti razvoja. Ona pomae indusrijskom bive Jugoslavije. programa Crne Gore, koji e modernizovati
razvoju i uopte unapredjenju ivota. Pruga Pruga Beograd Bar je uticala na ukidanje njenu trasu i osnovne transportne kapacitete,
je doprinijela direktnim utedama privrede, nerentabilnih i uskotranih pruga koje su u koji to ekaju ve 32 godine. Na to upozorava
poboljala ekonominost poslovanja pri prvoj polovini dvadesetog vijeka izgradjene sadanje stanje pruge Gostun Bar, gdje
vrednih organizacija i aktivirala privredni ra u Crnoj Gori. Prva crnogorska uskotrana su ogranienja brzine uvedena na ukupnoj
zvoj podruja kuda je prola. Posebno mjesto pruga Bar Virpazar ukinuta je 1959. godine duini od 44 kilometra.
pruga je imala u razvoju turizma, jer je pribliila putanjem u saobraaj pruge normalnog Od poetka ezdesetih godina XX vijeka u
prirodne ljepote turistima. Ona je skratila vrije kolosjeka Podgorica Bar. Istu sudbinu ima Jugoslaviji je dinamika razvoja raznih vidova
me putovanja za nekoliko sati od Beograda do le su i pruge Podgorica Donja Plavnica saobraaja bila u korist drumskog saobraaja,

32.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 114

to je izazvalo stalno opadanje u 1967. godini u odnosu na 1963. godinu


uea eljeznice u ukupnom koje iznosi oko 100%, ukazuje na ve ko
obimu i strukturi prevoza. Tako nstatovanu injenicu da je ovaj vid
je uee drumskog saobraaja saobraaja preuzeo ne samo cjelo
u Crnoj Gori u prevozu robe kupno poveanje obima prevoza
u 1963. sa 565.293 tona robe ve i dobar dio robe koji je ra
poraslo na 1.202.515 to nije prevoen eljeznicom. Uee
na u 1967. godini. Ko eljeznikog saobraaja u prevozu
liina prevezene robe e robe u Crnoj Gori u 1967. godini
ljezncom u 1963. izno iznosilo je svega 26,5%.
sila je 958.000 tona, a u Osnovna uloga nae eljeznice
1967. godini 744.000 u prolosti je bila realizovanje
tona. Kao to se vidi prevoza za privredu i stanovnitvo
uee drumskog sao u to veem obimu i sa to je
braaja u prevozu uku mogue niom cijenom prevoza,
pne koliine robe na imajui u vidu presudan uticaj
podruju Crne Gore drave u ovoj oblasti. Drava
iznosi 42,4%. Pove je iz razliitih razloga bila pri
ano uee drumskog nudjena da neke svoje oba
saobraaja u transportu robe veze prebaci na eljeznicu, to 33.

34.
115 pruga Beograd - Bar

33. Dizel elektrina- lokomotiva serije 643 proizvedena


po francuskoj licenci u fabrici ,,uro akovi u
Slavonskom brodu. Na crnogorskim prugama poela
da saobraa poetkom 70- tih godina XX vijeka.
Najvie koriena kao manevarka.
34. Dizel elektrina - lokomotiva serije 644, proizvedena
u paniji, 70-ih godina prolog vijeka u Crnu Goru su
2007. uvezene etiri lokomotive ovog tipa.
35. Dizel - hidraulina lokomotiva serije 744, proizvedena
u Rusiji, saobraala na prugama CG od 1986. do
2007. Isti tip koristi se za potrebe KAP-a i eljezare u
Nikiu

35.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 116

36.Dizel- hidraulina lokomotiva 734 preduzea ZGOP je imalo za posljedicu njeno osiromaenje,
Novi Sad koritena i pri remontu pruga u Crnoj Gori zastoj u izgradnji pruga i voznih sredstava ili
37 Elektromotorni voz serije 412/416 proizveden u
SSSR-u, na crnogorskim prugama koristi se od poetka
njihovo prekomjerno korienje. Prevozna
osamdesetih godina XX vijeka sposobnost nae eljeznice (crnogorske i
38 . Teka motorna dresina serije 911za odravanje jugoslovenske) je stagnirala ili opadala, jer
kontaktne elektrine mree , popularno nazvana je bila orjentisana da svoj razvoj bazira na
,,muica tehniko-tehnolokom pristupu, ne uvaa
39. Elektina lokomotiva serije 461, proizvedena u
Rumuniji. U Crnoj Gori se ovaj tip koristi poslije 1977
vajui trinu ekonomiju. Budunost nae
godine od kada je elektrificirana pruga Beograd - Bar eljeznice se oslanja na uvaavanje preporuke
40. Pomoni i vatrogasni voz CG stacionirani u Podgorici Medjunarodne eljeznike unije (UIC) i
direktive Evropske unije u oslobadjanju zavi
snosti od drave, na okretanje ka tritu i na
36. promjene u njenoj organizaciji, a to znai

37.
117 pruga Beograd - Bar

38. 39.

40..
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 118

41 na interno prilagodjavanje radi ostvarivanja


prva dva navedena cilja.

Obim prevoza putnika i robe

O prometu putnika i robe prugom Beo


grad Bar na crnogorskoj teritoriji raspo
laemo samo podacima Republikog zavoda
za statistiku, koji je obradio taj promet preko
pet eljeznikih stanica Podgorice, Bara, Bi
jelog Polja, Kolaina i Mojkovca u peridou
1976 1992. godine.
U 1976. godini, dakle, u prvoj godini
putanja u promet pruge Beograd Bar,
otpremljeno je putnika sa pomenutih elje
znikih stanica 1.394.000 i obavljen promet
robe 1.661.000 tona. etiri godine kasnije,
1980. godine, promet putnika bio je manji
i iznosio je 1.158.000, dok je promet robe
bio vei i iznosio je 2.554.000 tone. U 1983.
u odnosu na dvije prethodno posmatrane
godine zabiljeen je vei promet putnika
i robe. Prevezeno je 1.450.000 putnika i
42.
2.709.000 tona robe. Najvei promet put
nika i robe u posmatranom periodu ostva
ren je 1987. godine. Prevezeno je 1.910.000
putnika i 3.991.000 tona robe. U sljedeoj
posmatranoj 1990 godini. na ovoj elje
znikoj pruzi opada broj putnika i robe.
Promet putnika iznosio je 1.634.000, a robe
3.607.00 tona. Podaci za 1992. godinu kada
jugoslovensku zajedniku dravu potresaju
razliiti politiki dogadjaji, koji e dovesti i
do oruanih sukoba, saobraajni promet na
ovoj pruzi znatno je smanjen u prevozu robe
u odnosu na prethodnu posmatranu godinu i
iznosio je 2.635.000 tona, dok je broj putnika,
od 1.845.000, bio vei.
Sljedei podaci koje smo koristili odnose
se na ukupni prevoz putnika i robe ostvaren

41. Stari vagon u krugu depoa stanice u Podgorici


42. Radionica za odravanje i remont lokomotiva u depou
u Podgorici
43. Dizel - lokomotiva serije 643 na remontu u depou u
Podgorici
44. Peron stanice u Podgorici pred polazak brzog voza za
Beograd
45 , 46, 47. Teretni kolosijeci eljeznike stanice u Podgoricu
119 pruga Beograd - Bar

43.

44.

45, 46, 47.


1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 120

48.

49. 50.
121 pruga Beograd - Bar

na nivou Crne Gore. Medjutim, u dvijema


posmatranim godinama 1995. i 2007. pru
gama Niki Podgorica i Podgorica Ska
dar nije obavljan prevoz putnika ve samo
robe, pa su podaci za prevoz putnika tani. U
1995. godini prevezeno je 1.500.000 putnika
i 330.000 tona robe. Rezultati ostvareni
u 2007. godini pokazuju da je prevezeno
1.188.000 putnika i 1.760.000 tona robe.
Uporedjenjem ovih podataka vidimo da je
1995. prevezeno vie putnika nego 2007.
godine, dok je prevoz robe bio mnogo vei
u 2007.
Prevozne usluge pruge Beograd Bar
na dravnoj teritoriji Crne Gore ne zado
voljavaju, posebno one koje se odnose na
prevoz putnika. Zakanjenja putnikih vozo
va su velika i stalna, higijena, grijanje i osvje
tljenje u vozovima ne zadovoljavaju, dok su
usluge u prijemnim i odredinim stanicama
neadekvatne.

Oni su gradili ,,prugu SNOVA



Kada se pie o ovoj pruzi ne mogu se
mimoii ljudi koji su je stvarali. Ovaj jedi

48. eljeznika stanica Mojkovac


49. Ukrsnica Bioe
50. Stanica u Sutomoru
51. Otpravnik vozova u stanici Sutomore
52. Putnika blagajna u Baru

51. 52.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 122

53. Stanica u Baru


nstven gradjevinski poduhvat projektovali Crna Gora Niki iz Crne Gore, Hidro gada za pet godina radilo je preko 14.000
su ljudi zaposleni u dvijema projektnim orga gradnja, Bosna, Hercegovina iz Bosne omladinaca iz svih krajeva Jugoslavije, stu
nizacijama: Zavodu za projektovanje Zaje i Hercegovine, Metalka iz Slovenije, u denti iz inostranstva i veterani iz zemlje.
dnice Jugoslovenskih eljeznica iz Beograda, ro akovi iz Hrvatske, eljezare iz Sko Pruga Beograd Bar, jedan od najteih
(projektovao je dio pruge kroz Crnu Goru) i plja i Zenice, Pogon za remont i izgradnju graevinskih objekata u to vrijeme u Evropi,
Birou za studije projektovanja i nadzor gra eljeznike pruge iz Novog Sada, Grae djelo je generacija strunjaka koji su na njoj
djenja TP-a Beograd, (projektovao je dio vinski eljezniki pogon iz Skoplja i dr. Na radili 25 godina.
pruge kroz Srbiju). elektrifikaciji pruge i ugradnji signalno-si Od pojedinaca izdvojiemo one koji su
Na izgradnji pruge bilo je angaovano gurnosnih i telekomunikacionih postrojenja i rukovodili Direkcijom za izgradnju pruge
preko 70 graevinskih i drugih organizacija ureaja radili su Elektronska industrija iz Nia Beograd Bar. Jedan od tih rukovodilaca
iz cijele Jugoslavije. Domai izvodjai radova i vie firmi iz Njemake, Italije, Engleske. bio je graevinski inenjer Drago Popovi,
bili su: preduzea Mostogradnja, egrap, U izgradnji pruge od 1971. godine ue direktor Sektora Direkcije za izgradnju pruge
Planum, Hidrotehnika, Tunelgradnja, stvovale su svakog ljeta i omladinske radne Beograd Bar za Crnu Goru. O ovom pioniru
Ratko Mitrovi, Partizanski put i drugi brigade, angaovane na poslovima koje nije poslijeratnog graevinarastva u Crnoj Gori
iz Srbije, zatim OGP Titograd, OGP mogla da obavlja mehanizacija. U 240 bri ostalo je zapisano:
123 pruga Beograd - Bar

54

54. Nosa kontaktne mree


55, 56. Stanica u Podgorici

54. 56.
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 124

57 58 59

Poslije decenije njegovog neimarstva slamenom eiru ulivao pouzdanje drugima. 57. do 59. i 61. do 63. Motivi sa putnog prelaza u
na pruzi Beograd Bar ostae upamen kod Bio je saradnik kakav se samo poeleti mo Virpazaru
ljudi sa kojima je saradjivao, jer su ga, pored e. 60. Drumsko - eljezniki most na Morai u blizini stanice
Drago Popovi je, na alost, preminuo Zeta
strunih, krasili i visoki moralni kvaliteti. Po
prirodi tih i taktian, a u poslu uporan, istra svega nekoliko dana prije sveanog putanja
jan i dinamian, i likom je u svetlom odelu i u saobraaj pruge Beograd Bar.

60.
125 pruga Beograd - Bar

61 62 63

Na izgradnji dijela pruge Beograd


Bar kroz Srbiju istakao se Gavrilo Mati,
diplomirani inenjer, direktor Direkcije za
izgradnju pruge Beograd Bar.
Pored Popovia i Matia koji su dobili
najvea nacionalna priznanja - Trinaesto
julsku i Sedmojulsku nagradu, odlikovano
je jo 124 graditelja pruge Beograd Bar.
Meu njima su i in. Djorije Bulaji, in.
Rajko Vujkovi, Slobodan Dodo, Vojin
Boovi i Slavomir Boovi.
S posebnim pijetetom treba se sjeati 104
graditelja koji su u tekim uslovima gradnje
ove pruge nesrenim sluajem izgubili ivot.
64.. Otpravnik vozova
u tornju za kontrolu
Branislav Marovi saobraaja. Podgorica
CRNA GORA-MONTENEGRO CRNA GORA-MONTENEGRO

CRNA GORA-MONTENEGRO

CRNA GORA-MONTENEGRO CRNA GORA-MONTENEGRO


100 GOD. PRVE CRNOGORSKE ELJEZNICE 100 GOD. PRVE CRNOGORSKE ELJEZNICE

100 GOD. PRVE CRNOGORSKE ELJEZNICE

100 GOD. PRVE CRNOGORSKE ELJEZNICE 100 GOD. PRVE CRNOGORSKE ELJEZNICE
0.25

0.25

0.25
2008

2008

2008
FORUM

FORUM

FORUM
Petar Vujovi Petar Vujovi Petar Vujovi

0.25
0.25

2008
2008

FORUM
FORUM

Petar Vujovi Petar Vujovi 65. Jubilarni set


potanskih marka
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 126

66. Most na
Tari u blizini
nacionalnog
parka Biogradska
gora
127 pruga Podgorica - Skadar

Podgorica - Skadar
VI
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 128
129 pruga Podgorica - Skadar

P ria o eljeznikoj pruzi Podgorica


Skadar vraa nas u prve godine poslije Drugog
je potpisivanje sporazuma ipak odgoeno.
Albanija je i dalje bila bez eljeznike veze sa
svijetom, zatvorena i izolovana.
svjetskog rata kada su sklopljeni ugovor o Onda je, opet na inicijativu albanske
uzajamnoj pomoi i sporazum o privrednoj strane, 6. aprila, 1979. godine, u Tirani pot
saradnji izmeu Jugoslavije i Albanije, a na pisan sporazum, isti onaj koji je bio ranije pri
osnovu njih osnovano Albansko-jugoslove premljen (1975). Poslije toga je 1980. godine
nsko drutvo za gradnju i eksploataciju elje donijet zakon o ratifikaciji sporazuma izmeu
znica. jugoslovenski eljezniari su zasluni vlada Socijalistike Federativne Republike
za postavljanje prvih temelja albanskih elje Jugoslavije i Narodne Republike Albanije
znica. U najveem jeku obnove i izgradnje o povezivanju dvije zemlje eljeznikom
nae poruene zemlje u susjednu prijateljsku prugom. Ukaz o proglaenju tog zakona
dravu slati su kao pomo, strunjaci i oprema potpisao je 26. februara 1980. godine tadanji
ak su demontirane ine sa nekih naih pruga predsjednik Skuptine SFRJ.
za albansku prugu Dra Pein.
U prvom petogodinjem albanskom Radovi na pruzi i putanje u
planu iz 1947. predviena je izgradnja saobraaj
novih pruga. Ve naredne godine trebalo
je poeti sa radovima na pruzi Skadar Direkcija za gradnju jugoslovenskog
granica Titograd. Iako je 1948. izvreno dijela pruge Titograd - Skadar je osnovana
trasiranje prema naoj granici, formirana 6. jula 1982. Trasa pruge utvrena je 20. jula
gradilita, sagraene barake, uskladiten iste godine. Planirano je da ide kao odvojak
odgovarajui materijal i oprema, do gradnje pruge Beograd Bar, odnosno njene dionice
nije dolo zbog politikh (ne)prilika koje od Podgorice do Bara, postojeom trasom
je prouzrokovala Rezolucija Informbiroa. do Kombinata aluminijuma, a onda presijeca
Radovi su obustavljeni, nakon ega su nastali zemljite tadanjeg Agrokombinata 13. jul,
veliki problemi za nae radnike. Do spajanja pa rijeku Cijevnu na 100 metara udaljenosti
sa Titogradom nije dolo, iako je projekat od mosta arnica i nastavlja prema Tuzima.
bio uraen za cijelu trasu do Skadra, ak je i Meutim, pruga ne prolazi kroz to mjesto,
sekcija za izgradnju bila u tom gradu, a onda ve ga zaobilazi i ispred brda Dei ide dalje
je sve potonulo u zaborav. prema Hani i Hotitu.
Tek se 1974. godine, na inicijativu Alba Pred izgradnju pruge u septembru 1982.
nije, o pruzi ponovo poelo razmiljati vodile su se estoke, naknadne, rasprave
i pregovarati. Po svjedoenju uesnika, za koju se trasu opredijeliti, junu ili
Albanci su ve prilikom prvih razgovora imali sjevernu. Navoene su mane i prednosti i
pripremljen nacrt sporazuma o povezivanju jedne i druge. Usvojena sjeverna varijanta
dvije zemlje. Jugoslavija je uvaila njihove pruge prolazi du emovskog polja preko
1. Most preko kanjona rijeke Cijevne zahtjeve to se tie pravca povezivanja, ali plantaa modernih zasada voa i vinove loze
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 130
131 pruga Podgorica - Skadar
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 132

u duini od 2,5 km. teta koja se time nanosila nije mogao biti uspostavljen prije nabavke 1986. godine. Na njenoj trasi je izgraeno
Agrokombinatu 13. jul procjenjivana je na dizel-lokomotiva i drugih tehnikih ureaja deset mostova i tri tunela (466 m, 2.050 m
100 miliona dinara. Pored toga, na usvojenoj neophodnih za vuu vozova na neelektri i 160 m duine), te stanica Tuzi, kao po
trasi trebalo je probiti tri tunela duine fikovanim prugama. granina sa jugoslovensko-crnogorske stra
oko 3.000 m i podii mostove u ukupnoj U Skuptini SFRJ dogovoreno je da repu ne. Ova prometnica je pravljena po svim
duini 300 m. Juna (jezerska) trasa bila blike i pokrajine sa 2 milijarde i 340 miliona standardima za pruge prvog reda i ospo
je, po mnogima, znatno pogodnija, mada dinara pomognu crnogorskoj eljeznici u sobljena za brzine do 100 km/h i dvade
je odbaena bez strune rasprave i valjanih tehnikom opremanju jugoslovenskog dijela setotonski osovinski pritisak. Pruga je
argumenata. Ona je bila za 6 km kraa, bez meunarodne pruge Titograd Skadar. Ti opremljena svim potrebnim automatskim,
tunela i nije priinjavala tetu privredi, a me su stvoreni neophodni uslovi za njeno signalno-sigurnosnim i telekomunikacionim
sputanjem nivoa Skadarskog jezera dobila bi putanje u saobraaj. TO Titograd je tre ureajima, ali nije elektrificirana. Inae, ima
se obradiva povrina od oko 12.000 hektara. balo da obezbijedi 4 milijarde dinara za na karakteristike kao i pruga Beograd Bar.
Meutim, pregovore izmeu dvije strane vie bavku dvije dizel-lokomotive, 10 putnikih, Sredstva za izgradnju jugoslovenskog
nije bilo mogue vratiti na poetak. i 100 teretnih vagona,kao i drugih tehni dijela pruge u iznosu od 7,5 milijardi dinara
Polovinom 1983. godine, mada sa zaka kih ureaja za normalno odvijanje prome osigurale su sve republike i pokrajine.
njenjem, otpoela je gradnja na usvojenoj ta na novoj, meunarodnoj pruzi. Iz vlastitih Jugoslovenski dio pruge, koji se sa alba
trasi. Radovi su dobro napredovali, ali je pruga fondova crnogorska eljeznica bila je oba nskim spaja u mjestu Boaj, gradilo je 960
graena godinu dana due od planiranog vezna da, takoe, finansira izgradnju 40 sta radnika iz nekoliko specijalizovanih radnih
roka. Renovirana je stanica u Titogradu, a nova za radnike kojima je trebelo da bude organizacija iz cijele zemlje. Da bi izgradili
od objekata na pruzi prvenstveno je isticano povjereno obezbjeenje urednog prometa dionicu s jugoslovenske strane, graditelji su
zdanje eljeznike stanice u Tuzima sa 6 na jugoslovenskom dijelu te meunarodne iskopali 400 hiljada kubika materijala, izgradili
kolosijeka. eljeznike prometnice, duge 24 kilometra i 430 hiljada kubika nasipa, ugradili oko 50
U meuvremenu, nabavljani su loko 470 metara (albanski dio 35 km.). hiljada kubika betona, 570 hiljada kubika
motive, putniki i teretni vagoni, vrena je Sveano otvaranje jugoslovenskog dijela betonskog gvoa, 3.090 tona ina, 130 tona
obuka kadrova i graeni stanovi za njih. pruge Titograd Skadar obavljeno je 6. kolosijenog pribora, 50 hiljada komada pra
Nekoliko dana prije sveanog otvaranja avgusta 1986. godine na eljeznikoj stanici gova. Za potrebe odvijanja prometa na ovoj
pruge Titograd Skadar usaglaeni su i u Titogradu, u 11 sati. saobraajnici zaposleno je 120 radnika.
potpisani svi dokumenti koje je trebalo do eljezniki teretni meunarodni saobra
nijeti prije putanja pruge u saobraaj. Pruna karta aj s Albanijom na ovoj pruzi zvanino je po
Izgradnja jugoslovenskog dijela pruge eo 1. septembra 1986. godine u 8 sati i 54
zavrena je u aprilu, kada je dobijena i upo Jugoslovenska dionica pruge Titograd minuta, kada je po redu vonje iz NR Albanije
trebna dozvola. Meutim, redovan saobraaj Skadar graena je od sredine 1983. do aprila stigao u pograninu stanicu Tuzi prvi teretni
voz (jugoslovenske proizvodnje) s osam
vagona. Teret od 428 tona bio je namijenjen
Maarskoj.
Putniki saobraaj nikada nije uspostavljen.
Albanija je preko ove pruge dobila insku
vezu sa svim zemljama Istone i Zapadne
Evrope. Ona je u zvaninim razgovorima
obeala da e nastojati da gotovo svu robu
za izvoz, zato to e njen prevoz biti jeftiniji
od drugih vidova prometa, preusmjeri sa
drumskog na eljezniki saobraaj.
Jugoslovenske eljeznice su za ovu prugu
davale ispomo u vagonima i drugoj opremi.
Do kraja 1986. godine planiran je prevoz iz
za Albaniju od 100 hiljada tona robe (koje e
2. Pogonski mehanizam lokomotive - detalj
3, 4. Teretni voz na pruzi Podgorica -Skadar
133 pruga Podgorica - Skadar

prevesti 150 vagona), a za narednu godinu 350


hiljada tona. Ali, planovi se tih i svih narednih
godina nijesu ostvarivali. S jugoslovenske
strane je u 1987. ustanovljeno da se albanska
roba prevozi kombinovanim saobraajem a
ne direktno eljeznikim. Meutim, roba je iz
Albanije i dalje ila brodovima i kamionima.
Pruga Titograd Albanska granica se sve
vie oitovala kao promaena investicija.
Iskorienost pruge je stalno bila ispod 10
odsto, to je u odnosu na projektovanih
milion tona robe bio neostvarljiv stan. U prvoj
godini prevezeno je samo 70 hiljada tona, to
znai 7 odsto od projektovanog. Strunjaci
su i kasnije konstatovali da je najvecii uzrok
neiskorienosti ove pruge taj to albanska
strana dio roba namijenjenih izvozu u evropske
zemlje nije slala prugom ve brodom preko
luke u Rijeci. Suprotno ranijim predvianjima,
dio albanske robe je i dalje voen preko Jugosla
vije kamionima a trokovi odravanja pruge
od Titograda do jugoslovensko-albanske gra
nice jednako su bili visoki kao da su se koristili
predvieni kapaciteti.
Problemi u eksplaOtaciji

Samo u 1987. godini gubitak je iznosio


520 miliona dinara. Crnogorska eljezniko-
transportna organizacija bila je prinuena da
od Savezne vlade trai nadoknadu razlike
izmeu stvarne i ekonomske cijene. Zahti
jevano je i donoenje zakona o obezbjeenju
nadoknade izgubljenog ukupnog prihoda
zbog nemogunosti ostvarivanja obima rada
projektom izgradnje jugoslovenskog dijela
meunarodne pruge Titograd Skadar.
Iako je u 1988. na pruzi Titograd Boaj
bilo neto vie robe, ona je bila daleko od toga
da bude rentabilna. Crnogorski eljezniari
su upozoravali da bi na ovoj pruzi moglo doi
do obustave saobraaja.

Pred zatvaranjem

Kako su godine prolazile, ova saobra


ajnica je sve vie postajala pruga koja ne
vodi nikud, promet i rad na njoj bio je vre
a bez dna, biser meu promaajima, a
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 134

ke u Rijeci. Prazna vonja u oba smjera se Strategijom razvoja saobraaja Crne Go


ustaljivala kao praksa. Ve 1990. godine alba re predvieno je intenziviranje prevoza na
nska roba sve ee i sve vie ,,preskae Crnu relaciji Podgorica granica sa albanijom.
Goru. Neko je svojevremeno primijetio: Ni Takoe, predviena je rehabilitacija te
manje pruge, ni veih nevolja nego to je eljeznike pruge do 2010. godine. Za to treba
ova albanska od Titograda do granice s NR obezbijediti finansijska sredstva, izdejstvovati
Albanijom. meunarodni sporazum o njenoj eksplataciji
Najmodernije opremljena, opskrbljena ili prekid njenog korienja.
ljudstvom i po 24 sata, sa najsavremenijom Ipak, prilike su se promijenile. Pravac
signalizacijom, izuzetno dobrim gornjim i Podgorica Tirana prepoznat je kao pravac
donjim strojem, pruga koja je nametnuta posebnog znaaja za regiju i shodno tome
crnogorskim eljezniarima polako se sama ima otvoren pristup kod evropskih banaka.
gasila. Moe biti kandidovan i za sredstva koja se
A onda je uslijedio raspad Jugoslavije i ulau u regiju kroz institucije regionalne sa
sav haos koji je on sa sobom donio. Nesrea radnje i razvoja. Pozitivno je i to to ovaj
nije zaobila ni umiruu prugu Podgorica projekat Albanija posmatra kao drugi po
Albanska granica. Preko noi nestajale su znaaju svoj razvojni prioritet. Za sada nema
5. eljeznika ine i drugo gvoe, ili su ih hvatale ra i svrhe predviati elektrifikaciju pruge, ve e
stanica u Tuzima primopredaja vozova na graninom prelazu nebriga. se to uraditi u kasnijim fazama kada i Alba
jedinstveni ritual besmisla. Crnogorski e nija i Crna Gora pokau spremnost za vea
ljezniari su doli u apsurdnu situaciju neo Obnavljanje pruge ulaganja na ovom pravcu i zajedniki ga
bjanjive inferiornosti u kojoj je albanska kandiduju kod meunarodnih finansijskih
strana diktirala uslove. Potom je, opet, poetkom novog mile institucija. Ovo e se desiti kada robni promet
Nesporazumi izmeu dviju strana oko nijuma i vijeka dola inicijativa da se pruga dostigne takav nivo da dizel-vua postane
korienja pruge Titograd Boaj su se na obnovi. Njena obnova je zavrena 2002. ograniavajui faktor, kae se u Strategiji
stavljali. Njeno slabo korienje proizvodilo godine. Od aprila 2004. tee tom prugom Ministarstva pomorstva i saobraaja Crne
je samo gubitke. Na ovoj relaciji saobraala kakav-takav robni promet. Te godine njome Gore.
su nekad dva a nekad samo jedan par vozova. je prevezeno 56.571 tona robe, a narednih: Ali, i vrijeme ima svoju strategiju.
Albanija je, i pored toga, svoju robu za Isto 2005 53.665 t, 2006 53.410 t, 2007
nu i Zapadnu Evropu i dalje slala preko lu 173.426 t i, 2008. cijelih 239.189 t robe. Marijan Milji

6. Jugoslovenskih eljeznica Ranirni kolosjeci u stanici Tuzi


135 pruga Podgorica - Skadar
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 136
137 umske i indrstrijske eljeznice

umske i industrijske red rijeke Ibar postavljena je pruga duine


eljeznice u Crnoj Gori 12 km. Uvoenjem kamionskog transporta
pruga nakon 1958. gubi znaaj. Posljednja

P oev od kraja dvadesetih godina


prolog vijeka u Crnoj Gori su postojale ili
lokomotiva sa te pruge izrezana je u staro
gvoe 1971. godine.
umska pruga kod Mojkovca sa kolo
postoje umske i industrijske pruge. Na tim sijekom od 760 mm izgraena je prije Dru
prugama postavljani su kolosijeci razliitih gog svjetskog rata. Bila je dugaka oko 2 km.
irina tzv. ,,umski kolosijek 600 mm, klasi Sluila je umskom preduzeu IPAD iz
ni uskotrani 760mm, netipini ,,barski 750 Sarajeva. Njena trasa je kasnije produena
mm, a u novije vrijeme i normalni kolosijek za 9 km. Ukinuta je 1954. U meuratnom
1435 mm. Korien je raznovrstan vuni periodu u kanjonu Tare postojale su jo dvije
materijal razliitog porijekla. U meuratnom umske eljeznice - koturae, a u Pivi tri.
periodu to su najee bile lokomotive nje
make i austrijske proizvodnje, a nakon Dru Industrijske eljeznice
gog svjetskog rata pored pomenutih kori
ene su i lokomotive jugoslovenske proi
Prilikom izgradnje solane u Ulcinju
1938. godine u njenom sklopu postavljeni
zvodnje iz Slavonskog Broda i Bjelovara, kao
su i kolosijeci irine 600 mm sa kiper vago
i ruske koje preovlauju u upotrebi od osam
netima. Pruga se koristi u sezoni berbe soli
desetih godina. sve do danas. Vuni materijal se vremenom
mijenjao, a 2001 inilo ga je 6 malih dvooso
umske eljeznice vinskih lokomotiva.
U sklopu iare kojom je transportovana Na teritoriji optine Berane /Ivangrad/
drvna graa od Bijele gore do pilane u Risnu, funkcionisale su dvije industrijske eljeznice
duine 18 km, postojala je i kraa umska kolosijeka 600 mm. Prva je izgraena za
pruga irine 760 mm, sa dva ogranka na ko potrebe ciglane radi dopremanja ilovae. Na
jima su do 1934 / 35. koriene dvije loko pruzi dugoj oko 1 km koriena je lokomotiva
motive. amerike proizvodnje koju je poetkom
U Roajama je, za potrebe parne pilane godina XX vijeka zamijenila domaa dizel -
akcionarskog drutva ,,Treska, izgraena lokomotiva iz tvornice u Bjelovaru.
pruga duine 10 km sa kolosijekom irine Fabrika sulfatne celuloze i papira u Ivan
760 mm, koja je dvije godine kasnije pro gradu, izgraena 1960 / 1963, imala je i pru
duena za 2 km. Poslije Drugog svjetskog gu za dopremanje uglja iz vlastitog rudnika,
rata preduzee je nacionalizovano i prei duine oko 4 km.
menovano u IP ,,Gornji Ibar, koje je ko Koristila je vie malih dvoosovinskih dizel
1.. Lokomotiva uzanog kolosksjeka koja je nekad ristilo samo 6 km stare trase, dok je ostatak - lokomotiva proizvedenih u zavodu ,,uro
saobraa u ciglani u Ivangradu Foto Tadej Brate demontiran. Za potrebe ovog preduzea po akovi u Slavonskm Brodu. Kad je fabrika
1OO GODINA ELJEZNICE CRNE GORE 138

2. Teretni dio stanice Titograd 1983. 3. Transport kotla lokomotive umske eljeznice iz Bijele gore parnim traktorom, 1935 .

1971. pala pod steaj a ugljenokop zatvoren,


na pruzi je obustavljen promet.

Prilikom izgradnje eljezare ,,Boris Ki


driu Nikiu postavljen je sistem indu
strijskih kolosijeka koji je korien za unu
tranji transposrt a omoguavao je vezu sa
prugama Niki - Titograd i Niki - Bilea.
Duina kolosijeka je bila oko 18 km a irina
600 mm, sve do 1976. kada je pruga norma
lizovana (1435 mm). Od 1984. na ovoj pruzi
u upotrebi su sovjetske dizel - hidrauline lo
komotive.
Istog tipa su i tri lokomotive koje koristi
Kombinat aluminijuma u Podgorici u svom
eljeznikom sistemu sa normalnim kolosije
cima.
I tri graevinska preduzea u Grnoj Gori
koristila su industrijske eljeznice : GP ,,Pla
num Titograd, (760 i 600 mm) , GP ,,Crna
Gora Niki (600 mm) i Pomorsko GP Bar
(760 i 750mm).

Slavko Burzanovi

4. Parna lokomotiva umskog gazdinstva ,,Gornji Ibar iz Roaja


5. Nosei stub konstaktne mree
Iz govora Sava Parae predsjednika Odbora
direktora AD eljeznica Crne Gore na sveanoj
akademiji povodom 100 godina od poetka
saobraaja na prvoj crnogorskoj eljeznici

Dame i gospodo, uvaeni predsjednie Vlade


Crne Gore, gospodo ministri, potovana gospodo,
zeljezniari Crne Gore, dragi gosti i prijatelji

Obiljeavanje stogodinjice postojanja crnogorske e


ljeznice je veliki praznik ne samo za crnogorske eljezni
are i jedinstveno eljezniko-transportno preduzee AD
eljeznica Crne Gore ve i za cijelu nau dravu.
Pruge su uvijek bile, a i danas su, krvotok jedne drave. One
su spone i mostovi meu dravama i narodima. Crna Gora je
u tom pogledu bila zadugo u nepovoljnom poloaju.
eljezniki saobraaj je pospjeio stoljetni razvitak Crne Go
re, privredni i drutveni. On ni danas, poslije raspada Jugo
slavije, nije sistem zatvoren i uauren u sebi ve predstavlja
ivu sponu sa okruenjem, vezu izmeu Jadranskog mora i Sre
dnje Evrope. Dua tog sistema jeste Luka Bar.
Pored istorijata graenja crnogorskih pruga, razvoja i rada
crnogorske eljeznice, danas je jedinstvena prilika - kad su se
najedno sloile godine i decenije, dogaaji i uspomene, prie i
dokumenta - da se s posebnim pijetetom i potovanjem sjetimo
brojnih graditelja naih pruga, pregalaca i udarnika, heroja rada,
fanatinog poleta mladosti i obnove, likova koji se pamte, svih onih
koji su ugradili sebe i svoje ivote u crnogorske pruge, kao i brojnih
generacija eljezniara godinama budnih i asnih uvaria, sudionika,
pregalacai i uglednika svoga posla i struke, koji su svojim radom i
odnosom pronosili glas o crnogorskim prugama, osvajali bespua,
premoivali provalije, narodne potrebe i bili uvijek na usluzi.
Takoe, danas se s tugom i potovanjem prisjeamo i svih rtava,
graditelja, putnika i naih kolega, stradalih na crnogorskim eljeznicama
u nesrenim sluajevima.
Danas i ovdje, na Cetinju, prijestolu slobode i nukleusu nae drave,
saimamo stotinu godina u nekoliko reenica, slika i sjeanja. Ali pria
o crnogorskim prugama i eljeznici u cjelini, eljezniarima i vozovima,
putnicima i teretu, ne moe sva da stane ni u prostraniju knjigu.
Ona sva ne moe biti ispriana ni u pozamanoj monografiji ijom se sadrinom
i formom, duhom i ljepotom bavimo ovih dana, a koja, na alost, nije mogla biti
zavrena za ovu sveanost. Istina, zavretak knjige je po sebi sveanost. Knjige su
trajnije od ljudi i pamte stoljea.
U okviru crnogorskog saobraaja eljezniki ima svoje mjesto, osim prolosti i svoju
sadanjost i budunost. Djelatnost crnogorskih pruga i eljeznice u cjelini prelamala
se i prelama kroz eljezniko -transportno preduzee Crne Gore koje je prolo kroz
vie razvojnih perioda i faza.
Tako su se i AD eljeznica Crne Gore i cijela djelatnost nali u kontekstu strategije
razvoja saobraaja Crne Gore, koja je odraz stanja i potreba u crnogorskoj privredi i
ekonomiji, ali i izraz odlunosti da se to prije integriu u evropski politiki, ekonomski
i saobraajni okvir.
Za velike infrastrukturne projekte potrebna je ne samo pomo Vlade Crne Gore nego
i meunarodnih institucija i banaka. Prioritet je ouvanje postojee infrastrukture
i prevazilaenje problema vezanih za vozna sredstva, kao i uspostavljanje bolje
povezanosti sa okruenjem i osposobljavanje i obuavanje strunog kadra.
Takoe, velika panja se poklanja bezbjednosti i sigurnosti eljeznikog saobraaja,
poboljanju kvaliteta usluga, ouvanju ivotne sredine, modernizaciji postojee
infrastrukture, rjeenju problema privatizacije i postepenoj integraciji u transportni
i saobraajni prostor Evopske unije.
Dosadanje jedno i jedinstveno preduzee, koje se u svom radu i razvoju vie
puta transformisalo i mijenjalo naziv, a pod sadanjim imenom AD eljeznica
Crne Gore (od 2002), nalazi se pred novom transformacijom. U zavrnoj fazi je
njegovo restrukturiranje na dva preduzea: eljezniku infrastrukturu i eljezni
ki prevoz.
Velike su mogunosti eljeznikog saobraaja Crne Gore. Iako su drumski i va
zduni saobraaj u stalnom usponu - preimustva eljeznice u prevozu robe i pu
tnika su oigledna, naroito na duim relacijama.
Ako je svojevremeno ivahnog konjia ruskog pjesnika Sergeja Jesenjina pretekla
gvozdena konjica lokomotiva i vozova, danas je evidentno da i pored svih
pronalazaka i modernizacije saobraaja, opstanak eljeznice i njena uloga ne mogu
biti dovedeni u pitanje.
Dame i gospodo, eljezniarima Crne Gore estitam veliki jubilej.

Hvala vam to ste svojim prisustvom uveliali nau sveanost.

Cetinje, 2. novembar 2008.godine


Beograd - Bar, ed Dragoljub Golubovi, Beograd Autori fotografija:
1972.
Beograd Bar, Ekonomska politika, Beograd 1976. Baoka Josip - Fric III - 12
Dr. Zoltan Maar, Zelenika, kolijevka turizma, Gliovi Branko II-10, 27, 30, 31; III-40, 43 ;
Zelenika 2002. V-4, 36, 48, 49, 54, 66 ; VI-2; VII-5, ; str 141
Maar aba, Hotel Plaa Zelenika, Zelenika 1999. detalj
Bunijevac Helena, Stota obljetnica izgradnje pruge Kalezi Slobodan II-1,9; V-1, 2, 3, 5, 6, 7, 27,
Gabela Zelenika, s odvojcima prema Gruu i Tre 55, 56, 60,
binju, eljezniar, kolovoz rujan, 2001. Kasom Andrija I-1, detalj, str. 10, I-6, 12; II-28,
Fevzija Ajdin, Historija eljeznica Bosne i Hercego 29; III-1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 21, 38, 39, 41, 42, 44;
vine, Sarajevo 2005. IV-1, 15, 16. 17, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 26;
Izvori i literatura
Brate Tadej, 100 godina eljeznikog prometa u Crnoj V-25, str. 114, 45, 46, 47, 50, 51, 52, 53, 57, 58,
Gori, Ljubljana 2001 (izvod iz rukopisa, u posjedu 59, 61, 62, 63, 64, ; VI-1, 3, 4, 5, 6.
Umjesto iscrpne bibliografije o istorijatu, radu i
eljeznice Crne Gore) Lepeti Stevo I - 13, 16.
eksplataciji crnogorskih eljeznica, zbog ogranie
nog obima knjige, dajemo selektivnu bibliografija, a
Nikoli S. Jezdimir , Istorija eljeznica Srbije, Voj Luft Alfred I 15 ; II 42, 43, 44; III 11, 13, 14,
umjesto poimeninog navoenja arhivskih fondo
vodine, Crne Gore i Kosova, Beograd 1980. 16, 17, 18, 19.
va samo arhivske ustanove u kojima se uva rele
Gluevi Vukajlo, Uee omladine u izgradnji e Marzano Angelo strana 40 detalj
vantna graa.
ljeznike pruge Niki - Titograd, Istorijski zapisi, 34, Pei Milan II 50; V-18, 9, 20, 21, 26.
Titograd 1985. Vujii Ivan I - 17.
Omladinska pruga Niki -Titograd, Cetinje 1949. Weber Josip str 6 ; V - 33, 34, 35, 38, 39, 40, 41, 42,
Arhivska graa koja je koriena za pripremu ove
orrvi Dimitrije, Projekat Jadranske eleznice u 43, 44.
monografije uva se u sljedeim ustanovama:
Srbiji 1896-1912, Istorijski glasnik, 4, 1956.
Dravni arhiv Crne Gore, Cetinje; Centralna
orrvi Dimitrije, Austro-srpski sukob oko projekta Fotografije iji autori nijesu identifikovani preuzete
biblioteka ,,ure Crnojevi, Cetinje; Dravni
novopazarske eleznice Jugoslovenski istorijski aso su iz sljedeih izvora:
muzej, Cetinje; Istorijski institut Crne Gore,
pis, Beograd 1957. Foto Arhiv eljeznice Crne Gore I-2, 3, 4, 5, 7,
Podgorica; Arhiv Jugoslavije, Beograd; Arhiv Srbije,
Jovanovi Radoman, Jedan inostrani otpor prodiranju 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17; II-20, 24, 35, 45;
Beograd; Archivio di stato, Rim; Archivio storico
stranog kapitala u Crnu Goru, Istorijski zapisi, 3, III-10, 15, 20; V-28, 29, 31, 32, 33, 34, 35 36,
Ministero affari esteri, Rim
Titograd 1961. 37; VII-1, 3, 4,
Na alost, u eljeznici Crne Gore ne postoji graa
Jovanovi Radoman, Pokuaj Austrougarske da Muzej Bar II-8, 14, 15, 16, 17, 18, 22, 23, 25,
na osnovu koje bi se kvaliteno mogao rekonstruisati
dobije koncesju za izgradnju pruge u Crnogorskom 32, 33, 36, 37, 38, 39, 40, 41;
istorijat ove institucije. primorju, Istorijski zapisi, 2, 1963.
Autori ove knjige nijesu imali mogunosti da Dravni muzej Crne Gore-Cetinje II-21;
Rakoevi Novica, Crna Gora i Austrougarska
konsultuju grau koja se uva u Sarajevu, gdje se Archivio di Stato, Rim II-11, 12, 13, 19, 26, 34,
1903-1914, Titograd 1983.
nalazila uprava koja je izvesno vrijeme bila nadlena 45, 47;
Ranatovi Novak, Crna Gora i pitanje jadranske
za pojedine crnogorske pruge. Muzej eljeznice Srbije-Beograd II-49, detalj
eljeznice 1900- 1902, Istorijski zapisi, 1, 1968.
str. 56, III 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30,
Piljevi orije, Problem izgradnje eljeznikih pruga
tampa 31, 32, 33, 34, 35, 36; IV-7, 8, 10, 11, 12, 14;
u Zetskoj banovini i poloaj radnika na izgradnji pruge
Pobjeda, Omladinski pokret, Politika, eljeznika tri Bilea Niki, Istorijski zpisi, 1, 1969. V-8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 22, 23,
bina, Pruge, Slobodna misao, Pravda, Zeta, Nova slo Danilovi Stanko, Jadranska eljeznica, Zapisi, 3, 24, VII-2
bodna presa, eljezniar, eljeznike novine... 1928. Porodini album Pjera Foskarija, II - 3
Vujovi Dimo, Crna Gora i Francuska 1860 - 1914, Porodini album Vidaka uriia IV - 13;
Izabrana literatura Cetinje, 1971. I ostali izvori.
Seanje za budunost, Od prvog gvozdenog puta do Vukovi Duan, umarstvo i lovstvo u Crnoj Gori u
moderne eljeznice u Srbiji i Jugoslaviji 1880-1995, drugoj polovini XIX i poetkom XX vijeka, Titograd,
Beograd 1995. ed. Savo Janji, 1965.
Jugoslovenske eleznice 1945-1995, ed. Svetolik Rastodr erbo, ivotna pitanja Crne Gore 1918 -
Kostadinovi, Beograd 1997. 1929, Bar 1995.
Baldacci Antonio, Prima ferrovia nel Montenegro, onovi Nikola, Zahtjevi Crne Gore, privredni i
Roma 1908. politiki, Beograd 1936.
Na skretnici milenijuma, ed. Mile Plesnik, Beograd Jelinovi Zvonimir, Borba za Jadranske pruge i njeni
2000. ekonomski ciljevi
Weber Josip, eljeznica u Boki Kotorskoj, Herceg Statistiki godinjak Crne Gore, Podgorica
Novi 2001. (Vie izdanja)
CIP -
,

6562(49716) (091)

STO
100 godina eljeznice Crne Gore / [autori Slavko
Burzanovi ... et al. ; fotografije Dejan Kalezi ... et al.]. - Cet-
inje : Obod ; Podgorica : eljeznica Crne Goge, 2009 (Cetinje
: Obod). - 144 str. : ilustr. ; 28 x 28 cm

Podatak o autorima preuzet iz impresuma. Tira 500. - Biljeke


uz tekst. - Bibliografija: str. 143.

ISBN 978-86-7420-054-4 (Obod)


1. . . .
) - -
COBISS.CG-ID 13622800